Wikipedia lijwiki https://lij.wikipedia.org/wiki/Pagina_prin%C3%A7ip%C3%A2 MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Media Speçiale Discûscion Utente Discûscioîn ûtente Wikipedia Discûscioîn Wikipedia Immaggine Discûscioîn immaggine MediaWiki Discûscioîn MediaWiki Template Discûscioîn template Agiûtto Discûscioîn agiûtto Categorîa Discûscioîn categorîa TimedText TimedText talk Modulo Discussioni modulo Evento Discussioni evento Arbenga 0 1614 274871 274822 2026-10-19T18:54:32Z N.Longo 12052 /* Architetü(r)e religiuse */ + wl 274871 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} {{Divisione amministrativa |Nome = Arbenga |Tipo = [[comun|cumün]] |Panorama = Albenga.JPG |Didascalia = <div style="text-align:center;">Panu(r)àmma de Arbenga versu u mâ</div> |Bandiera = Flag of Albenga.svg |Voce bandiera = Bande(r)a d'Arbenga |Stemma = Albenga-Stemma.svg |Voce stemma = Bande(r)a d'Arbenga#Stemma sivicu |var-detàggi = detai |var-localizaçión = Lucalisasiùn |var-stâto = Stàttu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligü(r)ia |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]] |Divisione amm grado 2 = Savuna |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]] |Amministratore locale = Riccardo Tomatis |Partito = liste siviche de sèntru-scinistra |Data elezione = 9-6-2019 |Mandato = 2 |Data rielezione = 10-6-2024 |var-instituçión = Istitusiùn |Data istituzione = [[1861]] |var-teritöio = Terito(r)iu |var-cordinæ = Curdinè |var-altitùdine = Artessa |var-superfìcce = Süperficce |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 23470 |Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?a=2023&i=D7B Dàttu Istat] - Pupulasiùn rexidènte ai 30 de utubre du 2023. |Aggiornamento abitanti = 31-10-2023 |var-denscitæ = Denscitè |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]] |Sottodivisioni = [[Bastia (Arbenga)|A Bastìa]], [[Campugexa]], [[Leca (Arbenga)|Leca]], [[Lüxignan|Lüxignàn]], [[Sàlia]], [[San Fé (Arbenga)|San Fé]] |var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti |Divisioni confinanti = [[Arasce|A(r)àsce]], [[Arnascu]], [[Cixan|Cixàn]], [[Utuê]], [[U Sejô|U Se(r)iâ]], [[Villanöva|Villanöva d'Arbenga]] |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füsu u(r)a(r)iu |var-cod._cadàstro = Cod. catastru |var-tàrga = Targa |var-cl._scìsmica = Cl. scismica |Zona sismica = 3 |var-cl._climàtica = Cl. climatica |Gradi giorno = 1203 |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = arbenganesi<br />arbenganexi<br />ingàuni |var-patrón = Patrùn |Patrono = [[San Michê|San Michê Arcange(r)u]] |var-festîvo = Festìvu |Festivo = [[29 seténbre|29 de setèmbre]] |var-cartografîa = Cartugrafìa |Mappa = Map of comune of Albenga (province of Savona, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Pusisiùn da sitè de Arbenga inta pruvinsa de Savuna |var-scîto_ofiçiâ = Scitu ufisiâle }} '''Arbenga'''{{#tag:ref|Prununsiàu {{IPA|[ar'beŋɡa]|lij}}<ref name="Conseggio">{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/albenga/|tìtolo=Arbenga|outô=Conseggio pe-o patrimònio linguistico ligure|scîto=Deize, diçionäio italian-zeneise|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2024-08-09}}</ref>, scrìtu de lungu ''Arbenga'' in [[Dialettu ar̂ascìn|a(r)ascìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Nuovo Dizionario alassino|ànno=2001|editô=Associazione Vecchia Alassio|çitæ=Arasce|léngoa=LIJ, IT|pp=12, 93}}</ref>, [[Dialéttu finarìn|finarìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://books.google.com/books?id=ipCwGQAACAAJ|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finô|léngoa=LIJ, IT|p=152}}</ref>, [[Dialettu garescìn|garescìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Piero Camelia|outô2=Romano Nicolino|outô3=Rodolfo Pelagatti|tìtolo=Vocabolario Italiano-Garessino|ànno=2020|editô=Araba Fenice Edizioni|çitæ=Cuni|léngoa=LIJ, IT}}</ref> e [[Lengoa zeneize|zenese]]-[[Grafia unitäia|grafìa ünitâ(r)ia]]<ref name="Conseggio" />, scrìtu ''Arbénga'' in [[Dialéttu priéze|priese]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.yumpu.com/it/document/read/15981718/|tìtolo=Dizionario di Pietra Ligure|outô=Cumün da Prìa|léngoa=LIJ, IT|p=3}}</ref>, [[Dialetto brigasco|brigascu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luisa Lanteri|outô2=Carlo Lanteri|tìtolo=Il sapere degli upeghesi|ànno=2015|editô=Associazione Fondiaria Upega|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=30|url=https://opac.sbn.it/risultati-ricerca-avanzata/-/opac-adv/detail/LIG0255448?}}</ref> e [[Lengoa zeneize|zenese]]-[[Grafîa ofiçiâ|grafìa ufisiâle]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.zeneize.net/itze/parole.asp?Parola=albenga|tìtolo=Arbénga - TIG|léngoa=LIJ, IT|vìxita=2024-08-09}}</ref>, ''Albenga'' in [[Dialéttu urmeàscu|urmeascu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengiu|léngoa=LIJ, IT}}</ref>.|group=n.}} (''Albenga'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina [[Çitæ|sitè]] e [[Comun|cumün]] [[Liguria|ligü(r)e]] de 23.470 abitanti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti"/> inta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]], dund'a l'è a segunda pe' pupulasiùn. A se tröva inta [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]], inta [[Ciâna d'Arbenga|ciâna]] ciü estesa da Ligü(r)ia e in sce zine d[[a Sènta]]; u sò terito(r)iu u cumprènde ascì a segunda ìsu(r)a ligü(r)e pe' süperficie, a [[Ìsua Gainâa|Gainâ(r)a]].<ref name="Sapere">{{Çitta web|url=https://www.sapere.it/enciclopedia/Alb%C3%A9nga.html|tìtolo=Albénga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-09}}</ref><ref name="Enciclopedia Italiana">{{Çitta lìbbro|outô=Pietro Gribaudi, Piero Barocelli, Antonio Canepa e A. Jahn Rusconi|tìtolo=Enciclopedia Italiana|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/albenga_(Enciclopedia-Italiana)/|ànno=1929|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|capìtolo=Albenga}}</ref> Arbenga a l'è üna de sitè ciü antìghe da regiùn: zà capitâle di [[Ingauni|Ligü(r)i Ingàuni]], alantu(r)a ciamâ ''[[Albium Ingaunum|Album Ingaunum]]'', cu'a cunquista rumâna du [[181 a.C.]] a vegne u riccu ''[[municipium]]'' de ''[[Albingaunum]]'', traversàu dai tèmpi d'[[Aogusto|Augüstu]] daa cuscì dìta ''[[Via Julia Augusta]]''. Sêde d'ina [[Diocexi de Arbenga e Impeia|sò diocexi]] dau [[451]], a l'è atacâ dai barba(r)i e ricustruìa dai bizantìn; cu'i Franchi a vegne capitâle de [[Cumitàu d'Arbenga|Cumitàu]] e a patìsce di atacchi saracén. Dau [[950]] a l'è inta [[Marca ardüinica|Marca Ardüinica]] e, vegnüa cumün indipendènte du Mille, a pìa parte aa [[Primma Croxâ|Primma Cruxâ]]. In aleànsa cun [[Pisa]] e cun l'agiüttu du [[Federigo II do Sacro Impeo Roman|Fede(r)igu II]] a se regi(r)a cuntru [[Zena]] insemme ae âtre sitè da [[Rivêa|Rive(r)a]], ma a ne sciorte batüa du [[1251]], intrandu int'ina lunga crisi vegnüa pezzu cu'a pèste du [[1348]]. Du [[1625]] a se issa turna cuntru a Zena e a se cunsegna au Vito(r)iu Amedeu de Savoia. Aa fìn, dai ànni da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligü(r)e]], a sitè a và apröu au camìn stò(r)icu du rèstu da Ligü(r)ia.<ref name="Sapere" /><ref name="Enciclopedia Italiana" /><ref name="Enciclopedia online">{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/albenga/|tìtolo=Albenga - Enciclopedia online|léngoa=IT|vìxita=2024-08-09}}</ref> Arbenga a g'ha ina lunga tradisiùn cumme grande sèntru agriculu; cu'u tèmpu u l'è pe(r)ò vegnüu ciü impurtante u türismu, a l'imprinsippiu ligàu ai bagni ma au dì d'ancöi sèmpre ciü de genere cultü(r)âle, grassie ai sò müsei e e sò architetü(r)e. Fra sti chi se pò fà mensciùn du [[Müseu Sivicu (Arbenga)|Müseu Sivicu]], ch'u cumprènde l'[[Batiste(r)u d'Arbenga|antìgu batiste(r)u]] du [[V secolo|V seculu]], u [[Müseu Diucesàn (Arbenga)|Müseu Diucesàn]] e u [[Müseu Navâle Rumàn]]; fra e architetü(r)e e nu mancan gêxe, a partì daa catedrâle, sciti archeulogichi, palàssi stò(r)ichi e e sò tûre<ref name="Sapere" /><ref name="Enciclopedia online" />, scimbulu da sitè che, defèti, a g'ha u survenumme de "sitè de sèntu tûre".<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=Disiuna-iu Arbenganese - Dizionario Albenganese|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0062515|ànno=2009|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=935|volùmme=Vul. II}}</ref> {{Çitaçión|Arbenga, chi nu g'ha da fà, nu ghe vegna.|Pruvèrbiu e moddu de dì tipicu in sce Arbenga}} == Geugrafìa == <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:A Ciànn-a (Arbénga) - vìsta da-o Pìsso Cerêza (3).jpg|[[Ciâna d'Arbenga|A Ciâna]] dau Pissu Ce(r)esa Immaggine:Isola Gallinara.JPG|[[Ìsua Gainâa|L'Isu(r)a]] daa ''[[Via Julia Augusta]]'' Immaggine:Confluenza Neva Arroscia.png|U [[Turénte Nêva|Nêva]] e l'A(r)òscia ch'i se zunzen a furmà [[A Sènta]] </gallery> A sitè a se tröva in scia [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]], inta [[Ciâna d'Arbenga|ciâna aluviunâle]] ch'a s'è furmâ pe' vìa de l'impimèntu de 'na grossa insenatü(r)a pliucénica 'traversu i mate(r)iâli purtèi a valle daa scciümè(r)a dìta [[A Sènta]], che intu traciàu d'ancöi a passa a meridiùn du sèntru sitadìn. Sta ciâna lì a l'è a ciü grossa da [[Liguria|Ligü(r)ia]] e a mesü(r)a inte tüttu 36,51&nbsp;kmq, andandu a cruvì ascì i paìsi da vixìn. A dà u(r)igine aa Sènta i sun i turènti [[Turénte Nêva|Nêva]] e [[Scciümme A"osa|A(r)òscia]], che i se zunzen inta lucalitè de Mescce, fra Leca e A Bastìa, trèi chilòmetri primma de fuxà in Arbenga, inte vixinanse du [[Câu da Lêna]].<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo I, ''L'ambiente naturale'', pp. 7-8}}</ref> U terito(r)iu cumünâle u se estènde versu punènte fìn dau Riàn da Cu(r)umbe(r)a, ch'u se tröva inta regiùn cu'u mèximu numme in sci cunfìn cun [[Arasce|A(r)àsce]], tòstu dui chilòmetri a punènte da bucca da Sènta. Stu cunfìn chi u sa(r)ea stètu de lungu dibatüu e dunca fissàu daa prefetü(r)a numma inte l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] e u passe(r)ea pe'u cuscì dìtu [[Câu de Vaìn]]<ref>{{Çitta web|url=https://docvas.regione.liguria.it/vas/X023/Relazione_Paraggio_Vadino.pdf|tìtolo=Relazione Paraggio Vadino, da Punta Cippo a Capo Lena (foce del fiume Centa)|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref>, inta lucalitè de Maimuna.<ref name="”Vaìn”">{{Çitta lìbbro|outô=Nicolò Staricco|tìtolo=Cronache di Vadino|url=https://books.google.com/books?id=H06DzgEACAAJ|ànno=2021|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=13-16|capìtolo=Geografia del luogo|ISBN=88-88-39761-2}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Mario Moscardini|tìtolo=Albenga da Napoleone all'unità d'Italia 1794-1861|url=https://www.libriliguria.it/art/P/1/d/412/c/13/s/13/albenga-da-napoleone-allunita-ditalia-1794-1861.html|ànno=2011|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=137|capìtolo=Il confine tra Alassio e Albenga (n.1)}}</ref> A ògni moddu u nu l'è stètu marcàu seguèndu u spartiègua<ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/02laliggia/documenti/SV_LaLiggia_RelazioneGenerale_rev01.pdf|tìtolo=La Liggia, relazione generale|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref>, scicumme ch'u remunta e u prusegue inta diresiùn du [[Munte Russu]] (242&nbsp;m), ch'u l'è ancù tüttu inti cunfìn d'Arbenga. Da chi u traciàu di cunfìn u se cega versu punènte, fìn au meridiùn da simma di munti [[Munte Bignun (Arasce)|Bignùn]] (521&nbsp;m)<ref>{{Çitta web|url=http://www.verdeazzurroligure.com/index_htm_files/21%20-%20Albenga%20-%20Alassio%20nuovo.pdf|tìtolo=Anello Alassio-Albenga, accesso al Monte Bignone e Via Romana|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref> e [[Munte Castelâ (Arasce)|Castelâ]] (508 m) ch'i restan du tüttu in A(r)àsce. Versu levante a fà da cunfìn cu'u [[U Sejô|Se(r)iâ]] a l'è invêce a [[Carènda (turènte)|Ca(r)ènda]], turènte ch'u l'ha in cursu abasta lungu, ch'u riva a pôcu mênu de 6 chilòmetri<ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/04carenda/documenti/SV_Carenda_RelazioneGenerale_rev02.pdf|tìtolo=Carenda, relazione generale|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref>, nascèndu au de sutta du [[Munte Pesartu]] (668&nbsp;m), ai cunfìn cun [[Cixan|Cixàn]] ascì.<ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/04carenda/tavole/retidr_245110-100-140-150_0.pdf|tìtolo=Carenda, tò(r)a 245110-100-140-150-0 du reticulu idrugraficu|vìxita=2024-07-28|léngoa=IT}}</ref> Cun stu cumün chi, ciü a valle, a spartisiùn a l'è marcâ pe' ina parte (fra i Massaretti da Bastìa e a Benessea) dau Nêva, mèntre andandu versu punènte a dividde u l'è l'[[Rian Iveia|Arveju]], riàn ch'u scûre da vixìn a Cuàscu, marcandu u lìmite cun [[Arnascu]] e [[Villanöva]]. Ancù ciü in simma, u cunfìn u furma in cügnu e u tucca ascì [[Utuê]] passandu au de sutta du Pözzu di Pìn (282&nbsp;m), ch'u l'è zà au de là. Intu cumün a l'è cumpresa ascì a [[ìsua Gainâa|Gainâ(r)a]], segunda ìsu(r)a ligü(r)e pe' estensciùn doppu [[A Parmàia|da Parmâ(r)ia]] e au largu da còsta du quartê de [[Vaìn]] tòstu 1,5 chilòmetri, cunusciüa semplicemènte dai abitanti cu'u numme de "L'Ìsu(r)a"<ref>{{Çitta web|url=https://trucioli.it/2022/01/06/albenga-lisola-gallinara-come-si-chiama-nel-dialetto-albenganese-soltanto-isua/|tìtolo=Albenga: l'isola Gallinara come si chiama nel dialetto albenganese? Soltanto isu”a|dæta=6 de zenà du 2022|léngoa=IT|vìxita=2024-07-28}}</ref>. Sta chi a se sa(r)ea destacâ daa terafèrma intu Quaterna(r)iu pe' efettu de curènti ma(r)ìne o fòscia pe'u muntà du livéllu du mâ. Inti seculi, a l'è vegnüa l'habitat de ciü de trexèntu spécie de ciante; fra ste chi a campanula sabassia e arcüne qualitè de erxi. Se zunzen ancù de spécie de béstie cumme brìgu(r)e, insètti e uxélli de mâ.<ref name=”Vaìn”/> === Frasiùi === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> File:A Bastìa (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg|A Bastìa, vista dai Massaretti File:Campugexa (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg|Campugexa, dau derê da paruchiâle File:Leca (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg|Leca, a frasiùn dau stradùn File:Lüxignàn (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg|Lüxignàn, panu(r)àmma dae campàgne File:Sàlia (Arbenga)-Panuràmma 01.jpg|Sàlia, daa pruvinsâle File:San Fé (Arbenga)-Vìsta daa pruvinsâle 01.jpg|San Fé, vìsta d'in scia stradda </gallery> * '''[[Bastia (Arbenga)|A Bastìa]]''', pôcu ciü a munte de dunde u Nêva e l'A(r)òscia i se zunzen a furmà A Sènta, a l'è stèta custruìa a partì dau [[1295]], piandu u numme da 'na furtificasiùn zà existènte ciamâ ''bastita'', ch'a l'ha dètu u(r)igine au Burgu. Vista a sentènsa de l'abâte du populu de Zena du [[1290]], a nu l'é(r)a defèti puscibile a custrusiùn de növe furtificasiùi. A ògni moddu, zà da primma i sciti dund'aù a se tröva a frasiùn i l'é(r)an indichèi cu'u numme de ''Valliranum''. A partì dau [[XIV secolo|Trexèntu]] l'insediamèntu u l'ha guagnàu ina funsiùn de cuntrollu in scia stradda versu a [[valâ de l'A(r)òscia]], crescèndu d'impurtansa e espandenduse manimàn.<ref name="statüibastia">{{Çitta|Costa Restagno, 1995|cap. I, ''Gli Statuti di Albenga del 1288'', p. 200, nòtta n.187}}</ref> * '''[[Campugexa]]''', int'ina pusisiùn ciü in derê rispettu aa Ciâna, u sò nücleu u se tröva int'in pözzu gi(r)àu versu sud-est ai pèi du munte Pesartu, a n'artitüdine de 20 mêtri in sciu livéllu du mâ. U burgu u vegne numinàu pe'a primma votta inta primma mitè du [[XII secolo|seculu XII]], cu'u numme de ''Campus Ecclesiae'' in seguitu de l'aquistu de sèrte bandìe da parte di Templa(r)i, ma u l'è passàu a utegnì 'na sèrta stabilitè numma a partì dau Trexèntu. Vegnüu cumün indipendènte, cun Sàlia, au tèmpu di fransesi, u l'è turnàu sutta l'aministrasiùn arbenganese intu [[1929]]. A cumprènde ascì e tère d'in gì(r)u e a lucalitè de San Zorzu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Lanteri|tìtolo=Campochiesa Terra di Templari|url=https://books.google.com/books?id=AwjuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|ISBN=88-88-39770-1}}</ref> * '''[[Leca (Arbenga)|Leca]]''', inta bassa valâ du Nêva, a munte da cunfluènsa cun l'A(r)òscia, de rimpettu aa Bastìa. A dêve u sò numme daa marghe(r)ìtta ''Leucanthemum''. A frasiùn l'è nasciüa cumme insediamèntu medievâle, tantu che chi e l'é(r)an presènti e vìlle de sèrte impurtanti famìe arbenganesi, cumme a [[Vìlla D'Aste]]. U primmu nücleu u l'è stètu quellu de Nutrêu, pe' pöi spustâse manimàn versu a scciümè(r)a, cun quella che ancöi a l'è a Vìa au Piemunte.<ref name="Tci">{{Çitta|AA. VV., 1982|cap. 7, ''La piana di Albenga'', p. 422}}</ref><ref name="Rexidense">{{Çitta publicaçión|outô=Andrea Leonardi|ànno=2009|tìtolo=Italia Settentrionale: Le ville del contado d'Albenga|revìsta=Il sistema delle residenze nobiliari. Atlante tematico del barocco in Italia|editô=De Luca Editore d'Arte|çitæ=Rumma|nùmero=2|pp=122-123|léngoa=IT|url=https://www.academia.edu/2541416/Le_ville_del_contado_di_Albenga_note_su_palazzi_e_giardini}}</ref> * '''[[Lüxignan|Lüxignàn]]''', au de là da Sènta, e primme testimunianse de 'n insediamèntu e sun de u(r)igine tardurumâna, tantu ch'i sun stèti truvèi di resti de 'na vìlla de quellu periudu.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309662|tìtolo=Villa Rustica di Lusignano (struttura abitativa villa rustica)|vìxita=2024-07-11| léngoa=IT}}</ref> Du restu u sèntru che veghemmu ancöi u sa(r)ea de u(r)igine sücescìva e dunca medievâle. Sun presènti ascì de vìlle scignurili du periudu de dòppu, cumme a Vìlla du Vescu e Vìlla Prospe(r)a.<ref name="Rexidense"/> * '''[[Sàlia]]''', in sce culìne a munte de Campugexa, u paìse u l'è vegnüu sciü au de sutta da gêxa, dedicâ a San Giacumu e Feìppu, e in ciü d'in gì(r)u u gh'è in bellu pò de cà spanteghèi. * '''[[San Fé (Arbenga)|San Fé]]''', au de là da Sènta, mensunàu inti statüi cumünâli du [[1288]] in relasiùn aa gêxa di Santi Scimùn e Giüdda. Ascì inte stu câxu chi veghemmu ina fi(r)a de vìlle custruìe dae famìe arbenganesi, cumme i Còsta. U burgu veggiu u se tröva, fra l'âtru, inte 'na pusisiùn ciü âta rispettu aa paròcchia, pôcu sutta au Briccu de Cianastre (316&nbsp;m). === Climma === Arbenga a g'ha in climma de tìpu mediteraneu, cun quarche dife(r)ènsa rispettu ae âtre sitè da [[Rivêa|Rive(r)a]] pe'a presènsa de lunghe valè au deré da Ciâna, ch'e ne fan in scitu dund'u ti(r)a de spessu u vèntu e cu'ina temperatü(r)a media ciü bassa de âtre sitè ligü(r)i, scibèn che a l'invernu u fasse ciü câdu che a [[Sann-a|Savuna]] e [[Zena]] e ch'u fiòcche ciütostu de rè(r)u. Stu fètu u sucedde scicumme che Arbenga, truvanduse ciü destacâ dai munti dund'e se ferman e nivu(r)e, a risêve ciü u(r)e de sû che a ciü parte da Ligü(r)ia.<ref name=":11">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo I, ''L'ambiente naturale'', p. 8}}</ref> De media, u ciöve de mênu che a Savuna e a Zena e ciü che inti paìsi versu punènte. I vènti ch'i tì(r)an ciü de spessu i sun u gregâ a l'autunnu e a l'invernu, a tramuntâna de primma, u levante e u mezzugiurnu aa stè. Da vixìn a Arbenga, intu terito(r)iu de [[Villanöva]], a se tröva ina stasiùn climatica che, pe'u periudu 1961-1990, a l'ha registràu sti valùi chi<ref name=":11" /><ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160305195214/http://clima.meteoam.it/web_clima_sysman/Clino6190/CLINO122.txt|tìtolo=Tabella climatica mensile e annuale|scîto=Archivio climatico DBT|editô=ENEA|léngoa=IT|vìxita=2024-08-22}}</ref>: {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Arbenga - Villanöva ! colspan="12" |Mesi ! colspan="4" |Stagiùi ! rowspan="2" |Ànnu |- !Zen !Fev !Mar !Arv !Maz !Züg !Lüj !Agu !Set !Utt !Nuv !Dix !Inv !Pri !Est !Aut |- !T. max. media (°C) |11,7 |12,4 |14,6 |17,4 |21,2 |25,0 |28,7 |28,5 |25,3 |21,1 |15,7 |12,7 |12,3 |17,7 |27,4 |20,7 |19,5 |- !T. min. media (°C) |0,5 |1,3 |3,2 |6,2 |9,8 |13,3 |15,9 |15,7 |13,1 |9,1 |4,4 |1,4 |1,1 |6,4 |15,0 |8,9 |7,8 |- !Precipitasiùi (mm) |101,4 |89,7 |90,4 |81,6 |76,1 |38,3 |21,3 |43,3 |55,0 |105,5 |96,8 |78,9 |270,0 |248,1 |102,9 |257,3 |878,3 |- !Giurni d'ègua |6,2 |5,2 |6,1 |6,6 |6,5 |4,0 |2,8 |3,8 |4,4 |6,4 |6,3 |5,0 |16,4 |19,2 |10,6 |17,1 |63,3 |- !Ümiditè relatìva media (%) |73 |73 |72 |79 |79 |79 |77 |77 |78 |78 |75 |76 |74 |77 |78 |77 |76 |} == Sto(r)ia == === U(r)igine du numme === U numme da sitè d'Arbenga u vegne dau [[Léngoa latìnn-a|Latìn]] {{Maioscolétto|[[albingaunum]]}}, ch'u l'è ina cuntrasiùn de {{Maioscolétto|[[Albium Ingaunum|album ingaunum]]}}, tupònimu cumpostu dau prefissu {{Maioscolétto|album}} ch'u vö dì "sitè capitâle" e dau genitìvu plürâle latìn {{Maioscolétto|ingaunum}}, ch'u se riferìsce aa [[Liguri Antighi|tribü lìgü(r)e]] di [[Ingauni|Ingàuni]], ch'a s'é(r)a chi stabilìa.<ref name=":2">{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 11|Lamboglia, 1992}}</ref> Quande Rumma a a cunquista, a vegne ''Albingaunum'', furma ch'a l'è duve(r)â fina da di grandi stò(r)ichi rumèi cumme [[Tito Livio|Liviu]], [[Tacito|Tàcitu]] e [[Strabone|Strabùn]], mantenèndu u mèximu scignificàu de primma.<ref name=":3">{{Çitta lìbbro|outô=Andrea Opici|tìtolo=Albenga nell'antichità|url=https://books.google.com/books?id=reouAQAAIAAJ|ànno=2008|editô=Fratelli Frilli Editore|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=24-25|ISBN=88-75-63451-3}}</ref> Ancù intu [[VIII secolo|seculu VIII]], ai tèmpi di Lungubardi, a sitè a vegne mensunâ cumme {{Maioscolétto|albinganum}}<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 24}}</ref>, fìn a rivà inti seculi de dòppu a furme cumme {{Maioscolétto|albingano}} o {{Maioscolétto|albingana}} e de de lì a quella d'ancöi.<ref name=":3" /> === U periudu prerumàn === A sitè a vegne fundâ int'in periudu cumpresu fra u [[VI secolo a.C.|VI]] e u [[IV secolo a.C.|IV seculu a.C]] da ina tribü de Ligü(r)i Antìghi, pöi dìta di [[Ingauni|Ingàuni]]: u nücleu uriginâle sitadìn u sa(r)ea stètu culucàu aturnu aa colla de San Martìn, ciü a meridiùn de l'insediamèntu rumàn, pusisiùn strategica ch'a l'ha permessu de sfrütà u vixìn pòrtu natü(r)âle.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pietro Baroccelli|tìtolo=Enciclopedia Italiana|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/ingauni_%28Enciclopedia-Italiana%29/|ànno=1933|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|capìtolo=Ingauni}}</ref> Cu'u tèmpu defèti i Lìgüri i l'axevan cumensàu a furmà ina pròpia flòtta, grassie ascì au repà(r)u furnìu daa cunfurmasiùn teritu(r)iâle, cun scòppi de pirate(r)ìa inte zône au riundu, che e vegnen cuscì purtèi sutta au cuntrollu ingàunu. Stu svilüppu chi u sa(r)ea stètu cumpiüu ai dànni de pupulasiùi vixìne, fra ste chi i greghi ch'i se truvavan a [[Marseggia|Marseja]], che i rivan a cuntendise cun sti chi u cuntròllu du [[Mâ Tirren|Mâ Tirén]].<ref name=":2" /> Inti primmi periudi a se svilüppa dunca in'ecunumia agricula, che a fà divegnì u sèntru prinsipâle de tütta a Lìgü(r)ia de Punènte, duminandu i terito(r)i cumpresi fra a mudèrna [[Sanremu|Sanrémmu]] e fìn au câu da Cravazòppa a [[Finô|Finâ]]<ref name=":2" />, rivandu au relatìvu entrutèra e intrandu in cuntattu cu'e pupulasiùi di Viagenni, stansièi inte l'âta Valâ du scciümme [[Tànnôu|Tàna(r)u]].<ref name="Touring Club" /> I Ingàuni i strenzen cuscì de aleànse cu'i cartaginesi, andandu a giütâli cuntru [[Romma|Rumma]] e dandughe sustegnu dü(r)ante a segunda de Guère püniche, cumbatüa fra u [[218 a.C.|218]] e u [[201 a.C.]] e che a purte(r)à a de grosse cunseguènse in sce pupulasiùi lìgü(r)i. Defèti i pòrti da Lìgü(r)ia de quellu tèmpu i l'é(r)an stèti duve(r)èi cumme base navâle, tantu che u frèi de Annibale, Magun, u l'é(r)a partiu da chi inte de cundisiùi desgrasièi pe' andâghe a purtà agiüttu. Firmàu intu 201 a.C. in acôrdiu fra Rumma e Cartagine destinàu a vegnì ruttu pôcu dòppu, Arbenga a sêgue e vicènde da segunda guèra pünica ascì, ancù ligâ aa segunda de due.<ref name=":4">{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 12|Lamboglia, 1992}}</ref> === Dòppu e guère püniche === L'aleànsa cun Cartagine a g'ha cumme cunseguènsa a cunquista da parte di rumèi intu [[181 a.C.]], defèti doppu ina duggia scunfitta, tantu pe' tèra, cun l'atàccu du procunsu(r)e [[Lucius Aemilius Paullus Macedonicus|Lücciu Emiliu Paulu]], quantu pe' mâ, purtàu avanti dau düumviru Matien<ref name=":4" />, u terito(r)iu di Ingàuni u vegne sutta au duminiu rumàn, ascì se e cuntinuan de scurerìe pi(r)atesche de distürbu, specie sutta au mandàu du cunsu(r)e Appiu Claudiu.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 53-54}}</ref> E scurerìe e vegnen fermèi sèmpre dau procunsu(r)e Lücciu Emiliu Paulu, ch'u l'axeva urdinàu a requisisiùn de nàvi arbenganesi e a distrusiùn du nücleu sitadìn u(r)igina(r)iu, situàu in sciu cuscì dìtu "Munte". L'ànnu de doppu u vegne firmàu in növu acôrdiu ch'u sancìsce in mane(r)a definitiva a rumanizasiùn de ste pupulasiùi, purtèi sutta aa sfé(r)a de infruènsa repübricâna.<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 13|Lamboglia, 1992}}</ref> Inte sti ànni a se ingrandìsce e a se trasfurma int'in impurtante ''[[municipium]]'', che u cröve a ciü parte de valè interne du basìn da Sènta, ciü i terito(r)i di paìsi da valâ du Tàna(r)u, cumme [[Garesce]] e [[Ulmea|Urméa]], cu'i cunfìn de l'infruènsa d'Arbenga fissèi fìn ai paìsi de Séva e Pampa(r)àu.<ref name="Touring Club" /> === U svilüppu du municipium === [[File:Particolare Monumenti funerari della via Julia Augusta (1).jpg|thumb|I resti di munümènti fünera(r)i in scia ''Julia Augusta''|left]] Da l'ànnu [[89 a.C.]] i rumèi i l'han cuncessu u dirittu latìn ai populi intu nòrd da Penìsu(r)a italiâna, pe' pöi dâghe quellu rumàn intu [[45 a.C.]], grassie a [[Giulio Cesare|Gaiu Giuliu Césa(r)e]], cuscì da fâghe pià a furma ascì au pué lucâle de l'istitusiùn sitadìna. A testimunià l'impurtansa da realtè arbenganese a l'è a custrusiùn de mü(r)aje de difesa in etè repübricâna, cu'a fundasiùn da növa sitè inta [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]], fra u mâ e [[A Sènta]], sübitu de dòppu de l'89 a.C. e fundâ, fòscia, au pòstu de in ''castrum'' tempuraneu.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo I, ''Lo sviluppo urbano'', p. 13}}</ref> Au de drentu dunca u se svilüppa l'impiantu basàu in sciu càrdu e in sciu decümàn, base pöi pe'a seguènte cunfurmasiùn du burgu, ancù ancöi de stampu rumàn.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', p. 12}}</ref> A strutü(r)a ürbâna, pe(r)ò, nasciüa da quell'u(r)igina(r)iu ''castrum'' fètu custruì intu [[181 a.C.]] a vegne ciü votte repiâ e revìsta, adi(r)itü(r)a intu [[V secolo|V seculu]], sutta a l'impe(r)atû Uno(r)iu, in seguitu ae invaxùi di gôti.<ref name=":5">{{Çitta lìbbro|outô=Andrea Opici|tìtolo=Albenga nell'antichità|url=https://books.google.com/books?id=reouAQAAIAAJ|ànno=2008|editô=Fratelli Frilli Editore|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=36-37|ISBN=88-75-63451-3}}</ref> Sutta u duminiu de Rumma l'intrega zôna a vegghe dunca ina forte pruspe(r)itè, ch'a porta au culigamèntu cun e âtre realtè vixìne, tantu che a vegne fèta passà da chi a ''[[Via Julia Augusta]]'', custruìa a partì dau [[14 a.C.]], sutta a l'impe(r)atû [[Aogusto|Augüstu]], forte da pacificasiùn de pupulasiùi de Àrpi Marittime. Tante âtre sun pöi e testimunianse lascièi de stu periudu, cumme ina lunga sé(r)ie de tumbe e âtre strutüe füne(r)âie, dunde sun stèti ritruvèi ascì repèrti impurtanti, cumme u [[piàttu blö]], de fabricasiùn egissia, culucàu inisialmènte inta necròpuli a nord de l'abitàu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.historiaproject.com/il-piatto-blu-di-albenga/|tìtolo=Arbenga: u piàttu blö|vìxita=2021-12-04|léngoa=IT}}</ref> Inte l'Arbenga rumâna se truvavan ascì strutü(r)e cumme e terme (svilüpèi dü(r)ante u prinsipàu de Augüstu) a setentriùn de mü(r)aje de difesa sitadìne, vixìn au cursu da Sènta e a quellu ch'u l'é(r)a u veggiu pòrtu natü(r)âle,<ref>{{Çitta web|url=https://www.albengacorsara.it/corsara/2013/11/18/terre-e-orizzonti-lantica-spa-di-albenga-le-terme-romane/|tìtolo=L'antiga SPA arbenganese: e terme|outô=Francesca Giraldi|dæta=18 de nuvèmbre du 2013|léngoa=IT|vìxita=2021-12-02}}</ref> o ascì cumme l'anfiteâtru, datàu au [[II secolo|II seculu d.C]], in gràddu de cuntegnì au mascimu tòstu dexemìlla persune: fètu ch'u mustra cumme Arbenga a l'é(r)a cumunque ina realtè de riliévu pe' tüttu u punènte.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/anfiteatro-pilone-romano.htm|tìtolo=L'Anfiteâtru rumàn d'Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2021-12-02}}</ref><ref name=":7">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 55}}</ref> === Da l'impe(r)u au mediuevu === A partì dau [[I secolo|I]]-[[II secolo|II seculu]] a sitè a và a utegnì a libertè de avé in pròpiu senàu, cun l'elesiùn di lucâli decu(r)iùi. Cu(r)iùsu u fètu avegnüu du [[276]], quande l'impurtante prupieta(r)iu ingàunu [[Proculus|Pròculu]], in seguitu aa cariêra militâre u l'é(r)a stètu numinàu a [[Lion|Liùn]]<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', pp. 17-18}}</ref> impe(r)atû dai sò surdatti. U l'é(r)a sciurtìu ascì ad armà in pròpiu esercitu, venèndu aa fìn batüu da Probu e dunca giüstisiàu.<ref name="Arbenga1" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 54-55}}</ref> In Arbenga u se difunde prestu u [[Crestianêximo|Cristianéximu]], tantu che in scia [[Ìsua Gainâa|Gainâ(r)a]] u tröva repà(r)u [[San Martìn de Tours|San Martìn Vescu]], cuntru e persecusiùi da parte di ariài.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 55-56}}</ref><ref>{{Çitta publicaçión|outô=Federica Pelosi|tìtolo=Turismo, Albenga si affida a San Martino|revìsta=Il Secolo XIX|editô=GEDI grùppu edituiâle|çitæ=Zena|ànno=2018 |méize=Màzzu|léngoa=IT|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/funzioni/download.aspx?ID=16371&IDc=784}}</ref> Cu'a crisi da pulitica impe(r)iâle a zôna a végne pü(r)e invâza dai [[Vixigöti|Vixigôti]] a partì da l'ànnu [[402]], ch'i deròccan ina grossa parte de l'abitàu, pruvucandu grâvi dànni aa pupulasiùn.<ref name="Arbenga1" /> Numma cu'u decrêtu du generâle Flaviu Custànsu<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 19}}</ref> du [[417]], duzz'ànni dòppu a distrusiùn, cumensan i travai pe'a ricustrusiùn: sta chi a porta in növu impulsu architetônicu, custruèndu edifissi de grande valû cumme u batisté(r)u e a catedrâle de San Michê, dedicâ au santu prutetû sitadìn. Vegne custruìu ascì u palàssiu episcupâle<ref name=":5" />, defèti cu'u [[451]] Arbenga a divegne ascì sêde vescuvî: u primmu vescu u l'è Quinsiu.<ref name=":7" /><ref name="Arbenga1">{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2675&TipoElemento=pagina|tìtolo=A stò(r)ia d'Arbenga: fra lìgü(r)i e rumài|léngoa=IT|vìxita=2021-12-04}}</ref><ref name="Arbenga2" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 18-20}}</ref> === U periudu medievâle === Doppu a fìn de l'[[Impêo Roman|Impe(r)u Ruman]] du [[476]] Arbenga a sübìsce primma a duminasiùn Ustrugôta (a partì dau [[V secolo|V seculu]]), pe' pöi divegnì üna de sitè ciü impurtanti da Ligü(r)ia sutta a duminasiùn bizantìna, inta divixùn da cuscì dìta ''[[Provincia Maritima Italorum|Maritima Italorum]]'', mantegnüa fìn au [[641]]-[[643]]<ref name="Arbenga2" /><ref name="Touring Club">{{Çitta|AA. VV., 1982|cap. 7, ''La piana di Albenga'', p. 404}}</ref>, quande u chìna zü u suvràn lungubàrdu Rota(r)i.<ref name="Arbenga2">{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=2670&ID=2676&TipoElemento=categoria|tìtolo=A sto(r)ia d'Arbenga: U Mediuevu|léngoa=IT|vìxita=2021-12-08}}</ref><ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. I, ''Stato politico, e civile d'Albenga nel tempo de' Romani sino a Carlo Magno'', Parte I, p. 16}}</ref> Sutta a sti chi a sitè a vegne turna sachegiâ, anche se a nu perde u sò splendû architetônicu, ch'u vegne preservau intrégu pe' ina buna parte, cumme e mü(r)aje de difesa e i prinsipâli palassi religiusi e aministrativi.<ref name="Touring Club"/> L'impurtansa ecunomica, che armenu fìn au [[VI secolo|VI seculu]] a l'é(r)a restâ ai livélli di periudi presedènti a vegne ridimensciunâ: Arbenga a divegne in ''vicus''<ref name="Touring Club" />, sènsa ciü ina vé(r)a e pròpia aministrasiùn.<ref name="Arbenga2" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 21-22}}</ref> ==== A nascita du Cumitàu ==== A partì dau [[774]] u terito(r)iu ingàunu u passa sutta aa duminasiùn di franchi, ch'i dan vitta au [[Cumitàu d'Arbenga|Cumitàu Arbenganese]], entitè aministratìva estesa da [[Finô|Finâ]] fìn a [[Sanremu|Sanremmu]], mantenedu ina lucâle pusisiùn de riliêvu.<ref name="Arbenga2" /> Intu fratèmpu inta [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]] cumensan a imperversà maneghe de saracen, che e zunzen daa [[Provensa|Pruvènsa]] pe' mâ, purtandu distrusiùi e sacheggi cun cuntinui sbàrchi in sce coste Lìgü(r)i, prinsipalmènte aturnu aa fìn du [[IX secolo|IX seculu]], quande i vegnen cacièi vìa cu'a bataja de Frascinéu (bèn ducumentâ a l'è l'invaxùn de l'[[891]]).<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. V, ''Contado Albenganese'', p. 88}}</ref> Numma versu a fìn du [[X secolo|X seculu]] a gh'è ina furma de ripresa da pupulasiùn ch'a l'é(r)a cianìn cianìn ca(r)â rispettu a l'epuca rumâna. Pròpiu intu [[950]], grassie aa rifurma de Berenga(r)iu II, Arbenga a finìsce drentu aa [[Marca ardüinica|Marca Ardüinica]].<ref name="Touring Club2"> {{Çitta|AA. VV., 1982|cap. 7, ''La piana di Albenga'', p. 405}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 25-26}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 59}}</ref> Inta sitè a vegne uspitâ ascì a curte da cuntéssa Adelaide de Süsa aturnu au [[XI secolo|seculu XI]]<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. V, ''Contado Albenganese'', p. 89}}</ref>, sutta 'na furma de marchesàu, armenu fìn au [[1091]], mèntre a ghe se(r)à ina pruspe(r)itè ecunomica, duvüa ai cumerci cu'u Bassu Piemunte.<ref name="Arbenga2" /> Inte pôcu tèmpu pe(r)ò a cumensa a furmasiùn de 'na növa istitusiùn lucâle: u pìa furma u lìbe(r)u cumün arbenganese. A növa realtè a pìa parte defèti aa [[Primma Croxâ|primma Cruxâ]] ([[1098]]), utenèndu ina sé(r)ie de privilegi a partì dau [[1109]].<ref name="Touring Club2" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. I, ''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 26-27}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 59-60}}</ref> Sti li i veghevan a puscibilitè de cumercializà intu levante du [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]]: a dinamicitè ecunomica a g'ha ascì ciü risvòlti, tantu da purtà intu terito(r)iu ina növa spinta pe' l'artigianàu. Sta côsa chi a porta aa custrusiùn de növi edifissi, faxèndu ciü grossu u sèntru abitàu. ==== U rapòrtu cu'e Repübbriche Ma(r)inà(r)e ==== [[File:Tabula Peutingeriana Albingauno Gailiata.jpg|thumb|Arbenga e a ''Gailiata'', numme latìn de [[Ìsua Gainâa|L'Ìsu(r)a]], inta Tabula Peutingeriana|left]] Lungu tütta sta fàse u se pò nutà ascì cumme u cumün u se aprufitta du cuntìnuu scuntru fra l'[[Sacro Impêo Roman|Impe(r)u]] e a [[Gexa (organizzaçion)|Gêxa]], reclamandu sèmpre ciü indipendènsa, tantu da scuntrâse a partì dau [[XII secolo|XII seculu]] cu'e [[Repubbriche mainæ|Repübbriche Ma(r)inà(r)e]] de [[Repùbrica de Zena|Zena]] e de [[Repùblica de Piza|Pìsa]]. Cun st'ürtima u gh'é(r)a stètu in atàccu navâle (dü(r)ante in periudu de pâxe fra e due Repübbriche intu [[1165]]<ref name="Arbenga2" />), quande i tuschèi i dan fögu au sèntru sitadìn, derucandu e fregandu i teso(r)i di edifissi stò(r)ici.<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, Comune, p. 108}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 60}}</ref> Scibèn sta disaventü(r)a chi, i ingàuni i ricustruiscén quellu che i pisèi i l'han scciapàu, grassie ascì a in risarcimèntu firmàu da sti lì intu nuvèmbre du [[1178]], dunde i van a ricunusce ascì l'esensiùn dae tàsce pe'e nâve e e mèrci ingàune in intrâ inti terito(r)i da sta chi cuntrulèi.<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, ''Comune'', p. 109}}</ref> I arbenganesi i turnan a cumercià, scibèn indebulìi rispettu a primma, andandu sta votta cuntru i interessi di zenesi. Intu mèximu ànnu du tratàu, defèti, a Repübbrica a mànda ai rapresentanti du cumün ina prupòsta de acôrdiu, ch'a l'impuneva u cuntrollu de Zena in sce tütte e imbarcasiùi ch'i l'intravan intu portu.<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, ''Comune'', p. 110}}</ref> U cuntrattu, definìu in'umiliasiùn pe'i sitadìn, u vegne refüàu, e dunca i repübbrichèi i sun custretti a truvà 'na növa stradda pe' metì e man in sci afàri arbenganesi. A giütâli i ghe sun i marchesi de Clavesana, che i van a rivendicà in sciu cumün ina sé(r)ie de dirìtti u(r)amài caütti da tèmpu. Bunifassiu du Vastu dunca u se liga cu'i zenesi a partì dau [[1192]]<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, ''Comune'', p. 111}}</ref>, in funsiùn difenscìva. Arbenga a se sènte dunca custretta a cegâse aa putènsa repübbricâna e cuscì a sutuscrìve di növi pàtti aa presènsa di cunsu(r)i Udùn Malasemènsa, Ubèrtu Lavagnìn e Ugé(r)iu de Mà(r)i e du pudestà Bertàmu Cristiàn, intu [[1199]].<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, ''Comune'', pp. 112-113}}</ref> A cunvensciùn sta votta a và a limità a libertè de cumerciu e de navigasiùn, ma ascì a porta aa presènsa fìssa de squaddre de surdatti zenesi in sciu terito(r)iu cumünâle.<ref name="Arbenga2"/> ==== Sutta aa Repübbrica de Zena ==== {{Çitaçión|[...] per De, segnoi Albinganexi,<br />entro voi sea amixi;<br />no ve zonzi con Marchexi,<br />per che voi seai indivixi.|[[Anònimo zeneize|Anonimu zenese]], ''[[:s:Ms. Molfino 421/CXIII|De Albingana]]'', vv. 35-38}} Cun st'attu de sutumisciùn i vinculi de l'acôrdiu i se fan sempre ciü strêti e Arbenga, asemme ae sitè de [[Ventemiglia|Vintimìa]] e de [[Sann-a|Savuna]]<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni storici'', p. 27}}</ref>, intu [[1238]] a divegne in cumün de fasiùn ghibelìna, ch'u guvèrnu ch'u staxeva daa parte de l'impe(r)atû [[Federigo II do Sacro Impeo Roman|Fede(r)igu II de Svévia]].<ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. I, ''Stato politico, e civile d'Albenga nel tempo de' Romani sino a Carlo Magno'', Parte I, p. 26}}</ref> Cu'a morte de stu chi a situasiùn a se fà ciü dü(r)a e i arbenganesi i sun turna custrêti a firmà 'na cunvensciùn<ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. II, ''Avvenimenti memorabili accaduti in Albenga dalla sua origine fino all'epoca presente'', p. 60|Cottalasso, 1820}}</ref>, tantu da duvêsene stà intu [[1250]] de frunte ai giüdìssi de'n pudestà de nomina zenese, ae dirette dipendènse du senàu da Repübbrica.<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. VI, ''Il Comune'', p. 116}}</ref> De cumpetènsa du cumün a resta ciü numma l'aministrasiùn de tàsce e a gestiùn di tràffeghi cumerciâli, pöi adi(r)itü(r)a ridimensciunèi a càusa de l'insabiamèntu du portu natü(r)âle, duvüu aa deviasiùn du stò(r)icu cursu du scciümme, vusciüu da Zena cumme punisiùn inti cunfrunti di abitànti.<ref name="Arbenga2" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 61-62}}</ref> ==== A fundasiùn de vìlle növe ==== Dü(r)ante a segunda mitè du [[XIII secolo|seculu XIII]] (specialmènte fra u [[1250]] e u [[1290]]) u cumün, pe' afruntà u [[Marca d'Arbenga|duminiu di Clavesana]] inte l'entrutèra (cun che u ghe se(r)à in lungu cunflittu) u funda tütta ina sé(r)ie de "vìlle növe", burghi furtifichèi presènti intu cuntâdu aturnu aa [[Ciâna d'Arbenga|Ciâna]]<ref name="Villanöva">{{Çitta web|url=https://www.comune.villanovadalbenga.sv.it/Guidaalpaese?IDPagina=50741&IDCat=7844|tìtolo=U Burgu de Villanöva, sto(r)ia e ürbanistica|léngoa=IT|vìxita=2021-07-17}}</ref>, tòstu a furmà 'na prutesiùn au riundu da sitè.<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Cenni Storici'', p. 29|Lamboglia, 1992}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 62}}</ref> Impurtanti avampòsti arbenganesi divegnen Pûi e [[Villanöva]] pe'a valâ de l'A(r)òscia e [[Cixan|Cixàn]]<ref name="Cixan">{{Çitta web|url=https://www.sanremonews.it/2014/03/28/mobile/leggi-notizia/argomenti/al-direttore-1/articolo/la-storia-di-cisano-sul-neva-nel-nuovo-racconto-del-nostro-lettore-pierluigi-casalino.html|tìtolo=A sto(r)ia de Cixàn cuntâ da Pierluigi Casalino|léngoa=IT|vìxita=2021-06-10}}</ref> inta [[valâ du Neva|valâ du Nêva]], dunde pöi i ingàuni deven tegnì tésta i Du Carettu, infeudèi intu [[Marchesàu de Süccaellu|Marchesàu de Sücca(r)ellu]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Paola Guglielmotti| tìtolo=Ricerche sull'organizzazione del territorio nella Liguria medievale|ànno=2005|editô=Firenze University Press| çitæ=|url=https://books.google.co.uk/books?id=TzPEj8DeT4sC&dq=le+villenuove+di+albenga&hl=it&source=gbs_navlinks_s|capìtolo=(III, 1) Nuove fondazioni signorili nella Liguria duecentesca-I promotori delle rifondazioni|léngoa=IT|p=60}}</ref> Inte ste növe realtè i rìvan a stâghe i cuntadìn de valè: a sti lì i vegnen cuncessi pü(r)e sèrti diritti e scunti. A fundasiùn a gh'axeva cumunque de mutivasiùi cumüi, defèti i ingàuni i l'axevan sernüu sti pòsti pròpiu pe' meju cuntrulà quelli terito(r)i de cunfìn. Ideâle dunca a pusisiùn de Villanöva, dund'u Le(r)ùn u se càccia inte l'A(r)òscia<ref name="Villanöva" />, assemme a quella de Pûi, vista ascì a crescènte putènsa d'[[Utuê]], sutta au cuntrollu nemìgu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.ortovero.sv.it/it/page/71756|tìtolo=Cumün d'Utuê, a stò(r)ia e u teritò(r)iu|léngoa=IT|vìxita=2021-12-20}}</ref> Pa(r)eggia a mutivasiùn da fundasiùn du [[U Burghettu (Santu Spiritu)|Burghettu]], custituìu ufisialmènte ai [[15 arvî|15 d'arvì]] du [[1260]], cun l'acquistu da parte du cumün de dife(r)ènti tòcchi de terén, pöi destinèi aa furmasiùn du burgu mü(r)àu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Stefano Roascio|curatô=AA. VV.|tìtolo=Quando a Borghetto... Storia, memorie, testimonianze e immagini sulla lunga vita della nostra Comunità|ànno=Nuvembre 2010|editô=Litografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=25|capìtolo=Albenga compra le terre per costruire Borghetto}}</ref><ref name="U Burghettu" /> I abitànti ch'i vegnen a stà chi, cumme u se pò vegghe inti statüi cumünâli du [[1288]], i vegnivan prinsipalmènte d'in [[Tuiran|Tui(r)àn]] e dau restu da [[Valle du Varatella|valâ du Va(r)atèlla]]. A sti chi l'aministrasiùn ingàuna a gh'axeva fra l'âtru dètu ina se(r)ie de privilegi, cumme a prutesiùn dae invaxùi in cangiu da diretta dipendènsa dai magistrèi arbenganesi.<ref name="U Burghettu">{{Çitta web|url=https://comune.borghettosantospirito.sv.it/vivere-il-comune/storia/|tìtolo=U Burghettu: Sto(r)ia|léngoa=IT|vìxita=2021-12-20}}</ref> ==== Quattrusèntu ==== A partì dau [[XV secolo|Quattrusèntu]] a cumensa a fàse de decadènsa pulitica e ecunomica da sitadìna, ch'a se tröva intu mezzu dü(r)ànte a guèra fra i zenesi e i Viscunti.<ref name="Arbenga2"/> A rènde ancù ciü difissile a situasiùn a se gh'é(r)a mìssa a pèste, che chi a l'axeva curpìu prinsipalmènte aturnu au [[1397]].<ref name="IX">{{Çitta|Rossi, 1870|cap. IX, ''Guerre Cittadine'', pp. 179-180}}</ref> Propiu doppu a fìn de sta li, intu [[1400]], aprufitandu de pruteste da pupulasiùn zenese, i marchesi du Carettu, du rammu de [[Carizan|Ca(r)issàn]], van a invàdde Villanöva.<ref name="IX"/> A difesa di Arbenganesi u vegne in âtru marchese du Carettu, Carlu, sta votta de Savuna. Aa Cêve intu mèntre i pìan parte aa cuntesa i scignu(r)i du pòstu, cuntru Arbenga. A difesa pe(r)ò de Carlu a se dimustra vinsènte inta bassa valâ e dunca, avéndughe pû(r)a di savunesi [[A Cêve]] dumanda a pâxe, firmâ in ànnu doppu. Segü(r)amènte aturnu a l'ànnu [[1413]] vegnen agiurnèi i statüi cumünâli, in sciu cunsìju du pudestè Brissiu Adurnu, cun u scòppu de cunscide(r)à, pe' l'elesiùn ae càreghe sitadìne, tütte e fàsce suciâli.<ref name="IX/2">{{Çitta|Rossi, 1870|cap. IX, ''Guerre Cittadine'', p. 183}}</ref> Növi pruvedimènti pe(r)ò de difissile aplicasiùn, scicumme che trèi ànni dòppu se sènden turna e liti, fra a parte di guelfi e di ghibelìn, favu(r)ìe da l'insediamèntu da famìa di Campufregusu au pòstu di Adurnu<ref name="IX/2"/>, sti lì rézzen l'aministrasiùn pe' bèn chinz'ànni. I Adurnu, dunca, se allean cu'i Viscunti milanesi e du [[1436]] Feìppu Ma(r)ia Viscunti u manda u sò cundutê Niculò Piccinìn a asedià e prinsipâli sitè da Rive(r)a, vistu che e sò truppe nu sciurtìvan ciü a penetrà versu Zena, doppu ch'u nu l'é(r)a sciurtìu a pià u Castelettu. L'asêdiu u curpìsce ascì impurtanti realtè cumme [[Ôtri|Vûtri]] e [[Finô|Finâ]].<ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. IX, ''Guerre Cittadine'', pp. 184-185}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 68}}</ref> Arbenga a rexiste a l'asêdiu, terminàu ai 15 de zügnu du [[1438]], ma a ne sciòrte du tüttu indebulìa. U se dröve cuscì in periudu de grave crisi<ref name="Arbenga2" />, pe'a sitè da 'na parte e ancù de ciü pe'e campagne d'in gì(r)u, scampàu mancu grassie a l'esensiùn dae tàsce e au vegnì mênu, pe' vintiquattr'ànni, du servissiu militâre.<ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. II, ''Avvenimenti memorabili accaduti in Albenga dalla sua origine fino all'epoca presente'', p. 92}}</ref> A [[Ciâna d'Arbenga]] a vegne pôcu sana e l'è manimàn abandunâ, trasfurmanduse manimàn inte 'na palüdde, ascì a livéllu de trafeghi a vegne prefe(r)ìa a vixìna [[Arasce|A(r)àsce]], sentìa cumme in pòrtu ciü tranquillu e segü(r)u.<ref name="Arbenga2" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 68, 73}}</ref> === Etè mudèrna === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Albenga 1587, Albenga e il suo territorio.jpg|Arbenga e a Ciâna int'ina mappa du [[1587]], Grego(r)iu Molassana Dipinto di Albenga del 1628.jpg|Pitü(r)a du [[1628]] cun vista da sitè ch'a l'é(r)a in [[Gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus (Arbenga)|Santa Ma(r)ia in Fontibus]], distrüta du Növesèntu Matteo Vinzoni, Albenga, 1773.pdf|A mappa d'Arbenga inte ''Jl dominio della Serenissima Republica de Genova in terraferma‎'' du Maté Vinzoni, [[1773]] </gallery> A partì dau [[XVI secolo|Sinquesèntu]] a situasiùn a se fa ciü grâve, questu perché versu u mâ diminuìscen i cumerci e l'agricultü(r)a a vegne ridimensciunâ aa cultivasiùn da càneva. I ciü curpìi daa crisi i sun i prupietà(r)i picìn, mèntre i grossi latifundisti, membri de famìe de l'aristrucrasìa sitadìna, vegnen tuchèi numma relativamènte. Meju u va pe' l'artigianàu, cu'i scangi versu u [[Piemonte|Piemunte]], ma a situasiùn a l'è destinâ a vegnì pezzu. Defèti a levà ancù de ciü u respi(r)u a l'ecunumia d'Arbenga gh'è a cuntinua muvimentasiùn de trüppe, specialmènte dü(r)ante a guèra fra [[Carlo V|Carlu V]] e [[Françesco I|Francescu I]]. I sitadìn sun ublighèi a furnì uspitalitè e risùrse ascì ai gene(r)âli e ai cumandanti de due fasiùn. Adi(r)itü(r)a u se ferma chi, intu [[1536]], u stessu impe(r)atû.<ref name="Arbenga3">{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2634&TipoElemento=pagina#|tìtolo=Arbenga: l'etè muderna|léngoa=IT|vìxita=2021-12-28}}</ref><ref>{{Çitta|Rossi, 1870|cap. XIII, ''Gare municipali'', p. 237}}</ref> Numma inta segunda mitè du seculu l'ativitè cultü(r)âle a se repìa, prinsipalmènte grassie a l'asiùn da diocexi. Intu stessu mumèntu pe(r)ò e incursciui dau de fö(r)a e portan au rafursamèntu de difese sitadìne, cun in evidènte impiêgu de risurse ecunomiche.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', pp. 74, 76}}</ref> A partì dau [[XVII secolo|Seisèntu]] se svilüppan növe invaxùi, cun l'ucupasiùn piemuntese a partì dau [[1625]], vista a vegnüa inta Rive(r)a du Prinsipe Vitôriu Amedeu scicumme ch'u vuxeva espande i sò dumini, tantu da fâse incu(r)unà scignû de tüttu u Cuntâdu<ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. II, ''Avvenimenti memorabili accaduti in Albenga dalla sua origine fino all'epoca presente'', p. 108}}</ref>, e pöi ancù du [[1672]], intu quaddru de in növu e ciü espansu cunflittu fra [[Zena]] e i savuiardi.<ref>{{Çitta|Cottalasso, 1820|cap. II, ''Avvenimenti memorabili accaduti in Albenga dalla sua origine fino all'epoca presente'', p. 110|Cottalasso, 1820}}</ref><ref name=":9">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 78}}</ref> Arbenga a se instradda versu in'epuca ancù ciü scü(r)a, lungu tüttu u [[XVIII secolo|Settesèntu]], seculu intu che a vegne abandunâ l'ativitè cumerciâle e artigianâle e a vegne turna ridimensciunâ a pupulasiùn, de lungu pe' l'emigrasiùn versu âtre lucalitè ciü prudutìve.<ref name="Arbenga3" /><ref name=":9" /> === Etè cuntempuranea === [[File:Incisione rappresentante l'incontro tra Napoleone Bonaparte e il generale Massena presso Porta Marina (Albenga).jpg|thumb|L'incuntru fra Napuleun e u generâle Massena aa Pòrte da Marina (1796)|sinistra]] Cu'a [[Rivoluçion françeize|revulusiùn fransese]] Arbenga a ségue e vicènde da Repübbrica de Zena: se regòrda pe(r)ò, fra e âtre côse, l'invaxùn de [[Cixan|Cixàn]] da parte de l'esercitu piemuntese, in lòtta cuntru i fransesi, fra u [[1794]] e u [[1795]], quande a sitè a manda lé ascì u sò esercitu cun scòppu de difesa du burgu. Propiu inte quellu periudu a situasiùn a pezùa, tantu che, inte l'arvì du [[1794]] dan u vìa a tütta 'na sé(r)ie de invaxùi, che portan aa cunquista da Rive(r)a de Punènte fra [[Ventemiglia|Vintimìa]] e [[Sann-a|Savuna]], piandu u relatìvu entrutèra, cumpresa ascì a vixìna valâ de l'A(r)òscia.<ref name=":10">{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo II, ''Breve storia della collettività'', p. 80}}</ref> Doppu a fìn da Repübbrica de Zena a sitè a vegne anessa intu [[1797]] aa [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Lìgü(r)e]]: inte quellu mumèntu a situasiùn a l'é(r)a furtemènte crìtica, perché u terito(r)iu u l'é(r)a du tüttu lasciàu sènsa cuntrollu militâre. Pôchi i l'é(r)an defèti i grùppi de l'esercitu fransese, che pe(r)ò de lungu i reprimévan e pruteste intu sàngue.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Assereto|curatô=Luca Fucini|tìtolo=Bagliori d'Europa. Sanremo e Napoleone nel bicentenario dell'annessione all'Impero (1805-2005)|url=https://www.academia.edu/11457640/La_Liguria_occidentale_al_tempo_di_Napoleone|ànno=2005|editô=Philobiblon Edizioni|çitæ=Vintimìa|léngoa=IT|pp=20-36|capìtolo=La Liguria occidentale al tempo di Napoleone|ISBN=88-88-59119-2}}</ref> A livèllu teritu(r)iâle Arbenga a vegne inse(r)ìa a partì dau [[1797]] drentu au Dipartimèntu du Ma(r)émula, cun capitâle [[A Prìa]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Registro delle sessioni del governo provvisorio della Repubblica di Genova dal giorno della sua installazione 14 giugno 1797|url=https://books.google.com/books?id=P1rK-rAtvmIC|ànno=1797|editô=Stamperia nazionale|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=310-318}}</ref> Da l'ànnu seguènte a sitè a passa sutta a Giü(r)isdissiùn da Sènta, venèndune ascì a primma sêde cantunâle (seguìa dau [[U Sejô|Se(r)iâ]], [[Süccaellu|Sücca(r)èllu]], [[Casanöva]], [[Unsu|Ùnsu]], [[Ransu|Rànsu]], [[Cuxe]] e [[A Cêve]]), armenu fìn au tèrmine de l'espe(r)iènsa da Repübbrica Lìgü(r)e, intu [[1803]].<ref name=":10" /><ref>{{Çitta web|url=http://www.francobampi.it/genova/territorio/cantoni_napoleone.htm|tìtolo=Divisioni territoriali della Liguria nel periodo Napoleonico|outô=Daniela Mancini|léngoa=IT|vìxita=2022-01-17}}</ref> Dunca, cun l'anesciùn du terito(r)iu lìgü(r)e a l'Impe(r)u Fransese, Arbenga a passa intu [[Dipartimentu de Muntenötte|Dipartimèntu de Muntenötte]], sutta l<nowiki>'</nowiki>''arrondissement'' du [[U Portu|Pòrtu]], dund'a se trasfurma in sêde giüdisiâ(r)ia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.napoleon-series.org/research/almanac/chapter10/c_chapter10f.html|tìtolo=L'almanach impérial pour l'anée 1810|vìxita=2022-01-17|léngoa=FR}}</ref> [[File:Veduta dell'attuale Via D'Aste durante la demolizione della facciata di Santa Maria in Fontibus (Albenga, foto 1900).jpg|thumb|[[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]] dü(r)ante a demulisiùn da faciâ de [[Gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus (Arbenga)|Santa Marìa in Fontibus]]]] Cun a restaurasiùn du [[1814]]-[[1815]] a sitè a vegne anéssa au [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]] e a vegne a fà [[Pruvinsa d'Arbenga|Pruvinsa]] cun a növa urganizasiùn du [[1818]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.guidageneralearchivistato.beniculturali.it/document.aspx?uri=hap:localhost/repertori/R047380|tìtolo=Intendenza generale|léngoa=IT|vìxita=2024-08-11}}</ref>, cuscì a resta fìn au [[1859]], ànnu da lézze Rattazzi, ch'a ricunvèrte inte in sircunda(r)iu, ròllu mantegnüu fìn au [[1926]], bèn dòppu a creasiùn du [[Regno d'Italia (1861-1946)|Regnu d'Italia]]. Cun a riurganizasiùn vusciüa dau regìmme fascìsta du [[1927]], u sircunda(r)iu arbenganese u vegne tacàu a quellu ànnu de Savuna pe' furmà a pruvinsa d'ancöi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:regio.decreto.legge:1927-01-02;1|tìtolo=Regio decreto - legge 2 gennaio 1927, n. 1|léngoa=IT|vìxita=2024-08-11}}</ref> Cuscì, aa fìn da [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guèra Mundiâle]], Arbenga a vegne a fà parte da mudèrna Repübbrica Italiâna. Dau [[1973]] a l'é(r)a divegnüa ascì a sêde da [[Cumünitài muntàna ingàuna|Cumünitè muntâna ingàuna]], fìn au [[2008]], ànnu du sò acurpamèntu cun a Cumünitè muntâna du Pulupixe pe' furmà quella du Punènte Savunese, atìva fìn au [[2011]], ànnu da sò supresciùn definitìva. === Scìmbuli === ==== Bande(r)a de Arbenga ==== [[File:Serimonia de sustitusiùn da bandêa in scia tûre Malasemensa (Arbenga).jpg|thumb|A sustitusiùn da bande(r)a in scia [[Tûre Malasemènsa (Arbenga)|tûre Malasemènsa]]|sinistra]]{{Véddi ascì|Bande(r)a d'Arbenga|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}} A [[Bande(r)a d'Arbenga|bande(r)a de Arbenga]] a l'è custituìa da 'na crûxe rùssa in campu giânu. A l'è nasciüa intu [[XII secolo|XII seculu]], au tèmpu di cruxèi ch'i l'andaxevan inti pòsti santi du Cristianêximu pe' pregà: au cumènsu a l'é(r)a duve(r)â cu'u campu d'ò(r)u, pöi sustituìu cun quellu mudèrnu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2020/11/albenga-oggi-il-cambio-della-bandiera-sulla-torre-malasemenza/|tìtolo=Sustituìa in scia tûre di Malasemènsa a bande(r)a d'Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2021-11-20}}</ref> U scüdu di cruxèi arbenganesi u l'è pöi divegnüu ascì u stemma sivicu du cumün, ricunusciüu a partì dau [[1933]] pe' mezzu de 'n apôxitu decrêtu firmàu ai [[22 zûgno|22 de zügnu]] da Mussolini. Ai [[26 arvî|26 d'arvì]] du [[1946]], sübitu de dòppu a liberasiùn, u papê u(r)iginâle u l'è stètu recüpe(r)àu dai mèmbri du CLN fra di âtri àtti abandunèi dai fascìsti<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Simoncini|tìtolo=Albenga e il suo entroterra. Scampoli, spezzoni di storia|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0093616|ànno=1992|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=31|capìtolo=Lo stemma civico di Albenga}}</ref> e, ancù de dòppu, l'üsu du stemma u l'è stètu ricunusciüu in vìa ufisiâle dau prexidénte da Repübbrica Italiâna ai [[24 frevâ|24 de frevâ]] du [[1979]], cun in apôxitu decrêtu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.araldicacivica.it/comune/albenga/|tìtolo=Descrisiùn di scimbuli ufisiâli du cumün de Arbenga|vìxita=2021-11-20|léngoa=IT}}</ref> == Abitanti == === Evulusiùn demugràfica === {{Demografia/Albenga}} === Minu(r)anse fureste === Dandu amèntu ai dàtti de l'Istat ai 31 de dixèmbre du [[2023]], i sitadìn fu(r)èsti rexidènti in Arbenga i sun 2.699.<ref>{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?l=it&a=2023&i=P03|tìtolo=Bilancio demografico popolazione straniera al 31 dicembre 2023|editô=[[ISTAT]]|léngoa=IT|vìxita=2024-08-08}}</ref> === Cugnummi ciü difüsi === I cugnummi ciü difüsi in Arbenga i sun ''Parodi'', ''Ferrari'', ''Delfino'', ''Bruzzone'' e ''Rossi''.<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ciü difüxi cumün pe' cumün, Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-07}}</ref> === Persune lighèi cun Arbenga === [[File:Piastrella olimpiadi.jpg|thumb|Targa di arbenganesi ciamèi ae [[Zeughi olimpichi|Ulimpiadi]]: Gianmario Roveraro, Gianni Sommariva, Agostino Sommariva, Ezio Madonia e Giorgio Poggi]] * San Calòcciu ([[Bréscia|Brescia]], ... - Arbenga, [[121]]), militâre rumàn e santu pe'a [[Catoliceximo|gêxa catolica]], martire in Arbenga.<ref>{{Çitta web|url=https://www.santiebeati.it/dettaglio/49950|tìtolo=San Calogero di Brescia Martire|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> * [[Proculus|Pròculo]] (Arbenga, [[III secolo|sec. III]] - ..., [[281]]), riccu arbenganese, numinàu dai sò surdatti impe(r)atû cuntru u Marcu Aureliu Probu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/proculo_res-f68b2b72-477e-11dd-a3be-0016357f4ed7/|tìtolo=Pròculo|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> * [[San Martìn de Tours]] (Sabaria, [[316]] - Candes-Saint-Martin, [[397]]), vescu e santu pe'a gêxa catolica, u l'è stètu pe' quattr'ànni in scia [[Ìsua Gainâa|Gainâ(r)a]] da e(r)emittu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/martino-di-tours-santo/|tìtolo=Martino di Tours, santo - Enciclopedia online|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> * [[San Ve(r)àn de Cavaillon]] (Barjac o Lanuéjols, ... - Arles, [[590]]), vescu e santu pe'a gêxa catolica, i sò rèsti i sun cunservèi inta catedrâle de San Michê.