Wikipedia lijwiki https://lij.wikipedia.org/wiki/Pagina_prin%C3%A7ip%C3%A2 MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Media Speçiale Discûscion Utente Discûscioîn ûtente Wikipedia Discûscioîn Wikipedia Immaggine Discûscioîn immaggine MediaWiki Discûscioîn MediaWiki Template Discûscioîn template Agiûtto Discûscioîn agiûtto Categorîa Discûscioîn categorîa TimedText TimedText talk Modulo Discussioni modulo Evento Discussioni evento Löa 0 1711 274896 274823 2026-10-20T18:50:39Z N.Longo 12052 wl 274896 wikitext text/x-wiki {{Priéze}} {{Divisione amministrativa |Nome = Löa |Panorama = Mónte Màrmi (Boisàn) - vìsta de Lêua.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Panuramma de Löa da Marìn, [[Buinzan|Buisàn]]</div> |var-localizaçión = Lucalizasiùn |var-stâto = Stâtu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Tipo = [[Comun|cumǜn]] |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]] |Divisione amm grado 2 = Savùna |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]] |Amministratore locale = Luca Lettieri |Partito = lista civica de centru-drîta "Per Loano" |Data elezione = 4-10-2021 |var-instituçión = Istitusiùn |Data istituzione = 19-07-1309 <small>(attu de fundasiùn)</small> |var-teritöio = Territòiu |var-cordinæ = Curdinè |var-altitùdine = Ātéssa |var-superfìcce = Süperficie |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 10733 |Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?a=2023&i=D7B Dêtu Istat] - Pupulasiùn residénte a-u 31 d'utùbre du 2023. |Aggiornamento abitanti = 31-5-2022 |var-denscitæ = Denscitè |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]] |Sottodivisioni = [[Vèrsci|Vèrxi]]<ref name="statuto">{{Çitta web|url=https://loano-api.municipiumapp.it/s3/3618/allegati/statuto-2016-1.pdf|tìtolo=Statuto comunale|outô=Cumǜn de Löa|léngoa=IT|p=8|vìxita=2025-07-18}}</ref> |var-divixoìn_confinànti = Cumǜi cunfinanti |Divisioni confinanti = [[A Prìa]], [[Bardenèi|Bardenéi]], [[Buinzan|Buisàn]], [[Giüstexine|Giüsténixe]], [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghéttu]] |var-âtre_informaçioìn = Âtri infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füzu uràiu |var-cod._cadàstro = Cod. catastu |var-tàrga = Targa |var-cl._scìsmica = Cl. scismica |Zona sismica = 3 |Gradi giorno = 1337 |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = De Löa<br />Becùi et al. ([[Blazón popolâre|surv.]]) |var-patrón = Patrùn |Patrono = [[San Gioâne Batista|San Giuànni u Batista]] |var-festîvo = Festivu |Festivo = [[24 zûgno|24 de zügnu]] |var-cartografîa = Cartugrafîa |Mappa = Map of comune of Loano (province of Savona, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Puzisiùn du cumǜn de Löa in-ta pruvinsa de Savùna |var-scîto_ofiçiâ = Scitu uficiâle }} '''Löa'''{{#tag:ref|Scrîtu ascì ''Loèa'' (a-a mainêa de l'Enrico Cavalli<ref>{{Çitta|Arecco, 2013|p. 84}}</ref>), ''Lœa'' o ''Leua'', ''Leua'' o ''Loeua'' in [[Dialettu arbenganese|arbenganéze]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbénga|léngoa=LIJ, IT|p=120|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}</ref>, ''Löa'' [[Dialéttu priéze|a-a Prìa]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.yumpu.com/it/document/read/15981718/|tìtolo=Dizionario di Pietra Ligure|outô=Cumǜn da Prìa|léngoa=LIJ, IT|p=43}}</ref>, in [[Dialettu ar̂ascìn|arascìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Nuovo Dizionario alassino|ànno=2001|editô=Associazione Vecchia Alassio|çitæ=Aràsce|léngoa=LIJ, IT|p=120}}</ref>, [[Dialéttu finarìn|finarìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/MIL0573075|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=152}}</ref>, ''Lêua'' in [[Lengoa zeneize|zenéze]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Casaccia|tìtolo=Dizionario Genovese-Italiano|url=https://books.google.com/books?id=lKReD4Ao2oYC&pg=PA861|ediçión=2|ànno=1876|editô=Gaetano Schenone|çitæ=Zéna|léngoa=LIJ, IT|p=861}}</ref>, ''Löia'' in bardenòllu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Hugo Plomteux|outô2=Giacomo Bocca|tìtolo=Osiglia e Alta Val Bormida. Inchieste dialettali: Vocabolario del dialetto di Osiglia|ànno=2023|editô=Comune di Osiglia|çitæ=Uzeja|léngoa=LIJ, IT|p=541|capìtolo=IV. Indice italiano-dialetto}}</ref>, ''Lōēa'' o ''Lœa'' in [[Dialéttu urmeàscu|urmeascu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengiu|léngoa=LIJ, IT}}</ref>|group="n."}} (''Loano'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è in [[Comun|cumǜn]] [[Liguria|ligüre]] de 10.758 abitanti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" /> in-ta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savùna]], dund'u l'è u sèstu pe pupulasiùn. Cumǜn da [[Rivêa de Ponénte|Rivêa de Punénte]], Löa u se spande pe-a valâ du sö [[U Fusòn (Löa)|Fusòn]], da-a simma du [[Munte Carmu (Prearpi Ligüri)|Carmu]] fina a-a riva du mâ, dund'u g'ha de centru. U gh'è ascì ina frasiùn, [[Vèrsci|Vèrxi]], ch'a l'ha fêtu cumǜn pe sö cuntu fina du [[1878]]. Traversòn in antìgu da-a ''[[Via Julia Augusta]]'', da-u [[1263]] stu territòiu u l'è stêtu guernòn da-a famìggia di [[Döia (famiggia)|Doja]], ch'a n'ha fêtu ina [[Cuntêa de Löa|cuntêa]] e che, du [[1309]], a g'ha fundòn a cuntrâ ciǜ inpurtante, quélla d[[A Maîna (Löa)|a Maîna]]. I Doja i l'han tegnǜa fina du [[1737]], quàndu a cuntêa a l'è pasâ a-i [[Savöia (famìggia)|Savoia]]; dapö, du [[1795]], u se gh'è cunbatǜu ina [[Bataja de Löa|gran batàggia]] de [[Goære napoliòniche|guêre napuleoniche]]. Nâtu cumme paîze de canpagna e de artexén, da-u [[XVIII secolo|Setteséntu]] u se gh'è furmòn tante cunpagnìe de navegasiùn, tra-e ciǜ inpurtanti da Ligüria, mentre, da-u [[XX secolo|Növeséntu]], Löa a l'ha cumensòn a vegnî in scitu da vilezzu, cumm'u l'è ancùn a-a giurnâ d'ancö<ref>{{Çitta web|url=https://www.sapere.it/enciclopedia/Loano.html|tìtolo=Loano|léngoa=IT|vìxita=2025-11-28}}</ref>. == Geugrafîa == === Territòiu === U territòiu du cumǜn de Löa, scituòn in-ta [[Rivêa de Ponénte|Rivêa de Punénte]], u g'ha ina ciànta a triangulu lunghìu vèrsu l'entrutêra, dund'u và aprövu a tüttu u percursu du [[U Fusòn (Löa)|Fusòn]], pe rivâ fina a-a simma du [[Munte Carmu (Prearpi Ligüri)|Munte Carmu]] (1.389&nbsp;m). Vèrsu levante, dund'u gh'è u cunfìn cu-u cumǜn d[[a Prìa]], e têre de Löa i muntan fina a mezza riva manca da valâ, cu-a parte ciǜ èrta ch'a l'è pe cuntra da Prìa, fina a quand'u se chîna a-e [[Munte Ciazze Secche|Ciàzze Secche]] (428&nbsp;m), cu-i tèrmi ch'i ghe passan pe-a simma. De de lì u cunfìn u chîna vèrsu u mâ pasandu pe-i [[Briccu di Sinquèrbi|Sinquèrbi]] (206&nbsp;m), cun tüttu u bacìn du [[riàn de Berbene]] ch'u ghe finisce drentu e e têre de Vignasse ch'i marcan i tèrmi cu-a Prìa. I cunfìn cun [[Buinzan|Buisàn]] i passan turna ciǜ bassi da custêa ch'a lîga u Carmu cu-u [[Munte Raviné|Raviné]] (1.061&nbsp;m), pe vegnî in zü da [[Munte Marmi|Marìn]] (303&nbsp;m). Ciǜ da bassu, u cunfìn u vegne cu-u cumǜn du Burghéttu d'in-te Furnâxe, pe andâ dunque aprövu a-u [[Riàn Cazasse|riàn da Fìn]] fin'a-u mâ e cunprende in-te Löa tütta a còsta di Gazzi<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''Il territorio di Loano'', p. 10}}</ref>. === Frasiùi e cuntrê === ;A Maîna [[Immaggine:Loano-centro storico1.jpg|sinistra|miniatura|Burgu Drentu, vista de Ciàssa Rocca]] A Maîna (''A Màina'' in-te Löa) a l'è a burgâ ciǜ grande du paîze, fundâ a-i 19 de lüggiu du [[1309]] pe vuluntê du [[Cuntea de Löa|scignû de Löa]], u [[Raffu Doja|Ràffu Doja]], cu-e primme 71 famìgge ch'i gh'êan vegnǜe a stâ. D'ancö u quartê u l'è cunscideròn cumme u centru du cumǜn, tantu ch'u se ghe tröva a gêxa de San Giuànni u Batìsta e u Palàssiu du Cumǜn, antìga rexidensa di cunti Doja<ref name=":0" />. A Maîna a l'è spartìa a sö otta in-ti dùi quartê du Burgu Drentu e du Burgu de Föa, ciamê cuscì pe-a sö puzisiùn rispèttu a-u gîu de müàgge. U Burgu Drentu u l'è a parte ciǜ antìga da Maîna e u ne vegne drîtu da-a fundasiùn du [[XIV secolo|Trexéntu]], seròn in-te müàgge a sìnque lati ch'i g'han dêtu a sö ciànta caraterìstica; u Burgu de Föa u l'è invêxe custruìu lungu u carùggiu ch'u mena a punénte du Burgu Drentu, dund'u s'è furmòn tra-a segunda mitê du [[XVII secolo|Seiséntu]] e a primma du [[XVIII secolo|Setteséntu]]<ref name=":0" />. ;U Castéllu U Castéllu (scrîtu ascì ''U Kastéllu'', ''Borgo Castello'' in italiàn) u l'è a burgâ ciǜ antìga de Löa, scituâ a munte da Maîna, a-i pé du castéllu ch'u g'ha dêtu u numme. U Castéllu u l'è stêtu fundòn de prubabile tra-i seculi [[X secolo|X]] e [[XI secolo|XI]], pe-a vuluntê di [[Diocexi de Arbenga e Impeia|véschi d'Arbenga]] de cuntrulâ sta pursiùn du sö territòiu, ma cu-a fundasiùn da Maîna u l'ha finìu pe pèrde de inpurtansa in favû du paîze in riva a-u mâ<ref>{{Çitta|Arecco, 2013|p. 43}}</ref>. A diferensa da Maîna, u Castéllu u g'ha a strutǜa tipica di paîzi ligüri, tütta serâ e traversâ da carugétti strêti ch'i partan da-a ciasétta a-u sö centru. In simma a-a burgâ u se tröva u castéllu di Doja, fêtu a növu du [[XVI secolo|Sìnque]]-[[XVII secolo|Seiséntu]] pe vuluntê du [[Zane Andria Doia|Giuànni Andrîa Doja]], ch'u g'ha cuscì dêtu in'àia ciǜ de villa cu-a gran lobbia vaciâ sciü-u mâ<ref>{{Çitta web|url=https://www.touringclub.it/destinazioni/loano/vedere/137211-borgo-castello|tìtolo=Borgo Castello|outô=Touring Club Italiano|léngoa=IT|vìxita=2025-07-18}}</ref>. ;Vèrxi [[Immaggine:Loano, frazione Verzi.jpg|sinistra|miniatura|Vista de Vèrxi da-u semitéiu]] [[Vèrsci|Vèrxi]] (''Vèrsci'' o ''Vérsci'' in-tu sö parlâ, ''Verzi'' in italiàn) a l'è ricunusciüa cumme l'ünica frasiùn de Löa<ref name="statuto" />, a se tröva in-te l'âta valâ du [[U Fusòn (Löa)|Fusòn]] (''U Fisòn''), ciǜ a munte du centru du cumǜn. U paîze, misciu a-i pé du [[Munte Carmu (Prearpi Ligüri)|Munte Carmu]], u se cunpûne a sö otta de burghê de Burgaìn, da Gêxa e de l'Ìzua (''da Bassu'' e ''d'Otu''), ciǜ quélla abandunâ di Quàrxe (''Cuàrsce'')<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://www.comune.loano.sv.it/it/page/101008|tìtolo=Il Territorio|outô=Cumǜn de Löa|léngoa=IT|vìxita=2025-07-18}}</ref>. In antìgu, u paîze u l'êa spartìu da-u Fusòn tra-e cumünitê de [[Giüstexine|Giüsténixe]] e de [[Tuiran|Tuiàn]], pe vegnî dunque in cumǜn pe sö cuntu da-u [[XVII secolo|Seiséntu]] fina du [[1878]], cu-u numme de ''Verzi - Giustenice'' e dapö de ''Verzi - Pietra'', pe pasâ a-a fìn sutt'a quéllu de Löa<ref>{{Çitta web|url=https://siusa-archivi.cultura.gov.it/cgi-bin/siusa/pagina.pl?TipoPag=prodente&Chiave=31887|tìtolo=Comune di Verzi Pietra|outô=Sistema Informativo Unificato per le Soprintendenze Archivistiche|léngoa=IT|vìxita=2025-07-18}}</ref>. ;Cuntrê * I Masòcchi (scrîtu ascì ''I Masòki'', ''Mazzocchi'' in italiàn): i sun ina burgâ de canpagna, mensönâ fina du [[XVI secolo|Sinqueséntu]], che de prubabile a piggia u numme da üna de famìgge ch'i ghe stavan. In-te sta ''villa'' u [[Aostin Giustignan|Giustiniàn]] u ghe registra chinze föghi in-ti sö anâli, cu-i ommi di Masòcchi ch'i l'han cultivòn de lungu i sciti in-te sta parte da valâ du [[U Fusòn (Löa)|Fusòn]]<ref>{{Çitta|Arecco, 2013|p. 91}}</ref><ref name=":1">{{Çitta|Arecco, 1984|''Il territorio di Loano'', p. 8}}</ref>. * I Meixèi (scrîtu ascì ''I Meyxèy'', ''Meceti'' in italiàn): âtra burgâ de canpagna, i se trövan ciǜ a munte di Masòcchi e i piggian foscia u numme da-a ciànta da [[méixa]] o che dunque da de famìgge du postu o ancùn da-a paòlla "[[maxê]]"<ref name=":1" /><ref>{{Çitta|Arecco, 2013|pp. 92-93}}</ref>. === Cunfìn === U cumǜn de Löa u g'ha di cunfìn cun quéllu d[[a Prìa]] a levante, cun [[Bardenèi|Bardenéi]] e [[Giüstexine|Giüstéxine]] a settentriùn, cun [[Buinzan|Buisàn]] a punénte, e cu-[[U Burghettu (Santu Spiritu)|u Burghéttu]] a meridiùn<ref name="statuto" />. == Stoja == === Urìgine du numme === A mensiùn ciǜ antìga de Löa a se tröva in-ta cuscì dîta ''[[Crunaca de San Peru|Crunaca de San Péu]]'', dunde, in-ta dunasiùn fêta du [[775]] da-u [[Carlomagno|Carlu Magnu]] a l'[[Abasia de San Pêru in Varatella|abasîa de San Péu in Vaâtèlla]], u l'è mensönòn u scitu "''qui Louenis vocatur''". Da-a furma pe ''Lovenis'' a se riva du [[1076]] a ''Lodanum'', scibén che stu papê u segge cunscideròn in fâsu, cumme turna du [[1171]]. Dapö, u se tröva ''Loinis'' du [[1212]], ''Lodanis'' du [[1212]]-[[1213|13]], ''Loenis'' du [[1214]], ''Loganum'' du [[1257]], ''Lodani'' du [[1263]]-[[1283|83]], cun de âtre mensiùi de doppu de ste furme o fina cumme ''Lovanum'', ''Lovanus'', ''Lodoanus'', ''Lodanus'', ''Logdano'' e, tra-e menu latîne, ''L'Ovo'', ''Loan'', ''Loam'', ''Luano'' e ''Loano'', ch'i cumensan zà du [[XIV secolo|Trexéntu]]<ref>{{Çitta|Arecco, 2013|pp. 84-85}}</ref>. U numme de Löa u ne vegne de prubabile, pe-a sö terminasiùn in ''-anus'', da in antìgu ''fundus'' rumàn che, pe cuntu du [[Nino Lamboglia]], u saiéva da ligâ a-a ''[[gens Lollia]]'', de dunde u se parliéva du ''fundus *Lollianus''. De de lì, u tupònimu u saiéva pasòn a ''*Loeyàn'', pe vegnî dunque ''*Loeàn'' cu-a cazǜa da semivucâle, furma ch'a l'ha portòn tantu a-i nummi, a-a latîna, in ''Lodanum'', ''Lovanum'' e ''Loganum'', che a-u ''Loano'' d'ancö. Dapö, in-tu [[Lengoa ligure|ligüre]] u gh'è stêtu ancùn u mesciâse de l'acéntu a ''Loeua'', Löa, cu-a cazǜa de l'ǜrtima léttia cumm'u l'è capitòn, prezenpiu, pe [[Möa]]. De âtre pruposte i véggan pe cuntru l'urìgine du numme in-ta paòlla ''lovea'', döveâ in-tu sensu de "scitu, terén", da ligâse a l'antìga destinasiùn de ste têre<ref>{{Çitta|Arecco, 2013|pp. 85-86}}</ref>, o ancùn da in ''ovanum'', ch'u ne vegniéva da l'&#8203;''ovum'' mustròn ascì sciü-u stemma du cumǜn<ref>{{Çitta|Padre Enrico, 1874|''Origini del nome di Loano'', pp. XXIII-XXIV}}</ref>. === Preistoja e antighitê === Pe-i trêti du sö territòiu, in-tu cumǜn de Löa u nu s'è trövòn guêi de testimunianse da-a preistoja cumme, pe cuntru, u l'è stêtu in-ti paîzi vixìn, scibén ch'u l'è stêtu de segǜu interesòn da-a prezensa de l'ommu fina da alantùa<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''La preistoria nelle grotte dei dintorni'', p. 15}}</ref>. A tütte e mainêe, cun di scavi di [[Anni 1990|anni '90]], in-ta regiùn du Castelâ u l'è stêtu trövòn in [[Castelà (furtificasiùn)|vilaggiu]] di [[Liguri Antighi|Ligüri antìghi]] cun de strutǜe de l'[[Etæ do Brónzo|Etê du Brunzu]] e de tunbe ch'i rivan fina a l'[[Etæ do Ràmmo|Etê du Rammu]]<ref name=":4">{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Archeologici/decreti/070415.pdf|tìtolo=LOANO (SV), Località Castellari|dæta=14 marsu 2011|léngoa=IT|vìxita=2025-09-18}}</ref>. Dapö, da-i tenpi da duminasiùn rumana i sun cunusciüi bén d'âtri rèsti trövê in-tu territòiu de Löa che, da-a sö custrusiùn ösciǜa l'[[Aogusto|Augüstu]], u l'êa traversòn da-a ''[[Via Julia Augusta]]''. Chì, sta vìa a l'êa dutâ de dùi punti, l'ün sciü-u riàn di Gazzi, [[U Puntettu (Löa)|u Puntettu]], d'ancö interòn, e l'âtru ch'u traversava u [[Riàn Cazasse|riàn da Fìn]] dunde se pö ancùn végghelu, [[u Puntassu]]. De ciǜ, u gh'è di rèsti d'alantùa in-te regiùi de Barche, lighê a ina müàggia, e de Ovivétte, mentre de rōbe de st'etê i sun stête descrövîe ascì da âtre parte, tantu in-te Löa che a-u de föa. A tütte e mainêe a testimuniansa ciǜ inpurtante de l'etê rumana a l'è u gran muzaicu descrövîu in-ti Carugétti Òrbi du [[1912]] (ma mensönòn zà du [[XVII secolo|Seiséntu]]), d'ancö cunservòn in-tu [[Palàssiu Doja (Löa)|Palàssiu Doja]], ch'u duveva trövâse in-te ina [[Villa rustica|villa de canpagna]]<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''Il periodo romano'', pp. 20-22}}</ref><ref>{{Çitta|Arecco, 1996|''1.2 Reperti archeologici lasciati dai romani'', pp. 7-9}}</ref>. === Etê de mezzu === [[Immaggine:Löa - A Màina (sec. XIV).svg|miniatura|A Maîna de Löa du [[XIV secolo|Trexéntu]], nu guêi doppu da sö fundasiùn<ref>{{Çitta|Arecco, 1996|''2.2 L'urbanizzazione del 1300'', p. 15}}</ref>. U se ghe tröva:<br />1 - [[Cêve de Santa Maria e San Giuànni (Löa)|Cêve de San Giuànni]]<br />2 - [[Cà di Richê (Löa)|Cà di Richê]]<br />3 - [[Ātòju da San Giuànni u Batìsta (Löa)|Gêxa de San Giuànni de Benedetîne]]<br />4 - Ciàssa Grande, d'ancö Ciàssa Rocca, cu-u pussu cìvicu<br />5 - Ciàssa du Pussu in-ti Carugétti Orbi]] Cu-a fìn de l'[[Impêo Roman|inperu]] e u pasàggiu de têre ligüri a-i [[Régno ostrogöto|ostrugoti]] e dunque a-i [[Inpêro bizantìn|bizantìn]] e a-i [[Régno longobàrdo|lungubàrdi]], u nu gh'è de testimunianse ch'i tanzen u territòiu de Löa. A tütte e mainêe, ste têre i l'han prestu repigiòn d'inpurtansa, vegnindu a sêde d'ina [[Cêve de Santa Maria e San Giuànni (Löa)|cêve dedicâ a Santa Maria e San Giuànni]], fundâ du [[VI secolo|seculu VI]]-[[VII secolo|VII]] e mensönâ in-ta dunasiùn de [[Carlomagno|Carlu Magnu]] a l'[[Abasia de San Pêru in Varatella|abasîa de San Péu in Vaâtèlla]] du [[775]]. Sta gêxa, miscia da-e parte du Burgu Drentu d'ancö, a l'è segnu ch'u gh'êa asè de pupulasiùn d'avéghene de bezögnu, sensa però ch'u se sacce dund'i l'êan e chè. De segǜu quarche cà a se trövava vixìn a-a cêve, ma u ghe ne duvéva esse ascì pe-e canpagne<ref>{{Çitta|Arecco, 1996|''2.1 La preurbanizzazione medievale'', p. 11}}</ref>; de ciǜ, a tradisiùn du postu a l'ö che de quélli tenpi scǜi e génti i fussan scurìe d'in-ta ciana a-u Pözu, vèrsu [[Santuàiu de San Dagnàn (Löa)|San Dagnàn]]<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''Il periodo romano'', p. 22; ''Loano sotto il dominio dei benedettini e dei vescovi albenganesi'', p. 23}}</ref>, dund'u se sajéva trövâ ''Lodanum super podium'' se nu a-u Castellu<ref>{{Çitta|Arecco, 2013|p. 116}}</ref><ref>{{Çitta|Padre Enrico, 1874|''Capo I. Suoi primordii ed origine'', pp. 15-16}}</ref>. In-ti tenpi de doppu, cu-a ruina murâle de l'abasîa, e sö têre i sun tachê e destachê ciǜ otte da-a mensa da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi d'Arbenga]] e, cuscì, u véscu u cumensa a fâse rözu pe sti sciti mentre, in gîu a-u [[XI secolo|Mille]], vixìn a-a cêve u gh'è fundòn in [[Munastê de benedetîne (Löa)|munastê de mùnighe benedetîne]]. A-u mêximu urdine religiùzu a sajéva da ligâ ascì a fundasiùn, a-a fuxe du rian de Berbene e vixìn a-u "Purtixö", in ospìssiu dedicòn a-a Madonna da Neve, vegnǜu dapö [[Capélla da Madonna du Luèttu (Löa)|a Madunétta]]. U munastê de benedîte, ligòn a l'abasîa de San Péu, pe-a decadensa di sö custümmi u l'è stêtu a-a fìn seròn du [[1257]], pe mezzu d'ina bulla du [[Pappa Sciandru IV]], cu-e sö prupietê ch'i sun pasê a-u [[Convénto de Sànta Catænn-a (Zêna)|Clarisse de Santa Cateîna de Zéna]]. E têre de Löa e e génti ch'i ghe stavan i l'êan cuscì spartìe tra ciǜ auturitê: quélli sciü-u Pözu e in-ta regiùn tra-u riàn de Carette e [[U Fusòn (Löa)|U Fusòn]] i l'êan i ciǜ liberi, misci insémme in-t'ina cumünitê cun di sö cunsuli, dapö i gh'êan quélli ch'i stavan in gîu a-a cêve, sensa d'urganizasiùn a cumünitê e lighê a-u munastê de benedetîne de San Giuanni, e ancùn i ''homines de Gazio'' e i ''homines Monasterii'', ch'i l'êan sèrvi o manenti du munastê de San Péu in Vaâtèlla, scibén che in-ti Gazzi i nu mancassen zà di sciti de padrùi privê<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''Loano sotto il dominio dei benedettini e dei vescovi albenganesi'', pp. 25-27}}</ref><ref>{{Çitta|Arecco, 1996|''2.1 La preurbanizzazione medievale'', p. 12}}</ref><ref>{{Çitta|Padre Enrico, 1874|''Capo I. Suoi primordii ed origine'', pp. 13-14; ''Capo II. Avvenimenti dei secoli XII e XIII'', pp. 21-24}}</ref>. In-tu cursu du [[XIII secolo|Duxéntu]] a scituasiùn a l'è però cangiâ du bèllu cu-u muntâ d'in növu scignû: pe méggiu guernâ e sö têre e fâle méggiu rende, a-i 17 de zenâ du [[1263]] u véscu [[Lanfrancu Denegru]] u dà l'investitǜa da sö parte de Löa, quélla a punénte du [[U Fusòn (Löa)|Fusòn]], a l'[[Obertu Doja]], ch'u l'êa u scignû ascì de [[Sanremu|Sanremmu]] e de [[Dussaiga|Dusêgua]] e ch'u l'è cuscì vegnǜu u primmu [[Cuntêa de Löa|cunte de Löa]]. A tütte e mainêe u Doja u l'ha prestu cumensòn a catâ de têre ascì a punénte du Fusòn, cunpurtanduse da scignû de quélli sciti. U véscu u l'ha dunque drovìu in debà cuntr'a-u Doja ma, cu-a sentensa du [[1266]] de l'arbitru [[Nicolò Lanfrancu]], guernatû d'Arbenga, a l'è dêta raxùn a-u vasallu, cu-e têre de Löa ch'i rivan cuscì a punénte fina a-u rian da Fìn, cumme a-a giurnâ d'ancö. Stu fèudu, de ciǜ, scibén ch'u l'êa pasòn a in scignû zenéze u nu faxéva pe ninte parte de têre da [[Repùbrica de Zena|Repüblica]], ma in qualitê de cuncesiùn du véscu u l'êa cunscideròn cumme in [[Féodo inperiâle|fèudu inperiâle]], cun pina suvranitê du Doja<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''I primi Doria. Loano è ceduta ai Doria'', pp. 28-32}}</ref><ref>{{Çitta|Padre Enrico, 1874|''Capo II. Avvenimenti dei secoli XII e XIII'', pp. 24-28}}</ref>. De doppu de l'Obertu, a-i primmi du [[XIV secolo|Trexéntu]], u fèudu de Löa u l'è dunque pasòn a-u sö fìggiu [[Curâdu Doja|Curâdu]] e dapö a-u nêu [[Raffu Doja|Raffu]]. U nêu, in-tu detàggiu, u l'è stêtu du bèllu inpurtante in-ta stoja de Löa, firmandu ina [[Cunvensiùn fra Raffu Doja e i ommi du Pözu|cunvensiùn cun 71 padrùi de cà du Pözu]] a-i 19 de lüggiu du [[1309]]. Cun stu papê u Raffu u g'ha prumìsciu che, s'i l'avessan fêtu San Martìn da vixìn a-a cêve tenpu de dùi anni, i l'aviévan risevǜu de badda in quaddru de têra de 12 passi pe fiancu, in ortu e da cāsïna pe fabricâse a cà, ciǜ che sbasciâghe e tàsce. A sta vuluntê du Doja a curispunde dunque a fundasiùn da Maîna, cu-ina cumünitê che du rèstu a cunservava i sö antìghi diritti e statǜi, raprezentâ da dùi Cunsuli e da in Cunséggiu de duzze menbri, dund'i se sun prestu ünìi ascì di ommi di Gazzi e du Munastê<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''I primi Doria. Si abbandona Loano sul Poggio'', p. 33}}</ref><ref>{{Çitta|Arecco, 1996|''2.1 La preurbanizzazione medievale'', pp. 12-13}}</ref>. De quélli tenpi, u paîze u se spandéva grossu moddu a-u cö du Burgu Drentu, in-tu mezzu tra-a cêve, ch'a duvéva trövâse in curispundensa de l'[[Ātòju da Madonna du Ruzàiu (Löa)|ātòju di Türchìn]], e a gêxa de San Giuànni de Benedetîne, che foscia a l'êa dunde ancö u se tröva l'[[Ātòju da San Giuànni u Batìsta (Löa)|ātòju di Giànchi]]. Pe-a tradisiùn, e primme chè da Maîna i sun stête quélle tra-u Carùggiu du Fusòn (''Via Renato Boragine'') e a Ciàssa Grande, d'ancö Ciàssa Rocca, dund'a se tröva ancùn a [[Cà di Richê]], du [[1310]]. Dapö, u paîze u l'è cresciǜu vèrsu punénte lungu u Carùggiu Drîtu (''Via Cavour'') e vèrsu munte pe-u Carùggiu de San Zane che, rivòn fina da-a gêxa, u l'êa seròn da 'na porte<ref>{{Çitta|Arecco, 1996|''2.2 L'urbanizzazione del 1300'', pp. 15-16}}</ref><ref>{{Çitta|Padre Enrico, 1874|''Capo III. Signoria dei Doria in Loano. Forma di governo'', pp. 33-35}}</ref>. Föa da Maîna, da-i tenpi du Raffu ascì u burgu du Castéllu u l'è cresciǜu, svilüpanduse a-i pé da rexidensa d'alantùa di Doja e vegnindu seròn, de prubabile, in-t'in gîu de müàgge cun trê porte e de tûri<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''I primi Doria. Il Castello'', pp. 35-36}}</ref>. De mentre che u fèudu u se svilüpava, u l'è stêtu interesòn da-i fêti e da-i remésci ch'i l'han tucòn i [[Döia (famiggia)|Doja]] de quélli tenpi, vegnindu tacòn a-a Repüblica cu-a bandìa ch'a l'ha curpìu a famìggia du [[1342]], p'esse dêtu indarê pasòn tréi anni. Du [[1401]], tenpu du cunte [[Durìn Doja]], Löa a patisce u broccu e u saccu du capitàn [[Filippino Cavassola]], ch'u l'êa a-u servìssiu du [[Cumün d'Arbenga|Cumǜn d'Arbenga]], pe mantegnî i sö surdàtti e a despêtu di mille fiurìn de guàsti, a-a fìn d'in debà du [[1403]] u s'è diciaròn che Arbenga a nu gh'avesse da cunpensâ Löa, dêtu che u Cavassola u l'axéva agìu pe sö cuntu<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''I primi Doria. I primi Doria in declino'', pp. 36-37}}</ref>. Cu-u muntâ da pupulasiùn, a l'è stêta custruìa ina növa gêxa, dedicâ de lungu a San Giuànni, cunsacrâ a-i 14 de mazzu du [[1458]] e fêta in-tu scitu de l'ātòju di Giànchi, che dapö u n'ha repigiòn ina parte de müàgge<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''I primi Doria. La consacrazione della chiesa parrocchiale'', p. 38}}</ref>. === Etê mudèrna === Tra-a fìn du [[XV secolo|Quattruséntu]] e u [[XVI secolo|Sinqueséntu]] u paîze u l'è cresciǜu ancùn a munte da "Cuntrâ Mêstra", a furmâ e a parte di Carugétti Orbi tra ''Via Bernardo Richeri'' e ''Via del Monte'', mentre ciǜ luntàn, a punénte, i se trövan de primme custrusiùi, cumme l'ospeâ. Sti tenpi i sun marchê ascì da-a chéta di [[Döia (famiggia)|Doja]], cu-u [[Curâdu III Doja|Curâdu III]] che, pe-i puffi ch'u gh'axéva ciantòn, du [[1505]] u l'ha vendǜu u fèudu pe 30.000 scüi a-u [[Gian Loigi Gottardo Fiesco|Gian Luigi Fiescu u Véggiu]]. A despêtu de di ricursi, st'attu u l'è cunfermòn e cuscì, a-i 5 de lüggiu, i raprezentanti de Löa i züan fedeltê a-u növu scignû e du [[1507]] u l'è fêtu l'attu definitìvu de cesiùn. A növa duminasiùn a nu l'ha portòn guêi de cangiamenti in-ta [[Cuntêa de Löa|cuntêa]], cu-i növi scignûi ch'i nu ghe stavan guêi e che, a tütte e mainêe, i l'axévan cunfermòn i statǜi de primma; a-i primmi du Sinqueséntu u véscu [[Aostin Giustignan|Oustìn Giustiniàn]] u registra 265 famìgge in-tu territòiu de Löa, pe pocu ciǜ de mille persùne in-te tüttu. Du [[1508]] u fèudu u l'è dunque pasòn a-u [[Scipión Fiésco|Scipiùn]] e a-u [[Sinibàrdo Fiésco|Sinibardu Fiescu]], pe vegnî dapö du Sinibardu sulu, cu-u Scipiùn ch'u s'êa pigiòn [[Lavagna]], tegnindulu fina a-a sö mòrte du [[1528]], quand'u l'è pasòn indivizu a-i figgi<ref>{{Çitta|Arecco, 1996|''2.3 L'urbanizzazione quattro-cinquecentesca'', p. 19}}</ref><ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''Loano in possesso dei Fieschi'', pp. 39-41}}</ref>. [[Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - tàrga (1).jpg|sinistra|miniatura|A targa sciü-a faciâ de [[Cunventu de Sant'Oustìn e Santa Rìtta (Löa)|Sant'Oustìn]] ch'a rigorda l'interventu du [[Gianandrîa Doja]] e da mugê, [[Zenobia Du Carettu]].]] Löa a l'è dunque restâ sutt'a-i [[Fiésco (famìggia)|Fieschi]] ancùn fina du [[1547]], quàndu cu-a [[Conzûa di Fiéschi|cunzǜa falìa]] du [[Gian Loigi Fiesco|Gian Luigi]] a famìggia a l'ha persu tütte e sö rôbe, cunpresu u fèudu de Löa che, pasòn ina cürta ocupasiùn du [[Stâto de Milàn|guernatû spagnollu de Milàn]], u l'è finìu a l'[[Dria Doia|Andrîa Doja]] insémme a-e âtre têre di Fieschi. Pasòn ina dēxéna d'anni, cumme i âtri fèudi du Doja Löa a passa du [[1560]] a-u [[Pagàn Döia|Pagàn]], sensa che però nisciǜn di dùi u se interèsse guêi a-a cuntêa<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''Loano in possesso dei Fieschi'', p. 41; ''I secondi Doria. Andrea Doria conte di Loano'', pp. 42-45}}</ref>. L'ünicu travàggiu inandiòn de quélli tenpi, u l'è stêtu a custrusiùn de müàgge de diféza, fête survatüttu u cuntrastâ u perìculu di piratti türchi e finìe gràssie a l'interventu du növu scignû, u [[Gianandrîa Doja]], scibén ch'i sajàn de lungu de prupietê da cumünitê. A-a fìn de sti travàggi, u Gianandrîa u l'ha cumisciunòn a l'architettu [[Giuànni Punsellu]] a sö növa rexidensa in-te Löa, u [[Palàssu Doja (Löa)|Palàssu Doja]], inandiòn du [[1578]]<ref>{{Çitta|Arecco, 1996|''2.3 L'urbanizzazione quattro-cinquecentesca'', pp. 20-22}}</ref>. Dapö u l'ha fêtu ciantâ a levante du palàssiu i cuscì dîti Giardìn du Prìnsipe, mentre u l'ha misciu man ascì a-a [[Castéllu di Doja (Löa)|véggia rexidensa]] a-u Castéllu. A partî da-u cunventu picìn de Santa Maria de Mizeicòrdie, fundòn du [[1578]] pe-i [[Órdine di mìnimi|fratti minimi]] e da-u [[1582]] a-i [[Órdine de Sant'Agostìn|fratti de San'Oustìn]], tra-u [[1588]] e u [[1604]] u l'è tiòn sciǜ u gran [[Cunventu de Sant'Oustìn e Santa Rìtta (Löa)|cunventu de Sant'Oustìn e Santa Rìtta]]<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''I secondi Doria. Le opere pubbliche di Giovanni Andrea'', pp. 49-51}}</ref>. De sti tenpi u Doja u l'ha misciu ascì man a l'urganizasiùn da cuntêa, cu-a pruclamasiùn di [[Statǜi de Löa du 1602|Statǜi du 1602]] ch'i l'êan ciǜ strêti de quélli antìghi da cumünitê<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''I secondi Doria. Gli statuti del 1602'', pp. 52-55}}</ref>. De quéllu annu, pocu primma da sö mòrte du [[1606]], u cunte u l'ha cumandòn l'inprinsìpiu di travàggi pe in âtru cunventu, [[Cunventu de Munte Carmèllu|Munte Carmèllu]], finìu da-u sö fìggiu [[Andrîa I Doja|Andrîa]] du [[1608]]<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''I secondi Doria. Le opere pubbliche di Giovanni Andrea'', pp. 50-51; ''I secondi Doria. Andrea II e Giovanna Colonna'', pp. 56-58}}</ref>. In-tu cursu de stu seculu u Burgu Drentu u l'ha cuntinuòn a crésce a-u postu di spàssi ancùn tegnǜi a orti, survatüttu da-e parte di Carugétti Orbi, cu-a cà ch'a sêra d'ancö Ciàssa Palèstru da punénte ch'a l'êa vegnǜa a sêde da sécca de Löa<ref>{{Çitta|Arecco, 1996|''2.3 L'urbanizzazione quattro-cinquecentesca'', pp. 23-24}}</ref>. A l'inprinsìpiu du [[XVII secolo|Seiséntu]] sciǜ sta ciàssa u l'è custruìu u Palàssu du Cumandante e in palàssu pe-u [[Carlu I Doja Du Carettu|Carlu I]], fìggiu du Gianandrîa e [[Ducâto de Tùrsci|dücca de Türsci]], tantu che sta ciàssa a l'êa dîta "du Dücca". A punénte da sécca u Gianandrîa u l'ha cumisciunòn ascì ina fîa de chè da mette a pixùn, mentre a se svilüppa pe sö cuntu a fîa de chè a punénte du Palàssu du Cumandante e e primme du Burgu de Föa<ref>{{Çitta|Arecco, 1996|''2.4 L'urbanizzazione secentesca'', pp. 27-28}}</ref><ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''I secondi Doria. Andrea II e Giovanna Colonna'', p. 58}}</ref>. A-i tenpi tra-u Gianandrîa e l'Andrîa I a remunta ancùn a custrusiùn du cuscì dîtu "béu du Prìnsipe", ch'u portava l'êgua a muìn e gunbi du scignû e pö a-e funtane pübliche e privê du fèudu<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''I secondi Doria. Andrea II e Giovanna Colonna'', pp. 58-59}}</ref>. A-a mòrte de l'Andrîa I a regensa a l'è pasâ a-a mugê, [[Giuànna Colonna]], ch'a l'ha dêtu i Capìtuli a-u Munte de Pietê, ma a-a sö mòrte du [[1620]] u fìggiu [[Pagàn Giò Andrîa Doja|Pagàn Giò Andrîa]] u gh'axéva sulu trez'anni. In-ta [[Goæra Savöia-Zêna do 1625|guêra tra-i Savoia e Zéna du 1625]] u fèudu a l'è ocüpòn da-i piemuntézi, ch'i ne sun scurìi a-i 16 de zügnu; i Capìtuli da pâxe i sajàn stanpê du [[1634]] pròpiu in-te Löa. Finìu u vöu de putere cu-u muntâ du Pagàn cumme Andrîa II, u sö guèrnu e, dapö, a regensa da mugê [[Maria Polissena Landi]] i sun stêti ancùn in muméntu de inpurtanti travàggi püblici: du [[1633]] a l'è inandiâ a [[Gêxa de San Giuànni u Batìsta (Löa)|gêxa növa de San Giuànni]], cunsacrâ du [[1638]], mentre i cumensan i travàggi pe in cunventu di Capüsìn, ch'u sajà finìu a-i tenpi de l'[[Andrîa III Doja|Andrîa III]] e, a-a sö mòrte, da regente [[Viulante Lumelìn]]<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''I secondi Doria. Andrea II e Giovanna Colonna'', pp. 67-70}}</ref>. De sti tenpi, cu-i ürtimi Doja a pasâ ancùn du tenpu in-te Löa, u se rigorda a custrusiùn de l'[[Ātòju da Madonna du Ruzàiu (Löa)|ātòju di Türchìn]] sciü-e ruine da gêxa véggia, finìu du [[1661]], e de cumme, du [[1657]], u paîze u fusse scanpòn a-a pèste ch'a l'axéva curpìu a [[Rivêa de Ponénte|Rivêa de Punénte]]<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''I secondi Doria. Andrea III e la reggenza di Violante Lomellini'', pp. 71-72}}</ref>. Dapö, u lungu guèrnu du [[Gianandrîa III Doja|Gianandrîa III]] u l'è stêtu in muméntu de svilüppu pe-u fèudu, cun növe ativitê e fàbbriche regulê da sìnque "Urdini" du [[1685]], scibén che u cunte u nu l'agge tostu mâi vixitòn Löa. Du [[1691]] u s'è custruìu u [[Punte du Nicciu (Löa)|punte du Nicciu]] sciü-[[U Fusòn (Löa)|u Fusòn]] e, de lungu de quélli anni, u s'è misciu man ascì a [[Santuàiu di Santi Cosma e Dagnàn (Löa)|San Dagnàn]]<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''I secondi Doria. Giovanni Andrea III e la reggenza di Violante Lomellini'', pp. 77-81}}</ref>. [[Immaggine:Pianta del territorio di Loano feudo di S.A.S. il Prencipe Doria.jpg|miniatura|''Pianta del territorio di Loano feudo di S.A.S. il Prencipe Doria'', mappa de l'inprinsìpiu du [[XVIII secolo|Setteséntu]]]] Du [[1737]], a-a mòrte tantu du Gianandrîa III che du sö fìggiu Andrîa, u fèudu u l'è pasòn ascì de fêtu a-i [[Savöia (famìggia)|Savoia]], ch'i n'axévan pigiòn a suvranitê a-i 18 de dixenbre du [[1736]]. A tütte e mainêe i növi scignûi i l'han dêtu cunfèrma du fèudu a-i Doja, ch'i sun andêti avanti a numinâ di cumisâi pe guernâlu. Sti-lì i sun vegnǜi ancùn ciǜ liberi da quàndu, du [[1761]], u [[Giò Andrîa IV Doja|Giò Andrîa IV]] u l'axéva fêtu San Martìn da [[Zena|Zéna]] a [[Romma|Rumma]], mentre i Savoia i l'axévan portòn in-te Löa ina guarnixùn cu-in sö Cumandante de Ciàssa<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''L'annessione di Loano al Regno di Sardegna'', p. 89}}</ref>. Cun l'andâ aprövu a-e pulitiche di Savoia, Löa a l'è dunque interesâ da-a [[Goæra de sucescion aostriaca|guêra de sucesiùn austriaca]]: a sö guarnixùn, izulâ, a l'è prestu scurìa a [[Garesce]] insémme a-e génti de ciǜ cuntu e a l'aministrasiùn, mentre u fèudu u l'è pigiòn du [[1745]] da-i spagnolli du marcheize de Castellar. A pezantiscima ocupasiùn spagnolla, cun 40.000 surdàtti ch'i ghe sun stêti fina a-a fìn de l'annu e, in parte, ancùn a-a mitê du [[1746]], a l'ha fêtu pagâ dàssiu pe bén 30.000 franchi, cun saccu de têre e de chè. Turnòn a-a fìn de stu annu a-i Savoia, di növi pruvedimenti ciǜ strêti pe-i feudatâi i l'han spunciòn u Doja a firmâ de cunvensiùi cu-a cumünitê pe gestî l'üzu e e tàsce sciü-i gunbi e i muìn<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''L'annessione di Loano al Regno di Sardegna'', pp. 90-91}}</ref>. Du [[1770]], cu-a pruclamasiùn de Regie Custitusiùi Generâli, in-te Löa cumme in-ti âtri fèudi inperiâli i l'intran in vigû a réu e léggi du [[Regno de Sardegna|regnu de Sardegna]], ch'i l'han portòn a strenze diritti e puteri tantu di cunti che cumünitê, cu-a gestiùn da giüstissia, rispetivamente, penâle e civìle ch'a l'è cuscì pasâ a l'aministrasiùn du regnu. Cun st'attu chì e u vegnî menu di diritti feudâli u riva dunque a-a sö fìn u duminiu di Doja sciǜ Löa, tegnǜu a l'ürtimu da-u [[Zorzu Andrîa Doja|Zorzu Andrîa]], cunte cumme Andrîa VI. A tütte e mainêe, de quélli tenpi u gh'è stêtu ascì in sèrtu svilüppu pe-u paîze, cu-a sö növa funsiùn de portu pe-u regnu, survatüttu pe-a sâ, che d'in-te Löa a l'êa camalâ a bastu fina a [[Sêva]]. A dannu di Doja, da-u [[1785]] e tàsce du regnu i sun careghê ascì sciü-i bêni feudâli, che da-u [[1797]] i vegniàn du tüttu paéggi a quélli civìli, mentre du [[1780]] a prupietê de müàgge a l'êa pasâ da-a cumünitê a-u regnu<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''Dalla cessazione del feudo alla battaglia di Loano'', pp. 93-97}}</ref>. Cun l'inprinsìpiu du [[XVIII secolo|Setteséntu]] u crésce da Maîna u vegne ciǜ cuntegnǜu, blucòn pe-a primma parte du seculu da-e regule sciü-e custrusiùi ösciǜe da-i Doja. A tütte e mainêe, pasòn quarch'annu u muntâ di cumèrci e a fìn de sti regulamenti i l'han portòn a paéggi interventi in-te chè du Burgu Drentu, isê fìn a-u tersu ciàn survatüttu lungu u Carùggiu du Fusòn e a Cuntrâ Mêstra, tantu che da-u [[1700]] a-u [[1756]] quélle a cadastru i muntan squêxi du dùggiu, tostu tütte in survaelevasiùn. A partî da-u [[1730]] u se cumensa a lastregâ a risö i carùggi du Burgu Drentu e, tra-i âtri travàggi püblici, i se rigordan ancùn a Cà du Capìtulu, palàssu da cumünitê da-u [[1758]], a porte du Relöiu du [[1774]] e a fundasiùn du semitéiu sciü-a vìa di Masòcchi du [[1797]], ciǜ che di travàggi a-e custrusiùi ch'u gh'êa zà<ref>{{Çitta|Arecco, 1996|''2.5 L'espansione settecentesca'', pp. 33-36}}</ref>. === Etê cuntenpuranea === [[Immaggine:Battle of Loano.jpg|miniatura|Quaddru de l'[[Hippolyte Bellangé]] dedicòn a-a batàggia de Löa.|250x250px|sinistra]] L'inprinsipiu de l'etê cuntenpuranea u l'è stêtu pe Löa in âtru muméntu de gran crizi, cun l'invaxùn da [[Rivêa de Ponénte|Rivêa de Punénte]] da parte de armê rivulusiunàie fransêzi che, dapö ch'i gh'axevan tiòn cuntru cun di canùi da-e Ovivétte, du [[1794]] i l'han pigiòn u paîze. U cuntrollu de Löa u l'è però turnòn a-i austru-piemuntêzi cumme che i fransêzi, a-i 9 de lǜggiu du [[1795]], i se sun retiê lungu a cuscì dîta "lìnea du Burghéttu", a-u de là da [[Scciumêa Varatella|Vâatèlla]]. L'ataccu finâle di fransêzi, pasòn a-a stoja cumme a [[Bataja de Löa|batàggia de Löa]], u l'è stêtu a-i 23 de nuvénbre de quéllu annu e, cu-a sö vitôia, Löa a finisce sutt'a-u cuntrollu da Fransa, ch'a g'ha lasciòn ina guarnixùn a Munte Carmèllu e in-ti ātòj. A-i tenpi da [[canpagna d'Egittu]] u l'è ristabilìu u guèrnu di Savoia ma, scurìi sti-lì in [[Sardegna]] a-a fìn du [[1798]], Löa a l'ha dumandòn du [[1799]] l'anesiùn a-a [[Repùbrica Lìgure|Repüblica Ligüre]], dund'a l'è fêta capitâle de cantùn<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''Il periodo napoleonico'', p. 99}}</ref>. Du [[1805]], insémme a-u rèstu da Ligüria, Löa a l'è finìa in-tu [[Prìmmo Inpêro françéize|Primmu Inperu fransêze]], dund'a l'è stêta cunprêza in-tu [[Dipartimentu de Muntenötte|dipartiméntu de Muntenötte]], sutt'a-u Cantùn da Prìa. De quélli tenpi i sun stêti serê tütti i cunventi e e cungréghe du paîze, mentre i sun levê i stemmi di Doja in-tu paîze. Vèrsu a fìn du duminiu du [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]], a-i 15 de frevâ du [[1814]], in-te Löa u gh'è pasòn u [[Pappa Pìu VII]] mentre ch'u ne vegnìva indarê da [[Fontainebleau]], ch'u se gh'è fermòn a pregâ e a benedî u populu in San Giuànni<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''Il periodo napoleonico'', pp. 100-101}}</ref>. A-i 25 d'arvî du [[1814]] u l'è turna stabilìu u guèrnu di Savoia, cun Löa ch'a l'è vegnǜa a capitâle de ün di séi distrêti da [[Pruvincia d'Inéia|pruvinsa d'Onéggia]], e i l'intran turna in vigû e léggi e i ordinamenti cumm'i l'êan avanti di fransêzi<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''Ritornano i Savoia'', pp. 102-103}}</ref>. U cumensa cuscì in perìudu de gran svilüppu, tantu pe-e ativitê a têra che pe-i cumèrci pe mâ, cun paégge famìgge de Löa ch'i l'êan vegnǜe di armatûi inpurtanti, scibén che in-ta segunda mitê de l'[[XIX secolo|Öttuséntu]] i l'han duvǜu cangiâ i sö interèssi vèrsu a têra pe-u muntâ da cuncurensa di vapuri e di porti ciǜ grandi<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''La marineria loanese nell'800'', pp. 104-107}}</ref>. U svilüppu de custrusiùi privê, cumme du [[XVIII secolo|Setteséntu]], u l'è pe-u ciǜ in elevasiùn, che pe stu seculu a l'interèssa survatüttu e chè in-ti Carugétti Òrbi. De sti tenpi i cumensan ascì di travàggi a-e stradde de Löa: du [[1818]] u se cumensa a traciâ a vìa a mâ, vegnǜa a-u dì d'ancö a pasegiâ, e du [[1826]] u s'inbastisce u primmu servissiu de lüminasiùn püblica. In-ta segunda mitê du seculu a l'è caciâ zǜ parte di bastiùi e de müàgge, pe fâ vegnî méggiu i tràffeghi cu-u Burgu Drentu e zùnzine e vìe<ref>{{Çitta|Arecco, 1996|''2.6 L'urbanizzazione ottocentesca'', pp. 39-41}}</ref>. Du [[1871]] u palàssu di Doja u vegne u növu munisìpiu e, du [[1878]], a-u cumǜn de Löa u ghe vegne tacòn quéllu de [[Vèrsci|Vèrxi]], blucòn pe vuluntê di verxìn u prugèttu de tacâli a [[Giüstexine|Giüsténixe]]<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''Verzi è unito a Loano'', p. 116}}</ref>. Du [[1872]] ascì Löa a l'è zuntâ cu-ina [[Stasiùn de Löa|sö stasiùn]] a-a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa Zéna-Vintimìggia]], mentre i se svilüppan ascì paégge istitusiùi, da-e scöe de ciǜ livélli a quélle pe l'asisténsa<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''Viabilità e topomastica'', p. 120; ''La scuola'', pp. 131-136; ''Beneficienza e Opere Pie'', pp. 137-140}}</ref>. A-u mêximu tenpu, vèrsu l'inprinsìpiu du [[XX secolo|Növeséntu]], Löa u cumensa a vegnî ina lucalitê inpurtante pe-u türismu, tantu a-i bagni che, survatüttu da-u primmu doppuguêra, in-te culonie, pe rivâ zà du [[1934]] a tostu trexentumilla prezense. Ciǜ che u svilüppu de in pocu d'indüstria, tra-i ürtimi fêti di [[Anni 1930|anni '30]] u l'è stêtu traciòn u növu percursu de l'[[Stradda statâle 1 Vìa Aurelia|Aurelia]], de darê da Maîna, e fêtu méggiu a feruvìa; mentre in-ta [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guêra Mundiâle]] Löa a l'ha patìu ascì di bunbardamenti, cu-u pezzu ch'u l'è stêtu quéllu di 6 d'agùstu du [[1944]]<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''L'amministrazione fra 1800 e 1900'', pp. 141, 147}}</ref>. == Abitanti == === Evulusiùn demugràfica === {{Demografia/Lêua}} === Minurànse furèste === Segundu l'[[ISTAT]], a-i 31 de dixenbre du 2024 i rexidenti furèsti a Löa i sun 1.087<ref>{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?l=it&a=2024&i=P03|tìtolo=Bilancio demografico popolazione straniera al 31 dicembre 2024|editô=[[ISTAT]]|léngoa=IT|vìxita=2025-05-15}}</ref>. === Cugnummi ciǜ difüzi === I cugnummi ciǜ difüzi a Löa i sun: ''Burastero'', ''Tassara'', ''Villa'', ''Ferrari'' e ''Rossi''<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ciǜ difüzi cumǜn pe cumǜn, Löa|léngoa=IT|vìxita=2025-05-20}}</ref>. === Persùne lighê cun Löa === * [[Ferdinando Elice]] (Löa, [[1786]] - [[Zena|Zéna]], [[1847]]), prufesû e fizicu<ref>{{Çitta|Padre Enrico, 1874|''Biografia VIII. Signor Ferdinando Elice'', pp. 334-336}}</ref>. * [[Antonio Stella]] (Löa, [[1787]] - Löa, [[1848]]), prufesû de chimica e spesiâ<ref>{{Çitta|Padre Enrico, 1874|''Biografia V. Signor Antonio Stella Chimico Farmacista'', pp. 327-329}}</ref>. * [[Felice Isnardi]] (Löa, [[1802]] - [[Zena|Zéna]], [[1843]]), archeolugu e storicu<ref>{{Çitta|Padre Enrico, 1874|''Biografia VII. Signor Felice Isnardi archeologo'', pp. 331-333}}</ref>. * [[Fabio Accame]] (Löa, [[1812]] - [[Zena|Zéna]], [[1875]]), studiûzu de dirittu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Roberto Abbondanza|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/fabio-accame_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1970|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 1|capìtolo=ACCAME, Fabio}}</ref><ref>{{Çitta|Padre Enrico, 1874|''Biografia IX. Signor Avvocato Fabio Accame'', pp. 336-337}}</ref>. * [[Giuseppe Valerga]] (Löa, [[1813]] - [[Gerusalemme|Gerüsalemme]], [[1872]]), [[patriarca latìn de Gerüsalemme|patriarca latìn de Gerüsalèmme]]<ref>{{Çitta|Padre Enrico, 1874|''Biografia I. Mons. Giuseppe Valerga Patriarca Latino di Gerusalemme'', pp. 314-319}}</ref>. * [[Emanuele Valerga]] (Löa, [[1818]] - [[Varappuzha]], [[1864]]), [[Sêde titolâre de Miriofito|véscu de Miriofitu]] e [[Diocexi de Quilon|vicàiu apustolicu de Quilon]]<ref>{{Çitta|Padre Enrico, 1874|''Biografia II. Mons. Carlo Giacinto di S. Elia Vescovo di Miriofidi e Vicario Apostolico di Quilon'', pp. 319-322}}</ref>. * [[Giuseppe Opizzo]] (Löa, [[1818]] - [[Limma|Lima]], [[1867]]), capitàn e patrùn de barchi<ref>{{Çitta|Padre Enrico, 1874|''Biografia XII. Signor Giuseppe Opizzo Capitano Marittimo'', pp. 342-343}}</ref>. * [[Pietro Valerga]] (Löa, [[1821]] - Löa, [[1903]]), carmelitàn e urientalista<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/pietro-valerga/|tìtolo=Valèrga, Pietro - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2025-10-09}}</ref>. * [[Giuseppe Lavagna]] (Löa, [[1828]] - [[Turin|Türìn]], [[1876]]), avucatu e studiûzu de dirittu<ref>{{Çitta|Padre Enrico, 1874|''Biografia XI. Commendatore Avv. Giuseppe Lavagna nipote'', pp. 338-342}}</ref>. * [[Pietro Guastavino]] (Löa, [[1858]] - [[Zena|Zéna]], [[1909]]), giurnalista e puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Fabio Zavalloni|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/pietro-guastavino_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2003|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 60|capìtolo=GUASTAVINO, Pietro}}</ref>. * [[Gino Pollacci]] ([[Pavia|Pavìa]], [[1872]] - Löa, [[1963]]), butanicu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Francesco Bracco|outô2=Francesco Sartori|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/gino-pollacci_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2015|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 84|capìtolo=POLLACCI, Gino}}</ref>. * [[Giuseppe Garassini Garbarino]] (Löa, [[1885]] - [[Poreč]], [[1917]]), aviatû e militâre<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Enciclopedia Italiana|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giuseppe-garassini-garbarino_(Enciclopedia-Italiana)/|ànno=1932|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|capìtolo=GARASSINI GARBARINO, Giuseppe}}</ref>. * [[Gianni Amico]] (Löa, [[1933]] - Löa, [[1990]]), scenegiatû e regista<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/gianni-amico/|tìtolo=Amico, Gianni - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2025-10-09}}</ref>. == Posti de interèsse == === Architetüe religiùze === ;Paròcchia de San Giuànni u Batìsta <gallery widths="150" mode="packed"> Immaggine:Loano-chiesa San Giovanni2.jpg|A gêxa de San Giuànni Immaggine:Loano - Oratorio delle Cappe Turchine - vista notturna (1).jpg|L'ātòju di Türchìn de nötte Immaggine:Loano - Oratorio di San Giovanni Battista - 2023-09-01 23-45-29 001.jpg|L'ātòju di Giànchi Immaggine:Santoâio di Sànti Cöximo e Damiàn (Lêua) - estèrno (1).jpg|U santuàiu de San Dagnàn Immaggine:Santuàiu da Madonna du Lurêu (Löa) 12.jpg|A Madunétta Immaggine:Capélla de Nòstra Scignôa da Merçêde (Lêua) - estèrno (1).jpg|A capélla de Rulandétte </gallery> * Gêxa de San Giuànni u Batìsta: a l'è a gêxa ciǜ inpurtante de Löa, sêde da paròcchia du paîze da-u [[1662]], finìi i travàggi du [[1633]]-[[1638|38]] pe fabricâla a pigiâ u postu da [[Cêve de Santa Maria e San Giuànni (Löa)|gêxa véggia du Burgu Drentu]]. A g'ha ina furma a duzze lati, da-u diametru de 75 mêtri, crövìa da 'na cupula âta 43 mêtri ch'a g'ha in simma a stàtua d[[San Gioâne Batista|u Batìsta]], fêta in cangiu du véggiu têtu d'abaìn, derüòn da-u [[Teramottu de Dian|tarantantàn du 1887]]. De drentu, u se tröva in gran ātâ du [[XVIII secolo|Setteséntu]] suviastòn da 'na têja du [[Doménego Fiazélla|Fiasella]]; sciü-u perimetru da gêxa i ghe sun ascì öttu capelétte, quattru pe parte, serê in simma da 'na trabeasiùn pitüâ cun santi e prufêti, travàggiu du [[Gêumo Grafìgna|Graffigna]]<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''Chiesa parrocchiale di S. Giovanni Battista'', pp. 155-157}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20987/|tìtolo=Chiesa di San Giovanni Battista|léngoa=IT|vìxita=2025-10-11}}</ref>. * Ātòju da Madonna du Ruzàiu: dîtu ascì di Türchìn da-a cungréga ch'a g'ha a sêde, u l'è stêtu fabricòn du [[1661]] in-tu scitu dund'a gh'êa a gêxa véggia de Löa, caciâ zü e döviâ in-te di töcchi de müàgge de l'ātòju. De güstu baroccu, u g'ha ina ciànta a quattru lati a ina navâ sula, cun l'ātâ ch'u g'ha in simma in quaddru che foscia u l'è du [[Giovan Battista Gaulli|''Baciccio'']] e ina capelétta ch'a se ghe dröve a-a manca<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''Oratorio dei Turchini'', pp. 168-169}}</ref>. * Ātòju da San Giuànni u Batìsta: dîtu ascì di Giànchi da-u survanùmme de l'âtra cungréga da Löa, che chì a g'ha de sêde, u l'è misciu in-tu scitu da gêxa de l'antìgu [[Munastê de benedetîne (Löa)|munastê de benedetîne]], pe vegnî ātòju du [[XV secolo|Quattruséntu]]. U l'ha pigiòn e sö furme d'ancö cun di travàggi du [[XVIII secolo|Setteséntu]] e, in-tu nicciu in simma a l'ātâ, u gh'è cunservòn ina stàtua du santu patrùn<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''Oratorio dei Bianchi'', p. 168}}</ref>. * Santuàiu di Santi Cosma e Dagnàn: dîtu sulu de San Dagnàn ascì, u se tröva a-u Pözu, in-tu scitu du primmu centru de Löa, dund'u l'è stêtu fabricòn in-ta segunda mitê du [[XVI secolo|Sinqueséntu]] pe l'interventu du cunte [[Gianandrîa Doja]], sutt'a-u primmu titulu de Maria Santiscima du Munte Oivê. A sö strutǜa a l'è quélla de capélle de canpagna, cun faciâ a cabànna e canpanìn a véja, e de drentu u se svilüppa in-t'in'aula ünica, cun decurasiùi de l'inprinsipiu [[XX secolo|Növeséntu]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20991/|tìtolo=Santuario dei Santi Cosma e Damiano|léngoa=IT|vìxita=2025-10-12}}</ref>. * Capélla da Madonna du Luèttu: dîta ascì a Madunétta, a l'è stêta custruìa a-u Purtixö, du [[XII secolo|XII]]-[[XIII secolo|XIII seculu]], pe cuntu di [[Abasia de San Pêru in Varatella|benedetìn de San Péu]], pe esse fêta a növu cumme ātòju du [[XV secolo|Quattruséntu]]. A l'è ina custrusiùn a dùi cén, cu-in portigu davanti a-a faciâ, e de drentu a g'ha ina ciànta squadrâ, ch'a se strenze a-u fundu. L'ātâ du [[XVIII secolo|Setteséntu]] u l'è suviastòn da ina ''Madonna du Luèttu'', quaddru du Quattruséntu a-u-quale i se gh'êan racumandê e génti de Löa pe-a pèste du [[1657]], mentre in-ta müàggia de manca e u se tröva a capélla de l'Imaculâ, cu-a sö a stàtua<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20983/|tìtolo=Cappella di Nostra Signora di Loreto|léngoa=IT|vìxita=2025-10-12}}</ref><ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''La Madonna del Loreto'', pp. 178-180}}</ref>. * Capélla da Madonna da Mercêde: cunusciǜa ascì cumme a capélla de Rulandétte o a Madonna de Prè Rafè, a l'è stêta cumisciunâ du [[XVIII secolo|Setteséntu]] da ün di véggi du Prè Rafè Rubâdu che, aministrandula in-tu seculu de doppu, u g'ha lasciòn u numme. Sta capélla, miscia in-ta regiùn de Rulandétte, a g'ha ina ciànta a crûxe gréga e a l'è stêta manezâ ciǜ otte, fina a pigiâ e sö furme d'ancö<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''Le Rolandette'', pp. 187-188}}</ref>. ;Paròcchia de Santa Maria Imaculâ <gallery widths="150" mode="packed"> Immaggine:Gêxa de Sànta Màia Inmacolâ (Lêua) - faciâta (1).jpg|A gêxa di Capüsìn </gallery> * Gêxa de Santa Maria Imaculâ: méggiu cunusciüa cumme a gêxa di Capüsìn, a l'è stêta cumisciunâ da-i [[Órdine di fràtti minoî capuçìn|capüsìn]] de Löa, caciê da-u sö cunventu in-ta Ciàssa du Mercòn du [[1864]], cunsacrâ du [[1874]] e largâ a-e sö furme d'ancö du [[1971]], p'esse fêta paròcchia du [[1978]]. U cunplèssu, da-a ciànta a tau, u l'è fêtu in-t'in stile rumanicu-eclètticu, cun faciâ a cabànna, canpanìn a véja e nu guêi de decurasiùi, segundu u güstu di capüsìn. U grande ātâ de legnu, du [[XVII secolo|Seiséntu]], u ne vegne da-a gêxa véggia; âtri dùi, turna de legnu, i sun misci in-te dùe capélle a-i sö lati, dedichê a San Franséscu e a Sant'Antoniu<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20990/|tìtolo=Chiesa di Santa Maria Immacolata|léngoa=IT|vìxita=2025-10-13}}</ref><ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''Chiesa dei Cappuccini'', pp. 180-181}}</ref>. ;Paròcchia de San Pîu X <gallery widths="150" mode="packed"> Immaggine:Loano, chiesa di San Pio X.jpg|A gêxa de San Pîu X </gallery> * Gêxa de San Pîu X: a gêxa a l'è ina custrusiùn mudèrna, inandiâ du [[1975]] e finìa du [[1990]], bén che zà in funsiùn, pe-u ciàn seminteròn, da-u [[1978]]. A sö furma a l'è cuscì fêta a rigordâ quélla d'ina tenda, cun de fundasiùi de ciüméntu armòn ch'i rézzan ina réi de trâvi dund'u gh'è renbòn u têtu. De drentu, a g'ha in-tu mezzu ina grande aula squadrâ, cun l'ātâ ch'u l'è misciu sciü ün di lati ciǜ lunghi, in simma a di scaìn. Sciü-i âtri lati i se trövan de scainê e u coru, ch'u g'ha de darê ascì e stansie da sacrestîa<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20988/|tìtolo=Chiesa di San Pio X|léngoa=IT|vìxita=2025-10-14}}</ref>. ;Paròcchia de Vèrxi <gallery widths="150" mode="packed"> Immaggine:Gêxa de Sànta Màia de Gràçie (Vèrsi, Lêua) - estèrno (1).jpg|A Madonna de Gràssie Immaggine:Capélla da Vixitaçión (Vèrsi, Lêua) - faciâta (1).jpg|A capélla da Visitasiùn Immaggine:Capélla de Sànta Lìbera (Vèrsi, Lêua) - estèrno (1).jpg|A capélla de Santa Lìbbia </gallery> * Gêxa da Madonna de Gràssie: in-ta burgâ da Gêxa, a l'è stêta cumensâ du [[1471]] e cunsacrâ du [[1528]], p'esse fêta paròcchia du [[1571]] da-u [[Pe(r)u Fransescu Còsta|Péu Franséscu Còsta]]. Rangiâ ciǜ otte, tenpu da vixita du véscu [[Nicolò Mascardi|Mascardi]] a-a fìn du [[XVI secolo|Sinqueséntu]] u se urdina de mette sciü-u frunte l'imàgine da Madonna e de custruî u canpanìn baroccu, spartìu in-te tréi livélli e misciu a-a drîta da gêxa. A faciâ a l'è de stile neuclascicu, cun tantu de portigu, mentre de drentu a l'è de güstu baroccu, a ina sula navâ. L'ātâ, du [[XVIII secolo|Setteséntu]], u l'è de marmu giàncu e russu; da-e parte u se ne tröva âtri tréi, dùi a-a drîta e ün a-a manca<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20989/Chiesa+di+Santa+Maria+delle+Grazie#action=ricerca%2Frisultati&view=griglia&locale=it&ordine=&ambito=CEIA&liberadescr=Loano&liberaluogo=&dominio=2&highlight=Loano|tìtolo=Chiesa di Santa Maria delle Grazie|léngoa=IT|vìxita=2025-10-10}}</ref><ref name=":2" />. * Capélla da Visitasiùn: in-ta burgâ de l'Ìzua de d'Âtu, arenbâ a-e sö chè, u permìsciu pe-a sö custrusiùn u l'è stêtu cuncèssu da-u véscu Còsta du [[1647]]. Tostu abandunâ in-ta primma mitê du [[XX secolo|Növeséntu]], a l'è stêta cumodâ tra-i [[Anni 1980|anni '80]] e [[Anni 1990|'90]]. A capélla a g'ha in'aula squadrâ, crövìa da 'na otta a butte e cu-in pavimentu ciǜ èrtu d'in scaìn da l'ātâ, ch'u g'ha de darê u quaddru da patrùna<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/20981/|tìtolo=Cappella della Visitazione|léngoa=IT|vìxita=2025-10-15}}</ref>. * Capélla de Santa Lìbbia: vixîna a-u paîze abandunòn di Quàrxe, a l'è chì mensönâ fina du [[1583]], mentre du [[XVIII secolo|Setteséntu]] a l'êa portâ avanti da di ermitti. A g'ha ina strutǜa da capélla de canpagna, da-a faciâ tütta inbucâ cu-in tinpanu a triangulu e ina lünétta de d'âtu a-u portâ. A sö aula, da-a ciànta squadrâ, a g'ha in simma de otte a cupula e a butte e, sciü-e müàgge, de pitüe de Santa Lìbbia. ;Âtre architetüe <gallery widths="150" mode="packed"> Immaggine:Gêxa de Sant'Agostìn e Sànta Rìtta (Lêua) - faciâta (1).jpg|A gêxa de Sant'Oustìn e Santa Rìtta Immaggine:Loano, suore della Visitazione.jpg|U cunplèssu da Vixitasiùn, cun gêxa a-a manca Immaggine:Loano-convento Monte Carmelo-prospetto sudoccidentale.jpg|Munte Carmèllu </gallery> * Gêxa e cunventu de Sant'Oustìn e Santa Rìtta: u l'è stêtu u primmu cunventu a esse cumisciunòn da-i Doja, cumensòn du [[1588]] e finìu du [[1604]], sciǜ prugèttu du [[Giovanni Ponzello]]. A gêxa a l'è spartìa in-te trê navê da culònne de [[Prìa de Ver̯éssu|prìa de Vêéssi]], a mêxima döveâ ascì pe-i portê. Da-e parte de l'ātâ, du Setteséntu, u gh'è e dùe capélle da Madonna du Bùn Cunséggiu e de Santa Rìtta, ciǜ che âtre dùe drovìe in-te müàgge d'ogni navâ. Sciü-a drîta da gêxa u se tröva ancùn u sö cunventu, a dùi cén, fêtu tütt'in gîu a-u sö ciostru<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''Chiesa e convento di S. Agostino'', pp. 169-170}}</ref>. * Gêxa de Nostra Scignùa da Vixitasiùn: vaciâ sciǜ Cursu Europa, a l'è purtâ avanti da-e mùnighe da Vixitasiùn, in urdine religiùzu ch'u l'è stêtu fundòn in-te Löa a l'inprinsìpiu de l'[[XIX secolo|Öttuséntu]] pe mustrâ a scöa a-e figöe. Scicumme che, pe traciâ sta vìa, u n'è stêtu caciòn zǜ u cunventu, e mùnighe i l'han fêtu custruî in-ti [[Anni 1960|anni '60]] u cunplèssu cun gêxa ch'u se ghe végghe a-a giurnâ d'ancö<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitloano.it/territorio/storia-e-cultura/|tìtolo=Storia e cultura: un tuffo nel passato|léngoa=IT|vìxita=2025-11-14}}</ref>. * Cunventu de Munte Carmèllu: cumensòn a-a fìn du [[XVI secolo|Sinqueséntu]] e finìu du [[1610]], u cunplèssu de Munte Carmèllu u se cunpûne de ciǜ custrusiùi. A gêxa a g'ha ina ciànta a crûxe latîna, fêta ancùn in-tu güstu du [[Renascimento|Rinascimentu]], cun dùi ātê in-tu transettu e dùi in-ta navâ, ciǜ che quéllu a-u sö fundu. In-ta gêxa u se ghe tröva ascì a cripta dund'i sun stêti suterê i cunti fina du [[1755]]. A-a sö drîta u gh'è u cunventu, fêtu in gîu a-u ciostru, mentre a punénte da gêxa u se tröva ancùn u cazòttu, custrusiùn destinâ a-i scignûi de Löa, e a tûre de diféza<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''Monte Carmelo'', pp. 175-178}}</ref>. * Capélla de Cunbétte: capelétta ch'a se tröva tostu sutta a-u punte de Munte Carmèllu, foscia in-tu scitu d'in antìgu ''[[miliarium]]'' rumàn, a l'è mensönâ fina du [[1711]] cumme a capelétta de Nostra Scignùa du Custìn. A piggia u sö numme da-e dùe cunbétte ch'i se veggan sciü-u fundu du tabernaculu<ref>{{Çitta|Arecco, 2013|p. 52}}</ref>. === Architetüe civìli === ;Palàssi e chè <gallery widths="150" mode="packed"> Loano-municipio1.jpg|Palàssu Doja Loano, palazzo "del Comandante".jpg|U palàssu du Cumandante Loano, casa Richieri.jpg|A cà di Richeri </gallery> * Palàssu Doja: fabricòn tra-u [[1575]] e a fìn de du [[XVI secolo|Sinqueséntu]] pe vuluntê du cunte [[Gianandrîa I Doja|Gianandrîa I]], u l'è in prugèttu du [[Galeazzo Alessi|Galeàssu Alessi]] misciu in ciantê da-u [[Domenico Ponzello]] e, a-a giurnâ d'ancö, devöòn cumme munisìpiu. U grande palàssu u g'ha ina strutǜa ch'a rigòrda ina furtéssa, renbâ a-e müàgge da Maîna e fêta ciǜ legéra da de lobbie e di bigiòli in-te faciê. De drentu u se svilüppa tra fundi, dùi cén, in mezanìn e u sututêtu, cun de stànsie ch'i van aprövu a-a spartisiùn da faciâ sciǜ tréi blocchi. U têtu, a quattru êgue, u l'è crövìu d'abaìn<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''Monte Carmelo'', pp. 157-158}}</ref>. * Palàssu du Cumandante: u palàssu du Cumandante u l'è in palàssu du Burgu Drentu cumisciunòn da-u cunte [[Gianandrîa I Doja|Gianandrîa I]] ma fêtu fabricâ da l'[[Andrîa II Doja|Andrîa II]] tra-u [[1606]] e u [[1612]] cumme rexidensa du Cumisâiu du scignû e du tribunâ penâle; ciǜ che sêde du Cumandante de Ciàssa da-u [[1737]]. U palàssu u g'ha ina ciànta squadrâ e u se svilüppa sciǜ tréi cén. Sciü-e e sö faciê, ciǜ che ina lobbia, i se trövan de pitǜe ch'i raprezentavan di [[Döia (famiggia)|Doja]], che ancö i sun tostu spaìe<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''Palazzo del Comandante'', p. 166}}</ref>. * Palàssu Capelìn Utùn: in-ta regiùn de Cazèlle, u l'è in palàssu da segunda mitê de l'[[XIX secolo|Öttuséntu]], fêtu a rigordâ e furme de ville ligüri de canpagna, scibén che in-t'ina mainêa ciǜ ordenàia<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111621|tìtolo=Palazzo ottocentesco|léngoa=IT|vìxita=2025-10-23}}</ref>. De pocu ciǜ a punente u se tröva ascì in cazòttu, fêtu a-u mêximu tenpu du palàssiu, ch'u l'êa devöòn cumme rüstegu du cunplèssu<ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111614|tìtolo=Rustico annesso a Palazzo Cappellini Ottone|léngoa=IT|vìxita=2025-10-23}}</ref>. * Cà di Macàggi: a l'è üna de chè ch'i se faccian sciü-u Carùggiu in-tu Burgu de Föa, tiâ sciǜ du [[XVII secolo|Seiséntu]] fina a-u primmu ciàn e isâ a-u segundu pe cuncesiùn du cunte du [[1711]], dund'a l'è stêta fabricâ ascì ina lobbia in-tu frunte vèrsu u mâ. A l'inprinsìpiu de l'[[XIX secolo|Öttuséntu]] u gh'è stêtu zuntòn u tersu ciàn, cun têtu d'abaìn, mentre a-a fìn de stu seculu a cà a l'è finìa a-i Garrassini Garbarino<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Claudia Ghiraldello|tìtolo=Arte profana nel caruggio di Loano|ànno=Arvî 2023|editô=De Ferrari|çitæ=Zéna|léngoa=IT|pp=87-90}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111629|tìtolo=Casa Maccagli|léngoa=IT|vìxita=2025-10-23}}</ref>. * Cà di Richeri: a cà di Richeri a l'è ina cà du Burgu Drentu, vaciâ sciǜ Ciàssa Rocca e sciü-u Carùggiu, che, segundu ina scrîta ch'a gh'êa in simma a-u portâ, a remuntiéva fina a-u [[1310]], tantu da esse üna de ciǜ antìghe de Löa. A g'ha ina ciànta squadrâ, de duzze metri pe séi, e a se issa pe tréi cén, cu-i primmi dùi che, vèrsu a ciàssa, i finiscian in-te in portigu rezzǜu da tréi pilastri. Sciǜ ün de sti chì, a cuscì dîta "Culonna de Ciàssa", u gh'êa pendüu i urdini du cunte e e légge di Cunsuli e du Cunséggiu sitadìn<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''Palazzo Richeri'', pp. 166-167}}</ref>. * Cà de Rösa Raimundi: a cà dund'a l'è nâta a muê du [[Gioxeppe Gaibado|Garibaldi]] a l'è üna de quélle faciê sciü-u Carùggiu in-tu Burgu Drentu, nu guêi da distante da-a Porte du Relöiu. A cà, a sinque cén e vinculâ fina da-u [[1934]], a g'ha sciü-a faciâ ina targa miscia du [[1886]] a rigordâ a Rösa Raimundi, ch'a gh'êa nâta du [[1776]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Claudia Ghiraldello|tìtolo=Arte profana nel caruggio di Loano|ànno=Arvî 2023|editô=De Ferrari|çitæ=Zéna|léngoa=IT|p=128}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://catalogo.beniculturali.it/detail/ArchitecturalOrLandscapeHeritage/0700111620|tìtolo=Casa dove nacque Rosa Raimondi|léngoa=IT|vìxita=2025-10-26}}</ref>. ;Âtre architetüe <gallery widths="150" mode="packed"> Immaggine:Loano, ruderi ex Ospedale Marino Piemontese.jpg|L'ospêa "Marino Piemontese" Immaggine:Viadòtto de Montecarmêlo (Lêua) - vìsta (1).jpg|U punte de Munte Carmèllu Immaggine:Pontàsso (Lêua) - vìsta (2).jpg|[[U Puntassu|U Puntàssu]] sciü-u [[Riàn Cazasse|Riàn da Fìn]] Immaggine:A Logétta (Lêua) - vìsta d'in Palàçio Döia (2).jpg|A Lobiétta miâ d'in Palàssu Doja Immaggine:Loano, fontana "Giovanna".jpg|A funtana Giuànna </gallery> * Fàbbrica di Doja: a-u Castéllu, u mumentu da fundasiùn de stu cunplèssu u nu l'è cunusciüu ma u g'ha da esse bén antìgu, cu-i cunti Doja che, du [[XVII secolo|Sei]]-[[XVIII secolo|Setteséntu]], i g'han inandiòn ina fetàja. A fàbbrica a g'ha ina ciànta a retangulu, furmâ de dùi blocchi squadrê, spartìi sciǜ quattru livélli cuèrti da otte a butte a-u ciàn terén e da di söê in-te quélli de d'âtu. In-te ogni ciàn u se ghe tröva ina spartixùn sciǜ trê stànsie, da-a furma lunghìa, limitê da de müàgge ch'i lascian u postu a di pilastri a-u segundu e a-u tèrsu ciàn<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00113016.pdf|tìtolo=Ex opificio Doria|léngoa=IT|vìxita=2025-11-27}}</ref>. * Muìn de Vèrxi: in-ta regiùn ch'a ne piggia u numme, u l'êa in-te dipendénse di [[Abasia de San Pêru in Varatella|fratti de San Péu]] e chì i ghe sustavan i pelegrìn e e génti de passu. A-u cunplèssu, mensönòn zà du [[XIII secolo|Duxéntu]], se gh'è misciu màn cun di travàggi fina de l'[[XIX secolo|Öttuséntu]], sensa cangiâne guêi a strutǜa. U töccu ciǜ antìgu, in-tu mezzu du cunplèssu, u l'è spartìu in-te de grosse stànsie cuèrte da otte de prìa, cun di mazaghìn e de stalle in-ti fundi. A meridiùn u gh'è ascì a "fàbbrica", ina custrusiùn dunde, tra möe e vasche chì cunservê, u se gh'è travagiòn gràn, oîve e papê cu-a forsa de l'Êgua Câda e du [[Fusòn]] Grossu<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210513.pdf|tìtolo=Antico Molino con giardino e pertinenze in Borgata Molin (Verzi, Loano)|léngoa=IT|vìxita=2025-11-27}}</ref>. * Véggiu ospêa "Marino Piemontese": stu cunplèssu, in-ta regiùn de Rulandétte, u l'è stêtu tiòn sciǜ du [[1910]] pe cuntu de in'istitusiùn de [[Turin|Türìn]] che, fina da-u [[1872]], a portava in-te Löa i figiö maòtti de [[scrofula]]. U Marino Piemontese, prugetòn da-u [[Pietro Fenoglio]], tenpu da [[Primma Goæra Mondiâ|primma]] e da [[Segonda Guæra Mondiâ|segunda guêra mundiâle]] u l'è stêtu devöòn cumme ospeâ militâre, pe pö pasâ a l'Ospeâ San Giuànni de Türìn e vegnî in véu ospeâ, pe esse a-a fìn seròn du [[1982]]. A strutǜa, fêta de ciüméntu Hennebique, a l'è sciǜ tréi cén, ciǜ ün seminteròn, e a g'ha tütt'in gìu in parcu dund'u gh'è ascì a cà du guardiàn<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210487.pdf|tìtolo=Ex Ospedale Marino Piemontese con parco e annessa casa del custode - Relazione storico-artistica|léngoa=IT|vìxita=2025-11-25}}</ref>. * Colònia a-u mâ "Città di Torino": cunplèssu fêtu custruî da-u patrunòn de scöe de [[Turin|Türìn]] du [[1932]], u se tröva a-e Ovivétte e u l'êa devöòn pe portâ a-i bagni i figiö de sta sitê. U cunplèssu da colònia, fabricòn in-tu stile rasiunalista cun di reciàmmi a-u neuclascicu, u se cunpûne d'ina custrusiùn prinsipâle a tréi cén cun de pertinense, ch'i l'êan dîte u "chioscu d'igiene" e a "cà de custodia", ciǜ che in depòxitu<ref>{{Çitta web|url=http://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210881.pdf|tìtolo=Colonia Marina ex Patronato scolastico - Relazione tecnico-scientifica|léngoa=IT|vìxita=2025-11-22}}</ref>. * Punte du Nicciu: u punte du Nicciu, dîtu ascì u punte de San Bastiàn, u l'è in punte ch'u travèrsa [[U Fusòn (Löa)|U Fusòn]] dund'u l'è ciü da vixìn a-e müàgge, sciü-u sö cantu de nord-èst, a-i pé da Lobiétta. Cumm'u gh'è scrîtu cun de prìe giànche in-tu risö du punte, a strutǜa a l'è stêta fabricâ du [[1691]], foscia a-u postu de in'âtra ciǜ antìga. U punte u g'ha in arcu sulu, lungu 12&nbsp;mêtri, cu-in prufî de bluchétti de prìa e de maùi renbòn a de spalêe da mêxima prìa<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''Il ponte di S. Sebastiano'', pp. 164-166}}</ref>. * Punte de Munte Carmèllu: a punénte de Munte Carmèllu, pe traversâ u valùn du [[riàn de Berbene]], u se ghe tröva in gran punte a trezze archi, prugetòn pe vuluntê du [[Gianandrîa I Doja|Gianandrîa I]] a-a fìn du [[XVII secolo|Sinqueséntu]]. U punte u l'è lungu 160&nbsp;mêtri, largu 7&nbsp;m e u g'ha in'ātéssa a-u ciǜ de 12&nbsp;m. In'otta u l'êa decuròn a-e sö estremitê cun de funtane, pasandughe in simma u bêu du Prìnsipe, mentre, in-ti tenpi de mizeîa, sutt'a-i sö erchi i se ghe trövavan fina de chè a dùi cén, ch'i rèstan ancùn pe-u livéllu di fundi<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''Il viadotto di Monte Carmelo'', p. 175}}</ref>. * [[U Puntassu|U Puntàssu]]: in-ta regiùn di Puntàssi, a-i cunfìn cu-[[U Burghettu (Santu Spiritu)|u Burghéttu]], i se trövan e ruine d'in punte ch'u traversava u [[Riàn Cazasse|Riàn da Fìn]], fabricòn in-te l'etê rumana in-te l'ocaxùn di travàggi a-a ''[[Via Julia Augusta]]'' ösciǜi da l'inperatû [[Adriàn]] tra-u [[124]] e u [[125|125 d.C.]] U Puntàssu u l'è lungu 22 mêtri in-te tüttu, di-quali 6,60&nbsp;m de arcu a tüttu sèstu, pe-ina larghéssa de 6,20&nbsp;m e in'ātéssa de l'arcu sciü-u fundu du riàn ch'a l'êa de 3,30&nbsp;m<ref>{{Çitta lìbbro|outô=B. Massabò|tìtolo=Strade romane, ponti e viadotti|url=https://books.google.it/books?id=hLz37Hxn7uIC&pg=PA222|ànno=1996|editô=L'Erma di Bretschneider|çitæ=Rómma|léngoa=IT|pp=222-230|capìtolo=I ponti romani di Loano lungo la Via Julia Augusta|cid=Massabò, 1996|ISBN=88-70-62951-1}}</ref>. * U Punte de Burgu: punte ch'u travèrsa [[U Fusòn (Löa)|U Fusòn]] a-u Castéllu, u l'è dîtu ascì