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/persone/persona/2638/|tìtolo=San Verano di Cavaillon|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> * San Benedettu Revèlli ([[Tàgia (cumüna)|Taggia]]?, [[892]]? - ..., [[900]]?), religiusu, vescu d'Arbenga e pöi santu pe' vuxe du populu, u l'è ün di patrùi da diocexi.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Valeria Polonio|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/santo-benedetto_res-aface1ac-87e7-11dc-8e9d-0016357eee51_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1966|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 8|capìtolo=BENEDETTO, santo}}</ref> * Ricu De Negru ([[Zena]], fìn du [[XII secolo|sec. XII]] - ..., pre&nbsp;[[1264]]), puliticu, pudestè d'Arbenga pe' ciü votte.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Nuti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/enrico-di-negro_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1991|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 40|capìtolo=DI NEGRO, Enrico}}</ref> * [[Lamba Doia|Lamba Do(r)ia]] ([[Zena]], [[1250]] - [[Sann-a|Savuna]], [[1321]]), cumandante de ma(r)ìna e puliticu, da pudestè d'Arbenga u l'ha tratàu cu'i Clavesana.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Nuti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/lamba-doria_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1992|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 41|capìtolo=DORIA, Lamba}}</ref> * Scimùn Do(r)ia (fl. [[XIII secolo|sec. XIII]]), pudestè d'Arbenga du [[1293]], fòscia u curispunde au pueta cu'u mèximu numme.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Margherita Spampinato Beretta|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/simone-doria_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1992|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 41|capìtolo=DORIA, Simone}}</ref> * Zorzu Fieschi ([[Zena]], fìn du [[XIV secolo|sec. XIV]] - [[Romma|Rumma]], [[1461]]), cardinâle e assivescu, aministratû apustòlicu d'Arbenga.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Nuti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giorgio-fieschi_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1997|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 47|capìtolo=FIESCHI, Giorgio}}</ref> * Valé(r)iu Calderìn (..., ... - Arbenga, [[1472]]), vescu d'Ajacciu, de Savuna e d'Arbenga.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonia Borlandi|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/valerio-calderini_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1973|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 16|capìtolo=CALDERINI, Valerio}}</ref> * Giömu Bassu da Rûve ([[A Moenn-a d'Arbisseua|A Ma(r)ìna d'Arbisöa]], [[1434]] - [[Fabrica di Roma]], [[1507]]), cardinâle, vescu de Maxe(r)â, Recanâti e Arbenga.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gaspare De Caro|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/basso-della-rovere-girolamo_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1970|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 7|capìtolo=BASSO DELLA ROVERE, Girolamo}}</ref> * Leunardu Marchese (Arbenga, [[1445]] ca. - Arbenga, [[1513]]), vescu d'Arbenga e persunaggiu puliticu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Calogero Farinella|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/leonardo-marchese_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2007|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 69|capìtolo=MARCHESE, Leonardo}}</ref> * Giuànni Battista Sigâ(r)a ([[Zena]], [[1510]] - [[Romma|Rumma]], [[1570]]), cardinâle e vescu d'Arbenga avanti de lascià a càrega au sò nevu Carlu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gigliola Fragnito|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giambattista-cicala_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1981|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 25|capìtolo=CICALA, Giambattista}}</ref> * Carlu Sigâ(r)a ([[Zena]], [[1530]] ca. - ..., ...), vescu d'Arbenga e nunsiu apustòlicu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gigliola Fragnito|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/carlo-cicala_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1981|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 25|capìtolo=CICALA, Carlo}}</ref> * Pié Fransescu Còsta (Arbenga, [[1544]] - Arbenga, [[1625]]), vescu de Savuna, u sò nevu umònimu u l'è stètu vescu d'Arbenga.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Enrico Stumpo|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/pier-francesco-costa_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1984|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 30|capìtolo=COSTA, Pier Francesco}}</ref> * Giuànni Agustìn da Lengueja ([[Casanöva]], [[1608]] - Arbenga, [[1669]]), religiusu, scritû e stò(r)icu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Matt|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giovanni-agostino-della-lengueglia_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2005|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 64|capìtolo=LENGUEGLIA, Giovanni Agostino della}}</ref> * Maté Giorgi (Arbenga, [[1650]] - [[Zena]], [[1728]]), megu e filosufu, criticu du Descartes.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/matteo-giorgi/|tìtolo=Giórgi, Matteo - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> * Giömu Ma(r)ia Du Carettu (Arbenga, [[1670]] ca. - [[Vienna]], [[1742]]), puliticu, animatû da rexistènsa de Langhe cuntra i Savoia.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Torre|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/del-carretto-gerolamo-maria_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1988|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 36|capìtolo=DEL CARRETTO, Gerolamo Maria}}</ref> * Ange(r)u Vincènsu Dania ([[Ôtri|Vûtri]], [[1744]] - Arbenga, [[1818]]), u(r)atû, persunaggiu puliticu e vescu d'Arbenga.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Assereto|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/angelo-vincenzo-dania_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1986|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 32|capìtolo=DANIA, Angelo Vincenzo}}</ref> * Gaetano Alimonda ([[Zena]], [[1818]] - [[Zena]], [[1891]]), cardinâle, assivescu de Tü(r)ìn e vescu d'Arbenga.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/gaetano-alimonda/|tìtolo=Alimónda, Gaetano - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> * Angelo Diligenti (Arbenga, [[1835]] - [[Mortara]], [[1895]]), atû de teâtru e cappu-comicu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Roberta Ascarelli|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/angelo-diligenti_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1991|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 40|capìtolo=DILIGENTI, Angelo}}</ref> * Marcello Amero D'Aste Stella (Arbenga, [[1853]] - [[Romma|Rumma]], [[1931]]), cumandante de ma(r)ìna e puliticu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Mariano Gabriele|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/amero-d-aste-stella-marcello_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1960|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 2|capìtolo=AMERO D'ASTE STELLA, Marcello}}</ref> * Vittorio Amedeo Rolandi Ricci (Arbenga, [[1860]] - [[Romma|Rumma]], [[1951]]), aucattu, giurnalista e diplumaticu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Grimaldi|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/rolandi-ricci-vittorio-amedeo_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2017|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 88|capìtolo=ROLANDI RICCI, Vittorio Amedeo}}</ref> * Piergiogio Strata (Arbenga, [[1935]]), studiusu du scistema nervusu e prufesû d'üniverscitè.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/piergiorgio-strata/|tìtolo=Strata, Piergiorgio - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> * Antonio Ricci (Arbenga, [[1950]]), autû e prudutû pe'a televixùn.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/antonio-ricci/|tìtolo=Ricci, Antonio - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2024-08-17}}</ref> == Pòsti de interesse == [[File:Mappa tupunumastica du sentru stòricu d'Arbenga.svg|thumb|Mappa d'Arbenga Veggia intu parlà lucâle|left]] === Architetü(r)e religiuse === U cumün de Arbenga u l'è eclesiasticamènte a sêde da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi de Arbenga e Impe(r)ia]], dunca u l'è frasiunàu inte de dife(r)ènti paròcchie: Nòstra Scignu(r)a de Puntelungu, San Benardìn ([[Vaìn]]), San Michê, Sacru Cö, A Nunsiâ (pe'a frasiùn da [[Bastia (Arbenga)|Bastìa]]), Santi Fabiàn e Bastiàn ([[Campugexa]]), A Sunta ([[Leca (Arbenga)|Leca]]), Santa Marghe(r)ìtta ([[Lüxignan|Lüxignàn]]), San Giacumu Mazû ([[Sàlia]]), Santi Scimùn e Giüdda ([[San Fé (Arbenga)|San Fé]]) e San Zorzu. ==== Paròcchia de San Michê ==== [[File:Albenga - Kathedrale San Michele Arcangelo - Domplatz 1, August 2019.jpg|thumb|L'estèrnu da catedrâle de San Michê]] * A '''catedrâle de San Michê''' a l'è a gêxa prinsipâle da sitè, dedicâ au santu prutetû d'Arbenga, [[San Michê|San Michê Arcange(r)u]]. A cianta u(r)igina(r)ia de l'edifissiu a presènta in stìle rumanicu, e pü(r)e nu mancan e testimunianse du seguènte ampliamèntu gòticu, ch'u l'ha purtàu aa creasiùn de due navè ai fianchi de quella u(r)igina(r)ia. Au [[XIII secolo|XIII seculu]] a curispunde ascì l'artessa du pavimèntu, sbasciâ, rispettu aa ciàssa. Da mensunà u campanìn, inglubàu inta strutü(r)a numma int'in segundu mumèntu, inte ün di tanti rifassimènti da catedrâle, che ancöi u l'è ün di scìmbuli ciü cunusciüi d'Arbenga, asemme ae sò âtre tûre.<ref>{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2742&TipoElemento=pagina#|tìtolo=A catedrâle de San Michê|léngoa=IT, EN, ES, FR, RU|vìxita=2022-01-21}}</ref> [[File:Uatòiu da Nostra Scignua da Misericòrdia (Arbénga)-Faciâ 05.jpg|thumb|L'u(r)ato(r)iu da Nostra Scignu(r)a da Mise(r)icordia|left]] * '''U(r)ato(r)iu da Nostra Scignu(r)a da Mise(r)icordia''', u l'è situàu in Arbenga Veggia, ai margini de mü(r)aje versu punènte<ref>{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1038868/ICCD13677884_S20_PT_0700111161.pdf|tìtolo=Oratorio di Nostra Signora della Misericordia, relazione storico-artistica|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref>, faciàu in sce 'na ciasetta inte vixinanse du quartê de Turlâ. L'intèrnu u vegghe ina sula navâ cun 'na vorta a butte, fèta de maùi pìn, trafu(r)â in curispundènsa di âti barcui che se ghe dröven. L'atâ de marme(r)u u l'è presiusamènte decu(r)àu, cu'u prebité(r)iu issàu rispettu au restu de l'àula. Inte dui nicci ai fianchi de l'atâ mazû se trövan due stàttue, incurnixèi cun decurasiùi de stüccu. Chi a vegne cunservâ ascì a càscia da Santìscima Trinitè, ch'a remunta au [[1746]], ciü ina stàttua de legnu du Cristu Mortu, ch'a vegne daa bütega du Maragliano. In scia faciâ a spicca 'na rapresentasiùn da Madònna e u purtâ u marca a dàtta du [[1861]]. L'edifissiu a ògni moddu u se(r)ea ciü antìgu, cumensàu du [[1558]], mèximu ànnu da fundasiùn da cungrega arbenganese ch'a pòrta stu numme chi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20592/|tìtolo=Oratorio di Nostra Signora della Misericordia|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref>[[Immaggine:Santuàiu da Madònna de Fatima (Vaìn, Arbenga)-Faciâ 04.jpg|miniatura|U santua(r)iu da Madònna de Fatima]] * '''Santua(r)iu da Madònna de Fatima''', se tröva au de là da Sènta, in scia culìna dìta ''du Munte''. Sutta aa paròcchia de San Michê, a gexetta a l'è stèta custruìa inti prìmmi ànni du dòppu guèra pe' vuluntè di abitanti da Do(r)ia e da Mi(r)anda, guidèi dai prève don G.B. Secondo. L'è stèta inaugü(r)â du [[1951]] aa presènsa du vescu De Giuli. Mudèrna, fèta in stìle neumedievâle cu'a faciâ in prìa a vista dunde se dröve tantu a pòrte de intrâ quantu ì dui barcunetti ch'i reciamman u stìle goticu. U purtâ u l'è fiancàu da dûe culunette ch'e surezzen in fruntun ch'u l'è sènsa l'elemèntu de decuriasiùn urizuntâle.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/90327/|tìtolo=Santuario Nostra Signora di Fatima|vìxita=2024-07-20|léngoa=IT}}</ref> ==== Batisté(r)u paleucristiàn ==== {{Véddi ascì|Batiste(r)u d'Arbenga|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}} [[File:Baptistry Albenga ext3.JPG|thumb|U batisté(r)u, in sciu sfundu e tûre]] L'edifissiu u l'è stètu edificàu intu [[V secolo|V seculu]], dü(r)ante a ricustrusiùn sitadìna upe(r)â da Flaviu Custansu. U g'ha 'na cianta a furma de decâgunu, surmuntâ da 'n tambü(r)u utagunâle. Au sò intèrnu se tröva ancù l'antìga funte pe'u batezzu e ina sé(r)ie d'afreschi, ch'i remuntan au [[VI secolo|VI seculu]]. Internamènte e öttu mü(r)aje presèntan ascì di nicci de furma alternâ (semi-reunde e quadrè). L'u(r)igina(r)ia vorta tardurumâna, custruìa cu'a tecnica de ànfu(r)e inglubèi inta strutü(r)a a l'è andèta perdüa a càusa du restàuru sbajau fètu intu [[1898]] da l'architettu Alfredo Dandrade.<ref name="Touring Club" /> L'architettu purtughese defèti u pensava che a cuvertü(r)a a cupula a duvéva êsse 'n rifassimèntu du periudu rinascimentâle e dunca a l'axeva caciâ zü: ancöi e ànfu(r)e che se truvavan drentu aa otta e sun cunservèi inti nicci du batisté(r)u, e u tèitu u l'è ina semplice strutü(r)a de legnu.<ref>{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2740&TipoElemento=pagina|tìtolo=U Batiste(r)u paleucristiàn|léngoa=IT, EN, FR, RU|vìxita=2022-01-24}}</ref> ==== Gêxa de Santa Ma(r)ia in Fontibus ==== {{Véddi ascì|Gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus (Arbenga)|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}} [[Immaggine:Chiesa di Santa Maria in Fontibus, Albenga 22.jpg|sinistra|miniatura|A gêxa de Santa Ma(r)ia in Fontibus]] Veggia sêde paruchiâle, a se tröva in Arbenga Veggia, de fiancu aa catedrâle de San Michê, se pènsa ch'a secce stèta custruìa intu [[1098]] da parte di muneghi benedetìn, pe' selebrà a presènsa de sèrte funti mi(r)aculûse (da chi u vegne u numme apuntu, de ''in Fontibus'').<ref>{{Çitta web|url=https://www.paesionline.it/italia/monumenti-ed-edifici-storici-albenga/chiesa-di-santa-maria-in-fontibus|tìtolo=Arbenga, Santa Maia in Fontibus|vìxita=2022-01-29|léngoa=IT, EN, FR, RU}}</ref> A gêxa mudèrna a sa(r)ea 'na ricustrusiùn seisentesca de quella presendènte, pöi "restruttü(r)â" intu Növesèntu, cun a pèrdita de 'na pursiùn de l'edifissiu pe' fa spàssiu au slargamèntu de [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]]. Cuntestualmènte u se perde in afrescu ch'u rapresentàva in panu(r)àmma sitadìn, nu recüpe(r)àu, de che a resta numma 'na futugrafìa, cunservâ inte l'Archiviu Stò(r)icu cumünâle. A faciâ a vegne dunca purtâ in deré de quarche mêtru e vegnen azunte növe decurasiùn de stüccu e pregièi atâ de quellu periudu.<ref>{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2747&TipoElemento=pagina#|tìtolo=A gêxa de Santa Ma(r)ia in Fontibus|léngoa=IT, EN, FR, RU|vìxita=2022-01-29}}</ref> ==== Santua(r)iu de Puntelungu ==== [[File:Albenga-santuario di nostra signora di pontelungo.jpg|thumb|U santua(r)iu de Puntelungu daa stradda]] U Santua(r)iu u se tröva de lì d'ataccu a l'antìgu punte rumàn che u dà u numme aa zôna, u Puntelungu (ciamàu ascì ''Puntelòngu'' o ''Pontelòngu'' a segunda da prununsia). L'edifissiu religiusu u l'è gestìu dai fratti franseschèi a partì dau [[1965]], ma e sò u(r)igini e sun bén ciü antìghe.<ref name="Puntelongu"/> Dae funti u se sa che ina primma furma de uspissiu u l'é(r)a presènte zà primma de l'[[1000|ànnu Mille]], pöi prugrescivamènte ingrandìu fìn a rivà au [[1250]], quande u razunze ina ciü delineâ urganisasiùn. Ina primma capélla a vegne invêce mensunâ cumme ''Ecclesia S. Mariae Pontis Arociae'', culigâ cun l'upe(r)àu di muneghi benedetìn da [[Ìsua Gainâa|Gainâ(r)a]].<ref name="Puntelongu">{{Çitta web|url=https://www.santuariomadonnadipontelungo.com/storia|tìtolo=Puntelungu: a sto(r)ia du Santua(r)iu|léngoa=IT|vìxita=2021-11-21}}</ref> A gêxa mudèrna a l'è stèta custruìa intu [[XVII secolo|XVIII seculu]], a memo(r)ia du mi(r)aculu avegnüu ai [[2 lûggio|2 de lüju]] du [[1637]], in sustitusiùn de quella de primma.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/santuario-madonna-pontelungo.htm|tìtolo=Puntelungu: u Santua(r)iu e u punte|léngoa=IT|vìxita=2021-11-21}}</ref> ==== Gêxa du Sacru Cö ==== [[File:Albenga-IMG 0838.JPG|thumb|A paruchiâle du Sacru Cö|left]] A Gêxa du Sacru Cö a l'è stèta fundâ intu màzzu du [[1895]], cu'a posa da primma prìa, au de fiancu da primma culònna aa mancina de l'atâ, pe' pöi êsse benedìa e duvèrta au cültu intu mazzu du [[1896]]. Quande a vegne avèrta a g'ha ancù u fundu sènsa decurasiùn, questu fìn au [[1925]], ànnu de l'intervèntu du pitû Sturla de Tü(r)ìn, e pöi de Guida, ch'u pitü(r)a turna a gêxa intu [[1957]].<ref>{{Çitta web|url=https://sacroalbenga.wordpress.com/parrocchia/storia/|tìtolo=Paròcchia du Sacru Cö: sto(r)ia|léngoa=IT|vìxita=2022-01-29}}</ref> ==== Gêxa de San Benardìn de Siêna ==== [[File:Gêxa de San Bernardìn (Vaìn, Arbenga) 01.jpg|thumb|A gêxa de San Benardìn]] A l'è a sêde paruchiâle pe'u quartê de Vaìn, au de là da Sènta. A strutü(r)a a l'è stèta ti(r)â sciü intu [[1467]] dai fràtti minù(r)i, ch'i sèrnen a zôna perché abasta distànte dau sèntru sitadìn, ma ascì pe'a vixinansa cu'a ''[[Via Julia Augusta]]''. L'inaugurasiùn a vegne fèta inte l'utùbre du [[1480]] e in cuntempuranea se custruìsce ascì u vixìn cunvèntu. Intu [[XVIII secolo|Settesèntu]] vegne ancù ampliàu rispettu aa cianta u(r)igina(r)ia, pe' pöi esse ricunvertìu a uspeâ sutta au duminiu fransése, anche se cu'i inissi du [[XIX secolo|XIX seculu]], doppu a caütta da Repübbrica Lìgü(r)e, a strutü(r)a a vegne serâ e a càzze in abandùn. Restruttü(r)àu cumme caserma militâre sutta ai Sabàudi, u vegne in parte recüpe(r)àu a destinasiùn religiusa numma intu [[1961]] (grassie a l'interesamèntu ascì de l'Istitüu Internasiunâle de Stüddi Lìgü(r)i e du prufesû [[Nino Lamboglia]]), mèntre trèi ànni doppu a vegne furmâ a növa paròcchia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/convento-sanbernardino-monte.htm|tìtolo=Gêxa de San Benardìn au Munte|vìxita=2022-01-29|léngoa=IT}}</ref> ==== Paròcchia de Leca ==== [[File:Leca (Albenga)-chiesa ns Assunta-complesso1.jpg|thumb|Vista da gêxa da Sunta|left]] * '''Gêxa paruchiâle da Sunta''', du [[1790]], se tröva pôcu a munte du nücleu stò(r)icu da frasiùn. Faciâ diretamènte in scia Vìa au Piemunte, u de fö(r)a u l'è de prìa, cun di insèrti in laterissiu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20608/|tìtolo=Chiesa di Nostra Signora Assunta (Leca d'Albenga)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> A navâ ünica, a cuntegne di dipinti e de ope(r)e pregièi, fra sti chi ina presiùsa pà(r)a d'atâ, de(r)ivâ daa presedente paruchiâle, dedicâ a Santa Ma(r)ìa du Bòsse(r)u.<ref name="Tci" /> * '''U(r)ato(r)iu da Santìscima Nunsiâ''': sêde da cungrega de San Pe(r)u, dedicâ au santu prutetû da frasiùn. L'edifissiu u se tröva d'ataccu aa gêxa da Sunta, tantu d'avêghe a faciâ in lìnea au corpu prinsipâle. L'aula au sò de drentu a l'è cuvèrta a butte, u vulümme u l'è ucupàu a l'intrâ dau basamèntu du campanìn, mèntre au fundu u fenìsce cun in abscide squadràu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20591/|tìtolo=Oratorio Santissima Annunziata (Leca d'Albenga)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> * '''Gêxa de Santa Ma(r)ìa du Bosse(r)u''' (o ''du Bòssa(r)u''), fiancâ au semité(r)iu uttusentescu, a l'è stèta custruìa inte l'epuca medievâle fòscia du [[XII secolo|seculu XII]], pü(r)e se segundu âtri stüddi a pu(r)ea fina remuntà au [[IX secolo|IX seculu]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonio Arecco| tìtolo=La Diocesi di Albenga - Imperia e i suoi vescovi. Storia della Chiesa Ingauna dalle origini al Quattrocento|ànno=2003|editô=Diocesi di Albenga - Imperia|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=247}}</ref> Ritegnüa in'antìga dipendènsa du munastê benedetìn da Gainâ(r)a, a l'é(r)a a veggia paruchiâle du paìse. A l'è stèta fòscia abandunâ pe'e cunseguènse de 'n teramòttu intu[[XVI secolo| seculu XVI]]<ref name="Tci" />, o ciü semplicemènte pe'u spustamèntu du sèntru abitàu lecaiö ciü versu u növu cursu da Sènta. A strutü(r)a a presènta 'na faciâ de prìe a vista, mèximu mate(r)iâle ch'u custituìsce u campanìn, che podâse ch'u secce du Quattrusèntu. Cu(r)iusamènte a due navè, a cuntegnìva au sò de drentu di afreschi du [[XV secolo|seculu XV]], purtèi inta gêxa de San Benardìn a Vaìn pe' metîli au segü(r)u in seguitu du restauru purtàu avanti dau Rotary Club a(r)ascìn. Stu travaju lì u l'ha permessu de rangiâ u tèitu e e mü(r)aje, che i versavan int'in stàttu preca(r)iu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Nicolò Staricco|tìtolo=Cronache di Leca d'Albenga|ànno=2023|editô=Edizioni Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|capìtolo=La "Villa" di Leyca, extra moenia, nel Medioevo|pp=48-55}}</ref> ==== Paròcchia de Campugexa ==== [[File:Paròcchia de San Fabian e Sebastiàn (Campugexa).jpg|thumb|A gêxa di Santi Fabiàn e Bastiàn, cun l'u(r)ato(r)iu]] * '''Gêxa paruchiâle di Santi Fabiàn e Bastiàn''', inta ciàssa, custruìa intu [[XVII secolo|seculu XVII]] e inse(r)ìa fra l'u(r)ato(r)iu e a canònica. Daa faciâ a cabanna, marcâ da finte culònne e cun intu mezzu 'na grossa lünetta semireunda. Nasciüa in sustitusiùn da veggia gêxa paruchiâle, ancöi u(r)ato(r)iu, i travai i sun cumensèi intu [[1657]] e i sun terminèi intu [[1665]], ànnu da sò benedisiùn.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Lanteri|tìtolo=Campochiesa Terra di Templari|url=https://books.google.it/books?id=AwjuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Edizioni Delfino-Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=98|capìtolo=Campochiesa nel Settecento|ISBN=88-88-39770-1}}</ref> A ünica navâ, a cunserva l'atâ ch'u l'é(r)a stètu du Santua(r)iu de Puntelungu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20604/|tìtolo=Chiesa dei Santi Fabiano e Sebastiano (Campochiesa)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> * '''U(r)ato(r)iu de San Giuànni u Batìsta''', bèn ciü antìgu de l'udierna gêxa da paròcchia, ai inissi u l'é(r)a dedicàu ai Santi Fabiàn e Sebastiàn.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20594/|tìtolo=Oratorio di San Giovanni Battista (Campochiesa)|vìxita=2024-07-17| léngoa=IT}}</ref> A primma sò atestasiùn a remunta au [[1476]]. Inisialmènte au de sutta da [[Gêxa de San Zorzu (Arbenga)|gêxa de San Zorzu]], u l'utegne u titulu de paròcchia a partì dau [[1616]]. Vista a necesitè de edificâ ina gêxa ciü grande u se trasfurma in u(r)ato(r)iu, cun l'intitulasiùn d'aù.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Lanteri|tìtolo=Campochiesa Terra di Templari|url=https://books.google.it/books?id=AwjuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Edizioni Delfino-Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=158-161|capìtolo=Appendice. L'oratorio di San Giovanni Battista|ISBN=88-88-39770-1}}</ref> * '''Capeletta de San Bastiàn''', inta lucalitè de Murteu, a vegne fèta versu a fìn du [[XV secolo|seculu XV]], inisialmènte au de sutta da gêxa de San Zorzu. Se tratava du sèntru religiusu de Murteu, bèn ciü antìga a zà atestâ aturnu au [[1225]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Lanteri|tìtolo=Campochiesa Terra di Templari|url=https://books.google.it/books?id=AwjuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Edizioni Delfino-Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=15-19|capìtolo=Morteo. La prima sede degli abitanti di Campochiesa|ISBN=88-88-39770-1}}</ref> Caütta in disüsu a seguitu de l'abandùn da burgâ, avegnüu a partì dau [[XVI secolo|seculu XVI]] e ancù danegiâ a seguitu du teramòttu du [[1887]], a l'è stèta recüpe(r)â a partì dau [[2009]] e turna duvèrta au cültu dau [[2016]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.ortofrutticola.eu/it/magazine-agricoltura-di-albenga/blog-agricoltura_290/albenga-e-il-territorio_5/morteo-fondato-nel-1200-circa-il-centro-scomparve-improvvisamente-verso-la-fine-del-500_43|tìtolo=Morteo. Fondato nel 1200 circa il centro scomparve improvvisamente verso la fine del '500|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> ==== Paròcchia de San Zorzu ==== [[Immaggine:Géxa véia de San Zorzu (Campugexa).jpg|sinistra|miniatura|A gêxa veggia de San Zorzu]] * '''[[Gêxa de San Zorzu (Arbenga)|Gêxa veggia de San Zorzu]]''', a l'è a stò(r)ica paruchiâle da lucalitè, de antichìscima edificasiùn, pà che a remunte ai [[VI secolo|seculi VI]] e [[VII secolo|VII]]. Au prinsippiu da sò sto(r)ia priuràu au de sutta di benedetìn da Gainâ(r)a, du [[XV secolo|seculu XVII]] a l'ha visciüu 'na fase de declìn, vista a scumparsa da ciü parte di vilaggi ch'i l'é(r)an sutta au sò cuntròllu. Vegnüa sutta aa paròcchia de Campugexa, a l'è stèta trasfurmâ in gêxa semite(r)iâle. A strutü(r)a cumme a veghemmu ancöi a l'è de stìle rumanicu, a l'intèrnu a cunserva di pregièi cìcli de afreschi, ch'i remuntan au Quattrusèntu e au Sinquesèntu, fra tütti, quelli ispirèi aa Divina Cumédia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sangiorgioalbenga.it/chiesa-antica.htm|tìtolo=La Chiesa Antica di San Giorgio|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> * '''Gêxa növa de San Zorzu''', a l'è a paruchiâle da lucalitè, avèrta a partì dai ànni [[1960]] pe' tütelà a cunservasiùn de quella veggia, a se tröva vixìn ae opere paruchiali, ti(r)èi sciü ascì ste lì intu mèximu periudu. Intu [[1964]] defèti San Zorzu a l'è turna vegnüa paròcchia, sepa(r)â da Campugexa pe' vuluntè du vescu Gilberto Baroni e pe' l'ucaxùn u l'è stètu benedìu u növu edifissiu, in stìle mudèrnu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sangiorgioalbenga.it/storia-sangiorgio-albenga.htm|tìtolo=Storia della parrocchia|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> ==== Paròcchia da Bastìa ==== [[File:Bastia (Albenga)-chiesa s Stefano di Massaro-complesso1.jpg|thumb|A gêxa de San Stêva de Massà(r)u (A Bastìa)|left]] * '''Gêxa paruchiâle da Santìscima Nunsiâ''', a l'è situâ inta parte bassa du burgu da frasiùn, custruìa a partì dau [[1623]]. In seguitu a l'evulusiùn de l'insediamèntu, zà dau [[1518]] i abitànti da Bastìa i l'axevan sernüu de custruì 'na növa gêxa, passandu u sèntru religiusu daa gêxa de San Steva a sta lì, ch'a l'é(r)a ancù numma in u(r)ato(r)iu. I travai de custrusiùn i finìscen du [[1630]], ànnu de quande a vegne benedìa. In stìle ba(r)òccu, a faciâ a l'è caraterizâ da 'n impunènte fruntùn, mèntre u de drentu u l'è a trê navè, cuvèrte cun de vorte a cruxe(r)a quelle ai fianchi e a butte quella de mezzu. A cunserva fina dui atèi pregièi, dedichèi a Sant'Antôgnu e aa Madònna du Rusa(r)iu, fianchèi a quellu mazû.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20607/|tìtolo=Chiesa della Santissima Annunziata (Bastia)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> * '''U(r)ato(r)iu da Santa Crûxe''', in fàccia aa gêxa, u se presènta cumme 'na strutü(r)a semplice, daa faciâ intunacâ (dund'in simma u se ghe dröve in barcùn strumbàu) e cu'u tèitu a due campè. U de drentu u l'è fètu de 'n'àula abasta grossa, ch'a se cunclüdde cun in abscide semiriundu. Cunserva ascì in atâ setesentescu cun tantu de côru de legnu. U l'è a sêde da lucâle cunfraternita.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20614/|tìtolo=Oratorio della Santa Croce (Bastia)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> * '''Gêxa de San Steva de Massà(r)u''', au fiàncu da stradda che daa Bastìa a porta a Sènexi, a l'è stèta mensunâ pe'a primma votta du [[1271]]. L'edifissiu u se presènta de stìle rumanicu, cun ancù a strutü(r)a uriginàia du [[XI secolo|Duxèntu]], a parte che pe' quarche mudifica di periudi de dòppu, cumme l'azunta de l'abscide quadràu. A dêve a sò denuminasiùn da l'antiga vìlla de Massa(r)u, tantu che a rapresentava l'antìgu sèntru religiusu de sta chi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/90316/|tìtolo=Santo Stefano di Massaro (Bastia)|vìxita=2024-07-16| léngoa=IT}}</ref> Au sò intèrnu a cunserva ina sé(r)ie de afréschi datèi fra u [[1383]] e i inissi du [[XV secolo|seculu XV]]: dau presbité(r)iu se ponen vegghe a mòrte armâ de èrcu e frécce o ancù in scia cuntrufaciâ truvemmu a rapresentasiùn de San Cristoffa, cun l'intèntu de benedì chi u sciurtiva daa gêxa.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ortofrutticola.eu/it/magazine-agricoltura-di-albenga/blog-agricoltura_290/albenga-e-il-territorio_5/santo-stefano-in-massaro-il-tesoro-che-non-ti-aspetti_40A|tìtolo=Santo Stefano in Massaro: il tesoro che non ti aspetti|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> A l'ha persu u titulu de paròcchia in seguitu au svilüppu du burgu da Bastìa, lasciandulu intu [[1518]] aa Santìscima Nunsiâ.<ref>{{Çitta web|url=https://www.museionline.info/tipologie-museo/chiesa-di-santo-stefano-di-massaro|tìtolo=Bastia, a gêxa de San Steva|vìxita=2022-02-05|léngoa=IT}}</ref> * '''Capélla de San Benardu''', in simma au burgu da Bastìa, dau vulümme picìn e squadràu, presènta in campanìn a vé(r)a ascì, ch'u svetta surva aa faciâ. U de drentu u l'è cuèrtu da 'na vorta a butte, mèntre u tèitu, au de föra, u l'è cianéllu. Se ghe tröva au de drentu in atâ de stüccu du Settesèntu e ascì 'na pa(r)a d'atâ incurnixâ, ch'a pìa a ciü parte du presbité(r)iu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20603/|tìtolo=Cappella di San Bernardo (Bastia)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> ==== Paròcchia de Sàlia ==== [[File:Géxa de Salea 04.jpg|thumb|A faciâ da gêxa de Sàlia]] * '''Gêxa paruchiâle de San Giacumu Mazû''': in simma au burgu, a gêxa a l'ha trê navè, quelle de fiàncu custruìe adòssu au vulümme de quella de mezzu. Au sagràu l'è puscibile acedde grassie a 'n'impunènte sca(r)inâ, ch'a parte dae canòniche.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20611/|tìtolo=Chiesa di San Giacomo Maggiore (Salea)|vìxita=2024-07-16|léngoa=IT}}</ref> A primma mensciùn fèta aa gêxa saliàsca a remunte(r)ea au [[1236]], ancù intitulâ a San Giacumu e Cristoffa. Ai [[11 arvî|11 d'arvì]] du [[1515]], a cumünitè a sciorte a utegnì l'auturizasiùn daa diocexi de pué custruì ina funte pe'u batezzu ligâ aa catedrâle ingàuna. A gêxa cumme a veghemmu ancöi a nasce pe(r)ò int'in periudu sücescìvu, cun l'ampliamèntu e a ricustrusiùn upe(r)èi intu [[1622]], quandu u vegne custruìu ascì u campanìn. A primma messa a vegne pe(r)ò selebrâ sulamènte intu [[1636]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/frazioni-albenga.htm|tìtolo=E frasiùi de Arbenga, Salea|vìxita=2021-11-14|léngoa=IT}}</ref> * '''U(r)ato(r)iu di Santi Giacumu e Feìppu''': u se tröva pôcu ciü in bassu rispettu aa gêxa, a l'è ina custrusiùn picìna e sobria, dutâ de in campanìn a véla. Cun in tèitu a due campè, a faciâ a l'è sobria, cu'a pòrte surmuntâ da 'na lünetta semireunda, In scia drìta rispettu a l'intrâ a se pò vegghe ina lugetta afrescâ, cun au sèntru a rapresentasiùn da Madònna cu'u Bambìn. Au de drentu, in seguitu ai ürtimi travai fèti du [[2023]], u l'è stètu descuvèrtu in cìclu d'afreschi du seculu XVI, dund'a l'è rafigü(r)â a scêna du Cristu in crûxe, ciü âtre figü(r)e ch'e sun stète cuscì recüpe(r)èi.<ref>{{Çitta web|url=https://sabapimsv.cultura.gov.it/2023/10/26/riportata-alla-luce-una-consistente-porzione-di-ciclo-pittorico-risalente-al-secolo-xvi/|tìtolo=Riportata alla luce una consistente porzione di ciclo pittorico risalente al secolo XVI|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref> ==== Paròcchia de Lüxignàn ==== [[File:Lusignano (Albenga)-chiesa santa Margherita-complesso2.jpg|thumb|Santa Marga(r)ìtta a Lüxignàn|left]] * '''Gêxa paruchiâle de Santa Marga(r)ìtta d'Antiòcchia''', a se tröva a l'imbuccu du nücleu stò(r)icu da frasiùn. A remunta au [[XV secolo|seculu XV]], scibèn ch'a vegne numinâ pe'a primma votta du [[1258]]. Cun 'na cianta a crûxe latìna, l'àula a l'è frasiunâ in trê navè. Au vulümme da navâ de mezzu sun stèti pöi rembèi quelli de âtre dûe, cuscì cumme u campanìn ch'u l'è tacàu aa faciâ e u remunta au [[XVI secolo|seculu XVI]]. L'edifissiu u l'è stètu ingrandìu aturnu au [[1630]] cun l'azunta de 'n côru gi(r)àu a mezudì e, sücescivamènte, l'è stèta rangiâ a faciâ, tripartîa verticalmènte. Impunènte u Cristu cunservàu surva a l'atâ, mèntre in sciu sufittu afrescàu, incurnixâ da in medajùn a se vegghe a figü(r)a da santa dedicatâ(r)ia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20613/|tìtolo=Chiesa di Santa Margherita (Lusignano)|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref> * '''U(r)ato(r)iu de San Bertumê''': a strutü(r)a d'ancöi a l'è stèta ti(r)â sciü du [[1780]], in scia base de quella presedènte, mensunâ du [[1585]] e dedicâ a San Lu(r)ensu, vegnüa zü quarche tèmpu primma. Se tröva in mezzu ae cà du burgu, a pôca distansa daa gêxa. Cun cianta retangulâre e ciütòstu lungâ, au de fö(r)a u cumpa(r)ìsce mudestu, cu'a faciâ frasiunâ inte dui livélli da 'na curnixe. Ai dui fiànchi, due finte culònne intunachèi. U l'è a sêde da cungrêga du paìse, dedicâ a stu santu chi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20593/|tìtolo=Oratorio di San Bartolomeo (Lusignano)|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref> ==== Paròcchia de San Fé ==== [[File:San Fedele (Albenga)-chiesa ss Simone e Giuda-complesso2.jpg|thumb|Paruchiâle di Santi Scimùn e Giüdda (San Fé)|256x256px]] * '''Gêxa paruchiâle di Santi Scimùn e Giüdda''': a se tröva lungu a pruvinsâle che da Vaìn a pòrta a Villanöva. A strutü(r)a a l'è u(r)igina(r)ia du [[XIV secolo|XIV seculu]], ma u campanìn (ch'u remunta au [[XII secolo|seculu XII]]) u rizülta êsse de stìle rumanicu. L'âtribusiùn ai dui sànti a l'è avegnüa int'in segundu mumèntu, defèti presedentemènte u santu dedicata(r)iu u l'é(r)a San Fé. Da l'àula spartìa inte trê navè (quella de mezzu cuvèrta a capriè, e âtre dûe a cruxe(r)a), au de drentu a l'è caraterizâ daa presènsa de pilàstri in laterissiu cu'a base utagunâle, racurdèi da àrchi gotichi. Inta mü(r)aja da navâ de drìta se cunservan di afreschi ch'i mustran e scêne da vitta de San Giuànni u Batìsta.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20605/|tìtolo=Chiesa dei Santi Simone e Giuda (San Fedele)|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref> * '''U(r)ato(r)iu de San Giuànni Batìsta''', edificàu du [[XV secolo|seculu XV]], se tröva au de fiancu da paruchiâle e u cunserva au sò intèrnu ina sé(r)ie de afreschi du [[1574]] atribuìa a Bartolomeo Bottoneri de Che(r)àscu. Sti lì i sun presènti ai dui làtti de l'àula (cuvèrta a butte) e inta cuntrufaciâ, che e sun e parte ciü antìghe de l'edifissiu. U vegne rapresentàu l'episodiu da pasciùn e da messa in crûxe de Cristu. A l'è a sêde da cunfraternita du paìse. Au de fö(r)a, de cuntru, l'edifissiu u se mustra sobriu, cu'u tèitu a cabànna e a faciâ cu'n barcùn riundu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20598/|tìtolo=Oratorio di San Giovanni Battista (San Fedele)|vìxita=2024-07-17|léngoa=IT}}</ref> === Aree archeulogiche === <gallery mode="packed" widths="140" heights="140"> Immaggine:Basilica paleocristiana di San Vittore - MIBAC - Albenga (SV) Italy.jpg|I rèsti da [[Baxìlica de San Vitû (Arbenga)|baxìlica de San Vitû]], in Puntelungu Immaggine:Anfiteatro romano di Albenga.jpg|I basamènti de l'anfiteâtru rumàn d'Arbenga Immaggine:Cumplèssu Archulogicu de San Clemente (Arbenga) 01.jpg|Cumplessu Archeulogicu de San Clemènte, piàu da Vaìn Immaggine:U Pilùn (Via Julia Augusta, Arbenga) 07.jpg|U Pilùn, in scia ''Julia Augusta'' </gallery> * '''[[Baxìlica de San Vitû (Arbenga)|Baxìlica de San Vitû]]''': scitu de interesse archeulogicu ch'u se tröva in Puntelungu e u mustra i rèsti de 'n edifissiu religiusu du [[V secolo|seculu V]], ligàu a in cumplessu de tumbe "aa capüsìna" sempre du mèximu periudu, ch'u se truvava au levante e au meridiun de stu chi. Dandu amèntu ai stüddi du [[Nino Lamboglia|Lamboglia]] u pà che sta gêxa chi a l'agge sübìu ina sé(r)ie de mudifiche, survetüttu cun l'elevasiùn da pavimentasiùn de l'abscide inte l'ànnu mille e u restrinzimèntu da navâ cun l'azunta de culònne de recüpe(r)u da di munumènti rumài.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309097|tìtolo=San Vittore (basilica, strutture per il culto)|léngoa=IT|vìxita=2024-07-09}}</ref><ref>{{Çitta publicaçión|outô=AA.VV.|tìtolo=Basilica funeraria di San Vittore|editô=Regione Liguria|léngoa=IT|url=https://www.regione.liguria.it/components/com_publiccompetitions/includes/download.php?id=12469:basilica-funeraria-san-vittore-albenga.pdf}}</ref> * '''Baxìlica de San Calòcciu''', cumplessu culucàu au de fö(r)a de mü(r)aje sitadìne, intu versante nord du Munte de San Martìn. L'è furmàu dai resti d'in insediamèntu fünera(r)iu, dund'a l'è stèta ti(r)â sciü a gêxa, inta primma mitè du [[VI secolo|seculu VI]], seguia pöi daa custrusiùn d'in munastê inte l'etè de mezzu. U l'ha funsiunàu ascì cumme cunvèntu de muneghe Agustiniâne e Clarisse, armenu fìn au [[1593]], pe' pöi cazze in abandùn.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309317|tìtolo=San Calocero (basilica, strutture per il culto)|léngoa=IT|vìxita=2024-07-09}}</ref> * '''Anfiteâtru ruman''': du [[II secolo|II seculu d.C.]], u se tröva inte 'na pusisiùn panurammica in scia culìna du Munte de San Martìn, prubabilmènte là dunde se truvava u nücleu de ''[[Albingaunum]]'', au de fö(r)a da sitè rumâna e da vixìn aa ''[[Via Julia Augusta]]''. U l'axeva ina cianta elittica cu'i assi de 72 mêtri pe' 52, scumpartìu in sce trèi livélli: vistu u spassiu ridòttu dund'u s'erzeva, u l'é(r)a stètu fina necesariu custruìghe di tèrracìn de cuntenimèntu pe'e tribüne. Ancöi se ponen vegghe numma i rèsti da parte a setentriùn, ch'a se fàccia versu a sitè. Inti seculi u l'ha cangiàu ascì de destinasiùn, finendu pe' êsse duve(r)àu cumme campusantu dai muneghi da vixìna abasìa de San Martìn.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309262|tìtolo=Anfiteatro (anfiteatro, luogo ad uso pubblico)|léngoa=IT|vìxita=2024-07-09}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.romanoimpero.com/2020/05/albingaunum-albenga-liguria.html|tìtolo=ALBINGAUNUM - ALBENGA (Liguria)|léngoa=IT|vìxita=2024-07-09}}</ref> * '''Terme rumâne''', intu léttu d[[a Sènta]], pôcu a munte du mudèrnu [[Punte Russu (Arbenga)|Punte Russu]], segnu du svilüppu da sitè de ''[[Albingaunum]]'' in epuca impe(r)iâle inta cianü(r)a a meridiun du nücleu ciü veggiu. Scibèn che a zôna a secce aù traversâ daa scciümè(r)a, besögna pensà che a quelli tèmpi u sò cursu u l'é(r)a bèn dife(r)ènte. E terme e u cumplessu paleucristiàn de San Clemènte sun vegnüi aa lüxe intu mèntre che se faxevan i scâvi pe'u slargamèntu du léttu da Sènta, fra u [[2001]] e u [[2002]]. A segunda du periudu de l'ànnu se ponen ancù vegghe e pìlle de l'acquedòttu rumàn (növe in tüttu), u margine da veggia spunda de mancìna da scciümè(r)a e e fundamènta du Mü(r)ìn da Branca, ch'u remunte(r)ea au [[1587]]. In gì(r)u aa gêxa de San Clemènte sun stète rinvegnüe fìna de tumbe, cun di sarcofaghi in prìa de Finâ.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Bruno Massabò|tìtolo=Albenga (Sv) - L'area archeologica nell'alveo del Centa: le terme pubbliche romane e la chiesa di San Clemente|revìsta=Fasti Online Documents&Researches|editô=Associazione Internazionale Archeologia Classica|çitæ=Rumma|léngoa=IT|url=https://www.fastionline.org/docs/FOLDER-it-2006-70.pdf}}</ref> * '''Cumplessu da ''[[Via Julia Augusta]]''''', antiga stradda rumâna incumensâ du [[13 a.C.]] sutta l'impe(r)atû Augüstu. Lungu u sò traciàu, fra Arbenga e A(r)àsce, se ghe faccian e ruvìne de au mênu sètte edifìssi de st'epuca chi, datèi fra u [[I secolo|I]] e u [[II secolo|II seculu d.C.]], sinque identifichèi cumme fünerà(r)i.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309689|tìtolo=Via Iulia Augusta (infrastruttura viaria, strada)|léngoa=IT|vìxita=2024-08-31}}</ref> Pòcu distante, dau traciàu, defèti, u se pò vegghe u Pilùn, edifissiu a cianta retangulâre frasiunàu in sce trèi livélli e caraterizàu da 'na strutü(r)a estèrna de bluchétti squadrèi disposti in fi(r)èi urizuntâli utegnüi travajandu a scciàppu de prìe de scciümè(r)a.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309398|tìtolo=Pilone (monumento funerario, area ad uso funerario)|léngoa=IT|vìxita=2024-08-31}}</ref> U munumèntu u l'è stètu restauràu intu [[1892]] da l'architettu purtughese Alfredo Dandrade, de moddu da recüpe(r)âne a furma ch'u l'axeva in u(r)igine.<ref>{{Çitta web|url=https://anfiteatroromano.blogspot.com/2015/01/il-pilone-romano.html|tìtolo=Il Pilone Romano|outô=Raiko Radiuk|léngoa=IT|vìxita=2024-08-31}}</ref> === Architetü(r)e sivìli === ==== Palassi stò(r)ichi ==== <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:Palàssu Veggiu (sentru stòricu d'Arbenga) 02.jpg|U Palàssiu veggiu, dau Batiste(r)u Immaggine:Museu diucesàn (Sentru stòricu d'Arbenga)-Esternu.jpg|U de föra du palàssiu du Vescu Immaggine:Albenga - Torre Lengueglia Costa.jpg|Palàssiu e tûre da famìa Còsta-Du Carettu Immaggine:Palazzo Oddo, Albenga 07.jpg|Palàssiu Oddu cu'a sò tûre Immaggine:Palassu Peloso Cepòlla (Sentru stòricu d'Arbenga).jpg|Palàssiu Pe(r)usu-Seulla Immaggine:Cumplessu de San Dumenegu (Arbenga Veggia)-Faciâ 01.jpg|San Dumenegu, a faciâ Immaggine:Palassu Rolàndi Rìcci (Sentru stòricu d'Arbenga)-Ingressu.jpg|Palàssiu Rulandi-Ricci-Capelìn Immaggine:Palàssu San Scî (Sentru stòricu d'Arbenga)-Ciasetta.jpg|Palàssiu e ciasetta de San Scî Immaggine:Albenga - Torre Cazzulini - 2023-09-16 10-42-27 001.jpg|Tûre Cassulìn, da [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]] Immaggine:Casa e torre Lengueglia-Doria, Albenga 02.jpg|Tûre Lengueja Do(r)ia, dai Quattru Canti Immaggine:Albenga - Torre Navone - 2023-09-30 11-58-14 001.jpg|A tûre di Navùi </gallery> * '''Palàssiu Veggiu du cumün''', u se tröva in Arbenga Veggia, fiancàu aa catedrâle, u l'é(r)a l'antiga sêde du cumün inte l'etè de mezzu. A s'è cunservâ ancù l'antìga loggia, in u(r)igine destinâ ae asemblêe pupulâri, insemme aa sâla di cunsu(r)i, au cian terén. Au cian de d'âtu, drentu aa Tûre Sìvica, u salùn du pudestè, ch'u ghe se pò acedde muntandu a sca(r)a presènte inta faciâ gi(r)â versu u Batiste(r)u.<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2741&TipoElemento=pagina|tìtolo=Palàssiu Veggiu du cumün, cumün d'Arbenga|léngoa=IT, EN, FR, ES, RU|vìxita=2024-07-11}}</ref> Dau [[1933]] u l'è a sêde du [[Müseu Sivicu (Arbenga)|Sivicu Müseu Ingaunu]], cumme vusciüu dau prufesû Lamboglia.<ref>{{Çitta web|url=http://www.iisl.it/musei/albeng/albeng.htm|tìtolo=Istitüu Internasiunâle Stüddi Lìgü(r)i, Sivicu Müseu Ingaunu|léngoa=IT|vìxita=2024-07-11}}</ref> * '''Palàssiu du Vescu''', a l'è stèta a sêde vescuvîle da diocexi d'Arbenga fìn au [[1954]], ànnu inte che sta lì a l'è stèta spustâ intu Palàssiu Còsta-Balestrìn. L'edifissiu pe' cumme u veghemmu aù u l'è duvüu au fètu ch'u l'é(r)a stètu rangiàu du Sinquesèntu, mèntre a l'intèrnu se cunservan ancù di afreschi du [[XV secolo|seculu XV]], au de drentu se tröva u [[Müseu Diucesàn (Arbenga)|Müseu Diucesàn]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2745&TipoElemento=pagina|tìtolo=Palàssiu du Vescu|léngoa=IT|vìxita=2024-07-13}}</ref> * '''Palàssiu Còsta-Balestrìn''' (o Còsta-Du Carettu), inta [[Ciàssa di Leùi (Arbenga)|ciàssa di Leùi]], de derê aa Catedrâle de San Michê, abitasiùn nobile in stìle rinascimentâle. A tûre, ch'a spicca pe'u sò prufìlu rispettu ai âtri edifissi da ciàssa, a l'è stèta ti(r)â sciü de prubabile intu [[XII secolo|seculu XII]], pe' pöi vegnì inglubâ inte Cà di Còsta, fète custruì inta primma mitè du [[XVI secolo|Sinquesèntu]] e pöi finìe in man ai Du Carettu de Balestrìn intu [[1723]]. Cu'a mòrte de l'ürtimu espunènte da famìa, u palàssiu u l'è stètu dunàu aa [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi]] e u l'è vegnüu a növa sêde du vescuvàu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/piazza-leoni-palazzi-costa-carretto.htm|tìtolo=Piazza dei Leoni e Palazzi Costa Del Carretto|léngoa=IT|vìxita=2024-08-01}}</ref> * '''Palàssiu du cumün''', inta [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|ciàssa de San Michê]], a l'è a növa sêde du municìpiu, ti(r)àu sciü inte l'Öttusèntu partèndu da arcüne cà che zà l'existevan, füse inte 'n ünicu edifissiu. L'è caraterizàu da 'na faciâ dau stìle neuclàscicu, frasiunâ in trèi urdini e u cumprènde fina a [[Tûre Malasemènsa (Arbenga)|Tûre Malasemènsa]], ch'a l'uspitava intu Seisèntu e prixùi sitadìne. <ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2743&TipoElemento=pagina|tìtolo=Palàssiu du cumün|léngoa=IT|vìxita=2024-07-11}}</ref> * '''Palàssiu Oddu''', palàssiu impunènte, aa mòrte du prupieta(r)iu Gio Maria Oddi intu [[1623]] u vegne pe' sò vuluntè duve(r)àu cumme sêde de 'n culêgiu. U s'è u(r)iginàu a partì daa fuxùn de ciü custrusiùi che zà e l'existevan, pe' dà vitta aa strutü(r)a che veghemmu ancöi. Du [[1637]] u vegne culigàu, cu'n portegu, aa gêxa de San Carlu, cunvertìa resentemènte in auditorium. Inti tèmpi muderni u l'òspita a bibliutêca sìvica e u müseu de màgiche traspa(r)ènse, cun l'espusisiùn du piàttu blö e âtri repèrti rescuvèrti dae antìghe necropuli rumâne.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/palazzo-oddo.htm|tìtolo=Palàssiu Oddo, descröve Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2022-03-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=153&idCat=3142&ID=2751&TipoElemento=pagina|tìtolo=Palàssiu Oddo, cumün d'Arbenga|léngoa=IT, EN, FR, ES, RU|vìxita=2024-07-11}}</ref> * '''Palàssiu Pe(r)usu-Seulla''', palàssiu ch'u dà in scia [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|ciàssa de San Michê]] e ch'u presènta ina faciâ du tardu Sinquesèntu, nuché 'na tûre du seculu XIII, mèntre l'intèrnu u l'è decu(r)àu cun afreschi du Seisèntu.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=TCI|tìtolo=Liguria|url=https://books.google.com/books?id=Nn5Pn0sna3EC&pg=PA128|ànno=2001|editô=Touring Club Italiano|çitæ=Milan|léngoa=IT|p=128|capìtolo=6. Le valli di Albenga}}</ref> U pìa u numme dai antìghi prupietâ(r)i, üna de ciü impurtanti antìghe famìe arbenganesi. Ancöi u l'ospita u [[Müseu Navâle Rumàn]] e a sesiùn ingauna de l'Istitüu Internasiunâle de Stüddi Lìgü(r)i. * '''Palàssiu D'Aste''', cumisciunàu inti seculi daa ricca famìa di [[D'Aste (famïa)|D'Aste]], u l'è in gran cumplessu d'edifissi ch'u furma l'intregu isulàu in fàccia au Palàssiu Veggiu du cumün. A sò parte ciü antiga, dìta a Cà d'Aste, a l'è du [[XIV secolo|Trexèntu]] e a se fàccia in sce [[Vìa Cavour (Arbenga)|Vìa Cavour]], pöi e ghe sun e â(r)e cunusciüe cumme Cà D'Aste-Bassu e Cà Fieschi-Ricci che, insemme au rèstu du palàssiu, e sun stète slarghèi e rangièi du [[XV secolo|Quattrusèntu]] e du [[XVIII secolo|Settesèntu]]. Au dì d'ancöi, int'in gran salùn du cian nobile, s'è recavàu a sâla du cunseju du Cumün d'Arbenga.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1029649/ICCD11821043_0700210484_dec.pdf|tìtolo=Casa d'Aste, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-06}}</ref> * '''Cumplessu du cunvèntu de San Dumenegu''', cumplessu de edifissi ch'u l'ingloba i resti de l'insediamèntu di fràtti dumenichèi, u se fàccia in scia [[Ciàssa de San Dumenegu (Arbenga)|ciàssa cu'u mèximu numme]] intu quartê de San Scî. Descrìtu zà intu seisentescu [[Sacro, e vago Giardinello|''Sacro, e vago Giardinello'']], cumme "furtessa invinsibile"<ref>{{Çitta|Paneri|vul. I, pp. 356-357 (260)|Sacro, e vago Giardinello|tìtolo=Sacro, e vago Giardinello}}</ref> e ancù primma inta sò furma u(r)igina(r)ia inte vìxite apustôliche du Mascardi ([[1585]]), u se sa che a gêxa a presentava inisialmènte trê navè e che l'impiantu u l'è stètu revulüsiunàu pròpiu inta primma parte du [[XVI secolo|seculu XVI]]. U cunvèntu cu'u sò ciostru sun de lungu stèti di punti de riferimèntu pe'a cumünitè ingàuna, tantu che dife(r)ènti e sun stète e dunasiùi fète dae famìe arbenganesi a sta gêxa chi. Antigamènte, inta bibliutêca du cunvèntu, u l'é(r)a cunservàu adi(r)itü(r)a l'archiviu cumünâle.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/chiesa-convento-sandomenico.htm|tìtolo=Cunvèntu de San Dumenegu, descröve Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-11}}</ref> * '''Palàssiu Rulandi-Ricci''', nasciüu da l'acurpamèntu de ciü edifissi de epuche presedènti (spiccan ancù bèn due tûre), u Palàssiu u l'é(r)a fìn au [[XVI secolo|seculu XVI]] prupietè da famìa di Lengueja, pe' passà in man ai [[D'Aste (famïa)|D'Aste]] pe' vìa matrimuniâle du [[XVII secolo|seculu XVII]] e aa fìn regi(r)àu da in rammu de sta famìa chi a quella di Rulandi, intu [[1749]]. Chi u l'è stètu uspitàu ascì l'incuntru fra u [[Andrîa Masêna|generâle Massena]] e [[Napolion Bonaparte|Napuleun]], ai tèmpi da Campàgna de l'Itàlia. L'è dai ànni '60 pusedüu dau cumün arbenganese.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/il-palazzo-del-municipio.htm|tìtolo=Palàssiu Rulandi-Ricci|léngoa=IT|vìxita=2024-07-13}}</ref> * '''Tûre e Cà di Cassulìn''': d'in fàccia aa gêxa de Santa Ma(r)ìa, a l'è in òttimu esempiu de architetü(r)a du [[XIII secolo|seculu XIII]], vistu ch'a cunserva ancù u bazamèntu de prìa, separàu dau restu (caraterizàu dai maùi a vista inta parte âta) grassie a 'na curnìxe. A svetta cu'i sò 21 mêtri d'artessa.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/torre-cazzulini.htm|tìtolo=Tûre Cassulìn|léngoa=IT|vìxita=2024-07-13}}</ref> * '''Tûre Lengueja Do(r)ia''', cà-tûre ch'a se caraterizza pe'a sò impunènsa, a l'è apartegnüa a ste due famìe arbenganesi. Se tröva dai Quattru Canti, dunde se incruxan u cardu e u decümàn du sèntru arbenganese. Dau caruggiu intitulàu a Baccio Emanuele Maineri a se pò ancù vegghe ina serie de bìfure quatrusentesche, mèntre daa parte faciâ in sce [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]] e spìccan tantu 'na bìfura rumanica che 'na trìfura de stìle goticu, fòscia da datà fra i seculu XIV e XV. <ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/torre-lengueglia-doria.htm|tìtolo=Tûre Lengueja Do(r)ia|léngoa=IT|vìxita=2024-07-13}}</ref> * '''Tûre di Navùi''' (o ''Tûre Navùn''), du tüttu scìmile inta sò primma fase de custrusiùn a quelle di Lengueja e di Seulìn, a se faccia versu a [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]]. Pü(r)e se sbasciâ, a spìcca inti cunfrunti di âtri edifissi d'in gì(r)u. A se presènta cun quattru cièi e a l'è caraterizâ da 'n basamèntu custituìu da di picìn blòcchi de prìa, cumme mustrau dai restauri da fìn di [[Anni 1950|ànni '50]]. Stu lì l'è surmuntàu daa parte de mezzu, inglubâ inte l'edifissiu e ancù da l'ürtimu livéllu fètu de laterissiu. A primiscima famìa prupieta(r)ia a pà ch'a fusse quella di Lengueja, seguìa inti ànni dai Scrivani e ancù dai Navui. Fìn ai [[Anni 1920|ànni '20]] in man ai Montano, ancöi a l'è pusedüa dai Ferrari.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00111153.pdf|tìtolo=Torre Navone, decreto di tutela e relazione storico artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-07-16}}</ref> ==== Vìlle stò(r)iche ==== <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:Vìlla Anfossi (A Bastìa, Arbenga) 01.jpg|A vìlla Anfossi, aa Bastìa Immaggine:Vìlla D'Àste (Lêca, Arbénga) - vìsta (4).jpg|A vìlla D'Aste, inte Leca Immaggine:Vìlla du Cian Bellìn (San Fé, Arbenga)-Purtâle 01.jpg|Purtâ da vìlla du Cian Bellìn (San Fé) Immaggine:Cà du Munte (Arbenga)-Vista daa Julia Augusta 03.jpg|Vìsta da Cà Russa o Cà du Munte Immaggine:Vìlla Curumbêa (Arbenga)-Vìsta daa Julia Augusta cu'a Gainâa 02.jpg|A Cu(r)umbe(r)a, vìsta daa ''Julia Augusta'' </gallery> *'''[[Vìlla D'Aste]]''', rexidènsa da famìa, a se tröva inta frasiùn de Leca, pôcu dòppu u ''A Purtassa'' e versu ''E Sìmme'', a se presènta cumme in cumplessu cun tantu de tûre. Catâ dai Seulìn intu [[1720]], a vìlla a l'è mensunâ pe'a primma votta inti catastri du [[1613]] e a se inse(r)ìsce intu scistemma de custrusiùn vìlle tipicu de quellu periudu.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Andrea Leonardi|ànno=2009|tìtolo=Atlante tematico del barocco. Il sistema delle residenze nobiliari|editô=De Luca Editore d'Arte|çitæ=Rumma|nùmero=Le ville del contado d'Albenga (2)|pp=122-123|léngoa=IT|url=https://www.academia.edu/2541416/Le_ville_del_contado_di_Albenga_note_su_palazzi_e_giardini}}</ref> Chi se trövan u(r)iginâli furme architetoniche e artistiche, vistu ch'a l'è cumposta da dui fabrichèi distinti, culighèi ün cun l'âtru dau turiùn russu, ch'u g'ha, au de surva, 'na spessa curnìxe, cun di elemènti decurativi ch'i sporzen. Pe' de ciü inta parte au meridiùn, versu u stradùn, se vegghe ancù bèn a mü(r)aja rinfursâ, ch'a serviva cumme demarcasiùn ascì da prupietè agricula e u purtâ d'ingressu cu'u stemma de rapresentansa.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Nicolò Staricco|tìtolo=Cronache di Leca d'Albenga|ànno=2023|editô=Edizioni Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=159|capìtolo=Leuca nella modernità}}</ref> * '''Vìlla Còsta''' (o ''du Cian Bellìn''), ti(r)â sciü fra a fìn du [[XVI secolo|seculu XVI]] e u cumènsu du [[XVII secolo|XVII]] dai frèi Còsta, a se tröva a San Fé inta regiùn cu'u mèximu numme. A pusisiùn pe'a sò custrusiùn a l'é(r)a stèta sernüa vista a vixinansa da sitè e a tranquilitè du pòstu, ideâle pe' l'instalasiùn de 'n giardìn scignurìle, cun tantu de decu(r)asiùi de marme(r)u e de funtâne. A vìlla a presènta, versu a pruvinsâle ch'a porta in Lüxignàn in carateristicu purtâ d'ingressu in bügnàu, ch'u l'inmetteva versu u giardìn da prupietè, in sciu che se ghe faciavan a cà veggia dìta "A Tûre", 'na capélla privâ dedicâ a San Giuànni u Batìsta e a rexidènsa stessa, pü(r)e s'ancöi du cumplessu u(r)igina(r)iu u l'è restàu pôcu.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Andrea Leonardi|ànno=2004|tìtolo=Un giardino tardo-manierista della campagna ingauna: "La villa delli signori Costa" a Piambellino|revìsta=Ligures. Rivista di Archeologia, Storia, Arte e Cultura Ligure|editô=IISL|nùmero=2|léngoa=IT|url=https://www.researchgate.net/publication/312087184_Un_giardino_tardo-manierista_nella_campagna_ingauna_la_%27villa_delli_signori_Costa%27_a_Piambellino}}</ref> * '''Vìlla Anfossi''' (''u Paraxu''), a se tröva aa Bastìa, a rexidènsa a se presènta cumme vilùn furtificàu e a sa(r)ea stèta ti(r)â sciü la dunde primma u gh'é(r)a u cumplessu furtilissiu da "Bastita", vusciüa dau cumün d'Arbenga versu a fìn du [[XIII secolo|Duxèntu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Stefano Ortale|tìtolo=Albenga: guida|ànno=1995|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=70-71|capìtolo=Bastia e Massaro}}</ref>, tantu che di resti da custrusiùn u(r)igina(r)ia resültan inglubèi inte l'edifissiu.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210932.pdf|tìtolo=Oratorio Santa Croce (Bastia d'Albenga), relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-20}}</ref> A l'è vegnüa prupietè da famìa Anfossi<ref>{{Çitta web|url=https://fondoambiente.it/luoghi/palazzo-anfossi-a-bastia-di-albenga?ldc|tìtolo=Palazzo Anfossi a Bastia d'Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-20}}</ref> du [[XIX secolo|seculu XIX]] e a l'è stèta trasfurmâ in tegnüa agricula, bèn vixibile passandu daa Vìa da Cêve, versu dund'a se fàccia intu versante nord. A presènta elemènti carateristichi, fra sti chi a merlaü(r)a inta parte âta de mü(r)aje, nuché èrchi de maùi e barcùi a bifura. * '''Villa Borea-Ricci''', cunusciüa ascì cumme ''u cunvèntu de muneghe de San Fé'', vista a destinasiùn ch'a l'ha avüu a partì dau [[1903]], quand'e sun rivèi in Arbenga quatòrze muneghe Ursulìne scapèi daa Fransa, in esiliu vista l'emanasiùn lézze Combe, che gh'axeva pruibìu l'insegnamèntu. Avanti ch'a l'avesse sta funsiùn religiusa a l'é(r)a a rexidènsa di marchesi, che difatti i s'é(r)an mustrèi bèn dispunibili a uspitâle. Inti ànni u cunvèntu u vegne ascì trasfurmàu inte 'n istitüu sculasticu pe' l'aviamèntu magistrâle, ricunusciüu ufisialmènte du [[1936]], asèmme ae scö(r)e meddie. A cumünitè a se desfà intu nuvèmbre du [[1991]], quande a San Fé e restan numma che sètte religiuse, mèntre du [[2017]] ascì e ürtime trê l'han lasciàu sta sêde, che cuscì a l'ha seràu du tüttu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2017/10/albenga-chiude-la-casa-religiosa-delle-suore-orsoline-san-fedele/|tìtolo=Albenga, chiude la casa religiosa delle suore orsoline di San Fedele|léngoa=IT|vìxita=2024-08-20}}</ref> * '''Villa Cu(r)umbe(r)a''', ai cunfìn cun A(r)àsce, inte vixinanse du riàn cu'u mèximu numme, a l'è stèta ti(r)â sciü daa famìa Ferrero intu [[XVI secolo|seculu XVI]]. A se presènta difatti cumme 'n vilùn masicciu, segundu e furme tipiche de quelli tèmpi<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo III, ''Il paesaggio urbano e le arti'', p. 155}}</ref>, cunturnàu ai quattru canti da de vedette<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Stefano Ortale|tìtolo=Albenga: guida|ànno=1995|editô=Sagep|léngoa=IT|p=60|capìtolo=Il Monte|tìtle=Albenga, guida|çitæ=Zena}}</ref> inse(r)iu fra i u(r)ivèi ch'i apartegnivan ai Triglia e vendüi a sta famìa chi du [[1565]]. A faciâ prinsipâle a l'è tenzüa de russu, cu'u grossu stemma di Ferrero ch'u se vegghe surva a l'intrâ e e curnixe decurèi di âti barcùi, ch'i portan a lüxe au cian nobile. A ciü parte di ambiènti a presènta de vorte a padiùn o a cruxe(r)a, mèntre u cian de sutta u l'ha avüu pe' di ànni 'na destinasiùn agricula. Avanti ch'a vegnisse rangiâ e trasfurmâ cun ubietìvi türistichi, a l'axeva sübìu in periudu d'abandùn, pe' pöi êsse duve(r)â cumme archiviu.