u punte rumàn, ma pe da bun u l'è bén ciǜ mudèrnu, fabricòn pe dùe otte in-ta primma mitê du [[XVIII secolo|Setteséntu]] scicumme ch'u l'êa stêtu purtòn vìa da l'êgua du Fusòn. U g'ha in arcu sulu de duzze mêtri, cu-u prufî de maùi, de spalìne de prìa e u fundu de risö. U g'ha di archi sciü-u pāpêtu de settentriùn ch'i sun i rèsti du béu du Prìnsipe, ch'u ghe pasava in simma, mentre a meridiùn u punte u l'êa traversòn da-u béu du Cumǜn<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''Il ponte di Borgo Castello'', p. 172}}</ref><ref>{{Çitta|Arecco, 2013|pp. 117-118}}</ref>. * A Lobiétta: sciü-u bastiùn de levante de müàgge de Löa, da-i tenpi da sö custrusiùn du [[XVI secolo|Sinqueséntu]] u se ghe tröva ina lobbia da-a furma a bardachìn, cuèrta da in têtu d'abaìn e pōsâ sciǜ quattru pilastri che, pe-i lati lunghi, i g'han ina culonna de [[Pria de Finô|prìa de Finâ]] in-tu mezzu. Chì, segundu a tradisiùn, i cunti Doja i ghe pasavan e seiâne d'estê, a-u fréscu du [[U Fusòn (Löa)|Fusòn]]<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''La Loggetta'', p. 163}}</ref><ref>{{Çitta|Arecco, 2013|p. 87}}</ref>. * Funtana Giuànna: a l'è ina funtana du [[XVIII secolo|Setteséntu]], foscia prugetâ da-u [[Giovanni Battista Cantoni]], cu-in pilastrìn in-tu mezzu de [[Pria de Finô|prìa de Finâ]] e scurpìu a tritùi e ninfe, ch'u rézze in vâzu inbeletòn da mascherùi de dund'u ne rugiva l'êgua. Sta funtana, insémme a de âtre, a l'inprinsìpiu a l'êa miscia in-tu viâle dîtu de Funtane, che da-u Castéllu u chinava a-a Maîna, pe esse mesciâ du [[1959]] in-tu giardìn tra-a Tûre pentagunâle e u Palàssu du Cumǜn<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''La Fontana Giovanna'', p. 160}}</ref>. === Architetüe militâri === <gallery widths="150" mode="packed"> Castéllo di Döia (Lêua) - vìsta da Sàn Damiàn.jpg|U castéllu di Doja Loano-mura.jpg|In töccu de müàgge Loano - Torre Pentagonale - 202209021800.jpg|U Turiùn cu-e müàgge Porta Passorino Loano, SV.jpg|A porte du Relöiu </gallery> * Castéllu de Löa: misciu in simma a-a cuntrâ du Castéllu, ch'a n'ha pigiòn u numme, u l'è stêtu a primma rexidensa di Doja de Löa. A sö fundasiùn a ne vegniéva da primma du [[XII secolo|Milleséntu]], pe pasâ cu-u tenpu da strutǜa pe-a diféza a rexidensa di scignûi e pigiâ, du [[XVI secolo|Sinque]]-[[XVII secolo|Seiséntu]], e sö furme d'ancö. Sti travàggi i g'han dêtu l'àia d'in palàssu du [[Renascimento|Rinascimentu]], da-e müàgge tütte tenzǜe e cun ciǜ àe vaciê sciü-u curtî, ch'i g'han in simma ina lobbia<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''Il Castello'', pp. 170-172}}</ref>. * Müàgge de Löa: u Burgu Drentu u g'ha tüttu in gîu de müàgge ch'i u sèran, fabrichê in-ta segunda mitê du [[XVI secolo|Sinqueséntu]] pe vuluntê de génti de Löa, ch'i l'han avüe de lungu in prupietê, e finìe du [[1578]], gràssie ascì a-e dunasiùi du [[Gianandrîa I Doja|Gianandrîa I]]. E müàgge i g'han ina ciànta a sìnque lati e i sun stête fabrichê cun prìe du [[U Fusòn (Löa)|Fusòn]] e cāsïna de furnâxi a munte du paîze. Lunghe ciǜ o menu mille mêtri in-te tüttu, ste müàgge i l'han in spesû a-e fundasiùi d'in mêtru e i rivan a in'ātéssa de sìnque mêtri, cun tantu de pasàggiu in simma<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''Le mura'', p. 162}}</ref><ref>{{Çitta|Arecco, 1996|''3.3 Le mura'', pp. 53-54}}</ref>. * Tûre pentagunâle: cunusciüa in antìgu cumme u Turiùn, sta tûre a l'è stêta isâ in simma a-u bastiùn de nord-ovest, in-te müàgge a punénte du Palàssu di Doja. A l'è stêta fabricâ ciǜ tardi de müàgge, foscia du [[1602]], e a se svilüppa sciǜ quattru cén: tra de sti lì, in-ti dùi ciǜ èrti u se ghe pö intrâ sulu che pe-u pasàggiu in simma a-e müàgge, ch'u riva drîtu da-u Palàssu e che ina otta u l'êa cuèrtu da ina lobbia<ref>{{Çitta|Arecco, 1996|''3.6 Il bastione di nord-ovest e la Torre Pentagonale'', p. 59}}</ref><ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''Torre pentagonale'', pp. 160-162}}</ref>. * Porte du Relöiu: a porte du Relöiu, dîta ascì a porte di Passuìn, a l'è üna de quattru porte ch'i l'êan drovìe in-te müàgge du Burgu Drentu, fabricâ sciǜ prugèttu du Domenico Catibini, [[Órdine de Sant'Agostìn|fratte de San'Oustìn]], pe cuntu du [[Gianandrîa I Doja|Gianandrîa I]], ch'u l'ha ösciǜa cumme a méggiu decurâ. U relöiu ch'u g'ha dêtu u numme u l'è stêtu zuntu du [[1774]], quàndu lì in simma u se gh'è mesciòn a canpanétta che, da-u [[XVIII secolo|Setteséntu]], a sönava in-tu caxu de perìculu<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''Le porte'', pp. 163-164}}</ref><ref>{{Çitta|Arecco, 1996|''3.7 Le porte della città e la Torre dell'Orologio'', p. 61}}</ref>. * Bastiùn Mazza: u Mazza u l'è u bastiùn méggiu cunservòn di séi ch'i gh'êan a-a Maîna, misciu sciü-u cantu de levante de müàgge. A-a giurnâ d'ancö, u l'è èrtu pocu ciǜ de tréi mêtri scicumme che u terén in gîu u l'è stêtu isòn quand'u s'è lastregòn e vîe, cu-e sö müàgge ch'i g'han de scarpâ e fina ina garitta renbâ sciǜ ün di sö canti<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''I baluardi'', pp. 162-163}}</ref><ref>{{Çitta|Arecco, 1996|''3.4 I bastioni sul mare e l'antico palazzo comunale'', p. 55}}</ref>. === Sciti archeulogichi === * U Castelâ: in-ta regiùn cu-u mêximu numme, nu guêi da luntàn da-i cunfìn cu-[[a Prìa]], in-te di scavi di [[Anni 1990|anni '90]] u l'è stêtu trövòn in vilaggiu di [[Liguri Antighi|Ligüri antìghi]], ün di cuscì dîti [[Castelà (furtificasiùn)|castelê]], de dund'u ne vegne ascì u tupònimu. In-te stu scitu i sun stête trövê de strutǜe de l'[[Etæ do Brónzo|Etê du Brunzu]] antìga e de mezzu, ciǜ ina tunba che, pe-i rèsti ch'i ghe sun stêti scrövèrti, a l'è stêta döveâ fina in-te l'[[Etæ do Ràmmo|Etê du Rammu]]<ref name=":4" />. === Müzei === <gallery widths="150" mode="packed"> Loano museo del mare.jpg|Vista du Müzeu du Mâ </gallery> * Müzeu du Mâ: u müzeu du mâ u l'è in müzeu de Löa ch'u se tröva in-tu Palàssu du Kursaal, in-tu salùn a-u centru du ciàn terén, dund'u l'è stêtu inaugüròn a-i 8 d'agùstu du [[2005]]. In-tu müzeu, ch'u canpa de testimunianse da vitta de mâ a Löa e in-ta sö parte de [[Rivêa de Ponénte|Rivêa]], u gh'è misciu in mustra de libbri, papê, futugrafìe de l'[[XIX secolo|Öttu]]-[[XX secolo|Növeséntu]] e mudelìn de barchi, ciǜ che di arnêzi e di strümenti da mainâ e de burdu<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitloano.it/6567/news/museo-del-mare-e-della-marineria/|tìtolo=Museo del Mare della Marineria|dæta=1 frevâ 2016|léngoa=IT|vìxita=2025-11-14}}</ref>. === Natǜa === * SIC Munte Raviné - Rocca Barbena: u [[Scîto d'interèsse comunitâio|scitu d'interèsse cumünitàiu]] du [[Munte Raviné]] e da [[Rocca Barbena]] u l'è ina regiùn prutètta de 2.576&nbsp;ha creâ du [[1995]], ch'a cunprende di töcchi du territòiu di cumǜi de [[Barestin|Barestìn]], [[Buinzan|Buisàn]], [[Castrevegliu|Castrevéggiu]], Löa e [[Tuiran|Tuiàn]]. Caraterìstica de stu scitu a l'è in paizàggiu servêgu che, pe-a prezensa de [[Dolòmia|dulomie]] da furmasiùn de San Péu a-u Munte, u g'ha di fenòmini inpurtanti de carsismu. U SIC u dà ascì de prutesiùn a in sèrtu nümeru de ciànte e de béstie in perìculu, cumme a [[Genziànn-a ligùre|gensiâna ligüre]], a [[Canpanòla de Sànn-a|canpanula de Savùna]] e u [[Gànbou de sciùmme|gànberu de riàn]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic43/index.htm#|tìtolo=SIC e ZPS in Liguria » Savona » Monte Ravinet - Rocca Barbena|léngoa=IT|vìxita=2025-11-18}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324011|tìtolo=Monte Ravinet - Rocca Barbena|léngoa=EN|vìxita=2025-11-18}}</ref>. * SIC Munte Carmu - Munte Settepàn: u l'è in âtru scitu d'interèsse cumünitàiu ch'u se svilüppa in-t'ina parte du territòiu de Löa. U l'è stêtu creòn turna du [[1995]] e u cröve ina regiùn de 7.575&nbsp;ha, spartìa cu-i cumǜi d[[a Prìa]], [[Bardenèi|Bardenéi]], [[Buinzan|Buisàn]], [[Bormia|Burmia]], [[Carizan|Caisàn]], [[Castrevegliu|Castrevéggiu]], [[Giüstexine|Giüsténixe]], Löa, [[Magiö]], [[Riôtu|Riâtu]], [[Tuiran|Tuiàn]] e [[Oseria|Uzéia]]. Tra-e varietê de ciànte e de béstie ch'i trövan chì de prutesiùn, ciǜ che quélle mensönê de d'âtu, i ghe sun ancùn u [[Safràn ligùre|safràn ligüre]], u [[Faxàn de montàgna|faxàn de muntagna]] e u [[Felis silvestris|gattu servêgu]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic36/index.htm|tìtolo=SIC e ZPS in Liguria » Savona » M. Carmo - M. Settepani|léngoa=IT|vìxita=2025-11-19}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1323112|tìtolo=Monte Carmo - Monte Settepani|léngoa=EN|vìxita=2025-11-19}}</ref>. * SIC Munte Ciàzze Secche: stu scitu prutèttu, ch'u piggia u numme da-u [[Ciàzze Secce|briccu]] ch'u se ghe tröva, u se spande sciǜ 302&nbsp;ha tra-i cumǜi d[[a Prìa]], [[Giüstexine|Giüsténixe]] e Löa, tegnǜi a màccia e bòschi bén che ruinê da-u fögu. In parte, a regiùn a l'è ancùn cuèrta da èrbi de [[Natta (erbu)|natta]], cun de âtre ciànte rêe cumme, turna, a [[Canpanòla de Sànn-a|canpanula de Savùna]] e a ''[[Tuberaria lignosa]]'', mentre in-ti sciti a prê i ghe nascian tante qualitê d'[[orchidêe]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic42/index.htm#|tìtolo=SIC e ZPS in Liguria » Savona » Monte Ciazze Secche|léngoa=IT|vìxita=2025-11-21}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324007|tìtolo=Monte Ciazze Secche|léngoa=EN|vìxita=2025-11-21}}</ref>. * SIC Fundu du mâ Löa - Arbenga: âtru SIC custituìu in-tu meze de zügnu du [[1995]], u se spande sciǜ 541&nbsp;ha de mâ tra-i cumǜi d'Arbenga, Löa, [[U Burghettu (Santu Spiritu)|U Burghéttu]] e [[U Sejô|U Seiâ]], cu-ina créna ch'a l'è cuèrta da ün di prê de ''Posidonia oceanica'' ciǜ inpurtanti da regiùn. De ciǜ, i ghe sun ascì di prê de ''Cymodocea nodosa'' e, tra-e specie ciǜ rêe, u se ghe pö trövâ a ''Pinna nobilis''.<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/marini/sic10/index.htm|tìtolo=Fondali di Loano - Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324973|tìtolo=Fondali Loano - Albenga|léngoa=IT|vìxita=2024-08-10}}</ref> == Ecunumîa == [[Immaggine:Monnaie - Italie, Ville de Loano, Giovanni Andrea III Doria, Luigini, 1665, Loano - btv1b113115131 (1 of 2).jpg|miniatura|In [[Loigìn|luigìn]] du cunte [[Gianandrîa III Doja|Gianandrîa III]], batǜu in-te Löa du [[1665]]]] A-a giurnâ d'ancö l'ecunumîa de Löa a l'è fundâ sciü-i servissi e u türismu ma, in-tu pasòn, a l'êa du bèllu ciǜ varia. A partî da 'n'ecunumîa ch'a l'êa ligâ pe-u ciǜ a-e canpagne, cu-u crésce da Maîna i sun rivê cu-u tenpu de növe ativitê, spunciê ascì da-u cunti Doja. A cumensâ survatüttu da-u [[XVI secolo|Seiséntu]] u gh'êa in gran nümeru de fàbbriche, tütte di Doja, cumme muìn, gunbi, fàbbriche de saùn, de pùe negra, de cāsîna e de prudòtti de têra da custrusiùn, ciǜ che i furni, ina fetàja e paéggi mazaghìn; aministrê da agenti du cunte o dêti a pixùn. Du [[XVIII secolo|Setteséntu]], scicumme che i bêni feudâli i l'axévan cumensòn a pagâ e tàsce a-u [[Regno de Sardegna|regnu]], i cunti i l'han vendǜu cu-u tenpu e sö ativitê tantu a-i véggi aministratûi che a di sitadìn privê<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''I secondi Doria. Organizzazione politico-finanziaria della Contea Doria'', p. 62}}</ref>. Du Setteséntu a s'êa svilüpâ ancùn de ciǜ a cultivasiùn de oîve che, pe-u sö réu ciǜ bun che u gran, a cuntinuava a levâghe de têre zà da-u seculu de primma. Alantùa i muntavan ascì i cumèrci a bastu cu-u [[Piemonte|Piemunte]], mentre a pesca a nu l'êa guêi inpurtante, cun poche famìgge ch'i ghe travagiavan. De cuntru, du [[1776]], bén ün cappu de famìggia sciǜ quattru u l'è dîtu esse in mainâ, ciǜ âtri sètte ch'i l'êan patrùi de barchi. Tra-i artexèn, e ancùn pe-u seculu de doppu, in-te Löa u gh'è dîtu essighe caigâ e savatìn, argentê, curdâ, cāfêtu, bancâ, ferâ, barilâ, butâ, tintû, capelâ e mestru d'ascia. De fàbbriche u gh'êa ancùn paéggi muìn e gunbi, a papelêa de l'Ursuàn e in'âtra du cunte in-tu territòiu de [[Vèrsci|Vèrxi]], ciǜ che fàbbriche de fidê e de saùn, cun ste-lì che du [[1795]]-[[1796|96]] i l'êan bén vintisìnque<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''I secondi Doria. Vita economica nel 1700'', pp. 85-87}}</ref>. De l'[[XIX secolo|Öttuséntu]], de mentre che sèrte indüstrie i cumensavan a vegnî ciǜ poche, a l'è bén cresciǜa a maîna cumerciâle de Löa, che fina a-i tenpi di vapuri a l'è stêta üna de ciǜ inpurtanti da Ligüria. I barchi de Löa i l'êan fêti pe-u ciǜ in-ti ciantê du postu, survatüttu quélli de Amico e de Cerruti, e i l'êan tantu de cabutàggiu pe-u [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]] che, ciǜ tardi, bui a navegâ tütti i mâ. Fra de sti-lì, ch'i sun stêti tostu séntu a esse custruìi in-te Löa tenpu d'ina trenténa d'anni, ina sinquanténa i l'êan sutta patrùn da famìggia Rocca, che cu-i sö scagni e mazaghìn a serviva u Mediteraneu intrégu. Dapö, fra-i âtri patrùi inpurtanti de Löa u gh'è stêtu i Coxe, i Chiozza, i Patrone, i Traverso, i Isnardi e i Lavagna; cuscì cumme paégge famìgge de capitèn de barchi<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''La marineria loanese nell'800'', pp. 85-87}}</ref>. A-a fìn, du [[XX secolo|Növeséntu]], i sun vegnǜe menu e ciǜ tante tra-e ativitê da tradisiùn, mentre u s'êa drovìu quarche indüstria picìna cumme ina fàbbrica de licuri e üna de arme, ciǜ che u maxellu du cumǜn. A tütte e mainêe, in-tu primmu doppuguêra i sun rivê i primmi bagni che, insémme a-e culonie a-u mâ, i l'han fêtu da fundasiùn a l'inpurtansa de Löa cumme destinasiùn pe-u türismu d'estê<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''La marineria loanese nell'800'', pp. 145-147}}</ref>. == Cultüa == === Istrusiùn === <gallery mode="packed" widths="180" style="text-align:center"> Loano SV biblioteca.jpg|A Bibliutêca Cìvica "Antonio Arecco" </gallery> ;Bibliutêche A Bibliutêca Cìvica "Antonio Arecco" a l'è a bibliutêca du cumǜn de Löa, miscia in-tu Palàssu du Kursaal dund'a l'è stêta fundâ du [[1970]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.loano.sv.it/it/unita_organizzative/biblioteca|tìtolo=Biblioteca|outô=Cumǜn de Löa|léngoa=IT|vìxita=2025-11-04}}</ref>. In-ta bibliutêca, ch'a se spande sciǜ 400&nbsp;mêtri quaddri, u gh'è cunservòn ciǜ de 22.000 ünitè, tantu a stanpa che, pe ina parte picìna, ascì d'âtru genere<ref>{{Çitta web|url=https://anagrafe.iccu.sbn.it/it/ricerca/dettaglio.html?monocampo=IT-SV0056|tìtolo=Biblioteca civica Antonio Arecco|léngoa=IT|vìxita=2025-11-04}}</ref><ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''Biblioteca civica'', p. 225}}</ref>. ;Scöe Löa a g'ha de scöe da l'azìlu a-e superiuri, ch'i fan tütte parte de l'Istitǜu Cunprensìvu Löa-Buisàn<ref>{{Çitta web|url=https://unica.istruzione.gov.it/cercalatuascuola/istituti/SVIC808009/i-c-loanoboissano/|tìtolo=I. C. Loano-Boissano|outô=Ministéru de l'Istrusiùn e du Meritu|léngoa=IT|vìxita=2025-11-04}}</ref>. In-tu detàggiu, u gh'è in azìlu a-e Cazèlle dedicòn a-u Simone Stella, e scöe elementâri pübliche "Mons. Valerga" e "Milanesi", misce in-te Cursu Europa e in-ti Gazzi, ciǜ che e "Rossello" de [[Figge de Nostra Scignùa d'a Mizeicordia|mùnighe da Madonna da Mizeicòrdia]], privê, ch'i l'han seròn du [[2025]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2025/06/loano-dopo-150-anni-chiude-listituto-rossello-suor-antonia-valori-accoglienza-e-misericordia-pilastri-della-nostra-scuola/|tìtolo=Loano, dopo 150 anni chiude l'istituto Rossello. Suor Antonia: "Valori, accoglienza e misericordia pilastri della nostra scuola"|outô=Luca Berto|dæta=13 zügnu 2025|léngoa=IT|vìxita=2025-11-04}}</ref>. Dapö u gh'è ancùn, in-ti Gazzi, e medie "Mazzini-Ramella" e, in-te Ovivétte, l'istitǜu superiure "Giovanni Falcone", spartìu in-te trê ramme scientifica, ecunomica e tecnulogica<ref>{{Çitta web|url=https://isfalcone.edu.it/|tìtolo=Istituto d'Istruzione Secondaria Superiore "Giovanni Falcone" Loano|léngoa=IT|vìxita=2025-11-04}}</ref>. === Parlâ de Löa === [[Immaggine:Monuménto a-a Madònna (Vèrsi, Lêua) - tàrga in léngoa lìgure (2).jpg|miniatura|Targa in-tu parlâ de Vèrxi miscia da-u munuméntu a-a Madonna]] In-te Löa u se ghe parla u [[Lengoa ligure|ligüre]] in-t'ina mainêa che, cumme pe-[[a Prìa]] e pe [[Borṡi|Borzi]], a l'è miscia a-u cunfìn tra-e [[Lìgure céntro-òcidentâle|varietê de centru-punénte]] e [[Lìgure centrâle|quélle du centru]], cun ciǜ infruénse da-u [[Lengoa zeneize|parlâ de Zéna]] e ciǜ destacâ da-e vixîne varietê da [[Valle du Varatella|Vaâtèlla]], de tipu bén ciǜ [[Dialettu arbenganese|arbenganeze]]. Trêtu caraterìsticu du parlâ de Löa u l'è a velarizasiùn de [[A tònica velarizâ|"a" tonica]], ch'a nu gh'è né a-a Prìa né a Borzi, mentre pe du rèstu u se ghe suméggia asê, cumme che a-e canpagne d[[U Burghettu (Santu Spiritu)|u Burghéttu]] sciü-u cunfìn, ch'i ne sun stête bén infruensê. Pe cuntru, u gh'è paégge diferense tra Löa e u parlâ de [[Vèrsci|Vèrxi]], ch'u s'è mantegnǜu ciǜ antìgu e cun mênu infruense da Rivêa: a sö sciurtìa tipica a l'è l'asurdiméntu de {{IPA|[ʒ]|lij}} a {{IPA|[ʃ]}}, ch'u se tröva presenpiu in-tu numme mêximu du paîze, dîtu ''Vèrsci'' da-i verxìn, cu-in'evulusiùn che, a l'in gîu, a l'è stêta trövâ sulu che a [[Giüstexine|Giüsténixe]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=[[Giulia Petracco Sicardi]]|curatô=[[Giulia Petracco Sicardi]], [[Fiorenzo Toso]] e Patrizia Cavallaro|tìtolo=Vocabolario delle parlate liguri|ànno=1985-1992|editô=Consulta Ligure|çitæ=Zéna|léngoa=LIJ, IT|p=113|volùmme=Vul. IV}}</ref>. Pe scrîve u parlâ de Löa üna de primme pruposte a l'è stêta quélla, funética, du prufesû Enrico Cavalli, ch'u l'ha döveâ pe-i sö stüddi sciü-i tupònimi du cumǜn sciurtìi sciü-a ''Gazzetta di Loano'' du [[1936]] e, dapö, in-t'in vulümme du [[1939]]<ref>{{Çitta|Arecco, 2013|p. 5}}</ref>. Löa a g'ha ascì in puêta in ligüre, u [[Luigi Panero]] di Prigê, dîtu u "Patâ", che cu-i sö scrîti da-u vîvu sensu da natǜa u g'ha in stile ch'u se suméggia asê a quéllu du [[Doardo Firpo|Firpo]]<ref>{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/antologia/luiggi-pane/|tìtolo=Luigi Panero (1903-1960)|outô=[[Alessandro Guasoni]]|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2025-11-12}}</ref>. === Cuxina === * Crùstuli de Löa: i crùstuli i sun in dûse tipicu de Löa pe-u tenpu de [[Carlevâ]], fêti in-t'ina mainêa ch'a se suméggia a-e [[Pêti de muniga|bōxîe]]. I g'han ina pasta de faîna, bitìru, lête e süccu, ciǜ che di güsti cumme l'êgua de limunétti, u vìn giàncu o âtru segundu a versciùn. I crùstuli de Löa i sun stêti misci a ricètta pe-a primma otta du [[1958]] e a stu dûse u gh'è dedicòn fina ina sagra, ch'a se tegne de lüggiu. A-a giurnâ d'ancö, sta sagra a l'è fêta sciü-a pasegiâ ma in tenpu a se tegniva a-u Castéllu, pe rigordâ l'[[Andrîa II Doja|Andrîa II]] che lì, segundu a tradisiùn, u l'axéva dêtu di crùstuli a-e génti de Löa a-u muméntu de l'inaugürasiùn de Munte Carmèllu<ref>{{Çitta web|url=https://www.ligucibario.com/alfabeto_del_gusto/crostolo-di-loano-sv/|tìtolo=Crostolo di Loano|outô=Umberto Curti|léngoa=IT|vìxita=2025-11-21}}</ref><ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''Sagra del crostolo'', p. 218}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/evento/loano-sul-lungomare-torna-la-sagra-del-crostolo/|tìtolo=Loano, sul lungomare torna la "Sagra del Crostolo"|léngoa=IT|vìxita=2025-11-21}}</ref>. * [[Turta de sücca dûse|Turta de sücca]]: sta turta a l'è in dûse fêtu in-te Löa, a-[[a Prìa]] e in-te quarche paîze in gîu, dunde a tradisiùn a ne tröva e urìgini fina du [[XVII secolo|Seiséntu]]. Turta da téstigu, a se cunpûne d'in röu fêtu de sföggia de faîna, êgua e öiu, mentre u pìn u l'è pe-u ciǜ de sücca, mescciâ insémme a öve, faîna de cêxi, pignö, üghétta, vìn e süccu<ref>{{Çitta web|url=https://www.ligucibario.com/alfabeto_del_gusto/torta-di-zucca/|tìtolo=Torta di zucca|léngoa=IT|vìxita=2025-11-21}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.ilsecoloxix.it/eventi/2017/09/04/news/la-gastronomica-a-pietra-ligure-e-dolce-con-la-torta-di-zucca-1.30867127|tìtolo="La Gastronomica" a Pietra Ligure è dolce con la torta di zucca|outô=Marco Oliveri|dæta=4 seténbre 2017|léngoa=IT|vìxita=2025-11-21}}</ref>. A sta ricètta, insémme a-a [[turta vèrde]] e a de âtre turte da tradisiùn, a l'è dedicâ a "Fèsta da Turta Ligüre", ch'a se tegne tütti i anni sciü-a pasegiâ<ref>{{Çitta web|url=https://www.albengacorsara.it/2025/04/16/sul-lungomare-di-loano-torna-la-festa-della-torta-ligure-3/|tìtolo=Sul lungomare di Loano torna la "Festa della Torta Ligure"|dæta=16 arvî 2025|léngoa=IT|vìxita=2025-11-21}}</ref>. * Pocìn: u pocìn u l'è ina ricètta tipica de [[Vèrsci|Vèrxi]], fêta da ina mescciüa d'êgua, sâ, bitìru e furmàggiu. Du pocìn u n'exìste ascì ina versciùn dûse che, pe cuntru, a g'ha drentu de lête, süccu e scòrsia de limùn<ref>{{Çitta web|url=https://www.ligucibario.com/alfabeto_del_gusto/pocin-di-verzi/|tìtolo=Pocin di Verzi|outô=Umberto Curti|léngoa=IT|vìxita=2025-11-21}}</ref>. == Manifestasiùi == <gallery widths="150" mode="packed"> Loano CarnevaLöa 2025 estate.jpg|U CarnevaLöa d'estê Loano, serata DORIA, 14 giugno 2025.jpg|Seiâna du Riturnu di Doja </gallery> * CarnevaLöa: in-te Löa u l'è inandiòn tütti i anni ün di carlevê ciǜ inpurtanti de l'Italia, u ciǜ grande da Ligüria. U CarnevaLöa u se tegne, a tenpu, in-te dùe duméneghe de fîa: in-ta primma u gh'è u "Paliu di Burghi" cu-i câri de cuntrê de Löa, in-ta segunda u gh'è de cuntru u "Paliu di Cumǜi", cu-i câri fêti da-i paîzi a l'in gîu. De ciǜ, u carlevâ de Löa u se tegne ascì in-t'in'edisiùn d'estê. Sta manifestasiùn, ch'a g'ha de raìxe antìghe, a l'è stêta ricunusciüa cumme carlevâ storicu, cu-a sitê de Löa ch'a l'è raprezentâ ascì da quattru maschere: ''Beciancin'', ''Puè Pepin'', ''Capitan Fracassa'' e a ''Principessa Doria del Castello''<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitloano.it/grandi-eventi/carnevaloa/|tìtolo=CarnevaLöa|léngoa=IT|vìxita=2025-11-06}}</ref>. * Prémmiu nasiunâle "Città di Loano": prémmiu de livéllu italiàn dedicòn a-a mǜxica tradisiunâle, u l'è inandiòn da-u [[2005]] e guagnòn da-u méggiu album de stu genere a sciurtî in-te l'annu de primma<ref>{{Çitta web|url=https://premioloano.it/chi-siamo/|tìtolo=Chi siamo|outô=Premio Nazionale Città di Loano per la Musica Tradizionale Italiana|léngoa=IT|vìxita=2025-11-06}}</ref>. * Fèsta de Bàzue: in-te sta manifestasiùn, ch'a se tegne in gîu a mez'agùstu, a l'è miscia in scêna a càccia a-e bàzue, cu-in curteu de figüe mascherê e d'artisti e, a-a fìn, i föghi<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitloano.it/grandi-eventi/festa-delle-basue/|tìtolo=Festa delle Basüe|léngoa=IT|vìxita=2025-11-06}}</ref>. * U Riturnu di Doja: u se tratta d'ina rievucasiùn storica di tenpi di Doja, cun di spetaculi a-a mainêa du [[Renascimento|Rinascimentu]], ch'a repiggia u muméntu quàndu, du [[1575]], a l'êa stêta diciarâ a libera [[cuntêa de Löa]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitloano.it/grandi-eventi/rievocazione-storica-e-ritorno-dei-doria/|tìtolo=Ritorno dei Doria|léngoa=IT|vìxita=2025-11-06}}</ref>. * Nötte Giànca: d'estê, in-te st'ocaxùn chì u gh'è de mǜxica da-u vîvu in-te tütta a Maîna, cu-in cuncèrtu in ciàssa e di banchetti cu-u mangiâ o de artisti in gîu pe-i carùggi, mentre e bütéghe i rèstan drovìe fin a-a nötte<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitloano.it/grandi-eventi/notte-bianca/|tìtolo=Notte Bianca|léngoa=IT|vìxita=2025-11-06}}</ref>. == Fèste e fée == <gallery widths="150" mode="packed"> Procesción da Madònna da Vixitaçión (Lêua, 2022) - arîvo (3).jpg|E cungréghe in ciàssa pe-i 2 de lüggiu Procesción da Biâ Màia Vèrgine de Mónte Carmêlo (Lêua, 2022) - salûo a-o mâ (2).jpg|U salüu a-u mâ in-ta prucesciùn du Carmèllu </gallery> * Fèsta da Madonna da Vixitasiùn: a se tegne tütti i anni a-i 2 de lüggiu, cu-ina prucesciùn de cungréghe da tütta a Rivêa ch'a parte d'in-ta ciàssa du Cumǜn pe chinâ a-u mâ e fâghe u salüu e, dapö, a benedisiùn, a rigordâ tütti i morti in mâ. Sta fèsta a l'è de antìga tradisiùn, vegnindune fina da-u [[1637]], quàndu e génti de Löa, pe pùja d'in ataccu di türchi, i l'êan sciurtìe in prucesciùn pe racumandâse a-a Madonna da Vixitasiùn ma, cu-a lüxe ch'i favan, i l'han fêtu crédde a-i pirati ch'u ghe fusse ina gran guarnixùn, sarvandu cuscì a sitê<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitloano.it/12049/news/tre-giorni-eventi-la-festa-della-madonna-della-visitazione/|tìtolo=Tre giorni di eventi per la festa della Madonna della Visitazione|dæta=25 zügnu 2018|léngoa=IT|vìxita=2025-11-06}}</ref><ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''Processioni e feste religiose'', pp. 217-218}}</ref>. * Fèsta da Madonna du Carmèllu: a fèsta de Munte Carmèllu, ch'a cazze i 16 de lüggiu, a l'è ina ricurensa rispetâ fina da-u [[XVII secolo|Seiséntu]], a-i tenpi da fundasiùn du cunventu, cu-ina sö mensiùn ch'a ne vegne fina da-u [[1723]]. A-a giurnâ d'ancö, pe sta fèsta u se tegne ina prucesciùn a-a séja, fêta tra-u cunventu e a capelétta da-a Fetàja, cu-in salüu a-u mâ da càscia primma ch'a l'intre turna in gêxa<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitloano.it/10113/news/festa-della-madonna-del-carmelo/|tìtolo=Festa della Madonna del Carmelo|dæta=14 lüggiu 2017|léngoa=IT|vìxita=2025-11-06}}</ref>. * Tra-e âtre fèste de gêxa, pe-u ciǜ cun tantu de prucesciùn, i se pöan rigordâ a fèsta de San Xidòu, festezâ da ciǜ de sent'anni a-i 5 de zügnu<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitloano.it/9718/news/festa-san-isidoro-2/|tìtolo=Festa di San Isidoro|dæta=3 zügnu 2017|léngoa=IT|vìxita=2025-11-06}}</ref>, quélla pe [[San Gioâne Batista|San Giuànni u Batìsta]], u patrùn de Löa, a-i 24 de zügnu<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitloano.it/5243/news/festa-patronale-san-giovanni-battista/|tìtolo=Festa patronale di San Giovanni Battista|dæta=24 zügnu 2015|léngoa=IT|vìxita=2025-11-06}}</ref>, a Nativitê de Maria a Vèrxi, cu-a sagra "di 8", a-i 8 de seténbre<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitloano.it/5918/news/processione-religiosa-santa-nativita-maria-vergine/|tìtolo=Processione religiosa Santa Natività di Maria Vergine|léngoa=IT|vìxita=2025-11-06}}</ref>, u Santìscimu Numme de Maria a-i 12 de seténbre<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitloano.it/2105/news/festa-del-santissimo-nome-maria/|tìtolo=Festa del Santissimo Nome di Maria|dæta=11 seténbre 2013|léngoa=IT|vìxita=2025-11-06}}</ref>, Santa Lìbbia, a-i Quàrxe e cun tantu de sagra, a-i 15 de seténbre<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitloano.it/10769/news/agra-campestre-santa-libera-processione/|tìtolo=Sagra campestre di Santa Libera e processione|dæta=12 seténbre 2017|léngoa=IT|vìxita=2025-11-06}}</ref> e a Madonna da Mercêde a-i 24 de stu meze<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitloano.it/10829/news/festa-nostra-signora-della-mercede/|tìtolo=Festa di Nostra Signora della Mercede|dæta=26 seténbre 2017|léngoa=IT|vìxita=2025-11-06}}</ref><ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''Processioni e feste religiose'', pp. 217-218; ''Sagre campestri'', p. 218}}</ref>. == Sport == <gallery widths="150" mode="packed"> Palaçétto do Spòrt 'Eliodoro Garassini' (Lêua) - vìsta (1).jpg|U Palaséttu du Sport "Eliodoro Garassini" Loano SV.jpg|I canpi da bocce a-u cuèrtu du "Bocciodromo" </gallery> In-tu cumǜn de Löa u se ghe tröva paégge strutǜe pe-e ativitê spurtive che, in-tu detàggiu, i sun: * Canpu da balùn cumünâle "Giorgio Ellena": in-ti Gazzi, ciǜ che u canpu regulamentâre u cunplèssu u cunprende ancùn in canpu da balùn a 5 e ün da balùn a 7<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2023/08/loano-stanziati-150mila-euro-per-la-sistemazione-dei-campetti-in-sintetico-dello-stadio-ellena/|tìtolo=Loano, stanziati 150mila euro per la sistemazione dei campetti in sintetico dello stadio Ellena|dæta=18 agùstu 2023|léngoa=IT|vìxita=2025-10-25}}</ref>. Stu canpu u l'è quéllu de cà pe l'A.S.D. San Francesco Loano, che d'ancö a zöga in [[Eccellensa Liguria|Ecelensa]] ma che, in-ta sö stoja, a l'êa rivâ fina in-ta [[Série D (zêugo do balón)|Serie D]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.asdsanfrancescoloano.it/la-societa/|tìtolo=La società|léngoa=IT|vìxita=2025-10-25}}</ref>. * Palaséttu du Sport "Eliodoro Garassini": strutǜa mudèrna fêta de legnu e cun de grandi vedrê, a g'ha dùe piscine a-u cuèrtu, de-quale üna da 25 metri, ciǜ che in canpu da basket/volley e ina palèstra. De cunplèssu i fan parte ancùn ina piscina a l'avèrtu da 50 metri e dùe ciǜ picìne<ref name=":3">{{Çitta web|url=https://loanoperlosport.it/strutture-sportive/|tìtolo=Strutture sportive|léngoa=IT|vìxita=2025-10-25}}</ref>. Chì a g'ha de sede a sucietê spurtiva Doria Nuoto 2000 Loano, ch'a g'ha de squaddre de nöu, nöu artisticu, ballanöu e triathlon, e ch'a ghe inandia tütti i anni u meeting nasiunâle "Città di Loano"<ref>{{Çitta web|url=https://www.dorianuotoloano.com/|tìtolo=Doria Nuoto Loano|léngoa=IT|vìxita=2025-10-25}}</ref>. U canpu da basket u l'è quéllu de cà pe-a squaddra de Löa, a Basket Loano Eliodoro Garassini, che d'ancö a zöga in-ta segunda serie ligüre<ref>{{Çitta web|url=https://www.playbasket.it/liguria/club.php?obj=3462|tìtolo=A.S.D. Basket Loano Eliodoro Garassini|léngoa=IT|vìxita=2025-10-25}}</ref>. * Palaséttu du Sport "Giuseppe Guzzetti": palaséttu du sport da vixìn a-e scöe medie, u l'è stêtu inauguròn du [[2011]] e u cuntegne in canpu a-u cuèrtu devöòn tantu da-e scöe che da-e sucietê spurtive de basket e de volley da sitê<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2011/10/loano-inaugura-il-nuovo-palazzetto-pignocca-sport-marchio-di-fabbrica-della-citta/|tìtolo=Loano inaugura il nuovo Palazzetto, Pignocca: "Sport marchio di fabbrica della città"|dæta=27 utùbre 2011|léngoa=IT|vìxita=2025-10-25}}</ref>. * Bocciodromo de Löa: strutǜa pe-u zögu de bocce, a se tröva a-e Ovivétte e a se cunpûne de öttu canpi cuèrti e öttu a l'avèrtu, de 27,5/28&nbsp;m pe tréi<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2025/08/loano-pubblicato-il-bando-di-gara-per-la-gestione-del-bocciodromo/|tìtolo=Loano, pubblicato il bando di gara per la gestione del bocciodromo|léngoa=IT|vìxita=2025-10-25}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20241103091656/https://www.visitloano.it/331/senza-categoria/bocciodromo/|tìtolo=Bocciodromo|léngoa=IT|vìxita=2025-10-25}}</ref>. * Tennis Loano: pe-u zögu du tennis u se ghe tröva i circulu in-ta regiùn de Vignasse che, in-tu detàggiu, u g'ha sìnque canpi de têra e dùi de scinteticu<ref>{{Çitta web|url=https://www.loano.tennis/service/campi-da-tennis/|tìtolo=Campi da tennis|léngoa=IT|vìxita=2025-10-25}}</ref>. Du rèstu, u gh'è ancùn e palèstre de Valerga e du Falcone, devöê ascì da-e sucietê spurtive, in circulu nauticu e u canpettu a l'avèrtu "San Giuseppe"<ref name=":3" />. Da primma de l'[[XIX secolo|Öttuséntu]] e ancùn in-ti [[Anni 1970|anni '70]], in-te Löa u se ghe zögava ascì a-u [[Balùn (zögu)|balùn]], cun dùi canpi dedichê. L'ün, ciǜ picìn, u l'êa in-tu Burgu Drentu, in curispundensa da Ciàssa du Dücca, d'ancö Ciàssa Palèstru, l'âtru u l'êa in-tu ciàn strêtu tra-e [[Müàgge de Löa|müàgge da Maîna]] e [[U Fusòn (Löa)|U Fusòn]], alantùa dîtu u "Zögu du Fusòn" e cunusciüu ancùn a-a giurnâ d'ancö cumme u "Zögu du Balùn"<ref>{{Çitta|Arecco, 2013|p. 79}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pallapugno/la-pallapugno-torna-a-loano/|tìtolo=La pallapugno torna a Loano|dæta=18 utùbre 2009|léngoa=IT|vìxita=2025-10-25}}</ref>. == Aministrasiùn == === Scindichi de Löa === [[Immaggine:Loano-municipio2.jpg|miniatura|Palàssiu Doja, u palàssiu du cumǜn de Löa]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Notte}} {{ComuniAmminPrec|1800|1800|Giuseppe Robado|||<ref name="Arecco1984,148">{{Çitta|Arecco, 1984|''I sindaci dal 1800 in poi'', p. 148}}</ref>}} {{ComuniAmminPrec|1800|1800|Francesco Aicardi|||<ref name="Arecco1984,148" />}} {{ComuniAmminPrec|1800|1800|Giuseppe Patrone|||<ref name="Arecco1984,148" />}} {{ComuniAmminPrec|1800|1800|Giuseppe Robado|||<ref name="Arecco1984,148" />}} {{ComuniAmminPrec|||G. Nicolò Ghiglioni|||<ref name="Arecco1984,148" />}} {{ComuniAmminPrec|||Vincenzo Patrone|||<ref name="Arecco1984,148" />}} {{ComuniAmminPrec|||Giacomo Isnardi|||<ref name="Arecco1984,148" />}} {{ComuniAmminPrec|||Zeffirino Accame|||<ref name="Arecco1984,148" />}} {{ComuniAmminPrec|||Vincenzo Maria Spalla|||<ref name="Arecco1984,148" />}} {{ComuniAmminPrec|||Vincenzo Tomaso Elice|||<ref name="Arecco1984,148" />}} {{ComuniAmminPrec|||Nicola Bertoluzzo|||<ref name="Arecco1984,148" />}} {{ComuniAmminPrec|||Francesco Aicardi|||<ref name="Arecco1984,148" />}} {{ComuniAmminPrec|1803|1803|Vincenzo Patrone||Sitadìn prescidénte|<ref name="Arecco1984,148" />}} {{ComuniAmminPrec|1803|1807|G.B. Robado||''Maire''|<ref name="Arecco1984,148" />}} {{ComuniAmminPrec|1808|1814|Vincenzo Patrone||''Maire''|<ref name="Arecco1984,148" />}} {{ComuniAmminPrec|1815|1816|G.B. Robado||Scindicu|<ref name="Arecco1984,148" />}} {{ComuniAmminPrec|1816|marsu 1817|Matteo Musso||Scindicu|<ref name="Arecco1984,148" />}} {{ComuniAmminPrec|marsu 1817|8 lüggiu 1817|Carlo Porro||Scindicu pruvisòiu|<ref name="Arecco1984,148" />}} {{ComuniAmminPrec|8 lüggiu 1817|1819|Tomaso Rocca Ceresola||Scindicu|<ref