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00112320.pdf|tìtolo=Villa dei Marchesi Ferrero, detta "Colombera", relazione storico-storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-19}}</ref> * '''Cà du Munte (o Cà Russa)''', mensunâ pe'a primma votta du [[1553]] cumme prupietè de Pietro Cepulla, a se cunfurma cumme vìlla de campagna, ligà ai fundi agriculi d'in gi(r)u, apartegnüi aa mèxima famìa. Inti ànni a l'ha sübìu ciü d'in travaju e l'ha piàu u numme de Cà Russa vista a tinta sernüa pe'u de fö(r)a fra a fìn de l'Öttusèntu e i cumènsi du Növesèntu. A strutü(r)a d'u(r)igine a se cunusce ancù intu cian bassu, ch'u g'ha de stànsie ch'e cunservan a tipica cuvertü(r)a a cruxe(r)a, mèntre i cièi survaelevèi l'han vistu u frasiunamèntu di ambienti, avegnüu inte l'Öttusèntu, a creâ de növe stansie.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/stralci/00210947_sc.pdf|tìtolo=Casa del Monte o Casa Rossa e area di pertinenza circostante, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-19}}</ref> ==== Âtre architetü(r)e ==== <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Massatôiu (Inta Dôia, Vaìn, Arbenga)-Vista daa pruvinsâle 01.jpg|U veggiu maxéllu cumünâle, inta Do(r)ia Punte Russu (Arbenga) 02.jpg|U Punte Russu, vistu da Vaìn Pontelóngo (Arbénga) - vìsta (4).jpg|U Puntelungu </gallery> * '''Veggia sêde da Federasiùn''', aa Ma(r)ìna, a l'è stèta a primma sêde da Federasiùn Agricula, custruìa inti [[Anni 1920|ànni Vinti]] e duve(r)â da sta chi fina inti [[Anni 1970|ànni Setanta]], cun di lucâli in üsu ascì a l'INPS e ina sâla pe'e rapresentasiùi, pöi vegnüa u Cìne-Teâtru Astor, ch'u l'è stètu in funsiùn ancù pe' di ànni. A strutü(r)a, vinculâ dau [[2009]], a se desvilüppa in sce dui cièi e, de de fö(r)a, a se presènta cu'ina faciâ squaxi munumentâle, dau güstu neu-clascicu.<ref name=":8" /> * '''Maxéllu cumünâle''', inta regiùn da Do(r)ia, a Vaìn, u l'è stètu ti(r)àu sciü primma du [[1939]], fòscia fra a fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] e l'imprinsippiu du [[XX secolo|Növesèntu]], de fiancu aa mudèrna SP6. A custrusiùn, rè(r)u esempiu d'architetü(r)a indüstriâle minû supravisciüa fina au dì d'ancöi, a l'è a cianta retangulâre e a g'ha, de fö(r)a, de decurasiùi de güstu neu-clascicu, cun di barcùi a èrcu e in timpanu cu'in rusùn riundu in scia faciâ prinsipâle.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210431.pdf|tìtolo=Ex Mattatoio, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-20}}</ref> * '''Veggia cà cumünâle de Campugexa''', custruìa inti prìmmi ànni du [[XX secolo|seculu XX]], se tröva là dund'e gh'é(r)an e ruvine da cà da cungrega, caütta in disüsu aa mitè du [[XVII secolo|seculu XVII]]. In u(r)igine l'edifissiu u l'é(r)a de cianta retangulâre, cun numma in cian e tantu de 'na lòggia picìna in sciu frunte. U l'ha de lungu rapresentàu u cö da vitta sivìle du paìse, avanti ch'u divegnisse ina frasiùn d'Arbenga, du [[1933]] u l'è stètu cunvertìu cumme palàssiu de scö(r)e e issàu de 'n ciàn, ancù dòppu l'è vegnüu 'n ufissiu pustâle.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1029649/ICCD11825258_0700210623_dec.pdf|tìtolo=Ex casa comunale di Campochiesa, relazione storico-storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-08-19}}</ref> In scia faciâ u se tröva ascì u munumèntu ai caütti da Primma guèra mundiâle, inaugu(r)àu du [[1921]] aa presènsa du scindicu Santino Durante e scurpìu da l'artista arbenganese Antonio Maragliano.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Lanteri|tìtolo=Campochiesa Terra di Templari|url=https://books.google.com/books?id=AwjuzwEACAAJ|ànno=2022|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=152|ISBN=88-88-39770-1}}</ref> * '''Puntelungu''', inta regiùn che da stu chi a l'ha piàu u numme, u l'è in lungu punte a dexe èrchi, d'ancöi interèi, ch'u servìva a traversà [[A Sènta]], che fina au [[XIII secolo|Duxèntu]] a passava pe' de chi.<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchaeologicalProperty/0700309186|tìtolo=Ponte Lungo (ponte, infrastruttura viaria)|léngoa=IT|vìxita=2024-08-19}}</ref> Se credéva che u Puntelungu u fusse de l'etè rumâna ma, cu'i stüddi du [[Nino Lamboglia|Lamboglia]], s'è descuvèrtu che pe' cuntru u l'è ina custrusiùn de l'Âtu Mediuevu, fòscia vixìna au scitu dunde a ''[[Via Julia Augusta]]'' a traversava a scciümè(r)a, scicumme ch'u nu l'è segü(r)u che a pasesse pròpiu in curispundènsa du punte.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|cap. VII, ''Le strade esterne alla città ed i sobborghi'', p. 170}}</ref> * '''[[Punte Russu (Arbenga)|Punte Russu]]''', ufisialmènte intitulàu au Libero Emilio Viveri, u l'è in punte mudèrnu ch'u lìga u sèntru d'Arbenga cun Vaìn, inaugü(r)àu ai 24 de dixèmbre du [[1995]] au pòstu de quellu ruinàu daa bü(r)a du 5 de nuvèmbre du [[1994]]. U Punte Russu, a ina sula campâ lunga 100&nbsp;m e larga 15, u g'ha ina strutü(r)a ciütostu rè(r)a, tegnüa sciü da in sulu èrcu missu intu mezzu de due carezè.<ref>{{Çitta web|url=https://structurae.net/en/structures/libero-emidio-viveri-bridge|tìtolo=Libero Emidio Viveri Bridge|léngoa=EN|vìxita=2024-08-19}}</ref> === Architetü(r)e militâri === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:Furtin zenese (Arbenga) 01.jpg|U furtìn zenese, aa ma(r)ìna Immaggine:Caserma Turinetto (E Sgûre, Arbenga)-L'ingressu daa Vìa au Piemunte 01.jpg|A Caserma Turinettu, ingressu prinsipâle Immaggine:Albenga Quartiere Caserma Garibaldi.jpg|San Benardìn duve(r)àu cumme Caserma Garibaldi (1908) Immaggine:A Caserma Piave (Vaìn, Arbenga) 01.jpg|A Caserma Piave, vista daa stradda da palasìna de cumandu </gallery> * '''U Furtìn''', u l'è in furtìn erezüu dai zenesi intu [[1586]] scibèn ch'a ghe fusse l'upusisiùn di aministratui arbenganesi, ch'i veghevan a custrusiùn de sta furtificasiùn cumme in növu mutivu de cuntròllu da parte da Repübbrica. Atribuìu a Gregorio Molassana e a l'inzegnê Batista Isula<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00111120.pdf|tìtolo=Fortino Cinquecentesco, relazione storico-artistica|vìxita=2024-07-20|léngoa=IT}}</ref>, u l'axeva in ròllu de difesa da zôna da Ma(r)ìna cuntru e incursciùi di piràtti, tantu ch'u l'é(r)a stètu ti(r)àu sciü inte vixinanse de quella che alùa a l'é(r)a a linea da còsta. A l'è ina custrusiùn masiccia, a cianta squadrâ e cu'e mü(r)aje a scarpâ, larghe 16 mêtri pe' fiancu. A parte âta a l'è marcâ da 'n pa(r)apêtu, che a sepà(r)a dau de sutta grassie au carateristicu curdùn, mèntre ai quattru canti da custrusiùn se trövan de garìtte penscili<ref name="Ligurpress">{{Çitta lìbbro|outô=Mauro Minola|outô2=Beppe Ronco|tìtolo=Castelli e Fortezze di Liguria|ànno=2020|editô=Ligurpress|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=77-78|capìtolo=La Piana di Albenga|ISBN=978-88-6406-089-7}}</ref>, cuvèrte cun de ciàppe. U purtâ d'ingressu u l'è situàu a in'artessa de 4 mêtri e u l'è surmuntàu da in pugiôlu, u se razunze muntandu in sce 'na sca(r)a ch'a munta. L'edifissiu u l'è stètu restauràu du [[2006]], ànnu che u cumün u l'è divegnüu prupieta(r)iu da strutü(r)a, dedicandula a evènti de cultü(r)a, fra sti chi ina mustra multimediâle dedicâ a L'Ìsu(r)a.<ref>{{Çitta web|url=https://bonespirit.provincia.lucca.it/it/divulgativa/577/il-fortino-di-albenga.html|tìtolo=Il Fortino di Albenga|vìxita=2024-07-20|léngoa=IT}}</ref> * '''Caserma Turinetto''', inta regiùn de Sgûre, custruìa intu [[1941]] in sce 'na süperficie de tòstu 80 mìlla mêtri quadrài. A dêve u sò numme dau suttatenènte di Arpìn Aldo Turinetto, mortu dü(r)ànte a Segunda Guèra Mundiâle, medaja d'ò(r)u au valû militâre. A l'é(r)a caraterizâ da 'na cianta a fèru de cavallu, fèta tütta de casermette (unze edifissi in tüttu) alineèi d'in trê in trê e cu'a parte sentrâle faciâ in sce dui làtti da ciàssa lungâ. Dismessa intu [[2004]] pe' vìa de l'abulisiùn da lêva, a caserma a l'è finìa int'in stàttu de abandùn. Furmalizâ a dismisciùn du [[2007]] u cumün u l'ha individuàu stu scitu chi cumme ideâle pe'a custrusiùn du növu pôlu sculasticu, tantu che intu [[2022]] a l'è stèta caciâ zü a ciü parte de strutüre, levèi quattru edifissi versu a scciümè(r)a e e mü(r)aje ch'e se faccian in scia Vìa au Piemunte.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jessica Ferraro|tìtolo=La Caserma Piave ad Albenga. Un'area in dismissione, tra centro urbano e fascia costiera, da restituire alla città|url=https://webthesis.biblio.polito.it/secure/27564/1/tesi.pdf|ànno=2023|editô=Politecnico di Torino (tesi magistrale)|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|pp=90-99|capìtolo=Albenga e le Caserme. Caserma Turinetto}}</ref> * '''Caserma Garibaldi''', a se truvava inte quellu ch'u l'è u stò(r)icu cumplessu cunventuâle de San Benardìn, inta lucalitè de Vaìn. U cumplessu u l'è in sce dui cièi, cun tantu de ciòstru, gêxa e cunvèntu e du [[1894]] l'é(r)a stètu sernüu pe' uspità ina brigâ du "Genio" cumposta de trê cumpagnìe, pe' in tutâle de 300 surdatti.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Nicolò Staricco|tìtolo=Cronache di Vadino| ànno=2021|editô=Edizioni Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|capìtolo=IV. L'età contemporanea|p=98}}</ref> A denuminasiùn de Caserma Garibaldi a vegne duve(r)â a partì dau [[1907]], mèntre a custrusiùn da Caserma Piave a pôca distànsa a l'ha purtàu au lèntu declìn de sta chi, tantu che du [[1943]] a l'è presensiâ da ina manega de surdatti du 2° Regimèntu d'Artije(r)ia Armâ. Ucupâ dae trüppe tedesche aa firma de l'armistìssiu, a vén aa fìn abandunâ fìn au dòppu guèra.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jessica Ferraro|tìtolo=La Caserma Piave ad Albenga. Un'area in dismissione, tra centro urbano e fascia costiera, da restituire alla città|url=https://webthesis.biblio.polito.it/secure/27564/1/tesi.pdf|ànno=2023|editô=Politecnico di Torino (tesi magistrale)|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|pp=75-81|capìtolo=Albenga e le Caserme. Caserma Garibaldi e Convento di San Bernardino}}</ref> * '''Caserma Piave''', a Vaìn, a dà u numme aa lucalitè dund'a se tröva (''dae Caserme''). Inaugü(r)â du [[1930]] aa presènsa de Umbèrtu de Savoia, a cröve ina süperficie de tòstu 90 mìlla mêtri quadrài. I travai i l'é(r)an cumensèi intu [[1927]], cu'u Ministe(r)u da Guèra ch'u spunciava pe' ti(r)à sciü in Arbenga ina caserma in gràddu de uspità in Regimèntu de Artije(r)ia da Campagna. U primmu regimèntu a insediâse u l'è stètu u 29°, trasfe(r)ìu de dòppu inta Caserma Turinetto. Custituìa da dixöttu edifissi, cumme regurdàu dau Cumandu Militâre de Tü(r)ìn du [[1969]]. Dismessa du [[2010]], pü(r)e se a ciü parte di edifissi u nu vegnìva ciü duve(r)àu se nu pe' funsiùi de depôxitu zà dau [[1989]]. Carateristica fra tütte a palasìna de cumandu, in sce trèi livélli, faciâ in scia stradda e dunca ciü d'impattu rispettu ae âtre. A l'è caraterizâ da ina forte geumetria, ch'a fa pensà au neuclascicismu, vistu u frasiunamèntu inte dui urdini grassie a 'na curnixe marcaciàn fra u cian de bassu e u primmu. Trèi i ingressi ch'i figü(r)an, ün prinsipâle e dui de fiancu, ch'i g'han in cumün i àrchi semireundi a surmuntâ.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Jessica Ferraro|tìtolo=La Caserma Piave ad Albenga.Un'area in dismissione, tra centro urbano e fascia costiera, da restituire alla città|url=https://webthesis.biblio.polito.it/secure/27564/1/tesi.pdf|ànno=2023|editô=Politecnico di Torino (tesi magistrale)|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|pp=110-120|capìtolo=Albenga e le Caserme. Caserma Piave}}</ref> ==== E pòrte ==== <gallery mode="packed" widths="160" heights="160"> Immaggine:A Pòrte du Muìn (Sentru Stòricu d'Arbenga).jpg|A Pòrte de Mu(r)ìn Immaggine:A Pòrte de Turlâ (Sentru Stòricu d'Arbenga).jpg|A Pòrte de Turlâ Immaggine:Albenga centro storico-porta d'Arroscia (cropped).jpg|A Pòrte de l'A(r)òscia Immaggine:Albenga Porta Pertuxo (cropped).jpg|A Pòrte du Pertüxu Immaggine:U Pòrtegu de l'Uspeâ (Sentru stòricu d'Arbenga) 01.jpg|U Pòrtegu de l'Uspeâ, dau de fö(r)a </gallery> Inte mü(r)aje de Arbenga Veggia se dröven quattru pòrte prinsipâli:<ref name=":0">{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|capìtolo=E Pòrte de Arbenga|pp=37-41}}</ref> * A '''Pòrte de Mu(r)ìn''' (o ''de Mü(r)ìn''), ancù bèn vixibile, au fundu de Puntelungu, a l'inmette inte quellu ch'u l'é(r)a u cardu rumàn, che ancöi u l'è rapresentàu daa [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]]. A l'ha in aspettu neuclascicu de(r)ivàu dai travai fèti inte l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], cun l'impunènte fruntùn, cu'n arcu semiriundu ch'u se ghe dröve au de sutta. Ai làtti de stu lì se trövan quattru spésse finte culònne lìsce e squadrèi. A l'é(r)a l'ingressu in Arbenga pe' chi u rivava da nord, traversandu a ''[[Via Julia Augusta]]''.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/porta-molino-mura-medievali.htm|tìtolo=Porta Mulino e le Mura Medievali|vìxita=2024-07-13| léngoa=IT}}</ref> L'è fina numinâ inti Statüi du [[1288]] cumme ''Porta Cepullorum'', pe' vìa da presènsa de 'na brancâ de cà de prupietè de sta famìa, mèntre u numme d'ancöi u vegne dau mü(r)ìn tardumedievâle ch'u se ghe truvava in tèmpu lì d'ataccu.<ref name="statüi">{{Çitta|Costa Restagno, 1995|cap. I, ''Gli Statuti di Albenga del 1288'', p. 57, nòtta n.46|Costa Restagno, 1995}}</ref> * A '''Pòrte de Turlâ''', pòrte munumentâle du Settesèntu, a pìa u numme da ''Tor Lata'' (a tûre de làttu) e a l'inmette intu quartê d'Arbenga Veggia cu'u mèximu numme. Ascì inte stu câxu u se ghe dröve in èrcu semiriundu, fiancàu da due masìccie finte culònne, in continuitè cu'e mü(r)aje sitadìne. Inta parte âta a l'è surmuntâ da 'na strutü(r)a recürva cun trèi pinâculi. Au sèntru, int'in nicciu, 'na madunetta de marme(r)u ch'a remunta au [[1894]], rangiâ du [[2005]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.savonanews.it/2005/08/12/mobile/leggi-notizia/argomenti/attualit/articolo/albenga-il-restauro-di-porta-torlaro.html|tìtolo=Albenga, il restauro di Porta Torlaro|vìxita=2024-07-13|léngoa=IT}}</ref> * A '''Pòrte da Ma(r)ìna''', demulìa intu [[1938]] asemme au Castéllu e au sivicu teâtru pe' fasiltà l'ingressu in Arbenga ai câri e ae caròsse. A curispundeva a l'ingressu aa sitè pe' chi u rivava dau mâ. St'impunènte cumplessu ch'u nu gh'è ciü u l'é(r)a fiancàu da due tûre e a partì dau [[1251]] u l'é(r)a stètu duve(r)àu cumme sêde da milìssia dai zenesi, armenu fìn au Sinquesèntu. Finìu in man ai Cassulìn, l'é(r)a stètu ancù cunvertìu a cunvèntu, pe' vuluntè du Gio Maria Oddo. Tèmpu di fransesi u l'é(r)a passàu au cumün arbenganese.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/castrum-porta-marina.htm|tìtolo=Castrum Porta Marina|vìxita=2024-07-14|léngoa=IT}}</ref> * A '''Pòrte de l'A(r)òscia''', a pòrte meridiunâle d'Arbenga, cuscì ciamâ perché a se dröve versu a scciümè(r)a, inmetèndu intu cardu rumàn, a l'âtru càppu rispettu de quella che ancöi a l'è a [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]]. Antigamènte da chi a sciurtiva a ''[[Via Julia Augusta]]'', piandu a vìa versu u Munte e pruseguèndu a mezza còsta, fìn a A(r)àsce. Se presènta cun 'na strutü(r)a mudesta in laterissiu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/via-iulia-augusta.htm|tìtolo=Via Julia Augusta|vìxita=2024-07-14|léngoa=IT}}</ref> Ghe sun pöi de âtre pòrte ciü picìne, fra ste chi quella du Pertüxu (l'antìga ''Porta pertuxii'', cunusciüa pü(r)e cumme a Pòrte de Sant'Eulàlia), intu làttu d[[a Sènta]], ch'a permeteva fasilmènte de zunze versu Vaìn. A l'è surmuntâ da 'na strutü(r)a sinquesentesca pe'u deflüssu de l'àiva e a permette de acedde a [[Vìa Oddu (Arbenga)|Vìa Oddu]].<ref> {{Çitta|AA. VV., 1982|cap. 7, ''La piana di Albenga'', p. 415}}</ref> Ancù da regurdà a Pòrte da Gabèlla, au fundu de [[Vìa Rumma (Arbenga)|Vìa Rumma]], dunde aù i se vegghen i dui porteghi in intrâ aa [[Ciàssa de l'Uspeâ (Arbenga)|Ciàssa de l'Uspeâ]]: antigamènte a mantegniva, cumme u dixe u numme, ina funsiùn de cuntrollu in sce tàsce. In ciü 'n'âtra avertü(r)a, ciamâ a Pòrte de l'Aquila, a purtava intu curtìle de l'u(r)ato(r)iu di Gianchi, difesa dau Bastiùn dau mèximu numme.<ref name=":0" /> === Natü(r)a === Intu terito(r)iu du cumün d'Arbenga i sun cumpresi sinque sciti natü(r)âli prutètti, scìa de tèra che de mâ: * [[Riserva natü(r)âle regiunâle de l'Ìsu(r)a]]: a l'è a riserva ch'a cröve i 11&nbsp;ha de l'Ìsu(r)a, tantu pe'a tèra che pe' de parte sutt'ègua, creâ du [[1989]] e, dau [[1995]], cumpresa ascì int'in scitu d'interesse cumünita(r)iu. In scia tèra a dà de prutesiùn a in ambiènte de maccia mediteranea dund'u ghe fa u nìu tanti uxelli, mèntre sutt'ègua u se tröva di prài de ''Posidonia oceanica'' e, ciü a fundu, de culonie de a(r)eghe e de cu(r)alli, cun tütte e béstie ch'e ghe trövan de repa(r)u.<ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/162011|tìtolo=Riserva naturale regionale dell'Isola di Gallinara|léngoa=EN|vìxita=2026-05-20}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324908|tìtolo=Isola Gallinara|léngoa=EN|vìxita=2026-05-20}}</ref> * Munte Aü - E(r)exe(r)a - Riàn Turse(r)u: dau zügnu du [[1995]] dicia(r)àu scitu d'interesse cumünita(r)iu, u s'estènde pe' 2.420&nbsp;ha fra Arbenga e i cumün de [[Barestin|Balestrìn]], [[Cixan|Cixàn]], [[Süccaellu|Sücca(r)èllu]], [[Tuiran|Tüi(r)àn]], [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghettu]] e [[U Sejô|U Se(r)iâ]]. Intu sò terito(r)iu, ch'u l'è tòstu pa(r)eggiu a quellu de l'area prutètta pruvinsâle "E(r)exe(r)a, Munte Aü e Valle Ibà"<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/area-protetta-provinciale/poggio-grande-monte-acuto-valle-rio-iba|tìtolo=Area protetta Provinciale Poggio Grande, Monte Acuto, Valle Rio Ibà|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref>, stu SIC u cumprènde di ambiènti du bèllu varieghèi, cun de cundisiùi rè(r)e de ciante de muntagna e da maccia ch'e crescen üna rènte a l'âtra, inclüsu bèn 34 qualitè d'urchidee e tòstu in tersu de tütte e ciante prutètte ch'i se trövan in Ligü(r)ia.<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic48/index.htm|tìtolo=Monte Acuto - Poggio Grande - Rio Torsero|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324910|tìtolo=Monte Acuto - Poggio Grande - Rio Torsero|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> Stu chi u cumprènde ascì l'area prutètta pruvinsâle du turènte Ca(r)ènda, estesa in sce 45&nbsp;ha e habitat da varietè ingàuna da [[Emys orbicularis|biscia scrossu(r)a eurupea]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/area-protetta-provinciale/rio-carenda|tìtolo=Area protetta Provinciale Rio Carenda|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> * Fundu du mâ Löa - Arbenga: âtru scitu d'interesse cumünita(r)iu creàu intu zügnu du [[1995]], u s'estènde pe' 541&nbsp;ha de mà fra i cumün de [[Löa]], [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghettu]], [[U Sejô|U Se(r)iâ]] e Arbenga, cu'in fundu ch'u l'è cuèrtu da ün di prèi de ''Posidonia oceanica'' ciü impurtanti da regiùn. Pe' de ciü, i ghe sun ascì di prèi de ''Cymodocea nodosa'' e, fra e spécie ciü rè(r)e, se ghe pò truvà a ''Pinna nobilis''.<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/marini/sic10/index.htm|tìtolo=Fondali di Loano - Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324973|tìtolo=Fondali Loano - Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> * Fundu du mâ Santa Crûxe - Gainâ(r)a - Câu da Lêna: u l'è in scitu d'interesse cumünita(r)iu istituìu de lungu intu zügnu du [[1995]]; u cröve 213&nbsp;ha de [[Mâ Ligure|Mà Ligü(r)e]] scumpartìi cu'u cumün d'[[Arasce|A(r)àsce]], cumpresa ascì tütta a fascia de mâ in gì(r)u a [[Ìsua Gainâa|L'Ìsu(r)a]]. Inte st'area chi u fundu du mâ u l'è cuèrtu da ina ricca pupulasiùn de ''Posidonia oceanica'', ma i nu mancan di âtri habitat, cumme fundi de prìa e a presènsa fìna di cu(r)alli. Fra e spécie prutètte ch'e sun stète truvèi chi e ghe sun u fâsu cu(r)allu negru, u datte(r)u de mâ e tante qualitè de spügne, de crustacei e de pesci.<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/marini/sic11/index.htm#|tìtolo=Fondali di Capo S.Croce - Gallinara - Capo Lena|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324974|tìtolo=Fondali Santa Croce - Gallinara - Capo Lena|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> Pe' de ciü, l'Ìsu(r)a e u brassu de mâ ch'u ghe stà in gì(r)u i sun drentu aa riserva natü(r)âle regiunâle da Gainâ(r)a, de 11&nbsp;ha e creâ du [[1989]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/riserva-naturale-regionale/isola-gallinara|tìtolo=Riserva naturale Regionale Isola Gallinara|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> * Turènti A(r)òscia e Sènta: scitu d'interesse cumünita(r)iu, u l'è stètu creàu insemme ai âtri SIC arbenganesi e u g'ha in'estensciùn de 189&nbsp;ha. U cumprènde l'ürtima parte da gè(r)a du [[Turénte Nêva|Nêva]] e de l'A(r)òscia, ciü tütta [[A Sènta]] e ina parte de sò zine. St'area chi, ch'a cunserva de macce de vegetasiùn tipica de zine di scciümmi e, aa bucca da Sènta, ascì quella de ma(r)ìne, a l'è in puntu impurtante pe'i uxelli de passu, cun ciü o mênu 150 spécie chi segnalèi.<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic47/index.htm|tìtolo=Torrenti Arroscia e Centa|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324909|tìtolo=Torrente Arroscia e Centa|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> U scciümme Sènta u l'è cumpresu ascì inte l'area prutètta pruvinsâle cu'u mèximu numme, de 60&nbsp;ha in tüttu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/area-protetta-provinciale/fiume-centa|tìtolo=Area protetta Provinciale Fiume Centa|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> Pe' de ciü, fra e ativitè arbenganesi pe'a prutesiùn da natü(r)a, u gh'è ancù: * '''Sèntru Emys''': u l'è in sèntru, ch'u se pò vixità, de prutesiùn pe'a varietè ingàuna da biscia scrossu(r)a ''[[Emys orbicularis]]'', spécie u(r)igina(r)ia de ste tère chi e a riscciu d'estinsiùn. U Sèntru Emys, ch'u se tröva ae Còste de [[Leca (Arbenga)|Leca]], inta regiùn de l'Ìsu(r)a Bèlla, u cü(r)a l'incübasiùn de öve fina aa nasciùn de növe biscie scrossu(r)e e, passèi 2-3 ànni inte l'[[Acquâio de Zena|Acqua(r)iu de Zena]], ascì du sò rilasciu in natü(r)a.<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/emys/centro-emys-leca-albenga|tìtolo=Il Centro Emys di Leca di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-11}}</ref> == Cultü(r)a == === Istrusiùn === ;Bibliutêche * Bibliutêca sivica "Simonetta Comanedi": a l'è a bibliutêca sivica d'Arbenga, missa intu cian nobile de Palàssiu Oddu, antiga sêde du culêgiu. In funsiùn zà inti [[Anni 1930|ànni '30]], inti [[Anni 1960|ànni '60]] a s'è mesciâ inta [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Cuntrâ Növa]], pe' vegnì inderé inta sêde u(r)igina(r)ia du [[2009]]. Dau [[2002]] intitulâ aa bioluga arbenganese Simonetta Comanedi, a cunta de ciü o mênu 30.000 vulümmi in tüttu, cu'u fundu antigu ch'u l'è furmàu da ciü de 4.000 ünitè.<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20231015100436/https://anagrafe.iccu.sbn.it/isil/IT-SV0003|tìtolo=Biblioteca civica Simonetta Comanedi|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.comune.albenga.sv.it/servizi/Menu/dinamica.aspx?idSezione=152&idArea=205&idCat=217&ID=217&TipoElemento=categoria|tìtolo=Cumün d'Arbenga - Bibliutêca|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref> * Bibliutêca capitulare: a ne vegne daa bibliutêca che pe' di seculi a l'è stèta au servissiu du capitulu da catedrâle arbenganese e, dau [[1982|1984]], a l'è cunservâ cumme fundu drentu a l'archiviu da diocexi, pe'a decixùn du vescu Alessandro Piazza de mette insemme tütti i archivi de paròcchie soe. Fra e ope(r)e e i manuscriti chi cunservèi u gh'è u famusu ''[[Sacro, e vago Giardinello]]''.<ref>{{Çitta web|url=https://anagrafe.iccu.sbn.it/isil/IT-SV0004|tìtolo=Biblioteca capitolare|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.diocesidialbengaimperia.it/curia/settore-centrale/biblioteca-capitolare/|tìtolo=Biblioteca Capitolare|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref> * Bibliutêca diucesâna "Monsignor Alessandro Piazza": a bibliutêca da diocexi, a se tröva intu semina(r)iu vescuvìle e, daa sò fundasiùn du [[XVI secolo|Sinquesèntu]] cumme fundu du semina(r)iu, a l'è rivâ a tòstu 60.000 vulümmi in tüttu, cu'u fundu antigu ch'u ghe n'ha ciü o mênu 12.000.<ref>{{Çitta web|url=https://anagrafe.iccu.sbn.it/isil/IT-SV0226|tìtolo=Biblioteca diocesana "Mons. Alessandro Piazza"|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.diocesidialbengaimperia.it/curia/settore-centrale/biblioteca-del-seminario/|tìtolo=Biblioteca diocesana "Monsignor Alessandro Piazza"|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref> * Bibliutêca "Don Umberto Barbena": fundâ du [[1954]], a l'è a bibliutêca specializâ da sesiùn arbenganese du [[Club arpin italian|CAI]]. Fra munugrafìe, giurnâli e mappe a cunta de ciü de 4.000 ünitè.<ref>{{Çitta web|url=http://anagrafe.iccu.sbn.it/opencms/opencms/ricerche/dettaglio.html?monocampo=IT-SV0221|tìtolo=Biblioteca Don Umberto Barbera|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://caisidoc.cai.it/biblioteche-cai/biblioteca-don-umberto-barbera-cai-sezione-di-albenga/notizie-sulla-biblioteca/|tìtolo=Biblioteca "Don Umberto Barbera" CAI Sezione di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}}</ref> ;Scö(r)e In Arbenga gh'è öttu asili, quattru de sti lì i sun statâli (quellu pe'a Vìa di Orti, u "San Clemente" a Vaìn, quellu de [[Leca (Arbenga)|Leca]] e quellu de [[San Fé (Arbenga)|San Fé]]-[[Lüxignan|Lüxignàn]]), i âtri quattru i sun pe' cuntru privèi (l'asilu "Ester Siccardi", u "Faà di Bruno", u "S.S. Annunziata" e, a [[Campugexa#San Zorzu|San Zorzu]], u "San Giorgio").<ref>{{Çitta web|url=https://www.tuttitalia.it/liguria/35-albenga/34-scuole/scuola-dell-infanzia/|tìtolo=Scuole dell'Infanzia di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref> E scö(r)e prima(r)ie e sun öttu ascì: üna, a "Redemptoris Mater" a l'è privâ, e âtre e sun pübbriche e, intu detaju, gh'è a "Don Umberto Barbera" pe'a Vìa di Orti, üna inte Paccini, üna a Leca, a "Carenda" inta regiùn de Rollu, üna a Vaìn, a "Nada Torri Ricci" a [[Campugexa]] e a "Eugenio Montale" aa [[Bastia (Arbenga)|Bastìa]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.tuttitalia.it/liguria/35-albenga/34-scuole/scuola-primaria/|tìtolo=Scuole Primarie di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref> E medie d'Arbenga e sun a "Mameli-Alighieri", inta Vìa di Orti, e a "Artemisia Gentileschi" a Leca; de ciü, a gh'è ancù a scö(r)a privâ "Redemptoris Mater", cu'e sò medie.<ref>{{Çitta web|url=https://www.tuttitalia.it/liguria/35-albenga/34-scuole/scuola-secondaria-di-primo-grado/|tìtolo=Scuole Secondarie di primo grado di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref> In Arbenga ghe sun ascì pa(r)egge scö(r)e segunda(r)ie de segundu graddu che, intu detaju, e sun: * Liceu Statâle "Giordano Bruno": cumplessu de licei, u l'è spartìu pe' trê sêde. A dirigènsa a se tröva au Puntelungu, insemme ae classe du trienniu di indirissi scientifichi; u liceu artisticu u l'è intu palàssiu dund'u gh'é(r)a u tribünà, dau Ruggettu, mèntre dae Paccini, inte Vìa Dante, u gh'è u liceu spurtivu, müxicâle, clascicu e lenguisticu, ciü che e classe du bienniu du scientificu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.liceogbruno.edu.it/|tìtolo=Liceo Statale G. Bruno Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref> * Liceu "Redemptoris Mater": scö(r)a privâ, gestìa daa diocexi, a se cumpune de quattru cursi dife(r)ènti: sociu-psicu-pedagogicu, clascicu, lenguisticu e scientificu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.csdalbenga.it/presentazione-liceo/|tìtolo=Materiale di Presentazione: Liceo delle Scienze Umane|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref> * Istitüu tecnicu "G. Galilei": parte de l'Istitüu Segunda(r)iu Superiûre "Giancardi Galilei Aicardi", u g'ha a sò sêde a [[Campugexa]] e u l'è atìvu cu'i dui indirissi elettronicu e infurmaticu.<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://www.isgiancardigalileiaicardi.edu.it/i-plessi/|tìtolo=Istituto Secondario Superiore Giancardi Galilei Aicardi - Plessi|léngoa=IT|vìxita=2024-07-18}}</ref> * Istitüu agra(r)iu "D. Aicardi": situàu inte l'antigu cunvèntu de San Benardìn, a Vaìn, u l'è spartìu int'in istitüu prufesciunâle e in istitüu tecnicu de agrâ(r)ia, agrualimentâre e agruindüstria. Ascì stu chi u l'è parte de l'I.I.S. "Giancardi Galilei Aicardi".<ref name=":1" /> === Teâtru === [[File:Castrum di Porta Marina (Albenga, foto pre-1938).jpg|thumb|Castrum da Porte da Ma(r)ìna, primma du 1938]] Arbenga a g'ha in teâtru, u cine-teâtru Ambra, in funsiùn dau [[1948]] e ch'u se tröva intu quartê de Santa Ma(r)ìa, in Arbenga Veggia; de ciü, e ghe sun de âtre sâle che, a l'ucaxùn, e sun duve(r)èi pe' spetaculi du genere. A ògni moddu, l'ativitè teatrâle arbenganese a tröva e sò u(r)igine fina inti ànni da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligüre]], cu'e primme rapresentasiùi intu cunvntu scunsacràu de San Tumaxu, adatàu cu'u tèmpu a teâtru e che, du [[1830]], u l'è passàu in gestiùn au Cumün. U Teâtru Sivicu u l'è stètu pe(r)ò caciàu zü du [[1938]] pe' fà spassiu au slargamèntu de [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]], cu'e rapresentasiùi ch'e sun andète avanti inta sêde da Federasiùn Agricula, aa Ma(r)ìna,<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Valerio Raimondo|tìtolo=Il Teatro Civico di Albenga (1814-1938)|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0376162|ànno=Utubre 2000|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=4-6, 61-62}}</ref> che ciü tardi a l'è vegnüa u Cìne-Teâtru Astor, ancöi seràu.<ref name=":8">{{Çitta web|url=https://www.sigecweb.beniculturali.it/images/fullsize/ICCD1029649/ICCD11825224_0700210481_dec.pdf|tìtolo=Ex Cinema Teatro Astor e area limitrofa, relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-07-26}}</ref> === Dialettu arbenganese === {{Véddi ascì|Dialettu arbenganese|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}} [[File:Ciapélle di "Fieui di Caruggi" (Arbenga)-Cagnetta a dorme.jpg|thumb|Ina ciapella cun "Cagnetta a dorme", in arbenganese, dai "Fieui di Caruggi"|sinistra]] In Arbenga u se parla 'n dialettu da [[Lengoa ligure|lengua ligü(r)e]], ch'u fa parte du [[Lìgure céntro-òcidentâle|ligü(r)e de sèntru-punènte]], ch'u n'è a varietè ciü difüsa. L'è ascì parlàu inti âtri cumüi du sircunda(r)iu e survatüttu de quattru valè ae sò spàlle (Neva, Pennavàire, A(r)òscia e Le(r)ùn), scibèn ch'e ghe seccen de dife(r)ènse intu parlà da ina zôna a l'âtra, cun varietè ciü o mênu cunservatìve e dialetti de transisiùn ascì.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Marina Manieristi|outô2=Simonetta Maccioni|outô3=Giuseppe Marchini|tìtolo=In saccu de parolle|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0026149|ànno=2005|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=6|capìtolo=La Lingua}}</ref> Pe' de ciü carateristiche arbenganesi intu parlà se trövan in scia còsta au mênu fìn au [[U Burghettu (Santu Spiritu)|Burghettu]], cumpresa a valâ da Va(r)atella.<ref>{{Çitta web|url=https://www.liguria2000news.it/primo_piano/miniguida-alla-pronuncia-delle-parole-nel-dialetto-ligure-di-albenga/|tìtolo=Miniguida alla pronuncia delle parole nel dialetto ligure di Albenga|outô=Vincenzo Bolia (a cü(r)a de)|léngoa=IT|vìxita=2024-09-11|dæta=10 dixèmbre 2010}}</ref> Trèti distintivi da varietè sitadìna i sun l'avertüa da ciü parte de "e" scìa tòniche che nu e a caütta tòstu cumplêta da "r" in pusisiùn intervucalica, duvüa a 'n fenomenu de lenisiùn<ref>{{Çitta lìbbro|outô=[[Giulia Petracco Sicardi]]|outô2=[[Fiorenzo Toso]]|outô3=Patrizia Cavallaro|tìtolo=Vocabolario delle parlate liguri|ànno=1992|editô=Consulta Ligure|çitæ=Zena|léngoa=LIJ, IT|p=111|volùmme=Vul. IV|capìtolo=Le parlate liguri}}</ref> e marcâ in vàri moddi<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Marina Manieristi|outô2=Simonetta Maccioni|outô3=Giuseppe Marchini|tìtolo=In saccu de parolle|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0026149|ànno=2005|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=6|capìtolo=La Lingua}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=Disiuna-iu Arbenganese - Dizionario Albenganese|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0062515|ànno=2009|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|pp=22-24|volùmme=Vul. I}}</ref> a segunda du moddu ch'a vegne prununsiâ. Ciü in generâle e parlè de valè arbenganesi l'han avüu l'evulusiùn du latìn -CT- inta furma -yt- e dunca presèntan u ditongu {{IPA|[aj]}} (''làite'') o ancù, inte sèrti dialetti cunservatìvi ''làcce'', a rivà fìn a {{IPA|[tʃ]}}).<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giulia Petracco Sicardi|outô2=Fiorenzo Toso|outô3=Patrizia Cavallaro|tìtolo=Vocabolario delle parlate liguri|ànno=1992|editô=Consulta Ligure|çitæ=Zena|léngoa=LIJ, IT|p=112|volùmme=Vul. IV|capìtolo=Le parlate liguri}}</ref> A ògni moddu inta parlâ sitadìna u l'è in trètu ch'u nu s'è cunservàu e au pòstu de stu lì i l'han avüu u(r)igine de furme sentìe ciü vixìne ae va(r)ietè du lìgü(r)e sentrâle, ch'i g'han de spessu u son {{IPA|[ε]}} (''lète''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=Disiuna-iu Arbenganese - Dizionario Albenganese|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0062515|ànno=2009|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=475|volùmme=Vul. I}}</ref>), u mèximu fenomenu u se riscuntra inte sèrte custrusiùi verbâli (''stètu'', au pòstu de ''stàu'' o de ''stâitu''). == Ecunumia == === Prima(r)iu === Grassie aa presènsa da ciâna, u setû agriculu u l'è stètu de lungu u prinsipâle, cu'u svilüppu prugrescìvu versu l'agricultü(r)a intenscìva, rezüa in scia presènsa de aziènde agricule pe'a ciü parte de dimensciùi picine. Manimàn l'ecunumia a s'è dunca ligâ prinsipalmènte ai prudòtti da semenà ciütostu che ae curtivasiùi legnuse cumme u(r)ivi (ch'i l'ucupe(r)ean 135 ettari de terén), vì (cun 72 ètari de tèra) e ciante da frütu. Survetüttu ste ürtime patìscen ina forte redusiùn, se pènse ai suli 2 ètari dedichèi ai pèrseghi.<ref name="”Garibaldi”">{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Garibaldi|tìtolo=Tra Centa e Roia, uno sguardo geografico: Ambiente, popolazione, economia dei comuni rivieraschi e interni dell'estremo Ponente ligure|url=http://www.aiig.altervista.org/Centa%20e%20Roja/TRA%20CENTA%20E%20ROJA.pdf|ediçión=2|ànno=2014|editô=Associazione italiana insegnanti di geografia (Sezione Liguria - Sezione provinciale Imperia-Sanremo)|çitæ=Impe(r)ia|léngoa=IT|p=95}}, cun particulâre riferimèntu aa nòtta n.115 </ref> Stu fètu chi u sa(r)ea duvüu au cangiu du moddu de gestì e tère, dedicanduse in mane(r)a ciü specifica a determinàu genere de cultü(r)a. De cuntru, defèti, l'è bèn svilupàu l'ambitu de arumatiche. bèn difüze e cultü(r)e du rösuma(r)ìn, du tüme(r)u, du baxe(r)icò, da sarvia e da lavanda, asemme ae sciù(r)e inti vasi cumme e marghe(r)ìtte e, in segunda, quellu de sciù(r)e recise.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Piano Urbanistico Comunale Città di Albenga, aspetti socio-economici|url=https://docvas.regione.liguria.it/vas/X022/VAS%202016/Elaborati%20costitutivi%20del%20progetto%20di%20PUC_adottato%20in%20data%2022_10_2015/01.%20DESCRIZIONE_FONDATIVA/DF_C/DF_C1.pdf|ànno=2015|editô=Cumün d'Arbenga|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=76|capìtolo=3. La struttura economica}}</ref> Particularmènte tipichi de Arbenga e da sò ciâna sun e curtivasiùi de [[Articiocca viu"etta spinuṡa d'Arbenga|articiòcche]], [[Spa"egu viu"ettu d'Arbenga|spa(r)eghi]], [[Sücca trumbetta|sücche trumbette]] e [[Tomâta|tumâte]]. bèn cunusciüa fra e qualitè de tumâta u [[Tumata coeu de boeu d'Arbenga|cö de bö]] (o ''cuordibue''), che aa fìn du [[XX secolo|seculu XX]] a s'è imposta in sciu mercàu rispettu a de âtre qualitè, cumme a marmanda e u tundulìsciu.<ref>{{Çitta web|url=https://issuu.com/ortofrutticola/docs/pomodoro-cuore-di-bue|tìtolo=Pomodoro cuor di bue d'Albenga|outô=AA.VV.|editô=L'Ortofrutticola|dæta=2013-03-17|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> === Segunda(r)iu === [[File:Lusignano storica della Perseghini.jpg|thumb|Imagine stò(r)ica da Perseghini a Lüxignàn|left]] Limitàu rispettu au prima(r)iu, u l'è desvilüpàu survetüttu inti setûi derivèi de quellu agriculu<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/sites/default/files/allegati/attivita/albenganese.pdf |tìtolo=Agricoltura nell'albenganese|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30|p=8}}</ref> e alimentâre, seguen pöi quellu chìmicu e quellu mecânicu, pü(r)e se bèn difüsu u l'è ascì l'ambitu de custrusiùi. Stu(r)icamènte defèti e l'é(r)an atìve aziènde cumme a Ledoga, arivâ inta ciâna du [[1926]], inte vixinanse da Caserma Turinetto, dunde u se travajava a scòrsa di castagni pe' trae u tanìn dae légne, ch'u serviva pe' cuncià u cöi(r)u.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=61|capìtolo=U Strada"iu}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.imprese.san.beniculturali.it/web/imprese/protagonisti/scheda-protagonista?p_p_id=56_INSTANCE_6uZ0&groupId=18701&articleId=117018&p_p_lifecycle=1&p_p_state=normal&viewMode=normal&articleIdPadre=117013|tìtolo=Roberto Lepetit, biografia|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> Du [[1820]], invêce, a s'é(r)a insediâ a Lüxignàn<ref>{{Çitta web|url=https://www.ortofrutticola.eu/it/magazine-agricoltura-di-albenga/blog-agricoltura_290/albenga-e-il-territorio_5/lusignano-fin-dai-tempi-piu-antichi-un-area-privilegiata-per-l-agricoltura_55|tìtolo=Lusignano: fìn dai tempi più antichi un'area privilegiata per l'agricoltura |léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> a Furnaxe Perseghini, fabrica atìva in Arbenga cun 'na sêde ascì in Puntelungu, che fìn ai ànni '70 a l'ha rapresentàu 'na funte d'ucupasiùn nu da pôcu pe'i arbenganesi e nu sulu. Au dì d'ancöi se mantegnen ancù de stampe(r)ìe e fina de âtre imprese ch'e funsiunan inta lavurasiùn di metàlli.<ref name=":6">{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Garibaldi|tìtolo=Tra Centa e Roia, uno sguardo geografico: Ambiente, popolazione, economia dei comuni rivieraschi e interni dell'estremo Ponente ligure|url=http://www.aiig.altervista.org/Centa%20e%20Roja/TRA%20CENTA%20E%20ROJA.pdf|ediçión=2|ànno=2014|editô=Associazione italiana insegnanti di geografia (Sezione Liguria - Sezione provinciale Imperia-Sanremo)|çitæ=Impe(r)ia|léngoa=IT|p=96}}</ref> === Tersia(r)iu === U cumpartu ciü impurtante intu setû tersiàriu u l'è u cumèrciu tantu a l'ingrossu quantu au menüu, sun presènti defèti grandi magazìn e büteghe ciü picine, asèmme ascì a restu(r)ànti e albèrghi. Tüttavìa u türismu in Arbenga u l'è vegnüu a partì dai [[Anni 1950|ànni '50]], cun de furme ciü pupulâri e bèn dife(r)ènti in cunfruntu ae âtre lucalitè da vixìn. Vista a mazû dispunibilitè de spàssiu sun stèti custruìi campeggi e vilàggi türistichi de varie furme.<ref name=":6" /> Presènti ascì i stabilimènti e i bagni ma(r)in, ch'i sun vegnüi pôcu primma, se pènse defèti che a primma custrusiùn du genere a remunterea ai ànni '30.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbénga|léngoa=LIJ, IT|p=89|capìtolo=U strada”iu}}</ref> In ürtimu u pìa campu u türismu cultü(r)âle, vista a presènsa di müsei e a valurisasiùn du patrimôniu stò(r)icu e artisticu sitadìn. Intu setû di media sun bèn seguìi di giurnâli in scia réa, cumme ''IVG'', ''AlbengaCorsara'' e u ''Carciofino'', mèntre cutidièi lezüi de ciü i sun ''A Stampa'' e u ''Seculu XIX'', pe' de ciü in Arbenga gh'è a sêde de l'emitènte radiufonica [[Radiu Unda Ligure 101]], ch'a l'ha ascì ina segunda stasiùn denuminâ [[Radiu Unda Ligure Italia]] e a difunde i sò prugràmmi inte tüttu u punènte da regiùn. == Fèste e fe(r)e == * Fèsta da Madònna de Puntelungu, tütti i ànni ai 2 de Lüju, u se regòrda u mi(r)aculu avegnüu intu [[1637]], cu'a selebrasiùn religiusa e a fe(r)a ch'a se tegne inte tüttu u quartê, cun l'acumpagnamèntu müxicâle da banda e, aa fìn da fèsta, i föghi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/festa-della-madonna-di-pontelungo.litc65.htm|tìtolo=Festa della Madonna di Pontelungo|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> Segundu a tradisiùn, defèti, a sitè a sa(r)ea stèta sarvâ da in'incursciùn de barba(r)eschi che, veghèndu da distante a sitè ilüminâ, i s'é(r)an gi(r)èi versu U Se(r)iâ.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2022/08/lo-sbarco-dei-turchi-a-ceriale-un-evento-dimenticato/|tìtolo=Lo sbarco dei turchi a Ceriale, un evento dimenticato|outô=Fabrizio Marabello|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * Fèsta de San Michê: dedicâ au santu prutetû da sitè, a se tegne tütti i ànni ai 29 de setèmbre, cu'a selebrasiùn religiusa e a prucesciùn di crìsti pe' Arbenga Veggia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.diocesidialbengaimperia.it/solennita-di-san-michele-arcangelo-3/#:~:text=Il%2026%20settembre%2C%20con%20l,intera%20Diocesi%20di%20Albenga%2DImperia|tìtolo=Solennità di San Michele Arcangelo|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * Paliu dei Riùi Ingàuni, rievucasiùn stòrica ch'a se tegne tütti i ànni aa stè in Arbenga Veggia. A manifestasiùn a vegghe u cunfruntu fra i riui de Sant'Eulàlia (cu(r)ùi giancu e selèste, a reciamâ a capélla da santa, aù cacciâ zü), San Scî (gianu e verdu, u l'è u quartê de sud-est, ciamàu cuscì pe' vìa de 'n'âtra gêxa au scumparìa, dedicâ au vescu zenese), San Giuànni (rapresentàu dai cu(r)ùi giancu e russu, ch'u reciamma u santu dedicata(r)iu du batiste(r)u) e Santa Ma(r)ìa (a parte ciü a nord e a punènte, ch'a pìa u numme daa [[Gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus (Arbenga)|gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus]], rapresentâ dai cu(r)ùi gianu e russu).<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/quartieri.htm|tìtolo=I quartieri di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> E quattru divixùi, pe' guagnà a cumpetisiùn déven afruntâse inte de gâre de tì(r)u cun l'èrcu, zöghi medievâli e de tì(r)u aa còrda. Intu mèntre inte tütta Arbenga Veggia i se tegnen banchetti e spetaculi a têma.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/palio-storico-di-albenga.litc70.htm|tìtolo=Palio storico di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * Sciù(r)e d'Arbenga: pe' in mese, generalmènte in arvì, in Arbenga Veggia, i caruggi e e ciàsse vegnen decu(r)èi cun ciante e sciù(r)e tipiche da Ciâna, furmandu cuscì dife(r)ènti cumpusisiùi artìstiche.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/fior-d-albenga-il-grande-cinema.litc230.htm|tìtolo=Fior d'Albenga 2024, la magia continua|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * Sagra Du Burgu: a l'è 'na fèsta ch'a se tegne aa Bastìa, urganizâ daa lucâle proloco, l'ürtima settimana d'agustu. Ognidüna de cantine du paìse a vegne duvèrta, cun in itinera(r)iu gastrunomicu ch'u pìa tüttu u paìse.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/-sagra-du-burgu-di-bastia-d-albenga.litc564.htm|tìtolo=Sagra du Burgu a Bastia d'Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * Sagra du Michettin: se tegne aa fìn de lüju inta lucalitè de San Zorzu de Campugexa, dedicâ au [[Pàn frîto|pan frìtu]], dìtu ascì “michetìn”, a l'è ina fèsta dunde se ponen güstà i prudòtti du pòstu, cun ascì ina zona espuxitìva abasta grossa inti spassi da paròcchia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sangiorgioalbenga.it/sagra-du-michettin.litc11.htm|tìtolo=Sagra du Michettin|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * [[Festival "San Giorgio" della Canzone in Lingua Ligure|Festival da Cansùn in Lengua Ligü(r)e]] (in vìa üfisiâle ''Festival "San Giorgio" della Canzone in Lingua Ligure''), u se tegne tütti i ànni inta frasiùn de San Zorzu, inti lucâli teâtru Don Pelle o inti spàssi esterni da paròcchia, vusciüu e urganizàu a partì dau [[2002]] daa [[Consulta Ligure|Cunsürta Lìgü(r)e]] cun l'ubietìvu de svilupà e fà cunusce e tradisiùi regiunâli.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sangiorgioalbenga.it/festival-della-canzone-dialettale.litc17.htm|tìtolo=Festival della Canzone in Lingua Ligure, edizione 2024 il 7 e 8 Giugno presso il Teatro Don Pelle di San Giorgio|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * Sagra del Budino della Nonna, inte Leca, a se tegne au mese d'agustu intu campu spurtivu e a l'è urganizâ daa paròcchia e daa lucâle squaddra de ballavo(r)u. A primma edisiùn a l'è stèta fèta di [[Anni 1970|ànni '70]], u piàttu tipicu da güstà chi u l'è u bunettu, cumme u dixe u numme, asemme a di âtri da tradisiùn lìgü(r)e.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/evento/la-43esima-sagra-del-budino-della-nonna-a-leca-dalbenga/|tìtolo=La 43esima Sagra del Budino della Nonna a Leca d'Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * Sagralea, urganizâ daa cuperativa "Macchia Verde", a l'è a rassegna du [[Pigàu|vìn pigàu]] e di âtri vìn doc da Ligü(r)ia. A se tegne in regiùn Tèra Cunìu, frasiùn de Sàlia, in agustu, cun roba da mangiâ e da bêve, müxica, ciü ina se(r)ie de espusisiùi de prudòtti tipichi e nu sulu.<ref>{{Çitta web|url=https://sagralea.it/la-nostra-storia/|tìtolo=Sagralea, la nostra storia|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * A Vaìn pe' mangià bèn, inandiâ dae òpere paruchiâli de Vaìn inti sò spàssi, a se tegne i prìmmi dì d'agustu e fra i piàtti prepa(r)èi ghe ne sun dife(r)ènti da tradisiùn nustrâna, cumme u cunìu, e lümasse, i raviöi e u cundiùn.<ref>{{Çitta web|url=https://www.sagravadino.com/la-storia-dei-nostri-piatti|tìtolo=La storia dei nostri piatti|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> * A Fèsta Grande, aa mitè de lüju, a l'è a sagra fèta daa paròcchia du Sacru Cö, intu campu da zögu da San Feìppu, de lungu cun specialitè lucâli cumme i raviöi, a buridda e anciùe frìte e cu'a müxica.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/evento/a-festa-grande-al-sacro-cuore/|tìtolo=A Festa Grande, al Sacro Cuore|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> == Sport == <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Stadio Annibale Riva.jpg|Vista du stàddiu "Annibale Riva" Stadio Annibale Riva (69722).jpg|I campi da tennis inte Sgûre </gallery> In Arbenga e ghe sun pa(r)egge strutü(r)e pe'e ativitè spurtìve: * Stàddiu cumünâle "Annibale Riva": u campu de balùn d'Arbenga, u se tröva inta regiùn de Sgûre e u l'è stètu realizàu fra u [[1927]] e u [[1928]]; du [[1934]] u vegne slargàu e u cangia de numme a ''Stadio Comunale del Littorio''. Ai 16 d'utùbre du [[1945]] l'impiantu u l'è stètu intitulàu aa memo(r)ia de l'Annibale Riva, partigiàn e dirigènte de l'Arbenga masàu a [[Campugexa]] du '[[1944|44]].<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gabriele Patrucco|tìtolo=Albenga Calcio|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0303062|ànno=2019|léngoa=IT|pp=357-358}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.anpi.it/biografia/annibale-riva|tìtolo=Annibale Riva|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> U stàddiu, che au dì d'ancöi u cunta de 3.800 pòsti, u l'è u campu de cà de l'Uniùn Spurtìva Arbenga; squaddra da sitè che daa sò fundasiùn, du [[1927]], a l'ha de lungu zügàu chi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.calciodieccellenza.it/Storia/albenga.html|tìtolo=Storia dell'Albenga Calcio|outô=Vincenzo Bolia|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> * Campu da balùn "Massabò": campu da balùn aa [[Bastia (Arbenga)|Bastìa]], u l'è u campu de cà pe'a segunda squaddra arbenganese de balùn, l'ASD Pontelungo 1949.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2017/10/albenga-nuova-vita-massabo-passa-al-comune-lasd-pontelungo-1949-torna-casa/|tìtolo=Albenga, nuova vita per il Massabò che passa al comune: l'Asd Pontelungo 1949 torna a casa|outô=Daniele Strizioli|dæta=2017-10-17|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> * ''Palamarco'': palasettu du sport a Vaìn, inta regiùn de Campulàu, u l'è stètu fabricàu au prinsippiu di [[anni 2000|ànni 2000]] e u l'è duve(r)àu survetüttu pe'u [[Ballabanastra|basket]] e a ballavo(r)u; a ògni moddu u l'è vegnüu ascì a sêde de tante âtre sucietè spurtìve. U campu prinsipâle, au cuèrtu, u g'ha de tribüne pe' 500 pòsti in tüttu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2018/08/albenga-in-fase-di-ultimazione-i-lavori-al-palamarco-di-vadino/|tìtolo=Albenga, in fase di ultimazione i lavori al Palamarco di Vadino|outô=Daniele Strizioli|dæta=2018-08-24|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> * ''Palaleca'': âtru palasettu du sport, u se tröva inta frasiùn de [[Leca (Arbenga)|Leca]]. Chi u g'ha a sò sêde l'Albenga Volley, squaddra arbenganese de ballavu(r)u ch'a zöga inta serie B2.<ref>{{Çitta web|url=https://www.albengavolley.it/index.htm|tìtolo=Albenga Volley|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> * ''Stadio del Nuoto'': impiantu de prupietè cumünâle pe'i sport d'ègua, u se tröva aa Ma(r)ìna e u l'è dutàu de due vasche da 25 mêtri ciü üna da 16&nbsp;m.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/piscina.htm|tìtolo=Piscina comunale|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> * ''Tennis Club Albenga'': strutü(r)a du cumün, a l'è de fiancu au stàddiu "Annibale Riva", inte Sgûre.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2024/06/albenga-nuova-vita-per-i-campi-da-tennis-di-via-olimpia-il-comune-pronto-a-darli-in-gestione/|tìtolo=Albenga, nuova vita per i campi da tennis di via Olimpia: il Comune pronto a darli in gestione|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> De ciü, pe'u tennis i ghe sun i campi da zögu du ''Sporting Club Magnolia'', ch'u l'è atresàu pe'u paddle ascì.<ref>{{Çitta web|url=https://www.liguriasport.com/2020/07/11/magnolia-sporting-club-albenga/|tìtolo=Magnolia Sporting Club Albenga|dæta=2020-07-11|léngoa=IT|vìxita=2024-07-30}}</ref> == Aministrasiùn == === Scindichi d'Arbenga === [[Immaggine:Palàssiu növu du Cumün (Arbenga) 01.jpg|miniatura|U palàssiu növu du Cumün, in [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa San Michê]]]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}} {{ComuniAmminPrec|26 arvì 1945|3 lüju 1945|Domenico Amari|Comitato di Liberazione Nazionale|[[Scindico|Scindicu]]|}} {{ComuniAmminPrec|3 lüju 1945|1946|Libero Emidio Viveri|[[Partio Comunista Italian|Partito Comunista Italiano]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1946|1951|Libero Emidio Viveri|Partito Comunista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1951|1956|Filiberto Romagnoli|[[Democraçîa Cristiann-a|Democrazia Cristiana]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1956|1961|Filiberto Romagnoli|Democrazia Cristiana|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1961|1965|Luigi Anfossi|Partito Liberale Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1965|1967|Libero Emidio Viveri|Partito Comunista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1967|1970|Giovanni Isoleri|Partito Socialista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1970|1971|Natale Carcheri|Democrazia Cristiana|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|23 arvì 1971|12 nuvèmbre 1971|Renato Casillo|Partito Socialista Democratico Italiano|Pro-Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|12 nuvèmbre 1971|1973|Alessandro Marengo|Democrazia Cristiana|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1973|1974|Alessandro Marengo|Democrazia Cristiana|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1974|1976|Giovanni Isoleri|Partito Socialista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1976|1978|Mauro Testa|Partito Socialista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1978|1981|Angelo Viveri|Partito Comunista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1981|2 setèmbre 1983|Mauro Testa|Partito Socialista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|2 setèmbre 1983|18 zenâ 1984|Roberto Parodi|Democrazia Cristiana|Pro-Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|18 zenâ 1984|18 zügnu 1984|Filippo Basso|Democrazia Cristiana|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|18 zügnu 1984|1988|Angelo Viveri|Partito Comunista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|10 zenâ 1989|25 dixèmbre 1990|Angelo Viveri|Partito Comunista Italiano|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|28 dixèmbre 1990|12 lüju 1993|Mariangelo Vio|Partito Comunista Italiano,<br />de dòppu Partito Democratico|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|17 lüju 1993|13 dixèmbre 1993|Sergio Grandesso Silvestri||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}} {{ComuniAmminPrec|13 dixèmbre 1993|27 nuvèmbre 1997|Angelo Viveri|Lista sivica de sèntru-scinistra<br />"Alternativa Democratica"|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|30 nuvèmbre 1997|2 dixèmbre 1997|Angelo Viveri|Lista sivica de sèntru-scinistra<br />"Alternativa Democratica"|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|2 dixèmbre 1997|9 marsu 1999|Andrea Santonastaso||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}} {{ComuniAmminPrec|10 marsu 1999|1º zenâ 2000|Renato Bartoli||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}} {{ComuniAmminPrec|4 zenâ 2000|31 zenâ 2001|Angelo Viveri|Lista sivica de sèntru-scinistra<br />"Alternativa Democratica"|Vice scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|21 frevâ 2001|28 mazzu 2001|Dionisio Spoliti||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}} {{ComuniAmminPrec|28 mazzu 2001|28 dixèmbre 2004|Mauro Zunino|[[Fòrsa Italia (1994)|Forza Italia]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|28 dixèmbre 2004|4 arvì 2005|Narcisa Livia Brassesco||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}} {{ComuniAmminPrec|19 arvì 2005|30 marsu 2010|Antonello Tabbò|Uniti nell'Ulivo (de dòppu Partito Democratico)<br />e lìste siviche de sèntru-scinistra|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|30 marsu 2010|27 nuvèmbre 2013|Rosalia Guarnieri|[[Léga Nord|Lega Nord]], Il Popolo della Libertà<br />e lìste siviche de sèntru-drìta|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|27 nuvèmbre 2013|27 mazzu 2014|Giuseppe Montella||Cumisa(r)iu straurdina(r)iu|}} {{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2014|10 zügnu 2019|Giorgio Cangiano|Partito Democratico e liste siviche de sèntru-scinistra<br />"Voce alla gente più", "Per Albenga", "Talea d'Albenga"|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|10 zügnu 2019|10 zügnu 2024|Riccardo Tomatis|Liste siviche de sèntru-scinistra<br />"Insieme per il futuro", "Con Albenga", "Progetto comune"|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|10 zügnu 2024|''in càrega''|Riccardo Tomatis|Liste siviche de sèntru-scinistra<br />"Insieme per il futuro", "Civica 24", "Progetto comune"|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} === Gemelàggi === * {{Scìnbolo|Flag of Italy.svg}} [[Carlofòrte|Carlufòrte]], dai [[14 novénbre|14 de nuvèmbre]] du [[2021]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.albengacorsara.it/2021/11/17/gemellaggio-tra-albenga-e-carloforte-2/|tìtolo=U gemelàggiu fra Arbenga e Carlufòrte|léngoa=IT|vìxita=2021-11-20}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://m.youtube.com/watch?v=R_PpiTW0t6Y&feature=youtu.be|tìtolo=A se(r)imonia de gemelaggiu fra Arbenga e Carlufòrte (Telemaristella)|léngoa=IT|vìxita=2021-11-20}}</ref> == Vìe de cumünicasiùn == === Stradde === Dife(r)ènti e sun e stradde ch'e culigan Arbenga cu'e sitè e i paìsi da vixìn: artêja de tranxitu fundamentâle a l'è a [[Stradda Statâle 1 Aurelia]], ch'a porta versu [[U Sejô|U Se(r)iâ]] (a punènte) e versu [[Arasce|A(r)àsce]] (a levante). A partì dau [[2004]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.stradeanas.it/it/liguria-il-ministro-scajola-inaugura-la-nuova-variante-dell%E2%80%99anas-tra-villanova-di-albenga-e-alassio|tìtolo=Liguria, il Ministro Scajola inaugura la nuova Variante dell'Anas tra Villanova di Albenga e Alassio|dæta=2004-05-08|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> cun st'ürtima lucalitè Arbenga a l'è pü(r)e culigâ da 'n rammu de "Aurelia Bis", a [[Stradda Statâle 717 de Villanöva]] ch'a cumensa a partì da Tûre Pernìxe, avendughe ascì de sciurtìe inta frasiùn da Bastìa e a [[Villanöva]]. Da [[Leca (Arbenga)|Leca]] a se deramma pöi a [[Stradda Pruvinsâle 453 da Valâ de l'A(r)òscia]], cunusciüa fina cumme "A Vìa da Cêve", ch'a traversa cumme dixe u numme a valâ de l'A(r)òscia rivandu fìn aa [[A Cêve|Cêve]], mèntre versu nord, a punènte, a g'ha u sò prinsipiu a [[Stradda Statâle 582 da Còlla de San Benardu]], ch'a se deramma partèndu dae Sgûre, passandu Leca e purtanduse versu Cixàn, traversandu l'intrega valâ du Nêva fìn a rivà a [[Garesce]]. Inte vixinanse sèmpre de Leca u se tröva u casellu de l'autustradda d'Arbenga, defèti a sitè a g'ha ina sò sciurtìa in sce l'[[Autustràdda A10 Zena-Vintimìa|A10 Zena-Vintimìa]], ch'a funsiuna ascì pe'i paìsi d'in gì(r)u aa Ciâna. Pe' de ciü e frasiùi de Campugexa e de Sàlia sun traversèi daa [[Stradda Pruvinsâle 3 U Se(r)iâ - Cixan|Stradda Pruvinsâle 3 U Se(r)iâ - Cixàn]],<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/strade/sp3|tìtolo=SP 3 Ceriale-Cisano|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> ch'a se racòrda cun l'Aurelia ascì in A(r)iàn, dandu u(r)igine au tòccu dìtu da [[Stradda Pruvinsâle 39 de Campugexa]],<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/strade/sp39|tìtolo=SP 39 Campochiesa|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> mèntre ancù San Fé e Lüxignàn servìe daa [[Stradda Pruvinsâle 6 Arbenga - Casanöva - Pàssu de Cexi]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/strade/sp6|tìtolo=SP 6 Albenga-Casanova Lerrone-Passo del Cesio|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> === Feruvìa === [[Immaggine:Stasiun de Arbenga.jpg|miniatura|A stasiùn vista da Ciàssa Matteotti]] Arbenga a l'è servìa da 'na [[Stasiùn de Arbenga|stasiùn]] feruviària in scia [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa Zena-Vintimìa]], dutâ de trèi bina(r)i au servissiu du traffegu di passegèi,<ref>{{Çitta web|url=https://www.rfi.it/it/stazioni/albenga.html|tìtolo=Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> a l'è stèta ativâ du [[1872]], ma a stasiùn cumme a veghemmu ancöi a l'è du [[1937]], prugetâ, cumme quella de Löa, da l'architettu Roberto Narducci in stìle rasiunalìsta, vista l'òpe(r)a de raduggiu da feruvìa fra ste due lucalitè.<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Roberto Narducci|ànno=1938|tìtolo=I nuovi fabbricati delle stazioni di Loano e Albenga|revìsta=Rivista tecnica delle ferrovie italiane|volùmme=LIV|pp=180-186|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05|url=https://www.stagniweb.it/loano01.htm}}</ref> Cun u növu raduggiu da feruvìa a stasiùn d'ancöi a duve(r)ea vegnì sustituìa da üna ciü mudèrna, da custruì a munte, de prubabile inta frasiùn da Bastìa.<ref>{{Çitta web|url=https://www.lastampa.it/savona/2022/04/06/news/stazione_di_albenga_e_fermate_ecco_i_segreti_del_raddoppio_di_rfi-2918282/|tìtolo=Stazione di Albenga e fermate, ecco i segreti del raddoppio di Rfi|outô=Giò Barbera|dæta=2022-04-06|léngoa=IT|vìxita=2024-08-05}}</ref> == Nòtte == ;Notte au tèstu <references group="n." /> ;Notte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Gio Ambrogio Paneri|tìtolo=[[Sacro, e vago Giardinello]]|ànno=2024 (1624 ss)|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LA, IT|volùmme=vul. I|cid=Sacro, e vago Giardinello}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Cottalasso|tìtolo=Saggio storico sull'antico ed attuale stato della città d'Albenga compilato da Giuseppe Cottalasso avvocato|url=https://books.google.com/books?id=kDUspsCq6BQC|ànno=1820|editô=Stamperia Delle-Piane|çitæ=Zena|léngoa=IT|cid=Cottalasso, 1820}} * {{Çitta lìbbro|outô=Gerolamo Rossi|tìtolo=Storia della città e diocesi di Albenga|url=https://books.google.com/books?id=ToyQa1s6q5EC|ànno=1870|editô=Tipografia T. Craviotto|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Rossi, 1870}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|volùmme=Vul. XXI|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|cid=Costa Restagno, 1979}} * {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Liguria|url=https://books.google.com/books?id=sTuwrCII3pkC|ediçión=6|ànno=1982|editô=Touring Club Italiano|çitæ=Milàn|léngoa=IT|òpera=Guida d'Italia|cid=AA.VV., 1982|ISBN=88-365-0009-9}} * {{Çitta lìbbro|outô=[[Nino Lamboglia]]|tìtolo=Albenga romana e medievale|ediçión=7|ànno=1992|editô=Istituto Internazionale Studi Liguri|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|volùmme=Vul. I|òpera=Itinerari liguri|cid=Lamboglia, 1992}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Gli Statuti di Albenga del 1288|url=https://memoriedigitaliliguri.it/BD_vs_contenitore.aspx?Id_Scheda_Bibliografica_Padre=3334&Id_Progetto=0|ànno=1995|editô=Società Ligure di Storia Patria|çitæ=Zena|léngoa=IT|cid=Costa Restagno, 1995}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://comune.albenga.sv.it/|tìtolo=Scitu ufisiâle|léngoa=IT|vìxita=2024-06-09}} {{Vedrìnn-a}} {{Comûni da Provinsa de Sann-a}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Arbenga| ]] 6ka00hweinc45b3mezzc4eoo2dvlyyj Ìsua Gainâa 0 27780 274872 274439 2026-10-19T18:55:57Z N.Longo 12052 + wl 274872 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese}} [[Immaggine:Isola_Gallinara-regione_Monti.jpg|miniatura|L'ìsu(r)a Gainâa]] L''''ìsu(r)a Gainâa''' (segundu a grafia [[Dialettu arbenganese|arbenganese]] du Bolia ''L'Iṡuȓa'', scrita ''L<nowiki>'</nowiki>isu"a'' inta grafia du Gastaldi<ref>{{Çitta publicaçión|dæta=2022-01-06|tìtolo=Albenga: l’isola Gallinara come si chiama nel dialetto albenganese? Soltanto isu”a|revìsta=Trucioli|volùmme=Ànnu X|nùmero=67|léngoa=IT|url=https://trucioli.it/2022/01/06/albenga-lisola-gallinara-come-si-chiama-nel-dialetto-albenganese-soltanto-isua/}}</ref>, ascì sulu ''A Gainâa,'' o ''Gainài(r)a'' inte l'entrutèra, in [[Lengoa zeneize|zenese]] ''îzoa Galinæa'', in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]] ''isola Gallinara'' o ''Gallinaria''<ref>{{Çitta web|url=http://www.summagallicana.it/lessico/g/Gallinara%20Gallinaria%20isola.htm|tìtolo=Isola Gallinara o Gallinaria|léngoa=EN, IT|vìxita=2026-05-20}}</ref>, ''Insula Gallinaria'' o ''Gailiata'' in [[Léngoa latìnn-a|lengua latina]]) a l'è 'n' ìsu(r)a ch'a se tröva intu [[Mâ Ligure|Mâ Ligü(r)e]], da vixìn aa còsta da [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]], de rimpèttu au cumün d'[[Arbenga]], inta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savùna]]. A l'è distante 1,5 km daa costa e a l'è culegâ cu'a rive(r)a pe' in brassu de mâ daa prufunditè de 12 mêtri in méddia; sta chi a furma a [[Riserva natü(r)âle regiunâle de l'Ìsu(r)a|riserva natü(r)âle regiunâle de l'ìsu(r)a Gainâa]]. == Geugrafìa == [[Immaggine:PmAlbenga25.jpg|miniatura|L'ìsu(r)a vista daa ma(r)ina d'Arbenga]] A Gainâa a se tröva in frunte aa punta du quartê [[Arbenga|arbenganese]] de [[Vaìn]], de prubabile a s'è destacâ daa tèra-fèrma pe' efèttu de l'issâse du livéllu du mâ ch'u remunta au periudu du ''quaterna(r)iu''. A l'è a segùnda ìsu(r)a ligü(r)e pe'estensciùn cun 0,21 km<sup>2</sup> de süperficcie, dòppu [[A Parmàia|A Parmà(r)ia]], mèntre a l'è a primma de quelle savunesi, seguìa da l'[[Îzua de Berzezzi|Ìsu(r)a de Berzezzi]]. {{Màppa de localizaçión|IT-LIG |mark = |cat_fuorimappa = |noerr = |AlternativeMap = Relief_map_of_Italien_Ligurien.png |relief = |max_height = |width = |float = left |caption = A Gainâa inta màppa da Ligü(r)ia |border = |link = |marksize = 8 |long = 8.22787 |label = Ìsua Gainâa |lat = 44.02505 |longitùdineEW = E |longitùdineSegóndi = 39.983 |longitùdinePrìmmi = 13 |longitùdineGràddi = 8 |latitùdineNS = N |latitùdineSegóndi = 31.472 |latitùdinePrìmmi = 1 |latitùdineGràddi = 44 |background = |position = topright |label_size = 90 |sinottico = }} U tòccu fra l'ìsu(r)a e a [[Arbenga|sitè]] u l'è largu tòstu 1 400 m in tu pùntu ciü stréitu, cun 'na prufunditè variabile, tra i 11 e i 20 m, cun u fundu d'a(r)ena. A murfulugìa de sti fundâli a repìa u terén presènte in sce l'ìsu(r)a stéssa, razunzèndu rapidu a meridiùn de 'na prufunditè ch'a rìva fin ai 50 m, mèntre au nord numma de 10 m au màscimu. U se ghe riva fassile dau pòrtu d'[[Arasce|A(r)àsce]], ma u nu se ghe pò fà vixita scicumme prupietè privâ. E ''falesie'', e e còste cu'e rocche a piccu in sciu mâ che e a sircundan, sun de quarsciti de cu(r)û grixu, in grùppi de pà(r)eggiu spessù (gene(r)almènte de quarche decimetru), cun di cunglume(r)èi chi-i sciòrtan in scia parte gi(r)â au nord. A diresiùn de queste stratificasiùi a l'è a mèxima du survastante ''cappu de Santa Cruxe'', da dunde sta chi a se sa(r)eva destaccâ. L'eruxùn mà(r)ina a l'ha determinàu 'na fùrma da costa "âta", ciü cunscide(r)évule in ti vèrsanti meridiunali e de levànte, a stréitu cùntattu cun u mà avèrtu. Pé questa caratéristica ch'u nu se ghe riva fassile de diferenti falesie òspitan di nìi di ochìn de mâ. === Lucalitè de l'ìsu(r)a === [[Immaggine:Mappa tupunumastica de l'Ìsua Gainâa (Arbenga).svg|thumb|Mappa tupunumastica de l'ìsu(r)a, intu parlà du postu]] Dife(r)ènti e sun e denuminasiùi ch'i g'han i punti specifichi de l'ìsu(r)a, numinèi in mòddu da avêghe rife(r)imènti fissi, survatüttu dai naveganti. U ciü grossu de sti chi u s'è svilüpàu drìtu inta [[Dialettu arbenganese|parlâ lucâle]]. I tuponimi ciü impurtànti i sun: A Madunìna, Sutt'ai érxi, A capélla, U Sciusciaû, San Martìn, L'Erchéttu, E Tôgne, Sutta a tûre, A Gròtta, A Farcunâa, A Nâve, E Ciappe, U Scöggiu giàncu<ref>Scöiu ascì</ref> e A Cùa da rea. == Stò(r)ia == === Primme testimunianse === St'isu(r)a a pìa u sò numme dae gaìne servèghe che a l'han pupulâ intu passàu, cumme ne riportan Catùn e Varùn.<ref name=":0">{{Çitta publicaçión|outô=Alberto Balbi|ànno=2007|tìtolo=Gallinara, la dimenticata dal tempo|revìsta=SvbAqva|volùmme=III|nùmero=22|p=62-70|léngoa=IT|méize=arvì|url=https://www.scubaportal.it/gallinara-l-isola-dimenticata-dal-tempo/}}</ref> U nu se cunusce au muméntu u nùmme che i [[Liguri Antighi|antighi Ligü(r)i]]-[[Ingauni|Ingàuni]] i daxevan a sta chi, scibèn che stu chi a l'ha rivestiu fin da l'antichitè ina pusisiùn impurtante pe'i tragitti tra a Gallia e a [[Penîzoa Ibérica|Penisu(r)a ibe(r)ica]], zà cu'i [[Impêo Roman|rumai]]. A cumpa(r)ìsce inta [[Tabula Peutingeriana]] cun u numme de ''Gailiata''. E sun stète ascì ritruvàe testimunianse de varia u(r)igine a partì da u [[V secolo a.C.|V seculu a.C.]], cumme anfu(r)e pe' cunservà öiu e vìn, aù cunservàe au [[Müseu Navâle Rumàn|Müseu Navâle d'Arbenga]].<ref>Angiolo del Lucchese, ''Indagini stratigrafiche sull'Isola Gallinara'', Archeologia in Liguria.</ref> [[Immaggine:Tabula_Peutingeriana_Albingauno_Gailiata.jpg|miniatura|Particulare da Tabula Peutingeriana cun ''[[Albingaunum|Albingauno]]'' e ''Gailiata'' in sìmma|sinistra]] A Gainâa a l'è ligà a figü(r)a de San Martin de Tours, impegnau inta lotta cuntru ''l'erexia ariana'', ch'u vegne pe' stu fètu ascì früstàu (in ta nativa Pannonia) e cacciàu, primma da a [[Fransa]] e poi da [[Milan]], dunde l'éan stèti eletti vescuvi ariani. In tu [[357]] véllu u razunze dunca l'ìsu(r)a dunde u pàssa quattru anni da sò vitta cumme eremita, anche se prubabilmènte nu u l'é(r)asùlu du tüttu, vistu che e cronache segnalan ascì 'n prève, prubabilmènte ''San Sulpicio Severo''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppina Spadea Noviero|tìtolo=Albenga: un antico spazio cristiano: chiesa e monastero di San Calocero al Monte: un complesso archeologico dal I d.C. al XVI secolo|ànno=2010|editô=Fratelli Frilli Editori|çitæ=Zena|léngoa=IT|outô2=Philippe Pergola|outô3=Stefano Roascio|url=https://www.academia.edu/90883908/Albenga_un_antico_spazio_cristiano_chiesa_e_monastero_di_San_Calocero_al_Monte_un_complesso_archeologico_dal_I_d_C_al_XVI_secolo|ISBN=978-88-7563-521-3}}</ref>, e pe' in periudu ascì ''Ilario de Poitiers''; in sce questu teritòiu u mangiava l'''elleboro'', ciànta che sé descröve poi velenusa. 'Na stòia a 'cunta che truvànduse in te u muméntu de mùi pe' quést'èrba San Martin sèieva stàu miraculàu, sarvanduse. Da lì u lascìa l'ìsu(r)a pe' turnà a Poitier. Pé ricurdà u peregrinàggiu cumpiüu da u Santu (da Sabaria, ancöi in [[Ungherîa|Ungaìa]], fin aa [[Liguria|Ligüria]]) l'è stau creàu 'n prugèttu cu se ciàmma ''Via Sancti Martini.''<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20241130222524/https://www.icaminantes.com/via-sancti-martini/|tìtolo=Via Sancti Martini|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}}</ref> De 'stu periudu chi l'è a rapresentasiùn de [[Sant'Ilàrio de Poitiers|Sant'Ilà(r)iu de Poitiers]], mentre u scàccia da chi 'n dragu, simbulugia de l'Arianeximu.<ref>{{Çitta web|https://novartestoria.wordpress.com/2011/12/24/le-statue-in-s-gaudenzio/|Le statue di San Gaudenzio|dæta=24 dixèmbre 2011|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20|outô=Giovanni}}</ref> In tu mèximu periudu u se férma in sce l'ìsu(r)a ascì [[San Gaudenzio|San Gaudènsiu]].<ref>{{Çitta web|https://web.archive.org/web/20230130184557/https://liguriaedintorni.it/pupi-bracali-alla-scoperta-della-panoramica-ceriale/|Alla scoperta della Panoramica di Ceriale|outô=Stefano Pezzini|dæta=2018-01-10|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20|outô2=Maurizio Pupi Bracali}}</ref> U monàstéu de San Martin vegne fundàu in tu [[V secolo|V seculu]] dai monaci de [[San Conbàn|San Cu(r)umbàn]] de l''<nowiki/>'''[[Irlanda (isoa)|Irlanda]]''.''<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://www.saintcolumban.eu/sito/b-il_santo/b_06-il_cammino_di_san_colombano/b_06_09-siti_geografici/documenti/03-l_isola_gallinara.pdf|tìtolo=L'Isola Gallinara|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}}</ref> Doppu e distrusiùi [[Saraceni|saracene]] du [[IX secolo|IX]] e [[X secolo|X secolu]] questu u végne ricustruiu dai ''Benedettin''. U véscuvu d'Arbenga ''Ingolfo'' u asségna ai muneghi de San Martin d'Arbenga in tu [[940]], questu u se trasfurma inta sede in sce a tèra fèrma de l'abassìa, assèmme aa baxìica de San Calocciu e aa gexa de Sant'Anna ai Munti e, doppu, ascì a [[Gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus (Arbenga)|gexa de Santa Maìa in Fontibus]] e âtri pusedimènti lì vixin. === Da l'annu 1000 === L'abassìa a l'è ducümentâ intu [[1011]], cu'u numme de munastê di Santi Ma(r)ìa e Martìn assèmme ai grandi pusedimènti du [[cumitàu d'Arbenga]], ch'u cumprendeva u teritò(r)iu da [[Sanremu|Sanremmu]] a-u [[Finô|Finâ]], cun capitâle [[Arbenga]]. Intu [[1044]] a utégne da u Pàppa Benedettu IX l'esensiùn aa giü(r)isdisiùn vescuvile e pìa prupietè in Italia, [[Catalogna]] e [[Barçelónn-a|Barseluna]], in [[Provensa]] e [[Corsega]].<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Luigi Tommaso Belgrano|outô2=Achille Neri|ànno=1883|méize=zenâ|tìtolo=Rassegna bibliografica|revìsta=Giornale ligustico di archeologia, storia e letteratura|editô=Tipografia del R. Istituto Sordo-Muti|çitæ=Zena|volùmme=Ànnu X - Fasciculu I|p=236|léngoa=IT|url=https://books.google.it/books?id=OPwno5DoVbAC&pg=PA236}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luciano Livio Calzamiglia|tìtolo=L'isola Gallinaria e il suo monastero|ànno=1992|editô=Dominici Editore|çitæ=Impe(r)ia|léngoa=IT|pp=50-51|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0024289}}</ref> Zà da u [[1011]] e risültan de impurtànti dunasiùi aa cùrte de [[Barçelónn-a|Barseluna]], da espunènti de àtu lìvéllu cùmme San Pere de Riudebitlles cu'a sò gexa e u relatìvu au sò vàstu teritò(r)iu, ch'u cumpréndeva u ''Castrum de Capra'' in pusisiùn strategica pe'a ''Reconquista.''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restano|outô2=Maria Celeste Paoli Maineri|outô3=Mario Mercenaro|tìtolo=La cattedrale di Albenga|url=https://www.google.com/books/edition/La_cattedrale_di_Albenga/vaX6NAAACAAJ|ànno=2007|editô=Litografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|ISBN=88-86796-31-5}}</ref> A marchesa ''Adelaide de Susa'' a dùna intu [[1064]] u munasté e i àtri pusédimènti ìngauni e de [[U Portu|Pòrtu Mauìssiu]] a l'''abasìa de Abbadia Alpina de Pinerolo''. In tu [[1163]] u rìva in sce l'ìsu(r)a u Pàppa Alessandro III che u l'é(r)ain füga da [[Federigo Barbarossa|Federigu Barbarussa]]; e pe' a prutésiùn risévüa dai muneghi u puntefice [[1169]] cun 'na bùlla papâle aa fà divéntà autonoma, sutta a prutésiùn in moddu dirètru daa Santa Sede. A partì da u [[XIII secolo|XIII seculu]], i edifissi subìscian 'na decadènsa prugrescìva andàndu a fìnì sutta au cuntròllu da [[Repùbrica de Zena|Repübbrica Zenese]]. Cùn a mòrte de l'abate Carlo Del Carreto du [[1473]], a abasìa vegne trasfurmà in ''cumménda'' e asegnà a a famìa ''Costa'' che a mantegne pé-i dui seculi sucéscìvi. Simone Carlone de [[Sann-a|Savùna]], pudestà zenese a Arbenga, da u [[1542]] e fìn au [[1547]], l'ha fètu custrüì 'na tùre de avistàmèntu pe' difénde a còsta ligüre. Questa l'è stà dòppu réstaurà e ricustrüìa a partì dau [[1586]] pe' opé(r)ade a [[Repùbrica de Zena|Repubbrica de Zena]] realisà in fùrma sirculàre cun e müagne strumbàe cun 'na cisterna intèrna, a cumménda a passa sutta u cuntròllu di vescuvi arbenganeixi da u [[XVII secolo|XVII seculu]]. In te u [[Zenâ|zenà]] de l'ànnu [[1866]], u nòrdicu ''Fraz Salsig,'' u èntra in ta grotta de San Martin e u scrivià che lì dréntu se trövan ancü casinàssi e i rèsti de l'atà de l'àntiga capelétt, dunde se pònan ascì vegghe e osse de 'n ümàn<ref name=":2" />, in té u stéssu periudu monasté e ìsu(r)a végnàn cedüi<ref name="parks.it">{{Çitta web|url=https://www.parks.it/riserva.isola.gallinara/pun.php|tìtolo=Punti d'interesse|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20|outô=Riserva Naturale Regionale dell'Isola Gallinara}}</ref> dirétamènte da u Vescuvu arbenganese Raffaele Biale, cun pàeggi "mugugni" da parte de a pupulasiùn lucale, a pruprietà a divegne de 'n banché, ciàmau ''Leonardo Gastaldi'', de [[U Portu|Impeia Pòrtu Mauìssiu]], véllu finià pe cunscideàse u ''Scignù de l'Ìsua,'' anche se questa a cangià pruprietè bén bén de votte in tu tèmpu.<ref name="cds">{{Çitta web|url=https://www.corriere.it/cronache/20_agosto_03/liguria-l-isola-gallinara-venduta-un-ricco-ucraino-oltre-10-milioni-7145ca7c-d4e6-11ea-85eb-cddcd933cbd3.shtml|tìtolo=Liguria, l'isola Gallinara venduta a un ricco ucraino per oltre 10 milioni|outô=Mario Gerevini|dæta=3 agustu 2020|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}}</ref> === Da u 1900 === [[Immaggine:Chiesa_Isola_Gallinara.jpg|miniatura|U campanìn da gexa de San Martìn in sce l'ìsu(r)a]] Da u [[1905]] u divènta prupietèu ''Michele'' ''Riccardi'' ch'u fà custrüì 'na gexa, in stìlle "''neoromanico"'', dedicà a San Martìn.<ref name="parks.it" /> Zà da u [[1932]] a càngia turna prupietèu, vegne difatti pià da ''Gian Giacomo Roseo'', in impréndirù [[Lombardïa|lumbardu]] e [[Piemonte|piemunteise]] che u àmplia a vìlla existènte, azunzèndu u luggiàu au primmu ciàn e a piscina lì vixin, végne ascì cunsulidà a tùre d'avistamèntu du '500 e azunze in giardìn recintàu ch'u sircùnda tütta a réxidènda ìsulàna. Sò muié, ''Adelina Gallo'', a l'ha purtàu diférènti mudiffiche aa végetasiùn de l'ìsu(r)a, métèndughe növe sciüe, e incrementàndu a présènsa da màccia mediteranea, cumme i ciprèssi. In tu mèntre de sta ativitè édilissia, in tu [[1936]] sun stèti purtai aa luxe i rèsti de 'na [[Gexa (architettua)|gexa]] de dimensiùi mudèste, quaxi 5 m pe' 9 m de lünghessa, cùn e 'fundamènta basèi in sce a roccia cùn l'''abside'' semi-réundu vultàu au punènte. Segundu u studiùsu [[Nino Lamboglia]] ch'u atribuìva e müàgne a l'épuca de l'àtu [[Etæ de Mëzo|mediuevu]], i alòggi di muneghi duvéivàn truvàse in te a parte da Gainâa dunde aù se tröva l'abitasiùn; scibén questu 'sta suppusisiùn a nu a l'è mai stà poi vérificà cumpletamènte, in quantu nu a l'è stà fà n'analixi stratigraffica; sta ipotesi chi a l'é(r)a basâ in sce u fàttu che l'éan stète truvàe de tégule a ''embrixe'' daa tradisiùn rumana, cùn ascì 'na séie de sepultüe de muneghi.<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1937}}</ref> Cùn u sciòppu da [[Segonda Guæra Mondiâ|Segùnda Guèra Mundiâ]] in sce l'ìsu(r)a vegne installà 'na base tedesca, ch'a vegghe l'edificasiùn de màgasìn, depoxiti e galérie.<ref name="cds" /> === Dòppu a Segùnda Guèra === Intu [[Lûggio|lüju]] du [[1947]] e ègue da l'ìsu(r)a sun stète u tìatru de quella ch'a végne ciamà ''tragedia de Arbenga'', dunde l'ha pérsu a vìtta afugàndu 48 persune, ciü tanti fiöi.<ref name="cds" /> A a fìn di [[Anni 50|anni '50]] a végne vendüa a l'indüstriâle [[Zena|zenese]] Diana, ch'u u ghe fa 'na darsena picina, l'alaciamèntu au servìssiu de l'eletricitè e de l'aiva putabile, anche se in ti anni a vegnì sti chi i se sun ruvinèi.<ref name="cds" /><ref name="parks.it" /> A-a fin di [[Anni 1970|anni '70]] a pruprietè de l'ìsu(r)a, cun anessa ascì a villa a vegne frasiunâ fra ciù növi pruprietàri.<ref name="cds" /><ref name="SecoloXIX_20200804">{{Çitta web|url=https://www.ilsecoloxix.it/savona/2020/08/04/news/tutti-d-accordo-sul-futuro-dell-isola-la-gallinara-ora-torni-pubblica-1.39158003|tìtolo=L’isola della Gallinara a un Paperone ucraino: terreno per 10 milioni e altri 15 per le case|outô=Luca Rebagliati|dæta=4 agustu 2020|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}}</ref> [[Nino Lamboglia]] l'hà chi efétüàu u primmu<ref name=":0" /> de 'na fi(r)a de intervènti de recüpe(r)u intu u brassu de mâ vixin a l'ìsu(r)a [[1950]], cuscì grassie a l'ütilizzu da "''motonave'' ''Artiglio"'' grassie aa quâle l'è sciùrtìu a purtà tùrna a a lüxe 1000 ''anfore'' rumâne che se truvavàn sutta au fundàle; u l'è prubabile che queste traspurtàvan vìn pruveniènte daa zona de [[Napoli|Napuli]] e dirette versu a ''Gallia'', ancöi [[Fransa|Frànsa]]. A partì da u [[1989]] l'isua a l'è stà numinà cumme [[Riserva natü(r)âle regiunâle de l'Ìsu(r)a|riserva natü(r)ale]], pe' questu da quellu periudu u ghe sugiurna sèmpre in guardìan, pe' prutezze a zona dau fögu e tegnì in urdine i sentèi ch'i se estèndan lungu quaxi 10 chilometri tutali. Tütte e spese lé manutensiùn e a sò sarvaguàrdia sun a caregu de-a l'aziènda custitùia da i pruprietà(r)i: ''Gallinaria S.r.l.'' cun a sedde a [[Turin|Turìn]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.icribis.com/it/scheda-azienda/NO220467_GALLINARIA_S.R.L.|tìtolo=Gallinaria S.R.L.|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}}</ref> In ti fundàli ch'i i se trövan vixin sun stèti rinvégüi sucéscivamènte<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20080812063146/http://www.sullacrestadellonda.it/archeo/gallinara.htm|tìtolo=Archeologia marina - Gallinara|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}}</ref> diférènti relitti e manufàtti, pe' a magiurànsa risalènti au [[V secolo a.C.|V séculu a.C.]] e identifichè cumme pruvéniènti da a zona de [[Marseggia|Marsìa]], pe' via di cumèrci avegnüi in tu passàu. Diférènti sun i repèrti sun cunservèi in tu [[Müseu Navâle Rumàn|Müseu navâle rumàn]] di [[Arbenga]] au Palàssiu Pe(r)usu-Seùlla, frà i quali se pònan truvà bèn bèn de ànfu(r)e de l'epuca rumana da u periudu relubbricàn fin au [[VII secolo|VII seculu]]. [[Immaggine:Isola_Gallinara-P1010720.JPG|miniatura|L'ìsu(r)a vìsta da [[Arasce|A(r)àsce]]]] Fra i anni [[1994]] e u [[1995]] l'ìsu(r)a a l'è stà teatru de 'n impurtànte campàgna de scavi archéulògichi cuurdinèi da ''Bruno Massabò''. Questa campagna a l'ha purtàu a scavà in sce u vèrsante de ''sud-est'', sutta a ''Grotta de San Martìn'' dunde a tradisiùn gene(r)icamènte a vö ch'a fùsse u rifùggiu eremiticu du Sàntu. U primmu scàvu u vegne fètu in te vixinànse de in pendìu brüscu; quésti i l'han purtàu aa luxe 'na ''tùmba aa capüsìna'' dislucà propiu in te quélla zona; l'é(r)asènsa u curéddu o atti materiali ch'i permetévam de dàtala precixamènte: pe' questu a végne riténüa 'na sepultüa tàrdu antiga de 'n munegu. In ta grotta vegne ritruvà a tùmba a cassa in müatüa cun a fùrma de trapessiu rivestìa internamènte da u ''cocciopesto'', risalènte fra u [[VI secolo|VI]] e u [[VIII secolo|VIII seculu]]; mèntre i schéletri rìnvégnüi l'éan du [[XIV secolo|XIV seculu]] cùmme l'ha dimustràu in'analixi radiumétrica. Vegnen ascì rìtruvèi di rèsti de 'n ''làmpada vitrea'' a suspensciùn, databile frà u [[IV secolo|IV]] e il [[VII secolo|VII seculu]]; quéste scuvèrte l'han purtàu a interpretà che a tùmba l'é(r)ain ''segnaculum'', lucalitè de sepultüa privilegià, prestigiusa perché ligà a a figü(r)a de San Martin.<ref>{{Çitta|Massabò, 1998}}</ref> === Anni 2000 === [[Immaggine:Isola Gallinara panoramica.jpg|thumb|L'ìsu(r)a inte ina fòto a 180°|left]] Da u [[2009]] i vegnen realizèi di travàggi edilissi, e a vegne istitüia a survéiànsa archeulogica, ch'a fau pe' a primma votta in'analixi déttaià in sce u scitu, scibèn sulu in te l'a(r)ia ch'a riguardava i scavi. Questa a l'ha specificàu l'ativitè da tàrda [[Etæ de Mëzo|etè de mezzu]], ligà a e urtime faxi de vitta du ''sénobiu benedetìn'', ma ascì 'na frequentasiùn rumàna cùn framènti sérammici cunscistènti rinvegnüi, cùmme séràmmiche a vérnìxe négra, mü(r)àgne sutìi, tèra sigillà, e numeüxi àtri cùntenituri da traspòrtu, fra l'etè repübbricana e quélla imperià. U scàvu u l'avegne in tu salùn au ciàn tèrén da villa, chi e sun stète ritruvàe ascì àtre mü(r)agne, téfnìe assèmme da 'na fòrte ''màlta''. 'N àtru sàggiu l'ha purtàu a a lüxe invece strutüe du bàssu medievu. Tütti sti scàvi chi l'han purtàu a cunscide(r)à cumme segü(r)a l'ipotexi zà da primma purtâ avanti dau Lamboglia, dunca se cunscide(r)a che a villa a sécce stâ edificâ a partì da l'antìgu munastê de i muneghi benedettìn. Fra u [[2017]] e u [[2018]] l'é stâ fâ turna in'impurtante risèrca in sciu genere de quella nàve naufragâ a l'épuca rumana e in sci mate(r)iali che sta lì a traspurtava.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/evento/conferenza-la-nave-romana-di-albenga-nascita-e-sviluppi-dellarcheologia-subacquea/|tìtolo=Conferenza "La nave romana di Albenga. Nascita e sviluppi dell’archeologia subacquea"|dæta=17 marsu 2020|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}}</ref> Inte l'[[Agosto|àgustu]] du [[2020]] i meddia i l'han dètu a nutissia che l'isua duxéva ésse vendüa pe 'na cifra vixina a 30 miliùi de [[Euro]] all'inzegnê de urigine [[Ucrainn-a|ücraìna]] Olexandr Boguslayev<ref>{{Çitta web|url=https://www.lastampa.it/savona/2020/08/03/news/venduta-a-un-magnate-ucraino-l-isola-gallinara-valore-10-milioni-di-euro-1.39154089|tìtolo=Venduta a un magnate ucraino l’isola Gallinara, valore 10 milioni di euro|outô=Giò Barbera|dæta=3 agustu 2020|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}}</ref><ref name="SecoloXIX_20200804" />, ch'u u l'è stàu ascistìu dai avvucatti Alberto Cortassa e Yannick Le Maux, segnàndu de cunseguènsa l'ìnissiu de ina ''campàgna mediattica'' téisa a cunvìnse e pübbriche aministrasiùn a fà valé u dirittu da prelasiùn e acquisì l'Ìsola.<ref name="SecoloXIX_20200804" /><ref>{{Çitta web|url=https://www.corriere.it/cronache/20_agosto_04/gallinara-franceschini-faremo-tutto-possibile-perche-un-isola-tale-bellezza-sia-fruibile-tutti-c06c898a-d66f-11ea-b09b-c444f41468ab.shtml|tìtolo=Gallinara, Franceschini: «Faremo tutto il possibile perché un’isola di tale bellezza sia fruibile da tutti|outô=Alessio Ribaudo|dæta=4 agustu 2020|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}}</ref> Pe questu u 19 de [[Seténbre|setèmbre]] du mèximu ànnu u ''Ministe(r)u di bén e de e ativitè cultüali e du turismu'' (in siggla ascì MiBACT) dà a nutissia che u Stattu Italia u vö esercità questu dirittu, pe' rènde l'Ìsua pübbrica<ref>{{Çitta web|url=https://www.repubblica.it/cronaca/2020/09/19/news/liguria_l_isola_gallinara_diventa_pubblica_mibact_esercita_prelazione_su_villa_padronale-267826015/|tìtolo=Liguria, l'isola Gallinara diventa pubblica: Mibact esercita prelazione su villa padronale|dæta=19 setèmbre 2020|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}}</ref> scìben, a a fìn, a prelasiùn du [[Italia|Stattu]] a l'è stà esercità u 17 setèmbre sulamènte in sce a rexidènsa de Villa Diana: nu gh'è dunca l'acèssu dirèttu a a mâina a restante parte infatti, cun i àtri edifissi e fabbrichèi, u pòrtu, e a gexa, cun ascì i rèsti du munasté ai prupieta(r)i privèi. == Ativitè sutt’ègua == L'ativitè sutt'ègua aturnu a l'ìsu(r)a l'é(r)astà pruibìa<ref>{{Çitta web|url=http://web.tiscali.it/cpalassio/Ordinanze/Testiordinanze/Ord77_98.zip|tìtolo=Divieti sulla zona di mare circostante l'isola Gallinara|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}}</ref> pe' vìa da presènsa de 'n grùppu de urdìgni bèllichi nu sciuppèi sutta au fùndà é ascì pe' a vìa da presènsa de u relittu (<small>{{coord|44|1|0.7|N|8|13|0.5|E|display=inline}}</small>) risalènte au [[XVIII secolo|XVIII seculu]]. 'N àtra urdinànsa sucesciva<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20070927225006/http://www.guardiacostiera.it/Alassio/ordinanze/Alassio_73_06Nov2004.zip|tìtolo=Regolamentazione subacquea|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}}</ref> l'ha cunsentìu e imersìui se acumpagnàe da e guidde lucali cunvénsiunàe. In sci fundâli se pòna truvà: * ''Parazoanthus axinellae'' (margaìtte de mâ); * ''Axinella polipoydes'' (spügne giàlle): ascì de gròsse dimensciùi);<ref name=":1">{{Çitta publicaçión|outô=Paolo Fossati|ànno=2007|méize=zügnu|tìtolo=Le sorprese della Gallinara|revìsta=Sub|nùmero=261|pp=52-56|léngoa=IT}}</ref> * ''Chaetaster longipes''<ref name=":1" />, cun 'na grande abundànsa<ref name=":1" /> de ''vitta bentonica''. I pùnti de imersciùn ciü impurtanti a l'in gì(r)u de l'ìsu(r)a i sun: * '''Crìstu Redentû da Punta da Farcuna(r)a''' (<small>{{coord|44|1|24.75|N|8|13|33.96|E|display=inline}}</small>) In te u fundà cixin a l'ìsu(r)a l'è stà pusà 'na rafigurasiùn du Cristu Redentû, se teöva in te u fundà a partì da u 29 de [[Seténbre|setèmbre]] du [[1998]]. A stàttua de brunsu a l'è pòsta a 18 metri de profonditè<ref name="Cycnus">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20070927041354/http://cycnus.net/isola_gallinara.html|tìtolo=Immersioni nei pressi dell'isola|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}}</ref>, questa a l'è ata 2 metri e 70, cun a bàse pugiànte a 'n blòccu de sémèntu de dimensiùisu 3 metri x 3.<ref>{{Çitta web|url=https://www.centrosubideablu.com/immersioni/13-immersioni/49-statua-del-cristo-redentore|tìtolo=Statua del Cristo Redentore|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20}}</ref> A fauna bentonica a l'è caraterizâ da culònie pe'u ciü de ''nudibranchi''.<ref name=":0" />Ai 12 de [[Zûgno|zügnu]] de l'ànnu [[2011]] a l'è stà messa ina tàrga in lengua braille, ai pèi da stattua, inte l'ambitu de dife(r)ènti prugètti pe' agiüttà i disabili; l'uperasiùn l'é(r)a cumpiüa da u ''5º nucleo de magrùi da sitè de [[Zena]]'', cun ascì a partecipasiùn du Cumandu da Capitane(r)ia de pòrtu da vixina [[Arasce|A(r)àsce]], grassie ascì a u ''Centro Idea Blu'' e a ''HSA Italia''.<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/isola-gallinara-albenga.htm|tìtolo=L'isola Gallinara|léngoa=IT|vìxita=2026-05-20|outô=Cumün d'Arbenga}}</ref> * '''Punta Sciusciaû''' (<small>{{coord|44|1|34.08|N|8|13|44.77|E|display=inline}}</small>) Da i 15 ai 30 metri<ref name=":0" />, a nu a presènta gròsse dificultè in particulàre, levàu che pe'a prufunditè e a curènte. Chi i se pònen vegghe de suvènte bestie de grosse dimensciùi cumme ''sèrnie'', ''mürene'', ''purpi'' e ''scùrfani'' e, andandu versu i 30 mêtri de prufunditè, se vegghen ascì e spugne de dimensciùi dife(r)ènti.<ref name=":0" /> [[Immaggine:Albenga-IMG_0348.JPG|miniatura|U palàssiu Pe(r)usu-Seulla]] === Archeulugìa sutt'ègua === L'Ìsu(r)a a l'é(r)a puntu d'atraccu pe'e imbarcasiùi zà inte l'antighitè, se trövan ancöi pa(r)egge testimuniànse, survatüttu dui relitti de nàvi rumâne de u [[I secolo a.C.|I seculu a. C.]] càreghe de giâre ''(anfu(r)e)''. Ste due nâve e sun cunusciüe cu'i nùmmi de ''Relittu A'' e de ''Relittu B''. Intu [[1999]] u l'è stàu istitüìu u Nücleu Upe(r)atìvu pe' l'Archeulugia Sutt'ègua prugèttu da Survintendènsa pe'i Beni Archeulogichi da Ligü(r)ia, che a l'ha cumensàu in'inténsa ativitè de riserca, stüddiu e valurisasiùn duve(r)andu scistemmi avansèi inte stu campu. {{Clear}} == Galerìa de immagini == <gallery widths="150" mode="packed"> Immaggine:17031 Albenga, Province of Savona, Italy - panoramio.jpg|L'ìsu(r)a vista da Arbenga Immaggine:Isola Gallinara.JPG|L'ìsu(r)a vista daa ''[[Via Julia Augusta]]'', fra Arbenga e A(r)asce Immaggine:Isola Gallinara dal Monte di Albenga.JPG|A Gainâa da i munti Immaggine:Mar Ligure, isola Gallinara e costa di Ponente verso Imperia - Borgio (Borgio Verezzi).jpg|L'ìsu(r)a e a Rive(r)a viste da [[Borṡi e Veressi|Borzi]] Immaggine:Isola Gallinara di sera.jpg|L'ìsu(r)a da A(r)asce aa séi(r)a </gallery> == Nòtte == <references responsive="" /> == Bibliografia == * {{Çitta publicaçión|outô=[[Nino Lamboglia]]|ànno=1937|tìtolo=Vestigia dell'alto medioevo nell'abbazia della Gallinaria|revìsta=Rivista Ingauna e Intemelia|volùmme=III|nùmero=1-2|pp=62-66|léngoa=IT|cid=Lamboglia, 1937}} * {{Çitta publicaçión|outô=[[Nino Lamboglia]]|ànno=1952|tìtolo=La nave romana di Albenga|revìsta=Rivista di Studi Liguri|volùmme=XVIII|pp=131-236|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=[[Nino Lamboglia]]|tìtolo=I monumenti medioevali della Liguria di Ponente|ànno=1998|editô=Istituto Bancario San Paolo di Torino|çitæ=Tü(r)in|léngoa=IT|p=101}} * {{Çitta lìbbro|outô=Bruno Massabò|tìtolo=Les îles du litoral provençal et de la côte ligure. Actes du Seminaire d'Archeologie|ànno=1998|çitæ=A Burdighe(r)a|léngoa=IT, FR|òpera=Bulletin Archeologique de Provence|capìtolo=Scavi nella grotta di S. Martino, nell'isola Gallinaria, ad Albenga|cid=Massabò, 1998}} == Àtri prugètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Arbenga]] [[Categorîa:Giögrafîa da Liguria]] [[Categorîa:Îzoe]] 0bu6qjkuur47k9r2eukl8gy231onkkd Categorîa:Pàgine in Arbenganese 14 28009 274881 274639 2026-10-19T19:01:58Z N.Longo 12052 + 1 274881 wikitext text/x-wiki Sta categorîa a l'arechéugge e pàgine ch'én scrîte in ''arbenganese'', a-a mainêa da çitæ ò inte unn-a de variànte da lìsta chi de sótta. Into detàggio, gh'é: * 78 pàgine in ''arbenganese sitadìn'' ** 9 pàgine inta ''grafia du Gastaldi'' ** 1 pàgina inta ''grafia du Bolia'' * 11 pàgine in ''tuiranìn'' * 9 pàgine intu ''parlâ de Castrevegliu'' * 6 pàgine in ''parlà d'Èrli'' * 4 pàgine in ''burghetìn'' * 4 pàgine in ''burghetìn di Prigè'' * 3 pàgine in ''parlà de Craṿaüna'' * 2 pàgine in ''baresté'' * 2 pàgine in ''lecaiö'' * 1 pàgina in ''carendìn'' * 1 pàgina in ''parlà de Villanöva'' * 1 pàgina in ''carporu'' * 1 pàgina in ''castergianchìn'' [[Categorîa:Pàgine de Wikipedia pe variànsa|Arbenganese]] 3ir1e1ytjkkux0ltmr77pmly8pk6c3p Ciàssa San Michê (Arbenga) 0 31532 274874 273801 2026-10-19T18:56:38Z N.Longo 12052 + wl 274874 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[File:Ciàssa San Michê (Arbenga) 02.jpg|thumb|Ciàssa San Michê, vèrsu a Catedrâle]] A '''Ciàssa de San Michê''' (o ascì numma ''Ciàssa San Michê'') a l'è a ciàssa ciü impurtante d'Arbenga Veggia, dund'a l'ha a sêde tantu l'aministrasiùn, vistu ch'u se ghe fàccia u Palàssiu Növu du Cumün, cumme a Gêxa, scicumme ch'a gh'è ascì a [[Catedrâle de San Michê Arcange(r)u (Arbenga)|Catedrâle de San Michê Arcange(r)u]]. Dandu amèntu aa tradisiùn u l'è chi che se incruxan i quattru quartèi de San Giuànni, Santa Ma(r)ìa, Sant'Eulàlia e San Scî. == Sto(r)ia == [[Immaggine:Albenga disegno fine 800.jpg|sinistra|miniatura|269x269px|A Ciàssa inte 'n disegnu da fìn de l'Öttusèntu]] Ciàssa San Michê a l'è üna de ciàsse ciü antìghe e impurtanti d'Arbenga Veggia, mìssa au sò sèntru fixicu e da vitta sitadìna. Defèti, in scia ciàssa e se sun de lungu facièi e custrusiùi sêde e scimbulu de dife(r)ènti auturitè arbenganesi, tantu da êsse mensunà fina inti statüi du [[1288]] cumme ''platea comunis'' o ''Sancti Michaelis''. Int'in palàssiu ch'u dâva in scià ciàssa, in fàccia aa catedrâle, u gh'é(r)a fina a sêde du ''Capitulum'', ch'u se pöi mesciàu intu palàssiu veggiu du Cumün<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', p. 20}}</ref>. De ciü, chi u se ghe tegniva ascì u mercàu du gran, cu'u numme de ''platea grani'' ch'u l'è duve(r)àu inti àtti d'alantu(r)a insemme ai âtri dui<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', p. 22}}</ref>. Cu'a presènsa de custrusiùi du ''Capitulum'', a ciàssa a gh'axeva a l'imprinsippiu in'estensciùn dife(r)ènte, scicumme che e cà e rivavan fina a l'artessa du Palàssiu növu du Cumün<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', p. 26}}</ref>. A ciàssa a vegne mensunâ fina inti registri du [[1420]] cumme ''platea grani'', scicumme ch'u se ghe tegnìva u smerciu di sereèi e du gran, au mênu a partì dau [[XIII secolo|seculu XIII]]. Du [[XV secolo|seculu XV]], defèti, a vegne pü(r)e lastregâ cu'ina pavimentasiùn de maùi, pe' de mutivasiùi tantu de pulisìa quantu pratiche, vistu che u mercàu u se tegnìva de prubabile au de fö(r)a. Numma de doppu i ghe se(r)àn mesci di cantùi o di senci blocchi de prìa squadrèi e pusisiunèi inta cruxe(r)a de stradde. In scia ciàssa dunca u se druvìva in gran nüme(r)u de büteghe cumme du restu u sücedeva ascì pe'a loggia du cumün. Fra ste chi ne vegnen marchèi, trèi privèi, de lungu inte stimme du 1420, cu'in rendimèntu bèn au de surva de quelle ch'e se truvavan daa ''platea scofeliorum.'' De âtre mudifiche aa ciàssa e sun stète fète ancù inta mitè du [[XV secolo|Quattrusentu]]<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''I mercati e le attività commerciali e artigiane'', p. 119}}</ref>. De cuntru, tèmpu du [[XVI secolo|Sinquesèntu]] st'isulàu u s'é(r)a pe(r)ò mezzu ruinàu e, scicumme che inta sò vixita apustolica u vescu [[Nicolò Mascardi]] u l'axeva cumandàu de mescià a prexùn da sitè, u Cumün u n'ha catàu ina parte du [[1586]], cun l'ürtimu prupieta(r)iu ch'u l'è stètu u Ve(r)àn da famìa di Fussài<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979-80|p. 32}}</ref>. De doppu che s'è fabricàu a prexùn, a ciàssa a l'è stèta slargâ ina primma votta du [[1648]], quande u Cumün u l'ha catàu e ruvine da cà ch'a a serava a meridiùn, prupietè di Seulìn, fandula derucà. S'è cuscì libe(r)àu u spassiu in fàccia aa prexùn e, scibèn ch'u gh'é(r)a di prugetti pe' ti(r)âghe sciü in palàssiu sivicu da duve(r)à cumme sêde de l'Ufissiu de l'Abundansa e du Vica(r)iu, nu se n'è fètu ninte<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979-80|p. 33}}</ref>. De l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], cu'a prexùn ch'a l'é(r)a finìa in ruvina e u besögnu ürgente d'in növu municìpiu, s'è decisu de mesciâlu chi, cu'i travai ch'i sun cumensèi du [[1831]], purtandu aa recustrüsiùn da faciâ sciü Ciàssa San Michê<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979-80|pp. 34-35}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', p. 40}}</ref>. == Descrisiùn == [[File:Ciassa San Michê (Arbenga Veggia) - Mappa.svg|thumb|upright=1.2|Mappa de Ciassa San Michê (Arbenga Veggia)|sinistra]] Ciàssa prinsipâle d'Arbenga Veggia, a se tröva tòstu aa mitè de quellu ch'antigamènte u l'é(r)a u decümàn màscimu de l'impiantu rumàn, au dì d'ancöi spartìu fra [[Vìa Benardu Ricci (Arbenga)|Vìa Benardu Ricci]] e [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]]. Cun 'n'estensciùn de 1.000 mêtri quaddri a n'è ascì a ciàssa ciü grande, serâ a setentriùn daa Catedrâle de San Michê Arcange(r)u, ch'a remunta au [[XI secolo|seculu XI]], e a se tröva a l'umbra de trê tûre ciü impurtanti da sitè: u Campanìn da Catedrâle, a Tûre Sìvica e [[Tûre Malasemènsa (Arbenga)|quella di Malasemènsa]], ch'e se issan in sciu cantu ciü vèrsu punènte. De cuntru, vèrsu levante, a se dröve in diresiùn du Munümèntu e da Cuntrâ Növa, pe' vegnì turna delimitâ da 'n insemme de palàssi stò(r)ichi tantu a meridiùn quantu a levante, apartegnüi a de famìe de lüstru arbenganesi. De dossu aa Tûre Malasemènsa u Palàssiu du Cumün, fètu custruì du [[1830]] mitèndu asemme di edifissi ch'i gh'é(r)an zà de primma, a furmà in ünicu isulàu<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|pp. 57-58}}</ref>. {{Clear}} === Cruxe(r)e === <gallery mode="packed" heights="150"> Immaggine:Ciàssa San Michê (Arbenga) 01.jpg|A Ciàssa, cu'u cumün e a gêxa Immaggine:PmAlbenga16.jpg|A Catedrâle, vista d'inta Cuntrâ Növa Immaggine:Demolizione di primo 900.jpg|A mèxima vìsta a l'imprinsippiu du Növesèntu Immaggine:Monumento ai Caduti, Albenga 01.jpg|Dau munümèntu Immaggine:Albenga - panoramio (1).jpg|A Ciàssa mi(r)àndu vèrsu u fundu Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 13.jpg|U cantu vèrsu Vìa cavour Immaggine:Albenga centro Duomo-Palazzo Lengueglia-Costa (cropped2).jpg|U Caruggiu aa Ciàssa, d'in Vìa Rumma Immaggine:U Caruggiu au Mercàu (Arbenga Veggia)-Vìsta d'inta ciàssa de San Michê 03.jpg|U Caruggiu au Mercàu, a l'imbuccu </gallery> * [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]] (A Cuntrâ Növa), l'antìgu decümàn màscimu d'Arbenga Veggia, ch'u l'ha piàu e furme d'ancöi numma che in seguitu ai sventramènti di inissi du Növesèntu, du rèstu a taja da punènte a levante 'na buna parte du sèntru sitadìn, spartindune ascì i quartèi de Santa Ma(r)ìa e de Sant'Eulàlia. Lunga 80 mêtri, a g'ha u(r)igine inte Largu Do(r)ia e a finìsce dau Munümèntu, pôcu primma da Ciàssa mèxima<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 35}}</ref>. * Dau Munümèntu, scciassu de 'na duxentêna de mêtri quaddri ch'u se dröve intu mezzu fra a Catedrâle e a [[Gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus (Arbenga)|gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus]], u(r)iginàu cu'i travai viari du cumensu du [[XX secolo|Növesèntu]], ch'u l'ha vìstu a demulisiùn du Ciòstru di Canònichi. St'ürtimu u l'é(r)a stètu ti(r)àu sciü de dòssu aa Catedrâle fra i [[XIV secolo|seculi XIV]] e [[XV secolo|XV]] e ancöi u l'è stètu sustituìu dau munümèntu sitadìn ai caütti da [[Primma Goæra Mondiâ|Primma guèra mundiâle]], messu chi du [[1923]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 49}}</ref>. * U Caruggiu du Batiste(r)u (inta tupunumastica ''Via Lamboglia'', da nu scunfunde cun ''Via al Battistero'') u se ghe incruxa in sciu cantu da Catedrâle, in realtè facianduse direttu in sce Vìa Benardu Ricci; cumme u dixe u numme, u pòrta vèrsu u Batiste(r)u, passandu au de fiàncu da gêxa<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 38}}</ref>. * [[Vìa Benardu Ricci (Arbenga)|Vìa Benardu Ricci]], a prusecusiùn de Vìa D'Aste, ch'a se deramma daa Ciàssa e a riva fin inta Loggia di Quattru Canti doppu tòstu 70 mêtri. A cunsèrva a testimuniànsa de dife(r)ènti architetü(r)e medievâli, cumme a Loggia du Populu ascì<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 50}}</ref>. * [[Vìa Cavour (Arbenga)|Vìa Cavour]], a scûre au meridiùn da ciàssa, tajandula au fundu, deseparàndu l'isulàu du palàssiu cumünâle da quellu di Pe(r)usu-Seùlla e di Lengueja-Do(r)ia, a se di(r)amma in ve(r)itè da Vìa Oddu pe' cunclüddise in [[Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga)|Vìa de Medaje d'Ò(r)u]]. A l'ha 'na lunghessa de ciü de 100 mêtri inte tüttu<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 31}}</ref>. * [[Vìa Rumma (Arbenga)|Vìa Rumma]], u segundu decümàn pe' impurtansa d'Arbenga Veggia, u l'è u caruggiu dund'u se ghe fàccia Palàssiu Oddu, sêde du stò(r)icu culêgiu. U se ghe zunze au meridiùn da ciàssa, quand'a se strenze fra i palàssi di Seùlla e di Lengueja. Stu caruggiu u l'è lungu 230 mêtri in tüttu<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|pp. 51-52}}</ref>. * U Caruggiu du Mercàu, ch'u parte de chi e u finisce inta [[Ciàssa di Pésci (Arbenga)|Ciàssa di Pésci]], u l'è lungu 24 mêtri in tüttu e u dêve u sò numme au fètu de purtà a sta ciàssa chi, sêde d'in stò(r)icu mercàu; de ciü, inta vìa a se ghe faccia ina carateristica cà du Sinquesèntu<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 43}}</ref>. === Architetü(r)e === {| class="wikitable" !Figü(r)a !n° !Numme !Descrisiùn |- |[[Immaggine:Cattedrale di San Michele Arcangelo, Albenga 02.jpg|senza_cornice|108x108px]] |s.n.c. |'''Catedrâle de San Michê Arcange(r)u''' |A gêxa catedrâle d'Arbenga e da sò [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi]] a l'è ina gran custrusiùn faciâ in sciu fiancu de setentriùn da Ciàssa de San Michê, ch'a n'ha piàu u numme, fèta du [[XI secolo|seculu XI]] au postu de l'antìga gêxa paleucristiâna du [[IV secolo|IV]]-[[V secolo|V seculu]]. Aa fin da fàse rumanica, che se ne cunsèrva a faciâ, i fianchi e l'abside, a catedrâle a l'è stèta interesâ du [[XIII secolo|Duxèntu]] da intervènti de güstu goticu, cumme a recustrusiùn de navè de dossu, ch'i l'han purtàu a ina fuxùn esemplâ fra i dui stìli. De doppu da [[Controriforma|Cuntrurifurma]] i ghe sun stèti di travai de güstu baroccu, cumme a sustitusiùn du purtâ de mezzu, a custrusiùn de cupule in sci dui cappi du transettu e l'elevasiùn du pavimèntu au livéllu da stradda. I intervènti barocchi i sun pe(r)ò stèti pe'u ciü levèi cu'i restauri da segunda mitè du [[XX secolo|Növesèntu]], pe' purtà a catedrâle ae sò furme u(r)igina(r)ie, tantu da sbascià u pavimèntu de tòstu dui mêtri<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/cattedrali/cattedrale/351/Chiesa+di+San+Michele|tìtolo=Chiesa di San Michele|léngoa=IT|vìxita=2024-10-04}}</ref>. |- |[[Immaggine:Cattedrale di San Michele Arcangelo, Albenga 03.jpg|senza_cornice|143x143px]] |s.n.c. |'''Campanìn da Catedrâle''' |U campanìn da catedrâle de San Michê u l'é(r)a a l'imprinsippiu ina strutü(r)a destacâ dau rèstu da gêxa ma, cu'i travai du [[XIII secolo|Duxèntu]] pe' ti(r)à turna sciü a navâ de mancina, u gh'è finìu inglubàu. U campanìn, cumm'u se vegghe aa giurnâ d'ancöi, u vegne da ina recustrustiùn fèta fra u [[1391]] e u [[1395]], cü(r)â da l'architettu arbenganese Serafìn Mignàn e üna de ürtime custrusiùi lucâli de maùi a vista, prèstu sustituìi da finitü(r)e a intonacu. A pissa in simma au campanìn a l'è in rè(r)u esempiu ligü(r)e de cuvertü(r)a de ciapelette, de cu(r)û vèrde e giancu, dau güstu pruvensâ<ref name=":0" />. |- |[[Immaggine:Torre Malasemenza, Albenga 01.jpg|senza_cornice|143x143px]] |s.n.c.<ref group="n.">In'intrâ au de fiancu da tûre, ch'a da in sce Vìa Benardu Ricci, a pòrta u sivicu n°24</ref> |'''[[Tûre Malasemènsa (Arbenga)|Tûre di Malasemènsa]]''' |In sciu cantu fra a Ciàssa de San Michê e [[Vìa Benardu Ricci (Arbenga)|Vìa Benardu Ricci]], a Tûre di Malasemènsa a l'è ina strutü(r)a mensunâ fina du [[1277]] cumme prupietè da famìa ch'a g'ha dètu u numme, cu'a sò realisasiùn che, pe'u scistema duve(r)àu, a duve(r)ea remuntà propiu aa segunda mitè du [[XIII secolo|Duxèntu]]. Passâ ciü avanti ai Seulìn, du [[1831]] a vegne parte du növu palàssiu du Cumün, p'êsse rangiâ inte sò furme u(r)iginâli du [[1938]]. A l'è âta 31 mêtri, cu'ina base de prìa de Cixàn mescciâ a bluchetti ciü picìn de prìa negra, dund'u se ghe dröve a pòrte d'intrâ, a èrcu sbasciàu. I cièi de d'âtu i sun de maùi a vista e, pe' l'ürtimu tèrsu, i maùi i g'han de dimensciùi dife(r)ènti, fòscia duvüe a ina recustrusiùn ciü resènte<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|pp. 34-38}}</ref>. |- |[[Immaggine:Palàssiu növu du Cumün (Arbenga) 02.jpg|senza_cornice|108x108px]] |14-16-18 |'''Palàssiu növu du Cumün''' |U Palàssiu növu du Cumün u l'è a sêde de l'aministrasiùn arbenganese, cu'a sò custrusiùn ch'a remunta au [[1834]]-[[1838|38]], fèta au postu da prexùn sitadìna. Sta chi, ti(r)â sciü du [[1647]]-[[1648|48]] dund'i gh'é(r)an di scìti da famìa di Fussài, a l'è restâ in funsiùn fina au [[1820]], pe' finì in ruvìna e êsse dunca rangiâ a Municìpiu. De drèntu, daa fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], u l'è du tüttu ocupàu dai scagni du Cumün, spartìi ancù segundu a cianta du prugettu u(r)iginâle<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979-1980|pp. 32-36}}</ref>. |- |[[Immaggine:Palassu Peloso Cepòlla (Sentru stòricu d'Arbenga).jpg|senza_cornice|104x104px]] |12 |'''Palàssiu Pe(r)usu-Seulla''' |Palàssiu ch'u l'ha u sò ingressu prinsipâle in scia Ciàssa de San Michê. U presènta ina faciâ du tardu [[XVI secolo|Sinquesèntu]], nuché 'na tûre du [[XIII secolo|seculu XIII]], intu cantu vèrsu Vìa Cavour, mèntre l'internu u l'è decu(r)àu cun afreschi du Seisèntu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=TCI|tìtolo=Liguria|url=https://books.google.com/books?id=Nn5Pn0sna3EC&pg=PA128|ànno=2001|editô=Touring Club Italiano|çitæ=Milan|léngoa=IT|p=128|capìtolo=6. Le valli di Albenga}}</ref>. U pia u numme dai antìghi prupietâ(r)i, üna de ciü impurtanti antìghe famìe arbenganesi. U pruspettu vèrsu Vìa Rumma u se presènta semplice, cun trèi ingressi, ün ciü grande di âtri dui. In curispundènsa de ün de sti chi se vegghen ancù e tràcce d'in èrcu de maùi, ancöi seràu. L'edifissiu u l'ospita u [[Müseu Navâle Rumàn|Museu Navâle Rumàn]] e a sesiùn ingauna de l'Istitüu Internasiunâle de Stüddi Lìgü(r)i. |- |[[File:Albenga centro Duomo-Palazzo Lengueglia-Costa (cropped).jpg|senza_cornice|108x108px]] |9 |'''Cà e tûre di Lengueja - Còsta''' |Cumplessu ch'u l'ha avüu u(r)igine fra a fìn du [[XVI secolo|seculu XVI]] e i inissi du [[XVII secolo|XVII]]<ref>{{Çitta web|url=https://sigecweb.beniculturali.it/sigec/item/print/ICCD14150634|tìtolo=Casa e torre Lengueglia, scheda completa|léngoa=IT|vìxita=2024-09-02}}</ref>, de cianta nu regulâre vista a messa insemme de ciü edifissi presedènti<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Il paesaggio urbano e le arti'', pp. 151-152}}</ref>, fra sti chi 'na tûre du [[XII secolo|seculu XII]]<ref name="Lengueja - Costa">{{Çitta web|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:T%C3%BBre_e_c%C3%A0_da_Lengueja_Costa_(sentru_st%C3%B2ricu_d%27Arbenga)-T%C3%A0rga_01.jpg|tìtolo=Palazzo della Lengueglia - Costa, relazione storico artistica|vìxita=2024-09-04|léngoa=IT}}</ref>. Au de drentu u palàssiu u g'ha di ambienti svilüpèi in sce quattru cièi, racurdèi da 'na grossa sca(r)inâ a duggia rampa, ch'a l'è servìa ascì cumme elemèntu de racòrdu fra i dife(r)ènti nüclei füsi asemme. Au de drentu u se tröva ascì l'atriu au primmu cian ch'u se semeja a 'na lòggia ascì stu chi, pa(r)eggiu u sücedeva in sciu pruspettu faciàu in sce Vìa Rumma, dund'i se vegghen ancù di èrchi tampunèi<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Il paesaggio urbano e le arti'', pp. 152}}</ref>. |- |[[Immaggine:Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 15.jpg|senza_cornice|143x143px]] |5-6 |'''Palàssiu de Iustenice''' |In sciu cantu intu mezzu fra u Caruggiu du Mercàu e Vìa Cavour, a se tröva quella ch'a l'é(r)a a veggia rexidènsa du giüdise sitadìn, ch'a l'è mensunâ inti papèi antìghi inte vixinanse da ''Platea Canapi''<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''Gli edifici di uso pubblico'', pp. 63-65}}</ref>. A partì daa fin du [[XVI secolo|seculu XIV]] piâ a pixùn cumme cà-tûre daa famìa di De Iustenice e ancù de doppu, finìa sta famìa chi, l'edifissiu u sa(r)ea passàu de man ai Ricci de Nûi, ch'i se sun incalèi inte 'na cuntesa cuntru u Cumün, vista l'ereditè de l'edifissiu. A stu prupôxitu a se eleva, cu-a sìmma cunvertìa a teràssa, a tûre di de Iustenice, ch'a pa che inte l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] a desse diretta in scia Ciàssa, vistu che a cà ch'a gh'è stèta tacâ de dòssu a l'è in realtè d'epuca resènte. |} == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|volùmme=Vul. XXI|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|cid=Costa Restagno, 1979}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giosetta Bertonasco Rubatti|tìtolo=Le Torri di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LI20001220|colànn-a=Memoïa Arbenga|ànno=2010|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Bertonasco Rubatti, 2010}} * {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Stradario essenziale del centro storico della Città di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR00NA9270|ànno=2001|editô=Edizioni dell'Unitre Ingauna|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=AA.VV., 2001}} * {{Çitta publicaçión|outô=Josepha Costa Restagno|ànno=1979-1980|tìtolo=I palazzi del comune di Albenga: palazzo Comunale o Municipio, palazzo D'Aste, palazzo Rolando-Ricci|revìsta=Rivista Ingauna e Intemelia|volùmme=n.s., XXXIV-XXXV|pp=32-45|léngoa=IT|cid=Costa Restagno, 1979-80}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=http://www.immaginistorichealbenga.it/san-michele-piazza/|tìtolo=San Michele, piazza|outô=AA. VV.