name="Arecco1984,148" />}} {{ComuniAmminPrec|1820|1823|Vincenzo Pairone||Scindicu|<ref name="Arecco1984,148" />}} {{ComuniAmminPrec|1824|1825|G.B. Lanteri||Scindicu|<ref name="Arecco1984,148" />}} {{ComuniAmminPrec|1826|1827|Antonio Lanteri||Scindicu|<ref name="Arecco1984,148" />}} {{ComuniAmminPrec|1828|1831|Pietro Olivieri||Scindicu|<ref name="Arecco1984,148" />}} {{ComuniAmminPrec|1832|1833|Antonio Lanteri||Scindicu|<ref name="Arecco1984,148" />}} {{ComuniAmminPrec|1834|1835|Antonio Isnardi||Scindicu|<ref name="Arecco1984,148" />}} {{ComuniAmminPrec|1836|1838|Saverio Marchesano||Scindicu|<ref name="Arecco1984,148" />}} {{ComuniAmminPrec|1839|1844|Giacomo Rocca||Scindicu|<ref name="Arecco1984,148" />}} {{ComuniAmminPrec|1845|1848|Simone Stella||Scindicu|<ref name="Arecco1984,148" />}} {{ComuniAmminPrec|1849|1852|Ambrogio Ramella||Scindicu|<ref name="Arecco1984,149">{{Çitta|Arecco, 1984|''I sindaci dal 1800 in poi'', p. 149}}</ref>}} {{ComuniAmminPrec|1852|1853|Domenico Garassini||Scindicu|<ref name="Arecco1984,149" />}} {{ComuniAmminPrec|1854|1860|Carlo Rubadi||Scindicu|<ref name="Arecco1984,149" />}} {{ComuniAmminPrec|1861|1871|Giuseppe Isnardi||Scindicu|<ref name="Arecco1984,149" />}} {{ComuniAmminPrec|1872|1877|Alessandro Rocca||Scindicu|<ref name="Arecco1984,149" />}} {{ComuniAmminPrec|1878|1880|Antioco Accame||Scindicu|<ref name="Arecco1984,149" />}} {{ComuniAmminPrec|1881|1883|Giuseppe Accame||Scindicu|<ref name="Arecco1984,149" />}} {{ComuniAmminPrec|1884|1885|Simone Rocca||Scindicu|<ref group="n.">U l'ha dêtu e dimisciùi da-a càrega</ref><ref name="Arecco1984,149" />}} {{ComuniAmminPrec|1878|1880|Giuseppe Isnardi||Scindicu|<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''I sindaci dal 1800 in poi'', pp. 149-150}}</ref>}} {{ComuniAmminPrec|1890|seténbre 1893|Giuseppe Rocca||Scindicu|<ref name="Arecco1984,150">{{Çitta|Arecco, 1984|''I sindaci dal 1800 in poi'', p. 150}}</ref>}} {{ComuniAmminPrec|seténbre 1893|1895|Nicolò Torello||Scindicu|<ref name="Arecco1984,150" />}} {{ComuniAmminPrec|1896|1898|Francesco Garassini-Garbarino||Scindicu|<ref name="Arecco1984,150" />}} {{ComuniAmminPrec|4 agùstu 1900|1900|Giuseppe Amico||Scindicu|<ref name="Arecco1984,150" />}} {{ComuniAmminPrec|1900|1900|||Cumisâiu straurdinâiu|<ref name="Arecco1984,150" />}} {{ComuniAmminPrec|1900|lüggiu 1914|Emanuele Accame||Scindicu|<ref name="Arecco1984,150" />}} {{ComuniAmminPrec|lüggiu 1914|4 nuvénbre 1920|Nicolò Torello||Scindicu|<ref name="Arecco1984,150" />}} {{ComuniAmminPrec|4 nuvénbre 1920|6 marsu 1923|Emanuele Accame||Scindicu|<ref name="Arecco1984,150" />}} {{ComuniAmminPrec|13 mazzu 1923|1924|Guglielmo Bruna|Partìu Nasiunâle Fascista|Scindicu|<ref name="Arecco1984,151">{{Çitta|Arecco, 1984|''I sindaci dal 1800 in poi'', p. 151}}</ref>}} {{ComuniAmminPrec|1924|11 utùbre 1926|G.B. Chiozza||Scindicu|<ref name="Arecco1984,151" />}} {{ComuniAmminPrec|1926|1927|Giuseppe Adalberto Angelelli|Partìu Nasiunâle Fascista|Pudestâ|<ref name="Arecco1984,151" />}} {{ComuniAmminPrec|16 nuvénbre 1927|1928|Carlo Scotti||Cumisâiu straurdinâiu|<ref name="Arecco1984,151" />}} {{ComuniAmminPrec|1928|1929|Vincenzo Violante||Cumisâiu straurdinâiu|<ref name="Arecco1984,151" />}} {{ComuniAmminPrec|1929|1934|Ottavio Borsarelli|Partìu Nasiunâle Fascista|Pudestâ|<ref name="Arecco1984,151" />}} {{ComuniAmminPrec|1934|1934|Ottavio Borsarelli||Cumisâiu straurdinâiu|<ref name="Arecco1984,151" />}} {{ComuniAmminPrec|27 lüggiu 1934|1938|Eugenio Genta|Partìu Nasiunâle Fascista|Pudestâ|<ref name="Arecco1984,151" />}} {{ComuniAmminPrec|1938|1938|Bernardo Berio||Cumisâiu straurdinâiu|<ref name="Arecco1984,151" />}} {{ComuniAmminPrec|1938|1938|Giuseppe Rinonapoli||Cumisâiu straurdinâiu|<ref name="Arecco1984,151" />}} {{ComuniAmminPrec|26 agùstu 1938|zenâ 1944|Giuseppe Rinonapoli|Partìu Nasiunâle Fascista|Pudestâ|<ref name="Arecco1984,151" />}} {{ComuniAmminPrec|1944|1944|Emanuele Cerruti||Cumisâiu straurdinâiu|<ref name="Arecco1984,151" />}} {{ComuniAmminPrec|1944|1944|Vincenzo Lisi||Cumisâiu straurdinâiu|<ref name="Arecco1984,151" />}} {{ComuniAmminPrec|1944||Mario Valerio||Cumisâiu straurdinâiu|<ref name="Arecco1984,151" />}} {{ComuniAmminPrec|||Vincenzo Lisi||Cumisâiu straurdinâiu|<ref name="Arecco1984,151" />}} {{ComuniAmminPrec|31 lüggiu 1945|23 arvî 1946|Stefano Carrara|[[Partio Comunista Italian|Partìu Cumunista Italiàn]]<br />Partìu Repüblicàn Italiàn<br />Partìu d'Asiùn |[[Scindico|Scindicu]]|<ref group="n.">Misciu in càrega da-u Cumitòn de Liberasiùn Nasiunâle</ref><ref name="Arecco1984,151" />}} {{ComuniAmminPrec|23 arvî 1946|21 nuvénbre 1946|Giuseppe Canepa|[[Democraçîa Cristiann-a|Demucrasìa Cristiana]]|Scindicu|<ref name="Arecco1984,151" />}} {{ComuniAmminPrec|26 nuvénbre 1946|11 zügnu 1951|Felice Vignola|[[Democraçîa Cristiann-a|Demucrasìa Cristiana]]|Scindicu|<ref name="Arecco1984,151" />}} {{ComuniAmminPrec|11 zügnu 1951|17 nuvénbre 1951|Gerolamo Bossi|[[Democraçîa Cristiann-a|Demucrasìa Cristiana]]|Scindicu|<ref name="Arecco1984,151" />}} {{ComuniAmminPrec|17 nuvénbre 1951|29 nuvénbre 1962|Pietro Ciarlo|[[Democraçîa Cristiann-a|Demucrasìa Cristiana]]|Scindicu|<ref name="Arecco1984,151" />}} {{ComuniAmminPrec|29 nuvénbre 1962|29 zenâ 1967|Felice Elice|[[Democraçîa Cristiann-a|Demucrasìa Cristiana]]|Scindicu|<ref name="Arecco1984,151" />}} {{ComuniAmminPrec|29 zenâ 1967|7 utùbre 1967|Felice Elice|La Palma<br />(lista civica)|Scindicu|<ref name="Arecco1984,151" />}} {{ComuniAmminPrec|7 utùbre 1967|5 frevâ 1974|Mario Rembado|[[Democraçîa Cristiann-a|Demucrasìa Cristiana]]|Scindicu|<ref name="Arecco1984,151" />}} {{ComuniAmminPrec|5 frevâ 1974|30 lüggiu 1978|Giuseppe Guzzetti|[[Democraçîa Cristiann-a|Demucrasìa Cristiana]]|Scindicu|<ref name="Arecco1984,151" />}} {{ComuniAmminPrec|30 lüggiu 1978|15 utùbre 1988|Eliodoro Garassini|[[Democraçîa Cristiann-a|Demucrasìa Cristiana]]|Scindicu|<ref name="Arecco1984,151" />}} {{ComuniAmminPrec|15 utùbre 1988|7 zügnu 1993|Mario Rembado|[[Democraçîa Cristiann-a|Demucrasìa Cristiana]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|7 zügnu 1993|28 arvî 1997|Francesco Cenere|[[Democraçîa Cristiann-a|Demucrasìa Cristiana]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|28 arvî 1997|14 mazzu 2001|Francesco Cenere|Polu pe-e Libertê|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 mazzu 2001|30 mazzu 2006|Angelo Vaccarezza|Cà de Libertê|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|30 mazzu 2006|17 mazzu 2011|Angelo Vaccarezza|U Populu da Libertê|Scindicu|<ref group="n.">Da-u 24 de zügnu du 2009 u l'è stêtu ascì prescidénte da [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savùna]]</ref>}} {{ComuniAmminPrec|17 mazzu 2011|7 zügnu 2016|Luigi Pignocca|U Populu da Libertê|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|7 zügnu 2016|4 utùbre 2021|Luigi Pignocca|Pignocca sindaco<br />(lista civica de centru-drîta)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|4 utùbre 2021|''in càrega''|Luca Lettieri|Per Loano<br />(lista civica de centru-drîta)|Scindicu|<ref group="n.">In-ta [[Léga Nord|Lega]]</ref>|}} {{ComuniAmminPrecFine}} === Binelàggi === U cumǜn de Löa u l'è binéllu de: * {{Binelàggio|FRA|Francheville|4=Francheville (metropuli de Liùn)}}, da-i 11 de dixénbre du [[2003]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.visitloano.it/loano-e-il-gemellaggio/|tìtolo=Comitato Promotore dei Gemellaggi, per sentirsi cittadini d'Europa|léngoa=IT|vìxita=2025-07-25}}</ref>. == Vìe de cumünicasiùn == === Stradde === U cumǜn de Löa u l'è traversòn da-a [[Stradda statâle 1 Vìa Aurelia|Vìa Aurelia]], che in-te stu töccu a lìga [[A Prìa]], a levante, cu-[[U Burghettu (Santu Spiritu)|u Burghéttu]], a punénte. Da-i tenpi da fundasiùn da Maîna sta vìa a traversava u paîze pe-u Carùggiu, pe turnâ lungu l'antìgu percursu da ''[[Via Julia Augusta|Julia Augusta]]'' cumme ch'a ne sciurtìva. Dapö, du [[1837]], u tràffegu u l'è stêtu mesciòn lungu a növa "vìa da Maîna", a mâ du Burgu Drentu, pe esse purtâ a munte de stu lì, a l'ürtimu, du [[1940]], in-tu scitu dunde l'Aurelia a passa ancùn a-a giurnâ d'ancö<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''Viabilità e toponomastica'', p. 120}}</ref>. De ciǜ, in-tu territòiu du cumǜn u se tröva ascì a [[Stradda pruvinciâle 25 Löa-Buisàn-Tuiràn|stradda pruvinsâle 25]], ch'a parte d'in-ti Gazzi pe traversâ dunque u cumǜn de [[Buinzan|Buisàn]] e chinâ fina in-tu territòiu de [[Tuiran|Tuiàn]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/strade/sp25|tìtolo=SP 25 Loano-Boissano-Toirano|léngoa=IT|vìxita=2025-07-26}}</ref>. A frasiùn de [[Vèrsci|Vèrxi]] a l'è ligâ cun Löa pe mezzu de ciǜ vìe, ch'i repiggian, in parte, u percursu de végge müatêe. In-tu detàggiu, a müatêa ch'a chinava d'in Vèrxi a se deramava in-te dùe vìe ina otta rivâ in-te l'Ursuàn: l'üna a pasava pe-e Bulâxe mentre l'âtra, pasâ a-u de là du [[U Fusòn (Löa)|Fusòn]], a chinava in-te Löa pe-i Gazzi. U prugèttu d'in stradùn ch'u zuntasse Vèrxi cun Löa u remunta fina a-u [[1850]], a tütte e mainêe u l'è stêtu drovìu sulu che du [[1874]], cu-u punte sciü-u Fusòn ch'u l'è du [[1876]]<ref name=":2">{{Çitta|Arecco, 1984|''Verzi è unito a Loano'', p. 118}}</ref>. === Feruvìe === {{Véddi ascì|Stasiùn de Löa|càngio variànte=U mêximu argumentu in detàggiu}} [[Immaggine:Stazione di Loano - fabbricato viaggiatori lato binari.jpg|miniatura|U fabricòn pe-i viagiatùi]] Löa u g'ha ina sö stasiùn sciü-a [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|feruvìa Zéna-Vintimìggia]], ativâ du [[1872]] insémme a l'inaugürasiùn da lìnea intréga, cu-in primmu fabricòn pe-i viagiatùi, de legnu, ch'u l'êa misciu a munte da feruvìa. U fabricòn ch'u se végghe a-a giurnâ d'ancö u l'è in prugèttu du [[Roberto Narducci]] du [[1936]], ch'u l'è stêtu inaugüròn a-i 22 d'arvî du [[1937]]<ref>{{Çitta|Arecco, 2013|p. 132}}</ref>. In-ta stasiùn de Löa i se ghe fèrman tütti i [[Trêno regionâle (Itàlia)|trêni regiunâli]] ch'i ghe pàssan, ciǜ che ina cùbbia de [[InterCity (Italia)|trêni InterCity]] a-u giurnu<ref>{{Çitta web|url=https://www.e656.net/orario/stazione/loano/treni-dalle-00-alle-12.html|tìtolo=Stazione di LOANO|léngoa=IT|vìxita=2025-11-16}}</ref>. === Portu === [[Immaggine:Pòrto de Lêua.jpg|miniatura|Vista du portu|sinistra]] Löa a g'ha in portu türìsticu, ciamòn a ''Marina di Loano'', cun in'estensciùn che a l'inprinsìpiu a l'êa ciǜ picìna<ref>{{Çitta|Arecco, 1984|''Il porticciolo turistico'', p. 221}}</ref>. Difêti, stu portu u l'è stêtu prugetòn a l'inprinsìpiu pe-e barche da pescòi, cun di travàggi ch'i sun cumensê a-i 25 de zügnu du [[1957]] pe finî du [[1961]]<ref>{{Çitta|Arecco, 2013|p. 122}}</ref>. A-a giurnâ d'ancö u portu de Löa u l'è rivòn a squêxi mille posti barca in-te tüttu, u segundu ciǜ grande da [[Rivêa de Ponénte|Rivêa de Punénte]] intréga, pe di pescàggi da 3,5 a 5&nbsp;m e de lunghésse fina a 85&nbsp;m<ref>{{Çitta web|url=https://www.marinadiloano.it/it/la-marina/il-porto|tìtolo=Il porto|outô=Marina di Loano|léngoa=IT, EN, FR, DE|vìxita=2025-07-28}}</ref>. == Notte == ;Notte a-u tèstu <references group="n." /> ;Notte bibliugràfiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Padre Enrico del SS. Sacramento|tìtolo=Cenni storici e memorie della città di Loano dai suoi primordii fino ai tempi moderni|url=https://books.google.com/books?id=Ox46syLvAksC&pg=PA13|ànno=1879|editô=Tipografia della Gioventù|çitæ=Zéna|léngoa=IT|cid=Padre Enrico, 1874}} * {{Çitta lìbbro|outô=Antonio Arecco|tìtolo=Loano. Storia - Monumenti - Itinerari - Turismo|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0007518|ànno=Arvî 1984|editô=Editrice - Tipolitografia F.lli Stalla|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|cid=Arecco, 1984}} * {{Çitta lìbbro|outô=Antonio Arecco|tìtolo=Loano e il suo sviluppo nei secoli (centro storico)|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0438684|ànno=Frevâ 1996|editô=Cumǜn de Löa - Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Löa - Arbenga|léngoa=IT|cid=Arecco, 1996|colànn-a=Quaderni della Civica Biblioteca}} * {{Çitta lìbbro|outô=Antonio Arecco|tìtolo=Val Nimbalto con Loano e Verzi Boissano|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/LIG0244079|colànn-a=Le nostre località: toponomastica storica dell'Ingaunia orientale|ànno=Utùbre 2013|editô=Tipografia Natgraf|çitæ=Löa|léngoa=IT|volùmme=Vul. II|cid=Arecco, 2013}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de föa == * {{Çitta web|url=https://comune.loano.sv.it/|tìtolo=Scitu du cumǜn|léngoa=IT|vìxita=2025-07-19}} * {{Çitta web|url=https://www.visitloano.it/|tìtolo=Scitu türìsticu uficiâle|léngoa=IT, EN, FR|vìxita=2025-07-19}} {{Comûni da Provinsa de Sann-a}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Löa| ]] qpu8js40y5ctoujw32yidi0x814lx31 Riôtu 0 1737 274897 273701 2026-10-20T18:50:54Z N.Longo 12052 wl 274897 wikitext text/x-wiki {{Finarìn|variànte=, in-tu parlô du postu}} {{Divisione amministrativa |Nome = Riôtu |Tipo = [[comùn|cumüne]] |Panorama = Veduta di Rialto.jpg |Didascalia = <div align="center">Vista de l'ôta canô du Pora</div> |var-localizaçión = Lucalis̠asiùn |var-stâto = Stôtu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]] |Divisione amm grado 2 = Savuna |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scìndicu]] |Amministratore locale = Valentina Doglio |Partito = lista cìvica "Rialto Passione Comune" |Data elezione = 10-6-2018 |Data rielezione = 14-5-2023 |Mandato = 2 |var-teritöio = Teritoriu |var-cordinæ = Curdiné |var-altitùdine = Artéssa |var-superfìcce = Süperficie |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 537 |Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2019&lingua=ita Dètu Istat] - Pupulasiùn res̠idénte a-i 31 d'otubre du 2023. |Aggiornamento abitanti = 31-10-2023 |var-denscitæ = Denscité |var-divixoìn_confinànti = Cumüni cunfinanti |Divisioni confinanti = [[Bormia|Burmia]], [[Carizan|Carisàn]], [[Côrxi]], [[Magiö|Maiö]], [[Oseria|Os̠éria]], [[U Tû]] |var-âtre_informaçioìn = Ôtre infurmasiòi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füs̠u urôriu |var-cod._cadàstro = Cod. catastu |var-tàrga = Targa |Zona sismica = 3 |Gradi giorno = 2338 |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = de Riôtu |var-patrón = Patrùn |Patrono = [[Sàn Pê|San Péru]] |var-festîvo = Festivu |Festivo = [[29 zûgno|29 de s̠ügnu]] |var-cartografîa = Cartugrafìa |Mappa = Map of comune of Rialto (Savona, Italy).svg |Didascalia mappa = Pus̠isiùn du cumüne de Riôtu in-ta pruvinsa de Savuna. |var-scîto_ofiçiâ = Scitu uficiô }} '''Riôtu''' (''Riâto'' in [[Lengoa zeneize|s̠enéis̠e]], ''Rialto'' in [[Lengoa zeneize|italiàn]]) u l'è ün [[Comun|cumüne]] [[Liguria|lìgüre]] de 537 abitanti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" /> in-ta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]]. == Geugrafia == [[Immaggine:Rialto-torrente Pora.jpg|sinistra|miniatura|A cascôta de Ferere, furmô da-u Pora.|250x250px]] U teritoriu du cumüne de Riôtu u se truva pe-a ciü parte in-te l'ôta valô da [[Pora (sciüméra)|sciüméra Pora]], ch'a fenisce pe caciôse in-tu [[Mâ Ligure|Mô Lìgüre]] a-[[A Marina (Finô)|a Marina]] doppu ch'a l'à pasó u cumüne de [[Côrxi]]. U cumüne u l'è furmó da ciü cuntrè spanteghè in-scia riva di munti ch'i se faccian da setentriùn in-scia valô, méntre l'ôtra riva, au lüvegu, a l'è scuéxi du tüttu cuvèrta de boschi<ref name=":0">{{Çitta web|url=http://www.comune.rialto.sv.it/detail.php?ID=56|tìtolo=La nostra Storia|outô=Cumüne de Riôtu|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}</ref>. A setentriùn, teritoriu de Riôtu u munta fìn a-a custéra di munti ch'i u spartiscian da [[Côrxi]] e [[Bormia|Burmia]], cun-u cunfìn ch'u travèrsa, in-te l'urdine, u [[Bric da Cöggia]] (1041&nbsp;m), u [[Munte Ôtu]] (1048&nbsp;m), u [[Briccu di Proei]] (1016&nbsp;m), u [[Bric Pelassa]] (1220&nbsp;m). L'estremitè de punénte du sö teritoriu a riva scuéxi fìn a-a simma du [[Mónte Settepani|Munte Settepani]] (1386&nbsp;m), cun-a végia bôse militô de l'[[Arionàotica Militâre|aeronàutica]] ch'a se truva propriu in-tu cumüne de Riôtu. A levante u cunfìn cun Côrxi u l'è segnó da-a [[Carbüa (sciüméra)|sciüméra de Carbüa]] méntre cuéllu cun [[Magiö|Maiö]], a meridiùn e a punénte, u passa turna pe-a custéra di munti, che chi a cunprénde u [[Bric Gettina]] (1025&nbsp;m) und'i ghe sùn e minére du Purìn, ancö abandunè ma che, a-i ténpi du [[Marchexâto de Finâ|Marchexùn de Finô]], i l'éran tantu inpurtanti pe l'estrasiùn de l'argéntu. === Cuntré === U cumüne Riôtu u l'è furmó da benbén de cuntré, spanteghè pe-u sö teritoriu. Levô a lucalité du capulögu, a ciü inpurtante a l'è cuélla de Véne, séde de parocchia pe sö cuntu. U cö du cumüne u l'è furmó da-e burghé de Cheiràn, da Villa e de Crevegiùn, cun-e rispetive tère ch'i sùn stète delungu separè da-i rién ch'i chinan vèrsu u Pora<ref name=":3" />. A ogni moddu, in-tu statütu du cumüne i sùn aura recunusciüe e cuntré de Berea, Carvi, Cheiràn, Chias̠s̠ari, Crevegiùn, Ciassa Végia, Gianchi, Murìn, Nunsiô, Vene e Villa<ref>{{Çitta web|url=https://municipium-images-production.s3-eu-west-1.amazonaws.com/s3/5711/allegati/statuto-comune-sv-rialto.pdf|tìtolo=Statuto|outô=Cumüne de Riôtu|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20211227011252/http://www.comune.rialto.sv.it/detail.php?ID=62|tìtolo=Località|outô=Cumüne de Riôtu|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}</ref>. === Cunfìn === Riôtu u cunfina cun [[Bormia|Burmia]] e [[Oseria|Os̠éria]] a setentriùn, cun [[Côrxi]] a levante, cun-[[u Tû]] a meridiùn e cun [[Magiö|Maiö]] e [[Carizan|Carisàn]] a punénte. == Storia == === Antighité e Eté de Més̠u === U numme de Riôtu u l'ö dî "riàn ch'u nasce in ôtu", de prubabile cun referiméntu a-a [[Pora (sciüméra)|sciüméra Pora]], e u remunta a l'Eté de Més̠u. Segundu üna tradisiùn du postu, che però a mônca de pröve següre, a l'è stèta üna famia du [[Venneto|Vénetu]], i ''Fugardo'', ch'a l'averèiva fundó u pais̠e doppu ch'a l'è stèta scuria d'in [[Venessia|Venésia]]<ref name=":0" /><ref name=":3">{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/borghi/rialto/|tìtolo=Rialto|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}</ref>. Da l'eté ciü antighe nu gh'è de grénde testimunianse in-tu teritoriu de Riôtu, ma de següru u l'éra s̠a frecuentó da pupulasiùi de [[Liguri Antighi|Lìgüri antighi]], ch'i l'axévan ün [[Castelâ (fortificaçión)|castelô]] inpurtante in-scia [[Rocca de Pèrti]], a-a giurnô d'ancö cunusciüu cumme u [[Vilàggiu de Agnime]], ch'u remunta a l'[[Etæ do færo|Eté du Féru]] e ch'u l'è u scìnbulu de l'inpurtansa du Finô cumme cunfìn tra-e tère di Lìgüri ''[[Sabates]]'' e di ''[[Ingauni]]''. I môncan ascì di rèsti de l'eté rumôna scicumme che a stradda ciü inpurtante da regiùn, a ''[[Via Julia Augusta]]'', a pasôva ciü vixìn a-u mô<ref name=":0" />. Ancura pe tüttu l'[[Etæ de Mëzo|Ôtu Mediuévu]], da-a s̠öna de Riôtu i nu ghe sùn de testimunianse de frecuentasiùn, cun ste tère, cumme pe-u restu du Finô, ch'i l'éran pasè da-a [[Marca Aleramica|Môrca Aleramica]] a cuélla de [[Marca de Sann-a|Savuna]], pe fenî dunca in-tu [[Marchexâto de Finâ|Marchexùn de Finô]] du [[1162]], a-a sö fundasiùn cun-u [[Rìcco I Do Carétto|Riccu I Du Caréttu]]<ref name=":0" />. === Eté mudèrna e cuntenpuranea === Cun-a morte de l'urtimu marchéis̠e, u [[Sforsa Dria Du Carettu|Sforsa Dria]], du [[1602]], u Finô u l'è pasó sutta a l'[[Inpêio spagnòllo|inpéru spagnollu]], pe fenî da-u [[1713]] sutta [[Zena|S̠éna]]<ref name=":02">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20230530033353/https://www.comune.calice-ligure.sv.it/Home/Guida-al-paese?IDPagina=28540|tìtolo=Cenni Storici|outô=Cumüne de Côrxi|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}</ref>. In-te guére napuleòniche u frunte tra-i francéis̠i e austru-piemuntéis̠i pe ciü otte u l'è pasóu pe Riôtu, cun di scuntri viulenti tra-u [[1794]] e u [[1796]] survatüttu in-scia custéra tra-u [[S̠ü du Merögno]] e i munti vexìn. In-te sti anni chi a statua da Madonna da Néive a l'è stèta spustô in-tu pais̠e pe de raxùi de següressa<ref name=":0" />. Cun-a creasiùn da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Lìgüre]] u pais̠e u l'è stètu a l'inprinsipiu tacó a-u departiméntu du [[Letimbru|Letinbru]], cun capulögu a [[Sann-a|Savuna]], ma poi, cun l'anesiùn da [[Liguria|Ligüria]] a l'[[Prìmmo Inpêio françéize|inperu francése]], Riôtu u l'è inserìu in-tu [[Dipartimentu de Muntenötte|departiméntu de Muntenötte]], sutta a-u cantùn du Finô e in-te l'''arrondissement'' de [[Sann-a|Savuna]]. Du [[1815]], doppu a cürta speriénsa da [[Repùbrica Zenéize|Repübbrica S̠enéis̠e]], Riôtu e a [[Liguria|Ligüria]] intrega i sùn dèti a-i [[Savoia]], pe decis̠iùn du [[Congresso de Vienna|Cungrèssu de Viénna]], e dunca inserìi fìn a-u [[1927]] in-ta [[Provìnsa de Zêna|pruvinsa de S̠éna]], pe poi pasô in-ta növa [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]]<ref name=":0" />. U pais̠e u cuntribuiu a-a [[Primma Goæra Mondiâ|primma guéra mundiô]] cun bén settantadui ommi. In-ta [[Segonda Guæra Mondiâ|segunda]], versu a sö fìn, l'area a l'è vegnüa ün céntru inpurtante pe l'ativité di partigién e asci di repübrichìn e di tedeschi, che, a-i [[2 frevâ|2 de frevô]] du [[1945]] i l'àn tacó u canpu di partigién a Ciàn di Corsi, masandune ünse, a-i cuôli u l'è dedicó ün munuméntu<ref name=":0" />. Da-u [[1973]] a-u [[2011]], Riôtu u l'à fètu parte da [[Comunitæ montagnìnn-a Pollupice|Cumünité Muntôna Pollupice]], che però a l'è stèta derfô<ref>{{Çitta web|url=https://www.federalismi.it/ApplOpenFilePDF.cfm?artid=10598&dpath=document&dfile=15072008190233.pdf&content=LIGURIA,+L.R.+n.+24/2008,Disciplina+di+riordino+delle+comunit%25C3%25A0+montane,+disposizioni+per+lo+sviluppo+della+cooperazione+intercomunale+e+norme+a+favore+dei+piccoli+comuni+-++-++-+|tìtolo=L.R. 4 lüu 2008, n. 24|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}</ref>. == Abitanti == === Evulusiùn demugràfica === {{Demografia/Riâto}} === Minuranse fulône === Segundu l'ISTAT, a-u 31 de dixénbre du 2023, a Riôtu i gh'éran 16 rexidénti fulén. === Cugnummi ciü difüs̠i === I cugnummi ciü difüs̠i a Côrxi i sùn ''Bianchi'', ''Brunetto'', ''Chiazzaro'', ''Mallarino'' e ''Casanova''<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=Classifiche dei Cognomi Italiani|léngoa=IT|vìxita=2025-03-07}}</ref>. == Sciti de interesse == === Architetüe religius̠e === ;Parocchia de Riôtu <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Rialto-chiesa san pietro.jpg|A géxa de San Péru Oratoriosansebastianorialto2.jpg|L'oratoriu Madonna della Neve - panoramio.jpg|A Madonna da Néive </gallery> * Géxa de San Péru: a l'è a géxa da parocchia de Riôtu e a se truva in-ta lücalité de Riôtu in "sensu stréitu". U nu l'è guéri céru u muméntu da sö custrusiùn, cun-a primma testimuniansa scrita ch'a remunta a-u [[1356]], scibén che a géxa a ségge foscia du [[XIII secolo|Duxéntu]]. U sö spétu d'ancö u l'è u frütu de recustrusiòi ciü mudèrne, cun l'urtima ch'a l'è stèta du [[XVII secolo|Seiséntu]] segundu u stile baroccu, cunservandu però u canpanìn goticu<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20230922145622/http://comune.rialto.sv.it/detail.php?ID=89|tìtolo=Edifici religiosi|outô=Cumüne de Riôtu|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}</ref>. * Oratoriu de San Bastianìn: scituó arénte a-a géxa de San Péru, u l'è l'oraturiu da parocchia e séde da cunfratèrnita dedicô a-u mèximu santu. U l'è stètu custruiu tra-u [[1751]] e u [[1753]] surva a üna custrusiùn ciü antiga<ref name=":1" />. * Capélla du Santìscimu Numme de Maìn: a se truva in-ta lücalité de Tagiéu e a l'è cunusciüa cumme a capélla de San Benôrdu asci<ref name=":1" />. * Capélla da Nunsiô: in-ta cuntrô di Scotti<ref name=":1" />. * Capélla de Nostra Scignura da Cunsulasiùn: scituô in-ta cuntrô di Carvi, a l'éra a l'inprinsipiu dedicô a San Bastianìn<ref name=":1" />. * Capélla de San Benôrdu: a l'è a capélla da cuntrô de Cheiràn, a l'inprinsipiu dedicô a-a Madonna<ref name=":1" />. * Capélla da Madonna da Néive: a se truva in simma a-a custéra di munti in-sci cunfìn de setentriùn du pais̠e, in-ta lücalité de Merögno, e a l'è stèta custruia du [[1666]] pe dumanda di abitanti de Riôtu. Derucô da-i tedeschi du [[1944]] a l'è recustruia dex'agni doppu<ref name=":1" /><ref name=":2">{{Çitta web|url=http://www.caliceligure.org/public/calice/index.php?option=com_content&view=article&id=43:madonna-della-neve&catid=3:storia-del-paese&Itemid=14|tìtolo=Madonna della Neve|outô=Angelo Tortarolo|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}</ref>. ;Parocchia de Véne <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Rialto-chiesa san lorenzo.jpg|A géxa de San Lurénsu Oratoriosanbernardorialto.jpg|L'oratoriu </gallery> * Géxa de San Lurénsu: a géxa da parocchia de Véne, a sö urigine a no l'è guéri céra, pe-a destrusiùn di papé da géxa. A l'è stèta custruia in-tu stile baroccu<ref name=":1" />. * Oratoriu de San Benôrdu: u l'è oratoriu da parocchia de Véne e séde da cungregasiùn religius̠a da-u mèximu numme. U se truva arénte a-a géxa de San Lurénsu e u l'è stètu recustruiu du [[1727]] cun-u sö spétu d'ancö<ref name=":1" />. * Capélla de San Bastianìn: scituô in-ta lücalité de Cà de Cain<ref name=":1" />. * Capélla du Santìscimu Numme de Maìn: in-ta lücalité de Chias̠s̠ari, s̠a dita Santa Maìn de Rocche<ref name=":1" />. === Architetüe civili === * Canpu de balùn: canpu da s̠ögu pe-u [[Balùn (zögu)|balùn]], u se truva in-ta frasiùn de Véne, vexìn a-a parocchia. A-a giurnô d'ancö a scuaddra du paise, a "Spes", a s̠öga in-ta serie C2. === Müs̠ei === * Müs̠eu da civilté cuntadina: müs̠eu scituó vexìn a-a parocchia de Riôtu, u mustra vari eleménti da vitta in-ti canpi e de tradisiùi du postu<ref name=":3" /><ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20211227004629/http://www.comune.rialto.sv.it/detail.php?ID=83|tìtolo=Il museo della civiltà contadina|outô=Cumüne de Riôtu|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}</ref>. === Natura === Parte du teritoriu du cumüne u se truva in-tu scitu de interesse comunitario (SIC) du [[Munte Carmu]] - [[Mónte Settepani|Munte Settepai]], creó da-u prugèttu [[Natûa 2000|Natura 2000]] pe prutegge de ciante e di agnimè ch'i se truvan sulu chi, cumme a ''[[Campanula sabatia]]'' (canpanula de Savuna) o a ''[[Gentiana ligustica]]'' (gensiôna lìgüre), ciü che di [[Oxelli|oxélli]] cumme l'ôvia reô (''[[Aquila chrysaetos]]''). == Ecunumia == L'agricultüra a l'è delungu stèta l'ativité ecunòmica ciü inpurtante pe Riôtu, in-tu detaggiu pe-a de [[Vìgna|vigne]] e de [[Oîvo|orive]], insemme a l'alevaméntu, a-a lavurasiùn du [[Légno|légnu]] e a-a cultüra de castagne. In-tu pasó a gh'éra ascì üna fériera und'u se travagiôva u féru ch'u ne vegniva da l'[[Îzoa d'Elba|is̠ura d'Elba]], ciü che ün'ôtra pe-a lavurasiùn de l'argentu de minére du Purìn, serè in-te l'[[XIX secolo|Öttuséntu]]<ref name=":0" />. In-ta lücalité de Ciàn di Corsi, in-sci cunfìn a setentriùn du cumüne, und'u gh'è ün curinô furestôle da regiùn asci, da-i [[30 òtôbre|30 d'otubre]] du [[2010]] u gh'è in funsiùn ün parcu de pôre eòliche, furmó da tréi inpianti pe üna puténsa de ciü o menu 2,4&nbsp;MW<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20230608110424/http://www.comune.rialto.sv.it/detail.php?ID=109|tìtolo=Taglio del nastro per il nostro parco eolico|outô=Cumüne de Riôtu|léngoa=IT|vìxita=2021-06-13}}</ref>. == Cultüra == === Dialettu === {{Véddi ascì|Dialéttu finarìn|càngio variànte=U mèximu arguméntu in detaggiu}} A Riôtu se pôrla üna varieté du [[Dialéttu finarìn|finarìn]], ch'u l'è parte du gruppu du [[Lìgure céntro-òcidentâle|lìgüre de céntru-punénte]] e ch'a se truva a [[Finô]] e in-ti pais̠i vexìn, cun di trèti che a Riôtu i se fan ciü cunservativi che in-te varieté da Rivéra. == Fèste e fére == * Fèsta du Massu: fèsta pe-u [[Prìmmo de màzzo|primmu de mas̠u]], a se tegne in-ta capélla da Madonna da Néive. Pe l'ucaxùn se porta ün massu de sciure da-u paise fìn a sta capélla, und'u l'è vendüu a l'incantu in beneficénsa<ref name=":2" /><ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20210613212850/http://comune.rialto.sv.it/detail.php?ID=95|tìtolo=Festa du Massu|outô=Cumüne de Riôtu|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}</ref>. * Fèsta de San Péru: a-i 29 de s̠ügnu, a l'è a fèsta du santu patrùn de Riôtu. * Fèsta da Madonna da Néive: a-i 5 d'agustu, a se tegne in-ta capélla a-u Merögnu, festegiô insemme a-i cumüni vexìn<ref name=":2" /><ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20210613212852/http://comune.rialto.sv.it/detail.php?ID=104|tìtolo=Festa della Madonna della Neve|outô=Cumüne de Riôtu|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}</ref>. == Aministrasiùn == [[Immaggine:Rialto-municipio.jpg|miniatura|250x250px|U municipiu de Riôtu]] === Scindici de Riôtu === {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partiu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nute}} {{ComuniAmminPrec|3=Marisa Brunetto|30 mas̠u 1985|30 mas̠u 1990|5=[[Scindico|Scìndicu]]|4=[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|6=}} {{ComuniAmminPrec|3=Marisa Brunetto|30 mas̠u 1990|24 avrî 1995|5=Scìndicu|4=DC|6=}} {{ComuniAmminPrec|3=Marisa Brunetto|24 avrî 1995|14 s̠ügnu 1999|5=Scìndicu|4=Lista cìvica|6=}} {{ComuniAmminPrec|3=Andrea Quaglia|14 s̠ügnu 1999|14 s̠ügnu 2004|5=Scìndicu|4=Rialto verso il 2000<br />(lista cìvica)|6=}} {{ComuniAmminPrec|3=Andrea Quaglia|14 s̠ügnu 2004|7 mas̠u 2007|5=Scìndicu|4=Rialto verso il 2000<br />(lista cìvica)|6=<ref group="n.">Mortu in càrega</ref>}} {{ComuniAmminPrec|3=Silvio Casanova|24 lüu 2007|14 avrî 2008|5=[[Vicescindico|Vicescìndicu]]|4=Uniti per Rialto<br />(lista cìvica)|6=<ref>[http://www.gazzettaufficiale.biz/atti/2007/20070183/07A07154.htm Subentró cun D.P.R du 24 lüu 2007 publicó in-scia G.U. n. 183 de l'8 agustu 2007]</ref>}} {{ComuniAmminPrec|3=Silvio Casanova|15 avrî 2008|27 mas̠u 2013|5=Scìndicu|4=Uniti per Rialto<br />(lista cìvica)|6=}} {{ComuniAmminPrec|3=Silvio Casanova|13 s̠ügnu 2013|10 s̠ügnu 2018|5=Scìndicu|4=Uniti per Rialto<br />(lista cìvica)|6=}} {{ComuniAmminPrec|3=Valentina Doglio|10 s̠ügnu 2018|14 mas̠u 2023|5=Scìndicu|4=Per Rialto continuità e innovazione<br />(lista cìvica)|6=}} {{ComuniAmminPrec|3=Valentina Doglio|14 mas̠u 2023|''in càrega''|5=Scìndicu|4=Rialto Passione Comune<br />(lista cìvica)|6=}} {{ComuniAmminPrecFine}} === Binellaggi === U cumüne de Riôtu u l'è binéllu cun cuélli de: * {{Binelàggio|CUB|Cauto Cristo}}<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20230922153416/http://comune.rialto.sv.it/detail.php?ID=85|tìtolo=Gemellaggio Rialto - Cuba|outô=Cumüne de Riôtu|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}</ref> == Vie de comunicasiùn == === Stradde === A stradda prinsipô de Riôtu a l'è a SP17 che, pasandu a-u fundu da canô du Pora, a s̠unta u pais̠e cun Côrxi, ciü vèrsu u mô. Pe-u cumüne de Riôtu u ghe passa ascì a SP23, ch'a riva d'in [[Côrxi]] e a cure lungu i cunfìn du pais̠e a setentriùn, pe tacôse dunca a-a SP490, che a munta fìn a-u S̠ü du Merögnu. Intu cumüne de Côrxi, üna déxena de chilòmetri ciü a valle, u gh'è u cas̠éllu de l'[[Outostràdda A10|autustradda A10]] ciü vexìn a Riôtu, s̠untó a-a SP17<ref name=":3" />. == Nute == ;Nute a-u tèstu <references group="n." /> ;Nute bibliugràfiche <references responsive="" /> == Ôtri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de föra == * {{Çitta web|url=http://www.comune.rialto.sv.it/|tìtolo=Scitu uficiô|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}} {{Comûni da Provinsa de Sann-a}} [[Categorîa:Riôtu| ]] 6b0zs038b9bo5rc6y2oevuisvhwnx9w 274930 274897 2026-10-20T20:02:30Z N.Longo 12052 - 274930 wikitext text/x-wiki {{Finarìn|variànte=, in-tu parlô du postu}} {{Divisione amministrativa |Nome = Riôtu |Tipo = [[comùn|cumüne]] |Panorama = Veduta di Rialto.jpg |Didascalia = <div align="center">Vista de l'ôta canô du Pora</div> |var-localizaçión = Lucalis̠asiùn |var-stâto = Stôtu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]] |Divisione amm grado 2 = Savuna |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scìndicu]] |Amministratore locale = Valentina Doglio |Partito = lista cìvica "Rialto Passione Comune" |Data elezione = 10-6-2018 |Data rielezione = 14-5-2023 |Mandato = 2 |var-teritöio = Teritoriu |var-cordinæ = Curdiné |var-altitùdine = Artéssa |var-superfìcce = Süperficie |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 537 |Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2019&lingua=ita Dètu Istat] - Pupulasiùn res̠idénte a-i 31 d'otubre du 2023. |Aggiornamento abitanti = 31-10-2023 |var-denscitæ = Denscité |var-divixoìn_confinànti = Cumüni cunfinanti |Divisioni confinanti = [[Bormia|Burmia]], [[Carizan|Carisàn]], [[Côrxi]], [[Magiö|Maiö]], [[Oseria|Os̠éria]], [[U Tû]] |var-âtre_informaçioìn = Ôtre infurmasiòi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füs̠u urôriu |var-cod._cadàstro = Cod. catastu |var-tàrga = Targa |Zona sismica = 3 |Gradi giorno = 2338 |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = de Riôtu |var-patrón = Patrùn |Patrono = [[Sàn Pê|San Péru]] |var-festîvo = Festivu |Festivo = [[29 zûgno|29 de s̠ügnu]] |var-cartografîa = Cartugrafìa |Mappa = Map of comune of Rialto (Savona, Italy).svg |Didascalia mappa = Pus̠isiùn du cumüne de Riôtu in-ta pruvinsa de Savuna. |var-scîto_ofiçiâ = Scitu uficiô }} '''Riôtu''' (''Riâto'' in [[Lengoa zeneize|s̠enéis̠e]], ''Rialto'' in [[Lengoa zeneize|italiàn]]) u l'è ün [[Comun|cumüne]] [[Liguria|lìgüre]] de 537 abitanti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" /> in-ta [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]]. == Geugrafia == [[Immaggine:Rialto-torrente Pora.jpg|sinistra|miniatura|A cascôta de Ferere, furmô da-u Pora.