|scîto=Albenga: Immagini e Ricordi|léngoa=IT}} [[Categorîa:Stradde d'Arbenga]] 5qoe1j9xvpl7dtfmo84gfhqimp2xe9e Vìa D'Aste (Arbenga) 0 31612 274870 273611 2026-10-19T18:51:41Z N.Longo 12052 + wl 274870 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:Albenga - Kathedrale San Michele Arcangelo und Santa Maria in Fontibus, August 2019.jpg|miniatura|Vìa D'Aste e, au fundu, a catedrâle]] '''Vìa D'Aste''' (ascì dìta '''A Cuntrâ Növa''', scrìta ''Cuntraneuva''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0455769|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=69|capìtolo=U Strada"iu}}</ref> au moddu du Gastaldi, ''Via Enrico D'Aste'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è 'na stradda fra e ciü impurtanti d'Arbenga Veggia, ch'a cûre da punènte a levante, recarcandu u percursu de quellu ch'u l'é(r)a u decümàn màscimu da [[Albingaunum|sitè rumâna]]. Slargâ du bèllu au cumensu du [[XX secolo|Növesèntu]], cacciandu zü fina di palàssi ch'i se ghe faciavan, a l'ha pe' stu fètu chi piàu u numme de Cuntrâ Növa, bèn marcàu intu parlà pupulâre. == Sto(r)ia == Vìa D'Aste a cûre pe' ün di percursi ciü antìghi e de lungu ciü impurtanti d'Arbenga Veggia, repiandu a mitè de levante du decümàn màscimu de ''[[Albingaunum]]'', che de chi u l'andaxeva avanti passandu pe'e mudèrne [[Vìa Benardu Ricci (Arbenga)|Vìa Benardu Ricci]] e Vìa Baccio Emanuele Maineri<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', p. 13}}</ref>. Sta vìa a l'è stèta ascì duve(r)â cumme tèrmu pe' marcà i cunfìn fra i quartèi de Santa Ma(r)ìa e de Sant'Eulàlia, spartisiùn ch'a servìva pe' di fìn fiscâli e aministatìvi, scibèn che, a dife(r)ènsa de quantu se pìa in cunsciderasiùn au dì d'ancöi, nu pà ch'a fusse intu mezzu fra Santa Ma(r)ìa e Sant'Eulàlia. Defèti, cumm'u se vegghe da l'èstimu du [[1473]], scìa ina cà faciâ in scia [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa de San Michê]] che quelle di Cassulìn in fàccia aa [[Gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus (Arbenga)|gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus]] e l'é(r)an ancù intu quartê de Santa Ma(r)ìa, cu'a sudivixùn che l'è dunca prubabile ch'a l'andasse pe' vìe intreghe ciütostu che spartìle a mitè<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''I quartieri e la consistenza edilizia della città'', pp. 79-81}}</ref>. L'impurtansa da vìa a l'è atestâ fina daa bassa [[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]], da quande, cumme inte âtre stradde cun ciü tranxitu, se ghe faciavan cà e palàssi de cuntu, fètu ch'u resâta daa registrasiùn a catastru de custrusiùi cu'in valû ciü âtu che inti caruggi ciü picìn<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', p. 21}}</ref>. De ciü, inta Cuntrâ Növa se ghe duvéva tegnì u mercàu de tè(r)e, u ''forum tellarum'', cun due büteghe inte cà di Cassulìn ch'e sun registrèi inte l'èstimu du [[1426]], mèntre inte quellu du [[1473]] se fà mensiùn de due cà ''cum rota tellarum''. A tà prupôxitu, in curispundènsa de l'ecs Teâtru Sivicu gh'é(r)a mü(r)àu fìna du [[XX secolo|Növesèntu]] a cuscì dìta "canna", a mesü(r)a üfisiâle pe' panni e tè(r)e, fòscia missa chi zà ai tèmpi de quande se ghe tegnìva u mercàu<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''I mercati e le attività commerciali e artigiane'', pp. 120-122}}</ref> e au(r)a cunservâ intu [[Müseu Sivicu (Arbenga)|Müseu Sivicu]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|pp. 35-36}}</ref>. Au fundu da vìa, ch'a finìva inte mü(r)aje de difesa da sitè a l'artessa du ''castrum'' de fundasiùn rumâna, se ghe druvìva l'antìga ''porta castrum'' o ''prope castrum'', de dunde se piava a vìa da Ma(r)ìna. Sta pòrte, missa pròpiu fra e due tûre du ''castrum'', a l'è stèta pe(r)ò serâ inte l'Etè de Mezzu, pe' druvì a növa Pòrte da Ma(r)ìna da fiàncu da furtificasiùn rumâna, atestâ zà dau [[1420]] cumme a pòrte ''ad marinam''<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''Le mura'', pp. 138-139}}</ref>. <gallery mode="packed" heights="220"> Veduta dell'attuale Via D'Aste dopo le prime demolizioni (Albenga, foto 1899).jpg|I primmi slargamènti ae spese de cà a sud, int'ina futugrafìa du [[1899]] Veduta dell'attuale Via D'Aste durante la demolizione della facciata di Santa Maria in Fontibus (Albenga, foto 1900).jpg|Marsu du [[1900]], travai in cursu ae cà du fiancu sud a Santa Ma(r)ìa Demolizione di primo 900.jpg|Cartulina cu'a catedrâle e u ciòstru di Canònichi, zà mezzu derucàu, 1900 ca. Castrum di Porta Marina (Albenga, foto pre-1938).jpg|Vìa D'Aste e u palàssiu du ''castrum'' avanti de demulisiùi du [[1938]] </gallery> Ciü de resènte, a vìa a l'ha piàu l'intitulasiùn a Vincenzo Gioberti, p'êsse dunca cangiâ a Enrico D'Aste, ürtimu mèmbru de l'[[D'Aste (famïa)|antìga pa(r)entèlla arbenganese]] e scindicu d'Arbenga tra u [[1879]] e u [[1889]], doppu di grandi travai ch'i l'han interesâ a l'imprinsippiu du Növesèntu<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 35}}</ref>. Sti lì, fèti tra u [[1898]] e u [[1903]], i l'han purtàu a slargà e indrisà a vìa: pe' primmu intervèntu s'è mesciàu e faciè de custrusiùi a mezzugiurnu in sc'ina linea ciü aretrâ, pöi s'è intervegnüu inta gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus caciandu zü a primma campâ, de moddu de mesciâne inderé a faciâ. S'è cumensàu dunca a derucà e custrusiùi fra Santa Ma(r)ìa e a catedrâle, cu'u spàssiu cuscì recavàu ch'u vegne(r)à quellu che au dì d'ancöi u l'è dìtu Ciàssa IV Nuvèmbre<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', p. 49}}</ref>. Intu detaju, chi i se truvavan u ciòstru di Canònichi da catedrâle, in pussu, e cà di canònichi de Santa Ma(r)ìa e ascì de âtre de privèi<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''Il centro cittadino e gli insediamenti religiosi'', pp. 41-43}}</ref>. A l'estremitè de levante de Vìa D'Aste, du [[1938]], u l'è stètu aa fìn caciàu zü l'ürtimu isulàu ch'u n'interumpìva u camìn drìtu, fètu che pe(r)ò u l'ha purtàu a pèrde i rèsti de l'antighiscimu ''castrum'' rumàn<ref name=":0">{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''Le mura'', p. 138}}</ref> ciü che u Teâtru Sivicu, cu'in pesante palasùn ch'u n'ha piàu u pòstu<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', p. 50}}</ref>. == Descrisiùn == [[File:Vìa D'Aste o A Cuntrâ növa (Arbenga Veggia) - Mappa.svg|thumb|upright=3|center|Mappa da Cuntrâ Növa, cu'i caruggi ch'i se ghe incruxan]]A vìa a se scuntra a l'imbuccu d'Arbenga Veggia rivandu daa Ma(r)ìna, giüst'in frunte ai Giardinetti, in diresiùn du Viâle du Ré, cumensandu là dund'u se truvava l'antigu ''castrum''. A se dröve a partì dau Largu Do(r)ia, da dund'i se deramman, in diresiùn cuntra(r)ia, tantu u Caruggiu du Teâtru (a setentriùn, ch'u l'inmette in San Fransescu e u fa parte du quartê de Santa Ma(r)ìa) quantu u Caruggiu du Lottu (au de sutta, ch'u porta inta [[Ciàssa de l'Uspeâ (Arbenga)|Ciàssa de l'Uspeâ]], zà inte Sant'Eulàlia). Propiu in sciu cantu cun u primmu di dui a se vegghe ancù ancöi a Veggia Pretü(r)a, ch'a remunta ai primmi seculi de l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]]. Stu palàssiu chi u l'è ascì in cuntinuu cun quellu di Borea Ricci, vegnüu de dòppu e apartegnüu a üna de famìe ciü de riliêvu d'Arbenga. Finìu st'isulàu u se rìva a l'artessa da [[Gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus (Arbenga)|gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus]], cun in fàccia a Cà e tûre di Seullìn, ch'a se tröva in sciu cantu cun [[Vìa Oddu (Arbenga)|Vìa Oddu]], pôcu primma de rivà in diresiùn du Munümèntu. De dossu aa gêxa, tantu in sc'in fiancu quantu in sce l'âtru, u gh'è di passaggi ch'i l'inmetten turna in San Fransescu. U ciü impurtante di dui, aa drìta, u porta u numme de l'Ernestu Rulandi Ricci, militâre caüttu in bataja a l'imprinsippiu du Növesèntu. In avanti, versu Sant'Eulàlia, in carugettu cu'u vortu, prugetàu da l'architettu Cortese de [[Sann-a|Savuna]] du [[1872]] e dedicàu a Ester Siccardi dandu amentu aa tupunumastica<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 59}}</ref>, u l'inmette inta [[Ciàssa di Pésci (Arbenga)|Ciàssa di Pésci]]. Aa fìn, dòppu in'utantêna de mêtri, u percursu da stradda u se cunclüdde in diresiùn da [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa de San Michê]], finèndu daa lòggia de Palàssu Veggiu: a purtà fìn inti Quattru Canti u l'è u [[Vìa Benardu Ricci (Arbenga)|caruggiu]] ch'u g'ha u numme du Benardu Ricci<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 51}}</ref>. === Cruxe(r)e === <gallery mode="packed" heights="150"> Immaggine:Albenga-IMG 0344.JPG|E Tûre, daa cruxe(r)a cun Vìa Oddu Immaggine:Centro storico di Albenga 29.jpg|U palàssiu Borea Ricci Immaggine:Via Òddu - U Caruggiu de verdüêe (San Scì, Arbenga Veggia) 01.jpg|U Caruggiu de verdü(r)e(r)e, mi(r)andu versu Santa Ma(r)ìa Immaggine:Gêxa de Santa Marìa in Fontibus (Santa Marìa, Arbenga Veggia)-Faciâ 09.jpg|Santa Ma(r)ìa e l'imbuccu du Caruggiu ch'u porta in San Fransescu </gallery> * Largu Do(r)ia, scciassu de pôcu ciü de 800 mêtri quàddri<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 36}}</ref> ch'u se tröva a l'imbuccu da vìa, versu a ma(r)ìna, tantu ch'u se tröva là dund'ina votta u gh'é(r)a l'antigu ''castrum'' du tèmpu di rumèi, cacciàu zü inti primmi du Növesèntu. U pìa u numme da [[Tumâxu Do(r)ia]], regurdàu cumme òmmu de valû, vistu u moddu intu che u l'axeva prutezüu a sitè dü(r)ante l'asediu du [[1435]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Girolamo Rossi|tìtolo=Storia della Città e Diocesi di Albenga|url=https://books.google.com/books?id=g7ksAAAAYAAJ|ànno=1870|editô=Tipografia T. Craviotto|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=187|capìtolo=X. Vicende del XV Secolo}}</ref>. * U Caruggiu du Teâtru, lungu ina sinquantêna de mêtri, u l'è ciamàu cuscì vistu che in curispundènsa u se ghe truvava u veggiu Teâtru Sivicu, cacciàu zü insemme au ''castrum'' inti [[Anni 1930|ànni '30]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 27}}</ref>. Dau percursu nu in lìnea u cumensa sutta a 'n vortu au de sutta du che u l'ha u sò ingressu u Cine-Teâtru Ambra, ch'u l'ha piàu u pòstu du veggiu. Sciübitu doppu u caruggiu u cêga e u se dirigge inte quella ch'a l'è Ciàssa San Fransescu, inclüsa intu quartê de Santa Ma(r)ìa. * Dau Lòttu (''Vico Caresomo''), u cunette Largu Do(r)ia cun Vìa Palestru, finèndu au fiàncu da [[Tûre da Paciotta (Arbenga)|Tûre da Paciotta]], a l'imbuccu da [[Ciàssa de l'Uspeâ (Arbenga)|Ciàssa de l'Uspeâ]], u l'è ün di caruggi ciü picìn d'Arbenga Veggia, lungu numma che 17 mêtri, u pìa u numme da Giovanni Caresomo, assidiacunu da Catedrâle intu [[XVII secolo|Seisèntu]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|pp. 30-31}}</ref>. * Vìa Ernestu Rulàndi Ricci, u l'è u cuntinuu de [[Vìa Oddu (Arbenga)|Vìa Oddu]], ch'a g'ha u sò imbuccu aa drìta da faciâ de Santa Ma(r)ìa. Passandu a còsta da gêxa, a se inmette inte Ciàssa San Fransescu, passandula e finèndu trènta mêtri de dòppu au de fö(r)a de mü(r)aje, inte Vìa Zena<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 51}}</ref>. A passa defèti au de sutta da stò(r)ica ''Porta sancti francisci'' (a Pòrte de San Fransescu)<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|pp. 56-57, fig.18}}</ref>. * U Caruggiu de verdü(r)e(r)e (o [[Vìa Oddu (Arbenga)|Vìa Oddu]], a remarcà a tupunumastica), u se diràmma d'in fàccia aa gêxa de Santa Ma(r)ìa, a partì daa Tûre di Cassulìn, e u riva fìn a tucà e mü(r)àje da sitè veggia, dandu in sci[[a Sènta]] 'traversu a Pòrte du Pertüxu. U marca ascì pe' tradisiùn u cunfìn fra u quartê de San Scî (a munte, caruggiu inclüsu<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 45}}</ref>) e quellu de Sant'Eulàlia (a vàlle), furmandu in'impurtante cruxe(r)a cun [[Vìa Rumma (Arbenga)|Vìa Rumma]]. * Dau Munümèntu, scciassu de 'na duxentêna de mêtri quaddri ch'a vìa a ghe pàssa a còsta primma de rivà inte San Michê. U se dröve fra mezzu a Catedrâle e a [[Gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus (Arbenga)|gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus]], u(r)iginàu cu'i travai viari du cumensu du [[XX secolo|Növesèntu]], ch'u l'ha vìstu a demulisiùn du Ciòstru di Canònichi. St'ürtimu u l'é(r)a stètu ti(r)àu sciü de dòssu aa Catedrâle fra i [[XIV secolo|seculi XIV]] e [[XV secolo|XV]] e ancöi u l'è stètu sustituìu dau munümèntu sitadìn ai caütti da [[Primma Goæra Mondiâ|Primma guèra mundiâle]], messu chi du [[1923]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 49}}</ref>. * [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa San Michê]], a prinsipâle ciàssa d'Arbenga Veggia, antigamènte cunusciüa cumme ''platea comunis'', dund'a g'ha a sêde u municipiu. A porta u numme du [[San Michê|santu prutetû da sitè]] e se ghe fàccia da setentriùn a [[Catedrâle de San Michê Arcange(r)u (Arbenga)|catedrâle de San Michê]]. U l'è chi de frunte ch'a finisce a stradda, ch'a se inmette inte [[Vìa Benardu Ricci (Arbenga)|Vìa Benardu Ricci]], ch'a n'è u cuntinuu, daa lòggia du Palàssiu Veggiu fìn aa cruxe(r)a di Quattru Canti<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 50}}</ref>. === Architetü(r)e === {| class="wikitable" !Figü(r)a !n° !Numme !Descrisiùn |- | |s.n.c. |'''Pòrte du ''Castrum''''' |A pòrte du ''Castrum'', mensunâ inti àtti cumme ''porta castri'' o ''prope castrum'', a l'è stèta a primma pòrte inte mü(r)aje de difesa da sitè ch'a se druvisse au fundu de stu rammu du decümàn màscimu. A se truvava pròpiu fra e due tûre du ''castrum'' e l'è bèn prubabile ch'a secce stèta prèstu immü(r)â, cu'a pòrte da Ma(r)ìna, de pôcu ciü a punènte, ch'a n'ha piàu u pòstu inta bassa [[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]]<ref name=":1">{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''Le mura'', p. 139}}</ref>. |- | |s.n.c. |'''Pòrte da Ma(r)ìna''' |A Pòrte da Ma(r)ìna a l'é(r)a üna de pòrte sitadìne ciü impurtanti d'Arbenga Veggia e, cumme dìtu, a l'ha piàu u pòstu da ciü antìga Pòrte du ''Castrum'', vegnindu duvèrta a l'estremitè de punènte de stu cumplessu lì. U sò numme u ne vegne daa vìa ch'a ghe sciurtìva, che defèti a menava aa Ma(r)ìna, cu'u titulu de pòrte ''ad marinam'' che, duve(r)àu zà du [[1420]], u l'ha rexistìu fìna au dì d'ancöi, bèn doppu de quande st'architetü(r)a a l'è stèta derucâ<ref name=":1" />. |- | |s.n.c |'''''Castrum''''' |U cumplessu du ''castrum'', cunusciüu ascì cumme u castéllu da Pòrte da Ma(r)ìna, u se truvava au fundu de Vìa D'Aste e u l'é(r)a furmàu da due tûre e ina serie de custrusiùi de difesa. Armenu pe' l'impiantu u gh'axeva de u(r)igine du bèllu antìghe, prubabilmènte rumâne, e dau [[1251]] u l'è vegnüu a sêde d'ina guarnixùn zenese. Cunvertìu ciü avanti a di üsi sivìli e religiusi, u l'è stètu aa fìn derucàu du [[1938]]<ref name=":0" /><ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/castrum-porta-marina.htm|tìtolo=La zona del castrum e della Porta Marina|léngoa=IT|vìxita=2024-11-07}}</ref>. |- | |s.n.c |'''Munastê de San Tumaxu''' |U munastê de San Tumaxu u l'è stètu fundàu du [[1660]]-[[1661|61]] dau Gio Ma(r)ìa Oddu, u mèximu che du [[1623]] u l'axeva creàu u culêgiu da mascci in [[Vìa Rumma (Arbenga)|Vìa Rumma]], recavàu in parte inta strutü(r)a du ''castrum''<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', p. 26}}</ref>. U munastê u l'è stètu da l'imprinsippiu a gestiùn dumenicâna e, insemme a quellu de San Calòcciu de Clarisse, u l'è stètu u pòstu pe' l'istrusiùn de tante fiö(r)e arbenganesi fina aa sò supresciùn inti ànni da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Lìgü(r)e]]<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Breve storia dalla collettività'', p. 77}}</ref>. Cu'a supresciùn, fra u [[1806]] e u [[1807]], a sò gêxa a l'è stèta rangiâ a növu teâtru da sitè<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Il paesaggio urbano e le arti'', pp. 162-163}}</ref>. |- | |s.n.c. |'''Teâtru Sivicu''' |U Sivicu u l'è stètu u primmu teâtru d'Arbenga, recavàu inta gêxa du munastê de San Tumaxu, supressu ai tèmpi da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligüre]]. Levàu arcüne rapresentasiùi, che fòscia e se sun tegnüe chi zà du [[1798]], u l'è adatàu a teâtru pe' vuluntè de privèi du [[1814]]-[[1816|16]], pe' passâ dunca in gestiùn au Cumün du [[1830]], scibèn che i parchi i sun restèi de lungu in prupietè ae famìe de cuntu ch'e n'axevan cumisciunàu a realizasiùn. Cumm'u rèstu du cumplessu du ''castrum'', u Teâtru Sivicu u l'ha finìu p'êsse caciàu zü du [[1938]], pe' slargà u fundu de Vìa D'Aste<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Valerio Raimondo|tìtolo=Il Teatro Civico di Albenga (1814-1938)|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0376162|ànno=Utubre 2000|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|pp=4-6, 61-62}}</ref>. |- | rowspan="2" |[[Immaggine:Palàçio vêgio da Pretûa (Arbénga) - vìsta (1).jpg|senza_cornice|104x104px]] | rowspan="2" |6 |'''Veggiu palàssiu da Pretü(r)a''' |Custrusiùn missa versu u fundu da vìa, in sciu sò fiàncu a setentriùn, a l'ha cumensàu a svilüpâse zà du [[XII secolo|seculu XII]] e, du bèllu ciü avanti, a l'è vegnüa a sêde da Pretü(r)a arbenganese, ch'a g'ha lasciàu u numme. Fra i [[Anni 1960|ànni '60]] e u [[2009]] u l'è stètu a sêde da bibliutêca sivica<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20231015100436/https://anagrafe.iccu.sbn.it/isil/IT-SV0003|tìtolo=Biblioteca civica Simonetta Comanedi|léngoa=IT|vìxita=2024-11-06}}</ref> e, dau [[2001]], u l'è vinculàu daa [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendènsa]]<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00111150.pdf|tìtolo=Decrêtu de vinculu|dæta=24 frevâ 2001|léngoa=IT|vìxita=2024-11-06}}</ref>. De drentu, au sèntru du palàssiu, se ghe tröva in gran salùn cuèrtu da ina vorta a padiùn tütta tenzüa a frescu, mèntre i camìn e i purtèi i sun fèti d'abaìn<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2015/10/ad-albenga-va-allasta-il-palazzo-dellex-pretura-di-via-enrico-daste/|tìtolo=Ad Albenga va all'asta il Palazzo dell'ex Pretura di via Enrico d'Aste|dæta=28 utùbre 2015|léngoa=IT|vìxita=2024-11-06}}</ref>. |- |'''Tûre''' |A l'intrâ du veggiu palàssiu da Pretü(r)a, inte mü(r)aje de levante e de punènte de l'atriu, se ghe tröva di bluchetti de prìa negra de Pûi, ch'i se vegghen pe' quarche sö a partì da in'artessa de 1,5-2&nbsp;m dau pavimèntu. Sti lì i sun missi int'ina mane(r)a ch'a pà testimuniansa d'ina tûre che, pe(r)ò, e ne mancan du tüttu de infurmasiùi e de mensiùi stò(r)iche<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|p. 25}}</ref>. |- |[[Immaggine:Palàçio Borêa Rìcci (Arbénga) - vìsta (3).jpg|senza_cornice|104x104px]] |14-20<ref group="n.">U palàssiu intregu u cröve a nümerasiùn pâri fra i sivichi 14 e 20, cun numma u 14 e u 18 ch'i sun pe(r)ò de intrè; i âtri nüme(r)i i van defèti pe'e büteghe du cian terén</ref> |'''Palàssiu Borea Ricci''' |Palàssiu de cuntu d'Arbenga Veggia missu a setentriùn de Vìa D'Aste, u l'è stètu cumisciunàu daa famìa di Borea Ricci, ch'u l'ha fètu fabricà chi du [[XVI secolo|Sinquesèntu]]. U cumplessu u l'è vinculàu daa [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendènsa]] dau [[1910]]<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111132|tìtolo=Palazzo Borea Ricci|léngoa=IT|vìxita=2024-11-06}}</ref>. |- |[[Immaggine:Albenga - Torre Cazzulini - 2023-09-16 10-42-27 001.jpg|senza_cornice|139x139px]] |27 |'''Tûre e Cà di Cassulìn''' |Mensunâ fìn dai tèmpi antighi cumme de prupietè di Cassulìn, a l'è a primma de tûre arbenganesi ch'e se incuntravan rivandu dau ''castrum'' da Pòrte da Ma(r)ìna. A svetta cu'i sò 21 mêtri d'artessa d'in fàccia a Santa Ma(r)ìa<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/torre-cazzulini.htm|tìtolo=Tûre Cassulìn|léngoa=IT|vìxita=2024-07-13}}</ref>. Fòscia da fà remuntà au [[XIII secolo|seculu XIII]], a cumpa(r)ìsce inte 'n attu du [[1367]] cumme ''turris Spectorum'', vistu che ün di membri de sta famìa chi, Corado Sospetto, u l'axeva spusàu a fìa de Lanzarotto di Cassulìn. In testimunianse ciü resènti a l'è dìta a tûre de Gio Francesco Cassulìn, scignû da [[Castelanìa de Rivernàu|Castelanìa d'Arnascu]]. Presènte fina inte l'afrescu ch'u l'é(r)a in Santa Ma(r)ìa, dund'a l'è presentâ cun 'na cianta de figu in simma, a cunserva ancù u basamèntu de prìa, separàu dau restu (caraterizàu dai maùi a vista inta parte âta) grassie a 'na curnìxe. A se fàccia a punènte in sce Vìa Oddu, dund'a mustra ancù i garbi ch'i servivan pe'e travi ch'e rezevan i su(r)èi de legnu, muntèi in câxu de pe(r)igu<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|''Quartiere Santa Maria'', pp. 23-25}}</ref>. |- |[[Immaggine:Gêxa de Santa Marìa in Fontibus (Santa Marìa, Arbenga Veggia)-Faciâ 01.jpg|senza_cornice|104x104px]] |s.n.c |'''[[Gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus (Arbenga)|Gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus]]''' |A gêxa culegiâ de Santa Ma(r)ìa in Fontibus a l'è a segunda gêxa d'Arbenga Veggia e a se tröva nu luntàn daa catedrâle, ch'a furmava in cumplessu ünicu avanti ch'i fussen cacièi zü u ciòstru e e custrusiùi ch'e gh'é(r)an intu mezzu. E sò u(r)igine e nu sun gua(r)i cè(r)e, a ogni moddu a l'è mensunâ pe'a primma votta du [[1098]] e a pìa a strutü(r)a d'ancöi cu'ina recustrusiùn du [[XVII secolo|Seisèntu]], p'êsse turna rimanezâ a l'imprinsippiu du [[XX secolo|Növesèntu]] quande, pe' slargà a vìa, n'è derucàu a primma campâ. A gêxa a g'ha ina cianta de baxilica, a trê navè, cun de capélle in sci fiànchi e cuèrte da vorte a cruxe(r)a e a butte. Tra e ope(r)e chi cunservèi se pò regurdà a pa(r)a da ''Madònna cu'u Bambìn'', de l'Uràssiu De Ferài, e a càscia da ''Madònna du Carmu'', travaju de l'Antôgnu Ma(r)ìa Marajàn<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20589/|tìtolo=Chiesa di Santa Maria in Fontibus|léngoa=IT|vìxita=2024-11-06}}</ref>. |} == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|volùmme=Vul. XXI|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|cid=Costa Restagno, 1979}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giosetta Bertonasco Rubatti|tìtolo=Le Torri di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LI20001220|colànn-a=Memoïa Arbenga|ànno=2010|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Bertonasco Rubatti, 2010}} * {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Stradario essenziale del centro storico della Città di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR00NA9270|ànno=2001|editô=Edizioni dell'Unitre Ingauna|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=AA.VV., 2001}} * {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Liguria|url=https://books.google.com/books?id=sTuwrCII3pkC|ediçión=6|ànno=1982|editô=Touring Club Italiano|çitæ=Milàn|léngoa=IT|òpera=Guida d'Italia|cid=AA.VV., 1982|ISBN=88-365-0009-9}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=http://www.immaginistorichealbenga.it/enrico-daste-via-la-via/|tìtolo=Enrico D'Aste, via|outô=AA. VV.|scîto=Albenga: Immagini e Ricordi|léngoa=IT}} [[Categorîa:Stradde d'Arbenga]] mmxmw8puq3uwi0ym36mgchskjo87q26 Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga) 0 31635 274878 274664 2026-10-19T18:59:14Z N.Longo 12052 + wl 274878 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[File:Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga Veggia)-Vìsta 03.jpg|thumb|A Vìa vista dau Palàssiu di Scotti]] A '''Vìa de Medaje d'Ò(r)u''' (''Via delle Medaglie d'Oro'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è 'na stradda fra e ciü impurtanti d'Arbenga Veggia, ch'a traversa tantu u quartê de San Giuànni cumme quellu de San Scî. A cûre defèti a partì daa Pòrte de l'A(r)òscia fìn a rivà da quella de Mu(r)ìn, passandu da 'na parte a l'âtra du sèntru sitadìn lungu quellu ch'u l'é(r)a u càrdu màscimu da [[Albingaunum|sitè rumâna]]. == Sto(r)ia == A vìa a cûre pe' in antìgu e impurtante percursu d'Arbenga Veggia, passandu in curispundènsa de quellu ch'u l'é(r)a u cardu màscimu de ''[[Albingaunum]]''<ref name=":5">{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 41}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', pp. 13-14}}</ref>. De ciü, de quelli tèmpi, a funsiunâva ascì cumme pursiùn ürbâna da ''[[Via Julia Augusta]]'', che pròpiu pe' de chi a traversâva a sitè<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', p. 16}}</ref>. Inte l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] a l'é(r)a üna de stradde ciü impurtanti e trafeghèi d'[[Arbenga]], cumme testimuniàu daa registrasiùn a catastru de cà cu'in valû ciü âtu che inti caruggi de segunda impurtansa<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Lo sviluppo urbano'', p. 21}}</ref>. Avanti de pià u numme ch'a g'ha au dì ancöi, a Vìa de Medaje d'Ò(r)u a l'è stèta primma intitulâ au ré Vittorio Emanuele e pöi a l'é(r)a vegnüa Vìa Turinettu. Intu detaju, l'intitulasiùn mudèrna a se riferìsce ae quattru medaje d'ò(r)u guagnèi da sitadìn arbenganesi: a medaja du cuntrami(r)àiu Alessandro D'Aste Stella, quella du Bruno Comandone, capitàn d'artije(r)ìa caüttu in [[Rùscia|Rüscia]] du dixèmbre [[1942]], quella du suttatenènte di arpìn Aldo Turinetto, mortu de lungu de stu ànnu lì inti Balcâni, e ancù a medaja du partigiàn Roberto Di Ferro, massàu du [[1945]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|pp. 41-42}}</ref>. == Descrisiùn == [[File:Vìa de Medàje d'Ò(r)u (Arbenga Veggia) - Màppa.svg|thumb|upright=2.5|center|Mappa de Vìa de Medaje d'Ò(r)u, cu'i caruggi ch'i se ghe incruxan]]Üna de ciü impurtanti stradde du sèntru d'Arbenga, ch'a ripercûre u càrdu mascimu da sitè rumâna, venèndu da l'estremitè meridiunâle, versu [[a Sènta]], e pruseguèndu versu setentriùn, passandu da 'na parte a l'âtra tantu du quartê de San Scî cumme de quellu de Turlâ. I sò dui imbucchi i sun rapresentèi da due pòrte de ciü cunusciüe: versu a scciümè(r)a quella dìta "de l'A(r)òscia", l'âtra quella "de Mu(r)ìn". Imbucandula partèndu daa primma de due pòrte, se scuntra da sübitu u quartê de San Scî, inmetenduse inte vixinanse da Ciàssa de l'A(r)òscia, ch'u se ghe rìva seguèndu u percursu da Barbacana, caruggiu ch'u sêgue a fì e mü(r)aje antighe. In avanti i se scuntran di elemènti artistichi de riliêvu, tantu inte architetü(r)e quantu inte decurasiùi de ste chi mèxime. De rilivêvu, presèmpiu, in survapòrte in prìa negra (tütelàu dau [[1935]] daa [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendènsa]]<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/stralci/00109572_sc.pdf|tìtolo=Sovraporta - Decreto di tutela|léngoa=IT|vìxita=2024-11-23}}</ref>), ch'u se tröva pôcu primma da cruxe(r)a cun [[Vìa Rumma (Arbenga)|Vìa Rumma]], d'in faccia aa Cà di Stücchi, ch'a se fa cunusce pe'a sò carateristica faciâ. Fra i palàssi stò(r)ichi ch'i se ghe faccian, apartegnüi ae ciü gròsse famìe ingàune, se scuntra pe' primmu quellu di Rulandi-Ricci-Capelìn, pe' rivà pöi a quellu di D'Aste e da chi, in [[Ciàssa de San Dumenegu (Arbenga)|San Dumenegu]], ciàssa sèntru du quartê. Inte sta primma parte da vìa se ghe incruxa ascì [[Vìa Cavour (Arbenga)|Vìa Cavour]], che cun Vìa Rumma e a [[Vìa de Turlâ (Arbenga)|Vìa de Turlâ]] a l'axeva 'na serta impurtansa, tantu ch'e l'é(r)an cunscide(r)èi cumme di decümèi segunda(r)i. U prinsipâle, rapresentàu da [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]] e da Vìa Maineri, u furma cu'u ''cardo maximus'' a cruxe(r)a di Quattru Canti, in curispundènsa de dunde se trövan ascì e tûre di Rulandi-D'Aste e quella di Lengueja Do(r)ia, ciü a famusa lugetta a dui èrchi, dìta di Quattru Canti pü(r)e sta chi. Ancù in avanti u se rìva in Turlâ, cun ancù palàssi de cuntu, cumme quellu di Seullìn (cu'a tûre ch'a domina in sce l'incruxu cu'a Vìa de Turlâ) e quellu di Scotti. In ürtimu u se rìva au lìmite tucandu a parte setentriunâle de mü(r)aje, cun in âtru tòccu da Barbacana ch'u permette de gi(r)âse versu a [[Ciàssa de Turlâ (Arbenga)|Ciàssa de Turlâ]] o versu San Fransescu, o sedunca sciurtèndu daa Pòrte de Mu(r)ìn. === Cruxe(r)e === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> A Barbacana - U Caruggiu da Sènta (Arbenga Veggia).jpg|A Barbacana o u Caruggiu da Sènta PmAlbenga04.jpg|U Caruggiu de l'A(r)òscia Via Rumma (Sentru Stòricu d'Arbenga)-Vista da l'imbuccu venèndu daa Vìa de Medaje d'Òu 01.jpg|Vìa Rumma daa cruxe(r)a cun Vìa de Medaje d'Ò(r)u A Tûre di Barbera (San Scî, Arbenga veggia)-Vista d'in Via Somis 05.jpg|Vìa Somis versu Vìa de Medaje d'Ò(r)u Vico al Centa 1.jpg|U Caruggiu du Navùn Via Cavour (San Scî, Arbenga Veggia) 24.jpg|Vìa Cavour d'in Vìa de Medaje d'Ò(r)u Albenga-IMG 0361.JPG|Vìa Baccio Emanuele Maineri versu Vìa de Medaje d'Ò(r)u Vìa Benardu Ricci (Arbenga Veggia).jpg|Vìa Benardu Ricci versu Vìa de Medaje d'Ò(r)u </gallery> * U Caruggiu da Sènta, lungu 130 mêtri, u cûre seguèndu l'àndiu da scciümè(r)a, a partì da Vìa de Medaje d'Ò(r)u fìn a zunze in [[Vìa Oddu (Arbenga)|Vìa Oddu]]. Scicumme ch'u pàssa a còsta de mü(r)aje, u l'ha piàu u stranumme de ''Barbacana''<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 32}}</ref>. * U Caruggiu de l'A(r)òscia, ch'u lìga a Vìa de Medaje d'Ò(r)u cu'u Caruggiu dau Gumbu (au dì d'ancöi dedicàu au Marco Antonio Barbera), ciü a punènte, pe' ina lunghessa de 35 mêtri in tüttu. U pìa u numme da[[a Sènta]], inte l'antighitè cunusciüa delungu cu'u numme d'A(r)òscia, cun stu tuponimu che in Arbenga Veggia u l'è restàu ascì aa vixìna Ciàssa de l'A(r)òscia<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 28}}</ref>. * [[Vìa Rumma (Arbenga)|Vìa Rumma]], caruggiu che intu sò percursu u repìa da vixìn u segundu decümàn p'impurtansa da sitè rumâna<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''L'evoluzione topografica di Albenga dalla romanità al medioevo'', pp. 16, 139}}</ref>, u g'ha u sò imprinsippiu au de sutta de l'èrcu du Palàssiu Rulandi-Ricci-Capelìn e u finìsce tòstu 230 mêtri de dòppu, au de sutta de ün di dui pòrteghi de l'Uspeâ, traversandu tantu San Scî cumme Sant'Eulàlia. A l'è ciamâ ascì cu'u stranumme de "u Caruggiu dau Culêgiu", scicumme che se ghe fàccia u Culêgiu Oddu. * Vìa Somis, ch'a parte d'in frunte au cumensu de Vìa Rumma, ch'a n'è a cuntinuasiùn versu a Ciàssa de San Dumenegu, recarcandu ascì sta lì u percursu du veggiu decümàn. A pòrta u numme du Giovanni Somis, sutta-prefettu da [[Pruvinsa d'Arbenga]] fra u [[1824]] e u [[1829]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 59}}</ref>. * [[Ciàssa de San Dumenegu (Arbenga)|Ciàssa de San Dumenegu]], a se tröva a munte da stradda, restandu aa mancina partèndu daa Pòrte de l'A(r)òscia. A se dröve in sciu cantu dund'u gh'è u Palàssiu D'Aste-Ardüìn e a l'ha ina cianta nu regulâre, vistu ch'a se slarga pe' pôcu ciü de 1.300 mêtri quàddri cun 'na furma a "L" duvüa au fètu ch'a l'ha avüu u(r)igine daa messa asemme de spassi dife(r)ènti<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 53}}</ref>. A pìa u numme dau santu ch'u gh'è dedicàu u cumplessu ch'u se ghe fàccia, mèntre intu parlà pupulâre se ghe dìxe "Da l'Aviamèntu", scicumme che l'edifissiu u l'è stètu pe' di ànni sêde de 'na scö(r)a tecnica. * U Caruggiu du Navùn, dedicàu au canònicu Tumâxu Navùn, visciüu a cavàllu fra [[XVIII secolo|Settesèntu]] e [[XIX secolo|Öttusèntu]], autû de l'incumpìa recampâ de memo(r)ie stò(r)iche arbenganesi ''Dell'Ingaunia''. Se tratta de 'n carugettu strêtu, vurtàu a l'imbuccu, ch'u l'inmette turna in San Dumenegu doppu tòstu 30 mêtri. * [[Vìa Cavour (Arbenga)|Vìa Cavour]], se diràmma in scia drìta, cun l'imbuccu fra mezzu u Palàssiu Rulandi-D'Aste e a Cà di Gerardenghi, sciurtèndu a l'artessa du Palàssiu di Pe(r)usu-Seùlla inta [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa de San Michê]]. Passâ sta lì a pàssa d'ataccu aa [[Ciàssa di Pésci (Arbenga)|Ciàssa di Pésci]] e a finìsce de dòppu, sgarbandu intu caruggiu de verdü(r)e(r)e, cun 'na lunghessa de ciü de 100 mêtri in tüttu<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 31}}</ref>. * Vìa Baccio Emanuele Maineri, dedicâ au scritû tui(r)anìn, asemme a Vìa Ricci a furma a cruxe(r)a di Quattru Canti, marcâ fina daa presènsa da lugetta ch'a ne pìa u numme. A rapresènta l'ürtimu trètu du decümàn màscimu versu munte, druvènduse a partì daa Tûre di Lengueja Do(r)ia pe' cuntinuà fina inta [[Ciàssa du Semina(r)iu (Arbenga)|Ciasetta dau Sufragiu]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 42}}</ref>. * [[Vìa Benardu Ricci (Arbenga)|Vìa Benardu Ricci]], parte du quartê de San Giuànni e duve(r)â inti tèmpi antìghi cumme cunfìn fra i quartèi d'Arbenga Veggia, a recarca u percursu decümàn màscimu de ''[[Albingaunum]]'' rivandu fìn inta [[Ciàssa San Michê (Arbenga)|Ciàssa de San Michê]], dunde pöi a cumènsa [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]], ch'a n'è u cuntinuu. A dêve u sò numme au Benardu Ricci, benefatû de ricca famìa arbenganese, ch'u l'ha fundàu du [[1565]] in'ope(r)a pe' l'ascistènsa di pòve(r)i. <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> CENTRO STORICO - panoramio - Emanuela Meme Giudic… (5).jpg|U Caruggiu di Russi Albenga centro storico dentro Porta Mulino.jpg|Vìa de Medaje d'Ò(r)u e, in scia drìta, u Caruggiu aa Ciàssa de San Fransescu Albenga centro storico 5.jpg|Caruggiu aa Pòrte de Turlâ </gallery> * A Vìa de Turlâ, a pìa u numme da üna de pòrte sitadìne e a recarca u percursu de ün di decümèi segunda(r)i<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''Le mura'', p. 151}}</ref>, a partì daa ciàssa ch'a se ghe tröva sübitu de dòppu fìn a rivâ inta Vìa de Medaje d'Ò(r)u, a l'artessa da Cà di Rulandi Ricci. * Vìa Mariettina Lengueja, a cuntinuasiùn da Vìa de Turlâ, ch'a cumènsa in sciu "Cantu di Barbe(r)i", cum'u l'é(r)a in antigu ciamâ a cruxe(r)a, scicumme ch'a l'è giüstu au de sutta da Tûre di Seullìn, 'na votta apartegnüa ai Barbe(r)i. A pòrta fìn versu Vìa Pertinace, a l'imbuccu da [[Ciàssa di Leùi (Arbenga)|Ciàssa di Leùi]]. A g'ha dètu u numme Mariettina Lengueja, ch'a ne vegnìva da üna de ciü gròsse famìe da sitè e ch'a l'axeva lasciàu u sò patrimoniu cun di scòppi benefichi<ref name=":5" />. * U Caruggiu di Russi, u l'è dedicàu aa famìa di Russi, che zà du Trexèntu a faxeva parte da nubiltè zenese, famìa de prim'urdine, fra i sò mèmbri i ghe sun stèti di academichi, cumme u Giuànni Batìsta Russi e u Steva Russi, tütti dui visciüi intu Seisèntu. Carugettu strêtu, u porta fìn in Turlâ, slarganduse aa mitè cun 'na ciasetta, u presènta i tipichi erchetti a zuntà e faciè da 'na parte a l'âtra da vìa<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 52}}</ref>. * U Caruggiu di Scotti, dedicàu ciü intu specificu a Nicolò Scottu, canonicu da Catedrâle da segunda mitè du [[XVII secolo|Seisèntu]], regurdàu pe'i fundi furnìi tantu aa Gêxa cumme au Capìtulu, lungu ina setantêna de mêtri u pòrta fina daa Sca(r)a de Balacaghé<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 59}}</ref>. * U Caruggiu aa Ciàssa de San Fransescu, u pòrta u numme da Ciàssa ch'u ghe inmette doppu in percursu de 143 mêtri, sgarbandu ciü de precisu inte Vìa Ernestu Rulandi Ricci, in pruscimitè da Pòrte de San Fransescu<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 54}}</ref>. * U Caruggiu aa Pòrte de Turlâ, u segue du tüttu u percursu de mü(r)aje d'Arbenga Veggia, partèndu d'inta Pòrte de Mu(r)ìn e rivandu ciü de 'na sentêna de mêtri de dòppu fina a quella de Turlâ, passandughe se vegghen i lucâli ina votta duve(r)èi cumme stalle pe'e béstie, cun trèi tipichi pòrteghi immü(r)èi<ref>{{Çitta|AA.VV., 2001|p. 49}}</ref>. === Architetü(r)e === {| class="wikitable" !Figü(r)a !n° !Numme !Descrisiùn |- |[[Immaggine:A Pòrte du Muìn (Sentru Stòricu d'Arbenga).jpg|senza_cornice|104x104px]] |s.n.c. |'''Pòrte de Mu(r)ìn''' |A Pòrte de Mu(r)ìn a se tröva in curispundènsa de l'estremitè da vìa versu setentriùn, dunde se sgarba d'inte mü(r)aje sitadìne pe' l'antìgu percursu ch'u mêna au Puntelungu. Mensunâ intu passàu cumme ''porte Molendini'', a l'é(r)a a ciü impurtante fra quelle de stu fiancu de mü(r)aje e, dunca, a l'é(r)a bèn furtificâ<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''Le mura'', p. 157}}</ref>. A pìa u sò numme da in mu(r)ìn mensunàu chi zà du [[XII secolo|Millesèntu]], ciü avanti inglubàu intu gì(r)u de mü(r)aje pe' de raxùi de segü(r)essa, e, de pôcu ciü a munte, se pò ancù vegghe ina pursiùn de ste mü(r)aje cunservâ fina a l'artessa di mèrli<ref>{{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/porta-molino-mura-medievali.htm|tìtolo=La Porta Mulino e le mura medievali|léngoa=IT|vìxita=2024-11-21}}</ref>. A pòrte, cumm'a se vegghe au dì d'ancöi, a ne vegne pe(r)ò da ina recustrusiùn ciü resènte, fabricâ du [[1831]] segundu u güstu de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]]<ref name=":1">{{Çitta|Lamboglia, 1992|''La torre e casa Lengueglia D'Oria e la Via Medaglie d'Oro'', p. 130}}</ref>. |- |[[Immaggine:Vìa de Medaje d'Ò(r)u (Arbenga Veggia)-Vìsta 08.jpg|senza_cornice|104x104px]] |7 |'''Palàssiu Scotti-Nicula(r)i''' |U Palàssiu Scotti-Nicula(r)i u l'è in palàssiu de cuntu d'Arbenga Veggia, a dui cièi, fabricàu a partì dau [[XIII secolo|Duxèntu]]. Aa fìn de l'ürtimu seculu u l'è stètu restauràu, fandu turnà aa vista a sò faciâ de l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]], cu'u prufì d'in èrcu macissu e seminteràu ch'u se pò ancù vegghe au cian terén<ref name=":1" />. De drentu u cunserva ina gran sca(r)inâ du [[XV secolo|Quattru]]-[[XVI secolo|Sinquesèntu]] e dau güstu ciütòstu arcaicu, a rampa ünica, ch'a munta dau cian terén au primmu cian e pöi, cu'a segunda rampa, dau primmu au segundu cian<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|''Il paesaggio urbano e le arti'', p. 151}}</ref>. Dau [[1935]] u palàssiu u l'è vinculàu daa [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendènsa]]<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111144|tìtolo=Palazzo Scotto-Nicolari|léngoa=IT|vìxita=2024-11-21}}</ref>. |- | |8-10-12-14-16-18-20<ref group="n.">L'intrâ prinsipâle du Palàssiu a pòrta u sivicu n°14</ref> |'''Cà di Rulandi-Ricci''' |A Cà di Rulandi-Ricci a l'è in gran palàssiu de cuntu d'Arbenga Veggia da l'u(r)igine pe(r)ò ciü resènte di âtri ch'i se fàccian in scia vìa. Defèti, u cumplessu u l'è stètu cumisciunàu inte furme ch'e se vegghen au dì d'ancöi dau senatû Vittorio Amedeo Rolandi Ricci, ch'u n'ha afidàu a prugetasiùn au famusu architèttu Gino Coppedè. Intu parlà, du restu, a l'è fina cunusciüa cumme "u Palàssiu du Senatû"<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0455769|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=51|capìtolo=U Strada"iu}}</ref>. Pe'u cumplessu, inandiàu du [[1910]], a dife(r)ènsa du sò solitu u Coppedè u s'è tegnüu in sce de linee ciü tradisiunâli, in acôrdiu au cuntèstu du sèntru stò(r)icu. A faciâ a l'è tütta abelìa dae decurasiùi ch'e ghe sun stète tenzüe in simma e a l'è stèta rangiâ ch'u nu l'è gua(r)i, mèntre i pügioli i sun de güstu ciü antìgu<ref>{{Çitta web|url=https://www.albengacorsara.it/corsara/2010/06/04/coppede-ad-albenga/|tìtolo=Il trend dei desideri - Coppedè ad Albenga|outô=Alfredo Sgarlato|dæta=4 zügnu 2010|léngoa=IT}}</ref>. U cumplessu u l'è vinculàu daa [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendènsa]] dau [[1923]]<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700110924|tìtolo=Casa Rolandi-Ricci|léngoa=IT|vìxita=2024-11-22}}</ref>. |- | rowspan="2" |[[Immaggine:Tûre di Seullìn (Arbenga Veggia)-Vìsta 06.jpg|senza_cornice|139x139px]] | rowspan="2" |25-27<ref group="n.">L'intrâ prinsipâle du Palàssiu a pòrta u sivicu n°25</ref> | rowspan="2" |'''Palàssiu e tûre di Seullìn''' |U Palàssiu di Seullìn u sta in sciu cantu ch'u da in sce Vìa Lengueja e bèn u rapresènta in esempiu de architetü(r)a medievâle, elevàu in sce sinque cièi, in u(r)igine sei. L'ürtimu cian u l'è vegnüu zü in seguitu au [[Teramòttu da Maìna de Diàn du 1887|teramòttu du 1887]] e nu l'è ciü stètu ti(r)àu sciü. Tracce de stu chi se ponen ancù vegghe intu pruspettu a meridiùn. U frunte du palàssiu u l'è du tüttu intunacàu de russu, pü(r)e se au de sutta i se su cunservèi i segni de avertü(r)e a bifura ch'e gh'é(r)an de primma<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''La torre e casa Lengueglia D'Oria e la Via Medaglie d'Oro'', pp. 129-130}}</ref>. I vàri su(r)èi da rexidènsa i presèntan ina cuvertü(r)a cianélla. A rexidènsa, ch'a pìa u numme daa famìa de cuntu arbenganese, a l'è stèta custruìa de dòssu aa tûre de lungu de prupietè da mèxima famìa<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00111154.pdf|tìtolo=Palazzo Cepollini inglobante Torre dei Cepollini - Relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-11-22}}</ref>. |- |A l'è a tûre d'Arbenga cu'u ciü largu basamèntu ch'u ghe secce fra tütte, fètu de blocchi de prìa negra de Pûi ch'i rivan fina a 'n'artessa de 12<ref name=":3">{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|pp. 46-48}}</ref>-15<ref name=":2" /> mêtri. D'u(r)igine di primmi du [[XIII secolo|Quattrusèntu]] (o sedunca de quarche perdiudu avanti), du cumplessu se trövan referense zà fìn da l'afrescu ch'u gh'é(r)a in [[Gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus (Arbenga)|Santa Ma(r)ìa]], pü(r)e se inti ànni a l'è passâ de man ciü de 'na votta, tantu che inte l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] u resülta ch'a se tröva intu ''Cantu di Barbe(r)i''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gerolamo Rossi|tìtolo=Storia della città e diocesi di Albenga|url=https://books.google.com/books?id=ToyQa1s6q5EC&pg=PA280|ànno=1870|editô=Tipografia T. Craviotto|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=280|cid=Rossi, 1870}}</ref>, segnu ch'u cunferma l'apartenènsa, de dòppu u [[XV secolo|Seisèntu]], a st'âtra famìa. Intu sò pruspettu a mustra di barcùi squadrèi, ciü mudèrni, ch'i mustran cumme intu tèmpu i seccen cangièi, a l'internu, i livélli di cièi. L'intrâ prinsipâle a se truvava au cumènsu de Vìa Lengueja, primma ch'u ghe fusse tacâ de dòssu a trumba de sca(r)e ch'a l'inmette inte stànsie de d'âtu. Âtra particularitè, cumün a de âtre architetü(r)e stò(r)iche arbenganesi, u l'è u fètu che a strutü(r)a a se mustra inclinâ versu a vìa, pödâse ch'a secce duvüa a 'na mutivasiùn lògica, cuscì cumme au teren ch'u nu l'ha rezüu<ref name=":3" />. |- |[[Immaggine:Casa e torre Lengueglia-Doria, Albenga 02.jpg|senza_cornice|139x139px]] |40-42<ref group="n.">L'entrâ prinsipâle du Palàssiu a pòrta u sivicu n°40</ref> |'''Cà e tûre di Lengueja Do(r)ia''' |Impunènte tûre ti(r)â sciü du [[XIII secolo|seculu XIII]] ch'a se pusisiùna tòstu aa mitè du percursu da vìa, a l'artessa di Quattru Canti, de dòppu, i ghe sun stèti zunti de dòssu dui tòcchi, ün ch'u dà in sciu caruggiu, l'âtru gi(r)àu versu Vìa Maineri. Mensunâ inti ducumènti stò(r)ichi numma cumme "di Lengueja" scicumme ch'i sun stèti vélli i primmi prupietàri, dapöi lighèi pe' vìa de 'n matrimòniu ai Do(r)ia, ma sulu che dau [[XVI secolo|Seisèntu]]<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|pp. 52-55}}</ref>. A strutü(r)a a se mustra cu'in basamèntu de prìa negra surmuntàu dau restu du còrpu de l'edifissiu, tüttu de maùi a vìsta. U moddu ch'a se mustra au dì d'ancöi u l'è u frütu di restàuri du [[1936]]-[[1938]], ch'i l'han purtàu turna aa lüxe e avertü(r)e ch'e gh'é(r)an in u(r)igine. Ciü intu specificu se pònen bèn vegghe intu pruspettu prinsipâle de bifure de güstu rumanicu, asemme a de trìfure, de ste chì üna a l'è quella au segundu cian, versu a cruxe(r)a cun [[Vìa Benardu Ricci (Arbenga)|Vìa Ricci]], duvèrta du [[XIV secolo|seculu XIV]] sfundandu u prufì de 'n'avertü(r)a ch'a gh'é(r)a de primma<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''La torre e casa Lengueglia D'Oria e la Via Medaglie d'Oro'', p. 128}}</ref>. |- |[[Immaggine:Lögia di Quàttro Cànti (Arbénga) - vìsta (1).jpg|senza_cornice|104x104px]] |43<ref group="n.">U sivicu u se riferisce a l'intrâ de bütega ch'a se dröve in scia Lòggia</ref> |'''Lòggia di Quattru Canti''' |A se tröva intu scitu dunde se incruxan i stò(r)ichi cardu e decümàn d'Arbenga Veggia, au dì d'ancöi rapresentèi daa Vìa de Medaje d'Ò(r)u e da Vìa Benardu Ricci. A lugetta a sa(r)ea stèta fabricâ fra [[XIII secolo|Duxèntu]] e [[XIV secolo|Trexèntu]] e a l'ha cunservàu a carateristica cunfurmasiùn di dui èrchi. Defèti, quellu ch'u dà in sce Vìa Medaje d'Ò(r)u u l'è semireundu e dunca ciü stundàu rispettu a quellu ch'u se fàccia in sce l'âtru caruggiu. A ògni moddu tütti dui i sun fèti de laterissiu e cumm'u se pò ancù vegghe, a lugetta a presènta in basamèntu cun blocchi de prìa a vista, ch'u se ghe diramma a strutü(r)a, cu'in bèllu vortu a cruxe(r)a de güstu medievâle<ref>{{Çitta web|url=https://sigecweb.beniculturali.it/sigec/item/print/ICCD14150624|tìtolo=Loggia dei Quattro Canti (Scheda)|léngoa=IT|vìxita=2024-11-09}}</ref>. |- |[[Immaggine:Casa_e_torre_D'Aste_Rolandi,_Albenga_01.jpg|senza_cornice|139x139px]] | rowspan="2" |45-51 |'''Tûre di Rulandi - D'Aste''' |A tûre a se tröva in sciu cantu cun [[Vìa Benardu Ricci (Arbenga)|Vìa Benardu Ricci]], bèn vixibile mi(r)andu l'incruxu d'inte Vìa Maineri, marcâ zà inti tèmpi antighi, tantu ch'a se mustra tantu inte l'afrescu ch'u l'é(r)a cunservàu in [[Gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus (Arbenga)|Santa Ma(r)ìa]] quantu inte mappe d'Arbenga fète dau Vinzoni e ancù intu disegnu d'Arbenga Veggia piâ d'in San Martìn. A segunda de quantu sciurtìu intu mèntre di restauri di [[Anni 1960|ànni '60]] a sa(r)ea stèta ti(r)â sciü fra a fìn du [[XIII secolo|seculu XIII]] e i cumènsi du [[XIV secolo|XIV]]. Cumme pe'a cà ch'a ghe furma in blòccu ünicu, l'edifissiu u l'è apartegnüu au Tu(r)ellu D'Aste e ancù primma ai Lengueja. In u(r)igine a strutü(r)a a l'é(r)a dife(r)ènte, scicumme ch'a l'è stèta tajâ inta parte âta, e scistemâ cumme teràssa, cu'e mü(r)aje, pe' trèi làtti in sce quattru, ch'e ghe sun servìe cumme burdu. U basamèntu u l'è de prìa de Pûi, in cangiu, mèntre ch'i a rangiavan, integrèi inta strutü(r)a i sun stèti truvèi di resti de vasi a turtaiö, ch'i fan pensà ch'u sbasciamèntu u sa(r)ea avegnüu du [[XVII secolo|Seisèntu]]<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|pp. 55-58}}</ref>. |- |[[Immaggine:Palàssiu_D'Aste_-_Rulandi_-_Ricci_(San_Scî,_Arbenga_Veggia)_04.jpg|senza_cornice|104x104px]] |'''Palàssiu Rulandi - D'Aste''' |U Palàssiu Rulandi - D'Aste, o ascì Rulandi - Ricci u l'occupa l'intregu isulàu fra i Quattru Canti, Vìa Cavour e U Fussàu Ve(r)àn. U primmu grüppu de cà u l'è mensunàu inti catastri du [[1552]], vegnüu fra [[XVI secolo|Sinquesèntu]] e [[XVII secolo|Seisèntu]] prupietè du Tu(r)ellu D'Aste, che de sò cuntu u l'axeva catàu da Galeottu e Gio Tumâxu di Lengueja. Fra i edifissi tachèi asemme fra u [[1623]] e u [[1679]], due cà du Quattrusèntu, cun tantu de tûre, üna versu i Quattru Canti, l'âtra a l'imbuccu de Vìa Cavour. Passàu de man ai Rulandi du [[1749]], u l'ha uspitàu ascì in zùenu [[Napolion Bonaparte|Napuleùn Bunaparte]] de derê aa Campàgna d'Itàlia.<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979-80|pp. 41-43}}</ref> |- |[[Immaggine:Torre Navone, Albenga 02.jpg|senza_cornice|139x139px]] |60 |'''Tûre di Navùi''' |Du tüttu scìmile inta sò primma fase de custrusiùn a quelle di Lengueja e di Seullìn, a se tröva in diresiùn de l'imbuccu de Vìa Cavour. Pü(r)e se sbasciâ, a spìcca inti cunfrunti di âtri edifissi d'in gì(r)u. A se presènta cun quattru cièi e a l'è caraterizâ da 'n basamèntu custituìu da di picìn blòcchi de prìa, cumme mustràu dai restauri da fìn di [[Anni 1950|ànni '50]]. Stu lì l'è surmuntàu daa parte de mezzu, inglubâ inte l'edifissiu e ancù da l'ürtimu livéllu fètu de laterissiu. A primiscima famìa prupietària a pà ch'a fusse quella di Lengueja, seguìa inti ànni dai Scrivani e ancù dai Navùi. Fìn ai [[Anni 1920|ànni '20]] in man ai Montano, ancöi a l'è in prupietè ai Ferrari<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00111153.pdf|tìtolo=Torre Navone, decreto di tutela e relazione storico artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-11-21}}</ref>. |- |[[Immaggine:Palàssu D'Aste-Ardüìn (sentru stòricu d'Arbenga)-Vìsta 09.jpg|senza_cornice|139x139px]] |66-68-70-72-74<ref group="n.">L'intrâ prinsipâle du Palàssiu a pòrta u sivicu n°70</ref> |'''Palàssiu D'Aste-Ardüìn''' |U Palàssiu D'Aste-Ardüìn, dìtu ascì Cà D'Aste-Ardüìn o numma Palàssiu D'Aste, u ne vegne da ina serie d'agregasiùi de cà de l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] ch'e se faciâvan in scia vìa, fèta primma du [[XVIII secolo|Settesèntu]], ch'a l'ha purtàu aa furmasiùn de in palàssiu ünicu desvilüpàu sciü trèi cièi, pöi isèi a quattru. U palàssiu u cuntegne due sca(r)inè; quella prinsipâle, a quattru rampe e fabricâ du [[XVII secolo|Seisèntu]], a se desvilüppa d'inte in atriu cuèrtu da votta a lünetta. Au segundu cian se ghe tröva in gran sâla dìta a "stansia di stücchi", ricca de stücchi barocchi, scibèn ch'i seccen in parte ruinèi da l'ègua. Grassie a in restauru, fètu du [[1994]], se pò turna vegghe ina parte da ricche pitü(r)e ch'e ne decurâvan a faciâ, scibèn che ruinèi dau tèmpu e dai intervènti pe' slargà e intrè e dà l'intonacu in sce mü(r)aje<ref>{{Çitta web|url=http://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00111116.pdf|tìtolo=Casa D'Aste-Arduini - Relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2024-11-21}}</ref>. |- |[[Immaggine:Palassu Rolàndi Rìcci (Sentru stòricu d'Arbenga)-Vìsta 04.jpg|senza_cornice|139x139px]] | rowspan="2" |65-67-69-71-73<ref group="n.">L'intrâ prinsipâle du Palàssiu a pòrta u sivicu n°73</ref> |'''Palàssiu Rulandi-Ricci-Capelìn''' |Palàssiu e rexidènsa nobile, datàu du [[XVII secolo|Seisèntu]]<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111115|tìtolo=Palazzo Rolandi Ricci Cappellini|léngoa=IT|vìxita=2024-11-21}}</ref>, u l'è apartegnüu aa famìa Barbe(r)a avanti ch'u vegnìsse de quelle ch'u ne pòrta u numme. U l'è de cianta nu regulâre, furmàu da dui còrpi prinsipâli racurdèi da in âtu pòrtegu, ch'u ne caraterìzza u pruspettu in scia Vìa de Medaje d'Ò(r)u, de cuntru, mi(r)andu da Vìa Rumma u se vegghe, pôcu au de surva de l'ârcu, in gran barcùn bügnàu. L'intrâ prinsipâle, faciâ in sciu cardu màscimu, a l'ha in gì(r)u 'na curnixe de marma(r)u. Ti(r)àu sciü cun di mate(r)iali in prìa e laterissiu, u l'è strütu(r)àu in sce quattru cièi e u presènta tantu de stansie cuvèrte a cruxe(r)a quantu sèrte cuvèrte cun vorta a lünétta<ref>{{Çitta web|url=https://sigecweb.beniculturali.it/sigec/item/print/ICCD14150599|tìtolo=Palazzo Rolandi Ricci Cappellini, scheda completa|léngoa=IT|vìxita=2024-11-21}}</ref>. U cumplessu u l'é(r)a stètu vendüu du [[XVIII secolo|Setesèntu]] ai Rulandi-Ricci, fìn a quande, du [[1967]], Luigi Rulandi Ricci u l'ha dunàu aa [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi]], ch'u l'ha mantegnüu fìn au [[2008]]<ref name=":0">{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|''La descrizione delle torri di Albenga'', ''Quartiere San Siro'', pp. 63-64|Bertonasco Rubatti, 2010}}</ref>. Da quell'annu u l'è de prupietè pe'a ciü parte privâ, duve(r)àu cumme sêde de apartamènti e de ufìssi. |- |[[Immaggine:A Tûre di Barbera (San Scî, Arbenga veggia)-Vista d'in Via Somis 04.jpg|senza_cornice|139x139px]] |'''Tûre Barbe(r)a''' |Adòssu au palàssiu a se tröva ina tûre, ciamâ a "Tûre di Barbe(r)a", ch'a se issa fra i têiti de cà d'in gì(r)u e a remunte(r)eva au [[XIII secolo|seculu XIII]], vegnüa parte du palàssiu numma che intu [[XVIII secolo|seculu XVIII]], tantu che ancöi se ghe tröva au de drentu a trumba da sca(r)a ch'a permette l'acessu ai cièi de d'âtu da rexidènsa. Podâse che a tûre a gh'avesse u sò ingressu a meridiùn, fètu de prìa de Pûi, ch'u daxeva dunca intu caruggiu, scibèn ch'aù u secce stètu seràu<ref name=":0" />. |- | rowspan="2" |[[Immaggine:A Cà di Stücchi (Via de Medaje d'Òu, Arbenga) 01.jpg|senza_cornice|104x104px]] | rowspan="2" |76-78-80-82<ref group="n.">L'intrâ prinsipâle da cà a pòrta u sivicu n°80</ref> |'''Cà di Stücchi''' |A Cà di Stücchi a l'è ina cà ch'a se fàccia in sce Vìa de Medaje d'Ò(r)u, missa intu cantu de sta lì cun Vìa Somis. A pìa u sò numme daa ricca decurasiùn a stücchi da faciâ, de güstu ba(r)occu e fabricâ du [[XVIII secolo|Settesèntu]]<ref name=":4" />, ch'a l'è stèta rangiâ che nu l'è gua(r)i. |- |'''Tûre''' |Inta Cà di Stücchi, au sivicu n°76, l'è prubabile che ghe secce stètu inglubàu üna de tûre da sitè. Defèti, in sciü cantu cun Vìa Somis se pò intravegghe in basamèntu de bluchetti in prìa negra de Pûi, bèn travajèi, mèntre au primmu cian s'è truvàu di âtri tòcchi de mü(r)aje antìghe inte l'ucaxùn de in restauru. Sta tûre a l'ha purtàu a in impurtante cangiamèntu inta tupugrafìa d'Arbenga Veggia, serandu u camìn du segundu decümàn pe' impurtansa, quellu de [[Vìa Rumma (Arbenga)|Vìa Rumma]], che defèti u và avanti versu punènte numma pe' Vìa Somis, ch'a cûre ciü a setentriùn da primma<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|p. 65}}</ref>. |- |[[Immaggine:Albenga centro storico-porta d'Arroscia (cropped).jpg|senza_cornice|157x157px]] |s.n.c. |'''Pòrte de l'A(r)òscia''' |A Pòrte de l'A(r)òscia a se dröve inte mü(r)aje sitadìne d'Arbenga in curispundènsa de l'estremitè da vìa versu [[A Sènta]]. A l'è mensunâ cumme ''porta Arociorum'' zà du [[1398]], quande, pe' di travai de missa a növu du gi(r)u de mü(r)aje, gh'è stètu de questiùi in scia decixùn de serà sta pòrte chi o a vixìna ''porta Affaytariorum'', cu'a segunda ch'a l'è stèta aa fìn immü(r)â. Pe'i dànni caxunèi dae bü(r)e da Sènta a ''porta Arociorum'' o ''Arocie'' a l'è stèta rangiâ ciü votte intu passà di seculi, tantu da êsse mensunâ de spessu inti papèi pübbrichi d'alùa scicumme che a sò manutensiùn a l'é(r)a de cumpetènsa da Cumüna<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''Le mura'', pp. 146-147}}</ref>. A strutü(r)a ch'a se vegghe au dì d'ancöi a ne vegne pe(r)ò da ina recustrusiùn ciü resènte, de l'imprinsippiu de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]]<ref name=":4">{{Çitta|Lamboglia, 1992|''La torre e casa Lengueglia D'Oria e la Via Medaglie d'Oro'', p. 132}}</ref>. |} == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|volùmme=Vul. XXI|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|cid=Costa Restagno, 1979}} * {{Çitta lìbbro|outô=[[Nino Lamboglia]]|tìtolo=Albenga romana e medioevale|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/4AMO00010329|ediçión=7|colànn-a=Itinerari Liguri|ànno=1992|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri - Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=A Burdighe(r)a - Arbenga|léngoa=IT|volùmme=Vul. 1|cid=Lamboglia, 1992}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giosetta Bertonasco Rubatti|tìtolo=Le Torri di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LI20001220|colànn-a=Memoïa Arbenga|ànno=2010|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Bertonasco Rubatti, 2010}} * {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Stradario essenziale del centro storico della Città di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR00NA9270|ànno=2001|editô=Edizioni dell'Unitre Ingauna|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=AA.VV., 2001}} * {{Çitta publicaçión|outô=Josepha Costa Restagno|ànno=1979-1980|tìtolo=I palazzi del comune di Albenga: palazzo Comunale o Municipio, palazzo D'Aste, palazzo Rolando-Ricci|revìsta=Rivista Ingauna e Intemelia|volùmme=n.s., XXXIV-XXXV|pp=32-45|léngoa=IT|cid=Costa Restagno, 1979-80}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=http://www.immaginistorichealbenga.it/medaglie-doro-via/|tìtolo=Medaglie d'Oro, via|outô=AA. VV.|scîto=Albenga: Immagini e Ricordi|léngoa=IT}} [[Categorîa:Stradde d'Arbenga]] gou7x6tt76wiassgmr9t8xsfstf4jxu Müseu Diucesàn (Arbenga) 0 31859 274876 274681 2026-10-19T18:57:11Z N.Longo 12052 + wl 274876 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:Museu diucesàn (Sentru stòricu d'Arbenga)-Esternu.jpg|miniatura|250x250px|A faciâ du [[Palàssiu du Vescu (Arbenga)|Palàssiu du Vescu]], sêde du müseu]] U '''Müseu Diucesàn''' (''Museo Diocesano'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è in [[Musêo|müseu]] d'[[Arbenga]], gestìu da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi da sitè]], ch'u se tröva drent'au [[Palàssiu du Vescu (Arbenga)|Palàssiu du Vescu]], in [[Arbenga Veggia]]. Inaugu(r)àu ai 15 de mazzu du [[1981]], u müseu u gestisce ascì e vixite au [[Batiste(r)u d'Arbenga|batiste(r)u]] e u g'ha ina sêde destacâ a[[a Cêve]], ciamâ [[Müseu Diucesàn de l'Âta Valâ de l'A(r)òscia]]. == Sto(r)ia == U müseu diucesàn d'Arbenga u l'è nasciüu grassie a l'ativitè de ciü urganisasiùi che, intu detaju, e sun stète a cü(r)ia da diocexi, a [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|suvrintendènsa]] archeulogica, quella pe'i bêni ambientâli e architetonichi e quella pe'i bêni artistichi e stò(r)ichi, l'[[Instituto Internazionale di Studi Liguri|Institüu Internasiunâle de Stüddi Ligü(r)i]] e a [[Liguria|Regiùn]]. Pe' primmu intervèntu u l'è stètu dunca rangiàu u palàssiu du Vescu, cun di travai ch'i sun andèti avanti dau [[1947]] au [[1981]]; de ciü, insemme au palàssiu e sun stète rangièi pa(r)égge upe(r)e da futü(r)a culesiùn du müseu<ref name=":0">{{Çitta|AA.VV., 2021|p. 6}}</ref><ref name=":1">{{Çitta web|url=http://museo.diocesidialbengaimperia.it/chi-siamo/|tìtolo=La storia del Museo|outô=Müseu Diucesàn d'Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2025-03-12}}</ref>. Cu'a fìn di travai, ai 15 de mazzu du [[1981]] u müseu u l'è stètu dunca inaugü(r)àu dau vescu d'Arbenga, alantu(r)a u Muns. [[Alessandro Piazza]]. U primmu diretû du müseu u l'è stètu Muns. Fiorenzo Gerino, ch'u l'è restàu in càrega fina au primmu de frevâ du [[2017]], quand'u l'è stètu numinàu diretû u canonicu Mauro Marchiano<ref name=":0" /><ref name=":1" />. == Descrisiùn == U müseu diucesàn u se tröva au cian nobile, u primmu, de l'antìgu [[Palàssiu du Vescu (Arbenga)|palàssiu du vescu d'Arbenga]], cu'in percursu ch'u se desvilüppa in sc'ina dexêna de sâle inte tüttu, cumme quelle ch'i l'é(r)an duve(r)èi a salùn de rapresentansa, came(r)a du vescu e capélla privâ. === Sâla Lamboglia === [[Immaggine:Musêo Diocezàn (Arbénga) - sâla Nino Lamboglia.jpg|sinistra|miniatura|Vista da primma sâla|250x250px]] A primma sâla du percursu de vixita, dedicâ aa memoja du prufesû [[Nino Lamboglia]], a cuntegne i ciü antìghi retruvamènti archeulogichi cunservèi intu müseu, da l'etè rumâna in avanti. A sâla mèxima, ch'a l'è stèta rangiâ du [[1963]], a l'è ciütòstu antìga, tantu che se pò ligâla aa fâse gòtica du palàssiu, da che a ne cunsèrva de testimunianse<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|p. 7}}</ref>. A l'è cuèrta da vorte a cruxe(r)a, arembèi au sèntru in sce ina culònna tardurumâna missa lì e adatâ inte l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]]; de ciü, inte mü(r)àje e se dröven ancù de pòrte a sèstu agüssu, au dì d'ancöi tapèi<ref name=":2">{{Çitta web|url=http://museo.diocesidialbengaimperia.it/museo/|tìtolo=La visita: museo|outô=Müseu Diucesàn d'Arbenga|léngoa=IT|vìxita=2025-03-12}}</ref>. I repèrti ch'i se ghe trövan i ne vegnen survetüttu dai scâvi fèti inta [[Catedrâle de San Michê (Arbenga)|catedrâle]] fra u [[1948]] e u [[1967]], ciü che dau vixìn [[Batiste(r)u d'Arbenga|batiste(r)u]], dund'i sun stèti recampèi dai intervènti da fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] de l'[[Alfredo D'Andrade]]<ref name=":2" />. Dai scâvi inta catedrâle i rivan dife(r)ènti tòcchi de ciappe cun iscrisiùi e, fra de sti lì, u se pò mensunà a lapide du diacunu Dunàu, du [[571]], ch'a l'è üna de ciü antìghe testimuniànse cristiâne du Punènte intregu. In'âtra ciappa, sènsa de iscrisiùi, a se presènta pe' cuntra cu'a figü(r)a scurpìa d'in paùn, upe(r)a d'artigièi lungubardi ch'i l'é(r)an in Arbenga intu [[VIII secolo|VIII seculu]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|pp. 7-8}}</ref>. Dai scâvi inta catedrâle, ciü che da di âtri tuchetti de iscrisiùi, i ne vegnen ascì i rèsti du sò ''pluteus''. Dau [[Batiste(r)u d'Arbenga|batiste(r)u]] i rivan de upe(r)e de prexu, cumme de anfu(r)e du [[V secolo|V]]-[[VI secolo|VI seculu]] ch'e l'é(r)an duve(r)èi intu têitu u(r)igina(r)iu da strutü(r)a, caciàu zü du [[1901]], e due lastre de marme(r)u da ina tumba a ''[[arcosolium]]'' missa in scia drìta da sò intrâ. Stu lì, decu(r)àu cun mutivi a sciu(r)e, u l'è u travaju d'ina bütega de Arpe Ligü(r)i du [[VIII secolo|VIII seculu]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|p. 8}}</ref>. Pe' du rèstu, i se trövan ancù ina lünetta scurpìa e ina pursiùn da transenna du batiste(r)u, fèti d'a(r)ena(r)ia e, rispetivamènte, de l'VIII e du V-VI seculu. Avanti d'intrâ inta sâla, a l'imprinsippiu du percursu du müseu<ref group="n.">Au [[2025]], u quaddru du Raibadu u l'è stètu stramüàu intu curidù ch'u và d'inta sâla di a(r)assi inte quella di pa(r)amènti.</ref>, u gh'è ascì u quaddru ''A diocexi d'Arbenga'' du [[Benardu Raibadu]], upe(r)a du [[1627]] ch'a rafigü(r)a ina mappa da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi arbenganese]] d'alantu(r)a, cu'i cunfìn e e paròcchie de quelli tèmpi. In sce l'intrâ i se ponen ancù vegghe trèi quaddri du [[Raffaele Resio]], ch'i cuntegnen âtretante viste da [[Catedrâle de San Michê (Arbenga)|catedrâle da sitè]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|pp. 8-9}}</ref>. === Sâla de se(r)amiche === [[Immaggine:Musêo Diocezàn (Arbénga) - sâla de çeràmiche (1).jpg|miniatura|Vista da sâla de se(r)amiche|250x250px]] A sâla de se(r)amiche, a segunda du percursu de vixita, a l'è spartìa fra ina recampâ de pitü(r)e e ina culesiùn de se(r)amiche, ch'i g'han dètu u numme. Ste lì e sun stète truvèi inti scâvi pe' rangià u pavimèntu da [[Catedrâle de San Michê (Arbenga)|catedrâle]], ch'u l'é(r)a muntàu inti seculi de armenu sètte livèlli e, pe'u ciü, cun l'impimèntu cumandàu dau vescu [[Lücca Fiescu]] fra u [[1582]] e u [[1586]]. Scicumme che u dislivèllu u l'è stètu impìu de scarti da sitè, i ghe sun stèti truvèi pa(r)eggi scciappi de se(r)amiche da mensa ch'e sun u segnu du güstu di cumitènti e de l'ufèrta du mercàu, tantu du postu che de de fö(r)a, grassie a de impurtasiùi fina daa [[Penîzoa Ibérica|Penisu(r)a Ibe(r)ica]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|p. 10}}</ref>. I scciappi ciü antìghi da culesiùn i se ligan aa cuscì dìta [[Maiòlica antîga|maiòlica antìga]], a primma se(r)amica smaltâ a êsse prudüta inta regiùn, cun di duietti, di tundi e de xatte de [[Çeràmica de Pîza|frabica pisâna]] o [[Seramica de Sann-a|saunese]] fèti fra u [[XIV secolo|Trexèntu]] e u [[XV secolo|Quattrusèntu]]. De dòppu, e ghe sun pa(r)egge testimunianse de [[Grafîta monòcroma|grafìta munòcruma]] de [[Çeramica ligüre|prudüsiùn ligü(r)e]] o de Sauna, intrâ inte l'üsu du [[XV secolo|Quattrusèntu]] e frabicâ pe' tüttu u [[XVI secolo|Sinquesèntu]]. Sta se(r)amica lì a l'è caraterizâ da furme duvèrte e a l'è cuèrta da ina pasta de veddru de cu(r)û gianu, òcra o vèrde, cun decu(r)asiùi a crûxe. Pe' sti trèi seculi, intu fratèmpu, segundu i güsti di cumitènti e se ponen truvà ascì de impurtasiùi de se(r)amiche ciü esòtiche: du [[XIV secolo|Trexèntu]]-[[XV secolo|Quattrusèntu]] i ghe sun di scciappi de prudüsiùn ibe(r)ica cun mutivi de blö e a lüstru metalicu, mèntre du [[XV secolo|Quattrusèntu]]-[[XVI secolo|Sinquesèntu]] i l'é(r)an bèn apresèi pe'i cu(r)ùi e e ricche decu(r)asiùi e se(r)amiche de manifatü(r)a tuscâna, survetüttu de [[Montelupo Fiorentino|Muntelù Fiurentìn]]. De sti tèmpi, e sun stète truvèi ancù e cuscì dìte ingubièi e grafìte pisâne, cun tundi, xatte e cupette dai tipichi mutivi a "S" cun de bande(r)olle intu mezzu, tracièi cu'u scistema a "punta e stecca"<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|pp. 10-11}}</ref>. Ciü de resènte, cu'i növi güsti purtèi dau [[Renascimento|Renascimèntu]] inte büteghe ligü(r)i, e cumènsan a spuntà e maiòliche [[Çeramica de Sann-a|de Sauna]] o [[Çeramica d'Arbissöa|d'Arbisö(r)a]] che, dau [[XVI secolo|Sinquesèntu]], i sciorten cun decu(r)asiùi de blö in sc'in smaltu turchinettu, u [[Smâto beretìn|smaltu beretìn]], o de giancu-blö a mutivi cuscì dìti calligrafichi, fèti a ciante stilisèi. De ciü, fra i scciappi de stu genere, u gh'è fina de quelli cun decu(r)asiùi "a quartièi", cumpresu ün cun au sèntru ina tésta de püttu, e di rè(r)i esempi de ciapelette ch'i reciamman u güstu di ''[[Azulejo|azulejos]]'' de [[Valencia|Valensia]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|pp. 11-12}}</ref>. Du [[XV secolo|Quattru]]-[[XVI secolo|Sinquesèntu]] i ghe sun pöi pa(r)eggi scciappi de se(r)amiche d'impurtasiùn, dae pulicrume e e giancu-blö [[Çeràmica de Montelupo Fiorentino|de Muntelù]] ae grafìte munòcrume a punta e stecca [[Çeràmica de Pîza|de Pisa]], insemme a di tòcchi d'u(r)igine valensiâna o andalusa. [[Immaggine:Musêo Diocezàn (Arbénga) - sâla de çeràmiche (2).jpg|miniatura|Âtra vista da sâla|sinistra|250x250px]] In sce l'âtra mü(r)aja da sâla se ghe trövan pe' cuntru de pitü(r)e fra e ciü antìghe ch'e sun cunservèi inte culesiùi du müseu, cumme de pursiùi de pulittichi au dì d'ancöi smembrèi. A ciü impurtante a l'è ina ''Madònna cu'u Bambìn'' d'autû scunusciüu ch'a ne vegne daa [[Gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus (Arbenga)|gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus]], tè(r)a di [[Anni 1340|ànni qua(r)anta du Trexèntu]] che, pe'u güstu [[Senn-a|senese]], a l'è acustâ au mèstru de [[Gêxa de Sànta Màia de Castéllo (Zêna)|Santa Ma(r)ìa de Castéllu]]. Pöi a gh'è a mitè d'ina predèlla cu'i apòstuli, da l'[[Gêxa da Sunta (U Castéllu de Diàn)|u(r)ato(r)iu da Sunta du Castéllu de Dian]], fèta fra [[XIV secolo|XIV]] e [[XV secolo|XV seculu]] dau [[Nichiôzo da Vôtri|Niculò da Vûtri]], e in frunte de tabernaculu du [[XV secolo|Quattrusèntu]] decu(r)àu cu'u cruxefissu e u ''[[Imago Pietatis|Vir dolorum]]'', ch'u ne vegne daa [[Gêxa de San Pê (Dian San Pê)|gêxa de Diàn San Pe(r)u]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|pp. 11-12}}</ref>. Âtre tè(r)e cunservèi chi e sun ina ''Sant'Anna Metèrsa'' daa [[Gêxa de San Nicolla (U Castéllu de Diàn)|paruchiâle du Castéllu de Dian]], da segunda mitè du [[XV secolo|Quattrusèntu]], e e due pa(r)e late(r)âli d'in pulitticu du [[Lücca Baudu]], fètu pe'a catedrâle du [[1501]], ch'e rafigü(r)an ''Sant'Eligiu'' e ''Sant'Ampeliu''. In'âtra pursiùn de pulitticu, de prubabile ina cimâsa, a l'è pe' cuntru a tè(r)a cu'i ''Fradelli in adu(r)asiùn da Crûxe'', travaju da segunda mitè du [[XVI secolo|Sinquesèntu]] du [[Giüliu De Russi]] pe' l'[[Uatôiu da Santa Cruxe (Dian San Pê)|u(r)ato(r)iu da Santa Crûxe de Dian San Pe(r)u]]. Fra e âtre upe(r)e, a l'ürtimu se regurda ancù u gran cibo(r)iu, âtru travaju du Sinquesèntu du Giüliu De Russi fètu pe'a [[Gêxa di Santi Giacumu e Nicolla (Prelà)|gêxa di Santi Giacumu e Nicolla du Castéllu de Prelà]], daa furma a tempiettu a sèi làtti decu(r)àu cun ina figü(r)a pe' fiancu<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|pp. 13-15}}</ref>. === Sâla de verzü(r)e === [[Immaggine:Musêo Diocezàn (Arbénga) - sâla de verzûe (3).jpg|miniatura|A sâla de verzü(r)e|250x250px]] A cuscì dìta sâla de verzü(r)e o sâla de l'alcòva a l'é(r)a l'antìga stansia da lettu du vescu e, in sce mü(r)aje, a cunsèrva de tracce de l'u(r)igina(r)ia decu(r)asiùn a frescu, da mitè du [[XV secolo|Quattrusèntu]] e fèta a mudèllu du [[Palàçio di Pàppi|palàssiu di Pappi]] d'[[Avignón|Avignùn]]. A sò ricca trâma, a ''trompe-l'oile'', a l'è fèta a regurdà de tende scü(r)e cun de ciante e de bestie disegnèi, mèntre in sciu cantu fra mü(r)aje e sufitu a cascetùi, in parte ancù l'u(r)igina(r)iu, i se vegghen di stemmi de veschi d'Arbenga. E culesiùi cunservèi chi e se riferiscen pe'u ciü au teso(r)u da catedrâle, cun di presiusi furnimènti da gêxa cumme relichia(r)i, ustenso(r)i e gotti a calice<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|p. 16}}</ref>. Fra e upe(r)e ciü impurtanti ch'e se ghe trövan, nu mancan di ricchi relichia(r)i, cumme u büstu pe'e relicchie de [[San Calòcciu]], du [[XV secolo|Quattru]]-[[XVI secolo|Sinquesèntu]], e a tèsta-relichia(r)iu de [[San Ve(r)àn de Cavaillon|San Ve(r)àn]], dunâ aa catedrâle du [[1475]] e travaju de mèstru artigiàn [[Benardu Furcu]]. E ghe sun pöi e brasse relichia(r)ie de San Calòcciu e de San Ve(r)àn, frabichèi rispetivamènte inti [[Anni 1490|ànni nuvanta du Quattrusèntu]] e du [[1501]], e ina relicchia ''ex veste'', in rasu de séa gianca cun fì d'argentu che, da crövispalle da beâ [[Ma(r)ìa Cristina de Savoia]], u l'é(r)a stètu adatàu a cunupeu<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|pp. 17-18}}</ref>. A sâla a cuntegne ascì di quaddri e de scultü(r)e e, fra de ste lì, se pò mensunà pe' primma a cuscì dìta ''Pa(r)a Gamba(r)ana'', ina pitü(r)a dau güstu lumbardu-fiurentìn du [[Raffaèllu De Russi]], fèta in gì(r)u au [[1530]] pe' in artâ da catedrâle. Fra e scultü(r)e e se ponen pe' cuntru regurdà ina ''Madònna cu'u Bambìn'' de scö(r)a ligü(r)e-lumbarda, frabicâ du [[XIII secolo|Duxèntu]] e missa inta [[Gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus (Arbenga)|gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus]], ch'a l'è a ciü antìga statua ch'a rafigü(r)e a Vèrgine inta diòcexi intrega<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|pp. 18-21}}</ref>. === Capélla veggia === [[Immaggine:Musêo Diocezàn (Arbénga) - vêgia capélla do Vésco (1).jpg|sinistra|miniatura|250x250px|A capélla mi(r)andu a mü(r)aja versu u Caruggiu du Vescu]] A stansia missa pròppiu dund'u palàssiu u fà cantu fra u Caruggiu du Vescu e [[Vìa Benardu Ricci (Arbenga)|Vìa Benardu Ricci]] a se tröva in curispundènsa du primmu cian d'ina tûre ch'a l'è finìa inglubâ intu palàssiu e che, passàu u gròssu fögu du [[1418]], a l'é(r)a vegnüa a capélla privâ du vescu. Fra u [[1459]] e u [[1466]], inti ànni du vescu [[Napuleùn Fiescu]], a capélla a l'è stèta tütta tenzüa cu'in gran ciclu de pitü(r)e, descuvèrte pe' câxu du [[1966]] e bèn cunservèi in scia vòtta a pa(r)ègua e intu nicciu ch'u se dröve inta mü(r)aja a setentriùn, mèntre dae âtre parte u ne manca a ciü parte pe'i dànni caxunèi daa cuvertü(r)a a intonacu du [[XVIII secolo|Settesèntu]]. De ste pitü(r)e, in scia vorta a öttu teghe e ghe sun e fegü(r)e di ''Evangelisti'' e di ''Dutùi da Gêxa'', cun au sèntru in tundu de prìa negra dund'u gh'è scurpìu l'''Agnus Dei''. In sce mü(r)aje, pe' cuntru, e se trövan in âtu de ''Sto(r)ie da Vèrgine'' e, in bassu, in nicciu da ''Madònna cu'u Bambìn e i Santi Giuànni u Batista e Michê Arcange(r)u''. Stu gran ciclu, dau güstu ch'u mette insemme i lenguaggi artistichi de [[Liguria|Ligü(r)ia]], [[Piemonte|Piemunte]] e [[Provensa|Pruvènsa]], u l'è stètu atribuìu au cuscì dìtu [[mèstru de Lucéram]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|pp. 22-23}}</ref>. Inta capélla e sun pe(r)ò cunservèi ciü upe(r)e d'arte, cumme a ''Pa(r)a de Cexi'' du [[1457]], in travaju, fòscia, du lumbardu [[Fransescu Grassu]] ch'u ne vegne da l'[[Uratoriu de Santa Maria (Cexi)|u(r)ato(r)iu de Santa Ma(r)ìa de Cexi]], e pöi ina ''Madònna cu'u Bambìn'' de l'[[Agustìn da Casanöva]], quaddru du [[1526]] fètu pe' l'[[Uratoriu de San Bastiàn (Prelà)|u(r)ato(r)iu de San Bastiàn de Cà di Carli]], frasiùn de [[Prelà]]. In scia mü(r)aja a meridiùn u se tröva ancù in cristu, scultü(r)a de scö(r)a ligü(r)e-lumbarda du primmu quartu du [[XV secolo|Quattrusèntu]], frabicâ pe'a [[Gexa de San Martìn (Ressu)|gêxa de San Martìn de Rèssu]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|p. 23}}</ref>. === Sâla di stemmi === [[Immaggine:Musêo Diocezàn (Arbénga) - sâla di stémmi (2).jpg|miniatura|250x250px|U salùn di stemmi]] A sâla di stemmi a l'è a ciü grande fra quelle ch'e ghe sun intu percursu de vixita e a pia u numme dai stemmi di veschi d'Arbenga ch'i ghe sun stèti tenzüi aa base da vorta, inte l'urdine dai ciü antìghi fina au dì d'ancöi. Inte stu salùn u se pò vegghe a parte ciü impurtante da culesiùn diucesâna de pitü(r)e, furmâ da tè(r)e du [[XVI secolo|Sinque]]-[[XVII secolo|Seisèntu]]. Fra i âtri, u quaddru de ciü prexu da sâla e da culesiùn intrega u l'è u ''[[Martiriu de Santa Cata(r)ina d'Alesciandria]]'' du [[Güiddu Reni]], cumisciunàu dau banchê [[Utaviu Còsta]], cunte de [[Cunscènte]], pe'a [[Gêxa de Sant'Alesciandru (Cunscente, Cixan)|gêxa de quellu paìse]] in gi(r)u au [[1606]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|pp. 24-26}}</ref>. Âtru quaddru de prexu, in scia mancina du Reni, u l'è u ''Mi(r)aculu de San Ve(r)àn'', tenzüu dau [[Giuànni Lanfrancu]] sciübitu primma du [[1616]] e destinàu dau mèximu cumitènte aa capélla di Còsta inta [[Catedrâle de San Michê (Arbenga)|catedrâle]]. D'in Cunscènte u ne vegne ascì in ''San Giuànni u Batista'', cumisciunàu pe' l'[[U(r)ato(r)iu de San Giuanni u Batista (Cunscente, Cixan)|u(r)ato(r)iu sutt'au mèximu titulu]], ch'u l'è ina cupia du [[Caravaggio|Caravaggiu]] cunservàu a [[Kansas City]] fèta grossu mòddu au tèmpu de l'u(r)iginâle<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|pp. 26-27}}</ref>. A l'ürtimu, i nu mancan pa(r)egge pitü(r)e da stagiùn du ba(r)òccu zenese; fra de ste lì i se ponen regurdà l'''Anünsiasiùn'' du [[Doménego Fiazélla|Dumenegu Fiasèlla]] daa [[Gêxa de San Giacumu (Dian Calderina, A Maina de Dian)|gêxa de San Giacumu de Dian Calde(r)ìna]] e u ''San Giömu'' de l'[[Oràçio De Feræ|U(r)asiu De Fe(r)èi]], ciü che de âtre tè(r)e de segunda impurtansa o numma in mustra tempu(r)anea<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|pp. 27-29}}</ref>. === Sâla di a(r)assi === [[Immaggine:Musêo Diocezàn (Arbénga) - Mozè banbìn o lêva a corónn-a a-o faraón de manifatûa de Bruxelles da-o Palàçio do Vésco (1).jpg|sinistra|miniatura|250x250px|Ün di a(r)assi de Bruxelles]] Inte l'âtru salùn du cian nobile se ghe tröva a gran sâla di a(r)assi, ch'a g'ha in carateristicu [[Teràssa a-a veneçiànn-a|pavimèntu aa venesiâna]] fètu cun scciappi de granija culu(r)â dae dimensciùi dife(r)ènti, cun au sèntru u numme du vescu [[Raffaele Biale]]. Inte sta sâla i se ponen vegghe i a(r)assi ciü impurtanti inte culesiùi du müseu, cu'in ciclu furmàu da quattru pèssi ciü due ''[[entrefenêtre]]''<ref name=":3">{{Çitta|AA.VV., 2021|p. 30}}</ref>. I quattru a(r)assi prinsipâli i sun di travai de manifatü(r)a de [[Bruxelles]], catèi dau vescu [[Carlu Ma(r)ìa De Furnèi]] e frabichèi versu a mitè du [[XVII secolo|Seisèntu]], dau tesciüu de lâna e séa cun sinque fì d'urdìu pe' cittu de cu(r)ùi blö, ama(r)antu, vèrde, giânu, òcra e grixu. E sto(r)ie rapresentèi da sti a(r)assi i sun quattru scêne da zuentü de Mosè che, intu detaju, i sun ''Mosè abandunàu ae ègue du Nilu e retruvàu'', ''Mosè afidàu daa fìa du Fa(r)aùn a ina balia'', ''Mosè missu aa pröva'' e ''Mosè zuenu u leva a cu(r)una au Fa(r)aùn''<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|pp. 30-31}}</ref>. E due ''entrefenêtre'' e sun pe' cuntru ina prudusiùn da manifatü(r)a de [[Oudenaarde|Audenarde]], de lungu du Seisèntu, dau disegnu ch'u rafigü(r)a ina ''Scêna de caccia'' e ina ''Scêna d'incuntru''<ref name=":3" />. === Sâla russa === [[Immaggine:Musêo Diocezàn (Arbénga) - sâla róssa (1).jpg|miniatura|250x250px|A sâla russa in alestimèntu tempu(r)aneu cu'u ''[[Marti(r)iu de Santa Cata(r)ina d'Alesciandria|Marti(r)iu]]'' du [[Güiddu Reni]]]] A cuscì dìta sâla russa a l'é(r)a quella duve(r)â dai veschi arbenganesi cumme salùn de rapresentansa, e a g'ha tütte e mü(r)aje cuèrte da tapese(r)ìa russa de séa damascâ, de manifatü(r)a zenese du [[1775]], ch'a g'ha dètu u numme. In simma ae due pòrte da stansia e ghe sun due pitü(r)e de paesaggi, fète de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] ma che, pe'i dànni du [[Teramòttu de Diàn|teramòttu du 1887]], e sun stète rangièi da l'[[Ernesto Mariano Muratori]] inta segunda mitè du [[XX secolo|Növesèntu]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|p. 32}}</ref>. A stansia a l'è aredâ cun di mobili dau güstu tipicu du [[XVIII secolo|Settesèntu]], declinasiùn du "ba(r)uchettu" zenese, cumme angulie(r)e, ''consolle'', carêghe e bardachìn, int'ina dispusiùn ch'a repia quella vusciüa dau vescu [[Gaetàn Arimunda]] du [[1879]], quand'u l'é(r)a da pôcu vegnüu cardinâle<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|pp. 32-33}}</ref>. Fra e upe(r)e ch'e ghe sun in mustra, e se ponen regurdà e scultü(r)e da ''Madònna cu'u Bambìn'' du [[Françésco Màia Scciafìn|Fransescu Ma(r)ìa Scciafìn]], du [[XVIII secolo|Settesèntu]], e a statua da prucesciùn de ''San Michê Arcange(r)u'', fèta d'argentu du [[1793]]. In sce mü(r)aje dae parte i ghe sun i dui ritrèti de [[Zâne Batìsta Spìnoa o Vêgio|Giuànni Batista Spinnu(r)a u Veggiu]] e de [[Zâne Batìsta Spìnoa o Zóveno|Giuànni Batista Spinnu(r)a u Zuenu]], tütti dui [[Arçidiòcexi de Zêna|assiveschi de Zena]] ciü che barba e frè du [[Zorzu Spinu(r)a|Zorzu]], [[Diocexi de Arbenga e Impeia|vescu d'Arbenga]] dau [[1691]] au [[1714]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|p. 33}}</ref>. === Sâla di pa(r)amènti === [[Immaggine:Musêo Diocezàn (Arbénga) - sâla di paraménti (1).jpg|sinistra|miniatura|250x250px|Vista da sâla di pa(r)amènti]] A sâla di pa(r)amènti a l'è stèta recavâ inta stansia dund'u gh'é(r)a u stüddiu du vescu [[Raffaele De Giuli]], in càrega dau [[1946]] au [[1963]]. Cumm'u dixe u numme, se ghe ponen truvà de vedrìne ch'e cuntegnan di pa(r)amènti religiusi de variu genere, dai vestì da vescu ai furnimènti d'artâ<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|p. 36}}</ref>. Fra de sti lì, l'upe(r)a ciü antìga a l'è in paliòttu de séa, russu e ò(r)u, fètu inte l'ürtimu quartu du [[XIV secolo|Trexèntu]], dund'e ghe sun rafigü(r)èi a Madònna cu'u Bambìn e öttu santi, incurnixèi int'in portegu fètu d'èrchi a trèi lobi. Pe' du rèstu, u se pò mensunà in insemme de cianea, stola e velu de calice dau güstu ''rococò'' e decu(r)asiùn a ramme d'ò(r)u e sciu(r)e a ciü cu(r)ùi, frabicàu du [[XVIII secolo|Settesèntu]] fòscia da ina bütega zenese. Se ponen pöi vegghe in piviâle de ''[[gros de Tours]]'' fètu de séa gianca a ''[[moiré]]'', cumpresu int'in pa(r)amèntu furmàu ascì da ina cianea e ina tuneghetta gianca, cu'ina fibbia d'argentu dau mutivu a ''[[rocaille]]'', de [[Ponzón Torétta|punsùn Turetta]] du [[1778]]. De ciü, se regorda ancù in piviâle ciü resènte e dau güstu menu cumpricàu, che in scia fibbia d'argentu u g'ha u stemma du vescu [[Carmine Cordiviola]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|pp. 36-37}}</ref>. Fra e âtre côse cunservèi inta sâla, se pò vegghe ina vedrìna dedicâ au munsciù [[Luciano Angeloni]], nasciüu a[[U Portu|u Pòrtu]] e nünsiu apustòlicu inte pa(r)egge nasiùi, ch'u l'ha lasciàu au müseu di vestì soi e de medaje ch'u l'ha guagnàu pe'e sò misciùi<ref name=":4">{{Çitta|AA.VV., 2021|p. 38}}</ref>. === Capélla növa === [[Immaggine:Capélla do Palàçio do Vésco (Arbénga) - vìsta (1).jpg|miniatura|250x250px|Vista da capélla du vescu]] Au fundu du percursu de vixita au müseu u se tröva ina stansia che, a l'ürtimu, a l'é(r)a duve(r)â cumme capélla du vescu, funsiùn ch'a l'ha cunservàu fina inti ànni du munsciù [[Mario Olivieri]], vescu d'Arbenga fina du [[2016]]. A strutü(r)a d'ancöi du lucâle u ne vegne da ciü intervènti, fèti survetüttu de dòppu du [[Teramottu de Dian|teramòttu du 1887]]<ref name=":5">{{Çitta|AA.VV., 2021|p. 39}}</ref>. Au dì d'ancöi, a capélla a se presènta cu'in presbite(r)iu dau pavimèntu ciü âtu che intu rèstu da stansia, dund'u gh'è in'artâ frabicàu intu güstu du [[XVIII secolo|Settesèntu]] ma zà gi(r)àu ''versum popolum'', scicumme ch'u l'è in travai du scurtû [[Ernesto Muratorio]] di [[Anni 1980|ànni Utanta]]. In gi(r)u a l'artâ se ghe trövan de culònne slancièi a füstu lisciu, ch'e g'han in simma di capitèlli de stüccu indu(r)àu in stile curinsiu. Cuscì misse, e culònne e rezzen ina cupula picìna a cascetùi, decu(r)â intu mezzu cu'u [[Tetragrammaton|tetragramma sacru]]<ref name=":5" />. Intu rèstu da capélla u pavimèntu u l'è tüttu cuèrtu da carateristiche ciapelette de maiòlica dau disegnu "a tapetu", decu(r)èi in simma int'in güstu tardu-ba(r)occu da manifatü(r)a napuletâna du [[XVIII secolo|Settesèntu]]. A l'ürtimu, vegnindu inderé inta sâla di pa(r)amènti, da ina pòrte late(r)âle u se pò intra int'ina stansia picìna, cuèrta da ina vorta a butte ch'a g'ha in simma ina pitü(r)a cu'u Segnû e d'in gi(r)u de téste d'ange(r)i e u stemma du vescu [[Lücca Fiescu]]. Lì a l'è cunservâ ina culesiùn de relichia(r)i du [[XVII secolo|Sei]]-[[XVIII secolo|Settesèntu]], apartegnüi tantu a di veschi che a di âtri òmmi da Gêxa arbenganese<ref name=":4" />. == Nòtte == ;Nòtte au testu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Guida al Museo Diocesano di Albenga|ànno=2021|editô=Diocexi d'Arbenga e Impe(r)ia|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=AA.VV., 2021}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=http://museo.diocesidialbengaimperia.it/|tìtolo=Scìtu ufisiâle|léngoa=IT|vìxita=2025-03-12}} * {{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/istituticulturali/istituto/1905/|tìtolo=Albenga: Museo Diocesano|léngoa=IT|vìxita=2025-03-12}} * {{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/museo-diocesano.htm|tìtolo=Museo Diocesano e Battistero|léngoa=IT, EN|vìxita=2025-03-12}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Arbenga]] [[Categorîa:Musêi da Ligùria|Arbénga]] 5ql82vcmsiseqlcenorsjxxnms7vimp Müseu Sivicu (Arbenga) 0 31916 274875 274683 2026-10-19T18:56:55Z N.Longo 12052 + wl 274875 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:Lòggia du Populu (Arbenga Veggia) 03.jpg|miniatura|250x250px|Vista da Lòggia du Populu, parte du Müseu Sivicu]] U '''Müseu Sivicu''' (''Civico Museo Ingauno'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è in [[Musêo|müseu]] d'[[Arbenga]] gestìu da l'[[Istituto Internazionale di Studi Liguri|Istitüu Internasiunâle de Stüddi Lìgü(r)i]] ch'u g'ha a sò sêde in [[Arbenga Veggia]], intu [[Palassiu Veggiu (Arbenga)|Palassiu Veggiu du Cumün]]. == Sto(r)ia == U Müseu Sivicu d'Arbenga u nasce du [[1933]], fra i primmi früti d'in növu inte(r)esse pe'a [[Sto(r)ia d'Arbenga|sto(r)ia antiga d'Arbenga]] ch'u l'axeva purtàu, du [[1932]], aa fundasiùn da Sucietè Stò(r)icu-Archeulògica Ingauna. Sta lì, creâ pe' vuluntè du [[Nino Lamboglia]] e rembâ da persunaggi cumme l'aucattu [[Luigi Costa]], alantu(r)a pudestè d'Arbenga, fra e sò primme ativitè a l'ha propiu fundàu u Müseu Sivicu, pe' cunservà i repèrti truvèi inti scâvi che a Sucietè a l'axeva inandiàu a partì de lungu dau [[1933|'33]]<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''La ricerca storica e archeologica'', p. 22}}</ref>. Dau [[2019]] u Sivicu u l'è vegnüu ascì a sêde du IAT d'Arbenga e, asemme a di âtri intervènti au percursu de vixita, du [[2022]] a l'è intrâ inta sò culesiùn a lapide de ''Leoninus'', descuvèrta l'ànnu primma intu [[Gêxa de San Clemènte (Arbenga)|scitu de San Clemènte]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.albengacorsara.it/2022/04/26/albenga-nuovi-percorsi-per-la-valorizzazione-del-civico-museo-ingauno/|tìtolo=Albenga, nuovi percorsi per la valorizzazione del Civico Museo Ingauno|dæta=26 arvì 2022|léngoa=IT|vìxita=2025-04-05}}</ref>. Aa giurnâ d'ancöi a vixita au müseu a cumprende numma che u cian terén du palàssiu, dund'e se trövan e sò culesiùi de targhe e de rilievi da [[Albingaunum|sitè rumâna]] e da primma [[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]]<ref name=":0">{{Çitta|Massabò, 2004|''Il centro storico'', p. 68}}</ref>. == Descrisiùn == Au dì d'ancöi a vixita au müseu a se cumpune de due sâle, ch'e sun parte du cumplessu du [[Palàssiu Veggiu (Arbenga)|Palàssiu Veggiu du Cumün]]. A primma a l'è a cuscì dìta Sâla di Cunsu(r)i, missa au cian terén da [[Tûre Sivica (Arbenga)|Tûre Sivica]] e duve(r)â dau [[1388]] cumme sêde di Cunsu(r)i du Cumün, mèntre l'âtra a l'è a Lòggia du Cumün, dunde dau [[1421]] e se tegnivan e riuniùi du Parlamèntu sitadìn. A l'imprinsippiu u percursu u cumprendeva ascì u salùn au primmu cian, antiga rexidènsa du pudestè, che ancöi u l'è pe(r)ò seràu<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Il Palazzo Vecchio del Comune e il Civico Museo Ingauno'', pp. 62-63, 65}}</ref><ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''Il centro storico'', pp. 68, 73}}</ref>. === Sâla di Cunsu(r)i === I repèrti in mustra inta Sâla di Cunsu(r)i i se riferiscen survetüttu aa culesiùn de targhe e de rilievi du müseu, fra e rè(r)e testimunianse du génere ch'e sun stète truvèi in [[Arbenga]], e ch'e van da l'etè rumâna a l'âtu mediuevu<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Il Palazzo Vecchio del Comune e il Civico Museo Ingauno'', pp. 66-68}}</ref>. Primma de ste lì, ch'e sun apese in sce mü(r)aje in urdine d'antighitè, in scia mancina de l'intrâ i se ponen vegghe due iscrisiùi e in'ürna da senne. Sti repèrti, ch'i ne sun stèti truvèi a [[Romma|Rumma]], i sun pe' cuntru ina testimuniansa de culesiunismu du [[XVII secolo|Seisèntu]], scicumme ch'e sun rivèi in Arbenga cumme parte de antighitè campèi dau cunte [[Utaviu Còsta]], ch'u e l'axeva misse inta [[Villa Còsta (Arbenga)|villa de famìa]] de Cian Bellìn, a [[San Fé (Arbenga)|San Fé]]<ref name=":0" />. Da fiancu, in scia mèxima mü(r)aja, a cumensa dunca a se(r)ie de retruvamènti lighèi a ''[[Albingaunum]]'', a partì da l'architravu in [[Pria de Finô|pria de Finâ]] cu'in tòccu d'iscrisiùn, fòscia duve(r)àu int'ina custrusiùn pübbrica, e pöi in scciappu d'epigrafe dau [[Munastê de San Calòcciu (Arbenga)|munastê de San Calòcciu]] che, di ànni a cavallu du [[II secolo|II]]-[[III secolo|III seculu]], a regorda di travai pe' pià l'ègua d[[a Sènta]] e purtâla, fòscia, ae [[Tèrme rumâne d'Arbenga|tèrme da sitè]]. Gh'è pöi l'iscrisiùn fünebre de ''Procula'' pe'u sò ma(r)ìu, truvâ inte mü(r)aje du ''[[Castrum d'Arbenga|castrum]]'', i rèsti de in'epigrafe in scia custrusiùn d'in frabicàu pübbricu descuvèrti intu [[Batiste(r)u d'Arbenga|batiste(r)u]] e a pursiùn d'in frexu du [[I secolo|I]]-[[II secolo|II seculu]] ch'u l'é(r)a duve(r)àu int'in barcunettu da [[Catedrâle de San Michê Arcange(r)u (Arbenga)|catedrâle]]. Ciü in scia drita u gh'è apesu in rilievu dund'i ghe sun rafigü(r)èi ina tésta de dònna e dui pütti ch'i rezzen ina ghirlanda, fòscia parte d'in sarcofagu du [[III secolo|III seculu]] e descuvèrtu du [[1944]] inta [[Ciàssa di Leùi (Arbenga)|Ciàssa di Leùi]] e, de sutta de stu lì, due ürne pe'e senne; l'üna truvâ intu campanìn de [[Gexa de San Steva de Massa(r)u|San Steva de Massa(r)u]] e l'âtra inta necròpuli setentriunâle, in Puntelungu, mèntre ch'u se frabicava u [[Santua(r)iu da Madònna de Puntelungu|növu santua(r)iu]], fra u [[1715]] e u [[1722]]. In sciu cantu dritu de sta mü(r)aja se ghe pò ancù vegghe u truncu d'ina gran statua, fòscia d'in impe(r)atû, truvâ du [[1910]] inta Sènta<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''Il centro storico'', pp. 68-70}}</ref>. Inta mü(r)aja de dòppu, in scia drita da pòrte pe' intrà inta Lòggia, e ghe sun in mustra de targhe impurtanti di tèmpi de l'[[Impêo Roman|impe(r)u]]. D'in simma au fundu, a primma a parla da cuncesiùn d'in senatû a duve(r)à de l'ègua pe di travai pübbrichi, fèta fra a fin du I e l'imprinsippiu du [[II secolo|II seculu]] e descuvèrta in sinque tòcchi cu'i scâvi inta catedrâle. A segunda a l'è in'iscrisiùn füne(r)a(r)ia du I seculu cu'u ''[[cursus honorum]]'' du questû de ''Albingaunum'' [[Au(r)eliu Meleagru]]; da fiancu, in scia drita, u se vegghe pe' cuntru ina targa in unû du [[Metiliu Tertulìn Venuniàn]], senatû e benefatû da ''plebs urbana'' da sitè. In sciu pavimèntu u gh'è a bâse unu(r)a(r)ia de pria de Finâ du [[Müssiu Ve(r)u]], âtru benefatû de génte d'Arbenga, e ina ciàppa de granitu [[Masìccio d'Estérel|d'Estérel]], parte d'ina to(r)a dedicâ a [[Vale(r)iu Braduaniu Màuricu|M. Vale(r)iu Braduaniu Màuricu]] ch'a l'é(r)a missa int'in scitu pübbricu da sitè p'esse pe(r)ò truvâ inta catedrâle. De ciü, in scia drita u gh'è in scciàppu de marme(r)u rösa, parte d'in munümèntu fünebre du II seculu<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''Il centro storico'', pp. 70-71}}</ref>. A mü(r)aja de dòppu, in scia drita, a l'è stèta dedicâ aa culesiùn d'epigrafi cristiâne tardu-antighe e ai rèsti de rilievi de marme(r)u ch'i ne vegnen d'inta Do(r)ia. dau cumplessu de San Calòcciu. Partèndu daa mancìna u gh'è a lapide de ''Maurianus'', du [[597]], truvâ inte l'[[abasìa de San Martìn au Munte]] e, in simma a tüttu, a grande targa de ''Honorata'', morta du [[568]] e mujé de ''Tzittanus'', persunaggiu che alantu(r)a u l'é(r)a a màscima càrega pulitica e militâ(r)e d'Arbenga. De sutta a sta lì i ghe sun di scciàppi de transenne du presbite(r)iu de San Calòcciu, fètu inte dui intervènti, du [[VI secolo|VI]] e de l'[[VIII secolo|VIII seculu]], e du che i se cunsèrvan di pilastrìn, di panèlli, di tòcchi d'architravu e âtru, asemme a in'iscrisiùn ch'a mensiuna l'abâte ''Marinaces''. Intu cantu dritu de sta mü(r)aja u gh'è pöi in scciàppu du [[V secolo|V seculu]] dund'u l'è mensunàu u vescu [[Benedettu I (vescu d'Arbenga)|''Benedictus'']], u segundu ciü antigu ch'u ghe secce restàu de memo(r)ia<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''Il centro storico'', pp. 71-73}}</ref>. Inte l'ürtima mü(r)aja, quella dund'a gh'è l'intrâ, i ghe sun ancù due lapide d'etè bizantìna, l'üna du [[522]] e truvâ inta [[Baxìlica de San Vitû (Arbenga)|baxìlica de San Vitû]], e l'âtra du [[VI secolo|VI seculu]], ch'a ne duve(r)ea vegnì d'in San Calòcciu. De sutta de ste lì i se ponen ancù vegghe dui capitèlli d'u(r)igine nu gua(r)i cè(r)a, ün ch'u nu dev'esse antigu e l'âtru, dau güstu curinsiu, d'etè impe(r)iâle<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''Il centro storico'', p. 73}}</ref>. === Lòggia du Cumün === [[Immaggine:Albenga-IMG 0358.JPG|miniatura|250x250px|Vista da Lòggia, cu'u musaicu e, in sciu fundu, de mesü(r)e de vulümme]] D'inta Sâla di Cunsu(r)i u se ghe passa dunca inta Lòggia du Cumün e, rembàu aa mü(r)aja dund'a se dröve a pòrte, u se pò vegghe in sarcòfagu du [[VI secolo|VI seculu]], de prudusiùn du pòstu e fètu de [[Pria de Finô|pria de Finâ]], truvàu du [[1937]] sutt'aa faciâta de [[Gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus (Arbenga)|Santa Ma(r)ìa in Fontibus]]. In sciu pavimèntu, a l'âtra estremitè da Lòggia, u l'è cunsurvàu in musaicu in giancu e negru a quaddri du I seculu, parte d'ina ''domus'' descuvèrta cu'i scâvi de l'[[Uspeâ veggiu de Santa Maria da Mise(r)icòrdia|uspeâ]] du [[1956]]. Da fiancu de stu lì a se tröva ancù ina tumba aa capüsìna du [[V secolo|V seculu]] ch'a ne vegne d'intu [[Munastê de San Calòcciu (Arbenga)|munastê de San Calòcciu]] e che, fòscia, a l'è dunde e l'é(r)an cunservèi a l'imprinsippiu e relicchie du [[San Calòcciu|santu]]<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''Il centro storico'', pp. 73-74}}</ref><ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Il Palazzo Vecchio del Comune e il Civico Museo Ingauno'', pp. 64-65}}</ref>. Fra i repèrti ciü mudèrni, inta lòggia e ghe sun ascì de testimunianse de l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] e, intu detaju, u se pò vegghe ina se(r)ie de mesü(r)e ufisiâli de lunghessa e de vulümme duve(r)èi dau Cumün d'Arbenga, ciü che de iscrisiùi de quelli tèmpi e parte du purtâ du [[XVI secolo|Sinquesèntu]] ch'u l'é(r)a in sce l'intrâ da [[Tûre Sivica (Arbenga)|Tûre Sivica]], levàu quand'a l'è stèta rangiâ du [[1938]]<ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Il Palazzo Vecchio del Comune e il Civico Museo Ingauno'', p. 64}}</ref>. A l'ürtimu, da fiancu da pòrta ch'a se dröve versu u [[Batiste(r)u d'Arbenga|batiste(r)u]], u se pò vegghe u pa(r)apêtu de marme(r)u d'in pussu, nu finìu, atribuìu au [[I secolo|I]]-[[II secolo|II seculu]] ma de prubabile nu cuscì antigu. Stu lì, cu'ina decu(r)asiùn a festùi vegetâli, u se truvava au sèntru du veggiu [[Ciòstru di Canònichi (Arbenga)|ciòstru di Canònichi]], caciàu zü du [[1900]]<ref>{{Çitta|Massabò, 2004|''Il centro storico'', p. 74}}</ref>. == Nòtte == <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=[[Nino Lamboglia]]|tìtolo=Albenga romana e medioevale|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|ediçión=7|colànn-a=Itinerari Liguri|ànno=1992|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri - Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=A Burdighe(r)a - Arbenga|léngoa=IT|volùmme=Vul. 1|cid=Lamboglia, 1992}} * {{Çitta lìbbro|outô=Bruno Massabò|tìtolo=Albingaunum|url=https://books.google.com/books?id=wGZOAAAAYAAJ|ànno=2004|editô=Ministero per i beni e le attività culturali, Soprintendenza per i beni archeologici della Liguria|çitæ=Zena|léngoa=IT|cid=Massabò, 2004}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/museo-civico-ingauno.htm|tìtolo=Museo Civico Ingauno|léngoa=IT|vìxita=2025-04-05}} * {{Çitta web|url=https://www.museionline.info/musei/civico-museo-ingauno|tìtolo=Museo Civico Ingauno|léngoa=IT|vìxita=2025-04-05}} * {{Çitta web|url=https://cultura.gov.it/luogo/palazzo-vecchio-del-comune-battistero-di-albenga|tìtolo=Palazzo vecchio del comune - battistero di Albenga|léngoa=IT|vìxita=2025-04-05}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Arbenga]] [[Categorîa:Musêi da Ligùria|Arbénga]] na00zss7g6vz6h06svusghbuo5p2n1b Tûre di Grifi 0 32635 274877 273605 2026-10-19T18:58:33Z N.Longo 12052 + wl 274877 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:Torre dei Grifi (Albenga) - Bozzetto storico di Alfredo D'Andrade 1883.jpg|miniatura|A tûre di Grifi cumm'a l'è stèta disegnâ da l'[[Alfredo D'Andrade]] du [[1883]]]] A '''Tûre di Grifi''' (''Torre dei Grifi'' o ''dei Griffi'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'é(r)a ina tûre d'Arbenga Veggia, faciâ sciü [[Vìa Rumma (Arbenga)|Vìa Rumma]], ch'a faxeva parte du cumplessu de Cà di Seulìn, caciàu zü pe'i dànni patìi dau [[Teramottu de Dian|teramòttu du 1887]]. == Sto(r)ia == [[Immaggine:Palàssiu Basso-Cepollini (San Scî, Arbenga veggia)-Vìstu d'in Vìa Rumma 01.jpg|sinistra|miniatura|A targa in simma au Palàssiu Bassu-Seulìn ch'a regorda u derucamèntu e a ricustrusiùn du cumplessu]] Da tûre di Grifi, scibèn ch'a secce stèta fra e ürtime a êsse caciâ zü, u nu se sà gua(r)i da sò sto(r)ia. Inte primme liste de tûre da sitè, cumme int'in manuscrìtu du [[XVII secolo|Seisèntu]] e inti stüddi du [[Giuseppe Cottalasso]] du [[1820]] e du [[Gerolamo Rossi]] du [[1870]], u nu gh'è de tûre ciamèi cun stu numme chi, ma in Sant'Eulàlia u l'è mensunàu numma che a tûre di cunti Seulìn, scignu(r)i d'[[Àutu]] e de [[Cravaüna]]. U l'è bèn prubabile che sta tûre de liste, dìta ascì ''del Sig.r Giacomo Cepollino'', a curispundesse cu'a tûre di Grifi, che cu'a sò pusisiùn a se truvava intu cumplessu de cà de sta famìa. De cuntru, inti stüddi du [[Paolo Accame]] e du Raimondi di primmi du [[XX secolo|Növesèntu]], a l'è dìta a tûre di Grifi, cumm'a l'è stèta ciamâ de lungu dae gènte da sitè. Stu numme u ne vegne de prubabile da quellu di sò primmi pruprieta(r)i, d'ina famìa che fòscia a staxeva in Arbenga inte l'etè de mezzu, mèntre e mensiùi lighèi ai Seulìn e ne sciorten daa famìa che, du [[XVII secolo|Seisèntu]] e ancù de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], a ghe l'axeva in tésta<ref name=":0">{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|''Capitolo 2 - Descrizione delle torri di Albenga. Quartiere Sant'Eulalia'', p. 78}}</ref>. A tûre di Grifi a l'è mustrâ in simma ae rapresentasiùi antìghe da sitè e fina inte quarchedüna de futugrafìe ciü vegge; a ògni moddu a testimuniansa ciü impurtante a l'è quella di dui disegni fèti du 24-25 de lüju du [[1883]] da l'[[Alfredo D'Andrade]], alantu(r)a delegàu pe'u [[Piemonte|Piemunte]] e a [[Liguria|Ligü(r)ia]] ai münumènti nasiunâli, ch'i g'han tantu de descrisiùn da tûre<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|''Capitolo 2 - Descrizione delle torri di Albenga. Quartiere Sant'Eulalia'', pp. 75-77}}</ref>. Fra e âtre rapresentasiùi, u se pò scorsila in simma aa vista d'Arbenga du [[1628]] ch'a gh'é(r)a pitü(r)â in [[Gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus (Arbenga)|Santa Ma(r)ìa]], travaju du [[Benardu Raibadu]] cumme l'acquerellu du [[1632]] in scia ''Pergamêna di Còrpi Santi'', dund'u se vegghe turna sta tûre. De ciü, a l'è mustrâ ascì in sc'ina vista, a penna, piâ du [[XVIII secolo|Settesèntu]] dau Munte, e a l'è marcâ inta mappa da sitè du [[Matê Vinzón|Vinzoni]] du [[1751]]<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|''Capitolo 1 - Analisi delle fonti'', pp. 17-18; ''Capitolo 5 - Appendici'', p. 112}}</ref>. A tûre, cumme u sò isulàu, a l'ha patìu di gran dànni pe'u [[Teramottu de Dian|teramòttu de Dian du 1887]] e, pe' stu fètu, a l'è stèta caciâ zü fina ae fundasiùi, pe' fà largu au palàssiu ch'u n'ha piàu u pòstu fin'au dì d'ancöi<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|''Capitolo 2 - Descrizione delle torri di Albenga. Quartiere Sant'Eulalia'', p. 75}}</ref>. == Descrisiùn == <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:Noack, Alfred (1833-1895) - n. 3425 - Albenga.png|Futugrafìa de l'[[Alfred Noack]], cu'a tûre di Grifi davanti a quella di Còsta Immaggine:Albenga - Ponte sul Lerone (1901).jpg|Cartulìna cu'a tûre di Grifi, in scia mancìna da tûre de Palàssiu Oddu Immaggine:Albenga - Riviera di Ponente (1901).jpg|Cartulìna artistica cu'e due tûre Immaggine:Panorama d’Albenga (xilografia).jpg|Incixùn du [[1889]] cu'a mèxima vista </gallery>Quellu ch'u se sà in scia strutü(r)a da tûre u ne vegne pe'u ciü daa testimuniansa de l'[[Alfredo D'Andrade]], ch'u l'ha disegnâ e ch'u n'ha scrìtu e carateristiche prinsipâli. A parte ciü bassa a l'é(r)a tütta fèta de prìe, cu'u studiusu che, pe' stu fètu, u a dixe ciü antìga, e a pendeva du bèllu in avanti, de tòstu in mêtru e mezzu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Vittorio Bertarelli|tìtolo=Liguria, Toscana a nord dell'Arno, Emilia (Vul. I)|url=https://www.google.com/books/edition/Guida_d_Italia_del_Touring_club_italiano/G5UZAQAAMAAJ?gbpv=1&pg=PA175|ediçión=1|colànn-a=Guida d'Italia|ànno=1916|editô=Touring Club Italiano - Stamperia Capriolo e Massimino|çitæ=Milàn|léngoa=IT|p=175|volùmme=Vul. II|capìtolo=Da Genova a Ventimiglia (La Riviera di Ponente)}}</ref>, in scia vìa. U rèstu, pe' cuntru, u l'é(r)a fètu de maùi e u nu l'axeva de pendènsa, scicumme ch'u l'é(r)a stètu fabricàu muntandu sciü drìti, tantu che inta faciâ cuntra(r)ia aa vìa u nu gh'é(r)a de spurgènse. Pe'a parte de maùi, grossu moddu dau tèrsu cian in sciü, u D'Andrade u stimava ch'a fusse âta 18-19 mêtri. Ògni maùn u mesü(r)ava de media 28 citti pe 6-6,30, cun dexe söi de sti lì ch'i l'é(r)an âti 82 citti, e a l'ürtimu cian e mü(r)aje e l'axevan in spesû de 92 citti<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|''Capitolo 2 - Descrizione delle torri di Albenga. Quartiere Sant'Eulalia'', pp. 77-78}}</ref>. Inte ògni faciâ da tûre u se druviva in pà de barcùi gròssi, cun èrcu a tüttu sestu, che au [[1883]] i l'é(r)an tütti immü(r)èi cun di maùi, cuscì che a custrusiùn a funsiunesse da cu(r)umbe(r)a. In simma a se mustrava cun di merli aa ghibelìna, quattru pe' fiancu, in parte ruinèi ma ch'i gh'axevan ancù l'ataccu a cua de rundu(r)ina. Inta faciâ da tûre versu punènte u se druviva ancù ina purtetta, missa a in'artessa d'ina vintêna de mêtri in sciu terén, che pe' cuntu du D'Andrade a l'ave(r)ea funsiunàu cumme intrâ ai cièi de d'âtu o, armenu, pe' fâghe muntà de pruviste intu câxu de pe(r)ìgu<ref name=":0" />. De drentu, aa vixita du D'Andrade, a tûre a l'axeva de vorte ch'e ne cruvivan i ürtimi dui cièi; de ciü, u studiusu u scrive che, de prubabile, u duveva êsse cuèrtu a sta mane(r)a ancù l'ürtimu cian da parte de prìe, de dunde pöi i tacavan i maùi<ref name=":0" />. == Nòtte == <references /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Giosetta Bertonasco Rubatti|tìtolo=Le Torri di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LI20001220|colànn-a=Memoïa Arbenga|ànno=2010|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Bertonasco Rubatti, 2010}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Arbenga]] [[Categorîa:Tôre da Ligùria|Grifi]] [[Categorîa:Architetûe da Ligùria scentæ]] m2ax2mrsl3jmfhumiwixfhwvmg9rc02 Tûre da Paciotta (Arbenga) 0 32952 274873 273604 2026-10-19T18:56:20Z N.Longo 12052 wl 274873 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:Torre della Paciotta, Albenga 06.jpg|miniatura|A tûre mi(r)â d'inta Ciàssa de l'Uspeâ]] A '''Tûre da Paciotta''' (''Torre della Paciotta'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]), cunusciüa ascì cumme a '''Tûre da Ciò''' (''Torre della Ciò'' o ''del Ciò''), a l'è ina tûre d'Arbenga Veggia, faciâ in scia cruxe(r)a de Vìa Palèstru cu'a [[Ciàssa de l'Uspeâ (Arbenga)|Ciàssa de l'Uspeâ]], in fàccia a dund'u finisce u Caruggiu du Lottu. == Sto(r)ia == [[Immaggine:Tipo_ò_sia_Mappa_del_Monastero_di_san_Callocero_et_Casa_de_Chrispinani,_o_sia,_Ospedale,_e_case_più_vicine_ad_esso_Monastero_-_Albenga,_1756.jpg|sinistra|miniatura|G.D. Bagutti e A. Barella, ''Tipo ò sia Mappa del Monastero di san Callocero et Casa de Chrispinani, o sia, Ospedale, e case più vicine ad esso Monastero'', 1756. A tûre da Paciotta a se pò vegghe in bassu, in scia mancìna.]] A tûre da Paciotta a l'è üna de tûre d'[[Arbenga]] ch'u se ne sà de mênu, tantu da êsse mensunâ in moddu cè(r)u, sutt'a stu numme, numma che du [[1927]], int'in manuscritu du prève Leone Raimondi. Vellu, defèti, u l'ha scritu che in scia [[Ciàssa de l'Uspeâ (Arbenga)|Ciàssa de l'Uspeâ]] u se ghe fàccia "a cà e a tûre da Paciotta, bèn cunservèi, che pe(r)ò a n'è scunusciüa a sto(r)ia"<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|''La torre della Paciotta'', pp. 82-83}}</ref>. Sta tûre a se pò vegghe in sc'in disegnu d'Arbenga mi(r)â da[[U Munte (Arbenga)|u Munte]], du [[XVIII secolo|Settesèntu]], e in sce mappe du [[Matê Vinzón|Vinzoni]], cumme pü(r)e a gh'é(r)a in scia pitü(r)a d'Arbenga de [[Gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus (Arbenga)|Santa Ma(r)ìa in Fontibus]]. Pe' cuntra, a nu l'è mensunâ sutt'a stu numme ni inta lista du [[XVII secolo|Seisèntu]] inte l'archiviu [[D'Aste (famïa)|D'Aste]] e mancu inti scriti, ciü mudèrni, du [[Giuseppe Cottalasso]], du [[Gerolamo Rossi]] e du [[Paolo Accame]], che de prubabile i a metten sutt'au numme di prupieta(r)i du Seisèntu, che pe(r)ò au dì d'ancöi i nu sun cunusciüi. Int'in bellu disegnu du [[1756]], a firma de Gio Dumenegu Bagutti e Antôgnu Barella, ch'u mustra a Ciàssa de l'Uspeâ e e custrusiùi ch'e se ghe faciavan, u se pò bèn vegghe u frunte da tûre vurtàu in scia ciàssa, dund'u l'è mustràu di barcùi ch'i nu curispunden cun quelli d'ancöi<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|''La torre della Paciotta'', p. 83}}</ref>. U numme da tûre u g'ha de u(r)igine mudèrne: u ne vegne defèti da 'na dònna, dìta a Ciò e pöi a Paciotta, ch'a ghe staxeva versu a fin de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], cu'a sò nume(r)atta ch'a l'è passâ aa tûre pe' tantu che, de prubabile, fra e gènte d'Arbenga u nu l'é(r)a ciü duve(r)àu u veggiu numme de sta custrusiùn<ref name=":0">{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|''La torre della Paciotta'', p. 84}}</ref>. A tûre da Paciotta a l'è vinculâ daa [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendènsa]] fin dai 2 d'utubre du [[1935]]<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00111151.pdf|tìtolo=Torre del Ciò - Decrêtu de vinculu|outô=Ministe(r)u de l'Edücasiùn Nasiunâle|dæta=2 utubre 1935|léngoa=IT|vìxita=2026-07-05}}</ref>. == Descrisiùn == <gallery mode="packed" widths="200" heights="200"> Albenga - Torre del Ciò - 2023-09-16 11-55-07 001.jpg|A faciâ in scia ciàssa, a punènte Torre della Paciotta, Albenga 09.jpg|A sò parte ciü âta, cu'i barcùi mü(r)èi Torre della Paciotta, Albenga 01.jpg|E mü(r)aje de levante e de meridiùn </gallery> A tûre a se tröva int'ina pusisiùn tòstu destacâ, ch'a domina in scia [[Ciàssa de l'Uspeâ (Arbenga)|Ciàssa de l'Uspeâ]]. A g'ha ina cianta a trapessiu, cu'e mü(r)aje de levante e de punènte ch'e mesü(r)an, rispetivamènte, 4 mêtri e 80 e 5 mêtri e 10, mèntre e due vurtèi a setentriùn e a meridiùn e sun larghe 7,50&nbsp;m e 7,20&nbsp;m, tantu ch'u se pènsa ciü a 'na cà-tûre che a 'na tûre in sènsu strêtu. U basamèntu u l'è fètu de prìe squadrèi ciütòstu picìne, misse inte de fì(r)e ch'e nu sun gua(r)i drìte e ch'e furman de unde. Fra 'na fi(r)a e l'âtra u sö de mate(r)iale u l'è ciütòstu spessu e, ciü in âtu, u se vegghe che e mü(r)aje de prìe e sun stète turna fète a imitasiùn da parte bassa, rumanica<ref name=":0" />. Intu frunte gi(r)àu in scia ciàssa u se pò vegghe, a dui mêtri dau livéllu du terén, in'avertü(r)a strêta ch'a se druviva intu basamèntu, au(r)a immü(r)â cun de prìe ch'e sun pa(r)eggie a quelle de stu tòccu de mü(r)aje, seràu in simma da 'n èrcu du genere dìtu "farcàu", fètu de trèi blòcchi d'a(r)ena(r)ia missi a cügnu<ref group="n.">Sta qualitè d'èrcu, int'Arbenga, a se tröva turna inta tûre da cà di Lengueja-Còsta, inta Cà di Siboni intu Caruggiu de l'Urmu e inta Cà di Fieschi Ricci intu Caruggiu da Ca(r)ènda.</ref>. St'avertü(r)a a gh'axeva da funsiunà cumme pòrte tantu che, ai sò pèi, u spòrze ancù due prìe ch'u gh'é(r)a rembàu in simma u balaû de legnu de dunde u s'intrava inta tûre. Da fiancu a sta pòrte, ciü tardi, u s'è duvèrtu in barcùn squadràu ch'u g'ha ina curnìxe intunacâ e tensüa de negru, a semejâse ae ciappe de lavagna<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|''La torre della Paciotta'', pp. 84-86}}</ref>. A parte bassa da tûre a l'è surmuntâ da 'na curnìxe, turna de prìa, ch'a spòrze de pôcu d'inte mü(r)aje, mèntre de d'âtu de sta lì i taccan i maùi, fèti d'ina pasta ciü cè(r)a che inte âtre tûre da sitè. Pe'u ciü i mesü(r)an 25 citti pe' sèi, ma u ghe n'è ascì da 29 pe' 6. Inte sta pursiùn u se druviva dui barcunetti, cu'u ciü bassu ch'u l'é(r)a surmuntàu da 'n èrcu a sestu pisüu furmàu da 'na fascia duggia de maùi, missi de drentu de còsta ciâna e de fö(r)a de còsta verticâle. Intu prufì de stu barcùn u se pò vegghe ancù in âtru èrcu, a sestu sbasciàu e pôcu ciü drentu du fì de mü(r)aje, ch'u u spartisce inte due parte. Ciü in âtu, in simma a 'na fascia de intonacu, u gh'é(r)a ancù in âtru barcunettu, da l'èrcu ch'u l'è in pôcu a amandu(r)a e fètu da 'na sula fascia de maùi missi pe' còsta, in verticâle<ref name=":1">{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|''La torre della Paciotta'', p. 86}}</ref>. U frunte vurtàu a setentriùn, faciàu in sce Vìa Palèstru, u mustra di elemènti ch'i ne vegnen da de etè dife(r)ènti. Au cian terén u se ghe tröva ina pòrte pe' intrà int'ina bütega e, in scia drìta, in barcùn immü(r)àu e intunacàu, tütti dui che, a ògni moddu, i sun stèti duvèrti inte di tèmpi mudèrni. I barcùi inti cièi de d'âtu i nu sun missi aa mitè da faciâ ma, in cangiu, i sun in linea cu'a lüxe du Caruggiu du Lottu. U ciü bassu u l'è stètu tucàu tròppu pe' sciurtìne a lezze e sò furme u(r)iginâli, mèntre u segundu u mustra ancù e spalìne, a ciappa e i atacchi de l'èrcu. St'èrcu u l'axeva ina fascia de maùi pe' còsta verticâle e üna pe' còsta ciâna, fòscia d'ina bifura ch'a gh'é(r)a au pòstu de barcùn retangulâre ch'u gh'è stètu muntàu de dòppu. A l'ürtimu, de d'âtu da fascia d'intonacu, u gh'è ancù in tersu barcùn, ch'u curispunde a quellu intu frunte de levante e che dunca u l'è fètu a munofura da l'èrcu in pôcu a amandu(r)a, seràu da 'na fascia de maùi a còsta verticâle. Inta parte ciü âta da tûre, ancöi duve(r)â cumme terassa, u se vegghe parte d'ina feritòia ch'a l'è stèta tajâ dau livéllu mudèrnu du tèitu<ref name=":1" />. E mü(r)aje gi(r)èi a punènte e a meridiùn e sun pe'u ciü rembèi ae cà e u se ne vegghe numma che a parte ciü âta. Quella a punènte a mustra u prufì d'in barcùn e d'ina feritòia, immü(r)èi, mèntre quella a meridiùn, che pe'u ciü a l'è cuèrta d'intonacu, a g'ha in barcunettu strêtu cun in simma in'avertü(r)a picìna svasâ<ref name=":1" />. De drentu, a tûre da Paciotta a l'è spartìa fra 'na bütega au cian terén e 'na cà au primmu e au segundu cian, mèntre dau tèrsu cian aa simma a l'ha cunservàu a sò strutü(r)a de l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]]. Pe'e mesü(r)e e u basamèntu, a tûre da Paciotta a l'è da cunscide(r)à fra e cà-tûre ciü antìghe da sitè, scibèn che e mesü(r)e di maùi e a presènsa de l'èrcu a amandu(r)a e portan a de âtre cunscide(r)asiùi. Pe' sti fèti, u l'è dunca prubabile che a tûre a secce ina custrusiùn du [[XIV secolo|Trexèntu]], fèta in sce fundasiùi d'ina tûre ciü antiga, du [[XII secolo|Duxèntu]]<ref>{{Çitta|Bertonasco Rubatti, 2010|''La torre della Paciotta'', pp. 86-87}}</ref>. == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=[[Nino Lamboglia]]|tìtolo=Albenga romana e medioevale|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/4AMO00010329|ediçión=7|colànn-a=Itinerari Liguri|ànno=1992|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri - Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=A Burdighe(r)a - Arbenga|léngoa=IT|pp=145-146|volùmme=Vul. 1}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giosetta Bertonasco Rubatti|tìtolo=Le Torri di Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LI20001220|colànn-a=Memoïa Arbenga|ànno=2010|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Bertonasco Rubatti, 2010}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111151|tìtolo=Torre del Ciò|léngoa=IT|vìxita=2026-07-05}} [[Categorîa:Arbenga]] [[Categorîa:Tôre da Ligùria|Paciotta]] cfark7syd597gjc95e7w3586v7ee5eq Castéllo Ràggio 0 33310 274864 274862 2026-10-19T15:32:51Z Michæ.152 13747 274864 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} O '''castéllo Ràggio''' de [[Zena|Zêna]] o l'é stæto unn-a de costruçioìn stòriche da çitæ, ch'a s'atrovâva into quartê de [[Cornigén]]. A rescidénsa, chéita inte 'na condiçión d'abandón e degràddo dòppo a [[Segonda Guæra Mondiâ|segónda goæra mondiâle]], a l'é stæta caciâ zu a-i 14 d'arvî do [[1951]] pe lasciâ o pòsto a-a [[fàbrica de l'âsâ "Oscar Sinigaglia"]] de l'[[Italsider]] e a l'[[ariopòrto internaçionâle "Cristòffa Cónbo"]], inouguròu 'na dexénn-a d'ànni ciù tàrdi. O regòrdo do castéllo Ràggio, bén bén vîvo into sentiménto do quartê, o l'é vegnûo o scìnbolo de l'ilùstre pasòu balneâre de Cornigén, spasòu vîa da l'urbanizaçión sarvæga e da-a trasformaçión industriâle. [[File:Cornigliano (Italië) Het Castello Raggio ten Noorden van Genua, SFA006011524.jpg|thumb|O castéllo Ràggio inte 'n'imàgine di prìmmi do Noveçénto|centro]] == Stöia e descriçión == In sciô schéuggio dónde s'erzéiva o castéllo, dîto de Sant'Andrîa, gh'êa 'na comunitæ religiôza, a-o prinçìpio dedicâ a-o cùlto de [[Benedétto da Norcia]], co-e prìmme tràcce che remóntan a l'[[Etæ de Mëzo|Etæ de Mêzo]]. Inte l'ànno [[1131]] i móneghi àn cangiòu régola con intrâ inte l'Órdine cistercénse e, pöchi ànni dòppo, àn portòu a sêde do monestê inta colìnn-a derê, inte 'na poxiçión apénn-a sorviaelevâ, con tiâ sciù a [[Badîa de Sant'Andrîa]]. Inta badîa e inta gêxa l'à travagiòu e l'é visciûo, into [[XII secolo|XII sécolo]], [[Sàn Bèrto da Zêna]]. Do [[1797]] e dôe costruçioìn, co-a fìn da [[Repùbrica de Zena|Repùbrica]] e-a nasción da [[Repùbrica Lìgure|Repùblica Lìgure]] a favô da rivoluçión, són stæte espropiæ, cómme tànte âtre propietæ religiôze da región. A badîa a l'é stæta acatâ da-o dùcca Vivaldi Pasqua, ch'o l'à trasformâ inte 'na vìlla scignorîle, con conservâ inte strutûe l'òriginâio stîlo gòtico, in càngio a gêxa in sciô schéuggio a l'é stæta dêuviâ prìmma cóme poviêa e pöi cómme sêde de 'n destacaménto da Marìnn-a Rêgia (1860-1881). Do [[1885]] l'inprenditô e polìtico lìgure Ràggio o l'à acatòu da-o Govèrno o schéuggio de Sant'Andrîa e o l'à dæto a l'architétto [[Loîgi Rovélli]] l'incàrego de costroîghe o castéllo in [[Art nouveau|stîlo ''liberty'']]. A zöna çernûa a l'é stæta quélla tra-o schéuggio de Sant'Andrîa e-o pòsto dîto Fòssa a Câçinæa, ciamòu do Dezèrto ascì, da-arénte a-a fàbrica de l'âsâ e fonderîa ''Ràggio & Ratto'', de propietæ do mæximo Ràggio. O Gustâvo Dufour o cónta de 'n çèrto mâconténto di cornigiòtti e sorviatùtto di pescoéi do pòsto pi-â costroçión da rescidénsa, dæto chò-u progètto do Rovelli o l'àiva pigiòu sénsa permìsso a ciàzza do portixeu, ch'o l'êa stæto scìnn-a seròu co-ìn rastéllo. Scicómme l'aministraçión do comùn a no l'ariescîva a òpónn-ise a-a poténsa do Cónte Ràggio, i abitànti êan anæti avànti a sforsâ e cadénn-e de néutte fin a che l'intrâ a no l'êa stæta liberâ<ref>Gustavo Dufour: ''Cornigliano Ligure dalla seconda metà del 1800 ai primi decenni del 1900''</ref>. Bén bén aprexòu pe-e seu lìnie architetòniche fìnn-e, pi-â seu costruçión l'é stæto finançiòu a sómma straordenâia pò-u ténpo de seiçentosciusciantamîa frànchi. A seu strutûa a l'êa a mòddo de paralelepìpedo, co-îna tôre a bâze quàddra da sciànco do còrpo prinçipâ, a ricarcâ a fórma - segóndo e intençioìn de l'architétto Rovelli - o castéllo de Miramare a [[Trieste]], fæto costroî ciù ò mêno do [[1860]] da Mascimiliàn d'Asbùrgo. I intèrni êan stæti fæti pituâ a frésco con finéssa. Inta pàrte de ponénte do còrpo prinçipâ, ciù avertûe portâvan a-o giardìn, inrichîo da 'n òrto picìn, e a-e scuàie. In sciô sciànco de levànte, 'na galerîa a permetéiva d'arivâ a 'n amiâdô co-îna vìsta ch'a l'anâva da-a costêa da [[Rivêa de Ponénte|rivêa lìgure de ponénte]] scìn a-a tôre da [[Lanterna de Zena|Lantèrna]]. In scî tréi cén da rescidénsa gh'êa, de d'âto a-o ciàn terén, o ciàn nòbile, dotòu de 'n grànde pòrtego co-îna vàsca pénsile de crestàllo e destinòu a fonçioìn de reprezentànsa, e stànse da létto e-i mezanétti. O castéllo o l'é stæto frequentòu inti ànni a cavàllo do sécolo e scìnn'a-a prìmma goæra mondiâle da tànti esponénti da nobiltæ e do móndo polìtico, cómme o rè [[Unbèrto I|Unbèrto I d'Itàlia]] co-a regìnn-a Margàita de Savöia, a contéssa Fiamétta Döia (da poténte casàdda di Döia), o dùcca de Galêa, o prìnçipe de Nàpoli, o cónte de Torìn e-o prescidénte do Conséggio [[Gioâne Giolìtti]]. A decadénsa do castéllo a l'é comensâ giùsto dòppo a [[Primma Goæra Mondiâ|prìmma goæra mondiâle]] e a l'é anæta aprêuvo a-e dificoltæ che l'Itàlia a l'à afrontòu dòppo êse sciortîa da-o conflìtto. === Scîto da Rexisténsa partigiànn-a === A-o castéllo Ràggio l'é ligòu ascì 'na pàgina de stöia da segónda goæra mondiâle: a-i 25 d'arvî do [[1945]], o giórno da [[Goæra de liberaçión italiànn-a|Liberaçión]], a zöna de [[Cornigén]] dónde gh'êa o castéllo a l'é stæta tiâtro di ùrtimi scóntri. In particolâ, o castéllo - scìn a quéllo moménto controlòu da-e fòrse d'òcupaçión - o l'é stæto pigiòu da-i partigén de [[Squàddre d'Açión Patriòtica]] (SAP) de [[Sestri Ponente|Séstri Ponénte]], mez'ôa prìmma che s'arendéssan ànche e goarnixoìn tedésche ancón atîve a [[Ôtri]] e a [[Pra]]. A zöna de Sant'Andrîa a l'é stæta dónca ùnn-a de prìmme localitæ do ponénte zenéize a sciortî da-a goæra. === L'abatiménto e l'inpî da mænn-a === Dòppo a segónda goæra mondiâle, do castéllo restâva sôlo e miâgie de fêua, i giardìn êan distrûti e sachezæ e i intèrni êan pezanteménte danezæ. Inte l'ànno [[1950]], Edìlio Ràggio o l'à vendûo o castéllo a-a Finsider pe 12 mioìn de frànchi. Un ànno dòppo, a-i 14 d'arvî do [[1951]], pi-a preçixón a-e ôe 17:50, o castéllo o l'é stæto minòu e fæto sâtâ pe l'âia. O sgoasôzo górfo d'ænn-a che gh'êa li de sótta o saiâ ciù tàrdi asoteròu p'achéugge a [[fàbrica de l'âsâ "Oscar Sinigaglia"]]. == Nòtte == <references /> == Âtri progètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Architetûe da Ligùria]] clb46yvp84b6m2y6fyrle83x9s5v91w 274865 274864 2026-10-19T15:33:41Z Michæ.152 13747 274865 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} O '''castéllo Ràggio''' de [[Zena|Zêna]] o l'é stæto unn-a de costruçioìn stòriche da çitæ, ch'a s'atrovâva into quartê de [[Cornigén]]. A rescidénsa, chéita inte 'na condiçión d'abandón e degràddo dòppo a [[Segonda Guæra Mondiâ|segónda goæra mondiâle]], a l'é stæta caciâ zu a-i 14 d'arvî do [[1951]] pe lasciâ o pòsto a-a [[fàbrica de l'âsâ "Oscar Sinigaglia"]] de l'[[Italsider]] e a l'[[ariopòrto internaçionâle "Cristòffa Cónbo"]], inouguròu 'na dexénn-a d'ànni ciù tàrdi. O regòrdo do castéllo Ràggio, bén bén vîvo into sentiménto do quartê, o l'é vegnûo o scìnbolo de l'ilùstre pasòu balneâre de Cornigén, spasòu vîa da l'urbanizaçión sarvæga e da-a trasformaçión industriâle. [[File:Cornigliano (Italië) Het Castello Raggio ten Noorden van Genua, SFA006011524.jpg|thumb|O castéllo Ràggio inte 'n'imàgine di prìmmi do Noveçénto|centro]] == Stöia e descriçión == In sciô schéuggio dónde s'erzéiva o castéllo, dîto de Sant'Andrîa, gh'êa 'na comunitæ religiôza, a-o prinçìpio dedicâ a-o cùlto de [[Benedétto da Norcia]], co-e prìmme tràcce che remóntan a l'[[Etæ de Mëzo|Etæ de Mêzo]]. Inte l'ànno [[1131]] i móneghi àn cangiòu régola con intrâ inte l'Órdine cistercénse e, pöchi ànni dòppo, àn portòu a sêde do monestê inta colìnn-a derê, inte 'na poxiçión apénn-a sorviaelevâ, con tiâ sciù a [[Badîa de Sant'Andrîa]]. Inta badîa e inta gêxa l'à travagiòu e l'é visciûo, into [[XII secolo|XII sécolo]], [[Sàn Bèrto da Zêna]]. Do [[1797]] e dôe costruçioìn, co-a fìn da [[Repùbrica de Zena|Repùbrica]] e-a nasción da [[Repùbrica Lìgure|Repùblica Lìgure]] a favô da rivoluçión, són stæte espropiæ, cómme tànte âtre propietæ religiôze da región. A badîa a l'é stæta acatâ da-o dùcca Vivaldi Pasqua, ch'o l'à trasformâ inte 'na vìlla scignorîle, con conservâ inte strutûe l'òriginâio stîlo gòtico, in càngio a gêxa in sciô schéuggio a l'é stæta dêuviâ prìmma cóme poviêa e pöi cómme sêde de 'n destacaménto da Marìnn-a Rêgia (1860-1881). Do [[1885]] l'inprenditô e polìtico lìgure Ràggio o l'à acatòu da-o Govèrno o schéuggio de Sant'Andrîa e o l'à dæto a l'architétto [[Loîgi Rovélli]] l'incàrego de costroîghe o castéllo in [[Art nouveau|stîlo ''liberty'']]. A zöna çernûa a l'é stæta quélla tra-o schéuggio de Sant'Andrîa e-o pòsto dîto Fòssa a Câçinæa, ciamòu do Dezèrto ascì, da-arénte a-a fàbrica de l'âsâ e fonderîa ''Ràggio & Ratto'', de propietæ do mæximo Ràggio. O Gustâvo Dufour o cónta de 'n çèrto mâconténto di cornigiòtti e sorviatùtto di pescoéi do pòsto pi-â costroçión da rescidénsa, dæto chò-u progètto do Rovelli o l'àiva pigiòu sénsa permìsso a ciàzza do portixeu, ch'o l'êa stæto scìnn-a seròu co-ìn rastéllo. Scicómme l'aministraçión do comùn a no l'ariescîva a òpónn-ise a-a poténsa do Cónte Ràggio, i abitànti êan anæti avànti a sforsâ e cadénn-e de néutte fin a che l'intrâ a no l'êa stæta liberâ<ref>Gustavo Dufour: ''Cornigliano Ligure dalla seconda metà del 1800 ai primi decenni del 