|250x250px]] U teritoriu du cumüne de Riôtu u se truva pe-a ciü parte in-te l'ôta valô da [[Pora (sciüméra)|sciüméra Pora]], ch'a fenisce pe caciôse in-tu [[Mâ Ligure|Mô Lìgüre]] a-[[A Marina (Finô)|a Marina]] doppu ch'a l'à pasó u cumüne de [[Côrxi]]. U cumüne u l'è furmó da ciü cuntrè spanteghè in-scia riva di munti ch'i se faccian da setentriùn in-scia valô, méntre l'ôtra riva, au lüvegu, a l'è scuéxi du tüttu cuvèrta de boschi<ref name=":0">{{Çitta web|url=http://www.comune.rialto.sv.it/detail.php?ID=56|tìtolo=La nostra Storia|outô=Cumüne de Riôtu|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}</ref>. A setentriùn, teritoriu de Riôtu u munta fìn a-a custéra di munti ch'i u spartiscian da [[Côrxi]] e [[Bormia|Burmia]], cun-u cunfìn ch'u travèrsa, in-te l'urdine, u [[Bric da Cöggia]] (1041&nbsp;m), u [[Munte Ôtu]] (1048&nbsp;m), u [[Briccu di Proei]] (1016&nbsp;m), u [[Bric Pelassa]] (1220&nbsp;m). L'estremitè de punénte du sö teritoriu a riva scuéxi fìn a-a simma du [[Mónte Settepani|Munte Settepani]] (1386&nbsp;m), cun-a végia bôse militô de l'[[Arionàotica Militâre|aeronàutica]] ch'a se truva propriu in-tu cumüne de Riôtu. A levante u cunfìn cun Côrxi u l'è segnó da-a [[Carbüa (sciüméra)|sciüméra de Carbüa]] méntre cuéllu cun [[Magiö|Maiö]], a meridiùn e a punénte, u passa turna pe-a custéra di munti, che chi a cunprénde u [[Bric Gettina]] (1025&nbsp;m) und'i ghe sùn e minére du Purìn, ancö abandunè ma che, a-i ténpi du [[Marchexâto de Finâ|Marchexùn de Finô]], i l'éran tantu inpurtanti pe l'estrasiùn de l'argéntu. === Cuntré === U cumüne Riôtu u l'è furmó da benbén de cuntré, spanteghè pe-u sö teritoriu. Levô a lucalité du capulögu, a ciü inpurtante a l'è cuélla de Véne, séde de parocchia pe sö cuntu. U cö du cumüne u l'è furmó da-e burghé de Cheiràn, da Villa e de Crevegiùn, cun-e rispetive tère ch'i sùn stète delungu separè da-i rién ch'i chinan vèrsu u Pora<ref name=":3" />. A ogni moddu, in-tu statütu du cumüne i sùn aura recunusciüe e cuntré de Berea, Carvi, Cheiràn, Chias̠s̠ari, Crevegiùn, Ciassa Végia, Gianchi, Murìn, Nunsiô, Vene e Villa<ref>{{Çitta web|url=https://municipium-images-production.s3-eu-west-1.amazonaws.com/s3/5711/allegati/statuto-comune-sv-rialto.pdf|tìtolo=Statuto|outô=Cumüne de Riôtu|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20211227011252/http://www.comune.rialto.sv.it/detail.php?ID=62|tìtolo=Località|outô=Cumüne de Riôtu|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}</ref>. === Cunfìn === Riôtu u cunfina cun [[Bormia|Burmia]] e [[Oseria|Os̠éria]] a setentriùn, cun [[Côrxi]] a levante, cun-[[u Tû]] a meridiùn e cun [[Magiö|Maiö]] e [[Carizan|Carisàn]] a punénte. == Storia == === Antighité e Eté de Més̠u === U numme de Riôtu u l'ö dî "riàn ch'u nasce in ôtu", de prubabile cun referiméntu a-a [[Pora (sciüméra)|sciüméra Pora]], e u remunta a l'Eté de Més̠u. Segundu üna tradisiùn du postu, che però a mônca de pröve següre, a l'è stèta üna famia du [[Venneto|Vénetu]], i ''Fugardo'', ch'a l'averèiva fundó u pais̠e doppu ch'a l'è stèta scuria d'in [[Venessia|Venésia]]<ref name=":0" /><ref name=":3">{{Çitta web|url=https://www.mudifinale.com/borghi/rialto/|tìtolo=Rialto|outô=Museo Diffuso del Finale|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}</ref>. Da l'eté ciü antighe nu gh'è de grénde testimunianse in-tu teritoriu de Riôtu, ma de següru u l'éra s̠a frecuentó da pupulasiùi de [[Liguri Antighi|Lìgüri antighi]], ch'i l'axévan ün [[Castelâ (fortificaçión)|castelô]] inpurtante in-scia [[Rocca de Pèrti]], a-a giurnô d'ancö cunusciüu cumme u [[Vilàggiu de Agnime]], ch'u remunta a l'[[Etæ do færo|Eté du Féru]] e ch'u l'è u scìnbulu de l'inpurtansa du Finô cumme cunfìn tra-e tère di Lìgüri ''[[Sabates]]'' e di ''[[Ingauni]]''. I môncan ascì di rèsti de l'eté rumôna scicumme che a stradda ciü inpurtante da regiùn, a ''[[Via Julia Augusta]]'', a pasôva ciü vixìn a-u mô<ref name=":0" />. Ancura pe tüttu l'[[Etæ de Mëzo|Ôtu Mediuévu]], da-a s̠öna de Riôtu i nu ghe sùn de testimunianse de frecuentasiùn, cun ste tère, cumme pe-u restu du Finô, ch'i l'éran pasè da-a [[Marca Aleramica|Môrca Aleramica]] a cuélla de [[Marca de Sann-a|Savuna]], pe fenî dunca in-tu [[Marchexâto de Finâ|Marchexùn de Finô]] du [[1162]], a-a sö fundasiùn cun-u [[Rìcco I Do Carétto|Riccu I Du Caréttu]]<ref name=":0" />. === Eté mudèrna e cuntenpuranea === Cun-a morte de l'urtimu marchéis̠e, u [[Sforsa Dria Du Carettu|Sforsa Dria]], du [[1602]], u Finô u l'è pasó sutta a l'[[Inpêio spagnòllo|inpéru spagnollu]], pe fenî da-u [[1713]] sutta [[Zena|S̠éna]]<ref name=":02">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20230530033353/https://www.comune.calice-ligure.sv.it/Home/Guida-al-paese?IDPagina=28540|tìtolo=Cenni Storici|outô=Cumüne de Côrxi|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}</ref>. In-te guére napuleòniche u frunte tra-i francéis̠i e austru-piemuntéis̠i pe ciü otte u l'è pasóu pe Riôtu, cun di scuntri viulenti tra-u [[1794]] e u [[1796]] survatüttu in-scia custéra tra-u [[S̠ü du Merögno]] e i munti vexìn. In-te sti anni chi a statua da Madonna da Néive a l'è stèta spustô in-tu pais̠e pe de raxùi de següressa<ref name=":0" />. Cun-a creasiùn da [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Lìgüre]] u pais̠e u l'è stètu a l'inprinsipiu tacó a-u departiméntu du [[Letimbru|Letinbru]], cun capulögu a [[Sann-a|Savuna]], ma poi, cun l'anesiùn da [[Liguria|Ligüria]] a l'[[Prìmmo Inpêio françéize|inperu francése]], Riôtu u l'è inserìu in-tu [[Dipartimentu de Muntenötte|departiméntu de Muntenötte]], sutta a-u cantùn du Finô e in-te l'''arrondissement'' de [[Sann-a|Savuna]]. Du [[1815]], doppu a cürta speriénsa da [[Repùbrica Zenéize|Repübbrica S̠enéis̠e]], Riôtu e a [[Liguria|Ligüria]] intrega i sùn dèti a-i [[Savoia]], pe decis̠iùn du [[Congresso de Vienna|Cungrèssu de Viénna]], e dunca inserìi fìn a-u [[1927]] in-ta [[Provìnsa de Zêna|pruvinsa de S̠éna]], pe poi pasô in-ta növa [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]]<ref name=":0" />. U pais̠e u cuntribuiu a-a [[Primma Goæra Mondiâ|primma guéra mundiô]] cun bén settantadui ommi. In-ta [[Segonda Guæra Mondiâ|segunda]], versu a sö fìn, l'area a l'è vegnüa ün céntru inpurtante pe l'ativité di partigién e asci di repübrichìn e di tedeschi, che, a-i [[2 frevâ|2 de frevô]] du [[1945]] i l'àn tacó u canpu di partigién a Ciàn di Corsi, masandune ünse, a-i cuôli u l'è dedicó ün munuméntu<ref name=":0" />. Da-u [[1973]] a-u [[2011]], Riôtu u l'à fètu parte da [[Comunitæ montagnìnn-a Pollupice|Cumünité Muntôna Pollupice]], che però a l'è stèta derfô<ref>{{Çitta web|url=https://www.federalismi.it/ApplOpenFilePDF.cfm?artid=10598&dpath=document&dfile=15072008190233.pdf&content=LIGURIA,+L.R.+n.+24/2008,Disciplina+di+riordino+delle+comunit%25C3%25A0+montane,+disposizioni+per+lo+sviluppo+della+cooperazione+intercomunale+e+norme+a+favore+dei+piccoli+comuni+-++-++-+|tìtolo=L.R. 4 lüu 2008, n. 24|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}</ref>. == Abitanti == === Evulusiùn demugràfica === {{Demografia/Riâto}} === Minuranse fulône === Segundu l'ISTAT, a-u 31 de dixénbre du 2023, a Riôtu i gh'éran 16 rexidénti fulén. === Cugnummi ciü difüs̠i === I cugnummi ciü difüs̠i a Côrxi i sùn ''Bianchi'', ''Brunetto'', ''Chiazzaro'', ''Mallarino'' e ''Casanova''<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=Classifiche dei Cognomi Italiani|léngoa=IT|vìxita=2025-03-07}}</ref>. == Sciti de interesse == === Architetüe religius̠e === ;Parocchia de Riôtu <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Rialto-chiesa san pietro.jpg|A géxa de San Péru Oratoriosansebastianorialto2.jpg|L'oratoriu Madonna della Neve - panoramio.jpg|A Madonna da Néive </gallery> * Géxa de San Péru: a l'è a géxa da parocchia de Riôtu e a se truva in-ta lücalité de Riôtu in "sensu stréitu". U nu l'è guéri céru u muméntu da sö custrusiùn, cun-a primma testimuniansa scrita ch'a remunta a-u [[1356]], scibén che a géxa a ségge foscia du [[XIII secolo|Duxéntu]]. U sö spétu d'ancö u l'è u frütu de recustrusiòi ciü mudèrne, cun l'urtima ch'a l'è stèta du [[XVII secolo|Seiséntu]] segundu u stile baroccu, cunservandu però u canpanìn goticu<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20230922145622/http://comune.rialto.sv.it/detail.php?ID=89|tìtolo=Edifici religiosi|outô=Cumüne de Riôtu|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}</ref>. * Oratoriu de San Bastianìn: scituó arénte a-a géxa de San Péru, u l'è l'oraturiu da parocchia e séde da cunfratèrnita dedicô a-u mèximu santu. U l'è stètu custruiu tra-u [[1751]] e u [[1753]] surva a üna custrusiùn ciü antiga<ref name=":1" />. * Capélla du Santìscimu Numme de Maìn: a se truva in-ta lücalité de Tagiéu e a l'è cunusciüa cumme a capélla de San Benôrdu asci<ref name=":1" />. * Capélla da Nunsiô: in-ta cuntrô di Scotti<ref name=":1" />. * Capélla de Nostra Scignura da Cunsulasiùn: scituô in-ta cuntrô di Carvi, a l'éra a l'inprinsipiu dedicô a San Bastianìn<ref name=":1" />. * Capélla de San Benôrdu: a l'è a capélla da cuntrô de Cheiràn, a l'inprinsipiu dedicô a-a Madonna<ref name=":1" />. * Capélla da Madonna da Néive: a se truva in simma a-a custéra di munti in-sci cunfìn de setentriùn du pais̠e, in-ta lücalité de Merögno, e a l'è stèta custruia du [[1666]] pe dumanda di abitanti de Riôtu. Derucô da-i tedeschi du [[1944]] a l'è recustruia dex'agni doppu<ref name=":1" /><ref name=":2">{{Çitta web|url=http://www.caliceligure.org/public/calice/index.php?option=com_content&view=article&id=43:madonna-della-neve&catid=3:storia-del-paese&Itemid=14|tìtolo=Madonna della Neve|outô=Angelo Tortarolo|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}</ref>. ;Parocchia de Véne <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Rialto-chiesa san lorenzo.jpg|A géxa de San Lurénsu Oratoriosanbernardorialto.jpg|L'oratoriu </gallery> * Géxa de San Lurénsu: a géxa da parocchia de Véne, a sö urigine a no l'è guéri céra, pe-a destrusiùn di papé da géxa. A l'è stèta custruia in-tu stile baroccu<ref name=":1" />. * Oratoriu de San Benôrdu: u l'è oratoriu da parocchia de Véne e séde da cungregasiùn religius̠a da-u mèximu numme. U se truva arénte a-a géxa de San Lurénsu e u l'è stètu recustruiu du [[1727]] cun-u sö spétu d'ancö<ref name=":1" />. * Capélla de San Bastianìn: scituô in-ta lücalité de Cà de Cain<ref name=":1" />. * Capélla du Santìscimu Numme de Maìn: in-ta lücalité de Chias̠s̠ari, s̠a dita Santa Maìn de Rocche<ref name=":1" />. === Architetüe civili === * Canpu de balùn: canpu da s̠ögu pe-u [[Balùn (zögu)|balùn]], u se truva in-ta frasiùn de Véne, vexìn a-a parocchia. === Müs̠ei === * Müs̠eu da civilté cuntadina: müs̠eu scituó vexìn a-a parocchia de Riôtu, u mustra vari eleménti da vitta in-ti canpi e de tradisiùi du postu<ref name=":3" /><ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20211227004629/http://www.comune.rialto.sv.it/detail.php?ID=83|tìtolo=Il museo della civiltà contadina|outô=Cumüne de Riôtu|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}</ref>. === Natura === Parte du teritoriu du cumüne u se truva in-tu scitu de interesse comunitario (SIC) du [[Munte Carmu]] - [[Mónte Settepani|Munte Settepai]], creó da-u prugèttu [[Natûa 2000|Natura 2000]] pe prutegge de ciante e di agnimè ch'i se truvan sulu chi, cumme a ''[[Campanula sabatia]]'' (canpanula de Savuna) o a ''[[Gentiana ligustica]]'' (gensiôna lìgüre), ciü che di [[Oxelli|oxélli]] cumme l'ôvia reô (''[[Aquila chrysaetos]]''). == Ecunumia == L'agricultüra a l'è delungu stèta l'ativité ecunòmica ciü inpurtante pe Riôtu, in-tu detaggiu pe-a de [[Vìgna|vigne]] e de [[Oîvo|orive]], insemme a l'alevaméntu, a-a lavurasiùn du [[Légno|légnu]] e a-a cultüra de castagne. In-tu pasó a gh'éra ascì üna fériera und'u se travagiôva u féru ch'u ne vegniva da l'[[Îzoa d'Elba|is̠ura d'Elba]], ciü che ün'ôtra pe-a lavurasiùn de l'argentu de minére du Purìn, serè in-te l'[[XIX secolo|Öttuséntu]]<ref name=":0" />. In-ta lücalité de Ciàn di Corsi, in-sci cunfìn a setentriùn du cumüne, und'u gh'è ün curinô furestôle da regiùn asci, da-i [[30 òtôbre|30 d'otubre]] du [[2010]] u gh'è in funsiùn ün parcu de pôre eòliche, furmó da tréi inpianti pe üna puténsa de ciü o menu 2,4&nbsp;MW<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20230608110424/http://www.comune.rialto.sv.it/detail.php?ID=109|tìtolo=Taglio del nastro per il nostro parco eolico|outô=Cumüne de Riôtu|léngoa=IT|vìxita=2021-06-13}}</ref>. == Cultüra == === Dialettu === {{Véddi ascì|Dialéttu finarìn|càngio variànte=U mèximu arguméntu in detaggiu}} A Riôtu se pôrla üna varieté du [[Dialéttu finarìn|finarìn]], ch'u l'è parte du gruppu du [[Lìgure céntro-òcidentâle|lìgüre de céntru-punénte]] e ch'a se truva a [[Finô]] e in-ti pais̠i vexìn, cun di trèti che a Riôtu i se fan ciü cunservativi che in-te varieté da Rivéra. == Fèste e fére == * Fèsta du Massu: fèsta pe-u [[Prìmmo de màzzo|primmu de mas̠u]], a se tegne in-ta capélla da Madonna da Néive. Pe l'ucaxùn se porta ün massu de sciure da-u paise fìn a sta capélla, und'u l'è vendüu a l'incantu in beneficénsa<ref name=":2" /><ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20210613212850/http://comune.rialto.sv.it/detail.php?ID=95|tìtolo=Festa du Massu|outô=Cumüne de Riôtu|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}</ref>. * Fèsta de San Péru: a-i 29 de s̠ügnu, a l'è a fèsta du santu patrùn de Riôtu. * Fèsta da Madonna da Néive: a-i 5 d'agustu, a se tegne in-ta capélla a-u Merögnu, festegiô insemme a-i cumüni vexìn<ref name=":2" /><ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20210613212852/http://comune.rialto.sv.it/detail.php?ID=104|tìtolo=Festa della Madonna della Neve|outô=Cumüne de Riôtu|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}</ref>. == Aministrasiùn == [[Immaggine:Rialto-municipio.jpg|miniatura|250x250px|U municipiu de Riôtu]] === Scindici de Riôtu === {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partiu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nute}} {{ComuniAmminPrec|3=Marisa Brunetto|30 mas̠u 1985|30 mas̠u 1990|5=[[Scindico|Scìndicu]]|4=[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|6=}} {{ComuniAmminPrec|3=Marisa Brunetto|30 mas̠u 1990|24 avrî 1995|5=Scìndicu|4=DC|6=}} {{ComuniAmminPrec|3=Marisa Brunetto|24 avrî 1995|14 s̠ügnu 1999|5=Scìndicu|4=Lista cìvica|6=}} {{ComuniAmminPrec|3=Andrea Quaglia|14 s̠ügnu 1999|14 s̠ügnu 2004|5=Scìndicu|4=Rialto verso il 2000<br />(lista cìvica)|6=}} {{ComuniAmminPrec|3=Andrea Quaglia|14 s̠ügnu 2004|7 mas̠u 2007|5=Scìndicu|4=Rialto verso il 2000<br />(lista cìvica)|6=<ref group="n.">Mortu in càrega</ref>}} {{ComuniAmminPrec|3=Silvio Casanova|24 lüu 2007|14 avrî 2008|5=[[Vicescindico|Vicescìndicu]]|4=Uniti per Rialto<br />(lista cìvica)|6=<ref>[http://www.gazzettaufficiale.biz/atti/2007/20070183/07A07154.htm Subentró cun D.P.R du 24 lüu 2007 publicó in-scia G.U. n. 183 de l'8 agustu 2007]</ref>}} {{ComuniAmminPrec|3=Silvio Casanova|15 avrî 2008|27 mas̠u 2013|5=Scìndicu|4=Uniti per Rialto<br />(lista cìvica)|6=}} {{ComuniAmminPrec|3=Silvio Casanova|13 s̠ügnu 2013|10 s̠ügnu 2018|5=Scìndicu|4=Uniti per Rialto<br />(lista cìvica)|6=}} {{ComuniAmminPrec|3=Valentina Doglio|10 s̠ügnu 2018|14 mas̠u 2023|5=Scìndicu|4=Per Rialto continuità e innovazione<br />(lista cìvica)|6=}} {{ComuniAmminPrec|3=Valentina Doglio|14 mas̠u 2023|''in càrega''|5=Scìndicu|4=Rialto Passione Comune<br />(lista cìvica)|6=}} {{ComuniAmminPrecFine}} === Binellaggi === U cumüne de Riôtu u l'è binéllu cun cuélli de: * {{Binelàggio|CUB|Cauto Cristo}}<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20230922153416/http://comune.rialto.sv.it/detail.php?ID=85|tìtolo=Gemellaggio Rialto - Cuba|outô=Cumüne de Riôtu|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}}</ref> == Vie de comunicasiùn == === Stradde === A stradda prinsipô de Riôtu a l'è a SP17 che, pasandu a-u fundu da canô du Pora, a s̠unta u pais̠e cun Côrxi, ciü vèrsu u mô. Pe-u cumüne de Riôtu u ghe passa ascì a SP23, ch'a riva d'in [[Côrxi]] e a cure lungu i cunfìn du pais̠e a setentriùn, pe tacôse dunca a-a SP490, che a munta fìn a-u S̠ü du Merögnu. Intu cumüne de Côrxi, üna déxena de chilòmetri ciü a valle, u gh'è u cas̠éllu de l'[[Outostràdda A10|autustradda A10]] ciü vexìn a Riôtu, s̠untó a-a SP17<ref name=":3" />. == Nute == ;Nute a-u tèstu <references group="n." /> ;Nute bibliugràfiche <references responsive="" /> == Ôtri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de föra == * {{Çitta web|url=http://www.comune.rialto.sv.it/|tìtolo=Scitu uficiô|léngoa=IT|vìxita=2025-03-01}} {{Comûni da Provinsa de Sann-a}} [[Categorîa:Riôtu| ]] fx5f69i4piej6sng2p6b06ndvqhc0fi Americhe 0 1769 274912 223113 2026-10-20T18:58:59Z NonPlusUltra15 20532 274912 wikitext text/x-wiki {{Zeneize}} [[Immaggine:Americas (orthographic projection).svg|miniatura|250x250px|Mappa de Americhe]] '''America''', ciamæ E '''Americhe'''ascì, son in gran [[continente]], ch'o peu ese separòu in varri moddi. In genere se dixe che son formæ da [[America do Nòrd]] e [[America do Sud]], ma se peuan dividde anche coscì: * [[America do Nòrd|America setentrionâle]] * [[Stati de l'America Çentrâ|America centrâle]] * [[America do Sud|America meridionâle]] {{Clear}} {{S}} == Atri progètti == {{Interprogetto}} {{Continénti da Tæra‎}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Americhe| ]] r8kyhcmd9yokkxoxkyxzhkzwkj0k1uh 274914 274912 2026-10-20T18:59:17Z NonPlusUltra15 20532 274914 wikitext text/x-wiki {{Zeneize}} [[Immaggine:Americas (orthographic projection).svg|miniatura|250x250px|Mappa de Americhe]] '''America''', ciamæ E '''Americhe''' ascì, son in gran [[continente]], ch'o peu ese separòu in varri moddi. In genere se dixe che son formæ da [[America do Nòrd]] e [[America do Sud]], ma se peuan dividde anche coscì: * [[America do Nòrd|America setentrionâle]] * [[Stati de l'America Çentrâ|America centrâle]] * [[America do Sud|America meridionâle]] {{Clear}} {{S}} == Atri progètti == {{Interprogetto}} {{Continénti da Tæra‎}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Americhe| ]] 8dm506gs09kl71s730p8hw7tsg8m82f 274925 274914 2026-10-20T19:43:25Z N.Longo 12052 paregiau a l'üsu, - rdr 274925 wikitext text/x-wiki {{Zeneize}} [[Immaggine:Americas (orthographic projection).svg|miniatura|250x250px|Mappa de Americhe]] E '''Americhe''', ciamæ sôlo '''America''' ascì, son in gran [[continente]], ch'o peu ese separòu in varri moddi. In genere se dixe che son formæ da [[America do Nòrd]] e [[America do Sud]], ma se peuan dividde anche coscì: * [[America do Nòrd|America setentrionâle]] * [[Stati de l'America do Nòrd e Çentrâ|America centrâle]] * [[America do Sud|America meridionâle]] {{Clear}} {{S}} == Atri progètti == {{Interprogetto}} {{Continénti da Tæra‎}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Americhe| ]] fedri5y5jlqexkbcdwy0lgdgd9dpy6f Méscico 0 1894 274919 251157 2026-10-20T19:35:58Z NonPlusUltra15 20532 274919 wikitext text/x-wiki [[Immaggine:Flag_of_Mexico.svg|thumb|250 px|right|A bandêa do Méscico]] [[Immaggine:Coat of arms of Mexico.svg|thumb|200 px|right|O stémma do Méscico]] [[Immaggine:LocationMexico.png|thumb|right|200px|A poxiçión do Méscico in sciâ càrta giögràfica]] '''Mescico''', ofiçialménte '''Stati Mecsicani Unïi''' (nomme in spagnòllo: ''México'', ''Estados Unidos Mexicanos''). Pàize de l'[[America do Nòrd|America do nòrd]], a seu capitâ a l'é [[Çittæ do Méscico|Çittæ do Mescico]]. A seu sûperfisie a l'é de 1.984.375 km<sup>2</sup>, e a seu popolasión de 119.530.753 abitanti (2015). Diciaròu indipendente da-a [[Spagna]] o 27 de seténbre do [[1821]], o l'é anchêu a nasión co-a ciû grande popolasión de [[Lengua spagnòlla|lengua Spagnolla]]. O spagnòllo e 62 léngoe indigene g'han a mæxima validitæ in tûtto o teritöio. == Galerîa d'inmàgine == <gallery caption="Méscico - ''Estados Unidos Mexicanos''"> Mexico City-Blick vom Torre Latinamericano-08-Zocalo-1980-gje.jpg|Mexico City Panorámica Guadalajara Zapopan Puerta de Hierro 6.jpg|[[Zapopan]], quartê ''Puerta de Hierro'' Teotihuacan-06-Mondpyramide-1980-gje.jpg|Teotihuacan Toluca-04-Parroquia del Carmen-1980-gje.jpg|Toluca Mitla-14-Spanische Kirche-Saeulenkaktus-1980-gje.jpg|Mitla Palenque-16-Palastgruppe-Mayagewoelbe-1980-gje.jpg|Palenque Uxmal-12-Nonnenviereck von Pyramide-1980-gje.jpg|Uxmal Chichen-Itza-16-Pyramide des Kukulcan-andere Seite-1980-gje.jpg|Chichen-Itza Isla Mujeres-14-Restaurant-1980-gje.jpg|Isla Mujeres </gallery> {{Clear}} == Atri progètti == {{Interprogetto}} {{Stâti de l'América do Nòrd}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Méscico| ]] [[Categorîa:Membri da APEC]] bi9b1feiq46vp2hdy50pzks0j1duvm3 274922 274919 2026-10-20T19:36:56Z NonPlusUltra15 20532 274922 wikitext text/x-wiki [[Immaggine:Flag_of_Mexico.svg|thumb|250 px|right|A bandêa do Méscico]] [[Immaggine:Coat of arms of Mexico.svg|thumb|200 px|right|O stémma do Méscico]] [[Immaggine:LocationMexico.png|thumb|right|200px|A poxiçión do Méscico in sciâ càrta giögràfica]] '''Mescico''', ofiçialménte '''Stati Mecsicani Unïi''' (nomme in spagnòllo: ''México'', ''Estados Unidos Mexicanos''). Pàize de l'[[America do Nòrd|America do nòrd]], a seu capitâ a l'é [[Çittæ do Méscico|Çittæ do Mescico]]. A seu sûperfisie a l'é de 1.984.375 km<sup>2</sup>, e a seu popolasión de 119.530.753 abitanti (2015). Diciaròu indipendente da-a [[Spagna]] o 27 de seténbre do [[1821]], o l'é anchêu a nasión co-a ciû grande popolasión de [[Lengua spagnòlla|lengua Spagnolla]]. O spagnòllo e 62 léngoe indigene g'han a mæxima validitæ in tûtto o teritöio. == Galerîa d'inmàgine == <gallery caption="Méscico - ''Estados Unidos Mexicanos''"> Mexico City-Blick vom Torre Latinamericano-08-Zocalo-1980-gje.jpg|Çittæ do Mescico Panorámica Guadalajara Zapopan Puerta de Hierro 6.jpg|[[Zapopan]], quartê ''Puerta de Hierro'' Teotihuacan-06-Mondpyramide-1980-gje.jpg|Teotihuacan Toluca-04-Parroquia del Carmen-1980-gje.jpg|Toluca Mitla-14-Spanische Kirche-Saeulenkaktus-1980-gje.jpg|Mitla Palenque-16-Palastgruppe-Mayagewoelbe-1980-gje.jpg|Palenque Uxmal-12-Nonnenviereck von Pyramide-1980-gje.jpg|Uxmal Chichen-Itza-16-Pyramide des Kukulcan-andere Seite-1980-gje.jpg|Chichen-Itza Isla Mujeres-14-Restaurant-1980-gje.jpg|Isla Mujeres </gallery> {{Clear}} == Atri progètti == {{Interprogetto}} {{Stâti de l'América do Nòrd}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Méscico| ]] [[Categorîa:Membri da APEC]] f27ztoptsf4trceinm1hv9bkbrssogz 274928 274922 2026-10-20T19:46:26Z N.Longo 12052 rev 274928 wikitext text/x-wiki [[Immaggine:Flag_of_Mexico.svg|thumb|250 px|right|A bandêa do Méscico]] [[Immaggine:Coat of arms of Mexico.svg|thumb|200 px|right|O stémma do Méscico]] [[Immaggine:LocationMexico.png|thumb|right|200px|A poxiçión do Méscico in sciâ càrta giögràfica]] '''Mescico''', ofiçialménte '''Stati Mescichén Unïi''' (nomme in spagnòllo: ''México'', ''Estados Unidos Mexicanos''). Pàize de l'[[America do Nòrd|America do nòrd]], a seu capitâ a l'é [[Çittæ do Méscico|Çittæ do Mescico]]. A seu sûperfisie a l'é de 1.984.375 km<sup>2</sup>, e a seu popolasión de 119.530.753 abitanti (2015). Diciaròu indipendente da-a [[Spagna]] o 27 de seténbre do [[1821]], o l'é anchêu a nasión co-a ciû grande popolasión de [[Lengua spagnòlla|lengua Spagnolla]]. O spagnòllo e 62 léngoe indigene g'han a mæxima validitæ in tûtto o teritöio. == Galerîa d'inmàgine == <gallery caption="Méscico - ''Estados Unidos Mexicanos''"> Mexico City-Blick vom Torre Latinamericano-08-Zocalo-1980-gje.jpg|Çittæ do Mescico Panorámica Guadalajara Zapopan Puerta de Hierro 6.jpg|[[Zapopan]], quartê ''Puerta de Hierro'' Teotihuacan-06-Mondpyramide-1980-gje.jpg|Teotihuacan Toluca-04-Parroquia del Carmen-1980-gje.jpg|Toluca Mitla-14-Spanische Kirche-Saeulenkaktus-1980-gje.jpg|Mitla Palenque-16-Palastgruppe-Mayagewoelbe-1980-gje.jpg|Palenque Uxmal-12-Nonnenviereck von Pyramide-1980-gje.jpg|Uxmal Chichen-Itza-16-Pyramide des Kukulcan-andere Seite-1980-gje.jpg|Chichen-Itza Isla Mujeres-14-Restaurant-1980-gje.jpg|Isla Mujeres </gallery> {{Clear}} == Atri progètti == {{Interprogetto}} {{Stâti de l'América do Nòrd}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Méscico| ]] [[Categorîa:Membri da APEC]] kcx7zfk010qsokdwomqk0vadlqqvdet 274933 274928 2026-10-21T11:41:43Z NonPlusUltra15 20532 274933 wikitext text/x-wiki [[Immaggine:Flag_of_Mexico.svg|thumb|250 px|right|A bandêa do Méscico]] [[Immaggine:Coat of arms of Mexico.svg|thumb|200 px|right|O stémma do Méscico]] [[Immaggine:LocationMexico.png|thumb|right|200px|A poxiçión do Méscico in sciâ càrta giögràfica]] '''Méscico''', ofiçialménte '''Stati Mescichén Unïi''' (nomme in spagnòllo: ''México'', ''Estados Unidos Mexicanos''). Pàize de l'[[America do Nòrd|America do nòrd]], a seu capitâ a l'é [[Çittæ do Méscico|Çittæ do Mescico]]. A seu sûperfisie a l'é de 1.984.375 km<sup>2</sup>, e a seu popolasión de 119.530.753 abitanti (2015). Diciaròu indipendente da-a [[Spagna]] o 27 de seténbre do [[1821]], o l'é anchêu a nasión co-a ciû grande popolasión de [[Lengua spagnòlla|lengua Spagnolla]]. O spagnòllo e 62 léngoe indigene g'han a mæxima validitæ in tûtto o teritöio. == Galerîa d'inmàgine == <gallery caption="Méscico - ''Estados Unidos Mexicanos''"> Mexico City-Blick vom Torre Latinamericano-08-Zocalo-1980-gje.jpg|Çittæ do Mescico Panorámica Guadalajara Zapopan Puerta de Hierro 6.jpg|[[Zapopan]], quartê ''Puerta de Hierro'' Teotihuacan-06-Mondpyramide-1980-gje.jpg|Teotihuacan Toluca-04-Parroquia del Carmen-1980-gje.jpg|Toluca Mitla-14-Spanische Kirche-Saeulenkaktus-1980-gje.jpg|Mitla Palenque-16-Palastgruppe-Mayagewoelbe-1980-gje.jpg|Palenque Uxmal-12-Nonnenviereck von Pyramide-1980-gje.jpg|Uxmal Chichen-Itza-16-Pyramide des Kukulcan-andere Seite-1980-gje.jpg|Chichen-Itza Isla Mujeres-14-Restaurant-1980-gje.jpg|Isla Mujeres </gallery> {{Clear}} == Atri progètti == {{Interprogetto}} {{Stâti de l'América do Nòrd}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Méscico| ]] [[Categorîa:Membri da APEC]] b4awlp8ixd19k1z0t46ha5hmwbmkqke Colombia 0 2660 274924 273009 2026-10-20T19:43:22Z NonPlusUltra15 20532 274924 wikitext text/x-wiki [[Immaggine:Flag_of_Colombia.svg|thumb|200 px|right|A bandêa da Colombia]] [[Immaggine:LocationColombia.svg|thumb|right|200px|A poxiçión da Colombia in sciâ carta giögràfica]] Colombia, ofiçialménte Repùblica de Colombia (nomme in spagnòllo: Colombia, ''República de Colombia)'', paize de l'America do Sud, a sêu capitâ a l'è a çittæ de Santa Fe de Bogotá, ciamâ [[Bogotá]] ascì. A sêu sûperfiçie a l'è de 2.070.408 km<sup>2</sup>. De quelli, 1.141.748 km<sup>2</sup> fan pârte do tæritöjo continentâ, e 928.660 km<sup>2</sup> da sêu estensiôn marittima, essendo l'ûnico Pàize de l'[[America do Sud|America do Sûd]] con còste in sce l'[[Oçeano Atlantico]] e anche in scio [[Oçeano Paciffico|Paçifico]]. A g'ha 'na popolassiôn de 53.399.171 abitanti (2026) e a lengua ofiçiâ a l'è o [[Lengua spagnòlla|spagnòllo]]. {{Clear}} == Atri progètti == {{Interprogetto}} {{Stâti de l'América do Sùd}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Colónbia| ]] krsfmxnotutifbbcqlmqahep241v8g6 274927 274924 2026-10-20T19:44:53Z NonPlusUltra15 20532 274927 wikitext text/x-wiki [[Immaggine:Flag_of_Colombia.svg|thumb|200 px|right|A bandêa da Colombia]] [[Immaggine:LocationColombia.svg|thumb|right|200px|A poxiçión da Colombia in sciâ carta giögràfica]] '''Colombia''', ofiçialménte '''Repùblica de Colombia''' (nomme in spagnòllo: ''Colombia'', ''República de Colombia''), paize de l'[[America do Sud]], a sêu capitâ a l'è a çittæ de Santa Fe de Bogotá, ciamâ [[Bogotá]] ascì. A sêu sûperfiçie a l'è de 2.070.408 km<sup>2</sup>. De quelli, 1.141.748 km<sup>2</sup> fan pârte do tæritöjo continentâ, e 928.660 km<sup>2</sup> da sêu estensiôn marittima, essendo l'ûnico Pàize de l'[[America do Sud|America do Sûd]] con còste in sce l'[[Oçeano Atlantico]] e anche in scio [[Oçeano Paciffico|Paçifico]]. A g'ha 'na popolassiôn de 53.399.171 abitanti (2026) e a lengua ofiçiâ a l'è o [[Lengua spagnòlla|spagnòllo]]. {{Clear}} == Atri progètti == {{Interprogetto}} {{Stâti de l'América do Sùd}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Colónbia| ]] 7siaz9r3ib9b0aossh0cfbdqelrhoda Lengua spagnòlla 0 3180 274923 267669 2026-10-20T19:41:48Z NonPlusUltra15 20532 274923 wikitext text/x-wiki {{Zeneize}} {{Léngoa |nómme = Spagnòllo |nomenativo = ''Español'' |altnómme = Castigiàn |pronónçia = {{IPA|/espaˈɲol/}} |stâti = {{ESP}}<br />{{PHL}}<br />{{GNQ}}<br />[[Americhe|Amériche]] |persónn-e = 586.000.000 |dæta = [[2020]] |persónn-eL1 = 489.000.000 |dætaL1 = [[2020]] |persónn-eL2 = 75.000.000 |dætaL2 = [[2020]] |fam1 = [[Lengoe indoeuropee|Léngoe indoeuropee]] |fam2 = [[Léngoe itàliche|Itàliche]] |fam3 = [[Lengoe romanse|Romànse]] |fam4 = Òcidentâli |fam5 = Galloromànse |fam6 = Ibero-romànse |fam7 = Castigiànn-e |fam8 = '''Spagnòllo''' |naçión = {{UE}}<br />{{UA}}<br />{{ONU}}<br /><br />20 naçioìn e 2 sudivixoìn |agençîa = ''Asociación de Academias de la Lengua Española'' |mappa = Idioma español2.png |didascalia = Difuxón de l'''Español'' into continénte eoropêo. |estræto = Todos los seres humanos nacen libres e iguales en dignidad y derechos y, dotados como están de razón y conciencia, deben comportarse fraternalmente los unos con los otros. }} O '''Spagnòllo''' ò '''Castigiàn''' (''Español'' o ''Castellano'' in spagnòllo) o l'é 'na léngoa do grùppo lengoìstico itàlico oçidentâ parlâ da tòsto 500 milioìn de persónn-e into móndo cómme léngoa moæ, e da tòsto 100 milioìn cómme segónda léngoa. A l'é a [[Lengoe romanse|léngoa romànza]] ciù difûza, a segónda (ò quàrta) léngoa ciù parlâ a-o móndo, e a segónda ciù studiâ dòppo l'[[Lèngoa ingleise|ingléize]]. == Difuxón == [[Immaggine:Detailed SVG map of the Hispanophone world.svg|thumb|upright=1.5|Distribussion geograffica do spagnollo|sinistra]]O l'é a léngoa ofiçiâ da [[Spagna|Spàgna]], de 19 naçioìn de l'América Latìnn-a (conpréizo l'[[Argentinn-a|Argentìnn-a]], o [[Méscico]], o [[Perù]], ecc.), ofiçiâ into stâto do [[Neuvo Méscico|Nêuvo Méscico]], inte [[Îzoe Canâie]], in [[Guinea Equatoriâ]], [[Ceuta]] e [[Melilla]] (inta còsta nòrd-africànn-a), e unn-a de léngoe ofiçiæ de l'[[Organizaçion de Naçioin Unïe|ONU]]. A vêgne ascì parlâ inte [[Filippinn-e|Filipìnn-e]], e in forma minoritâia inti [[Stati Unïi d'America|Stâti Unîi d'América]], into [[Braxî]], in [[Andora|Andòrra]], [[Maròcco]], [[Gabòn]], [[Sahara Oççidentâ|Sahara Oçidentâ]] e [[Gibiltæra]]. Segóndo 'n'indàgine do ''SIL International''<ref name="ethnologue">{{Çitta web|url=https://www.ethnologue.com/guides/ethnologue200|tìtolo=What are the top 200 most spoken languages?|léngoa=EN|vìxita=2026-01-28}}</ref> e de l'Instituto Cervantes<ref>{{Çitta web|url=https://www.cervantes.es/imagenes/File/prensa/Anuario%202012.pdf|tìtolo=El Español en el Mundo|léngoa=ES|vìxita=2026-01-28}}</ref>, do 2012 o spagnòllo o l'êa a segónda léngoa ciù parlâ a-o móndo dòppo o [[Lengua cineise|cinéize]] (se tràtta de tòsto 414 milioìn de persónn-e che pàrlan o spagnòllo cómme prìmma léngoa). A léngoa spagnòlla a l'é l'idiöma ciù studiòu a tùtti i livélli d'insegnaménto inti [[Stati Unïi d'America|Stâti Unîi]] e a l'é a segónda léngoa ciù studiâ inte l'instruçión superiôre de l'[[Union Europea|Unión Eoropêa]].<ref>{{Çitta web|url=https://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_21/america/eeuu.htm|tìtolo=CVC. Anuario 2021. El español en el mundo 2021. El español en Estados Unidos. Richard Bueno Hudson.|léngoa=ES|vìxita=2026-01-28}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/web/products-eurostat-news/-/ddn-20220923-1|tìtolo=What languages are studied the most in the EU?|léngoa=EN|vìxita=2026-01-28}}</ref> A livéllo globâle, a l'é a quàrta léngoa ciù studiâ a-o móndo, con 24,2 milioìn d'alùnni.<ref name="InformeEspañol">{{Çitta lìbbro|url=https://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_25/el_espanol_en_el_mundo_anuario_instituto_cervantes_2025.pdf|tìtolo=El español: una lengua viva. Informe 2025|outô=David Fernández Vítores|ànno=2025|editô=Instituto Cervantes, NIPO: 110-20-018-0|léngoa=ES}}</ref> A l'é a quàrta léngoa ciù parlâ a-o Móndo, dòppo l'[[Lèngoa ingleise|ingléize]], o [[Lengua cineise|Cinéize mandarìn]] e l'[[Lengua hindi|hindi]],<ref>{{Çitta web|URL=https://es.statista.com/estadisticas/635631/los-idiomas-mas-hablados-en-el-mundo/|tìtolo=Los idiomas más hablados en el mundo en 2024|vìxita=2026-01-28|editô=Statista|léngoa=ES}}</ref><ref>{{Çitta web|URL=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/world/#people-and-society|tìtolo=World|outô=CIA|scîto=The World Factbook|léngoa=EN|vìxita=2026-01-28}}</ref> e a segónda léngoa ciù parlâ pe nùmero de parlànti de léngoa moæ, dòppo o cinéize mandarìn.