1900''</ref>. Bén bén aprexòu pe-e seu lìnie architetòniche fìnn-e, pi-â seu costruçión l'é stæto finançiòu a sómma straordenâia pò-u ténpo de seiçentosciusciantamîa frànchi. A seu strutûa a l'êa a mòddo de paralelepìpedo, co-îna tôre a bâze quàddra da sciànco do còrpo prinçipâ, a ricarcâ a fórma - segóndo e intençioìn de l'architétto Rovelli - o castéllo de Miramare a [[Trieste]], fæto costroî ciù ò mêno do [[1860]] da Mascimiliàn d'Asbùrgo. I intèrni êan stæti fæti pituâ a frésco con finéssa. Inta pàrte de ponénte do còrpo prinçipâ, ciù avertûe portâvan a-o giardìn, inrichîo da 'n òrto picìn, e a-e scuàie. In sciô sciànco de levànte, 'na galerîa a permetéiva d'arivâ a 'n amiâdô co-îna vìsta ch'a l'anâva da-a costêa da [[Rivêa de Ponénte|rivêa lìgure de ponénte]] scìn a-a tôre da [[Lanterna de Zena|Lantèrna]]. In scî tréi cén da rescidénsa gh'êa, de d'âto a-o ciàn terén, o ciàn nòbile, dotòu de 'n grànde pòrtego co-îna vàsca pénsile de crestàllo e destinòu a fonçioìn de reprezentànsa, e stànse da létto e-i mezanétti. O castéllo o l'é stæto frequentòu inti ànni a cavàllo do sécolo e scìnn'a-a prìmma goæra mondiâle da tànti esponénti da nobiltæ e do móndo polìtico, cómme o rè [[Unbèrto I|Unbèrto I d'Itàlia]] co-a regìnn-a Margàita de Savöia, a contéssa Fiamétta Döia (da poténte casàdda di Döia), o dùcca de Galêa, o prìnçipe de Nàpoli, o cónte de Torìn e-o prescidénte do Conséggio [[Gioâne Giolìtti]]. A decadénsa do castéllo a l'é comensâ giùsto dòppo a [[Primma Goæra Mondiâ|prìmma goæra mondiâle]] e a l'é anæta aprêuvo a-e dificoltæ che l'Itàlia a l'à afrontòu dòppo êse sciortîa da-o conflìtto. === Scîto da Rexisténsa partigiànn-a === A-o castéllo Ràggio l'é ligòu ascì 'na pàgina de stöia da segónda goæra mondiâle: a-i 25 d'arvî do [[1945]], o giórno da [[Goæra de liberaçión italiànn-a|Liberaçión]], a zöna de [[Cornigén]] dónde gh'êa o castéllo a l'é stæta tiâtro di ùrtimi scóntri. In particolâ, o castéllo - scìn a quéllo moménto controlòu da-e fòrse d'òcupaçión - o l'é stæto pigiòu da-i partigén de [[Squàddre d'Açión Patriòtica]] (SAP) de [[Sestri Ponente|Séstri Ponénte]], mez'ôa prìmma che s'arendéssan ànche e goarnixoìn tedésche ancón atîve a [[Ôtri]] e a [[Pra]]. A zöna de Sant'Andrîa a l'é stæta dónca ùnn-a de prìmme localitæ do ponénte zenéize a sciortî da-a goæra. === L'abatiménto e l'inpî da mænn-a === Dòppo a segónda goæra mondiâle, do castéllo restâva sôlo e miâgie de fêua, i giardìn êan distrûti e sachezæ e i intèrni êan pezanteménte danezæ. Inte l'ànno [[1950]], Edìlio Ràggio o l'à vendûo o castéllo a-a Finsider pe 12 mioìn de frànchi. Un ànno dòppo, a-i 14 d'arvî do [[1951]], pi-â preçixón a-e ôe 17:50, o castéllo o l'é stæto minòu e fæto sâtâ pe l'âia. O sgoasôzo górfo d'ænn-a che gh'êa li de sótta o saiâ ciù tàrdi asoteròu p'achéugge a [[fàbrica de l'âsâ "Oscar Sinigaglia"]]. == Nòtte == <references /> == Âtri progètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Architetûe da Ligùria]] 6ac6m0cb0wk6ldwiu35imrxdsr8nd68 274882 274865 2026-10-20T07:35:16Z Luensu1959 1211 didascalia 274882 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} O '''castéllo Ràggio''' de [[Zena|Zêna]] o l'é stæto unn-a de costruçioìn stòriche da çitæ, ch'a s'atrovâva into quartê de [[Cornigén]]. A rescidénsa, chéita inte 'na condiçión d'abandón e degràddo dòppo a [[Segonda Guæra Mondiâ|segónda goæra mondiâle]], a l'é stæta caciâ zu a-i 14 d'arvî do [[1951]] pe lasciâ o pòsto a-a [[fàbrica de l'âsâ "Oscar Sinigaglia"]] de l'[[Italsider]] e a l'[[ariopòrto internaçionâle "Cristòffa Cónbo"]], inouguròu 'na dexénn-a d'ànni ciù tàrdi. O regòrdo do castéllo Ràggio, bén bén vîvo into sentiménto do quartê, o l'é vegnûo o scìnbolo de l'ilùstre pasòu balneâre de Cornigén, spasòu vîa da l'urbanizaçión sarvæga e da-a trasformaçión industriâle. [[File:Cornigliano (Italië) Het Castello Raggio ten Noorden van Genua, SFA006011524.jpg|thumb|O castéllo Ràggio inte 'n'inmàgine di prìmmi do Neuveçénto|centro]] == Stöia e descriçión == In sciô schéuggio dónde s'erzéiva o castéllo, dîto de Sant'Andrîa, gh'êa 'na comunitæ religiôza, a-o prinçìpio dedicâ a-o cùlto de [[Benedétto da Norcia]], co-e prìmme tràcce che remóntan a l'[[Etæ de Mëzo|Etæ de Mêzo]]. Inte l'ànno [[1131]] i móneghi àn cangiòu régola con intrâ inte l'Órdine cistercénse e, pöchi ànni dòppo, àn portòu a sêde do monestê inta colìnn-a derê, inte 'na poxiçión apénn-a sorviaelevâ, con tiâ sciù a [[Badîa de Sant'Andrîa]]. Inta badîa e inta gêxa l'à travagiòu e l'é visciûo, into [[XII secolo|XII sécolo]], [[Sàn Bèrto da Zêna]]. Do [[1797]] e dôe costruçioìn, co-a fìn da [[Repùbrica de Zena|Repùbrica]] e-a nasción da [[Repùbrica Lìgure|Repùblica Lìgure]] a favô da rivoluçión, són stæte espropiæ, cómme tànte âtre propietæ religiôze da región. A badîa a l'é stæta acatâ da-o dùcca Vivaldi Pasqua, ch'o l'à trasformâ inte 'na vìlla scignorîle, con conservâ inte strutûe l'òriginâio stîlo gòtico, in càngio a gêxa in sciô schéuggio a l'é stæta dêuviâ prìmma cóme poviêa e pöi cómme sêde de 'n destacaménto da Marìnn-a Rêgia (1860-1881). Do [[1885]] l'inprenditô e polìtico lìgure Ràggio o l'à acatòu da-o Govèrno o schéuggio de Sant'Andrîa e o l'à dæto a l'architétto [[Loîgi Rovélli]] l'incàrego de costroîghe o castéllo in [[Art nouveau|stîlo ''liberty'']]. A zöna çernûa a l'é stæta quélla tra-o schéuggio de Sant'Andrîa e-o pòsto dîto Fòssa a Câçinæa, ciamòu do Dezèrto ascì, da-arénte a-a fàbrica de l'âsâ e fonderîa ''Ràggio & Ratto'', de propietæ do mæximo Ràggio. O Gustâvo Dufour o cónta de 'n çèrto mâconténto di cornigiòtti e sorviatùtto di pescoéi do pòsto pi-â costroçión da rescidénsa, dæto chò-u progètto do Rovelli o l'àiva pigiòu sénsa permìsso a ciàzza do portixeu, ch'o l'êa stæto scìnn-a seròu co-ìn rastéllo. Scicómme l'aministraçión do comùn a no l'ariescîva a òpónn-ise a-a poténsa do Cónte Ràggio, i abitànti êan anæti avànti a sforsâ e cadénn-e de néutte fin a che l'intrâ a no l'êa stæta liberâ<ref>Gustavo Dufour: ''Cornigliano Ligure dalla seconda metà del 1800 ai primi decenni del 1900''</ref>. Bén bén aprexòu pe-e seu lìnie architetòniche fìnn-e, pi-â seu costruçión l'é stæto finançiòu a sómma straordenâia pò-u ténpo de seiçentosciusciantamîa frànchi. A seu strutûa a l'êa a mòddo de paralelepìpedo, co-îna tôre a bâze quàddra da sciànco do còrpo prinçipâ, a ricarcâ a fórma - segóndo e intençioìn de l'architétto Rovelli - o castéllo de Miramare a [[Trieste]], fæto costroî ciù ò mêno do [[1860]] da Mascimiliàn d'Asbùrgo. I intèrni êan stæti fæti pituâ a frésco con finéssa. Inta pàrte de ponénte do còrpo prinçipâ, ciù avertûe portâvan a-o giardìn, inrichîo da 'n òrto picìn, e a-e scuàie. In sciô sciànco de levànte, 'na galerîa a permetéiva d'arivâ a 'n amiâdô co-îna vìsta ch'a l'anâva da-a costêa da [[Rivêa de Ponénte|rivêa lìgure de ponénte]] scìn a-a tôre da [[Lanterna de Zena|Lantèrna]]. In scî tréi cén da rescidénsa gh'êa, de d'âto a-o ciàn terén, o ciàn nòbile, dotòu de 'n grànde pòrtego co-îna vàsca pénsile de crestàllo e destinòu a fonçioìn de reprezentànsa, e stànse da létto e-i mezanétti. O castéllo o l'é stæto frequentòu inti ànni a cavàllo do sécolo e scìnn'a-a prìmma goæra mondiâle da tànti esponénti da nobiltæ e do móndo polìtico, cómme o rè [[Unbèrto I|Unbèrto I d'Itàlia]] co-a regìnn-a Margàita de Savöia, a contéssa Fiamétta Döia (da poténte casàdda di Döia), o dùcca de Galêa, o prìnçipe de Nàpoli, o cónte de Torìn e-o prescidénte do Conséggio [[Gioâne Giolìtti]]. A decadénsa do castéllo a l'é comensâ giùsto dòppo a [[Primma Goæra Mondiâ|prìmma goæra mondiâle]] e a l'é anæta aprêuvo a-e dificoltæ che l'Itàlia a l'à afrontòu dòppo êse sciortîa da-o conflìtto. === Scîto da Rexisténsa partigiànn-a === A-o castéllo Ràggio l'é ligòu ascì 'na pàgina de stöia da segónda goæra mondiâle: a-i 25 d'arvî do [[1945]], o giórno da [[Goæra de liberaçión italiànn-a|Liberaçión]], a zöna de [[Cornigén]] dónde gh'êa o castéllo a l'é stæta tiâtro di ùrtimi scóntri. In particolâ, o castéllo - scìn a quéllo moménto controlòu da-e fòrse d'òcupaçión - o l'é stæto pigiòu da-i partigén de [[Squàddre d'Açión Patriòtica]] (SAP) de [[Sestri Ponente|Séstri Ponénte]], mez'ôa prìmma che s'arendéssan ànche e goarnixoìn tedésche ancón atîve a [[Ôtri]] e a [[Pra]]. A zöna de Sant'Andrîa a l'é stæta dónca ùnn-a de prìmme localitæ do ponénte zenéize a sciortî da-a goæra. === L'abatiménto e l'inpî da mænn-a === Dòppo a segónda goæra mondiâle, do castéllo restâva sôlo e miâgie de fêua, i giardìn êan distrûti e sachezæ e i intèrni êan pezanteménte danezæ. Inte l'ànno [[1950]], Edìlio Ràggio o l'à vendûo o castéllo a-a Finsider pe 12 mioìn de frànchi. Un ànno dòppo, a-i 14 d'arvî do [[1951]], pi-â preçixón a-e ôe 17:50, o castéllo o l'é stæto minòu e fæto sâtâ pe l'âia. O sgoasôzo górfo d'ænn-a che gh'êa li de sótta o saiâ ciù tàrdi asoteròu p'achéugge a [[fàbrica de l'âsâ "Oscar Sinigaglia"]]. == Nòtte == <references /> == Âtri progètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Architetûe da Ligùria]] nizkzrijjo2apu6z4q01ab21ki3zvsc 274883 274882 2026-10-20T09:15:18Z Michæ.152 13747 274883 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} O '''castéllo Ràggio''' de [[Zena|Zêna]] o l'é stæto unn-a de costruçioìn stòriche da çitæ, ch'a s'atrovâva into quartê de [[Cornigén]]. A rescidénsa, chéita inte 'na condiçión d'abandón e degràddo dòppo a [[Segonda Guæra Mondiâ|segónda goæra mondiâle]], a l'é stæta caciâ zu a-i 14 d'arvî do [[1951]] pe lasciâ o pòsto a-a [[fàbrica de l'âsâ "Oscar Sinigaglia"]] de l'[[Italsider]] e a l'[[ariopòrto internaçionâle "Cristòffa Cónbo"]], inouguròu 'na dexénn-a d'ànni ciù tàrdi. O regòrdo do castéllo Ràggio, bén bén vîvo into sentiménto do quartê, o l'é vegnûo o scìnbolo de l'ilùstre pasòu balneâre de Cornigén, spasòu vîa da l'urbanizaçión sarvæga e da-a trasformaçión industriâle. [[File:Cornigliano (Italië) Het Castello Raggio ten Noorden van Genua, SFA006011524.jpg|thumb|O castéllo Ràggio inte 'n'inmàgine di prìmmi do Nêuveçénto|centro]] == Stöia e descriçión == In sciô schéuggio dónde s'erzéiva o castéllo, dîto de Sant'Andrîa, gh'êa 'na comunitæ religiôza, a-o prinçìpio dedicâ a-o cùlto de [[Benedétto da Norcia]], co-e prìmme tràcce che remóntan a l'[[Etæ de Mëzo|Etæ de Mêzo]]. Inte l'ànno [[1131]] i móneghi àn cangiòu régola con intrâ inte l'Órdine cistercénse e, pöchi ànni dòppo, àn portòu a sêde do monestê inta colìnn-a derê, inte 'na poxiçión apénn-a sorviaelevâ, con tiâ sciù a [[Badîa de Sant'Andrîa]]. Inta badîa e inta gêxa l'à travagiòu e l'é visciûo, into [[XII secolo|XII sécolo]], [[Sàn Bèrto da Zêna]]. Do [[1797]] e dôe costruçioìn, co-a fìn da [[Repùbrica de Zena|Repùbrica]] e-a nasción da [[Repùbrica Lìgure|Repùblica Lìgure]] a favô da rivoluçión, són stæte espropiæ, cómme tànte âtre propietæ religiôze da región. A badîa a l'é stæta acatâ da-o dùcca Vivaldi Pasqua, ch'o l'à trasformâ inte 'na vìlla scignorîle, con conservâ inte strutûe l'òriginâio stîlo gòtico, in càngio a gêxa in sciô schéuggio a l'é stæta dêuviâ prìmma cóme poviêa e pöi cómme sêde de 'n destacaménto da Marìnn-a Rêgia (1860-1881). Do [[1885]] l'inprenditô e polìtico lìgure Ràggio o l'à acatòu da-o Govèrno o schéuggio de Sant'Andrîa e o l'à dæto a l'architétto [[Loîgi Rovélli]] l'incàrego de costroîghe o castéllo in [[Art nouveau|stîlo ''liberty'']]. A zöna çernûa a l'é stæta quélla tra-o schéuggio de Sant'Andrîa e-o pòsto dîto Fòssa a Câçinæa, ciamòu do Dezèrto ascì, da-arénte a-a fàbrica de l'âsâ e fonderîa ''Ràggio & Ratto'', de propietæ do mæximo Ràggio. [[File:Conte Edilio Raggio 1893.jpg|thumb|Edìlio Ràggio|223x223px]] Pe tiâ sciù o castéllo, o Cónte o l'àiva pagòu 50.000 frànchi (ciù ò mêno 175.000 éori d'ancheu) pò-u terén e 660.000 pi-â costruçión.O Gustâvo Dufour o cónta de 'n çèrto mâconténto di cornigiòtti e sorviatùtto di pescoéi do pòsto pi-â costroçión da rescidénsa, dæto chò-u progètto do Rovelli o l'àiva pigiòu sénsa permìsso a ciàzza do portixeu, ch'o l'êa stæto scìnn-a seròu co-ìn rastéllo. Scicómme l'aministraçión do comùn a no l'ariescîva a òpónn-ise a-a poténsa do Cónte Ràggio, i abitànti êan anæti avànti a sforsâ e cadénn-e de néutte fin a che l'intrâ a no l'êa stæta liberâ<ref>Gustavo Dufour: ''Cornigliano Ligure dalla seconda metà del 1800 ai primi decenni del 1900''</ref>. Bén bén aprexòu pe-e seu lìnie architetòniche fìnn-e, pi-â seu costruçión l'é stæto finançiòu a sómma straordenâia pò-u ténpo de seiçentosciusciantamîa frànchi. A seu strutûa a l'êa a mòddo de paralelepìpedo, co-îna tôre a bâze quàddra da sciànco do còrpo prinçipâ, a ricarcâ a fórma - segóndo e intençioìn de l'architétto Rovelli - o castéllo de Miramare a [[Trieste]], fæto costroî ciù ò mêno do [[1860]] da Mascimiliàn d'Asbùrgo. I intèrni êan stæti fæti pituâ a frésco con finéssa. Inta pàrte de ponénte do còrpo prinçipâ, ciù avertûe portâvan a-o giardìn, inrichîo da 'n òrto picìn, e a-e scuàie. In sciô sciànco de levànte, 'na galerîa a permetéiva d'arivâ a 'n amiâdô co-îna vìsta ch'a l'anâva da-a costêa da [[Rivêa de Ponénte|rivêa lìgure de ponénte]] scìn a-a tôre da [[Lanterna de Zena|Lantèrna]]. In scî tréi cén da rescidénsa gh'êa, de d'âto a-o ciàn terén, o ciàn nòbile, dotòu de 'n grànde pòrtego co-îna vàsca pénsile de crestàllo e destinòu a fonçioìn de reprezentànsa, e stànse da létto e-i mezanétti. O castéllo o l'é stæto frequentòu inti ànni a cavàllo do sécolo e scìnn'a-a prìmma goæra mondiâle da tànti esponénti da nobiltæ e do móndo polìtico, cómme o rè [[Unbèrto I|Unbèrto I d'Itàlia]] co-a regìnn-a Margàita de Savöia, a contéssa Fiamétta Döia (da poténte casàdda di Döia), o dùcca de Galêa, o prìnçipe de Nàpoli, o cónte de Torìn e-o prescidénte do Conséggio [[Gioâne Giolìtti]]. A decadénsa do castéllo a l'é comensâ giùsto dòppo a [[Primma Goæra Mondiâ|prìmma goæra mondiâle]] e a l'é anæta aprêuvo a-e dificoltæ che l'Itàlia a l'à afrontòu dòppo êse sciortîa da-o conflìtto. Do 1940 l'Ansàldo a l'à mìsso in sciâ mænn-a da-arénte i canoìn pe coloudâli e cosci i fréschi e-i stùcchi di gréndi saloìn êan stæti goastæ da-e vibraçioìn. === Scîto da Rexisténsa partigiànn-a === A-o castéllo Ràggio l'é ligòu ascì 'na pàgina de stöia da segónda goæra mondiâle: a-i 25 d'arvî do [[1945]], o giórno da [[Goæra de liberaçión italiànn-a|Liberaçión]], a zöna de [[Cornigén]] dónde gh'êa o castéllo a l'é stæta tiâtro di ùrtimi scóntri. In particolâ, o castéllo - scìn a quéllo moménto controlòu da-e fòrse d'òcupaçión - o l'é stæto pigiòu da-i partigén de [[Squàddre d'Açión Patriòtica]] (SAP) de [[Sestri Ponente|Séstri Ponénte]], mez'ôa prìmma che s'arendéssan ànche e goarnixoìn tedésche ancón atîve a [[Ôtri]] e a [[Pra]]. A zöna de Sant'Andrîa a l'é stæta dónca ùnn-a de prìmme localitæ do ponénte zenéize a sciortî da-a goæra. === L'abatiménto e l'inpî da mænn-a === Dòppo a segónda goæra mondiâle, do castéllo restâva sôlo e miâgie de fêua, i giardìn êan distrûti e sachezæ e i intèrni êan pezanteménte danezæ. Inte l'ànno [[1950]], Edìlio Ràggio o l'à vendûo o castéllo a-a Finsider pe 12 mioìn de frànchi. Un ànno dòppo, a-i 14 d'arvî do [[1951]], pi-â preçixón a-e ôe 17:50, o castéllo o l'é stæto minòu e fæto sâtâ pe l'âia. O sgoasôzo górfo d'ænn-a che gh'êa li de sótta o saiâ ciù tàrdi asoteròu p'achéugge a [[fàbrica de l'âsâ "Oscar Sinigaglia"]]. == Nòtte == <references /> == Âtri progètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Architetûe da Ligùria]] cl869cu98e6yegdycwgm5rqmedhzyk1 274884 274883 2026-10-20T10:17:52Z Luensu1959 1211 /* Stöia e descriçión */ detaggi 274884 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} O '''castéllo Ràggio''' de [[Zena|Zêna]] o l'é stæto unn-a de costruçioìn stòriche da çitæ, ch'a s'atrovâva into quartê de [[Cornigén]]. A rescidénsa, chéita inte 'na condiçión d'abandón e degràddo dòppo a [[Segonda Guæra Mondiâ|segónda goæra mondiâle]], a l'é stæta caciâ zu a-i 14 d'arvî do [[1951]] pe lasciâ o pòsto a-a [[fàbrica de l'âsâ "Oscar Sinigaglia"]] de l'[[Italsider]] e a l'[[ariopòrto internaçionâle "Cristòffa Cónbo"]], inouguròu 'na dexénn-a d'ànni ciù tàrdi. O regòrdo do castéllo Ràggio, bén bén vîvo into sentiménto do quartê, o l'é vegnûo o scìnbolo de l'ilùstre pasòu balneâre de Cornigén, spasòu vîa da l'urbanizaçión sarvæga e da-a trasformaçión industriâle. [[File:Cornigliano (Italië) Het Castello Raggio ten Noorden van Genua, SFA006011524.jpg|thumb|O castéllo Ràggio inte 'n'inmàgine di prìmmi do Nêuveçénto|centro]] == Stöia e descriçión == In sciô schéuggio dónde s'erzéiva o castéllo, dîto de Sant'Andrîa, gh'êa 'na comunitæ religiôza, a-o prinçìpio dedicâ a-o cùlto de [[Benedétto da Norcia]], co-e prìmme tràcce che remóntan a l'[[Etæ de Mëzo|Etæ de Mêzo]]. Inte l'ànno [[1131]] i móneghi àn cangiòu régola con intrâ inte l'Órdine cistercénse e, pöchi ànni dòppo, àn portòu a sêde do monestê inta colìnn-a derê, inte 'na poxiçión apénn-a sorviaelevâ, con tiâ sciù a [[Badîa de Sant'Andrîa]]. Inta badîa e inta gêxa l'à travagiòu e l'é visciûo, into [[XII secolo|XII sécolo]], [[Sàn Bèrto da Zêna]]. Do [[1797]] e dôe costruçioìn, co-a fìn da [[Repùbrica de Zena|Repùbrica]] e-a nasción da [[Repùbrica Lìgure|Repùblica Lìgure]] a favô da rivoluçión, són stæte espropiæ cómme tànte âtre propietæ religiôze da región. A badîa a l'êa stæta acatâ da-o dùcca Vivaldi Pasqua, ch'o l'à trasformâ inte 'na vìlla scignorîle, con conservâ inte strutûe l'òriginâio stîlo gòtico, in càngio a gêxa in sciô schéuggio a l'é stæta dêuviâ prìmma cóme poviêa e pöi cómme sêde de 'n destacaménto da Marìnn-a Rêgia (1860-1881). Do [[1885]] l'inprenditô e polìtico lìgure Ràggio o l'à acatòu da-o Govèrno o schéuggio de Sant'Andrîa e o l'à dæto a l'architétto [[Loîgi Rovélli]] l'incàrego de costroîghe o castéllo in [[Art nouveau|stîlo ''liberty'']]. A zöna çernûa a l'é stæta quélla tra-o schéuggio de Sant'Andrîa e-o pòsto dîto Fòssa a Câçinæa, ciamòu do Dezèrto ascì, da-arénte a-a fàbrica de l'âsâ e fonderîa ''Ràggio & Ratto'', de propietæ do mæximo Ràggio. [[File:Conte Edilio Raggio 1893.jpg|thumb|Edìlio Ràggio into 1893|223x223px]] Pe tiâ sciù o castéllo, o Cónte o l'àiva pagòu 50.000 frànchi (ciù ò mêno 175.000 éori d'ancheu) pò-u terén e 660.000 pi-â costruçión.O Gustâvo Dufour o cónta de 'n çèrto mâconténto di cornigiòtti e sorviatùtto di pescoéi do pòsto pi-â costroçión da rescidénsa, dæto chò-u progètto do Rovelli o l'àiva pigiòu sénsa permìsso a ciàzza do portixeu, ch'o l'êa stæto scìnn-a seròu co-ìn rastéllo. Scicómme l'aministraçión do comùn a no l'ariescîva a òpónn-ise a-a poténsa do Cónte Ràggio, i abitànti êan anæti avànti a sforsâ e cadénn-e de néutte fin a che l'intrâ a l'é stæta liberâ<ref>Gustavo Dufour: ''Cornigliano Ligure dalla seconda metà del 1800 ai primi decenni del 1900''</ref>. Bén bén aprexòu pe-e seu lìnie architetòniche fìnn-e, pi-â seu costruçión l'é stæto finançiòu a sómma straordenâia pò-u ténpo de seiçentosciusciantamîa frànchi. A seu strutûa a l'êa a mòddo de paralelepìpedo, co-îna tôre a bâze quàddra da sciànco do còrpo prinçipâ, a ricarcâ a fórma - segóndo e intençioìn de l'architétto Rovelli - o castéllo de Miramare a [[Trieste]], fæto costroî ciù ò mêno do [[1860]] da Mascimiliàn d'Asbùrgo. I intèrni êan stæti fæti pituâ a frésco con finéssa. Inta pàrte de ponénte do còrpo prinçipâ, ciù avertûe portâvan a-o giardìn, inrichîo da 'n òrto picìn, e a-e scuàie. In sciô sciànco de levànte, 'na galerîa a permetéiva d'arivâ a 'n amiâdô co-îna vìsta ch'a l'anâva da-a costêa da [[Rivêa de Ponénte|rivêa lìgure de ponénte]] scìn a-a tôre da [[Lanterna de Zena|Lantèrna]]. In scî tréi cén da rescidénsa gh'êa, de d'âto a-o ciàn terén, o ciàn nòbile, dotòu de 'n grànde pòrtego co-îna vàsca pénsile de crestàllo e destinòu a fonçioìn de reprezentànsa, e stànsie da létto e-i mezanétti. O castéllo o l'é stæto frequentòu inti ànni a cavàllo do sécolo e scìnn'a-a prìmma goæra mondiâle da tànti esponénti da nobiltæ e do móndo polìtico cómme o rè [[Unbèrto I|Unbèrto I d'Itàlia]] co-a regìnn-a Margàita de Savöia, a contéssa Fiamétta Döia (da poténte cazàdda di Döia), o dùcca de Galêa, o prìnçipe de Nàpoli, o cónte de Torìn e-o prescidénte do Conséggio [[Gioâne Giolìtti]]. A decadénsa do castéllo a l'é comensâ giùsto dòppo a [[Primma Goæra Mondiâ|prìmma goæra mondiâle]] e a l'é anæta aprêuvo a-e dificoltæ che l'Itàlia a l'à afrontòu dòppo êse sciortîa da-o conflìtto. Do 1940 l'Ansàldo a l'à mìsso in sciâ mænn-a da-arénte i canoìn pe coloudâli e cosci i fréschi e-i stùcchi di gréndi saloìn êan stæti goastæ da-e vibraçioìn. === Scîto da Rexisténsa partigiànn-a === A-o castéllo Ràggio l'é ligòu ascì 'na pàgina de stöia da segónda goæra mondiâle: a-i 25 d'arvî do [[1945]], o giórno da [[Goæra de liberaçión italiànn-a|Liberaçión]], a zöna de [[Cornigén]] dónde gh'êa o castéllo a l'é stæta tiâtro di ùrtimi scóntri. In particolâ, o castéllo - scìn a quéllo moménto controlòu da-e fòrse d'òcupaçión - o l'é stæto pigiòu da-i partigén de [[Squàddre d'Açión Patriòtica]] (SAP) de [[Sestri Ponente|Séstri Ponénte]], mez'ôa prìmma che s'arendéssan ànche e goarnixoìn tedésche ancón atîve a [[Ôtri]] e a [[Pra]]. A zöna de Sant'Andrîa a l'é stæta dónca ùnn-a de prìmme localitæ do ponénte zenéize a sciortî da-a goæra. === L'abatiménto e l'inpî da mænn-a === Dòppo a segónda goæra mondiâle, do castéllo restâva sôlo e miâgie de fêua, i giardìn êan distrûti e sachezæ e i intèrni êan pezanteménte danezæ. Inte l'ànno [[1950]], Edìlio Ràggio o l'à vendûo o castéllo a-a Finsider pe 12 mioìn de frànchi. Un ànno dòppo, a-i 14 d'arvî do [[1951]], pi-â preçixón a-e ôe 17:50, o castéllo o l'é stæto minòu e fæto sâtâ pe l'âia. O sgoasôzo górfo d'ænn-a che gh'êa li de sótta o saiâ ciù tàrdi asoteròu p'achéugge a [[fàbrica de l'âsâ "Oscar Sinigaglia"]]. == Nòtte == <references /> == Âtri progètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Architetûe da Ligùria]] 41qkaav7q7mks4pzjxmlccnvumi0p38 Gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus (Arbenga) 0 33311 274866 2026-10-19T18:44:08Z N.Longo 12052 Creà 274866 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:Chiesa di Santa Maria in Fontibus, Albenga 22.jpg|miniatura|Vista da gêxa daa [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Cuntrâ Növa]]]] A '''gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus''' (''chiesa di Santa Maria in Fontibus'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina gêxa d'[[Arbenga]] ch'a se tröva in [[Arbenga Veggia]], intu quartê de Santa Ma(r)ìa, ch'u ne pìa u numme. Missa inta [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Cuntrâ Növa]], a l'è a sêde d'ina paròcchia da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi de Arbenga e Impe(r)ia]], parte du [[Paròcchie da diocexi de Arbenga e Impe(r)ia#Vica(r)iàu d'Arbenga|vica(r)iàu d'Arbenga]]. == Sto(r)ia == === Antighitè e scâvi === [[Immaggine:Ceppo di marmo sul retro di Santa Maria in Fontibus.jpg|sinistra|miniatura|L'iscrisiùn fünebre (CIL V 7791) inte mü(r)aje du campanìn, ch'a dixe: {{Maioscolétto|M(arco) V(ibullio) P(ubli) f(ilio) / Pub(lilia tribu) Proculo. / Cornelia Q(uinti) f(ilia) / Procula mater / filio optimo, // qui vixit ann(is) XVII}}<ref>{{Çitta web|url=http://www.iisl.it/auxilia/isabella/Iparte.html|tìtolo=Prima sezione - I parte: DEFUNTO E DEDICANTI|outô=Istitüu Internasiunâle de Stüddi Lìgü(r)i|léngoa=IT}}</ref>]] Cu'a sò pusisiùn, intu mezzu d'Arbenga Veggia, a gêxa a se tröva inte ün di sciti ch'i sun stèti de lungu fra i ciü impurtanti da sitè, dund'u gh'é(r)a de custrusiùi fina dai tèmpi de l'''[[Albingaunum]]'' rumâna. Pe'a cunuscènsa de stu scitu i sun stèti bèn impurtanti i scâvi fèti du [[1991]]-[[1993]], sutt'aa diresiùn da [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendènsa]] e purtèi avanti da l'[[Istituto Internazionale di Studi Liguri|Istitüu Internasiunâle de Stüddi Lìgü(r)i]], ch'i l'han interesàu u scitu sübitu derê de l'abside. Primma de sti lì, a gêxa a nu l'é(r)a mai stèta stüdiâ da l'archeulugìa, levàu dui sarcòfaghi paleucristièi de [[Prìa de Finô|prìa de Finâ]], descuvèrti du [[1931]] e du [[1937]] fra e fundasiùi da faciâ<ref group="n.">De sti dui sarcòfaghi, quellu descuvèrtu du [[1931]] u l'ha finìu pe' perdise, mèntre quellu du [[1937]], ch'u l'è sciurtìu mèntre ch'u se meteva di tübbi pe'a [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Cuntrâ Növa]], u l'è cunservàu intu [[Müseu Sivicu (Arbenga)|Müseu Sivicu]]. Stu lì, fètu int'in blòccu ünicu, u pà vegnìne dau [[VI secolo|VI seculu]], cu'in stìle ch'u repìa quelli truvèi dae parte de [[Ravenna]] ({{Çitta|Gandolfi, 1998|p. 92}}).</ref>. De ciü, inte fundasiùi du campanìn u s'é(r)a truvàu ancù due iscrisiùi fünebri, l'üna ch'a s'è persa e l'âtra ch'a l'è stèta missa inte mü(r)aje du campanìn, dund'a se pò vegghe, dedicâ a 'n zùenu mòrtu a disett'ànni e datâ du [[II secolo|II seculu]]<ref>{{Çitta|Gandolfi, 1998|pp. 92-93}}</ref>. I ürtimi scâvi, pe' cuntru, i l'han purtàu aa lüxe ciü söi d'etè dife(r)ènti: pe'u primmu u gh'è i resti d'ina custrusiùn, ciü tardi abandunâ, cun au ciü antìgu in pavimèntu da lastre d'argilla, de pìna etè rumâna, ch'u pà ch'u l'agge patìu ina distrusiùn viulènta. Dapöi, au livéllu ch'u remunte(r)ea a l'imprinsippiu du [[V secolo|V seculu]], de prubabile, aa ricustrusiùn du [[Constantius III|Flaviu Custansu]], a l'è sciurtìa ina mü(r)aja ciütòstu spessa, de 95 citti, ch'a pà vegnìne da 'na custrusiùn pübbrica ch'a s'estendeva tantu a setentriùn, sutt'aa [[Ciàssa de San Fransescu (Arbenga)|Ciàssa de San Fransescu]], che a meridiùn, e dunca intu scitu ch'u l'è ucupàu daa gêxa. Daa primma [[Etæ de Mëzo|etè de mezzu]] u gh'è numma che quarche ruvìna che, fòscia, a sa(r)ea da ligà a quella fase da gêxa mèntre, de dòppu, u l'è sciurtìu fina i resti d'ina furnâxe pe'a füxùn d'ina campâna. A partì daa primma mitè du [[XIII secolo|Duxèntu]] e fina du [[XVI secolo|Sinquesèntu]], sti sciti i sun vegnüi pe' cuntru in semite(r)iu, ch'u se spandeva ancù ciü a meridiùn, segnu che a gêxa alantu(r)a a gh'axeva ina cianta dife(r)ènte. Ciü de resènte, i scâvi i l'han pruvàu ascì i travai fèti aa gêxa a l'imprinsippiu du [[XVII secolo|Seisèntu]] e a scistemasiùn du scitu a giardìn, cumm'u se vegghe a partì dae mappe du [[Matê Vinzón|Vinzoni]]<ref>{{Çitta|Gandolfi, 1998|pp. 103-104}}</ref>. === Etè de Mezzu === [[Immaggine:Chiesa di Santa Maria in Fontibus, Albenga 12.jpg|miniatura|U purtâ de Santa Ma(r)ìa, pursiùn da gêxa de l'etè de mezzu ch'a l'è scampâ fin'au dì d'ancöi]] U nu gh'è gua(r)i de scrìti d'archiviu ch'i parlen da gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus, ma a sò pusisiùn, cuscì vixìna aa [[Catedrâle de San Michê Arcange(r)u (Arbenga)|catedrâle de San Michê]], a l'ha dètu bèn da pensà, dètu ch'a regòrda u scistema de "catedrâle dugge" ch'u a lighe(r)ea aa [[Provensa|Pruvènsa]]. De stu fètu, bèn ch'u resta numma che ina teu(r)ìa, u fa(r)ea de pröva a mancansa, fina du [[1936]], d'in funte pe'i batezzi in Santa Ma(r)ìa, scicumme che fina a quellu mumèntu u s'andexeva intu [[Batiste(r)u d'Arbenga|batiste(r)u]]. U numme ''in Fontibus'' o ''de Fontibus'' u ne vegne(r)ea pe' cuntru daa presènsa, fìn da l'[[Etæ de Mëzo|etè de mezzu,]] de de funte ch'u se dixeva ch'e faxessen di mi(r)aculi e ch'e cü(r)essen dae ma(r)utìe. De ste lì, a tradisiùn a cunta ch'e sa(r)ean sciurtìe pe' òpe(r)a de [[San Benedettu Revelli]], vescu d'Arbenga, che int'in mumèntu de sessia u l'ave(r)ea marcàu cu'ina crûxe in scöggiu ch'u gh'é(r)a vixìn aa gêxa, faxèndune sciurtì de l'ègua. De ciü, u se cunta che ste funte e s'é(r)an sciüghèi pe' curpa d'ina dònna ch'a gh'ave(r)ea ciümbàu u sò can, o ancù d'in zùenu ch'u gh'ave(r)ea baxàu a fòrsa ina fiö(r)a, e l'ègua a l'è stèta truvâ turna numma che cu'i travai du [[XVII secolo|Seisèntu]]<ref>{{Çitta|Gandolfi, 1998|p. 87}}</ref><ref>{{Çitta|Granero, 1997|''Santa Maria «in Fontibus»'', p. 56}}</ref>. A ògni moddu, a gêxa a l'è mensunâ pe'a primma votta int'in papê du [[1098]] (int'ina cupia du [[1263]]), dund'a l'è dìta êsse ina paròcchia pe' sò cuntu, rezüa da 'n capitulu de quattru ''confratres'' che, pe'a tradisiùn ch'a a vu(r)ea cumme rexidènsa de San Benedettu Revelli, i sun cunscide(r)èi di [[Órdine de Sàn Benéito|benedetìn]], ma podâse au mèximu ch'i fussen di canònichi. Inte quella ucaxùn, i ''confratres'' e u prevòstu i l'axevan vendüu tütti i sciti che Santa Ma(r)ìa a tegniva inta [[valâ du Le(r)ùn]], segnu da sò impurtansa teritu(r)iâle fin da quelli ànni. Du [[1163]], ciü che daa dipendènsa da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi d'Arbenga]] da [[Arçidiòcexi de Milàn|quella de Milàn]], Santa Ma(r)ìa a l'è dìta tra e prupietè dirette de quellu vescu, mensunâ cumme ''in civitate Albinganensi ecclesiam Beate Marie cum cappellis suis'', segnu che alantu(r)a a gh'axeva zà de gêxe ciü picìne ae sò dipendènse. A tâ prupôxitu, e ànime d'Arbenga e l'é(r)an cü(r)èi dae trê paròcchie da catedrâle, de Santa Ma(r)ìa e, fìn du [[1586]], de [[Gêxa de San Lu(r)ènsu (Arbenga)|San Lu(r)ènsu]], cu'a spartisiùn fra de ste lì che pe(r)ò a nu l'é(r)a teritu(r)iâle: Santa Ma(r)ìa, cumm'a l'è stèta ancù fina du [[1986]], a l'é(r)a ina ''parochia ad familias'' ch'a gh'axeva i mèximi cunfìn da paròcchia da catedrâle, ch'a cruviva [[Arbenga Veggia]] e e tère a l'in gì(r)u. Intu detaju, üna de ste ''cappellis'' a duveva êsse a [[Gêxa di Santi Scimùn e Giüdda (Arbenga)|gêxa]] de [[San Fé (Arbenga)|San Fé]], che in antìgu a l'é(r)a sutta a Santa Ma(r)ìa, ünica gêxa da ''plebs civitatis'' ch'a nu gh'axeva a catedrâle cumme gêxa ma(r)e. U l'è dunca puscibile che sta giürisdisiùn a ne vegnisse dai antìghi pusedimènti che Santa Ma(r)ìa a gh'axeva inta zôna, pròpiu versu a valâ du Le(r)ùn<ref>{{Çitta|Gandolfi, 1998|pp. 87-90}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''Il centro cittadino e gli insediamenti religiosi'', pp. 35-41}}</ref><ref name=":1">{{Çitta|Granero, 1997|''Santa Maria «in Fontibus»'', pp. 56-57}}</ref>. Pe' êsse sutta au vescu de Milàn, u se vegghe che a gêxa, fìn d'alantu(r)a, a nu l'é(r)a ciü purtâ avanti dai fràtti, cumm'u fà pröva du restu in papê du [[1169]], ch'u nu a dixe fra e dipendènse de l'[[Abasìa de San Martìn (Arbenga)|abasìa de San Martìn de l'Ìsu(r)a]], mèntre a primma mensiùn d'in culêgiu de canònichi ch'u a gestisse a l'è du [[1296]]. Inta primma mitè du [[XIII secolo|Duxèntu]], scibèn che a diocexi d'Arbenga a l'é(r)a passâ sutt'a quella de Zena, Santa Ma(r)ìa a l'è restâ pe' cuntru a l'arsivescu de Milàn, ch'u l'ha tegnüa fin'au tèmpu du [[Concìlio de Trénto|Cunciliu de Trèntu]]. L'impurtansa de Santa Ma(r)ìa de quelli tèmpi a se intènde ascì dai àtti impurtanti che i veschi da sitè i g'han firmàu, a cumensà da l'acattu du feudu de [[Tuiran|Tui(r)àn]] du [[1238]] o da quandu, du [[1298]], i l'han vendüu i sò feudi dae parte d'[[Inéia|Ineja]] ai [[Döia (famiggia)|Do(r)ia]]<ref name=":1" /><ref>{{Çitta|Gandolfi, 1998|pp. 90-91}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''Il centro cittadino e gli insediamenti religiosi'', pp. 38-39}}</ref>. Du [[1397]] l'arsivescu de Milàn u g'ha dètu de növe regule e, pe' du restu, a sò impurtansa a se pò vegghe ascì inti scinudi da diocexi, cu'u stò(r)icu dirittu de precedènsa du prevòstu de Santa Ma(r)ìa rispettu a tütti i âtri prevòsti e arsiprèvi<ref name=":1" />. Intu [[1478]] u l'è stètu cumisciunàu au pitû [[Tumaxu Biazaci]] in pulitticu pe' l'atâ prinsipâle da gêxa, pagàu in parte dau Cumün, che au dì d'ancöi u l'è cunservàu pe' ina parte inta [[Galerîa de Palàçio Giànco|gale(r)ìa de Palàssu Giancu]], a [[Zena]]<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo III, ''Il Paesaggio urbano e le arti'', p. 136}}</ref>. Pe 'na targa de marma(r)u ch'a se truvava inta capélla de San Benedettu, trascrìta intu ''[[Sacro, e vago Giardinello]]'', u pà che ai 5 de dixèmbre du [[1490]] u còrpu de stu santu u secce stètu purtàu in gêxa de Santa Ma(r)ìa, de dòppu ch'i l'axevan truvàu in scia ma(r)ìna<ref>{{Çitta|Paneri|Vul. I, p. 309 (217)|Sacro, e vago Giardinello|tìtolo=Sacro, e vago Giardinello}}</ref>. === Etè mudèrna e cuntempuranea === [[Immaggine:Veduta dell'attuale Via D'Aste durante la demolizione della facciata di Santa Maria in Fontibus (Albenga, foto 1900).jpg|sinistra|miniatura|Vìa D'Aste cu'a primma campâ de Santa Ma(r)ìa mezza derucâ, intu mese de marsu du [[1900]]]] A gêxa de Santa Ma(r)ìa, cumme e âtre da diocexi, a l'è stèta vixitâ du [[1582]] dau vescu [[Luca Fieschi]] e, du [[1585]]-[[1586]], dau [[Nicolò Mascardi]], ch'u g'ha cumandàu pa(r)eggi travai. Pe'u primmu u l'ha scrìtu d'imbucâla de drentu de giancu e de pitü(r)âghe a figü(r)a da Madònna intu mezzu da faciâ. Pöi u l'ha cumandàu de serà a pòrte che daa cà du prevòstu a daxeva in sciu semite(r)iu, descuvèrta pròpiu inti scâvi di [[Anni 1990|ànni '90]], de rangià u su(r)ê du campanìn e de furnì a sagrestìa de tüttu quellu ch'u ghe serviva. De ciü u l'ha dètu tütta ina fi(r)a de dispusisiùi in sci atèi: u l'ha cumandàu de cacià zü l'atâ du Cruxifissu, da [[Ricci (famìa arbenganese)|famìa di Ricci]], pe' purtâne u titulu in sc'in âtru atâ; che a [[Scotti (famìa arbenganese)|famìa Scotti]] a paghesse a missa a növu da capélla e atâ de San Paulu e ch'u se rangiesse segundu e prescrisiùi canòniche l'atâ de San Telamiu. Pe' l'atâ de San Giüliàn u l'ha cumandàu, sutt'aa pena che u vescu u ne sequestresse i redditi, ch'u fusse rangiàu e dutàu du necesa(r)iu, mèntre che u vescu u l'ave(r)ea duvüu cuntrulà ch'u se ghe dixesse tütti i giurni a messa e che i "falegnammi", ch'i ne pretendevan u patrunàu, i nu ne piessen i redditi. Pe' l'atâ de San Segundu, da dutà di furnimènti, u se duveva ciamà ai e(r)edi de l'Argentina Marchese i 350 franchi d'in ligàu, da pagà sutt'aa pena de scumünica, e levâghe i mòrti ch'i gh'é(r)an interèi, cuscì cumme pe' l'atâ de San Giömu. U vixitatû u l'ha pöi cumandàu de derucà l'atâ de Sant'Agustìn, scicumme ch'u l'é(r)a da fiancu du Santìscimu, e de dutà du necesa(r)iu quellu de San Cristofu(r)u e Sant'Agnese. Dai cumandi du Mascardi u se lezze ascì che a relicchia du còrpu de [[San Benedettu Revelli|San Benedettu]] a l'é(r)a cunservâ int'ina cascia de marma(r)u in simma au sò atâ, in patrunàu aa famìa di [[Cassulìn (famìa)|Cassulìn]], fèta mescià drentu a l'atâ "pe' ciü devusiùn". A l'ürtimu, u se cumandava de derucà i atèi de San Niculò, da famìa Barbe(r)a, e quelli de San Steva e di Santi Ma(r)ìa e Giüseppe, da famìa de Scribanis. A l'ürtimu, in sci atèi, u se dispuneva ancù che, pe'i ciü pôchi redditi, i fussen tachèi insemme quelli de San Segundu, San Giömu, Sant'Agustìn e San Cristofu(r)u e Sant'Agnese, pe' furmà ina capelanìa ünica sutt'au titulu de San Giömu e in patrunàu aa famìa di [[Marchese (famìa arbenganese)|Marchesi]]<ref name=":2">{{Çitta lìbbro|outô=Lorenzo Tacchella|tìtolo=Le visite apostoliche alla diocesi di Albenga (1585-1586)|ànno=1981|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Burdighe(r)a|léngoa=IT|pp=84-85}}</ref>. Ciü che tütte e dispusisiùi in sci atèi, cu'a sò vixita u Mascardi u n'ha cumandàu ancù de âtre pe'i prèvi e i custümmi da gêxa. Defèti, ai canònichi e ai capelèi u g'ha cumandàu de stà inta gêxa, sutt'aa pena de perde i sò redditi, mèntre pe'e üsanse u s'è vietàu de interà i mòrti primma du levà e dòppu du chinà du sû, dispusisiùi ch'e fan pröva da presènsa da pratiche cuntra(r)ie au tèmpu da vixita<ref name=":2" />. A ògni moddu, passàu nu gua(r)i d'ànni, u s'è vusciüu fà növa a gêxa, cuscì ch'a rispetesse tütte e dispusisiùi du Cunciliu de Trèntu e fina perchè a l'é(r)a a pe(r)ìgu de ruvinà, survetüttu pe'u campanìn. Sti travai i sun andèti avanti dai 17 de mazzu du [[1612]] au [[1622]], paghèi grassie ae sustanse misse dae gènte e dae istitusiùi da sitè, e i l'han fètu cacià zü a reu a gêxa da primma etè de mezzu, ch'u se n'è sarvàu numma che u purtâ, du [[XIV secolo|Trexèntu]]. Intu ''[[Sacro, e vago Giardinello]]'' u se tröva ascì a mensiùn che, ai 8 d'arvì du [[1617]], intu derucà in pilastru u se gh'è truvàu drentu in "teso(r)u" de relicchie, immü(r)èi ai 18 de setèmbre du [[1102]] e ch'e sun stète cuntrulèi e apruvèi dau vica(r)iu du vescu, u Cristofu(r)u Mercadante. De lungu intu ''Giardinello'', cumme dìtu, u se cunta che tèmpu de sti travai u s'è turna descuvèrtu e funte ch'e dan de numme aa gêxa, mèntre che, ufisialmènte, a sò dedicasiùn a l'é(r)a vegnüa quella aa Sunta. A fà pröva da presènsa de ciü fase da gêxa antìga, int'in manuscrìtu de memo(r)ie du prevòstu Matê Lambèrtu u l'è mensunàu che, au tèmpu de sti travai, u l'é(r)a sciurtìu trèi livélli de pavimènti mèntre ch'u se scavava e sotte pe'e növe tumbe, ciü che i segni de de pòrte ciü antìghe inta faciâ da gêxa ch'a se derucava. Finìu de fabricà a gêxa, a custrusiùn a l'è stèta benedìa dau vica(r)iu du vescu, sènsa êsse cunsacrâ ufisialmènte, ai 16 de mazzu du [[1622]], quand'u s'è missu a stàttua da Sunta in simma a l'atâ prinsipâle<ref>{{Çitta|Granero, 1997|''Santa Maria «in Fontibus»'', pp. 57, 59}}</ref><ref name=":3">{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20589/|tìtolo=Chiesa di Santa Maria in Fontibus|léngoa=IT}}</ref><ref>{{Çitta|Paneri|Vul. I, pp. 288-289 (198-199)|Sacro, e vago Giardinello|tìtolo=Sacro, e vago Giardinello}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''Il centro cittadino e gli insediamenti religiosi'', p. 36}}</ref>. Passàu nu gua(r)i tèmpu, du [[1629]], a l'è stèta rangiâ e fèta növa ascì a canònica, che alantu(r)a a gh'axeva de frunte in giardinettu, de prupietè da gêxa<ref>{{Çitta|Paneri|Vul. I, pp. 292-293 (202)|Sacro, e vago Giardinello|tìtolo=Sacro, e vago Giardinello}}</ref>. De ciü, intu ''Sacro, e vago Giardinello'' u se tröva turna u detaju cu'u stàttu di atèi e de capelanìe da gêxa, pe' cumm'e l'é(r)an vegnüe ina votta ch'u s'è frabicàu a gêxa növa. Dunca, u se ghe lezze d'ina capélla dedicâ a San Niculau, manezâ dai e(r)edi du Benardu Barbe(r)a, e de quella de San Giömu, in man aa famìa e e(r)edi du vescu [[Leunardu Marchese]], ch'u gh'é(r)a stètu tacàu quelle de Sant'Agustìn, San Segundu e San Cristofu(r)u e Sant'Agnese. De dòppu u se parla ancù da capélla de San Giüliàn, in patrunàu aa Cumpagnia di mèstri falegnammi, mèntre quella de Santa Ma(r)ìa e San Giüseppe a l'axeva cangiàu de titulu aa Madònna du Carmu e a l'é(r)a di e(r)edi du Giacumu Scottu. A capélla de San Benedettu, che primma a l'é(r)a numma che di Cassulìn, de quelli ànni a l'é(r)a passâ pe' du tèmpu ascì ai cunti [[Da Lengueja (famìa)|da Lengueja]]. De ciü, in Santa Ma(r)ìa e gh'é(r)an ancù öttu capélle ''fuor di taula'', dedichèi aa Crûxe, ai Santi Ste(r)elàn e Campestrìn, a Santa Ma(r)ìa, a Sant'Agustìn, a Sant'E(r)asmu (manezâ dai ma(r)inèi da sitè), a San Giuànni u Batìsta, aa Cunversciùn de San Paulu e aa Madònna du Munseràu<ref>{{Çitta|Paneri|Vul. I, pp. 293-302 (203-211b)|Sacro, e vago Giardinello|tìtolo=Sacro, e vago Giardinello}}</ref>. Inti tèmpi de dòppu u s'è fètu ancù quarche travaju aa gêxa, che alantu(r)a a gh'axeva u titulu de culegiâ, e, fra de sti lì, du [[1657]] u s'è issàu de ciü u campanìn, ch'u l'è stètu rangiàu du [[1701]] e ancù du [[1802]]. Pe' du tèmpu, fina du [[1814]], Santa Ma(r)ìa a l'è stèta fina duve(r)â cumme durmito(r)iu pe'i surdatti impe(r)iâli, ch'i g'han fètu patì di dànni<ref>{{Çitta|Borzacchiello, 1993|''XIV «Tutta la chiesa risuoni quale conchiglia del creato»: I centosessanta organi della Diocesi di Albenga'', p. 277}}</ref>. Du [[1818]], inta navâ de drìta, u l'ha truvàu de pòstu l'atâ de San Xido(r)u, ch'u ne vegne dau cunvèntu, seràu, de San Fransescu o de San Dumenegu. A l'imprinsippiu du [[XX secolo|Növesèntu]], Santa Ma(r)ìa a l'è stèta tucâ dai travai pe'u slargamèntu de [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]], ch'i n'han fètu cacià zü a primma campâ du [[1902]]-[[1903]] cuscì da purtâne inderê a faciâ, ch'a l'ha cunservàu u purtâ e u se gh'è turna duvèrtu a trifura du [[XIV secolo|Trexèntu]]. Di mèximi ànni e sun fina e pitü(r)e e e induratü(r)e ch'e se vegghen de drentu aa gêxa. Du [[1906]] u vescu [[Filippo Allegro]] u l'ha fundàu turna u capitulu de Santa Ma(r)ìa, ch'u l'é(r)a finìu pe'a mancansa de sustanse, alantu(r)a furmàu dau prevòstu, da dui canònichi e dui capelèi. Du [[1935]], inta navâ de drìta, u s'è ti(r)àu sciü l'atâ da Madònna de Lourdes e, inte l'ànnu de dòppu, pe'a primma votta inta sò sto(r)ia Santa Ma(r)ìa a l'è stèta dutâ d'in funte pe'i batezzi. Du [[1960]], inta navâ de scinistra, au pòstu di atèi du [[XVIII secolo|Settesèntu]] u se n'è missu di âtri dau güstu rinascimentâle e, du [[1985]], au fundu da navâ drìta e s'è fètu in növu atâ dedicàu a San Benedettu Revelli. Du [[1989]] a l'è stèta rangiâ a sagrestìa, pe' repiâne e furme du [[XVI secolo|Sinquesèntu]] e, cumme dìtu, du [[1991]]-[[1993]] u gh'è stètu u scâvu archeulogicu inti fundi derê da gêxa. A l'ürtimu, du [[1999]]-[[2000]], u gh'è stètu di intervènti pe' rangià a strutü(r)a, faxèndu növu l'intonacu e u teitu, mèntre u s'è rangiàu e decurasiùi da faciâ e u purtâ<ref name=":3" />. A gêxa de Santa Ma(r)ìa a l'è vinculâ daa [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendènsa]] fìn dai 29 de dixèmbre du [[1933]]<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111127|tìtolo=Chiesa di S. Maria in Fontibus|léngoa=IT}}</ref>. == Descrisiùn == A gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus a se tröva intu sèntru d'[[Arbenga Veggia]], nu gua(r)i distante daa [[Catedrâle de San Michê Arcange(r)u (Arbenga)|catedrâle de San Michê]]. A sò strutü(r)a d'ancöi a ne vegne pe'u ciü dau [[XVII secolo|Seisèntu]], quand'u s'è caciàu zü a gêxa de l'etè de mezzu, duve(r)â pe' fundasiùn de quella növa. A l'ürtimu, cumme dìtu, Santa Ma(r)ìa a l'ha patìu e demulisiùi di primmi du [[XX secolo|Növesèntu]] pe' slargà a vìa, ch'e n'han fètu perde a primma campâ. Tacàu aa gêxa, derê du presbite(r)iu, se tröva a custrusiùn daa furma nu regula(r)e ch'a funsiuna cumme sagrestìa<ref name=":3" />. === De fö(r)a === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:Gêxa de Santa Marìa in Fontibus (Santa Marìa, Arbenga Veggia)-Faciâ 07.jpg|Vista de Santa Ma(r)ìa Immaggine:Gêxa de Santa Marìa in Fontibus (Santa Marìa, Arbenga Veggia)-Purtâ 02.jpg|U purtâ da gêxa, du Trexèntu Immaggine:Chiesa di Santa Maria in Fontibus, Albenga 14.jpg|Detaju da trifura inta faciâ Immaggine:Chiesa di Santa Maria in Fontibus, Albenga 23.jpg|A parte ciü âta du campanìn Immaggine:Musêo Diocezàn (Arbénga) - stàtoa da Madònna co-o Banbìn de anònimo da-a gêxa de Sànta Màia in Fontibus (1).jpg|L'u(r)iginâle da Madònna cu'u Bambìn </gallery> De fö(r)a, Santa Ma(r)ìa a se mustra cu'ina faciâ ch'a l'è stèta ricustruìa a l'imprinsippiu du [[XX secolo|Növesèntu]], dau prufì a cabanna truncâ, cu'in tèitu de ciappe d'abaìn, e decuràu da bande gianche e negre. Intu mezzu u se ghe pò vegghe u purtâ, du [[XIV secolo|Trexèntu]], fètu de marma(r)u giancu e prìa negra, missi a furmà a mèxima decurasiùn ch'a gh'è in sciu restu da faciâ. Stu purtâ, ün di pôchi tòcchi da gêxa veggia a êsse duve(r)àu inte quella d'ancöi, u g'ha in èrcu a ogiva, rezüu da culònne sutì cu'in capitellu dìtu ''a crochet''<ref name=":3" />. Intu mezzu da lünetta u se ghe pò vegghe ina stàttua da ''Madònna cu'u Bambìn'', cupia de l'u(r)iginâle du [[XIII secolo|Duxèntu]] de scö(r)a ligü(r)e-lumbarda ch'u l'è a ciü antìga rafigü(r)asiùn da Madònna inte tütta a diocexi, dau [[1998]] cunservàu intu [[Müseu Diucesàn (Arbenga)|Müseu Diucesàn]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|p. 20}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo III, ''Il Paesaggio urbano e le arti'', p. 132}}</ref>. In linea cu'u purtâ, ciü in âtu, u se dröve ina trifura surmuntâ da 'n âtru èrcu a ogiva, ch'u g'ha inta lünetta in ruzùn de prìa. Dae parte de stu lì, in curispundènsa de navè late(r)âli, i se dröven ancù dui barcùi reundi, ciü mudèrni e daa curnìxe in pôcu svasâ<ref name=":3" />. U campanìn de Santa Ma(r)ìa u l'è de furma squadrâ, spartìu in sce sinque livélli. U ciü bassu u l'è lmbucàu lisciu e u se ghe dröve numma che in barcùn uvâle; i quattru livélli ciü âti i g'han pe' cuntru di èrchi a tüttu sestu. Intu segundu e intu tersu, drentu a stu prufì, u s'è recavàu de niccie pe' de stàttue mèntre, inti ürtimi dui, a gh'è in'arcâ, immü(r)â au quartu e ucupâ dae campâne au quintu. In simma a tüttu u gh'è in tambü(r)u a ötti làtti, ch'u gh'è posàu in simma ina cupula picìna, cuvèrta de scaje d'abaìn. Au primmu livéllu du campanìn, intu cantu vurtàu in sciu caruggiu, u gh'è stètu immü(r)àu u cippu fünebre du [[II secolo|II seculu]], mensunàu de d'âtu. Santa Ma(r)ìa a g'ha fina in âtru campanìn, a ve(r)a e tüttu imbucàu, missu de traversu aa faciâ in sce l'ègua du tèitu ch'a dà in sciu Munümèntu, in curispundènsa da pòrte che, da sta ciàssa, a permette d'intrà in gêxa<ref name=":3" />. === De drentu === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:Chiesa di Santa Maria in Fontibus, Albenga 01.jpg|Vista da navâ de mezzu Immaggine:Gêxa de Santa Marìa in Fontibus (Santa Marìa, Arbenga Veggia)-Atâ mazû 01.jpg|L'atâ prinsipâle da gêxa Immaggine:Dipinto di Albenga del 1628.jpg|A vista d'Arbenga du [[1628]] ch'a gh'é(r)a in scia cuntrufaciâ Immaggine:Chiesa di Santa Maria in Fontibus Albenga (46073).jpg|I atèi da Madònna du Carmu e de Santa Lüsìa </gallery> Santa Ma(r)ìa, de drentu, a g'ha ina strutü(r)a a baxilica a trê navè, serâ au fundu da 'n co(r)u a retangulu e cuvèrta da de vorte che, in scia navâ de mezzu, e sun a butte cun de lünette, mèntre in sce quelle dae parte e sun a cruxe(r)a. Di barcùi tundi, de güstu neuclascicu, i se dröven inta vorta du co(r)u e inti suttuèrchi de navè, mèntre inte l'abside u gh'è in grande barcùn a mezzalüna decuràu da 'na vedrâ artistica du [[XX secolo|Növesèntu]]. E navè e sun spartìe da pilastri fèti de mü(r)aje, züntèi da èrchi a tüttu sestu e finìi da stücchi lüstrèi e decurèi da finte culònne curinsie, ch'e se trövan ascì in sce mü(r)aje du co(r)u. Ste lì e sun tachèi insemme da 'n curnixùn che, au fundu da gêxa, u pìa de decurasiùi ciü ricche, cun de mènsule e in frixettu a öve. Tantu i capitelli che a curnìxe de l'atâ prinsipâle e i âtri prufì e mutivi architetònichi i sun tütti indu(r)èi, cuscì ch'i dagghe du scce(r)û. I pavimènti i sun fèti de marma(r)i gianchi e bardi<ref name=":3" />. E navè dae parte, serèi au fundu da mü(r)aje ciatte, e g'han ciaschedüna trê capélle cun atâ e, da ògni parte, u se dröve sinque barcùi tòstu au livéllu du tèitu. Ciü versu l'atâ prinsipâle u l'è stètu recavàu ina specie de fâsu transettu, dund'u gh'è, in scia drìta, u pürpitu e due pòrte, üna pe' fiancu da gêxa, ch'e permetten d'intrâghe dae vìe ch'e a fiancan. U presbite(r)iu u l'è missu a 'n livéllu pôcu ciü âtu che u restu du pavimèntu e, inte mü(r)aje de l'abside, u s'è duvèrtu intu mezzu ina grande niccia pe' tegnìghe i cuntenitûi de relicchie, asemme a âtre due niccie ciü picìne che, dae parte, e cunservan de stàttue. Derê l'atâ u l'è stètu frabicàu ascì in pussu pe' campà l'ègua dae funte ch'e se trövan sutt'aa gêxa, ch'e g'han dètu de numme<ref name=":3" />. Pe' rivà ae òpe(r)e d'arte cunservèi in Santa Ma(r)ìa, a cumensà da l'atâ prinsipâle du [[1714]], u se pò vegghe a stàttua de marma(r)u da Sunta, du [[1622]], e in cruxefissu du [[1638]] ch'u l'è stètu atribuìu au [[Giambattista Bissone|Bissoni]], de pruveniènsa rumâna. De prexu u gh'è ancù a càscia da prucesciùn da ''Madònna du Carmu'', travaju du [[1715]]-[[1716]] de l'[[Antönio Màia Maragiàn|Antôgno Ma(r)ìa Ma(r)ajàn]], ciü che e stàttue da prucesciùn, du [[XX secolo|Növesèntu]], de ''San Xido(r)u'' e ''Santa Lüsìa'' e u quaddru da ''Madònna cu'u Bambìn e i santi Cosma e Damiàn'' de l'[[Oràçio De Feræ|U(r)assiu De Fe(r)èi]], du [[1639]]. Au dì d'ancöi e relicchie de San Benedettu Revelli e sun cunservèi inta capélla au fundu da navâ de drìta, misse int'in atâ che, avanti d'êsse purtàu lì, u l'é(r)a duve(r)àu cumme atâ da Madònna du Lu(r)ettu inta navâ drìta da catedrâle. Intu mezzu du paliòttu u se tröva in bassuriliêvu da fìn du [[XV secolo|Quattrusèntu]] che, de prubabile, fìn du [[1592]] u faxeva parte de l'atâ da Nunsiâ, missu in scia cuntrufaciâ. Tra i quaddri ch'i sun apesi intu presbite(r)iu u se pò mensunà a ''Pôsa inta Füga in Egìttu'', fètu du [[XVII secolo|Seisèntu]] dau [[Giöxèppe Parmê|Giüseppe Palmie(r)i]]<ref name=":3" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo III, ''Il Paesaggio urbano e le arti'', pp. 157, 160}}</ref>. De ciü, u gh'é(r)a ancù ina ''Madònna cu'u Bambìn'', travaju d'in pitû anonimu di [[Anni 1330|ànni 1330]]-[[Anni 1340|1340]], che au dì d'ancöi a l'è cunservâ intu [[Müseu Diucesàn (Arbenga)|Müseu Diucesàn]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|p. 12}}</ref><ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Il quartiere di S. Maria'', pp. 149-150}}</ref>. Au dì d'ancöi a gêxa de Santa Ma(r)ìa a nu g'ha ciü de òrganu, demulìu ai 31 de marsu du [[1900]] insemme aa cuntrufaciâ, dund'u l'é(r)a missu, inti cursu di travai pe' slargà Vìa D'Aste. Pe' tantu che, de derê da càscia de l'òrganu, a s'é(r)a descuvèrta a pitü(r)a cu'ina vista d'Arbenga du [[1628]], turna derucâ, u se pènsa che in u(r)igine u strümèntu u se truvesse inte üna de capélle late(r)âli, pe' êsse mesciàu de dòppu in scia cuntrufaciâ. Intu detaju, u se sà che inti primmi ànni de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] u s'è dètu a fabricasiùn de l'òrganu a l'[[Antonio Grinda]], cu'e pitü(r)e in scia càscia che, pe' cuntrattu du 19 de nuvèmbre du [[1804]], e sun stète cumisciunèi au pitû Caneva. L'òrganu du Grinda, fòscia pe'i dànni tèmpu de l'ucupasiùn da gêxa da parte di impe(r)iâli, u l'ha avüu da êsse sustituìu e dunca, nu gua(r)i primma du [[1857]], u [[Giuseppe Gandolfo]] de [[Garesce]] u l'ha presentàu ai frabicèi de Santa Ma(r)ìa in prugettu d'òrganu. Sti lì, a ògni moddu, i l'han pe(r)ò sernüu in âtru prugettu, presentàu da l'impurtante ditta [[Lingiardi (famìggia)|Lingiardi]] de [[Pavia|Pavìa]], ch'u l'è stètu frabicàu du [[1840]] cu'u nüme(r)u d'òpe(r)a 551. Cumme dìtu, de st'òrganu u se n'è cunservàu numma che i papèi cu'a descrisiùn e e cundisiùi du cuntrattu mèntre, a despêtu du sò gran prêxu, u l'è finìi in tòcchi cu'e demulisiùi du [[1900]]<ref>{{Çitta|Borzacchiello, 1993|''XIV «Tutta la chiesa risuoni quale conchiglia del creato»: I centosessanta organi della Diocesi di Albenga'', pp. 277-281}}</ref>. == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|volùmme=Vul. XXI|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|cid=Costa Restagno, 1979}} * {{Çitta lìbbro|outô=[[Nino Lamboglia]]|tìtolo=Albenga romana e medievale|ediçión=7|ànno=1992|editô=Istituto Internazionale Studi Liguri|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|volùmme=Vul. I|òpera=Itinerari liguri|cid=Lamboglia, 1992}} * {{Çitta lìbbro|outô=Antonio Borzacchiello|tìtolo=Note ingaune|ànno=Lüju 1993|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Borzacchiello, 1993}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=Antonella Granero|tìtolo=Albenga sacra|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0006954|ànno=Utubre 1997|editô=Daner Edizioni|çitæ=Savuna|léngoa=IT|cid=Granero, 1997}} * {{Çitta publicaçión|outô=Daniela Gandolfi|ànno=1994-1995 (1998)|tìtolo=Chiesa di S. Maria in fontibus. Rapporto preliminare sulle campagne di scavo 1991 e 1993|revìsta=Rivista Ingauna e Intemelia|volùmme=XLIX-L|pp=87-104|léngoa=IT|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0107436|cid=Gandolfi, 1998}} * {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Guida al Museo Diocesano di Albenga|ànno=2021|editô=Diocexi d'Arbenga e Impe(r)ia|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=AA.VV., 2021}} * {{Çitta lìbbro|outô=Gio Ambrogio Paneri|tìtolo=[[Sacro, e vago Giardinello]]|ànno=2024 (1624 ss)|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LA, IT|volùmme=Vul. I|cid=Sacro, e vago Giardinello}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20589/|tìtolo=Chiesa di Santa Maria in Fontibus|léngoa=IT}} * {{Çitta web|url=https://uranialigustica.altervista.org/edifici/gotici/sv_s-maria-fontibus.htm|tìtolo=L'orientamento degli edifici in Liguria: Chiese gotiche: Santa Maria in Fontibus – Albenga|léngoa=IT}} * {{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/collegiata-santamaria-fontibus.htm|tìtolo=3. La collegiata di Santa Maria in Fontibus|léngoa=IT}} [[Categorîa:Arbenga]] [[Categorîa:Gêxe da Ligùria]] g1nkg7ujkc2y04wipaum0bzxkrznah4 274868 274866 2026-10-19T18:46:37Z N.Longo 12052 + tl 274868 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:Chiesa di Santa Maria in Fontibus, Albenga 22.jpg|miniatura|Vista da gêxa daa [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Cuntrâ Növa]]]] A '''gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus''' (''chiesa di Santa Maria in Fontibus'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina gêxa d'[[Arbenga]] ch'a se tröva in [[Arbenga Veggia]], intu quartê de Santa Ma(r)ìa, ch'u ne pìa u numme. Missa inta [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Cuntrâ Növa]], a l'è a sêde d'ina paròcchia da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi de Arbenga e Impe(r)ia]], parte du [[Paròcchie da diocexi de Arbenga e Impe(r)ia#Vica(r)iàu d'Arbenga|vica(r)iàu d'Arbenga]]. == Sto(r)ia == === Antighitè e scâvi === [[Immaggine:Ceppo di marmo sul retro di Santa Maria in Fontibus.jpg|sinistra|miniatura|L'iscrisiùn fünebre (CIL V 7791) inte mü(r)aje du campanìn, ch'a dixe: {{Maioscolétto|M(arco) V(ibullio) P(ubli) f(ilio) / Pub(lilia tribu) Proculo. / Cornelia Q(uinti) f(ilia) / Procula mater / filio optimo, // qui vixit ann(is) XVII}}<ref>{{Çitta web|url=http://www.iisl.it/auxilia/isabella/Iparte.html|tìtolo=Prima sezione - I parte: DEFUNTO E DEDICANTI|outô=Istitüu Internasiunâle de Stüddi Lìgü(r)i|léngoa=IT}}</ref>]] Cu'a sò pusisiùn, intu mezzu d'Arbenga Veggia, a gêxa a se tröva inte ün di sciti ch'i sun stèti de lungu fra i ciü impurtanti da sitè, dund'u gh'é(r)a de custrusiùi fina dai tèmpi de l'''[[Albingaunum]]'' rumâna. Pe'a cunuscènsa de stu scitu i sun stèti bèn impurtanti i scâvi fèti du [[1991]]-[[1993]], sutt'aa diresiùn da [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendènsa]] e purtèi avanti da l'[[Istituto Internazionale di Studi Liguri|Istitüu Internasiunâle de Stüddi Lìgü(r)i]], ch'i l'han interesàu u scitu sübitu derê de l'abside. Primma de sti lì, a gêxa a nu l'é(r)a mai stèta stüdiâ da l'archeulugìa, levàu dui sarcòfaghi paleucristièi de [[Prìa de Finô|prìa de Finâ]], descuvèrti du [[1931]] e du [[1937]] fra e fundasiùi da faciâ<ref group="n.">De sti dui sarcòfaghi, quellu descuvèrtu du [[1931]] u l'ha finìu pe' perdise, mèntre quellu du [[1937]], ch'u l'è sciurtìu mèntre ch'u se meteva di tübbi pe'a [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Cuntrâ Növa]], u l'è cunservàu intu [[Müseu Sivicu (Arbenga)|Müseu Sivicu]]. Stu lì, fètu int'in blòccu ünicu, u pà vegnìne dau [[VI secolo|VI seculu]], cu'in stìle ch'u repìa quelli truvèi dae parte de [[Ravenna]] ({{Çitta|Gandolfi, 1998|p. 92}}).