<ref name="Ethnologue2022">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20190312060544/https://www.ethnologue.com/statistics/size|tìtolo=Summary by language size|léngoa=EN|vìxita=2026-01-28}}</ref> Pe quésto, a peu êse consciderâ cómme a segóndo léngoa into cànpo da comunicaçión internaçionâle dòppo l'ingléize.<ref name="InformeEspañol" /><ref>{{Çitta web|url=https://www.exteriores.gob.es/es/Comunicacion/Noticias/Paginas/Noticias/20231030_MINISTERIO06.aspx|tìtolo=El español es la segunda lengua materna en el mundo y el segundo idioma de comunicación internacional|outô=Ministerio de Asuntos Exteriores, Unión Europea y Cooperación|léngoa=ES|vìxita=2026-01-28|dæta=2023-10-30}}</ref> O spagnòllo o l'é a tèrsa léngoa ciù dêuviâ pe-a produçión d'informaçión inti mézzi de comunicaçión<ref>{{Çitta web|url=http://journal.lib.uoguelph.ca/index.php/perj/article/viewFile/826/1357|tìtolo=journal.lib.uoguelph.ca|dæta=2008|léngoa=EN|pp=6-7|vìxita=2026-01-28}}</ref>, coscì cómme a tèrsa léngoa con ciù uténti de [[Internet]], dòppo o cinéize e l'ingléize.<ref>{{Çitta web|url=https://www.eudedigital.com/idiomas-utilizados-en-internet/|tìtolo=¿Cuáles son los idiomas más utilizados en Internet?|léngoa=ES|dæta=2021-04-23|scîto=EUDE Digital|vìxita=2026-01-28}}</ref> Do 2019, o gh'avéiva tòsto 364 milioìn d'uténti in sce internet, ch'o raprezentâva o 7,9 % do totâle.<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20240309023356/https://www.internetworldstats.com/stats7.htm|tìtolo=Internet world users by language|outô=Internet World Stats|dæta=2020|léngoa=EN|vìxita=2026-01-28}}</ref> A léngoa a l'é parlâ sorviatùtto in [[Spàgna]]<ref name="Constitución ESP">{{Çitta web|url=https://www.boe.es/buscar/act.php?id=BOE-A-1978-31229&tn=1&p=20110927#a3|tìtolo=Art. 3 de la ''Constitución Española''|outô=Agencia Estatal Boletín Oficial del Estado|dæta=1978-12-29|léngoa=ES|scîto=Boletín Oficial del Estado núm. 311}}.</ref> e inte l'[[Ispanoamèrica]]. Do 2015, s'é stimòu che inti [[Stati Unïi d'America|Stâti Unîi d'América]] gh'êa ciù de 40 milioìn de parlànti spagnòlli.<ref>{{Çitta web|url=https://cervantes.org/es/sobre-nosotros/publicaciones/espanol-lengua-viva-informe-2015|tìtolo=El español: una lengua viva. Informe 2015|léngoa=ES|vìxita=2026-01-28|outô=Instituto Cervantes}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.elmundo.es/america/2015/06/30/5592a908e2704ea36e8b457e.html|tìtolo=En Estados Unidos ya se habla más español que en España|dæta=2015-06-30|léngoa=ES|vìxita=2026-01-28}}</ref> Inte [[Filippinn-e|Filipìnn-e]], dónde o spagnòllo o no l'é ciù a léngoa de magiorànsa ò ofiçiâ, o l'à de lóngo 'n'inportànsa into sénso colturâle, stòrico e lengoìstico.<ref>{{Çitta web|url=https://www.larazon.es/cultura/historia/20211019/4zdicmgejzhvrdckh7m3x4rjli.html|tìtolo=¿Por qué no se habla español en Filipinas?|outô=Alvaro Gómez-Chaparro|dæta=2021-10-21|léngoa=ES|vìxita=2026-01-28}}</ref><ref>{{Çitta web|tìtolo=Por qué en Filipinas no hablan español si fue una colonia de España durante 300 años (y qué huellas quedan de la lengua de Cervantes)|léngoa=ES|url=https://www.bbc.com/mundo/noticias-54724887|outô=BBC News Mundo|vìxita=2026-01-28|dæta=2021-01-30}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://lajornadafilipina.com/es/listados/palabras-en-tagalo-del-espanol/|tìtolo=Palabras en tagalo del español |léngoa=ES|outô=Arvyn Cerézo|dæta=2021-02-19|vìxita=2026-01-28}}</ref> Inte [[Andòrra]], a magiorànsa da popolaçión a sà parlâ spagnòllo. Inta [[Guinea Equatoriâ]], dond'o l'é léngoa ofiçiâ, ciù ò mêno o 70 % da sò popolaçión o sà parlâ spagnòllo.<ref>{{Çitta web|url=https://www.worldatlas.com/articles/what-languages-are-spoken-in-equatorial-guinea.html|tìtolo=What Languages Are Spoken In Equatorial Guinea?|léngoa=EN|vìxita=2026-01-28}}</ref> Inti cànpi de rifugiæ [[Sahara Oççidentâ|sahrawi]], o spagnòllo o l'é 'na léngoa de riliêvo ascì.<ref>«[…] pe-i sahrawi o spagnòllo, a sò segónda léngoa, o no veu dî dezâxo ma o l'é 'na pàrte da sò identitæ cómme pòpolo e coltûa eterogénea [...]» {{Çitta lìbbro|tìtolo=El porvenir del español en el Sahara Occidental |isbn=978-84-613-0943-6|p=4|outô=Bahia Mahmud Awah|editô=Bubok Colección|léngoa=ES|url=https://www.google.com/books/edition/El_porvenir_del_espa%C3%B1ol_en_el_Sahara_Oc/oLDfWHK6lvsC}}</ref><ref>{{Çitta web |url=https://web.archive.org/web/20160303233354/http://hispanismo.cervantes.es/faq.asp#id65 |tìtolo=Preguntas más frecuentes |vìxita=2026-01-28|léngoa=ES|outô=Instituto Cervantes}}</ref> == Nómme == === Etimologîa === Segóndo a [[Real Academia Española]] (Académia Reâ Spagnòlla, RAE), a pòula spagnòllo a nàsce da-o provensâ ''espaignol'', e quésto da-o latìn medievâle ''Hispaniolus'', ch'o veu dî "de l'Hispania" ([[Spàgna]]). A fórma in latìn HĬSPĀNĬOLUS a nàsce da-a diçión latìnn-a da provìnsa de [[HĬSPĀNĬA]], ch'a l'inclùdde a [[Penîzoa Ibérica|penîzoa ibérica]], ò mêgio, da-a sò fórma ipercorètta. O l'é inportànte aregordâ che into latìn tàrdo a /<small>H</small>/ a no se prononçiâva.<ref name="edad1">{{Çitta web|url=http://www.elpais.com/articulo/cultura/Hallado/Cadiz/muro/3000/anos/elpepucul/20070930elpepicul_7/Tes|tìtolo=Hallado en Cádiz un muro de 3000 años|outô=Pedro Espinosa|editô=''El País'', Cádiz|dæta=2007-11-30|léngoa=ES|vìxita=2026-01-28}}</ref> L'avertûa da /<small>Ĭ</small>/ latìnn-a cùrta inte /e/ a l'aviéiva dæto alôa inte 'n protoromànzo: <small>ESPAŇOL(U)</small>. In'âtra téxi a dîxe che "spagnòllo" o nàsce da l'[[Lengoa ocçitann-a|ocitàn]] ''espaignon''.<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20170616001814/http://hispanoteca.eu/Lexikon%20der%20Linguistik/e/ESPA%C3%91OL-ORIGEN%20DE%20LA%20PALABRA.htm|tìtolo=Origen de la palabra España|outô=Justo Fernández López|léngoa=ES|vìxita=2026-01-28}}</ref> O [[Menéndez Pidal]] o ne dâ 'n'âtra spiegaçión etimològica: o clàscico ''hispanus'' ò ''hispánicus'' o l'à pigiòu into [[Léngoa latìnn-a|latìn vorgâ]] o sufìsso ''-one'' (cómme into borgognón, bretón, frixón, etc.) e da ''*hispanione'' o l'é pasòu into castigiàn antîgo a ''españón'', fin ch'o l'é arivòu a ''español'', co-ina terminaçión ''-ol'' ch'a no se dêuvia pe indicâ de naçioìn.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Ramón Menéndez Pidal|tìtolo=Manual de gramática histórica española|ànno=1985|editô=Espasa-Calpe|léngoa=ES|p=181}}</ref> L'âtro nómme, castigiàn, o nàsce da-o latìn ''castellanus'', ch'o veu dî "da Castìggia", régno medievâle scitoòu inta pàrte çentrâle da penîzoa ibérica e òrìgine de sta léngoa chi<ref>{{Çitta web|url=http://buscon.rae.es/draeI/SrvltConsulta?TIPO_BUS=3&LEMA=castellano|tìtolo=«castellano.»|editô=Diccionario de la lengua española (RAE)|léngoa=ES|vìxita=2026-01-28}}</ref>, in contrapoxiçión a-a [[Léngoa lionéize|léngoa lionéize]], ch'a s'é svilupâ drénto a-o Régno de Lión. Segóndo o Ramón Menéndez Pidal, sto contràsto o l'é ciæo inte diferénse fonétiche e morfològiche tra i doî scistêmi lengoìstichi. In gîo pe-o móndo, a léngoa a l'é conosciûa into parlâ ascì cómme "''castilla''"<ref name="n.">{{Çitta lìbbro|outô=Bahia Mahmud Awah|tìtolo=El porvenir del español en el Sahara Occidental|url=https://www.google.com/books/edition/El_porvenir_del_espa%C3%B1ol_en_el_Sahara_Oc/oLDfWHK6lvsC|editô=Bubok Colección|léngoa=ES|p=4|isbn=978-84-613-0943-6}}</ref>, cómme inte dötræ zöne de canpàgna ò indìgene de l'América do Çéntro e do Sùd, dæto ch'a l'é stæta inpréiza sùbito dòppo l'incorporaçión di nêuvi teritöi a-a Corónn-a de Castìggia.<ref name="edad1" /> Segóndo o Miguel Ángel Asturias, a frâze "''hablar en castilla (castellano)''" a se contrapónn-e inte sti contèsti co-a frâze "''hablar en lengua''", che pe cóntra a se riferìsce a-e léngoe indìgene do pòsto. Defæti, a-i ténpi da conquìsta e colonizaçión de l'América ste léngoa lì êan ciamæ cómme "''lengua''" a-i interpréti indìgeni. == Nòtte == <references responsive="" /> == Âtri progètti == {{InterWiki|codice=es}} {{Interprogetto}} {{Lengue do Gruppo Italico}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Léngoe ibêro-romànze|Spagnòllo]] [[Categorîa:Spagna]] 4ujde7s35hez4di349u764ka7sjgo1u Astor Piazzolla 0 3982 274917 194980 2026-10-20T19:17:45Z NonPlusUltra15 20532 274917 wikitext text/x-wiki {{Zeneize}} [[Immaggine:Astor Piazzolla.jpg|thumb|right|Astor Piazzolla]] '''Àstor Piazzolla''' ([[Mar del Plata (Argentinn-a)]], 11 mârso 1921, [[Bonesaire]], 4 lùggio 1992), [[bandoneon]]ista e compoxitô de [[tango]] [[Argentinn-a|argentin]]. Segondo molti specialisti, o l'è stæto o ciù importante muxicista de [[tango]] da segonda meitæ do secolo XX. == Vìtta == Ciammòu Astor Pantaleón Piazzolla, o l'êa nasciûo da genitoì italien da çittæ de [[Trani]], inta region da [[Puggia]], emigræ in [[Argentinn-a]]. O l'àiva studiòu armonìa e mûxica clascica e contemporannea co-a direttrice d'orchestra françeize Nadia Boulanger, e co-o sêu [[bandoneon]], strumento tippico do [[tango]], o l'à rinnovòu o gennere. O l'è stæto 'na figûa controversa inti confronti di argentìn, tanto muxicalmente comme politticamente. A sêu mûxica, che lê o definiva comme "mûxica contemporannea de Bonesaire", a l'à avûo consenso primma in Ouròpa e inti Stati Unìi che into sêu pàize, e a l'à rappresentòu 'na vêa revolussion muxicâle drento a-o [[tango]] tradiçionâle. 'Sto "nêuvo tango" o l'è diverso da-o gennere originâle perché o dêuvia de dissonanse e di âtri elementi innovativi piggiæ da-o [[jazz]], imparæ da Piazzolla quande o viveiva in [[Americhe|America]]. O l'à ascì introdûto into [[tango]] di nêuvi strumenti, comme a [[chitara elettrica]], o [[flòuto]], o [[sassòfono]], strumenti elettrònici e a [[baterîa]] jazz (de [[Tullio De Piscopo]]), che scin a alloa into stile tradiçionâle n'ean ancon stæti doeuviæ. I biògrafi afferman ch'o l'agge scrîto circa 3.000 pessi, ma o n'à solo registròu 500. Tra quelli ciù famôxi s'attrêuvan: ''"Adiós Nonino"'' (dedicòu a sêu poæ dòppo a sêu morte), ''"Fuga y Misterio"'', ''"Balada para un loco"'' (Ballâ pe un màtto), e l'''operetta'' ''"María de Buenos Aires"''. == Colegaménti esterni == * Scîto ofiçiâ d'Astor Piazzolla, [http://www.piazzolla.org/]. {{clear}} == Atri progètti == {{Interprogetto}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Tango]] [[Categorîa:muxicisti|Piazzolla]] [[Categorîa:Biografìe]] cnxxf6hb7d4o3edbx5z0yo7pedv8ey3 Wikipedia:Vôxe de bâze 4 4957 274913 273394 2026-10-20T18:59:09Z N.Longo 12052 wl 274913 wikitext text/x-wiki E '''Vôxe de bâze''' da Wikipedia Lìgure - 'na enciclopedia scrîta segóndo e variante lengoìstiche - lìbera e con l'agiùtto de tùtti. == Nòtta introdutîva == Sta lìsta chi de tìtoli a l'é stæta pensâ cómme agiùtto pe chi veu creâ de nêuve vôxe inta nòstra lij.wiki. O l'é ’n prontoâio ch'o permétte a-i uténti de reciamâ a-a memöia argoménti da tratâ, ma a l'é 'n agiùtto ascì pe no fâ confuxón in sciâ giùsta diçión, inta [[Lengoa ligure|léngoa lìgure]] e inte sò despæge parlâte, ni de paròlle, ni da scritûa de nómmi e cognómmi. L'émmo spartîe pe argoménto a-o fìn de rénde ciù fàçile a riçèrca e l'émmo ciamæ '''Vôxe de bâze''' perché pensémmo che - inti vàrri cànpi do savéi - ségian fondamentâli pe dâ 'n'idêa da conplescitæ de 'na cultûa enciclopédica che sta nòstra Wiki a veu abrasâ. Naturalménte sta lìsta chi a l'é do tùtto indicatîva. Vôxe che màncan pêuan êse azónte da-i uténti, in rapòrto ascì a l'evòlvise into ténpo da cultûa generâle e da [[stöia]]. A-o prinçìpio do progràmma sta lìsta chi a l'êa fæta sôlo da ''links'' in rósso; dòppo són deventæ de lóngo ciù numerôxi quélli in bleu, ségno che l'é stæto creòu bén bén ciù vôxe de quélle da lìsta. === Conçetti base === 1 - [[Animâ]]<br> 1a - [[Ëse uman]]<br> 1a -- [[Ommo]]<br> 1a -- [[Donna]]<br> 1a -- [[Poæ]]<br> 1a -- [[Moæ]]<br> 1a -- [[Figgeu]]<br> 1a -- [[Figgetta]]<br> 1a -- [[Sesso]]<br> 1a -- [[Sentimento|Sentimenti]]<br> 1a ------ [[Amô]]<br> 1a ------ [[Agrua]]<br> 1a ------ [[Poïa]]<br> 1a ------ [[Coæ]]<br> 1a ------ [[Beseugno]]<br> 2 - [[Vegetâ]]<br> 3 - [[Minerâ]]<br> 4 - [[Cosa]]<br> === [[:Category:Biografie|Biografie]] === ==== [[Computer]], [[internet]] ==== {{Colonne|auto}} 1. [[Charles Babbage]]<br> 2. [[Alan Turing]]<br> 3. [[John Von Neumann]]<br> 4. [[Marvin Minsky]]<br> 5. [[Dennis Ritchie]]<br> 6. [[Brian Kernighan]]<br> {{Colonne spezza}} 7. [[Tim Berners-Lee]]<br> 8. [[Steve Wozniak]]<br> 9. [[Steve Jobs]]<br> 10. [[Donald Knuth]]<br> 11. [[Richard Stallman]]<br> 12. [[Linus Torvalds]]<br> 13. [[Bill Gates]]<br> {{Colonne fine}} ==== Esploratoï ==== {{Colonne|auto}} 1. [[Roald Amundsen]]<br> 2. [[Vittorio Bottego]]<br> 3. [[Jacques Cartier]]<br> 4. [[Cristoffa Combo]]<br> 5. [[James Cook]]<br> 6. [[Hernán Cortés]]<br> 7. [[Francis Drake]]<br> 8. [[Leif Ericsson]]<br> {{Colonne spezza}} 9. [[Vasco da Gama]]<br> 10. [[Edmund Hillary]]<br> 11. [[Ferdinando Magellan]]<br> 12. [[Marco Polo]]<br> 13. [[Zheng He]]<br> 14. [[David Livingstone]]<br> 15. [[Henry Morton Stanley]]<br> 16. [[Sven Hedin]]<br> {{Colonne fine}} ==== Figùe stöiche femminili ==== {{Colonne|auto}} 1. [[Gro Harlem Brundtland]]<br> 2. [[Rachel Carson]]<br> 3. [[Catæn-a I de Ruscia]]<br> 4. [[Cixi]] (Tse Hsi, Tz'u-hsi) (Imperatrixe d'a [[Cinn-a]], 1835 - 1908)<br> 5. [[Cleopatra VII|Cleopatra]]<br> 6. [[Mary Dyer]]<br> 7. [[Amelia Earhart]]<br> 8. [[Elizabetta I d'Inghiltæra]]<br> 9. [[Zana d'Ærco]]<br> 10. [[Ildegarda de Bingen]]<br> 11. [[Emma Goldman]]<br> 12. [[Germaine Greer]]<br> 13. [[Mary Harris]]<br> 14. [[Kaahumanu]]<br> 15. [[Frida Kahlo]]<br> 16. [[Helen Keller]]<br> 17. [[Reginn-a Liliuokalani]]<br> {{Colonne spezza}} 18. [[Reusa Luxemburg]]<br> 19. [[Makeda]] Reginn-a de l'[[Etiòpia]]<br> 20. [[Golda Meir]]<br> 21. [[Nefertiti]]<br> 22. [[Florence Nightingale]]<br> 23. [[Emmeline Pankhurst]]<br> 24. [[Reusa Parks]]<br> 25. [[Eva Duarte de Perón|Evita Perón]]<br> 26. [[Eleanor Roosevelt]]<br> 27. [[Saffo]]<br> 28. [[Sojourner Truth]]<br> 29. [[Sammu-ramat]] o [[Semiramide (Ascïri)|Semiramide]], reginn-a de l'Ascïria<br> 30. [[Harriet Tubman]]<br> 31. [[Víctor Català]]<br> 32.[[Vitöia d'Inghiltæra]]<br> 33. [[Mary Wollstonecraft]]<br> 34. [[Matirde de Canossa]]<br> 35. [[Elenoa d'Arborea]]<br> {{Colonne fine}} ==== Inventoï e sciensiæ ==== {{Colonne|auto}} 1. [[Archimedde]]<br> 2. [[Alexander Graham Bell]]<br> 3. [[Carl Benz]]<br> 4. [[Tim Berners Lee]]<br> 5. [[Niels Bohr]]<br> 6. [[Tycho Brahe]]<br> 7. [[Niccolò Copernico]]<br> 8. [[Marie Curie]]<br> 9. [[Charles Darwin]]<br> 10. [[Thomas Alva Edison]]<br> 11. [[Albert Einstein]]<br> 12. [[Euclide]]<br> 13. [[Michael Faraday]]<br> 14. [[Enrico Fermi]]<br> 15. [[Richard Feynman]]<br> 16. [[Henry Ford]]<br> 17. [[Sigmund Freud]]<br> 18. [[Buckminster Fuller]]<br> {{Colonne spezza}} 19. [[Galileo Galilei]]<br> 20 [[Johann Gutenberg]]<br> 21. [[Edward Jenner]]<br> 22. [[John Maynard Keynes]]<br> 23. [[Antoine Lavoisier]]<br> 24. [[Guglielmo Marconi]]<br> 25. [[James Clerk Maxwell]]<br> 26. [[John von Neumann]]<br> 27. [[Isaac Newton]]<br> 28. [[Hans Christian Oersted]]<br> 29. [[Ole Romer|Ole Christensen Roemer]]<br> 30. [[Ernest Rutherford]]<br> 31. [[Ignàc Filip Semmelweis]]<br> 32. [[Nikola Tesla]]<br> 33. [[Alan Mathison Turing]]<br> 34. [[Leonardo da Vinci]]<br> 35. [[James Watt]]<br> 36. [[I fræ Wright]]<br> {{Colonne fine}} ==== Matematici ==== {{Colonne|auto}} 1. [[Leonhard Euler]]<br> 2. [[Jean Baptiste Joseph Fourier]]<br> 3. [[Carl Friedrich Gauss]]<br> 4. [[Kurt Gödel]]<br> {{Colonne spezza}} 5. [[David Hilbert]]<br> 6. [[Pierre Simon Laplace]]<br> 7. [[Blaise Pascal]]<br> 8. [[Jules Henri Poincaré]]<br> 9 [[Georg Friedrich Bernhard Riemann]]<br> {{Colonne fine}} ==== Muxicisti ==== {{Colonne|auto}} # [[Carl Philipp Emanuel Bach]] # [[Johann Christian Bach]] # [[Johann Sebastian Bach]] # [[Ludwig van Beethoven]] # [[Vincenzo Bellini]] # [[Alban Berg]] # [[Luciano Berio]] # [[Hector Berlioz]] # [[Georges Bizet]] # [[Johannes Brahms]] # [[Joseph Anton Bruckner]] # [[Dietrich Buxtehude]] # [[Giulio Caccini]] # [[John Cage]] # [[Piotr Ilič Čaikovskij]] # [[Giacomo Carissimi]] # [[Mario Castelnuovo-Tedesco]] # [[Alfredo Catalani]] # [[Francesco Cavalli]] # [[Marc-Antoine Charpentier]] # [[Luigi Cherubini]] # [[Frédéric Chopin]] # [[Domenico Cimarosa]] # [[Muzio Clementi]] # [[Aaron Copland]] # [[Arcangelo Corelli]] # [[Claude Debussy]] # [[Antonin Dvořak]] # [[Andrea Gabrieli]] # [[Giovanni Gabrieli]] # [[Baldassarre Galuppi]] # [[George Gershwin]] # [[Carlo Gesualdo]] # [[Christoph Willibald Gluck]] # [[Edvard Grieg]] # [[Georg Friedrich Händel]] # [[George Harrison]] # [[Johann Adolph Hasse]] # [[Joseph Haydn]] # [[Paul Hindemith]] # [[Arthur Honegger]] # [[Orlando di Lasso]] # [[Franz Lehar]] # [[John Lennon]] # [[György Ligeti]] # [[Franz Liszt]] # [[Jean-Baptiste Lully]] # [[Gustav Mahler]] {{Colonne spezza}} # [[Paul McCartney]] # [[Felix Mendelssohn]] # [[Olivier Messiaen]] # [[Claudio Monteverdi]] # [[Ennio Morricone]] # [[Wolfgang Amadeus Mozart]] # [[Modest Musorgskij]] # [[Noemi]] # [[Johannes Ockeghem]] # [[Jacques Offenbach]] # [[Carl Orff]] # [[Johann Pachelbel]] # [[Nicolò Paganin]] # [[Giovanni Pierluigi da Palestrina]] # [[Sergej Prokofiev]] # [[Giacomo Puccini]] # [[Henry Purcell]] # [[Sergei Rachmaninov]] # [[Jean-Philippe Rameau]] # [[Maurice Ravel]] # [[Ottorino Respighi]] # [[Gioachino Rossini]] # [[Nikolaj Rimskij-Korsakov]] # [[Camille Saint-Saëns]] # [[Alessandro Scarlatti]] # [[Domenico Scarlatti]] # [[Arnold Schönberg]] # [[Franz Schubert]] # [[Robert Schumann]] # [[Aleksandr Skrjabin]] # [[Dmitrij Šostakovič]] # [[Jean Sibelius]] # [[Bedrich Smetana]] # [[Ringo Starr]] # [[Alessandro Stradella]] # [[Demetrio Stratos]] # [[Johann Strauss]] # [[Richard Strauss]] # [[Igor Stravinskij]] # [[Giuseppe Tartini]] # [[Giuseppe Torelli]] # [[Giuseppe Verdi]] # [[Antonio Vivadi]] # [[Richard Wagner]] # [[Carl Maria von Weber]] # [[Anton Webern]] # [[Patrick Wolf]] # [[Jan Dismas Zelenka]] {{Colonne fine}} ==== Politici, sovren e duxi ==== ===== Do passòu ===== {{Colonne|auto}} # [[Akbar o Grande]] # [[Alessandro Magno]] # [[Annibale]] # [[Attila]] # [[Pericle]] # [[Augusto (imperatô roman)|Augusto]] # [[Otto von Bismarck]] # [[Simón Bolívar]] # [[Napolion Bonaparte]] # [[Marco Zunio Bruto]] # [[Galioto do Caretto]] # [[Carlomagno]] # [[Carlo V]] # [[Marco Porçio Caton]] # [[Winston Churchill]] # [[Giulio Cesare]] # [[Federigo II do Sacro Impeo Roman|Federigo II]] # [[Françesco Ferdinando]] # [[Mohandas Gandhi]] # [[Indira Gandhi]] # [[Charles de Gaulle]] # [[Hammurabi]] # [[Hirohito]] # [[Adolf Hitler]] {{Colonne spezza}} # [[Thomas Jefferson]] # [[Genghis Khan]] # [[Ghigermo II de Germania]] # [[Lenin]] # [[Abraham Lincoln]] # [[Maometto II]] # [[Klemens von Metternich]] # [[Benitto Mussolin]] # [[Kwame Nkrumah]] # [[Pê I de Ruscia]] # [[Pol Pot]] # [[Franklin Delano Roosevelt]] # [[Saladin]] # [[Shaka Zulu]] # [[Too Assettao]] # [[Qin Shihuang]] # [[Josif Stalin]] # [[Tamerlan]] # [[Hideki Tojo]] # [[Leon Trotsky]] # [[Harry Truman]] # [[George Washington]] # [[Mao Zedong]] # [[Scimon Boccaneigra]] {{Colonne fine}} ===== Contemporanei ===== {{Colonne|auto}} # [[Kofi Annan]] # [[Tony Blair]] # [[George W. Bush]] # [[Jacques Chirac]] # [[Helmut Kohl]] # [[Nelson Mandela]] # [[Romano Prodi]] # [[Vladimir Putin]] {{Colonne spezza}} # [[Angela Merkel]] # [[Margaret Thatcher]] # [[Beneito XVI]] # [[Nicolas Sarkozy]] # [[Ban Ki Moon]] # [[Scirvio Berluscon]] # [[José Manuel Durão Barroso]] # [[Gerhard Schröder]] {{Colonne fine}} ==== Scrittoi e pensatoi ==== {{Colonne|auto}} # [[Lucco Açæn]] # [[Dante Ardighê|Dante Alighieri]] # [[Aristotele]] # [[Matsuo Basho]] # [[Italo Calvino]] # [[Alejo Carpentier]] # [[Anton Cekhov]] # [[Confucio]] # [[Democrito]] # [[Charles Dickens]] # [[Octave Mirbeau]] # [[Plotin]] # [[Parmenide]] # [[Erodoto]] # [[Gustave Flaubert]] # [[Mahatma Gandhi]] # [[Johann Wolfgang Goethe]] # [[Ippocrate de Coo|Ippocrate]] # [[Omero]] # [[Immanuel Kant]] # [[Martin Luther King]], Jr. # [[Lao Tze]] # [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] # [[Li Po]] # [[Martin Lutê]] {{Colonne spezza}} # [[Reusa Luxemburg]] # [[Karl Marx]] # [[Montaigne]] # [[Murasaki Shikibu]] # [[George Orwell]] # [[Pitagora]] # [[Platon]] # [[Karl Popper]] # [[Sima Qian]] # [[William Shakespeare]] # [[Adam Smith]] # [[Socrate]] # [[Sun Tzu]] # [[John Ronald Reuel Tolkien]] # [[Tu Fu]] # [[Tommaxo d'Aquin]] # [[Publio Virgilio Maron|Virgilio]] # [[Mary Wollstonecraft]] # [[Zeami]] # [[Jean Meslier]] # [[Cartesio]] # [[Blaise Pascal]] # [[Baruch Spinoza]] # [[Georg Hegel]] # [[Arthur Schopenhauer]] # [[Lucréçio]] {{Colonne fine}} ==== Santi ==== {{Colonne|auto}} # [[Maia, moæ de Gexù]] # [[Paddre Pio da Pietralcina]] # [[San Beneito]] # [[San Camillo de Lellis]] # [[Santa Catænn-a da Siena]] # [[Catænn-a Fiéschi-Adórno]] # [[Santa Ciæa]] # [[Santa Çitta]] # [[San Domenego]] # [[San Feipo Neigri]] # [[San Françesco]] # [[San Françesco da Paola]] # [[San Gioâne apostolo e evangelista]] # [[San Gioâne Batista]] # [[San Gioâne Batista de la Salle]] # [[San Giœumo]] # [[Sant'Ignaçio de Loyola]] # [[San Loenso (personn-a)|San Loenço]] # [[San Marco]] {{Colonne spezza}} # [[San Mascimilian Maia Kolbe]] # [[Sàn Pòulo|San Paulo]] # [[San Pê]] # [[Santa Barboa]] # [[Sant'Alfonso Maria de' Liguori]] # [[Sant'Ambrœuxo]] # [[Santa Margaita]] # [[Sant'Aostin]] # [[Santa Reusa da Limma]] # [[Santa Texa d'Avila]] # [[Santa Texa de Lisieux]] # [[San Vicenço de' Paoli]] # [[San Zane Bosco]] # [[San Zane da Croxe]] # [[San Zenâ]] # [[Tomaxo Moro|San Tomaxo Moo]] # [[Zane Paulo II]] # [[San Zenexo]] {{Colonne fine}} === Stati, lezze e politica === # [[Costituçion]] # [[Lezze]] # [[Magna Charta]] # [[Manifesto do Partîo Comunista]] # [[Deciaraçion Ûniversâ di Diritti de l'Òmmo]] # [[Leviatan (Hobbes)|O Leviatan]] # [[Codiçe de Hammurabi]] === [[Agricoltua]] e cöse da mangiâ === {{Colonne|auto}} # [[Agricoltua]] # [[Avena (alimento)|Avena]] # [[Giærava da sûccou]] # [[Bûtiro]] # [[Càneva]] # [[Canna da sûccou]] # [[Çereâ]] # [[Ciccolata]] # [[Coton]] # [[Formaggio]] # [[A Fruta]] ## [[Apricotta|Apricotta o Bricòccalo]] ## [[Pateca]] ## [[Pèrsego]] ## [[Çetron]] ## [[Avocado]] ## [[Banann-a|Bananna]] ## [[Çëxa]] ## [[Limon]] ## [[Kiwi (fruta)|Kiwi]] ## [[Mandarin]] ## [[Mango]] ## [[Mei]] ## [[Meion|Meion o Romagnata]] ## [[Papaia]] ## [[Pei]] ## [[Persego]] ## [[Pompelmo]] ## [[Uga]] {{Colonne spezza}} # [[Giæ]] # [[Gran]] # [[Granon]] # [[Lin]] # [[Amê]] # [[Euio]] # [[Verdûa]] # [[Òrzio]] # [[Pan]] # [[Patatta (verdùa)|Patatta]] # [[Tomata]] # [[Riso]] # [[Seuja]] # [[Tabacco]] # [[Sûcca]] # [[Sûccou]] {{Colonne fine}} ==== [[Beviaggi]] ==== {{Colonne|auto}} # [[Ægua]] # [[Spïto]] # [[Bïra]] # [[Rappa]] # [[Limonçello]] # [[Rum]] # [[Sake]] # [[Scidro]] {{Colonne spezza}} # [[Vin]] # [[Vodka]] # [[Whisky]] # [[Coca Cola]] # [[Caffè]] # [[Læte]] # [[Sugo de fruta]] # [[Tè]] {{Colonne fine}} === [[Economìa]] === === [[Economìa da dïta]] === ==== [[Economìa familiâ]] ==== ==== [[Economìa politica]] ==== ==== [[Scistema economico]] I scistemi economici in ti paixi ==== ==== [[Economìa monetaia]] ==== ==== [[Scistema economico-finanziaio]] in ti paixi ==== ===== [[Palanche]] ===== # [[Dollao]] (USA) # [[Œüro]] # [[Renminbi]] (Cinn-a) # [[Rupia]] (India) # [[Sterlinn-a britannega|Sterlinn-a]] (Regno Unïo) # [[Yen]] (Giappon) === [[Sciensa de finanse]] === ==== [[Imposta|Imposte]] ==== ==== [[Tascia|Tasce]] ==== {{Colonne|auto}} # [[Accisa]] # [[Acquatico]] # [[Adiutoio]] # [[Adoa]] # [[Angaria]] # [[Bagliva]] # [[Canone (tascia)]] # [[Censuo]] # [[Colletta]] # [[Dugann-a]] # [[Dexima]] # [[Dominio]] # [[Donativo]] # [[Erbatico]] # [[Focatico]] # [[Foresteraggio]] # [[Forletto]] {{Colonne spezza}} # [[Gabella]] # [[Giandatico]] # [[Laudemio]] # [[Pedatico]] # [[Perangaria]] # [[Plateatico]] # [[Pontatico]] # [[Quindennio]] # [[Regalia]] # [[Relevio]] # [[Scalatico]] # [[Servizio (tascia)]] # [[Strenna (tascia)]] # [[Terratico]] # [[Testatico]] # [[Vinatico]] {{Colonne fine}} ==== [[Bancoùto]] ==== # [[Tasso de cangio]] ==== [[Stöia e filosofia de l'Economìa]] ==== ===== [[Economisti çelebri]] ===== ===== [[Teorie economiche]] ===== === [[Diritto]] === {{Colonne|auto}} # [[Codice]] # [[Diritto amministratïo]] # [[Diritto bancaio]] # [[Diritto canonego]] # [[Diritto çivî]] # [[Diritto commerçâ]] {{Colonne spezza}} # [[Diritto industriâ]] # [[Diritto internaçionâ]] # [[Diritto penale]] # [[Diritto privou]] # [[Diritto pubbrico]] # [[Diritto tributaio]] {{Colonne fine}} === [[Geografia]] === ==== [[Continente|Continenti]] ==== {{Colonne|auto}} # [[Africa]] # [[Americhe]] ## [[America do Nòrd|Nòrd America]] ## [[Stati de l'America do Nòrd e Çentrâ|Centro America]] ## [[America do Sud|Sud America]] {{Colonne spezza}} # [[Antartego]] # [[Artego]] # [[Axia]] # [[Œüropa]] # [[Oçeania]] {{Colonne fine}} ==== Grandi çittæ e çittæ d'arte ==== {{Colonne|auto}} # [[Çittæ d'Europa]] ## [[Amsterdam]] ## [[Atene]] ## [[Barçelónn-a]] ## [[Berlin]] ## [[Bruxelles]] ## [[Copenaghen]] ## [[Dresda]] ## [[Dublin]] ## [[Edimburgo]] ## [[Francoforte inscio Men]] ## [[Firense]] ## [[Helsinki]] ## [[Istanbul]] (into passòu [[Costantinopoli]]) ## [[Lion]] ## [[Lisbonn-a]] ## [[Londra]] ## [[Madrid]] ## [[Marseggia]] ## [[Milan]] ## [[Principato de Monego|Monego]] ## [[Mosca (çittæ)|Mosca]] ## [[Nappoli]] ## [[Oslo]] ## [[Pariggi]] ## [[Parma]] ## [[Praga]] ## [[Romma]] ## [[Reykjavík]] ## [[San Peoburgo]] ## [[Salisburgo]] ## [[Siena]] ## [[Stoccolma]] ## [[Tallinn]] ## [[Toledo]] ## [[Turin]] ## [[Urbin]] ## [[Valençia]] ## [[Varsciavia]] ## [[Venessia]] ## [[Veronn-a]] ## [[Vienna]] ## [[Zena]] # [[Africa]] ## [[Lusciandria d'Egitto]] ## [[Argê]] ## [[O Cairo]] ## [[Casablanca]] ## [[Çittæ do Cavo]] ## [[Nairobi]] ## [[Kinshasa]] ## [[Johannesburg]] {{Colonne spezza}} # [[Asia]] ## [[Baghdad]] ## [[Bangalore]] ## [[Bangkòk]] ## [[Bombay]] (Mumbai) ## [[Calcutta]] ## [[Delhi]] ## [[Gerusalemme]] ## [[Giacarta]] ## [[Hong Kong]] ## [[Manila]] ## [[Neuva Delhi]] ## [[A Mecca]] ## [[Osaka]] ## [[Pechin]] ## [[Samarcanda]] ## [[Shanghai]] ## [[Scingapô]] ## [[Teheran]] ## [[Tòkyo]] # [[Americhe]] ## [[Boston]] ## [[Chicago]] ## [[Dallas]] ## [[Los Angeles]] ## [[Miami]] ## [[Neuva York (çittæ)|Neuva York]] ## [[San Francisco]] ## [[Toronto]] ## [[Vancouver]] ## [[Washington D.C.|Washington]] ## [[Bogotá]] ## [[Braxilia]] ## [[Buenos Aires]] ## [[Cancún]] ## [[Caracas]] ## [[Çittæ do Mescico]] ## [[Lìmma]] ## [[Montevideo]] ## [[Rio de Janeiro]] ## [[São Paulo]] ## [[Tenochtitlán]] # [[Oçeania|Oceania]] ## [[Auckland]] ## [[Canberra]] ## [[Melbourne]] ## [[Perth]] ## [[Sydney]] {{Colonne fine}} ==== Ätri scistemi geografici ==== {{Colonne|auto}} # [[Caden-a montuosa]] ## [[Alpi]] ## [[Ande]] ## [[Appennin]] ## [[Balchen]] ## [[Caucaso]] ## [[Himalaya]] ## [[Karakorum]] ## [[Montagne rocciose]] ## [[Pamir]] ## [[Pirenei]] ## [[Urali]] # [[Montagna]] ## [[Çervin]] ## [[Everest]] ## [[Gran Sascio]] ## [[K2]] ## [[Kilimangiaro]] ## [[Monte Gianco]] ## [[Monte Reusa]] # [[Vulcan (geologia)|Vulcan]] ## [[Etna (vulcan)|Etna]] ## [[Krakatoa]] ## [[Vesuvio]] # [[Mâ]] ## [[Mâ Mediterraneo]] ### [[Mâ Adriatico]] ### [[Mâ Egeo]] ### [[Mâ Tirren]] ### [[Mâ Ionio]] ### [[Mâ Ligure]] ## [[Mâ Baltico]] ## [[Mâ d'a Cinn-a]] ## [[Mâ do Nòrd]] ## [[Mâ Neigro]] # [[Oçeano (geografia)|Oçeano]] ## [[Oçeano Indian]] ## [[Oçeano Artico]] ## [[Oçeano Atlantico]] ## [[Oçeano Paciffico]] {{Colonne spezza}} # [[Sciumme]] ## [[Adexe]] ## [[Arno]] ## [[Danubio]] ## [[Sciumme Elba|Elba]] ## [[Eufrate]] ## [[Sciumme Turchin]] ## [[Sciumme Giäno]] ## [[Lena]] ## [[Loira]] ## [[Mississippi (sciumme)|Mississippi]] ## [[Nilo]] ## [[Ob]] ## [[Po]] ## [[Reno]] Germania ## [[Reno (Italia)|Reno]] Italia ## [[Rio d'e Amazzoni]] ## [[Senn-a]] ## [[Tamiggi]] ## [[Teivie]] ## [[Tigri]] ## [[Volga]] # [[Deserto]] ## [[Deserto de Gobi]] ## [[Kalahari]] ## [[Sahara]] # [[Lago]] ## [[Grandi Laghi]] ## [[Lago Tanganicca]] ## [[Lago Titicacca]] ## [[Lago Vitöia]] ## [[Lago de Garda]] ## [[Lago Maggiô]] ## [[Lago de Commo]] # [[Canæ artifiçiæ]] ## [[Canâ do Panamá]] ## [[Canâ de Sues]] # [[Cheita d'ægua]] ## [[Cheite Vitöia]] ## [[Cheite do Niagara]] ## [[Cheite de l'Iguazú]] # Ätro ## [[Foresta pluviâ]] ## [[Grande barrêa coälinn-a]] ## [[Rift Valley]] ## [[Polo Nòrd]] ## [[Polo Sud]] ## [[Iceberg]] ## [[Streito]] {{Colonne fine}} === [[Stöia]] === {{Colonne|auto}} # [[Antigo Egitto]] # [[Apartheid]] # [[Califfo]] # [[Colonizzaçion (America Nòrdorientale)]] # [[Colonizzaçion (America meridionale)]] # [[Compagna de Gesù]] (ordine di Gesuiti) # [[Controriforma]] # [[Croxæ]] # [[Dinosauro]] # [[Etæ do Brónzo|Etæ do bronzo]] # [[Etæ do færo]] # [[Etæ da pria]] # [[Dinastia Ming]] # [[Dinastia Qing]] # [[Greçia antiga]] # [[Illuminiximo]] # [[Impeo bizantin]] # [[Impeo britannico]] # [[Impeo mongolo]] # [[Impeo ottoman]] # [[Impeo Roman]] # [[Inquixiçion Spagnolla]] # [[Magna Grecia]] # [[Etæ de Mëzo]] # [[Olocausto]] # [[Pesta neigra]] # [[Programma Apollo]] # [[Restauraçion]] (Congresso di Vienna) # [[Restauraçion Meiji]] # [[Renascimento]] # [[Resorzimento]] # [[Rivoluçion American-a]] # [[Rivoluçion françeise]] # [[Rivoluçion industriâ]] # [[Rivoluçion ingleise]] # [[Rivoluçion russa]] # [[Rivoluçion de vellûo]] # [[Antiga Romma|Romma antiga]] # [[Sacro Roman Impèo]] # [[Scciavitù]] # [[Scisma d'Oççidente]] # [[Scoverta de Americhe]] # [[Stöia do colonialismo in Africa]] # [[Stöia de l'integraçion europea]] # [[Sumeri]] # [[Vichinghi]] {{Colonne spezza}} # Guære ## [[Guæra de secescion american-a]] ## [[Primma guæra Mondiâ]] ## [[Segonda guæra Mondiâ]] ## Guære çivî ### [[Guæra çivile ruscia]] ### [[Guæra çivile spagnolla]] ## [[Guæra de l'Afghanistan]] ## [[Guæra de Corea]] ## [[Guæra do Gorfo]] ## [[Guæra do Vietnam]] ## [[Guæra Freida]] {{Colonne fine}} === [[Politica]] === {{Colonne|auto}} # [[Anarchia]] # [[Capitaliximo]] # [[Comuniximo]] # [[Çittadinansa (Diritto)|Çittadinansa]] # [[Democraçia]] # [[Dittatüa]] # [[Fascismo|Fasciximo]] # [[Federaliximo]] # [[Femminiximo]] # [[Fondamentalismo|Fondamentalismo religioso]] # [[Globalizaçion]] # [[Imperialiximo]] # [[Liberaliximo]] # [[Monarchia]] {{Colonne spezza}} # [[Naçionaliximo]] # [[Movimento no-global]] # [[Paxifiximo]] o [[Movimento paxifista]] # [[Partîo polittego]] # [[Rassiximo]] # [[Repubbrica]] # [[Sciensa politica]] # [[Separatiximo]] # [[Separaçion di poei]] ## [[Poei giudisiaio]] ## [[Poei legislatïvo]] ## [[Poei esecutïvo]] # [[Soçialiximo]] {{Colonne fine}} === [[Diritti umen]] === # [[Guæra]] # [[Paxe]] # [[Penn-a de morte]] # [[Opprescion]] # [[Libertæ]] ==== Driti discussi ==== # [[Aborto]] # [[Eutanaxia]] # [[Clonaçion]] # [[Divorsio]] # [[Omosessualitæ]] # [[Saläio garantïo]] # [[Controllo de nascite]] === Organismi internazionæ === {{Colonne|auto}} # [[Comunitæ Europea]] # [[Amnesty International]] # [[ASEAN]] # [[CIO]] ## [[Zeughi Olimpici]] # [[Croxe Rossa]] # [[Emergency]] # [[FAO]] # [[Fondo Monetaio Internaçionâ]] # [[Lega Àraba]] {{Colonne spezza}} # [[Mëghi sensa frontee]] # [[NATO]] # [[Organizaçion de Naçioin Unïe|Organizzaçion de Naçioin Unïe]] (ONU) ## [[UNESCO]] ## [[UNICEF]] ## [[WHO]] ## [[WTO]] # [[OPEC]] # [[Premmio Nobel]] {{Colonne fine}} === [[Religion]] === {{Colonne|auto}} Un'introduçion de almeno çinque fraxi ai seguenti temi de natua religiosa: # [[Animiximo]] # [[Astrologia]] # [[Buddiximo]] ## [[Gautama Buddha]] # [[Confucianeximo]] ## [[Confucio]] # [[Crestianeximo]] ## [[Gesù Cristo]] ## [[Pappa]] ## [[Gexa (organizzaçion)|Gexa]] ## [[Cattoliçeximo]] ## [[Protestanteximo]] ### [[Calvinismo]] ### [[Valdesismo]] # [[Dê]] # [[Crestianeximo]] ## [[Mosè]] ## [[Scinagoga]] # [[Giainismo]] # [[Induiximo]] ## [[Brahma]] ## [[Visnu]] ## [[Siva]] # [[Islamiximo]] ## [[Alì (Islam)|Alì]] ## [[Maometto]] ## [[Moschea]] ## [[Omar]] # [[Luteraneximo]] # [[Mitologia]] # [[Ortodossia]] # [[Religion Sikh]] # [[Scintoiximo]] # [[Spiritismo]] # [[Superstiçion]] # [[Taoismo]] # [[Voodoo]] # [[Zoroastrismo]] ## [[Zoroastro]] # Libbri sacri ## [[Bibbia]] ## [[Coran]] ## [[Torah]] {{Colonne spezza}} Con necessaia mençun a-a non-religioxitæ: # [[Agnostiçeximo]] # [[Ateismo]] # [[Esoteriximo]] # [[Umaneximo]] {{Colonne fine}} === [[Coltûa]] === # [[Arte]] # [[Pitûa]] # [[Scultûa]] ==== [[Tiatro]] ==== # [[Arte drammatica|Attoi]] ## [[Elenoa Duse]] ## [[Tino Carraro]] ## [[Valentin-a Corteise]] ## [[Salvo Randone]] ## [[Gilberto Govi]] # [[Regia teatrale|Registi]] ## [[Jacques Copeau]] ## [[Max Reinhardt]] ## [[Zorzo Strehler]] ==== [[Cine]] ==== # [[Attô (spettacolo)|Attoî]] ## [[Roberto Benigni]] ## [[Humphrey Bogart]] ## [[Marlon Brando]] ## [[Charlie Chaplin]] ## [[Sean Connery]] ## [[Peppino De Filippo]] ## [[Robert De Niro]] ## [[Alain Delon]] ## [[Clint Eastwood]] ## [[Aldo Fabrizi]] ## [[Clark Gable]] ## [[Vittoio Gassman]] ## [[Giancarlo Giannini]] ## [[Audrey Hepburn]] ## [[Buster Keaton]] ## [[Grace Kelly]] ## [[Nino Manfredi]] ## [[Fræ Marx]] ## [[Marcello Mastroianni]] ## [[Marilyn Monroe]] ## [[Al Pacino]] ## [[Alberto Sordi]] ## [[James Stewart]] ## [[Shirley Temple]] ## [[Ugo Tognazzi]] ## [[Totò]] ## [[Eduardo De Filippo]] ## [[John Wayne]] # [[Regia Cinetografica|Registi]] ## [[Woody Allen]] ## [[Robert Altman]] ## [[Dario Argento]] ## [[Ingmar Bergman]] ## [[Bernardo Bertolucci]] ## [[Luis Buñuel]] ## [[Francis Ford Coppola]] ## [[David Cronenberg]] ## [[Vittorio De Sica]] ## [[Federico Fellini]] ## [[John Ford]] ## [[Jean-Luc Godard]] ## [[Alfred Hitchcock]] ## [[Stanley Kubrick]] ## [[Akira Kurosawa]] ## [[Fritz Lang]] ## [[Ernst Lubitsch]] ## [[Sergio Leone]] ## [[Michael Moore]] ## [[Mario Monicelli]] ## [[Max Ophüls]] ## [[Roberto Rossellini]] ## [[Martin Scorsese]] ## [[Steven Spielberg]] ## [[Quentin Tarantino]] ## [[François Truffaut]] ## [[Luchino Visconti]] ## [[Orson Welles]] # [[Cinema de animaçion]] ## [[Walt Disney]] ## [[Hayao Miyazaki]] ==== [[Letiatûa|Lettiatua]] e [[poexia]] ==== # [[Amleto]] # [[I anime morte]] # [[Anna Karenina]] # [[A cosciensa de Zeno]] # [[Decameron]] # [[D'i delitti e d'e penn-e]] ([[Cesare Beccaria|Beccaria]]) # [[Delitto e castigo]] # [[Divinn-a Comédia|Divin-a commedia]] ## [[Inferno (Divin-a Commedia)]] ## [[Purgateuio (Divin-a Commedia)]] ## [[Paradiso (Divin-a Commedia)]] # [[Don Chisciotte]] # [[O mego Xivago]] # [[Faust]] # [[I fræ Karamazov]] # [[Gilgamesh]] # [[Iliade (Omero)|Iliade]] # [[Mille e una neutte]] # [[Odissea]] # [[O Prinçipe]] ([[Niccolò Macciavelli|Macciavelli]]) # [[O processo (romanzo)|O processo]] ([[Franz Kafka|Kafka]]) # [[I sposoei impromissi]] # [[A Repubbrica (Platon)]] # [[O Zibaldon]] ==== [[Muxica|Mûxica]] ==== # [[CD]] # [[Jazz]] # [[Muxica clascica]] # [[Muxica popolâ]] # [[Opera lirica|Opera]] # [[Pop Music|Pop]] ## [[ABBA]] ## [[Buddy Holly]] ## [[Elvis Presley]] # [[Rock]] ## [[The Beatles|Beatles]] ## [[Led Zeppelin]] ## [[Queen]] ## [[Pink Floyd]] ## [[Rolling Stones]] # [[Strumenti Muxicali]] ## [[Strumenti a corda]] ### [[Basso elettrico]] ### [[Chitara]] ### [[Violin]] ## [[Baterîa]] ## [[Flauto]] ## [[Piano (Muxica)|Piano]] ## [[Tambùo]] ## [[Tromba]] === Zeughi === # [[Zeugo d'azardo]] # [[Zeugo]] ## [[Backgammon]] ## [[Dæ]] ## [[Damma]] ## [[Scacchi]] # [[Zeugo de carte|Zeughi de carte]] ## [[Ciappa Chinze]] ## [[Bridge (Zeugo)|Bridge]] ## [[Briscola]] ## [[Cirulla]] ## [[Poker]] ## [[Scopa (Zeugo)]] ## [[Scopon scientifico]] === [[Sciensa]] === # [[Stöia da sciensa e da tecnologia]] ==== [[Astronomia]] ==== # [[Annô lüxe|Anno luxe]] # [[Asteroide]] # [[Big Bang]] # [[Pertuso neigro]] # [[Lûnäio]] # [[Cometa]] # [[Galassia]] # [[Nebulosa]] # [[Pianeta]] # [[Pulsar]] # [[Quark (particella)|Quark]] # [[Scistema Solâre|Scistema Soâ]] ## [[Sô]] ## [[Tæra]] ### [[Lunn-a]] ## [[Giòve (astronomia)|Giove]] ## [[Marte (astronomia)|Marte]] ## [[Mercûrio (astronomia)|Mercuio]] ## [[Nettun (astronomia)|Nettun]] ## [[Pluton (astronomia)|Pluton]] ## [[Satûrno (astronomia)|Saturno]] ## [[Uran (astronomia)|Uran]] ## [[Venere (astronomia)|Venere]] # [[Stella]] # [[Via Lattea]] ==== [[Biologia]] ==== ===== Anatomia di [[Mammifei]] ===== # [[Apparato çircolatoio]] ## [[Cheu]] # [[Apparato digerente]] ## [[Bëlo crasso]] ## [[Bëlo tenue]] ## [[Figæto]] # [[Scistema endocrino]] # [[Scistema nervoso]] ## [[Encefalo]] ## [[Scistema perçettïvo]] ### [[Scistema uditïvo]] #### [[Oegio]] ### [[Apparato vixïvo]] #### [[Euggio]] ### [[Scistema olfattïvo]] ### [[Scistema gustatïvo]] ### [[Reçettoi do senso]] # [[Apparato respiatoio]] ## [[Pormon]] # [[Apparato genitâ]] ## [[Pene]] ## [[Vaginn-a]] # [[Apparato locomotoio]] ## [[Scistema scheletrico]] ## [[Scistema muscolâ]] # [[Scistema tegumentaio]] ## [[Pélle|Pelle]] ## [[Tettin]] ===== Processi biologici ===== # [[Digestion]] # [[Escreçion]] # [[Fotoscintexi]] # [[Gravidansa]] # [[Respiaçion]] # [[Riproduçion]] ===== Vitta ===== # [[Anima]] ## [[Anfibbio]] ### [[Ræna]] ## [[Aracnide]] ### [[Ägno]] ## [[Mammifei]] ### [[Ëse uman]] ### [[Balenn-a]] ### [[Bestiamme]] ### [[Cammello]] ### [[Can]] ### [[Cavallo]] ### [[Drafin|Dräfin]] ### [[Elefante]] ### [[Gatto]] ### [[Giraffa]] ### [[Lion (bestia)|Lion]] ### [[Pòrco]] ### [[Pòrco sarvægo]] ### [[Mammut]] ### [[Orso]] ### [[Pëgoa]] ### [[Rattopennugo]] ### [[Rinoçeronte]] ### [[Scimia]] ### [[Tigre]] ## [[Insetti]] ### [[Ave]] ### [[Cattænn-a divota]] ### [[Porselletta]] ### [[Formigoa]] ## [[Pescio]] ### [[Squæo]] ### [[Ancioa]] ### [[Loaso]] ### [[Treggia]] ### [[Stocche]] ### [[Oâ]] ### [[Porpo]] ## [[Rettile]] ### [[Biscia]] ### [[Grigoa]] ## [[Oxello]] ### [[Agugia]] ### [[Cömbo]] ### [[Passoa]] ### [[Rundanin-a]] # [[Archea]] # [[Batterio]] ## [[Eucariota]] ## [[Procariota]] # [[Fonzo]] # [[Cianta]] ## [[Ærbo]] ## [[Sciô]] ## [[Parme]] # [[Protozoo]] ==== [[Chimica]] ==== ===== [[Chimica organica]] e [[Chimica inorganica]] ===== # [[Atomo]] # [[Elemento chimico]] # [[Toa periodica]] # [[Molecola]] ## [[Composto ionico]] ## [[Composto molecolâ]] # [[Composto chimico]] ## [[Ægua]] ## [[Ammoniaca]] ## [[Metan]] ## [[Benzen]] ## [[Acetilen]] ## [[Etilen]] ## [[Acido solforico]] ## [[Acido nitrico]] ## [[Acido cloridrico]] ## [[Acido fluoridrico]] ## [[Acido fosforico]] ## [[Acido acetico]] ## [[Idroscido de sodio]] ## [[Idroscido de caço]] ## [[Carbonato de sodio]] ## [[Bicarbonato de sodio]] ## [[Cloruro de sodio]] ## [[Etanolo]] ## [[Açeton]] ## [[Formaldeide]] # [[Reaçion chimica]] ==== [[Meteorologia]] ==== # [[Çiclon tropicâ]] # [[Gragneua]] # [[O Niño]] # [[A Niña]] # [[Nuvia]] # [[Nëgia]] # [[Ægua (tempo)]] # [[Rescadamento globâ]] # [[Tornado]] # [[Uragan]] # [[Tromba de mâ]] ==== [[Ecologia]] ==== # [[Desertificaçion]] # [[Desboscamento]] # [[Inquinamento]] # [[Cangiamenti climatici]] ==== [[Geologia]] ==== # [[Basalto]] # [[Carcâ]] # [[Deriva di continenti]] # [[Selce]] # [[Tettonica a placche]] # [[Tufo (roccia)|Tufo]] ==== [[Fixica]] ==== # [[Atomo]] ## [[Nucleon]] ### [[Neutron]] ### [[Proton]] ## [[Elettron]] ## [[Fiscion nucliâ]] ## [[Fuxon nucliâ]] # [[Spaçio]] # [[Tempo]] # [[Veloçitæ]] ## [[Veloçitæ istantanea]] ## [[Veloçitæ media]] # [[Acceleraçion]] # [[Energîa|Energia]] # [[Forsa]] ## [[Gravitaçion]] ## [[Peiso]] ## [[Forse elettromagnetiche]] ## [[Forsa nucliâ]] # [[Luxe]] ## [[Radiaçion elettromagnetica]] ### [[Onde radio]] ### [[Infrarosso]] ### [[Luxe vixibile]] ### [[Ultraviovetto]] ### [[Raggi gamma]] # [[Massa (fixica)|Massa]] # [[potensa (fixica)|Potensa]] ==== Risorse naturale ==== # [[Carbon]] # [[Diamante]] # [[Gas naturâ]] # [[Minerali]] # [[Petrolio]] # [[Sâ]] ==== Unitæ de mesua ==== # [[SI]] (Scistema Internaçionâ) # [[Chilogrammo]] # [[Metro]] # [[Newton (unitæ de mesua)|Newton]] # [[Litro]] # [[Volt]] # [[Watt]] === Lengue === # [[Lengue naturæ]] ## [[Lengua àraba|Àrabo]] ## [[Lengua cineise mandarin|Cineise mandarin]] ## [[Lengua ebraica|Ebraico]] ## [[Lengua françèise|Françèise]] ## [[Lengua giapponeise|Giapponeise]] ## [[Lengua grega|Grego]] ## [[Lengua hindi|Hindi]] ## [[Lengua italiann-a|Italian]] ## [[Lengua ingleise|Ingleise]] ## [[Lengua latinn-a|Latin]] ## [[Lengua sanscrita|Sanscrito]] ## [[Lengua Spagnolla|Spagnòllo]] ## [[Lengua portogheise|Portogheise]] ## [[Lengua tedesca|Todesco]] ## [[Lengua russa|Russo]] # [[Léngoa artifiçiâle|Lengue artifiçiæ]] ## [[Lengua esperanto|Esperanto]] ## [[Ido]] ## [[Quenya]] # [[Arfabeto|Arfabeti]] ## [[Arfabeto àrabo]] ## [[Arfabeto çirillico]] ## [[Arfabeto ebraico]] ## [[Arfabeto grego]] ## [[Arfabêto latìn|Arfabeto latin]] ## [[Arfabeto runico]] ## [[Arfabeto ugaritico]] ## [[Devanagari]] ## [[Hangul]] ## [[Jawi]] # [[Grammatica]] === [[Architettua]] === # [[Elementi architettonici]] ## [[Erco (Architettua)|Erco]] ## [[Cupola]] ## [[Obelisco]] ## [[Piramide]] ## [[Ponte]] ## [[Votto]] # [[Stili architettonici]] # [[Architetti]] # Monumenti ## [[Acropoli d'Atene]] ## [[Angkor Vat]] ## [[Colosseo]] ## [[Diga de Assuan]] ## [[Empire State Building]] ## [[Grande muägia cineise]] ## [[Lanterna de Zena]] ## [[Partenon]] ## [[Sfinge]] ## [[Statua da Libertæ]] ## [[Taj Mahal]] ## [[Tôre Eiffel]] ## [[Tôre de Pisa]] # [[Sette mäveggie do mondo]] === [[Matematica]] === # [[Aritmetica]] # [[Algebra]] # [[Algoritmo]] # [[Carcolo]] # [[Carcolo infiniteximâ]] ## [[Derivata]] ## [[Funçion continua]] ## [[Integrâ]] ## [[Succescion]] # [[Geometria]] ## [[Reuo]] ### [[Pi Grego]] ## [[Cubbo]] ## [[Triangolo]] ## [[Quaddro]] ## [[Piramide]] ## [[Poligono]] ## [[Prisma]] # [[Infinïo]] # [[Logica]] # [[Sommatoia]] # [[Produttoia]] # [[Teorema]] # [[Trigonometria]] # [[Conzettua]] # [[Ipotexi]] # [[Texi]] # [[Dimostraçion]] === Sordatti === # [[Forse Armæ]] ## [[Armâ]] ### [[Fantaia]] ### [[Cavallaia]] ### [[Artagiaia]] ### [[Arma do Genio]] ### [[Arma de trasmiscioin|Trasmiscioin]] ### [[Trasporti e Materiali]] ### [[Corpi e Serviçi]] ### [[Sovran Militâ Orde de Mata]] ### [[Croxe Rossa]] ### [[Corpo de Infermëe Volontaie]] (Croxeroscinn-e) ## [[Marin-a Militâ Italian-a]] ### [[Guardia Costëa]] ## [[Aeronautica Militâ Italian-a]] ## [[Carabinê]] # [[Corpi Armæ]] ## [[Carabinê]] ## [[Guardia de Finansa]] ## [[Poliçia de Stato]] ## [[Corpo Forestâ]] ## [[Poliçia Penitençiaia]] # [[Sordatto]] ==== [[Arma|Armi]] ==== # [[Armi gianche]] ## [[Spâ (arma)|Spâ]] ## [[Lansa (arma)|Lansa]] # [[Bocca da feugo]] ## [[Povie da spâo]] ## [[Esploxïvo]] ## [[Pistolla]] o Revolvero ## [[Fuxin]] o Scceuppo ## [[Mitragiatrixe]] ## [[Cannon]] # [[Armi contra aree]] ## [[Miscile HAWK]] ## [[Sidam]] ## [[FIM-92 Stinger]] # [[Mëzi da combattimento de tæra]] ## [[Cäro armoö]] ## [[Autoblindo]] # [[Mezi da combattimento pe mâ]] ## [[Corazzâ]] ## [[Portarioplan]] ## [[Incroxatô]] # [[Mëzi da combattimento aerospaçiâ]] ## [[Dirizzibile]] ## [[Arioplan da caccia]] ## [[Bombardê]] ## [[Aereo da ricogniçion]] # [[Armi nucliæ]] === [[Sport]] === {{Colonne|auto}} # [[Alpiniximo]] # [[Atletica leggia]] # [[Automobiliximo]] # [[Baseball]] # [[Zeugo do ballon]] # [[Çiclismo]] # [[Cricket]] # [[Judo]] # [[Karate]] # [[Neuo]] # [[Ballabanastra]] {{Colonne spezza}} # [[Ballaman]] # [[Ballaneuo]] # [[Ballaxeuo]] # [[Balùn (zögu)|Ballon]] # [[Rugby]] # [[Scrimmia]] # [[Sci]] # [[Sci in mâ]] # [[Sumo]] # [[Tennis]] # [[Lotta]] {{Colonne fine}} === [[Tecnologia]] === ==== [[Computer]] ==== # [[hardware]] # [[software]] ## [[Scistema operatïvo]] ### [[GNU/Linux]] ### [[Unix]] ### [[Mac OS]] ### [[Windows]] # [[Microsoft]] # [[Apple]] # [[Base de dæti]] # [[ECDL]] # [[File]] # [[Internet]] ## [[HTML]] ## [[Posta elettronega]] # [[lenguaggio de programmaçion]] ## [[assembly]] ## [[C (lenguaggio de programmaçion)|C]] ## [[Java (lenguazzo)|Java]] # [[Videoscrïtua]] ==== Tecnologie comun-e ==== # [[Taggia (macchina)]] # [[Conio]] e [[Monæa]] # [[Cunio (fixica)|Cunio]] # [[Fêugo|Feugo]] # [[Leva (fixica)|Leva]] # [[Metallurgia]] # [[Motô a sccioeuppo]] # [[Motô a vapô]] # [[Cian inclinou]] # [[Röa]] # [[Stampa (processo)|Stampa]] # [[Vïa (meccanica)|Vïa]] ==== [[Comunicaçion]] ==== # [[Arfabeto]] # [[Çellulâ]] ## [[GPRS]] ## [[GSM]] ## [[MMS]] ## [[SMS]] ## [[TACS]] ## [[UMTS]] # [[Ferrovia]] # [[GPS]] # [[Internet]] # [[Mass media]] ## [[Radio (mass media)|Radio]] ## [[Televixion]] # [[Scritûa|Scrïtua]] # [[Stampa]] ## [[Giornale]] ## [[Periodico]] ## [[Cotidian]] # [[Telefono]] # [[Telegrafo]] ==== Fonti energetiche ==== # [[Energie che se peu rennuâ]] ## [[Biomassa]] ## [[Energia da o vento]] ## [[Energia idroelettrica]] ## [[Energia soâ]] ## [[Energia da e onde]] # [[Energie non rinnovabili|Non rinnovabili]] e [[Combustibili foscili]] ## [[Carbon]] ## [[Energia nucleâ]] ## [[Gas natuâ]] ## [[Petrolio]] ==== Materiali ==== # [[Papê]] # [[Legno]] # [[Metàllo|Metallo]] # [[Plastica]] # [[Veddro]] ==== [[Traspòrti]] ==== # [[Arioplan]] # [[Aotomobile]] # [[Barca (trasporto)]] ## [[Battello a vapô]] ## [[Gosso]] ## [[Barco a veia]] # [[Biçicletta]] # [[Camio]] # [[Ferrovia]] # [[Treno]] === Desgraçie === # [[Desgraçia nucleâ]] # [[Eruçion]] # [[Liggia]] # [[Inçendio]] # [[Inondaçion]] # [[Tæremotto]] # [[Tornado]] # [[Tsunami]] # [[Uragan]] # [[Liggia de neive]] === [[Cô|Coî]] === # [[Spettro]] ## [[Gianco (cô)|Gianco]] ## [[Bleu]] ## [[Giäno]] ## [[Neigro]] ## [[Rosso]] ## [[Verde]] === [[Filosofia]] === # [[Anima]] # [[Conoscenza]] # [[Corpo (metafisica)|Corpo]] # [[Coscienza]] # [[Decixoin basæ insce-o consenso]] # [[Epistemologia]] # [[Estetica]] # [[Etica]] # [[Gnoseologia]] # [[Libero arbitrio]] # [[Mente]] # [[Metafixica]] # [[Metodo scientifico]] # [[Ontologia]] # [[Politica]] # [[Agiûtto:NPOV|Punto de vista neutrâ]] # [[Realtæ]] # [[Veitæ]] [[Categorîa:Wikipedia]] 0bjawfa45yq53rgtmt1p9oh51mv0lkm 1492 0 5335 274918 258168 2026-10-20T19:19:39Z NonPlusUltra15 20532 274918 wikitext text/x-wiki {{Anno|XIV secolo|XV secolo|XVI secolo|1470|1480|1490|1500|1510|1488|1489|1490|1491|1492|1493|1494|1495|1496}} {{Anno in altri calendari}} [[File:Christopher Columbus.PNG|thumb|250px|center|[[Sebastiano do Piombo]], ''[[Cristoforo Colombo]]'', 1519 ([[Metropolitan Museum of Art]] <ref>Library of Congress. Images of Christopher Columbus and His Voyages, [https://www.loc.gov/rr/print/list/080_columbus.html].</ref>]] == Fæti == === Euröpa === === Àzia === === Àfrica === * === America (Nêuvo Mòndo) === 12 òtôbre - O [[Cristoforo Colombo]] o descrêuve [[Americhe|America]].<br> === Arte === === Costruçión === === Inovaçión === {{clear}} {{Lunâio ànno|1492}} === Nasciûi === <gallery> Immaggine:Titian Portrait of Pietro Aretino Kunstmuseum Basel inv1351 cropped.jpg|<small>[[Tiçiàn Vecellio]], ''[[Pietro Aretino]]'' ([[20 arvî]] 1492-[[21 òtôbre]] [[1556]]), 1527 ca. (Kunstmuseum - Basilea)</small> </gallery> === Mòrti === <gallery> Immaggine:Ritratto di Piero della Francesca.jpg|<small>''[[Pêo da Françésca]]'' (1415/1416-[[12 òtôbre]] [[1492]]), ràmmo de G. B. Cecchi, 1769</small> <ref> ''Serie degli uomini i più illustri nella pittura, scultura, e architettura''.</ref> Immaggine:Bust of Lorenzo de&#039; Medici-Bode museum- Berlin.jpg|<small>[[Loenso de' Medici]] (1449-1492) (Museo Bode - Berlin)</small> </gallery> == Nòtte == <references /> {{Clear}} == Atri progètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Anni do XV secolo|092]] dxzyd09j5oo75f8cmdka7bohq93jmp2 274929 274918 2026-10-20T19:49:17Z N.Longo 12052 rev 274929 wikitext text/x-wiki {{Anno|XIV secolo|XV secolo|XVI secolo|1470|1480|1490|1500|1510|1488|1489|1490|1491|1492|1493|1494|1495|1496}} {{Anno in altri calendari}} == Fæti == [[File:Christopher Columbus.PNG|thumb|[[Sebastiano do Piombo]], ''[[Cristoffa Combo|Cristòffa Cónbo]]'', 1519 ([[Metropolitan Museum of Art]] <ref>Library of Congress. Images of Christopher Columbus and His Voyages, [https://www.loc.gov/rr/print/list/080_columbus.html].</ref>]] === Euröpa === === Àzia === === Àfrica === * === America (Nêuvo Mòndo) === * 12 d'òtôbre - O [[Cristoffa Combo|Cristòffa Cónbo]] o descrêuve l'[[Americhe|America]]. === Arte === === Costruçión === === Inovaçión === {{clear}} {{Lunâio ànno|1492}} === Nasciûi === <gallery> Immaggine:Titian Portrait of Pietro Aretino Kunstmuseum Basel inv1351 cropped.jpg|<small>[[Tiçiàn Vecellio]], ''[[Pietro Aretino]]'' ([[20 arvî]] 1492-[[21 òtôbre]] [[1556]]), 1527 ca. (Kunstmuseum - Basilea)</small> </gallery> === Mòrti === <gallery> Immaggine:Ritratto di Piero della Francesca.jpg|<small>''[[Pêo da Françésca]]'' (1415/1416-[[12 òtôbre]] [[1492]]), ràmmo de G. B. Cecchi, 1769</small> <ref> ''Serie degli uomini i più illustri nella pittura, scultura, e architettura''.</ref> Immaggine:Bust of Lorenzo de&#039; Medici-Bode museum- Berlin.jpg|<small>[[Loenso de' Medici]] (1449-1492) (Museo Bode - Berlin)</small> </gallery> == Nòtte == <references /> {{Clear}} == Atri progètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Anni do XV secolo|092]] 7uf9xob5mgvf5wa85gdx46rorbxqczu Vendùn 0 14263 274898 274577 2026-10-20T18:51:16Z N.Longo 12052 wl 274898 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese}} {{Divisione amministrativa |Nome = Vendùn |Panorama = Vendone-panorama.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Vista da géxa cu'a cà cumünàle</div> |var-localizaçión = Lucalizasiùn |var-stâto = Stàttu |Tipo = [[Comun|cumün]] |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligü(r)ia |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]] |Divisione amm grado 2 = Savuna |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]] |Amministratore locale = Sabrina Losno |Partito = lista sivica "Vendone nel cuore" |Mandato = 2 |Data elezione = 27-5-2019 |Data rielezione = 10-6-2024 |var-instituçión = Istitusiùn |Data istituzione = 1861 |var-teritöio = Terito(r)iu |var-cordinæ = Curdinàe |var-altitùdine = Autessa |var-superfìcce = Süperficce |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 346 |Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023 Dàttu Istat] - Pupulasiùn rexidente ai 31 d'utubre du 2023. |Aggiornamento abitanti = 31-10-2023 |var-denscitæ = Denscitàe |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]] |Sottodivisioni = A Celsa, A Cröza, A Villa, Cü(r)enna, Leusu<ref group="n.">Da prununsià {{IPA|['le:usu]}}</ref>, U Burgu, U Cantùn, U Castelà, U Valùn<ref name=":0" /> |var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti |Divisioni confinanti = [[Arnascu]], [[Castergiancu|Castregiancu]], [[Unsu]], [[Utuê|Utué]] |var-âtre_informaçioìn = Âutre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füsu ura(r)iu |var-cod._cadàstro = Cod. catastru |var-tàrga = Targa |Zona sismica = 3 |Gradi giorno = 2252 |var-nómme_abitànti = Nòmme abitanti |Nome abitanti = |var-patrón = Patrùn |Patrono = Sant'Antòniu |var-festîvo = Festivu |var-cartografîa = Cartugrafìa |Festivo = [[2 seténbre|2 setembre]] |Mappa = Map of comune of Vendone (province of Savona, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Pusisiùn du cumün de Vendùn inta pruvinsa de Savuna |var-scîto_ofiçiâ = Scitu ufisiâle }} '''Vendùn'''{{#tag:ref|Da prununsiàse {{IPA|[vεŋˈduŋ]}}, scrìtu ascì ''Vèndùn''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=117|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}</ref>, ''Vendon'' in [[Lengoa zeneize|zenese]], prununsiàu {{IPA|[veŋˈduŋ]}}<ref>{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/vendone/|tìtolo=Deize: diçionäio italian-zeneise - Vendone|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2024-12-15}}</ref>, ''V'ndun'' {{IPA|[vəŋˈduŋ]}} in [[Dialéttu urmeàscu|urmeascu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengiu|léngoa=LIJ, IT}}</ref>|group=n.}} (''Vendone'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è in [[Comun|cumün]] [[Liguria|ligü(r)e]] de 346 abitanti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" /> inte l'entrutèra de [[Arbenga]], in [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]] (dàtti agiurnài au [[2023]]). == Geugrafìa == <gallery widths="140" heights="140" mode="packed"> Castellermo vista da Vendone.png|U Castel'Ermu mi(r)àu da Vendùn Munte Negru-Munte Castel'Èrmu (da Veravu, Castergiancu).jpg|U Munte Negru cu'u Castel'Ermu in scia drìta, da Ve(r)avu </gallery> U cumün de Vendùn u se tröva inta parte ciü bassa da valà de l'A(r)òscia, spantegàu in scia rìva a meridiùn di munti infra mezzu sta valà e chella du Pennavaire. Pé sta raxùn chi, u sò terito(r)iu u và da in'artessa de 140&nbsp;m in sciu livellu du mà fin'au [[Munte Castel'Ermu|Munte Castel'Èrmu]], àtu 1092&nbsp;m, ch'u l'è a vetta ciü impurtante ch'a se isse intu terito(r)iu cumünàle.<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/comune/vendone|tìtolo=Vendone|outô=Pruvinsa de Savuna|léngoa=IT|vìxita=2024-12-11}}</ref> Fra i bricchi de Vendùn ghe n'è di àtri in scia cresta fra l'A(r)òscia e u Pennavaire, cumme u Munte Negru (977&nbsp;m) e u Munte Pendìn (921&nbsp;m), ciü che de culinette ch'e se trövan de sutta du paìse, ch'e cumprendan u Munte Villa (339&nbsp;m), au cunfìn cun [[Utuê|Utué]], e u Ca(r)imunti (438&nbsp;m). U terito(r)iu du cumün u fà parte du bacìn du scciümme A(r)òscia, svilüpàu in scia sò rìva de mancìna, e u l'è traversàu da pa(r)eggi riài ch'i se ghe caccian da stu fiancu chi. I ciü impurtanti, inte l'urdine ca(r)andu versu u mà, i sun u Riàn Pa(r)aùn, ai cunfìn cun [[Unsu]], u Riàn du Gumbu, ch'u scùre a levante du Cantùn e che ciü a valle u vegne u Riàn Merce, e u Riàn Aciàn, a levante du Castelà. === Frasiùi === <gallery widths="140" heights="140" mode="packed"> A Vìlla (Vendón) - vìsta da-a Gêxa (2).jpg|A Villa mi(r)à daa Géxa O Bórgo (Vendón) - vìsta da Curénna (1).jpg|U Burgu d'in Cü(r)enna U Cantun e A Gêxa (Vendùn)-Panuràmma 02.jpg|Vista da burgà du Cantùn Cürenna (Vendùn)-Panuràmma 04.jpg|Cü(r)enna pià dau stradùn Lêusu e Cürenna (Vendùn)-Panuràmma 04.jpg|Leusu e, in sciu sfundu, Cü(r)enna Cersa, U Valùn e A Crösa (Vendùn)-Panuràmma 01.jpg|A Crösa, U Valùn e A Celsa, dai Campi d'Utué </gallery> U terito(r)iu de Vendùn u cumprende e növe frasiùi du Burgu, du Cantùn, du Castelà, da Celsa, da Cröza, de Cü(r)enna, de Leusu, du Valùn e da Villa, ciü e lucalitài de Barbiùn, de Tùre, de Mia(r)ina e da Géxa, séde da cumüna.<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://ww2.gazzettaamministrativa.it/opencms/export/sites/default/_gazzetta_amministrativa/amministrazione_trasparente/_liguria/_vendone/010_dis_gen/020_att_gen/2013/Documenti_1372170598530/1372170598915_nuovo_statuto_comune_vendone.pdf|tìtolo=Statütu du cumün de Vendùn|outô=Cumün de Vendùn|dæta=19 lüju 2011 (apruvàu)|léngoa=IT|p=3|vìxita=2024-12-05}}</ref> * A Celsa: a burgà da Celsa a se tröva in sci cunfìn cun chella di Campi d'[[Utuê|Utué]], in sciu stradùn ch'u lìga Vendun cu'u fundu da valà de l'A(r)òscia. Au [[2001]], e ghe staxévan 39 persùne.<ref name=":3">{{Çitta lìbbro|outô=[[ISTAT]]|tìtolo=14° Censimento generale della popolazione e delle abitazioni: Savona|url=https://ebiblio.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/censpop2001/Popolazione_residente_abitazioni_province/CP2001_09SV.pdf|ànno=2001|léngoa=IT|p=122}}</ref> * A Cröza: fra e burgàe inta parte ciü bassa du cumün, a se tröva a punente de ruìne du castellu, in scia rìva de d'àtu da frasiùn du Castelà. A l'ürtimu sò rilevamentu, du [[1991]], a cuntàva de 36 abitanti.<ref name=":4">{{Çitta lìbbro|outô=[[ISTAT]]|tìtolo=13° censimento generale della popolazione e delle abitazioni: Savona|url=https://ebiblio.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/censpop1991/IST0007163VOL1Popolazione_e_abitazioni_fascprov/fascicoli_provinciali/IST0003748CP1991_09SV.pdf|ànno=1991|léngoa=IT|p=229}}</ref> * A Villa: burgà picìna ch'a se tröva de d'àtu du stradùn, intu sò toccu ch'u lìga Cü(r)enna cun Leusu. * Cü(r)enna: a se svilüppa in sce 'na costa a l'estremitài de punente de Vendùn, e a l'è séde de parocchia, cun géxa intitulà aa Madonna da Néve e in u(r)ato(r)iu. Mensunà fìna du [[1288]] pé a presensa du ''castrum Cucularieae''<ref name=":5" />, intu passau a l'ha fàu ascì cumün pé sò còntu. Au 2001 a gh'axéva ina pupulasiùn de 68 abitanti.<ref name=":3" /> * Leusu: burgà a mezza stradda fra a Villa e a lucalitài da Géxa, a l'è traversà dau stradùn e dutà d'ina sò capella, sutt'au titulu de l'Imaculà Cuncesiùn. Chi a gh'e(r)a a cà cumünàle avanti ch'a fusse mescià aa Géxa; au [[2001]] a burgà a cuntàva de 48 rexidenti.<ref name=":3" /> * U Burgu: u l'è a burgà ciü a punente, in scia rìva a levante du Pa(r)aùn, e a svilüppa de d'àtu da pruvinsàle. A g'ha ina sò capella, intitulà a Santa Lüsìa, e, au [[2001]], a sò pupulasiùn a l'e(r)a de 27 persùne.<ref name=":3" /> * U Cantùn: scituà intu valùn du Riàn de Gumbu, a se tröva de sutta da lucalitài da Géxa, ciü a levante, e a l'è traversà dau stradùn. A sò pupulasiùn, au [[2001]], a l'e(r)a de 61 abitanti.<ref name=":3" /> * U Castelà: inta parte ciü bassa du cumün, a se tröva in pò ciü a punente de dund'u gh'e(r)a l'antìgu paìse e furtificasiùn du Castelà. Chi a gh'è a capella da Nativitài de Ma(r)ìa e u campu da [[Balùn (zögu)|balùn]] de Vendùn; au [[2001]], sta burgà chi a faxéva 162 abitanti.<ref name=":3" />{{#tag:ref|Valù che de prubabile u cumprende ascì a burgà da Cröza, ch'a nu l'è stàa cunscide(r)à pé sò còntu au censimentu de quellu ànnu. Ai dàtti de dex'ànni primma, au Castelà in sensu strétu i ghe staxévan 83 persune.<ref name=":4" />|group=n.}} * U Valùn: de sutta du stradùn, u se tröva de pòcu ciü a munte du Castelà. Au [[2001]] u faxéva 18 abitanti.<ref name=":3" /> === Cunfin === U cumün u cunfìna a setentriùn cun [[Castergiancu|Castregiancu]] e [[Naxin|Naxìn]], a levante cun [[Arnascu]], a meridiùn cun [[Utuê|Utué]] e a punente cun [[Unsu]]. == Sto(r)ia == E primme testimuniànse du paìse e sun da riscuntrà inte l'antighitài, cu'a dipendensa de Vendùn e di àtri sentri de l'entrutèra dau [[Municipium|munisipiu]] de Arbenga, survatüttu inte l'epuca rumàna, anche se l'è da cunscide(r)à che a fundasiùn de in primmu nucleu abitàu u pò esse adi(r)itü(r)a ligàu ai antighi [[Popolo etrusco|Etruschi]], culucàu là dunde aù a se tröva a frasiùn de Cü(r)enna.<ref name="Cüenna Etrusca"/> L'è dunca prubabile che stu populu pre-rumàn u secce rivàu chi pé via di cumerci versu u [[Mâ Mediterraneo|Mediteraneu]], fasilmente cuntrulabili dae zòne vixìne aa [[Ciâna d'Arbenga|Ciàna]], e che ch'i gh'aggen purtàu e primme cultivasiùi de serte va(r)ietài de u(r)ive tipiche du terito(r)iu de stu populu chi, dandu u nòmme au paìse.<ref name="Cüenna Etrusca">{{Çitta web|url=https://trucioli.it/2018/11/01/etruschi-a-curenna-vendone-nel-1-secolo-d-c-ulivi-e-mucche-alpine-lo-storico-rivela/|tìtolo=I etruschi a Cü(r)enna?|vìxita=2021-08-22|léngoa=IT}}</ref> Cu'a caütta de l'[[Impêo Roman|Impe(r)u Rumàn]] u terito(r)iu u subisce dife(r)enti incursciùi barbariche e ascì di saracen, ch'e portan aa custrusiùn de dife(r)enti furtificasiùi, cumme chella de Cü(r)enna, da che u nu resta ciü ninte, e chella du Castelà, ch'u cumprendeva de segü(r)u ina tùre prinsipàle daa bàse a sei latti, sircundà da ina mü(r)aja difensiva squadrà. Inse(r)ìu inta [[Marca ardüinica|Marca Ardüinica]], aa sò fìn u l'è passàu ai marchesi de Clavesàna, ch'i ne fan ina castelanìa da [[Marca d'Arbenga|marca arbenganese]], infeudà a ina lunga se(r)ie de vasalli, prinsipalmente i Lengueja, i Bassi e i Carli. Questu infeudamentu u cuntinua ascì cu'u libé(r)u cumün de Arbenga, che u reclàmma a pudestài in sciu feudu du [[1251]], pé poi catàselu dai marchesi, a l'imprinsippiu du [[XIV secolo|Trexentu]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.vendone.sv.it/it/page/126206|tìtolo=La Nostra Storia|outô=Cumün de Vendùn|léngoa=IT|vìxita=2024-09-12}}</ref> A l'è a famìa feudata(r)ia di Carli a purtà u feudu in òrbita zenese, zü(r)andu fedeltài aa [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]], cuntempuraneamente a l'intrà de Arbenga sutta e influense de sta chi. U paìse u l'è cuscì restàu inta repübbrica aristucratica fin a l'arìvu de [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]] e di fransesi, a partì dau [[1797]], quand'u l'è dunca entràu inta növa [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligü(r)e]]. Cumpresu da sciübitu cumme cumün pé sò còntu intu terito(r)iu d'Arbenga, parte du IV° dipartimentu da Ma(r)emu(r)a<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Registro delle sessioni del governo provvisorio della Repubblica di Genova dal giorno della sua installazione 14 giugno 1797|url=https://books.google.com/books?id=P1rK-rAtvmIC&pg=RA2-PA312|ànno=1797|editô=Stamperia nazionale|çitæ=Zena|léngoa=IT|p=312|capìtolo=Della Sessione del Governo Provvisorio degli 8. Decembre alla mattina}}</ref>, cu'a lezze n°77 du 18 arvì [[1798]] u l'è passàu intu cantùn de Unsu da növa giürisdisiùn da Senta, guernà de lòngu d'in Arbenga.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Costituzione del popolo Ligure sanzionata li 2 dicembre 1798|url=https://books.google.com/books?id=gI8LAAAAYAAJ&pg=PA89|ànno=1798|editô=Stamperia Francese, e Italiana|çitæ=Zena|léngoa=IT|p=89}}</ref> Cu'a refurma purtà daa lezze urganica n°24 du 17 zenà [[1803]], inti ürtimi dùi ànni da Repübbrica u cumün u l'è finìu inta giürisdisiùn de U(r)ìve, intu sò quartu cantùn, dìtu da Senta o d'Arbenga.<ref>{{Çitta web|url=https://siusa-archivi.cultura.gov.it/cgi-bin/pagina.pl?TipoPag=prodente&Chiave=7454|tìtolo=Comune di Vendone|léngoa=IT|vìxita=2024-12-12}}</ref><ref name=":1">{{Çitta lìbbro|outô=AA. VV.|tìtolo=Costituzione della Repubblica ligure (1802)|url=https://books.google.com/books?id=lpBlIJbiu2oC&pg=RA1-PA160|ànno=1802|editô=Stamperia Nazionale Strada Giulia|çitæ=Zena|léngoa=IT|p=160}}</ref> Intu detaju, aa Custitusiùn du [[1802]], a Vendùn ghe staxéva 310 persune, ae che l'è d'azunze i 140 abitanti de Cü(r)enna, che alantu(r)a a faxéva cumün pé sò còntu.<ref name=":1" /> Cun l'annesciùn au Primmu Impe(r)u fransese, du [[1805]], u cumün u và a fà parte da circuscrisiùn lucàle, o ''arrondissement'', d'Arbenga, cumpresu intu [[dipartimentu de Muntenötte]]. Cu'a restaurasiùn du [[1815]] u passa sutta i pusedimenti du [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]], cumpresu inta [[pruvinsa d'Arbenga]], vegnüu poi [[Regno d'Italia (1861-1946)|Regnu d'Italia]] dau [[1861]], dund'u l'è inse(r)ìu intu sircunda(r)iu de Arbenga, poi finìu sutta aa [[Pruvincia de Sann-a|pruvinsa de Savuna]], du [[1946]] trasfurmàu inta növa [[Italia|Repübbrica Italiàna]]. Inti ànni da [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guèra Mundiàle]] u terito(r)iu de Vendùn u l'ha vistu a presensa de dife(r)enti episòdi de Rexistensa Partigiàna, cumme u stansiamentu du battajùn de "[[Felixe Casciùn|U Mégu]]" inta frasiùn de Cü(r)enna, inta cuscì dita cascina di Cròvi, doppu ch'u l'é(r)a capitàu u scuntru de Muntegrassie du [[1943]], ch'i portan a brigà a trasfe(r)ìse chi da l'entrutè(r)a d'[[Andôa|Andö(r)a]] e fin au [[1944]], quande i partigiài i vegnan avertìi de in puscibile rastrelamentu, scapandu versu [[Àutu]]. Fra u [[1973]] e fìn au 31 dixembre [[2008]] u l'ha fàu parte da Cumünitài muntàna Ingauna, poi vegnüa "du Punente Savunese" fin au [[2011]], ànnu da sò supresciùn. Fra u [[2014]] e u [[2024]] u l'è stàu ün di paìsi de l'Uniùn di cumün da vigna e de l'u(r)ìva. == Abitanti == === Evulusiùn demugrafica === {{Demografia/Vendun}} === Minu(r)anse fureste === Dandu amentu ai dàtti de l'[[ISTAT]], ai 31 de dixembre du [[2023]] i sitadìn furesti a Vendùn i sun 22.<ref>{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?l=it&a=2023&i=P03|tìtolo=Bilancio demografico popolazione straniera al 31 dicembre 2023|léngoa=IT|vìxita=2024-12-04}}</ref> === Cugnòmmi ciü difüsi === I cugnòmmi ciü difüsi a Vendùn i sun: ''Vio'', ''Losno'', ''Revello'', ''Bonifazio'' e ''Bronda''.<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnòmmi ciü difüxi cumün pé cumün, Vendùn|léngoa=IT|vìxita=2024-12-04}}</ref> === Persune ligàe cun Vendùn === * Rainer Kriester (Plauen, [[1935]] - Vendùn, [[2002]]), scultù e pitù tedescu, u l'è rivàu a Vendùn du [[1982]], e u g'ha lasciàu de belle ope(r)e soe.<ref>{{Çitta web|url=https://www.museionline.info/musei/parco-delle-sculture-di-rainer-kriester|tìtolo=Parco delle Sculture di Rainer Kriester|léngoa=IT|vìxita=2024-12-04}}</ref> == Pòsti de interesse == === Architetü(r)e religiuse === U cumün de Vendùn u fà parte dau puntu de vista religiusu da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi de Arbenga-Impe(r)ia]]; chi dunca e ghe sun due dife(r)enti parocchie: Sant'Antunìn (intu sentru de Vendùn) e Nostra Scignu(r)a da Neve, pé a frasiùn de Cü(r)enna. ;Parocchia de Vendùn <gallery widths="155" heights="140" mode="packed"> Gêxa de Sant'Antunìn (Vendun) 01.jpg|A géxa de Sant'Antunìn Vendone-oratorio sant'antonino.jpg|L'u(r)ato(r)iu de San Lu(r)ensu a Vendùn Capélla de l'Imaculâ Cuncesiùn (Lêuso, Vendun) 01.jpg|A capella de l'Imaculà Cuncesiùn Uratòriu di Santi Roccu e Bastiàn (Mijarìna, Vendùn)-Faciâ 02.jpg|A capella di Santi Bastiàn e Ròccu, a Mia(r)ina </gallery> * '''Géxa da parocchia de Sant'Antunìn''': a se tröva in sce 'n pözzu messu au sentru de burgàe ch'e furman u cumün, inta lucalitài dìta da Géxa, da vixìn aa cà cumünàle e au campusantu. A sò u(r)igine a nu l'è cunusciüa; pödàse ch'a secce stàa ti(r)à sciü au pòstu de ina ciü antìga géxa rumanica, de dunde fòscia u ne vegne u tabernaculu scurpìu. A tütte e mane(r)e, a sò primma mensiùn a l'è fèta numma du [[1521]], mentre du [[1724]] a l'è stàa interessà da impurtanti travài, tantu che inta vixita du [[1725]] u vescu u l'ha benedìu a custrusiùn cuscì rangià. A sò strutü(r)a a l'è a navà sencia, cuerta da in vòrtu a butte e cun quattru nicci ch'i se dröven inte mü(r)aje lateràli, dui de sti chi dutài de artà.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/21246/|tìtolo=Chiesa di Sant'Antonino|léngoa=IT|vìxita=2024-12-06}}</ref> Chi a se cunservàva ina se(r)ie de papèi relatìvi aa parocchia recampài fra u [[1564]] e u [[1978]], au dì d'ancöi cunservài inte l'archiviu da diocexi.<ref name="Archìvi">{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/beniarchivistici/fondo/35100001201300100009/Fondo+della+Parrocchia+di+Sant%E2%80%99Antonino|tìtolo=I archivi da paròcchia de Vendùn|léngoa=IT|vìxita=2021-08-23}}</ref> * '''U(r)ato(r)iu de San Lu(r)ensu''': dìtu ascì u(r)ato(r)iu di disciplinài, u se tröva in fàccia aa cà cumünàle de Vendùn e u l'è sede da cungrega de San Lu(r)ensu Martire.<ref name="Archìvi" /> U l'è de prubabile ina strutü(r)a du [[XII secolo|Quattrusentu]], che a l'imprinsippiu a cumprendeva numma a parte de levante, daa facià a cabanna surmuntà da in campanìn a ve(r)a, aa che se gh'è zuntu u fabricau de punente. De drentu, u l'è a aula retangulàre, cuerta da in vòrtu a butte, cun au fundu l'artà, decuràu de stücchi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/21244/|tìtolo=Oratorio di San Lorenzo|léngoa=IT|vìxita=2024-12-07}}</ref> * '''Capella de l'Imaculà Cuncesiùn''': a se tröva intu sentru de Leusu, aa cruxe(r)a fra u stradùn e u caruggiu ch'u traversa a burgà. A dàta da sò fundasiùn a nu l'è cunusciüa, a ògni moddu a l'è stàa rangià pé intregu inta segunda metài de l'[[XIX secolo|Öttusentu]]. L'aula a l'è retangulàre, dau vòrtu a butte, cu'in riccu artà au sò fundu, decu(r)àu de stücchi tenzüi. Inta mü(r)àja de drìta se ghe dröve u passaggiu pé a sagrestìa, di [[Anni 1950|ànni Sinquanta]], e in nicciu, messu de frunte aa pa(r)a u(r)igina(r)ia de l'artà.