</ref>. De ciü, inte fundasiùi du campanìn u s'é(r)a truvàu ancù due iscrisiùi fünebri, l'üna ch'a s'è persa e l'âtra ch'a l'è stèta missa inte mü(r)aje du campanìn, dund'a se pò vegghe, dedicâ a 'n zùenu mòrtu a disett'ànni e datâ du [[II secolo|II seculu]]<ref>{{Çitta|Gandolfi, 1998|pp. 92-93}}</ref>. I ürtimi scâvi, pe' cuntru, i l'han purtàu aa lüxe ciü söi d'etè dife(r)ènti: pe'u primmu u gh'è i resti d'ina custrusiùn, ciü tardi abandunâ, cun au ciü antìgu in pavimèntu da lastre d'argilla, de pìna etè rumâna, ch'u pà ch'u l'agge patìu ina distrusiùn viulènta. Dapöi, au livéllu ch'u remunte(r)ea a l'imprinsippiu du [[V secolo|V seculu]], de prubabile, aa ricustrusiùn du [[Constantius III|Flaviu Custansu]], a l'è sciurtìa ina mü(r)aja ciütòstu spessa, de 95 citti, ch'a pà vegnìne da 'na custrusiùn pübbrica ch'a s'estendeva tantu a setentriùn, sutt'aa [[Ciàssa de San Fransescu (Arbenga)|Ciàssa de San Fransescu]], che a meridiùn, e dunca intu scitu ch'u l'è ucupàu daa gêxa. Daa primma [[Etæ de Mëzo|etè de mezzu]] u gh'è numma che quarche ruvìna che, fòscia, a sa(r)ea da ligà a quella fase da gêxa mèntre, de dòppu, u l'è sciurtìu fina i resti d'ina furnâxe pe'a füxùn d'ina campâna. A partì daa primma mitè du [[XIII secolo|Duxèntu]] e fina du [[XVI secolo|Sinquesèntu]], sti sciti i sun vegnüi pe' cuntru in semite(r)iu, ch'u se spandeva ancù ciü a meridiùn, segnu che a gêxa alantu(r)a a gh'axeva ina cianta dife(r)ènte. Ciü de resènte, i scâvi i l'han pruvàu ascì i travai fèti aa gêxa a l'imprinsippiu du [[XVII secolo|Seisèntu]] e a scistemasiùn du scitu a giardìn, cumm'u se vegghe a partì dae mappe du [[Matê Vinzón|Vinzoni]]<ref>{{Çitta|Gandolfi, 1998|pp. 103-104}}</ref>. === Etè de Mezzu === [[Immaggine:Chiesa di Santa Maria in Fontibus, Albenga 12.jpg|miniatura|U purtâ de Santa Ma(r)ìa, pursiùn da gêxa de l'etè de mezzu ch'a l'è scampâ fin'au dì d'ancöi]] U nu gh'è gua(r)i de scrìti d'archiviu ch'i parlen da gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus, ma a sò pusisiùn, cuscì vixìna aa [[Catedrâle de San Michê Arcange(r)u (Arbenga)|catedrâle de San Michê]], a l'ha dètu bèn da pensà, dètu ch'a regòrda u scistema de "catedrâle dugge" ch'u a lighe(r)ea aa [[Provensa|Pruvènsa]]. De stu fètu, bèn ch'u resta numma che ina teu(r)ìa, u fa(r)ea de pröva a mancansa, fina du [[1936]], d'in funte pe'i batezzi in Santa Ma(r)ìa, scicumme che fina a quellu mumèntu u s'andexeva intu [[Batiste(r)u d'Arbenga|batiste(r)u]]. U numme ''in Fontibus'' o ''de Fontibus'' u ne vegne(r)ea pe' cuntru daa presènsa, fìn da l'[[Etæ de Mëzo|etè de mezzu,]] de de funte ch'u se dixeva ch'e faxessen di mi(r)aculi e ch'e cü(r)essen dae ma(r)utìe. De ste lì, a tradisiùn a cunta ch'e sa(r)ean sciurtìe pe' òpe(r)a de [[San Benedettu Revelli]], vescu d'Arbenga, che int'in mumèntu de sessia u l'ave(r)ea marcàu cu'ina crûxe in scöggiu ch'u gh'é(r)a vixìn aa gêxa, faxèndune sciurtì de l'ègua. De ciü, u se cunta che ste funte e s'é(r)an sciüghèi pe' curpa d'ina dònna ch'a gh'ave(r)ea ciümbàu u sò can, o ancù d'in zùenu ch'u gh'ave(r)ea baxàu a fòrsa ina fiö(r)a, e l'ègua a l'è stèta truvâ turna numma che cu'i travai du [[XVII secolo|Seisèntu]]<ref>{{Çitta|Gandolfi, 1998|p. 87}}</ref><ref>{{Çitta|Granero, 1997|''Santa Maria «in Fontibus»'', p. 56}}</ref>. A ògni moddu, a gêxa a l'è mensunâ pe'a primma votta int'in papê du [[1098]] (int'ina cupia du [[1263]]), dund'a l'è dìta êsse ina paròcchia pe' sò cuntu, rezüa da 'n capitulu de quattru ''confratres'' che, pe'a tradisiùn ch'a a vu(r)ea cumme rexidènsa de San Benedettu Revelli, i sun cunscide(r)èi di [[Órdine de Sàn Benéito|benedetìn]], ma podâse au mèximu ch'i fussen di canònichi. Inte quella ucaxùn, i ''confratres'' e u prevòstu i l'axevan vendüu tütti i sciti che Santa Ma(r)ìa a tegniva inta [[valâ du Le(r)ùn]], segnu da sò impurtansa teritu(r)iâle fin da quelli ànni. Du [[1163]], ciü che daa dipendènsa da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi d'Arbenga]] da [[Arçidiòcexi de Milàn|quella de Milàn]], Santa Ma(r)ìa a l'è dìta tra e prupietè dirette de quellu vescu, mensunâ cumme ''in civitate Albinganensi ecclesiam Beate Marie cum cappellis suis'', segnu che alantu(r)a a gh'axeva zà de gêxe ciü picìne ae sò dipendènse. A tâ prupôxitu, e ànime d'Arbenga e l'é(r)an cü(r)èi dae trê paròcchie da catedrâle, de Santa Ma(r)ìa e, fìn du [[1586]], de [[Gêxa de San Lu(r)ènsu (Arbenga)|San Lu(r)ènsu]], cu'a spartisiùn fra de ste lì che pe(r)ò a nu l'é(r)a teritu(r)iâle: Santa Ma(r)ìa, cumm'a l'è stèta ancù fina du [[1986]], a l'é(r)a ina ''parochia ad familias'' ch'a gh'axeva i mèximi cunfìn da paròcchia da catedrâle, ch'a cruviva [[Arbenga Veggia]] e e tère a l'in gì(r)u. Intu detaju, üna de ste ''cappellis'' a duveva êsse a [[Gêxa di Santi Scimùn e Giüdda (Arbenga)|gêxa]] de [[San Fé (Arbenga)|San Fé]], che in antìgu a l'é(r)a sutta a Santa Ma(r)ìa, ünica gêxa da ''plebs civitatis'' ch'a nu gh'axeva a catedrâle cumme gêxa ma(r)e. U l'è dunca puscibile che sta giürisdisiùn a ne vegnisse dai antìghi pusedimènti che Santa Ma(r)ìa a gh'axeva inta zôna, pròpiu versu a valâ du Le(r)ùn<ref>{{Çitta|Gandolfi, 1998|pp. 87-90}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''Il centro cittadino e gli insediamenti religiosi'', pp. 35-41}}</ref><ref name=":1">{{Çitta|Granero, 1997|''Santa Maria «in Fontibus»'', pp. 56-57}}</ref>. Pe' êsse sutta au vescu de Milàn, u se vegghe che a gêxa, fìn d'alantu(r)a, a nu l'é(r)a ciü purtâ avanti dai fràtti, cumm'u fà pröva du restu in papê du [[1169]], ch'u nu a dixe fra e dipendènse de l'[[Abasìa de San Martìn (Arbenga)|abasìa de San Martìn de l'Ìsu(r)a]], mèntre a primma mensiùn d'in culêgiu de canònichi ch'u a gestisse a l'è du [[1296]]. Inta primma mitè du [[XIII secolo|Duxèntu]], scibèn che a diocexi d'Arbenga a l'é(r)a passâ sutt'a quella de Zena, Santa Ma(r)ìa a l'è restâ pe' cuntru a l'arsivescu de Milàn, ch'u l'ha tegnüa fin'au tèmpu du [[Concìlio de Trénto|Cunciliu de Trèntu]]. L'impurtansa de Santa Ma(r)ìa de quelli tèmpi a se intènde ascì dai àtti impurtanti che i veschi da sitè i g'han firmàu, a cumensà da l'acattu du feudu de [[Tuiran|Tui(r)àn]] du [[1238]] o da quandu, du [[1298]], i l'han vendüu i sò feudi dae parte d'[[Inéia|Ineja]] ai [[Döia (famiggia)|Do(r)ia]]<ref name=":1" /><ref>{{Çitta|Gandolfi, 1998|pp. 90-91}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''Il centro cittadino e gli insediamenti religiosi'', pp. 38-39}}</ref>. Du [[1397]] l'arsivescu de Milàn u g'ha dètu de növe regule e, pe' du restu, a sò impurtansa a se pò vegghe ascì inti scinudi da diocexi, cu'u stò(r)icu dirittu de precedènsa du prevòstu de Santa Ma(r)ìa rispettu a tütti i âtri prevòsti e arsiprèvi<ref name=":1" />. Intu [[1478]] u l'è stètu cumisciunàu au pitû [[Tumaxu Biazaci]] in pulitticu pe' l'atâ prinsipâle da gêxa, pagàu in parte dau Cumün, che au dì d'ancöi u l'è cunservàu pe' ina parte inta [[Galerîa de Palàçio Giànco|gale(r)ìa de Palàssu Giancu]], a [[Zena]]<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo III, ''Il Paesaggio urbano e le arti'', p. 136}}</ref>. Pe 'na targa de marma(r)u ch'a se truvava inta capélla de San Benedettu, trascrìta intu ''[[Sacro, e vago Giardinello]]'', u pà che ai 5 de dixèmbre du [[1490]] u còrpu de stu santu u secce stètu purtàu in gêxa de Santa Ma(r)ìa, de dòppu ch'i l'axevan truvàu in scia ma(r)ìna<ref>{{Çitta|Paneri|Vul. I, p. 309 (217)|Sacro, e vago Giardinello|tìtolo=Sacro, e vago Giardinello}}</ref>. === Etè mudèrna e cuntempuranea === [[Immaggine:Veduta dell'attuale Via D'Aste durante la demolizione della facciata di Santa Maria in Fontibus (Albenga, foto 1900).jpg|sinistra|miniatura|Vìa D'Aste cu'a primma campâ de Santa Ma(r)ìa mezza derucâ, intu mese de marsu du [[1900]]]] A gêxa de Santa Ma(r)ìa, cumme e âtre da diocexi, a l'è stèta vixitâ du [[1582]] dau vescu [[Luca Fieschi]] e, du [[1585]]-[[1586]], dau [[Nicolò Mascardi]], ch'u g'ha cumandàu pa(r)eggi travai. Pe'u primmu u l'ha scrìtu d'imbucâla de drentu de giancu e de pitü(r)âghe a figü(r)a da Madònna intu mezzu da faciâ. Pöi u l'ha cumandàu de serà a pòrte che daa cà du prevòstu a daxeva in sciu semite(r)iu, descuvèrta pròpiu inti scâvi di [[Anni 1990|ànni '90]], de rangià u su(r)ê du campanìn e de furnì a sagrestìa de tüttu quellu ch'u ghe serviva. De ciü u l'ha dètu tütta ina fi(r)a de dispusisiùi in sci atèi: u l'ha cumandàu de cacià zü l'atâ du Cruxifissu, da [[Ricci (famìa arbenganese)|famìa di Ricci]], pe' purtâne u titulu in sc'in âtru atâ; che a [[Scotti (famìa arbenganese)|famìa Scotti]] a paghesse a missa a növu da capélla e atâ de San Paulu e ch'u se rangiesse segundu e prescrisiùi canòniche l'atâ de San Telamiu. Pe' l'atâ de San Giüliàn u l'ha cumandàu, sutt'aa pena che u vescu u ne sequestresse i redditi, ch'u fusse rangiàu e dutàu du necesa(r)iu, mèntre che u vescu u l'ave(r)ea duvüu cuntrulà ch'u se ghe dixesse tütti i giurni a messa e che i "falegnammi", ch'i ne pretendevan u patrunàu, i nu ne piessen i redditi. Pe' l'atâ de San Segundu, da dutà di furnimènti, u se duveva ciamà ai e(r)edi de l'Argentina Marchese i 350 franchi d'in ligàu, da pagà sutt'aa pena de scumünica, e levâghe i mòrti ch'i gh'é(r)an interèi, cuscì cumme pe' l'atâ de San Giömu. U vixitatû u l'ha pöi cumandàu de derucà l'atâ de Sant'Agustìn, scicumme ch'u l'é(r)a da fiancu du Santìscimu, e de dutà du necesa(r)iu quellu de San Cristofu(r)u e Sant'Agnese. Dai cumandi du Mascardi u se lezze ascì che a relicchia du còrpu de [[San Benedettu Revelli|San Benedettu]] a l'é(r)a cunservâ int'ina cascia de marma(r)u in simma au sò atâ, in patrunàu aa famìa di [[Cassulìn (famìa)|Cassulìn]], fèta mescià drentu a l'atâ "pe' ciü devusiùn". A l'ürtimu, u se cumandava de derucà i atèi de San Niculò, da famìa Barbe(r)a, e quelli de San Steva e di Santi Ma(r)ìa e Giüseppe, da famìa de Scribanis. A l'ürtimu, in sci atèi, u se dispuneva ancù che, pe'i ciü pôchi redditi, i fussen tachèi insemme quelli de San Segundu, San Giömu, Sant'Agustìn e San Cristofu(r)u e Sant'Agnese, pe' furmà ina capelanìa ünica sutt'au titulu de San Giömu e in patrunàu aa famìa di [[Marchese (famìa arbenganese)|Marchesi]]<ref name=":2">{{Çitta lìbbro|outô=Lorenzo Tacchella|tìtolo=Le visite apostoliche alla diocesi di Albenga (1585-1586)|ànno=1981|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Burdighe(r)a|léngoa=IT|pp=84-85}}</ref>. Ciü che tütte e dispusisiùi in sci atèi, cu'a sò vixita u Mascardi u n'ha cumandàu ancù de âtre pe'i prèvi e i custümmi da gêxa. Defèti, ai canònichi e ai capelèi u g'ha cumandàu de stà inta gêxa, sutt'aa pena de perde i sò redditi, mèntre pe'e üsanse u s'è vietàu de interà i mòrti primma du levà e dòppu du chinà du sû, dispusisiùi ch'e fan pröva da presènsa da pratiche cuntra(r)ie au tèmpu da vixita<ref name=":2" />. A ògni moddu, passàu nu gua(r)i d'ànni, u s'è vusciüu fà növa a gêxa, cuscì ch'a rispetesse tütte e dispusisiùi du Cunciliu de Trèntu e fina perchè a l'é(r)a a pe(r)ìgu de ruvinà, survetüttu pe'u campanìn. Sti travai i sun andèti avanti dai 17 de mazzu du [[1612]] au [[1622]], paghèi grassie ae sustanse misse dae gènte e dae istitusiùi da sitè, e i l'han fètu cacià zü a reu a gêxa da primma etè de mezzu, ch'u se n'è sarvàu numma che u purtâ, du [[XIV secolo|Trexèntu]]. Intu ''[[Sacro, e vago Giardinello]]'' u se tröva ascì a mensiùn che, ai 8 d'arvì du [[1617]], intu derucà in pilastru u se gh'è truvàu drentu in "teso(r)u" de relicchie, immü(r)èi ai 18 de setèmbre du [[1102]] e ch'e sun stète cuntrulèi e apruvèi dau vica(r)iu du vescu, u Cristofu(r)u Mercadante. De lungu intu ''Giardinello'', cumme dìtu, u se cunta che tèmpu de sti travai u s'è turna descuvèrtu e funte ch'e dan de numme aa gêxa, mèntre che, ufisialmènte, a sò dedicasiùn a l'é(r)a vegnüa quella aa Sunta. A fà pröva da presènsa de ciü fase da gêxa antìga, int'in manuscrìtu de memo(r)ie du prevòstu Matê Lambèrtu u l'è mensunàu che, au tèmpu de sti travai, u l'é(r)a sciurtìu trèi livélli de pavimènti mèntre ch'u se scavava e sotte pe'e növe tumbe, ciü che i segni de de pòrte ciü antìghe inta faciâ da gêxa ch'a se derucava. Finìu de fabricà a gêxa, a custrusiùn a l'è stèta benedìa dau vica(r)iu du vescu, sènsa êsse cunsacrâ ufisialmènte, ai 16 de mazzu du [[1622]], quand'u s'è missu a stàttua da Sunta in simma a l'atâ prinsipâle<ref>{{Çitta|Granero, 1997|''Santa Maria «in Fontibus»'', pp. 57, 59}}</ref><ref name=":3">{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20589/|tìtolo=Chiesa di Santa Maria in Fontibus|léngoa=IT}}</ref><ref>{{Çitta|Paneri|Vul. I, pp. 288-289 (198-199)|Sacro, e vago Giardinello|tìtolo=Sacro, e vago Giardinello}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''Il centro cittadino e gli insediamenti religiosi'', p. 36}}</ref>. Passàu nu gua(r)i tèmpu, du [[1629]], a l'è stèta rangiâ e fèta növa ascì a canònica, che alantu(r)a a gh'axeva de frunte in giardinettu, de prupietè da gêxa<ref>{{Çitta|Paneri|Vul. I, pp. 292-293 (202)|Sacro, e vago Giardinello|tìtolo=Sacro, e vago Giardinello}}</ref>. De ciü, intu ''Sacro, e vago Giardinello'' u se tröva turna u detaju cu'u stàttu di atèi e de capelanìe da gêxa, pe' cumm'e l'é(r)an vegnüe ina votta ch'u s'è frabicàu a gêxa növa. Dunca, u se ghe lezze d'ina capélla dedicâ a San Niculau, manezâ dai e(r)edi du Benardu Barbe(r)a, e de quella de San Giömu, in man aa famìa e e(r)edi du vescu [[Leunardu Marchese]], ch'u gh'é(r)a stètu tacàu quelle de Sant'Agustìn, San Segundu e San Cristofu(r)u e Sant'Agnese. De dòppu u se parla ancù da capélla de San Giüliàn, in patrunàu aa Cumpagnia di mèstri falegnammi, mèntre quella de Santa Ma(r)ìa e San Giüseppe a l'axeva cangiàu de titulu aa Madònna du Carmu e a l'é(r)a di e(r)edi du Giacumu Scottu. A capélla de San Benedettu, che primma a l'é(r)a numma che di Cassulìn, de quelli ànni a l'é(r)a passâ pe' du tèmpu ascì ai cunti [[Da Lengueja (famìa)|da Lengueja]]. De ciü, in Santa Ma(r)ìa e gh'é(r)an ancù öttu capélle ''fuor di taula'', dedichèi aa Crûxe, ai Santi Ste(r)elàn e Campestrìn, a Santa Ma(r)ìa, a Sant'Agustìn, a Sant'E(r)asmu (manezâ dai ma(r)inèi da sitè), a San Giuànni u Batìsta, aa Cunversciùn de San Paulu e aa Madònna du Munseràu<ref>{{Çitta|Paneri|Vul. I, pp. 293-302 (203-211b)|Sacro, e vago Giardinello|tìtolo=Sacro, e vago Giardinello}}</ref>. Inti tèmpi de dòppu u s'è fètu ancù quarche travaju aa gêxa, che alantu(r)a a gh'axeva u titulu de culegiâ, e, fra de sti lì, du [[1657]] u s'è issàu de ciü u campanìn, ch'u l'è stètu rangiàu du [[1701]] e ancù du [[1802]]. Pe' du tèmpu, fina du [[1814]], Santa Ma(r)ìa a l'è stèta fina duve(r)â cumme durmito(r)iu pe'i surdatti impe(r)iâli, ch'i g'han fètu patì di dànni<ref>{{Çitta|Borzacchiello, 1993|''XIV «Tutta la chiesa risuoni quale conchiglia del creato»: I centosessanta organi della Diocesi di Albenga'', p. 277}}</ref>. Du [[1818]], inta navâ de drìta, u l'ha truvàu de pòstu l'atâ de San Xido(r)u, ch'u ne vegne dau cunvèntu, seràu, de San Fransescu o de San Dumenegu. A l'imprinsippiu du [[XX secolo|Növesèntu]], Santa Ma(r)ìa a l'è stèta tucâ dai travai pe'u slargamèntu de [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]], ch'i n'han fètu cacià zü a primma campâ du [[1902]]-[[1903]] cuscì da purtâne inderê a faciâ, ch'a l'ha cunservàu u purtâ e u se gh'è turna duvèrtu a trifura du [[XIV secolo|Trexèntu]]. Di mèximi ànni e sun fina e pitü(r)e e e induratü(r)e ch'e se vegghen de drentu aa gêxa. Du [[1906]] u vescu [[Filippo Allegro]] u l'ha fundàu turna u capitulu de Santa Ma(r)ìa, ch'u l'é(r)a finìu pe'a mancansa de sustanse, alantu(r)a furmàu dau prevòstu, da dui canònichi e dui capelèi. Du [[1935]], inta navâ de drìta, u s'è ti(r)àu sciü l'atâ da Madònna de Lourdes e, inte l'ànnu de dòppu, pe'a primma votta inta sò sto(r)ia Santa Ma(r)ìa a l'è stèta dutâ d'in funte pe'i batezzi. Du [[1960]], inta navâ de scinistra, au pòstu di atèi du [[XVIII secolo|Settesèntu]] u se n'è missu di âtri dau güstu rinascimentâle e, du [[1985]], au fundu da navâ drìta e s'è fètu in növu atâ dedicàu a San Benedettu Revelli. Du [[1989]] a l'è stèta rangiâ a sagrestìa, pe' repiâne e furme du [[XVI secolo|Sinquesèntu]] e, cumme dìtu, du [[1991]]-[[1993]] u gh'è stètu u scâvu archeulogicu inti fundi derê da gêxa. A l'ürtimu, du [[1999]]-[[2000]], u gh'è stètu di intervènti pe' rangià a strutü(r)a, faxèndu növu l'intonacu e u teitu, mèntre u s'è rangiàu e decurasiùi da faciâ e u purtâ<ref name=":3" />. A gêxa de Santa Ma(r)ìa a l'è vinculâ daa [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendènsa]] fìn dai 29 de dixèmbre du [[1933]]<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111127|tìtolo=Chiesa di S. Maria in Fontibus|léngoa=IT}}</ref>. == Descrisiùn == A gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus a se tröva intu sèntru d'[[Arbenga Veggia]], nu gua(r)i distante daa [[Catedrâle de San Michê Arcange(r)u (Arbenga)|catedrâle de San Michê]]. A sò strutü(r)a d'ancöi a ne vegne pe'u ciü dau [[XVII secolo|Seisèntu]], quand'u s'è caciàu zü a gêxa de l'etè de mezzu, duve(r)â pe' fundasiùn de quella növa. A l'ürtimu, cumme dìtu, Santa Ma(r)ìa a l'ha patìu e demulisiùi di primmi du [[XX secolo|Növesèntu]] pe' slargà a vìa, ch'e n'han fètu perde a primma campâ. Tacàu aa gêxa, derê du presbite(r)iu, se tröva a custrusiùn daa furma nu regula(r)e ch'a funsiuna cumme sagrestìa<ref name=":3" />. === De fö(r)a === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:Gêxa de Santa Marìa in Fontibus (Santa Marìa, Arbenga Veggia)-Faciâ 07.jpg|Vista de Santa Ma(r)ìa Immaggine:Gêxa de Santa Marìa in Fontibus (Santa Marìa, Arbenga Veggia)-Purtâ 02.jpg|U purtâ da gêxa, du Trexèntu Immaggine:Chiesa di Santa Maria in Fontibus, Albenga 14.jpg|Detaju da trifura inta faciâ Immaggine:Chiesa di Santa Maria in Fontibus, Albenga 23.jpg|A parte ciü âta du campanìn Immaggine:Musêo Diocezàn (Arbénga) - stàtoa da Madònna co-o Banbìn de anònimo da-a gêxa de Sànta Màia in Fontibus (1).jpg|L'u(r)iginâle da Madònna cu'u Bambìn </gallery> De fö(r)a, Santa Ma(r)ìa a se mustra cu'ina faciâ ch'a l'è stèta ricustruìa a l'imprinsippiu du [[XX secolo|Növesèntu]], dau prufì a cabanna truncâ, cu'in tèitu de ciappe d'abaìn, e decuràu da bande gianche e negre. Intu mezzu u se ghe pò vegghe u purtâ, du [[XIV secolo|Trexèntu]], fètu de marma(r)u giancu e prìa negra, missi a furmà a mèxima decurasiùn ch'a gh'è in sciu restu da faciâ. Stu purtâ, ün di pôchi tòcchi da gêxa veggia a êsse duve(r)àu inte quella d'ancöi, u g'ha in èrcu a ogiva, rezüu da culònne sutì cu'in capitellu dìtu ''a crochet''<ref name=":3" />. Intu mezzu da lünetta u se ghe pò vegghe ina stàttua da ''Madònna cu'u Bambìn'', cupia de l'u(r)iginâle du [[XIII secolo|Duxèntu]] de scö(r)a ligü(r)e-lumbarda ch'u l'è a ciü antìga rafigü(r)asiùn da Madònna inte tütta a diocexi, dau [[1998]] cunservàu intu [[Müseu Diucesàn (Arbenga)|Müseu Diucesàn]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|p. 20}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo III, ''Il Paesaggio urbano e le arti'', p. 132}}</ref>. In linea cu'u purtâ, ciü in âtu, u se dröve ina trifura surmuntâ da 'n âtru èrcu a ogiva, ch'u g'ha inta lünetta in ruzùn de prìa. Dae parte de stu lì, in curispundènsa de navè late(r)âli, i se dröven ancù dui barcùi reundi, ciü mudèrni e daa curnìxe in pôcu svasâ<ref name=":3" />. U campanìn de Santa Ma(r)ìa u l'è de furma squadrâ, spartìu in sce sinque livélli. U ciü bassu u l'è lmbucàu lisciu e u se ghe dröve numma che in barcùn uvâle; i quattru livélli ciü âti i g'han pe' cuntru di èrchi a tüttu sestu. Intu segundu e intu tersu, drentu a stu prufì, u s'è recavàu de niccie pe' de stàttue mèntre, inti ürtimi dui, a gh'è in'arcâ, immü(r)â au quartu e ucupâ dae campâne au quintu. In simma a tüttu u gh'è in tambü(r)u a ötti làtti, ch'u gh'è posàu in simma ina cupula picìna, cuvèrta de scaje d'abaìn. Au primmu livéllu du campanìn, intu cantu vurtàu in sciu caruggiu, u gh'è stètu immü(r)àu u cippu fünebre du [[II secolo|II seculu]], mensunàu de d'âtu. Santa Ma(r)ìa a g'ha fina in âtru campanìn, a ve(r)a e tüttu imbucàu, missu de traversu aa faciâ in sce l'ègua du tèitu ch'a dà in sciu Munümèntu, in curispundènsa da pòrte che, da sta ciàssa, a permette d'intrà in gêxa<ref name=":3" />. === De drentu === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:Chiesa di Santa Maria in Fontibus, Albenga 01.jpg|Vista da navâ de mezzu Immaggine:Gêxa de Santa Marìa in Fontibus (Santa Marìa, Arbenga Veggia)-Atâ mazû 01.jpg|L'atâ prinsipâle da gêxa Immaggine:Dipinto di Albenga del 1628.jpg|A vista d'Arbenga du [[1628]] ch'a gh'é(r)a in scia cuntrufaciâ Immaggine:Chiesa di Santa Maria in Fontibus Albenga (46073).jpg|I atèi da Madònna du Carmu e de Santa Lüsìa </gallery> Santa Ma(r)ìa, de drentu, a g'ha ina strutü(r)a a baxilica a trê navè, serâ au fundu da 'n co(r)u a retangulu e cuvèrta da de vorte che, in scia navâ de mezzu, e sun a butte cun de lünette, mèntre in sce quelle dae parte e sun a cruxe(r)a. Di barcùi tundi, de güstu neuclascicu, i se dröven inta vorta du co(r)u e inti suttuèrchi de navè, mèntre inte l'abside u gh'è in grande barcùn a mezzalüna decuràu da 'na vedrâ artistica du [[XX secolo|Növesèntu]]. E navè e sun spartìe da pilastri fèti de mü(r)aje, züntèi da èrchi a tüttu sestu e finìi da stücchi lüstrèi e decurèi da finte culònne curinsie, ch'e se trövan ascì in sce mü(r)aje du co(r)u. Ste lì e sun tachèi insemme da 'n curnixùn che, au fundu da gêxa, u pìa de decurasiùi ciü ricche, cun de mènsule e in frixettu a öve. Tantu i capitelli che a curnìxe de l'atâ prinsipâle e i âtri prufì e mutivi architetònichi i sun tütti indu(r)èi, cuscì ch'i dagghe du scce(r)û. I pavimènti i sun fèti de marma(r)i gianchi e bardi<ref name=":3" />. E navè dae parte, serèi au fundu da mü(r)aje ciatte, e g'han ciaschedüna trê capélle cun atâ e, da ògni parte, u se dröve sinque barcùi tòstu au livéllu du tèitu. Ciü versu l'atâ prinsipâle u l'è stètu recavàu ina specie de fâsu transettu, dund'u gh'è, in scia drìta, u pürpitu e due pòrte, üna pe' fiancu da gêxa, ch'e permetten d'intrâghe dae vìe ch'e a fiancan. U presbite(r)iu u l'è missu a 'n livéllu pôcu ciü âtu che u restu du pavimèntu e, inte mü(r)aje de l'abside, u s'è duvèrtu intu mezzu ina grande niccia pe' tegnìghe i cuntenitûi de relicchie, asemme a âtre due niccie ciü picìne che, dae parte, e cunservan de stàttue. Derê l'atâ u l'è stètu frabicàu ascì in pussu pe' campà l'ègua dae funte ch'e se trövan sutt'aa gêxa, ch'e g'han dètu de numme<ref name=":3" />. Pe' rivà ae òpe(r)e d'arte cunservèi in Santa Ma(r)ìa, a cumensà da l'atâ prinsipâle du [[1714]], u se pò vegghe a stàttua de marma(r)u da Sunta, du [[1622]], e in cruxefissu du [[1638]] ch'u l'è stètu atribuìu au [[Giambattista Bissone|Bissoni]], de pruveniènsa rumâna. De prexu u gh'è ancù a càscia da prucesciùn da ''Madònna du Carmu'', travaju du [[1715]]-[[1716]] de l'[[Antönio Màia Maragiàn|Antôgno Ma(r)ìa Ma(r)ajàn]], ciü che e stàttue da prucesciùn, du [[XX secolo|Növesèntu]], de ''San Xido(r)u'' e ''Santa Lüsìa'' e u quaddru da ''Madònna cu'u Bambìn e i santi Cosma e Damiàn'' de l'[[Oràçio De Feræ|U(r)assiu De Fe(r)èi]], du [[1639]]. Au dì d'ancöi e relicchie de San Benedettu Revelli e sun cunservèi inta capélla au fundu da navâ de drìta, misse int'in atâ che, avanti d'êsse purtàu lì, u l'é(r)a duve(r)àu cumme atâ da Madònna du Lu(r)ettu inta navâ drìta da catedrâle. Intu mezzu du paliòttu u se tröva in bassuriliêvu da fìn du [[XV secolo|Quattrusèntu]] che, de prubabile, fìn du [[1592]] u faxeva parte de l'atâ da Nunsiâ, missu in scia cuntrufaciâ. Tra i quaddri ch'i sun apesi intu presbite(r)iu u se pò mensunà a ''Pôsa inta Füga in Egìttu'', fètu du [[XVII secolo|Seisèntu]] dau [[Giöxèppe Parmê|Giüseppe Palmie(r)i]]<ref name=":3" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo III, ''Il Paesaggio urbano e le arti'', pp. 157, 160}}</ref>. De ciü, u gh'é(r)a ancù ina ''Madònna cu'u Bambìn'', travaju d'in pitû anonimu di [[Anni 1330|ànni 1330]]-[[Anni 1340|1340]], che au dì d'ancöi a l'è cunservâ intu [[Müseu Diucesàn (Arbenga)|Müseu Diucesàn]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|p. 12}}</ref><ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Il quartiere di S. Maria'', pp. 149-150}}</ref>. Au dì d'ancöi a gêxa de Santa Ma(r)ìa a nu g'ha ciü de òrganu, demulìu ai 31 de marsu du [[1900]] insemme aa cuntrufaciâ, dund'u l'é(r)a missu, inti cursu di travai pe' slargà Vìa D'Aste. Pe' tantu che, de derê da càscia de l'òrganu, a s'é(r)a descuvèrta a pitü(r)a cu'ina vista d'Arbenga du [[1628]], turna derucâ, u se pènsa che in u(r)igine u strümèntu u se truvesse inte üna de capélle late(r)âli, pe' êsse mesciàu de dòppu in scia cuntrufaciâ. Intu detaju, u se sà che inti primmi ànni de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] u s'è dètu a fabricasiùn de l'òrganu a l'[[Antonio Grinda]], cu'e pitü(r)e in scia càscia che, pe' cuntrattu du 19 de nuvèmbre du [[1804]], e sun stète cumisciunèi au pitû Caneva. L'òrganu du Grinda, fòscia pe'i dànni tèmpu de l'ucupasiùn da gêxa da parte di impe(r)iâli, u l'ha avüu da êsse sustituìu e dunca, nu gua(r)i primma du [[1857]], u [[Giuseppe Gandolfo]] de [[Garesce]] u l'ha presentàu ai frabicèi de Santa Ma(r)ìa in prugettu d'òrganu. Sti lì, a ògni moddu, i l'han pe(r)ò sernüu in âtru prugettu, presentàu da l'impurtante ditta [[Lingiardi (famìggia)|Lingiardi]] de [[Pavia|Pavìa]], ch'u l'è stètu frabicàu du [[1840]] cu'u nüme(r)u d'òpe(r)a 551. Cumme dìtu, de st'òrganu u se n'è cunservàu numma che i papèi cu'a descrisiùn e e cundisiùi du cuntrattu mèntre, a despêtu du sò gran prêxu, u l'è finìi in tòcchi cu'e demulisiùi du [[1900]]<ref>{{Çitta|Borzacchiello, 1993|''XIV «Tutta la chiesa risuoni quale conchiglia del creato»: I centosessanta organi della Diocesi di Albenga'', pp. 277-281}}</ref>. == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|volùmme=Vul. XXI|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|cid=Costa Restagno, 1979}} * {{Çitta lìbbro|outô=[[Nino Lamboglia]]|tìtolo=Albenga romana e medievale|ediçión=7|ànno=1992|editô=Istituto Internazionale Studi Liguri|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|volùmme=Vul. I|òpera=Itinerari liguri|cid=Lamboglia, 1992}} * {{Çitta lìbbro|outô=Antonio Borzacchiello|tìtolo=Note ingaune|ànno=Lüju 1993|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Borzacchiello, 1993}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=Antonella Granero|tìtolo=Albenga sacra|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0006954|ànno=Utubre 1997|editô=Daner Edizioni|çitæ=Savuna|léngoa=IT|cid=Granero, 1997}} * {{Çitta publicaçión|outô=Daniela Gandolfi|ànno=1994-1995 (1998)|tìtolo=Chiesa di S. Maria in fontibus. Rapporto preliminare sulle campagne di scavo 1991 e 1993|revìsta=Rivista Ingauna e Intemelia|volùmme=XLIX-L|pp=87-104|léngoa=IT|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0107436|cid=Gandolfi, 1998}} * {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Guida al Museo Diocesano di Albenga|ànno=2021|editô=Diocexi d'Arbenga e Impe(r)ia|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=AA.VV., 2021}} * {{Çitta lìbbro|outô=Gio Ambrogio Paneri|tìtolo=[[Sacro, e vago Giardinello]]|ànno=2024 (1624 ss)|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LA, IT|volùmme=Vul. I|cid=Sacro, e vago Giardinello}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20589/|tìtolo=Chiesa di Santa Maria in Fontibus|léngoa=IT}} * {{Çitta web|url=https://uranialigustica.altervista.org/edifici/gotici/sv_s-maria-fontibus.htm|tìtolo=L'orientamento degli edifici in Liguria: Chiese gotiche: Santa Maria in Fontibus – Albenga|léngoa=IT}} * {{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/collegiata-santamaria-fontibus.htm|tìtolo=3. La collegiata di Santa Maria in Fontibus|léngoa=IT}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Arbenga]] [[Categorîa:Gêxe da Ligùria]] 75g2hop4ec3z8xqnpy6ofau4m0boneg 274869 274868 2026-10-19T18:50:12Z N.Longo 12052 up 274869 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:Chiesa di Santa Maria in Fontibus, Albenga 22.jpg|miniatura|Vista da gêxa daa [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Cuntrâ Növa]]]] A '''gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus''' (''chiesa di Santa Maria in Fontibus'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina gêxa d'[[Arbenga]] ch'a se tröva in [[Arbenga Veggia]], intu quartê de Santa Ma(r)ìa, ch'u ne pìa u numme. Missa inta [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Cuntrâ Növa]], a l'è stèta a sêde d'ina paròcchia da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi de Arbenga e Impe(r)ia]], mèntre au dì d'ancöi a l'è sutta aa [[Catedrâle de San Michê Arcange(r)u (Arbenga)|catedrâle de San Michê]]<ref name=":3" />. == Sto(r)ia == === Antighitè e scâvi === [[Immaggine:Ceppo di marmo sul retro di Santa Maria in Fontibus.jpg|sinistra|miniatura|L'iscrisiùn fünebre (CIL V 7791) inte mü(r)aje du campanìn, ch'a dixe: {{Maioscolétto|M(arco) V(ibullio) P(ubli) f(ilio) / Pub(lilia tribu) Proculo. / Cornelia Q(uinti) f(ilia) / Procula mater / filio optimo, // qui vixit ann(is) XVII}}<ref>{{Çitta web|url=http://www.iisl.it/auxilia/isabella/Iparte.html|tìtolo=Prima sezione - I parte: DEFUNTO E DEDICANTI|outô=Istitüu Internasiunâle de Stüddi Lìgü(r)i|léngoa=IT}}</ref>]] Cu'a sò pusisiùn, intu mezzu d'Arbenga Veggia, a gêxa a se tröva inte ün di sciti ch'i sun stèti de lungu fra i ciü impurtanti da sitè, dund'u gh'é(r)a de custrusiùi fina dai tèmpi de l'''[[Albingaunum]]'' rumâna. Pe'a cunuscènsa de stu scitu i sun stèti bèn impurtanti i scâvi fèti du [[1991]]-[[1993]], sutt'aa diresiùn da [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendènsa]] e purtèi avanti da l'[[Istituto Internazionale di Studi Liguri|Istitüu Internasiunâle de Stüddi Lìgü(r)i]], ch'i l'han interesàu u scitu sübitu derê de l'abside. Primma de sti lì, a gêxa a nu l'é(r)a mai stèta stüdiâ da l'archeulugìa, levàu dui sarcòfaghi paleucristièi de [[Prìa de Finô|prìa de Finâ]], descuvèrti du [[1931]] e du [[1937]] fra e fundasiùi da faciâ<ref group="n.">De sti dui sarcòfaghi, quellu descuvèrtu du [[1931]] u l'ha finìu pe' perdise, mèntre quellu du [[1937]], ch'u l'è sciurtìu mèntre ch'u se meteva di tübbi pe'a [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Cuntrâ Növa]], u l'è cunservàu intu [[Müseu Sivicu (Arbenga)|Müseu Sivicu]]. Stu lì, fètu int'in blòccu ünicu, u pà vegnìne dau [[VI secolo|VI seculu]], cu'in stìle ch'u repìa quelli truvèi dae parte de [[Ravenna]] ({{Çitta|Gandolfi, 1998|p. 92}}).</ref>. De ciü, inte fundasiùi du campanìn u s'é(r)a truvàu ancù due iscrisiùi fünebri, l'üna ch'a s'è persa e l'âtra ch'a l'è stèta missa inte mü(r)aje du campanìn, dund'a se pò vegghe, dedicâ a 'n zùenu mòrtu a disett'ànni e datâ du [[II secolo|II seculu]]<ref>{{Çitta|Gandolfi, 1998|pp. 92-93}}</ref>. I ürtimi scâvi, pe' cuntru, i l'han purtàu aa lüxe ciü söi d'etè dife(r)ènti: pe'u primmu u gh'è i resti d'ina custrusiùn, ciü tardi abandunâ, cun au ciü antìgu in pavimèntu da lastre d'argilla, de pìna etè rumâna, ch'u pà ch'u l'agge patìu ina distrusiùn viulènta. Dapöi, au livéllu ch'u remunte(r)ea a l'imprinsippiu du [[V secolo|V seculu]], de prubabile, aa ricustrusiùn du [[Constantius III|Flaviu Custansu]], a l'è sciurtìa ina mü(r)aja ciütòstu spessa, de 95 citti, ch'a pà vegnìne da 'na custrusiùn pübbrica ch'a s'estendeva tantu a setentriùn, sutt'aa [[Ciàssa de San Fransescu (Arbenga)|Ciàssa de San Fransescu]], che a meridiùn, e dunca intu scitu ch'u l'è ucupàu daa gêxa. Daa primma [[Etæ de Mëzo|etè de mezzu]] u gh'è numma che quarche ruvìna che, fòscia, a sa(r)ea da ligà a quella fase da gêxa mèntre, de dòppu, u l'è sciurtìu fina i resti d'ina furnâxe pe'a füxùn d'ina campâna. A partì daa primma mitè du [[XIII secolo|Duxèntu]] e fina du [[XVI secolo|Sinquesèntu]], sti sciti i sun vegnüi pe' cuntru in semite(r)iu, ch'u se spandeva ancù ciü a meridiùn, segnu che a gêxa alantu(r)a a gh'axeva ina cianta dife(r)ènte. Ciü de resènte, i scâvi i l'han pruvàu ascì i travai fèti aa gêxa a l'imprinsippiu du [[XVII secolo|Seisèntu]] e a scistemasiùn du scitu a giardìn, cumm'u se vegghe a partì dae mappe du [[Matê Vinzón|Vinzoni]]<ref>{{Çitta|Gandolfi, 1998|pp. 103-104}}</ref>. === Etè de Mezzu === [[Immaggine:Chiesa di Santa Maria in Fontibus, Albenga 12.jpg|miniatura|U purtâ de Santa Ma(r)ìa, pursiùn da gêxa de l'etè de mezzu ch'a l'è scampâ fin'au dì d'ancöi]] U nu gh'è gua(r)i de scrìti d'archiviu ch'i parlen da gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus, ma a sò pusisiùn, cuscì vixìna aa [[Catedrâle de San Michê Arcange(r)u (Arbenga)|catedrâle de San Michê]], a l'ha dètu bèn da pensà, dètu ch'a regòrda u scistema de "catedrâle dugge" ch'u a lighe(r)ea aa [[Provensa|Pruvènsa]]. De stu fètu, bèn ch'u resta numma che ina teu(r)ìa, u fa(r)ea de pröva a mancansa, fina du [[1936]], d'in funte pe'i batezzi in Santa Ma(r)ìa, scicumme che fina a quellu mumèntu u s'andexeva intu [[Batiste(r)u d'Arbenga|batiste(r)u]]. U numme ''in Fontibus'' o ''de Fontibus'' u ne vegne(r)ea pe' cuntru daa presènsa, fìn da l'[[Etæ de Mëzo|etè de mezzu,]] de de funte ch'u se dixeva ch'e faxessen di mi(r)aculi e ch'e cü(r)essen dae ma(r)utìe. De ste lì, a tradisiùn a cunta ch'e sa(r)ean sciurtìe pe' òpe(r)a de [[San Benedettu Revelli]], vescu d'Arbenga, che int'in mumèntu de sessia u l'ave(r)ea marcàu cu'ina crûxe in scöggiu ch'u gh'é(r)a vixìn aa gêxa, faxèndune sciurtì de l'ègua. De ciü, u se cunta che ste funte e s'é(r)an sciüghèi pe' curpa d'ina dònna ch'a gh'ave(r)ea ciümbàu u sò can, o ancù d'in zùenu ch'u gh'ave(r)ea baxàu a fòrsa ina fiö(r)a, e l'ègua a l'è stèta truvâ turna numma che cu'i travai du [[XVII secolo|Seisèntu]]<ref>{{Çitta|Gandolfi, 1998|p. 87}}</ref><ref>{{Çitta|Granero, 1997|''Santa Maria «in Fontibus»'', p. 56}}</ref>. A ògni moddu, a gêxa a l'è mensunâ pe'a primma votta int'in papê du [[1098]] (int'ina cupia du [[1263]]), dund'a l'è dìta êsse ina paròcchia pe' sò cuntu, rezüa da 'n capitulu de quattru ''confratres'' che, pe'a tradisiùn ch'a a vu(r)ea cumme rexidènsa de San Benedettu Revelli, i sun cunscide(r)èi di [[Órdine de Sàn Benéito|benedetìn]], ma podâse au mèximu ch'i fussen di canònichi. Inte quella ucaxùn, i ''confratres'' e u prevòstu i l'axevan vendüu tütti i sciti che Santa Ma(r)ìa a tegniva inta [[valâ du Le(r)ùn]], segnu da sò impurtansa teritu(r)iâle fin da quelli ànni. Du [[1163]], ciü che daa dipendènsa da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi d'Arbenga]] da [[Arçidiòcexi de Milàn|quella de Milàn]], Santa Ma(r)ìa a l'è dìta tra e prupietè dirette de quellu vescu, mensunâ cumme ''in civitate Albinganensi ecclesiam Beate Marie cum cappellis suis'', segnu che alantu(r)a a gh'axeva zà de gêxe ciü picìne ae sò dipendènse. A tâ prupôxitu, e ànime d'Arbenga e l'é(r)an cü(r)èi dae trê paròcchie da catedrâle, de Santa Ma(r)ìa e, fìn du [[1586]], de [[Gêxa de San Lu(r)ènsu (Arbenga)|San Lu(r)ènsu]], cu'a spartisiùn fra de ste lì che pe(r)ò a nu l'é(r)a teritu(r)iâle: Santa Ma(r)ìa, cumm'a l'è stèta ancù fina du [[1986]], a l'é(r)a ina ''parochia ad familias'' ch'a gh'axeva i mèximi cunfìn da paròcchia da catedrâle, ch'a cruviva [[Arbenga Veggia]] e e tère a l'in gì(r)u. Intu detaju, üna de ste ''cappellis'' a duveva êsse a [[Gêxa di Santi Scimùn e Giüdda (Arbenga)|gêxa]] de [[San Fé (Arbenga)|San Fé]], che in antìgu a l'é(r)a sutta a Santa Ma(r)ìa, ünica gêxa da ''plebs civitatis'' ch'a nu gh'axeva a catedrâle cumme gêxa ma(r)e. U l'è dunca puscibile che sta giürisdisiùn a ne vegnisse dai antìghi pusedimènti che Santa Ma(r)ìa a gh'axeva inta zôna, pròpiu versu a valâ du Le(r)ùn<ref>{{Çitta|Gandolfi, 1998|pp. 87-90}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''Il centro cittadino e gli insediamenti religiosi'', pp. 35-41}}</ref><ref name=":1">{{Çitta|Granero, 1997|''Santa Maria «in Fontibus»'', pp. 56-57}}</ref>. Pe' êsse sutta au vescu de Milàn, u se vegghe che a gêxa, fìn d'alantu(r)a, a nu l'é(r)a ciü purtâ avanti dai fràtti, cumm'u fà pröva du restu in papê du [[1169]], ch'u nu a dixe fra e dipendènse de l'[[Abasìa de San Martìn (Arbenga)|abasìa de San Martìn de l'Ìsu(r)a]], mèntre a primma mensiùn d'in culêgiu de canònichi ch'u a gestisse a l'è du [[1296]]. Inta primma mitè du [[XIII secolo|Duxèntu]], scibèn che a diocexi d'Arbenga a l'é(r)a passâ sutt'a quella de Zena, Santa Ma(r)ìa a l'è restâ pe' cuntru a l'arsivescu de Milàn, ch'u l'ha tegnüa fin'au tèmpu du [[Concìlio de Trénto|Cunciliu de Trèntu]]. L'impurtansa de Santa Ma(r)ìa de quelli tèmpi a se intènde ascì dai àtti impurtanti che i veschi da sitè i g'han firmàu, a cumensà da l'acattu du feudu de [[Tuiran|Tui(r)àn]] du [[1238]] o da quandu, du [[1298]], i l'han vendüu i sò feudi dae parte d'[[Inéia|Ineja]] ai [[Döia (famiggia)|Do(r)ia]]<ref name=":1" /><ref>{{Çitta|Gandolfi, 1998|pp. 90-91}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''Il centro cittadino e gli insediamenti religiosi'', pp. 38-39}}</ref>. Du [[1397]] l'arsivescu de Milàn u g'ha dètu de növe regule e, pe' du restu, a sò impurtansa a se pò vegghe ascì inti scinudi da diocexi, cu'u stò(r)icu dirittu de precedènsa du prevòstu de Santa Ma(r)ìa rispettu a tütti i âtri prevòsti e arsiprèvi<ref name=":1" />. Intu [[1478]] u l'è stètu cumisciunàu au pitû [[Tumaxu Biazaci]] in pulitticu pe' l'atâ prinsipâle da gêxa, pagàu in parte dau Cumün, che au dì d'ancöi u l'è cunservàu pe' ina parte inta [[Galerîa de Palàçio Giànco|gale(r)ìa de Palàssu Giancu]], a [[Zena]]<ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo III, ''Il Paesaggio urbano e le arti'', p. 136}}</ref>. Pe 'na targa de marma(r)u ch'a se truvava inta capélla de San Benedettu, trascrìta intu ''[[Sacro, e vago Giardinello]]'', u pà che ai 5 de dixèmbre du [[1490]] u còrpu de stu santu u secce stètu purtàu in gêxa de Santa Ma(r)ìa, de dòppu ch'i l'axevan truvàu in scia ma(r)ìna<ref>{{Çitta|Paneri|Vul. I, p. 309 (217)|Sacro, e vago Giardinello|tìtolo=Sacro, e vago Giardinello}}</ref>. === Etè mudèrna e cuntempuranea === [[Immaggine:Veduta dell'attuale Via D'Aste durante la demolizione della facciata di Santa Maria in Fontibus (Albenga, foto 1900).jpg|sinistra|miniatura|Vìa D'Aste cu'a primma campâ de Santa Ma(r)ìa mezza derucâ, intu mese de marsu du [[1900]]]] A gêxa de Santa Ma(r)ìa, cumme e âtre da diocexi, a l'è stèta vixitâ du [[1582]] dau vescu [[Luca Fieschi]] e, du [[1585]]-[[1586]], dau [[Nicolò Mascardi]], ch'u g'ha cumandàu pa(r)eggi travai. Pe'u primmu u l'ha scrìtu d'imbucâla de drentu de giancu e de pitü(r)âghe a figü(r)a da Madònna intu mezzu da faciâ. Pöi u l'ha cumandàu de serà a pòrte che daa cà du prevòstu a daxeva in sciu semite(r)iu, descuvèrta pròpiu inti scâvi di [[Anni 1990|ànni '90]], de rangià u su(r)ê du campanìn e de furnì a sagrestìa de tüttu quellu ch'u ghe serviva. De ciü u l'ha dètu tütta ina fi(r)a de dispusisiùi in sci atèi: u l'ha cumandàu de cacià zü l'atâ du Cruxifissu, da [[Ricci (famìa arbenganese)|famìa di Ricci]], pe' purtâne u titulu in sc'in âtru atâ; che a [[Scotti (famìa arbenganese)|famìa Scotti]] a paghesse a missa a növu da capélla e atâ de San Paulu e ch'u se rangiesse segundu e prescrisiùi canòniche l'atâ de San Telamiu. Pe' l'atâ de San Giüliàn u l'ha cumandàu, sutt'aa pena che u vescu u ne sequestresse i redditi, ch'u fusse rangiàu e dutàu du necesa(r)iu, mèntre che u vescu u l'ave(r)ea duvüu cuntrulà ch'u se ghe dixesse tütti i giurni a messa e che i "falegnammi", ch'i ne pretendevan u patrunàu, i nu ne piessen i redditi. Pe' l'atâ de San Segundu, da dutà di furnimènti, u se duveva ciamà ai e(r)edi de l'Argentina Marchese i 350 franchi d'in ligàu, da pagà sutt'aa pena de scumünica, e levâghe i mòrti ch'i gh'é(r)an interèi, cuscì cumme pe' l'atâ de San Giömu. U vixitatû u l'ha pöi cumandàu de derucà l'atâ de Sant'Agustìn, scicumme ch'u l'é(r)a da fiancu du Santìscimu, e de dutà du necesa(r)iu quellu de San Cristofu(r)u e Sant'Agnese. Dai cumandi du Mascardi u se lezze ascì che a relicchia du còrpu de [[San Benedettu Revelli|San Benedettu]] a l'é(r)a cunservâ int'ina cascia de marma(r)u in simma au sò atâ, in patrunàu aa famìa di [[Cassulìn (famìa)|Cassulìn]], fèta mescià drentu a l'atâ "pe' ciü devusiùn". A l'ürtimu, u se cumandava de derucà i atèi de San Niculò, da famìa Barbe(r)a, e quelli de San Steva e di Santi Ma(r)ìa e Giüseppe, da famìa de Scribanis. A l'ürtimu, in sci atèi, u se dispuneva ancù che, pe'i ciü pôchi redditi, i fussen tachèi insemme quelli de San Segundu, San Giömu, Sant'Agustìn e San Cristofu(r)u e Sant'Agnese, pe' furmà ina capelanìa ünica sutt'au titulu de San Giömu e in patrunàu aa famìa di [[Marchese (famìa arbenganese)|Marchesi]]<ref name=":2">{{Çitta lìbbro|outô=Lorenzo Tacchella|tìtolo=Le visite apostoliche alla diocesi di Albenga (1585-1586)|ànno=1981|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Burdighe(r)a|léngoa=IT|pp=84-85}}</ref>. Ciü che tütte e dispusisiùi in sci atèi, cu'a sò vixita u Mascardi u n'ha cumandàu ancù de âtre pe'i prèvi e i custümmi da gêxa. Defèti, ai canònichi e ai capelèi u g'ha cumandàu de stà inta gêxa, sutt'aa pena de perde i sò redditi, mèntre pe'e üsanse u s'è vietàu de interà i mòrti primma du levà e dòppu du chinà du sû, dispusisiùi ch'e fan pröva da presènsa da pratiche cuntra(r)ie au tèmpu da vixita<ref name=":2" />. A ògni moddu, passàu nu gua(r)i d'ànni, u s'è vusciüu fà növa a gêxa, cuscì ch'a rispetesse tütte e dispusisiùi du Cunciliu de Trèntu e fina perchè a l'é(r)a a pe(r)ìgu de ruvinà, survetüttu pe'u campanìn. Sti travai i sun andèti avanti dai 17 de mazzu du [[1612]] au [[1622]], paghèi grassie ae sustanse misse dae gènte e dae istitusiùi da sitè, e i l'han fètu cacià zü a reu a gêxa da primma etè de mezzu, ch'u se n'è sarvàu numma che u purtâ, du [[XIV secolo|Trexèntu]]. Intu ''[[Sacro, e vago Giardinello]]'' u se tröva ascì a mensiùn che, ai 8 d'arvì du [[1617]], intu derucà in pilastru u se gh'è truvàu drentu in "teso(r)u" de relicchie, immü(r)èi ai 18 de setèmbre du [[1102]] e ch'e sun stète cuntrulèi e apruvèi dau vica(r)iu du vescu, u Cristofu(r)u Mercadante. De lungu intu ''Giardinello'', cumme dìtu, u se cunta che tèmpu de sti travai u s'è turna descuvèrtu e funte ch'e dan de numme aa gêxa, mèntre che, ufisialmènte, a sò dedicasiùn a l'é(r)a vegnüa quella aa Sunta. A fà pröva da presènsa de ciü fase da gêxa antìga, int'in manuscrìtu de memo(r)ie du prevòstu Matê Lambèrtu u l'è mensunàu che, au tèmpu de sti travai, u l'é(r)a sciurtìu trèi livélli de pavimènti mèntre ch'u se scavava e sotte pe'e növe tumbe, ciü che i segni de de pòrte ciü antìghe inta faciâ da gêxa ch'a se derucava. Finìu de fabricà a gêxa, a custrusiùn a l'è stèta benedìa dau vica(r)iu du vescu, sènsa êsse cunsacrâ ufisialmènte, ai 16 de mazzu du [[1622]], quand'u s'è missu a stàttua da Sunta in simma a l'atâ prinsipâle<ref>{{Çitta|Granero, 1997|''Santa Maria «in Fontibus»'', pp. 57, 59}}</ref><ref name=":3">{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20589/|tìtolo=Chiesa di Santa Maria in Fontibus|léngoa=IT}}</ref><ref>{{Çitta|Paneri|Vul. I, pp. 288-289 (198-199)|Sacro, e vago Giardinello|tìtolo=Sacro, e vago Giardinello}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1979|''Il centro cittadino e gli insediamenti religiosi'', p. 36}}</ref>. Passàu nu gua(r)i tèmpu, du [[1629]], a l'è stèta rangiâ e fèta növa ascì a canònica, che alantu(r)a a gh'axeva de frunte in giardinettu, de prupietè da gêxa<ref>{{Çitta|Paneri|Vul. I, pp. 292-293 (202)|Sacro, e vago Giardinello|tìtolo=Sacro, e vago Giardinello}}</ref>. De ciü, intu ''Sacro, e vago Giardinello'' u se tröva turna u detaju cu'u stàttu di atèi e de capelanìe da gêxa, pe' cumm'e l'é(r)an vegnüe ina votta ch'u s'è frabicàu a gêxa növa. Dunca, u se ghe lezze d'ina capélla dedicâ a San Niculau, manezâ dai e(r)edi du Benardu Barbe(r)a, e de quella de San Giömu, in man aa famìa e e(r)edi du vescu [[Leunardu Marchese]], ch'u gh'é(r)a stètu tacàu quelle de Sant'Agustìn, San Segundu e San Cristofu(r)u e Sant'Agnese. De dòppu u se parla ancù da capélla de San Giüliàn, in patrunàu aa Cumpagnia di mèstri falegnammi, mèntre quella de Santa Ma(r)ìa e San Giüseppe a l'axeva cangiàu de titulu aa Madònna du Carmu e a l'é(r)a di e(r)edi du Giacumu Scottu. A capélla de San Benedettu, che primma a l'é(r)a numma che di Cassulìn, de quelli ànni a l'é(r)a passâ pe' du tèmpu ascì ai cunti [[Da Lengueja (famìa)|da Lengueja]]. De ciü, in Santa Ma(r)ìa e gh'é(r)an ancù öttu capélle ''fuor di taula'', dedichèi aa Crûxe, ai Santi Ste(r)elàn e Campestrìn, a Santa Ma(r)ìa, a Sant'Agustìn, a Sant'E(r)asmu (manezâ dai ma(r)inèi da sitè), a San Giuànni u Batìsta, aa Cunversciùn de San Paulu e aa Madònna du Munseràu<ref>{{Çitta|Paneri|Vul. I, pp. 293-302 (203-211b)|Sacro, e vago Giardinello|tìtolo=Sacro, e vago Giardinello}}</ref>. Inti tèmpi de dòppu u s'è fètu ancù quarche travaju aa gêxa, che alantu(r)a a gh'axeva u titulu de culegiâ, e, fra de sti lì, du [[1657]] u s'è issàu de ciü u campanìn, ch'u l'è stètu rangiàu du [[1701]] e ancù du [[1802]]. Pe' du tèmpu, fina du [[1814]], Santa Ma(r)ìa a l'è stèta fina duve(r)â cumme durmito(r)iu pe'i surdatti impe(r)iâli, ch'i g'han fètu patì di dànni<ref>{{Çitta|Borzacchiello, 1993|''XIV «Tutta la chiesa risuoni quale conchiglia del creato»: I centosessanta organi della Diocesi di Albenga'', p. 277}}</ref>. Du [[1818]], inta navâ de drìta, u l'ha truvàu de pòstu l'atâ de San Xido(r)u, ch'u ne vegne dau cunvèntu, seràu, de San Fransescu o de San Dumenegu. A l'imprinsippiu du [[XX secolo|Növesèntu]], Santa Ma(r)ìa a l'è stèta tucâ dai travai pe'u slargamèntu de [[Vìa D'Aste (Arbenga)|Vìa D'Aste]], ch'i n'han fètu cacià zü a primma campâ du [[1902]]-[[1903]] cuscì da purtâne inderê a faciâ, ch'a l'ha cunservàu u purtâ e u se gh'è turna duvèrtu a trifura du [[XIV secolo|Trexèntu]]. Di mèximi ànni e sun fina e pitü(r)e e e induratü(r)e ch'e se vegghen de drentu aa gêxa. Du [[1906]] u vescu [[Filippo Allegro]] u l'ha fundàu turna u capitulu de Santa Ma(r)ìa, ch'u l'é(r)a finìu pe'a mancansa de sustanse, alantu(r)a furmàu dau prevòstu, da dui canònichi e dui capelèi. Du [[1935]], inta navâ de drìta, u s'è ti(r)àu sciü l'atâ da Madònna de Lourdes e, inte l'ànnu de dòppu, pe'a primma votta inta sò sto(r)ia Santa Ma(r)ìa a l'è stèta dutâ d'in funte pe'i batezzi. Du [[1960]], inta navâ de scinistra, au pòstu di atèi du [[XVIII secolo|Settesèntu]] u se n'è missu di âtri dau güstu rinascimentâle e, du [[1985]], au fundu da navâ drìta e s'è fètu in növu atâ dedicàu a San Benedettu Revelli. Du [[1989]] a l'è stèta rangiâ a sagrestìa, pe' repiâne e furme du [[XVI secolo|Sinquesèntu]] e, cumme dìtu, du [[1991]]-[[1993]] u gh'è stètu u scâvu archeulogicu inti fundi derê da gêxa. A l'ürtimu, du [[1999]]-[[2000]], u gh'è stètu di intervènti pe' rangià a strutü(r)a, faxèndu növu l'intonacu e u teitu, mèntre u s'è rangiàu e decurasiùi da faciâ e u purtâ<ref name=":3" />. A gêxa de Santa Ma(r)ìa a l'è vinculâ daa [[Soprintendenza Archeologia, Belle Arti e Paesaggio per la Liguria|Suvrintendènsa]] fìn dai 29 de dixèmbre du [[1933]]<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111127|tìtolo=Chiesa di S. Maria in Fontibus|léngoa=IT}}</ref>. == Descrisiùn == A gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus a se tröva intu sèntru d'[[Arbenga Veggia]], nu gua(r)i distante daa [[Catedrâle de San Michê Arcange(r)u (Arbenga)|catedrâle de San Michê]]. A sò strutü(r)a d'ancöi a ne vegne pe'u ciü dau [[XVII secolo|Seisèntu]], quand'u s'è caciàu zü a gêxa de l'etè de mezzu, duve(r)â pe' fundasiùn de quella növa. A l'ürtimu, cumme dìtu, Santa Ma(r)ìa a l'ha patìu e demulisiùi di primmi du [[XX secolo|Növesèntu]] pe' slargà a vìa, ch'e n'han fètu perde a primma campâ. Tacàu aa gêxa, derê du presbite(r)iu, se tröva a custrusiùn daa furma nu regula(r)e ch'a funsiuna cumme sagrestìa<ref name=":3" />. === De fö(r)a === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:Gêxa de Santa Marìa in Fontibus (Santa Marìa, Arbenga Veggia)-Faciâ 07.jpg|Vista de Santa Ma(r)ìa Immaggine:Gêxa de Santa Marìa in Fontibus (Santa Marìa, Arbenga Veggia)-Purtâ 02.jpg|U purtâ da gêxa, du Trexèntu Immaggine:Chiesa di Santa Maria in Fontibus, Albenga 14.jpg|Detaju da trifura inta faciâ Immaggine:Chiesa di Santa Maria in Fontibus, Albenga 23.jpg|A parte ciü âta du campanìn Immaggine:Musêo Diocezàn (Arbénga) - stàtoa da Madònna co-o Banbìn de anònimo da-a gêxa de Sànta Màia in Fontibus (1).jpg|L'u(r)iginâle da Madònna cu'u Bambìn </gallery> De fö(r)a, Santa Ma(r)ìa a se mustra cu'ina faciâ ch'a l'è stèta ricustruìa a l'imprinsippiu du [[XX secolo|Növesèntu]], dau prufì a cabanna truncâ, cu'in tèitu de ciappe d'abaìn, e decuràu da bande gianche e negre. Intu mezzu u se ghe pò vegghe u purtâ, du [[XIV secolo|Trexèntu]], fètu de marma(r)u giancu e prìa negra, missi a furmà a mèxima decurasiùn ch'a gh'è in sciu restu da faciâ. Stu purtâ, ün di pôchi tòcchi da gêxa veggia a êsse duve(r)àu inte quella d'ancöi, u g'ha in èrcu a ogiva, rezüu da culònne sutì cu'in capitellu dìtu ''a crochet''<ref name=":3" />. Intu mezzu da lünetta u se ghe pò vegghe ina stàttua da ''Madònna cu'u Bambìn'', cupia de l'u(r)iginâle du [[XIII secolo|Duxèntu]] de scö(r)a ligü(r)e-lumbarda ch'u l'è a ciü antìga rafigü(r)asiùn da Madònna inte tütta a diocexi, dau [[1998]] cunservàu intu [[Müseu Diucesàn (Arbenga)|Müseu Diucesàn]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|p. 20}}</ref><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo III, ''Il Paesaggio urbano e le arti'', p. 132}}</ref>. In linea cu'u purtâ, ciü in âtu, u se dröve ina trifura surmuntâ da 'n âtru èrcu a ogiva, ch'u g'ha inta lünetta in ruzùn de prìa. Dae parte de stu lì, in curispundènsa de navè late(r)âli, i se dröven ancù dui barcùi reundi, ciü mudèrni e daa curnìxe in pôcu svasâ<ref name=":3" />. U campanìn de Santa Ma(r)ìa u l'è de furma squadrâ, spartìu in sce sinque livélli. U ciü bassu u l'è lmbucàu lisciu e u se ghe dröve numma che in barcùn uvâle; i quattru livélli ciü âti i g'han pe' cuntru di èrchi a tüttu sestu. Intu segundu e intu tersu, drentu a stu prufì, u s'è recavàu de niccie pe' de stàttue mèntre, inti ürtimi dui, a gh'è in'arcâ, immü(r)â au quartu e ucupâ dae campâne au quintu. In simma a tüttu u gh'è in tambü(r)u a ötti làtti, ch'u gh'è posàu in simma ina cupula picìna, cuvèrta de scaje d'abaìn. Au primmu livéllu du campanìn, intu cantu vurtàu in sciu caruggiu, u gh'è stètu immü(r)àu u cippu fünebre du [[II secolo|II seculu]], mensunàu de d'âtu. Santa Ma(r)ìa a g'ha fina in âtru campanìn, a ve(r)a e tüttu imbucàu, missu de traversu aa faciâ in sce l'ègua du tèitu ch'a dà in sciu Munümèntu, in curispundènsa da pòrte che, da sta ciàssa, a permette d'intrà in gêxa<ref name=":3" />. === De drentu === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:Chiesa di Santa Maria in Fontibus, Albenga 01.jpg|Vista da navâ de mezzu Immaggine:Gêxa de Santa Marìa in Fontibus (Santa Marìa, Arbenga Veggia)-Atâ mazû 01.jpg|L'atâ prinsipâle da gêxa Immaggine:Dipinto di Albenga del 1628.jpg|A vista d'Arbenga du [[1628]] ch'a gh'é(r)a in scia cuntrufaciâ Immaggine:Chiesa di Santa Maria in Fontibus Albenga (46073).jpg|I atèi da Madònna du Carmu e de Santa Lüsìa </gallery> Santa Ma(r)ìa, de drentu, a g'ha ina strutü(r)a a baxilica a trê navè, serâ au fundu da 'n co(r)u a retangulu e cuvèrta da de vorte che, in scia navâ de mezzu, e sun a butte cun de lünette, mèntre in sce quelle dae parte e sun a cruxe(r)a. Di barcùi tundi, de güstu neuclascicu, i se dröven inta vorta du co(r)u e inti suttuèrchi de navè, mèntre inte l'abside u gh'è in grande barcùn a mezzalüna decuràu da 'na vedrâ artistica du [[XX secolo|Növesèntu]]. E navè e sun spartìe da pilastri fèti de mü(r)aje, züntèi da èrchi a tüttu sestu e finìi da stücchi lüstrèi e decurèi da finte culònne curinsie, ch'e se trövan ascì in sce mü(r)aje du co(r)u. Ste lì e sun tachèi insemme da 'n curnixùn che, au fundu da gêxa, u pìa de decurasiùi ciü ricche, cun de mènsule e in frixettu a öve. Tantu i capitelli che a curnìxe de l'atâ prinsipâle e i âtri prufì e mutivi architetònichi i sun tütti indu(r)èi, cuscì ch'i dagghe du scce(r)û. I pavimènti i sun fèti de marma(r)i gianchi e bardi<ref name=":3" />. E navè dae parte, serèi au fundu da mü(r)aje ciatte, e g'han ciaschedüna trê capélle cun atâ e, da ògni parte, u se dröve sinque barcùi tòstu au livéllu du tèitu. Ciü versu l'atâ prinsipâle u l'è stètu recavàu ina specie de fâsu transettu, dund'u gh'è, in scia drìta, u pürpitu e due pòrte, üna pe' fiancu da gêxa, ch'e permetten d'intrâghe dae vìe ch'e a fiancan. U presbite(r)iu u l'è missu a 'n livéllu pôcu ciü âtu che u restu du pavimèntu e, inte mü(r)aje de l'abside, u s'è duvèrtu intu mezzu ina grande niccia pe' tegnìghe i cuntenitûi de relicchie, asemme a âtre due niccie ciü picìne che, dae parte, e cunservan de stàttue. Derê l'atâ u l'è stètu frabicàu ascì in pussu pe' campà l'ègua dae funte ch'e se trövan sutt'aa gêxa, ch'e g'han dètu de numme<ref name=":3" />. Pe' rivà ae òpe(r)e d'arte cunservèi in Santa Ma(r)ìa, a cumensà da l'atâ prinsipâle du [[1714]], u se pò vegghe a stàttua de marma(r)u da Sunta, du [[1622]], e in cruxefissu du [[1638]] ch'u l'è stètu atribuìu au [[Giambattista Bissone|Bissoni]], de pruveniènsa rumâna. De prexu u gh'è ancù a càscia da prucesciùn da ''Madònna du Carmu'', travaju du [[1715]]-[[1716]] de l'[[Antönio Màia Maragiàn|Antôgno Ma(r)ìa Ma(r)ajàn]], ciü che e stàttue da prucesciùn, du [[XX secolo|Növesèntu]], de ''San Xido(r)u'' e ''Santa Lüsìa'' e u quaddru da ''Madònna cu'u Bambìn e i santi Cosma e Damiàn'' de l'[[Oràçio De Feræ|U(r)assiu De Fe(r)èi]], du [[1639]]. Au dì d'ancöi e relicchie de San Benedettu Revelli e sun cunservèi inta capélla au fundu da navâ de drìta, misse int'in atâ che, avanti d'êsse purtàu lì, u l'é(r)a duve(r)àu cumme atâ da Madònna du Lu(r)ettu inta navâ drìta da catedrâle. Intu mezzu du paliòttu u se tröva in bassuriliêvu da fìn du [[XV secolo|Quattrusèntu]] che, de prubabile, fìn du [[1592]] u faxeva parte de l'atâ da Nunsiâ, missu in scia cuntrufaciâ. Tra i quaddri ch'i sun apesi intu presbite(r)iu u se pò mensunà a ''Pôsa inta Füga in Egìttu'', fètu du [[XVII secolo|Seisèntu]] dau [[Giöxèppe Parmê|Giüseppe Palmie(r)i]]<ref name=":3" /><ref>{{Çitta|Costa Restagno, 1993|Capitolo III, ''Il Paesaggio urbano e le arti'', pp. 157, 160}}</ref>. De ciü, u gh'é(r)a ancù ina ''Madònna cu'u Bambìn'', travaju d'in pitû anonimu di [[Anni 1330|ànni 1330]]-[[Anni 1340|1340]], che au dì d'ancöi a l'è cunservâ intu [[Müseu Diucesàn (Arbenga)|Müseu Diucesàn]]<ref>{{Çitta|AA.VV., 2021|p. 12}}</ref><ref>{{Çitta|Lamboglia, 1992|''Il quartiere di S. Maria'', pp. 149-150}}</ref>. Au dì d'ancöi a gêxa de Santa Ma(r)ìa a nu g'ha ciü de òrganu, demulìu ai 31 de marsu du [[1900]] insemme aa cuntrufaciâ, dund'u l'é(r)a missu, inti cursu di travai pe' slargà Vìa D'Aste. Pe' tantu che, de derê da càscia de l'òrganu, a s'é(r)a descuvèrta a pitü(r)a cu'ina vista d'Arbenga du [[1628]], turna derucâ, u se pènsa che in u(r)igine u strümèntu u se truvesse inte üna de capélle late(r)âli, pe' êsse mesciàu de dòppu in scia cuntrufaciâ. Intu detaju, u se sà che inti primmi ànni de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] u s'è dètu a fabricasiùn de l'òrganu a l'[[Antonio Grinda]], cu'e pitü(r)e in scia càscia che, pe' cuntrattu du 19 de nuvèmbre du [[1804]], e sun stète cumisciunèi au pitû Caneva. L'òrganu du Grinda, fòscia pe'i dànni tèmpu de l'ucupasiùn da gêxa da parte di impe(r)iâli, u l'ha avüu da êsse sustituìu e dunca, nu gua(r)i primma du [[1857]], u [[Giuseppe Gandolfo]] de [[Garesce]] u l'ha presentàu ai frabicèi de Santa Ma(r)ìa in prugettu d'òrganu. Sti lì, a ògni moddu, i l'han pe(r)ò sernüu in âtru prugettu, presentàu da l'impurtante ditta [[Lingiardi (famìggia)|Lingiardi]] de [[Pavia|Pavìa]], ch'u l'è stètu frabicàu du [[1840]] cu'u nüme(r)u d'òpe(r)a 551. Cumme dìtu, de st'òrganu u se n'è cunservàu numma che i papèi cu'a descrisiùn e e cundisiùi du cuntrattu mèntre, a despêtu du sò gran prêxu, u l'è finìi in tòcchi cu'e demulisiùi du [[1900]]<ref>{{Çitta|Borzacchiello, 1993|''XIV «Tutta la chiesa risuoni quale conchiglia del creato»: I centosessanta organi della Diocesi di Albenga'', pp. 277-281}}</ref>. == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga: topografia medioevale, immagini della città|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/TO00743602|ànno=1979|editô=Istituto Internazionale di Studi Liguri|çitæ=Milàn|léngoa=IT|volùmme=Vul. XXI|òpera=Collana storico-archeologica della Liguria occidentale|cid=Costa Restagno, 1979}} * {{Çitta lìbbro|outô=[[Nino Lamboglia]]|tìtolo=Albenga romana e medievale|ediçión=7|ànno=1992|editô=Istituto Internazionale Studi Liguri|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|volùmme=Vul. I|òpera=Itinerari liguri|cid=Lamboglia, 1992}} * {{Çitta lìbbro|outô=Antonio Borzacchiello|tìtolo=Note ingaune|ànno=Lüju 1993|editô=Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Borzacchiello, 1993}} * {{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Albenga|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/UTO0914530|colànn-a=Le città della Liguria|ànno=1993|editô=Sagep|çitæ=Zena|léngoa=IT|volùmme=Vul. 4|cid=Costa Restagno, 1993|ISBN=88-7058-479-8}} * {{Çitta lìbbro|outô=Antonella Granero|tìtolo=Albenga sacra|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0006954|ànno=Utubre 1997|editô=Daner Edizioni|çitæ=Savuna|léngoa=IT|cid=Granero, 1997}} * {{Çitta publicaçión|outô=Daniela Gandolfi|ànno=1994-1995 (1998)|tìtolo=Chiesa di S. Maria in fontibus. Rapporto preliminare sulle campagne di scavo 1991 e 1993|revìsta=Rivista Ingauna e Intemelia|volùmme=XLIX-L|pp=87-104|léngoa=IT|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0107436|cid=Gandolfi, 1998}} * {{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Guida al Museo Diocesano di Albenga|ànno=2021|editô=Diocexi d'Arbenga e Impe(r)ia|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=AA.VV., 2021}} * {{Çitta lìbbro|outô=Gio Ambrogio Paneri|tìtolo=[[Sacro, e vago Giardinello]]|ànno=2024 (1624 ss)|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LA, IT|volùmme=Vul. I|cid=Sacro, e vago Giardinello}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20589/|tìtolo=Chiesa di Santa Maria in Fontibus|léngoa=IT}} * {{Çitta web|url=https://uranialigustica.altervista.org/edifici/gotici/sv_s-maria-fontibus.htm|tìtolo=L'orientamento degli edifici in Liguria: Chiese gotiche: Santa Maria in Fontibus – Albenga|léngoa=IT}} * {{Çitta web|url=https://www.scoprialbenga.it/collegiata-santamaria-fontibus.htm|tìtolo=3. La collegiata di Santa Maria in Fontibus|léngoa=IT}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Arbenga]] [[Categorîa:Gêxe da Ligùria]] tn8p7k9ur69et4dw3qe9jxmd1daczvd Chiesa di Santa Maria in Fontibus (Arbenga) 0 33312 274867 2026-10-19T18:44:59Z N.Longo 12052 + rdr 274867 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus (Arbenga)]] po9hzau8si5f4kv8x78lc478xyviuyk Santa Maria in Fontibus (Arbenga) 0 33313 274879 2026-10-19T19:00:09Z N.Longo 12052 + rdr 274879 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus (Arbenga)]] po9hzau8si5f4kv8x78lc478xyviuyk Santa Ma(r)ìa in Fontibus (Arbenga) 0 33314 274880 2026-10-19T19:00:13Z N.Longo 12052 + rdr 274880 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Gêxa de Santa Ma(r)ìa in Fontibus (Arbenga)]] po9hzau8si5f4kv8x78lc478xyviuyk