<ref name="Archìvi" /><ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/21240/|tìtolo=Cappella dell'Immacolata Concezione|léngoa=IT|vìxita=2024-12-07}}</ref> * '''Capella da Nativitài de Ma(r)ìa''': a se tröva inta frasiùn du Castelà e a l'è ina custrusiùn ciü antìga du [[XVII secolo|Seisentu]], scicumme ch'a l'è mensunà zà intu ''[[Sacro, e vago Giardinello]]''. Rangià pé intregu du [[2005]], a se presenta cumme ina tipica gexa de campagna, cun facià a cabanna e aula retangulàre, cu'a particula(r)itài de strenzise intu presbite(r)iu. A l'è cuerta da in vòrtu a butte e decu(r)à da in curnixùn ch'u fà u gi(r)u de mü(r)aje; fra e ope(r)e chi cunservàe e ghe sun a stattua di Santi Anna e Giuachìn e ina pa(r)a d'artà da Madonna cun Santi, dund'a gh'è ina vista d'Arbenga pià da setentriùn.<ref name="Archìvi" /><ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/21239/|tìtolo=Cappella della Natività di Maria|léngoa=IT|vìxita=2024-12-07}}</ref> * '''Capella di Santi Bastiàn e Ròccu''': inta lucalitài de Mia(r)ina, a l'e(r)a au servissiu de stu paise lì e de chellu de Barbiùn avanti ch'i fussen abandunài. Daa sò strutü(r)a a pà ina gexa de campagna du [[XVII secolo|Sei]]-[[XVIII secolo|Settesentu]], e a l'è fabricà in sce ina fascia, arembà da ina parte aa riva a da l'àtra rinfursà da in cuntraforte. E mü(r)aje e sun rüsteghe ma cü(r)àe da in prufì cürvu, in simma au che u svetta in campanìn a ve(r)a. A cianta da capella a l'è a övu, cu'in vòrtu a padijùn ch'u vegne semi-reundu in sciu presbite(r)iu, dund'u gh'è l'artà de stücchi tenzüi. Inta capella e se trövan ascì e due casce di santi titula(r)i.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/21238/|tìtolo=Cappella dei Santi Sebastiano e Rocco|léngoa=IT|vìxita=2024-12-07}}</ref> ;Parocchia de Cü(r)enna <gallery widths="155" heights="140" mode="packed"> Gêxa da Nòstra Scignùa da Néve (Cürenna, Vendun)-Faciâ.jpg|Vista da paruchiàle Uatòiu di Sànti Àngei Cüstòddi (Cürenna, Vendun) 02.jpg|L'u(r)ato(r)iu da frasiùn San Calocero facciata.png|U Santua(r)iu de San Calòcciu </gallery> * '''Géxa da Nostra Scignu(r)a da Neve''': a l'è a paruchiàle de Cü(r)enna, messa a l'estremitài de punente da parte ciü àta da frasiùn. A nasce du [[XVI secolo|Sinquesentu]] cumme u(r)ato(r)iu cu'a mexima intitulasiùn, fintantu che, du [[1638]], u l'è destacàu da chellu de Vendùn pé vegnì géxa paruchiàle inti ànni de dòppu. A facià da géxa a l'è tütta surcà da finte culonne ch'e muntan fìna au fruntùn tenzüu e, in scia drìta, se ghe tröva in gran campanìn a bàse squadrà. De drentu, a g'ha ina cianta retangulàre a trè navàe, destacàe da pilastri ch'i rezzen di èrchi a sestu agüssu e cuerte da di vòrti decu(r)ài a stüccu in àtu riliévu: in scia navà de mezzu u gh'è in vòrtu a butte cun de lünette dae parte, e navàe in sci sò fianchi e presentan pé cuntru di vòrti a cruxe(r)a. U prebite(r)iu u g'ha ascì ina cianta retangulàre.<ref name="Archìvi" /><ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/21245/|tìtolo=Chiesa di Nostra Signora della Neve|léngoa=IT|vìxita=2024-12-08}}</ref> * '''U(r)ato(r)iu di Santi Ange(r)i Custòdi''': de d'àtu da paruchiàle, de dunde u se ghe faccia in sce l'abside, u l'è ina custrusiùn da segunda metài du [[XVII secolo|Seisentu]], fàa in sustitusiùn de l'u(r)ato(r)iu ciü antìgu, cunvertìu in paruchiàle. A sò strutü(r)a, da gexetta de campagna cun campanìn a ve(r)a, a g'ha ina cianta retangulàre, in'abside semireunda e in vòrtu a butte. De drentu i ghe sun di ricchi stücchi du [[XVIII secolo|Sette]]-[[XIX secolo|Öttusentu]], a furmà e curnixe da pa(r)a d'artà e de quattru àtre te(r)e, materiàle du che u l'è fàu l'artà meximu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/21243/|tìtolo=Oratorio dei Santi Angeli Custodi|léngoa=IT|vìxita=2024-12-09}}</ref> * '''Capella de Santa Lüsìa''': a se tröva inta frasiùn du Burgu, dund'a l'è nasciüa du [[XVII secolo|Seisentu]] cumme patrunàu da famìa di Bunifassi, sutt'au titulu u(r)igina(r)iu di Santi Giacumu e Feippu. Du [[1833]], aa fin d'ina lunga ratella, a passa sutt'aa giurisdisiùn da parocchia de Cü(r)enna e, fòscia, de sti tempi lì a cangia d'intitulasiùn a chella duve(r)à au dì d'ancöi. Architetü(r)a de campagna, a presenta facià a cabanna, campanìn a ve(r)a, cianta retangulàre e vòrtu a butte. A l'è decu(r)à da stücchi de güstu ''rococò''.<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/21241/|tìtolo=Cappella di Santa Lucia|léngoa=IT|vìxita=2024-12-09}}</ref> * '''Capella de San Calòcciu''': cunscide(r)à ascì cumme santua(r)iu, a se tröva in sciu [[Munte Castel'Ermu|Munte Castel'Èrmu]], in sci cunfìn cu'u cumün de [[Unsu]], e de prubabile a l'è stàa u primmu sentru religiusu du paise, tantu da ésse mensunàu fìna int'in attu du [[1336]], cu'i benedetìn ch'i u l'han guernà armenu dau [[1554]]. A strutü(r)a, daa lunga aula retangulàre cuerta da in vòrtu a butte, a g'ha in sci fianchi quattru capelette cun artà e, au fundu, a finisce inte l'abside a sei latti, ch'u g'ha in simma ina mezza cupula. L'artà u l'è surmuntàu daa gran stattua de San Calòcciu, fàa de mama(r)u du [[XVI secolo|Sinque]]-[[XVII secolo|Seisentu]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/90879/|tìtolo=Cappella di San Calocero|léngoa=IT|vìxita=2024-12-09}}</ref> === Architetü(r)e militàri === <gallery widths="155" heights="140" mode="packed"> Vendone-torre1.jpg|A tùre a sei làtti du Castelà Vendone-torre2.jpg|L'àtra tùre du Castelà </gallery> * '''Castellu du Castelà''': inta lucalitài dìta de Tùre, inta frasiùn du Castelà, e se trövan e ruìne d'in castellu de l'àta [[Etæ de Mëzo|Etài de Mezzu]], du che e ne restan dùe tùre e di tocchi du gi(r)u de mü(r)aje. Sta furtificasiùn a nasce cumme parte du scistéma de difesa da [[Marca ardüinica|marca Ardüinica]], estesu da l'àtu [[Piemonte|Piemunte]] fìna au mà, e de prubabile a l'è finìa de(r)ucà du [[XIV secolo|Trexentu]] inti scuntri tra i marchesi de Clavesàna e u libe(r)u Cumün d'Arbenga, au che u l'è passàu u terito(r)iu de Vendùn du [[1301]]. U castellu u gh'axéva ina strutü(r)a a triangulu, cu'a carateristica tùre a sei làtti, àta 25 métri, custruìa cu'a prìa de Cixàn e àtre prìe de scciümme, ancù aù scimbulu du paìse, mentre l'àtra tùre, mezza de(r)ucà, a presenta ina bàze squadrà.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210894.pdf|tìtolo=Parco delle Sculture di Rainer Kriester - Relazione tecnico-scientifica|dæta=3 zügnu 2019|léngoa=IT|vìxita=2024-12-10}}</ref> * '''Castellu de Cü(r)enna''': u ''castrum Cuculariae'', da l'antìgu nòmme de Cü(r)enna, ''Cucularia'', u l'e(r)a in'impurtante furtificasiùn intu scistéma difensìvu da valà de l'A(r)òscia, serandune u passu versu u mà insemme au ''castrum Ligi'', sa(r)eva a dì chellu de Lìgu. Cumme pé a furtificasiùn du Castelà, in sciu castellu de Cü(r)enna i vantàva di diritti secce i marchesi de Clavesàna che u Cumün d'Arbenga, du che a n'è mensunà inti statüi du [[1288]], e dunca a l'è stàa ogettu de cuntesa fra i dùi inte quelli ànni de lotte.<ref name=":5">{{Çitta lìbbro|outô=Josepha Costa Restagno|tìtolo=Gli Statuti di Albenga del 1288|url=https://memoriedigitaliliguri.it/BD_vs_contenitore.aspx?Id_Scheda_Bibliografica_Padre=3334&Id_Progetto=0|ànno=1995|editô=Società Ligure di Storia Patria|çitæ=Zena|léngoa=IT|pp=151-152}}</ref> U castellu u s'issàva in sciu scöju dund'u se svilüppa u sentru da frasiùn, vegnindune inglubàu dae cà furtificàe ch'e se ghe vegghen au dì d'ancöi, insemme a quarche mü(r)aja derucà.<ref name=":2" /> === Àtru === <gallery widths="155" heights="155" mode="packed"> Vendone-sculture1.jpg|U parcu de scultü(r)e de Rainer Kriester Vendone-sculture2.jpg|Àtra vista du parcu </gallery> * '''Parcu de scultü(r)e du Rainer Kriester''': u s'estende pé i scìti ucupài inte l'[[Etæ de Mëzo|Etài de Mezzu]] daa furtificasiùn du Castelà, dund'u s'è svilüpàu dau [[1983]], quande u scìtu u l'è dàu in cuncesciùn au scultù pé travajàghe a l'a(r)ia averta. Intu detaju, chi e sun in mustra ben quarantün scultü(r)e, fra e cumpìe e chelle mai finìe, tütte fàe in prìa de Finà e ch'e presentan ina se(r)ie de incixùi dau carattere stilizàu e esensiàle. Ina parte de ste scultü(r)e, daa furma de stele, a l'è messa a furmà in serciu: l'è pé stu fàttu chi che u scìtu u l'è fìna numinàu a "Stonehenge italiàna", vistu che au levà du sù du prìmmu dì de estài a lüxe a vegne pruietà in moddu perfettu a l'internu du cumplessu.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00210894.pdf|tìtolo=Parco delle sculture di Rainer Kriester - Relazione tecnico scientifica|dæta=3 zügno 2019|léngoa=IT|vìxita=2024-12-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2021/03/rainer-kriester-e-il-suo-parco-delle-sculture-a-vendone/|tìtolo=Stìle Savunese, u parcu de scultü(r)e de R. Kriester|outô=Maria Gramaglia|dæta=28 marsu 2021|léngoa=IT|vìxita=2024-12-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.svdonline.it/20105/parco-museo-delle-sculture-di-rainer-kriester/|tìtolo=Aa scuverta du parcu museu de R. Kriester|léngoa=IT|vìxita=2024-12-10}}</ref> * '''Scìtu archeulogicu du Munte Castel'Ermu''': in scia vetta du [[Munte Castel'Ermu]], in gì(r)u au scìtu du santua(r)iu de San Calòcciu, s'è truvàu de tracce de veja frequentasiùn. E ciü antìghe i sun di resti ligài aa cultü(r)a campanifurme, di ànni 2400-2200 primma de Cristu, truvài chi inti primmi ànni 2000 secce in süperficce che cu'in scàvu intu trüccu a setentriùn da géxa. De ciü, insemme a l'intitulasiùn a San Calòcciu, che de prubabile a ne vegne da ina tradisiùn e da in scìtu sàcru du bellu antìgu, u tuponimu meximu du munte u l'è ligàu aa presensa da furtificasiùn du cuscì dìtu Castellu de l'Ermu, da che nu l'è restàu ciü ninte.<ref>{{Çitta web|url=https://srvcarto.regione.liguria.it/dtuff/img/Vincoli_Monumentali/decreti/00110417.pdf|tìtolo=Chiesa di San Calocero - Relazione storico-artistica|dæta=19 agustu 2013 / 31 utùbre 2013|léngoa=IT|vìxita=2024-12-10}}</ref> * '''SIC Castel'Ermu - Pözzu Grande''': dicia(r)àu Scìtu d'Interesse Cumünita(r)iu du [[1995]], u s'estende pé 1.964&nbsp;ha fra i cumün de [[Aquila (cumüne)|Aquila]], [[Arnascu]], [[Castergiancu]], [[Naxin|Naxìn]], [[Ransu]], [[Unsu]] e Vendùn, in sc'in te(r)ito(r)iu che pé u ciü u l'è cumpresu ascì inte l'A(r)ea prutetta pruvinsàle Castel'Ermu - Rocca Livernà.<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/natura/area-protetta-provinciale/castellermo-rocca-liverna|tìtolo=Area protetta Provinciale Castellermo - Rocca Livernà|outô=Pruvinsa de Savuna|léngoa=IT|vìxita=2024-12-10}}</ref> A regiùn prutetta a cröve e dùe rìve di munti ch'i destaccan e valàe de l'A(r)òscia e du Pennavaire e che, in sciu sò fiancu a setentriùn, i presentan de impurtanti strutü(r)e dulumitiche. Chi gh'è ina gran varietài de ciante, pé a presensa de ambienti dife(r)enti ün d'ataccu a l'àtru, cun boschi mediteranei d'erxe(r)i, àtri de tìpu ciü cuntinentàle de fòi o d'erbu(r)i mescci, e ancù, inti scìti ciü àti, di prài ricchi d'urchidèe e d'àtre specie prutette. Fra e bestie, i straciungi in scia valà du Pennavaire i sun in scìtu impurtante pé i oxelli, ch'i ghe vegnen a fà u nìu.<ref>{{Çitta web|url=http://www.natura2000liguria.it/sic44/index.htm|tìtolo=Castell'Ermo-Peso Grande|léngoa=IT|vìxita=2024-12-10}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://eunis.eea.europa.eu/sites/IT1324818|tìtolo=Castell'Ermo-Peso Grande|léngoa=IT|vìxita=2024-12-10}}</ref> == Ecunumìa == U setù ciü impurante pé l'ecunumìa de Vendùn u l'è l'[[Agricoltûa|agricultü(r)a]] cu'a prudusiùn de ö(r)iu de u(r)ìva e du [[Vìn da Ligùria|vìn tipicu da Rive(r)a de Punente]]. Prudòtte àtre va(r)ietài de [[Frûta|früta]] e [[Verdûa|verdü(r)a]], assemme ae castagne inte va(r)ietài rusccetta e gabiàna, nu manca poi l'alevamentu de bestiamme. Intu passàu, ciü che st'ativitài lì, e gh'e(r)a ascì in serta prudusiùn de legne, pé u ciü de frasci, carpi e rùe.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico storico-statistico-commerciale degli Stati di S. M. il Re di Sardegna|url=https://books.google.it/books?id=5wTyN-1xLJoC&pg=PA863|ànno=1853|editô=Presso Gaetano Maspero librajo e G. Marzorati tipografo|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|p=863|volùmme=Vul. XXIII|capìtolo=Vendone}}</ref> Minimu u sviluppu industriàle, u setù du turismu, pé cuntru, u cuntinua a cresce, pé u ciü grassie ai senté pensài pé e passegiàe inti boschi e pé e biciclette da muntagna. == Cultü(r)a == === Istrusiùn === ;Bibliutéche A Vendùn a gh'è ina bibliutéca pübbrica, gestìa daa Cumüna e fundà du [[1994]] cumme pòstu de prestitu du scistéma bibliuteca(r)iu da Cumünitài muntàna ingauna, che au dì d'ancöi a fa parte du cuscì dìtu "Scistéma Bibliuteca(r)iu Intercumünàle de Valàe Ingaune". Inte tüttu, a g'ha ina culesiùn de ciü o ménu 2.000 vulümmi.<ref>{{Çitta web|url=https://anagrafe.iccu.sbn.it/it/ricerca/dettaglio.html?monocampo=IT-SV0093|tìtolo=Sistema Bibliotecario Intercomunale delle Vallate Ingaune. Biblioteca di Vendone|outô=ICCU|léngoa=IT|vìxita=2024-12-14}}</ref> === Dialettu de Vendùn === {{Véddi ascì|Dialettu arbenganese|càngio variànte=U mèximu argumentu in detaju}} U dialettu parlàu a Vendùn u l'è de stampu [[Dialettu arbenganese|arbenganese]] e u fa parte du gruppu du [[Lìgure céntro-òcidentâle|Ligü(r)e de sentru-punente]]. === Enugastrunumìa === ==== E Lazerne ==== Tipiche du burgu de Cü(r)enna e sun e "lazerne", ina particulà va(r)ietài de lasagne, prepa(r)àe segundu a tradisiùn cu'a fa(r)ìna gianca, mesccià cun pasiensa a man cun chella de(r)ivà dae castagne lucàli. E sapu(r)ìe lazerne e sun prepa(r)àe ancù aù dae persune ansiane du pòstu.<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://trucioli.it/2018/10/25/curiosita-curenna-di-vendonesul-campanile-della-chiesa-crescono-alberi/|tìtolo=Cü(r)enna, dunde i crescian i èrbu(r)i intu campanìn|dæta=25 utùbre 2018|léngoa=IT|vìxita=2021-08-23}}</ref> E lazerne, du [[2018]], i l'han risevüu u ricunuscimentu da De.Co.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2018/08/marchio-de-co-per-le-lazarene-di-vendone/|tìtolo=Marchio De.Co. per le "lazarene" di Vendone|dæta=29 agustu 2018|léngoa=IT|vìxita=2024-12-14}}</ref> == Feste e fe(r)e == * '''Festa de San Calocciu au Castel'Èrmu''', a se tegne d'in sinqu'ànni in sinqu'ànni ai 22 d'aùstu, cu'a selebrasiùn religiusa au santua(r)iu e l'arìvu de cunfraternite du pòstu in prucesciùn versu u munte.<ref>{{Çitta web|url=https://www.savonanews.it/leggi-notizia/articolo/vendone-ricco-calendario-di-appuntamenti-per-lestate.html|tìtolo=Vendone: ricco calendario di appuntamenti per l'estate|dæta=24 zügnu 2010|léngoa=IT|vìxita=2024-12-14}}</ref> * '''Cuncertu de San Luensu''', u se tegne au Castelà, inta regiùn de Tùre, urganisàu daa lucàle pro loco, cun müxica dau vivu e a partecipasiùn de aziende du pòstu. * '''Festa da muntagna''', cu'u radùn di Arpìn, a se tegne in sciu Munte Castel'Ermu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.savonanews.it/2024/07/22/leggi-notizia/argomenti/attualit/articolo/vendone-46esima-edizione-della-festa-della-montagna-e-degli-alpini-foto.html|tìtolo=Vendone, 46esima edizione della Festa della Montagna e degli Alpini|dæta=22 lüju 2024|léngoa=IT|vìxita=2024-12-14}}</ref> * '''Sapori d'autunno''', a se tegne d'utùbre intu burgà de Cü(r)enna, a l'è ina sagra ch'a fà prumusiùn di prudòtti tipichi du terito(r)iu e de sò tradisiùi, cun risette antìghe e veji mestèi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.liguriaedintorni.it/a-vendone-torna-sapori-dautunno-con-la-fattoria-in-piazza-e-le-ricette-de-co/|tìtolo=A Vendone torna Sapori d’autunno, con la fattoria in piazza e le ricette De.Co.|outô=Stefano Pezzini|dæta=2 utùbre 2024|léngoa=IT|vìxita=2024-12-14}}</ref> == Sport == A Vendùn, intu mezzu fra e burgàe du Valùn e du Castelà, se ghe tröva in mudernu campu da [[Balùn (zögu)|balùn]], dau [[2011]] intitulàu aa memo(r)ia du Bartolomeo e de l'Elio Vio.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2011/04/vendone-intitolazione-sferisterio-e-%E2%80%9Cmemorial-vio%E2%80%9D-ecco-il-resconto-dellevento/|tìtolo=Vendone, intitolazione sferisterio e "Memorial Vio": ecco il resconto dell’evento|dæta=11 arvì 2011|léngoa=IT|vìxita=2024-12-14}}</ref> Inte stu campu chi a l'e(r)a de cà ina quadretta du paìse, rivà inta sò sto(r)ia fìna aa [[Sé(r)ie B (balùn)|Se(r)ie B]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.riviera24.it/2013/05/allesordio-in-b-il-vendone-vince-sul-terreno-delle-caragliese-154204/|tìtolo=All'esordio in B il Vendone vince sul terreno delle Caragliese|dæta=2 mazzu 2013|léngoa=IT|vìxita=2024-12-14}}</ref> e che, a l'ürtimu, a zügàva inta Se(r)ie C1. Au dì d'ancöi u sferiste(r)iu u l'è duve(r)àu cumme campu neutru pé de partìe da tersa se(r)ie e, survatüttu, cumme campu de cà pé a segunda squaddra da Céve, ch'a zöga inta Se(r)ie C2.<ref>{{Çitta web|url=http://www.fipap.it/news/55-pallapugno/890-il-calendario-di-serie-c2.html|tìtolo=Il calendario di Serie di C2|outô=F.I.P.A.P.|léngoa=IT|vìxita=2024-12-14}}</ref> == Aministrasiùn == [[File:Vendone-municipio.jpg|thumb|A cà cumünàle de Vendun]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}} {{ComuniAmminPrec|19 zügnu 1985|1º zügnu 1990|Pietro Revetria|PSI|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1º zügnu 1990|24 arvì 1995|Pietro Revetria|lista sivica|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|24 arvì 1995|14 zügnu 1999|Carluccio Vio|lista sivica|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 zügnu 1999|14 zügnu 2004|Lorenzo Revello|lista sivica|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|14 zügnu 2004|8 zügnu 2009|Lorenzo Revello|lista sivica|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|8 zügnu 2009|26 mazzu 2014|Patrizia Losno|Insieme per Vendone<br />(lista sivica)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|26 mazzu 2014|27 mazzu 2019|Pietro Revetria|Vivere Vendone<br />(lista sivica)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|27 mazzu 2019|10 zügnu 2024|Sabrina Losno|Vendone nel cuore<br />(lista sivica)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|10 zügnu 2024|''in càrega''|Sabrina Losno|Vendone nel cuore<br />(lista sivica)|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} == Vie de cumünicasiùn == U cumün u l'è culegàu cun [[Arnascu]] a levante e [[Unsu]] a punente pé mezzu da stradda pruvinsàle 35 "Arnascu-Vendùn-Unsu"<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/strade/sp35|tìtolo=SP 35 Arnasco-Vendone-Onzo|outô=Pruvinsa de Savuna|léngoa=IT|vìxita=2024-12-15}}</ref>, ch'a se de(r)amma ascì inta pruvinsàle 21 "de Vendùn" in curispundensa du Castelà, pé traversà dunca a burgà da Celsa e entrà intu terito(r)iu d'[[Utuê|Utué]] inta frasiùn di Campi.<ref>{{Çitta web|url=https://www.provincia.savona.it/strade/sp21|tìtolo=SP 21 di Vendone|outô=Pruvinsa de Savuna|léngoa=IT|vìxita=2024-12-15}}</ref> == Nòtte == ;Nòtte au testu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Àtri prugètti == {{Interprogetto}} == Ligammi de föra == * {{Çitta web|url=https://www.comune.vendone.sv.it/it|tìtolo=Scìtu ufisiàle|léngoa=IT|vìxita=2024-12-10}} {{Comûni da Provinsa de Sann-a}} [[Categorîa:Vendùn| ]] kbj5pvvtue933l1vfe5sdd9kjynnaff A Cêve 0 17496 274899 274589 2026-10-20T18:51:34Z N.Longo 12052 wl 274899 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese}} {{Divisione amministrativa |Nome = A Cêve |Panorama = Pieve di Teco-IMG 0827.JPG |Didascalia = <div style="text-align:center;">Panuràmma da Cêve</div> |Tipo = [[Comun|cumün]] |var-localizaçión = Lucalisasiùn |var-stâto = Stàttu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]] |Divisione amm grado 2 = Imperia |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]] |Amministratore locale = Enrico Pira |Partito = lista sivica "Prima Pieve di Teco" |Data elezione = 14-5-2023 |var-instituçión = Istitusiùn |Data istituzione = 1861 |var-teritöio = Teritòriu |var-cordinæ = Curdinài |var-altitùdine = Artessa |var-superfìcce = Süperficce |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 1305 |Note abitanti = [http://demo.istat.it/bilmens/index.php?anno=2023&lingua=ita Dàttu Istat] - Pupulasiùn rexidente ai 31 d'utubre du 2023. |Aggiornamento abitanti = 31-10-2023 |var-denscitæ = Denscitài |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]] |Sottodivisioni = Aigueiu, Cauderàira, Luvegnu, Möa, Müssiu, A Nirasca, A Truàsta |var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti |Divisioni confinanti = [[Armu]], [[Uigu|Aurigu]], [[U Burghettu (Aròscia)|U Burghettu]], [[Burgumau|Burgumàu]], [[Cravaüna]] (CN), [[Cairònega|Cariònega]], [[Cexi|Céxi]], [[Purnasce]], [[Ressu|Rèssu]], [[Vesargu]] |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füsu urariu |var-cod._cadàstro = Cod. catastru |var-tàrga = Targa |var-cl._scìsmica = Cl. scismica |Zona sismica = 3 |var-cl._climàtica = Cl. climatica |Gradi giorno = 2290 |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = da Cêve<br>cevàschi<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giacomo Augusto Pignone|tìtolo=Pieve di Teco. Città di storia, d'Arte, di Guerra|ànno=1998|editô=Centro Editoriale Imperiese|çitæ=Imperia|léngoa=IT|p=117|capìtolo=Il nostro dialetto}}</ref> |var-patrón = Patrùn |Patrono = San Bastiàn |var-festîvo = Festìvu |Festivo = [[20 zenâ|20 de zenà]] |var-cartografîa = Cartugrafìa |Mappa = Map of comune of Pieve di Teco (province of Imperia, region Liguria, Italy).svg |Didascalia mappa = Pusisiùn du cumün da Cêve inta pruvinsa de Impéria |var-scîto_ofiçiâ = Scitu ufisiâle }} '''A Cêve'''{{#tag:ref|''Ciève''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengio|léngoa=LIJ, IT}}</ref> o ''Cève'' in [[Dialéttu urmeàscu|urmeàscu]], ''A Céev'' in [[Lengua brigašca|brigàscu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pierleone Massajoli|outô2=Roberto Moriani|tìtolo=Dizionario della cultura brigasca: Lessico|url=https://books.google.com/books?id=LD0qAQAAIAAJ|ànno=1991|editô=Edizioni dell'Orso|çitæ=Lüsciàndria|léngoa=LIJ, IT|pp=49, 113|volùmme=Vol. I|ISBN=88-76-94086-3}}</ref>, ''A Céive'' o ''A Ceive de Tego'' in [[Lengoa zeneize|zenese]]<ref>{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/pieve_di_teco/|tìtolo=Deize: diçionäio italian-zeneise - Pieve di Teco|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2024-09-03}}</ref>|group=n.}} (''Pieve di Teco'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) l'è in [[Comun|cumün]] [[Liguria|ligüre]] de 1.305 abitanti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" /> ch'u se tröva inta [[Pruvincia de Imper̂ia|pruvinsa de Imperia]]. == Geugrafìa == <gallery widths="130" heights="130" mode="packed"> Immaggine:Confluenza arroscia arogna.png|A cunfluensa fra Aròscia e Arògna Immaggine:Pieve di Teco-IMG 0803.JPG|A ciàssa da gêxa da Cêve Immaggine:Pieve di Teco-IMG 0813.JPG|A Cêve, in caruggiu du burgu </gallery> U se tröva intu levante da [[Provinsa de Imperia (Ineja / Pòrto Moriçio)|pruvinsa de Imperia]]. U l'è traversàu dau s-ciümme Aròscia e da l'Arògna, ch'u se càccia inte 'stu chi intu teritòriu cumünàle, nascendu da a Còlla de Armu. U se tröva a i péi du Munte Frascinellu (1120&nbsp;m), da colla du Tecu (de dund'u u pìa u numme italiàn), du Baracùn e de Sant'Antoniu. U teritòriu de tütte e düe e valàe u l'è caraterisàu da di brìcchi nu tròppu praticabili, côsa ch'a l'ha purtàu a ciü pàrte de l'insediamentu versu u fundu da valâ, cun a custrusiùn de fàsce pe cultivà i teren. L'ambiente, manimàn ch'u se mùnta in âutu, u se caraterizza pé êsse custituìu da castagni, pìn, càrpe e rùve, fin a zunze versu a cresta di munti cun varietài de transisiùn cun l'ària ciü "padana" e quarche ràru pìn marittimu, impurtàu da a [[Rivêa|Rivera]]. === Frasiùi === <gallery widths="130" heights="130" mode="packed"> Calderara Pieve di Teco.jpg|A frasiùn de Cauderàira Möa (A Cêve)-Panuràmma 02.jpg|Panuràmma da frasiùn de Möa A Troàsta (A Céive) - vìsta (1).jpg|A frasiùn da Truàsta </gallery> U paise cumprènde ascì de frasiùi, fra 'ste chi: Aigueiu (o Aigheiu, senù Aigheghi), A Nirasca, A Truàsta, Cauderaira, Müssiu, Möa (o Moàn) e Luvegnu (o Luvegne). === Cunfin === U cunfina cu'i paisi de [[Armu]], [[U Burghettu (Aròscia)|U Burghettu]], [[Ressu]], [[Cravaüna]] (CN), [[Purnasce]], [[Burgumau]], [[Cairònega|Cariònega]], [[Vesargu]], [[Cexi]]. == Storia == E raìxe da Cêve e sun da riscuntrà inte pupulasiùn [[Liguri Antighi|lìgüri antìghe]], da tribù di [[Ingauni|Ingàuni]], ch'i duminàvan a zôna de [[Arbenga]] in epuca pre-rumâna. Pé vegghe però in véru e propiu insediamèntu fissu da ste parte bezögna 'spetà u duminiu lungubàrdu in scia penìsura, chi difatti u nàsce ina primma base pe'u cuntrollu da valâ, in sciu munte Tecu, ch'u và avanti ascì sutta i Franchi. Zà inte 'stu periudu chi u se registra l'arìvu di fràtti benedetìn de San Curumbàn, che i se stabiliscen aa Carpenea, dunde poi u vegne tiràu sciü u munasté de San Péru. A Cêve a pìa però ciü impurtansa cun l'acquistu du feudu da parte da famìa di marchesi de Clavesana, cun a custrusiùn du castellu in scia còlla du Tecu, avegnüa a partì dau [[1225]]. Inte stu moddu u nàsce ascì u primmu nucleu du paìse, podâse pé purê recampà e tàsce in sce merci de passaggiu fra u [[Piemonte|Piemunte]] e a Ligüria. Pé avê a custrusiùn du burgu che veghemmu ancöi u bezögna ducca spetà u marchese Antonio de Clavesana, ch'u u fà svilupà in sce a base du nucleu abitàu presedente, a cumensà da l'ànnu [[1232]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.expovallearroscia.com/paesi-valle-arroscia-entroterra-ligure/47-pieve-di-teco-pieve-di-teco|tìtolo=Descröve a vàlle Aròscia, u paìse da Cêve|vìxita=2021-06-13|léngoa=IT}}</ref> A pôca distànsa da 'stu periudu chi a vegne edificâ a primma "cêve", a primma gêxa da valâ de l'Aroscia, strutüra ch'a se vegghe ancù ancöi, ascì se inte furme de cumme i l'han rangiâ du [[XVI secolo|seculu XVI]]. Sta preduminànsa du paìse intu cuntestu da valâ de l'Aroscia, ch'a munta inti tempi, a reciàmma bén bén de persune dae zône vixìne, tantu che u burgu u rìva a cuntà quaxi 300 famìe, segundu e funti de l'epuca. Dau [[1386]] a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Zena]] a va a rescatà u feudu dai marchexi Clavesana.<ref>{{Çitta web|url=http://www.comune.pievediteco.im.it/wp/un-po-di-storia/|tìtolo=A stòia da Cêve|vìxita=2021-06-13|léngoa=IT}}</ref> In questu moddu A Cêve a vegne a sede du capitanàu lucàle e a vegne dutâ de in növu scistemma de difésa, cun a custrusiùn de müragne de sinta e l'ingrandimentu de l'insediamentu uriginàriu: l'è ducca de 'sti tempi che u burgu u pìa a sò cunfurmasiùn atuàle, caraterizâ dai porteghi, nasciüi prubabilmente cun mutivasiùn ecunomiche e cumerciàli. Mutùre de stu rinuvamentu a l'è a famìa di Spìnura de [[Zena]], ch'a a custruisce a magiuransa di palassi storici da Cêve, survatüttu a partì dau [[1428]]. L'estensciùn udierna du burgu a vegne però razunta sulu intu [[1533]], cun u rifasimentu di edifissi religiusi lucali, a custrusiùn de in növu munastê e a fìn da custrusiùn di porteghi. Dürante poi u [[XVII secolo|Seisentu]] A Cêve a l'éra stâ teritòriu de cuntesa fra i Zenexi e i [[Savoia|Savòia]], tantu che intu [[1625]] i piemuntexi i entran intu burgu e dilagan intu paìse: u vegne derucàu u castellu custruìu dai Clavesàna. Sucescivamente u teritòriu cumünàle a se tröva fra dùi föghi, cun cuntese fra Sénua (piemuntese) e [[Ressu|Rèssu]] (zenese) pe questiùi che l'axevan da vegghe cun l'alevamèntu. Cuscì inti scuntri sucescìvi a Repübbrica a mandià poi cuntingenti militàri da [[Arbenga]], anche se questi i nu sciorten a recunquistà a sitadìna, vegnindu travòlti dai nemixi inta battàia de Paperéra. A questu se va a 'zunze u passaggiu de l'esercitu piemuntese intu [[1706]] (cun a düchessa de Savoia e a Sindone, in füga da Turìn) e poi intu [[1744]], quande i piemuntexi i turnan a ucupà a zôna, causandu nu pochi prublemi aa pupulasiùn lucale, in lòtta cun i urmeàschi pé cuntrulà i arpeggi de àta muntagna a [[Viuzena|Viuzènna]]. U cuntrollu sabaudu u nu se demustra però duraüu, in quantu cun l'arìvu de [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]] du [[1794]] se asciste aa ruvìna di campi cultivài de tütta a valâ. Ducca u burgu u pàssa sutta aa [[Repùbrica Lìgure|Repübbrica Ligüre]]. U vegne poi anessu a l'Imperu Fransese fin au [[1814]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.imperiadavedere.it/luoghi/4419-pieve-di-teco-valle-arroscia.html|tìtolo=Impeia da végghe, A Cêve|vìxita=2021-06-13|léngoa=IT}}</ref> Cun a restaurasiùn du [[1815]] u turna sutta i pusedimènti du [[Regno de Sardegna|Regnu de Sardegna]], divegnüu poi Regnu d'Italia dau [[1861]], inserìu inta pruvinsa du Portu. Inte l'ànnu [[1862]] u pìa a növa denuminasiùn ufisiàle de "Pieve di Teco". Dürante a [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guèra Mundià]] e sun stài diversi i episodi de Rexistensa, cumme quellu de [[Sirviu Bunfànte|Sirviu Bunfante]], cumandante da brigâ dedica a [[Felixe Casciùn]], partigiàn uiginàriu de Imperia ch'u l'éra tranxitàu, ferìu a [[Vesargu]], inta zôna pé 'rivà au campu de medicherìa da [[Briga Auta|Brìga Àuta]]. Intu [[1946]] u cumün u pàssa aa [[Italia|Repübbrica italiana]]. I ürtimi cangiamenti a livellu terituriàle i sun stài fài du [[1928]], quande i vegnen smembrài i cumüi de Möa e de [[Armu]], e ancùa intu [[1929]] quande u 'sciòrbe Cauderàira (che da primma a cumpunéva in cumün autonumu cun Cartàri, anessa a Céxi). Armu u vegne pòi ricustituìu a cumün intu [[1949]]. Fra i ànni [[1973]] e u [[2008]] a l'è stà a capitale aministratìva da Cumünitài muntana de l'Auta valâ Aroscia, ancöi supressa e sustituìa da l'Uniun di Cumüi de l'Auta valâ de l'Aroscia.<ref>{{Çitta web|url=https://www.unionevallearroscia.it/|tìtolo=Uniun di Cumüi de l'Àta valà de l'Aroscia|vìxita=2021-06-14|léngoa=IT}}</ref> == Abitànti == === Evulusiùn demugrafica === {{Demografia/A Cêve}} === Minurànse furèste === Dandu amèntu ai dàtti de l'Istat ai 31 de dixembre du [[2019]], i sitadìn furèsti aa Cêve i sun {{formatnum:213}}. De questi 64 i vegnen da l'[[Albania|Albanìa]] e 53 dau [[Maròcco|Maròccu]]. === Persune ligàe cu'a Cêve === * Giulio Benso (A Cêve, [[1601]] - A Cêve, [[1668]]), pitû.<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanna Terminiello Rotondi|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giulio-benso_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1966|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 8|capìtolo=BENSO, Giulio}}</ref> * Francesco Pannofino (A Cêve, [[1958]]), dupiatû e atû.<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/francesco-pannofino/|tìtolo=Pannofino, Francesco - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2025-12-18}}</ref> == Pòsti de interesse == <gallery widths="145" heights="145" mode="packed"> Gêxa culegiâ de San Giuanni Batista (A Cêve).jpg|A gêxa culegiâ vista dau burgu Pieve di Teco-collegiata s Giovanni Battista-complesso7.jpg|I interni da paruchiale da Cêve Gêxa da Madònna da Rîpa (A Céive) - faciâta (2).jpg|A faciâ da Madonna da Ripa Uatòiu de l'Imaculâ Cuncesiun (A Cêve)-Faciâ 01.jpg|L'uratoriu de l'Imaculâ, ae porte du burgu Pieve di Teco (IM) - frazione Acquetico - chiesa di San Giacomo Maggiore - 01.jpg|A gêxa de San Giacumu d'Aiguéiu Pieve di Teco-santuario madonna dei fanghi3.jpg|Vìsta du santuàriu da Madonna du Pantàn Gêxa de San Martin (Möa, A Cêve)-Faciâ 02.jpg|A gêxa de San Martìn de Möa </gallery> === Architetüre religiuse=== U cumün da Cêve pe' cuntu da Gêxa u fa parte da [[Diocexi de Arbenga e Impeia|diocexi de Arbenga-Imperia]], chi dunca e ghe sùn quattru diferenti parocchie: San Giuvanni Batìsta (sentru da Cêve), San Giacumu Mazù (Aiguéiu), San Zorzu (Cauderàira), San Martin e a 'Sunta (Möa-A Truàsta). ==== Gêxe du paise ==== * '''Gêxa culegiâ de San Giuvànni Batista''', intu burgu növu da Cêve, a l'è stà custruìa dau prugetista du Cantùn Ticìn Gaetano Cantoni fra u [[1782]] e u [[1806]]. De föra a se presenta cun di gròssi finestrùi e da l'impurtante portegu daa furma mezza reuda ch'u permette l'entrâ. Quéstu u se caraterizza pé a pavimentasiùn a scachiêra, giànca e grìxa cun a suntûsa strutüra a tréi lôbi. A l'è intu cumplessu "austera", fàttu tipicu pe e géxe neuclasciche, ascì se se pònen vegghe atre carateristiche de stampu baròccu. A strutüra udierna a nasce però da a demulisiùn da gêxa presedente, risalènte au periudu zenese (aturnu au [[1460]]).<ref>{{Çitta web|url=http://www.comune.pievediteco.im.it/wp/collegiata-san-giovanni/|tìtolo=Géxa culegià de San Giuvànni Batista|vìxita=2021-06-14|léngoa=IT}}</ref> * '''Uratòriu de San Giuvanni Batìsta''', rizalente au [[1233]]-[[1243]], u rapresenta a gêxa ciü veggia da valâ de l'Aroscia, a se tröva inte vixinànse de dùi parti du burgu, e a cunserva a càssa prucesciunàle de San Giuvanni. A l'è stâ rimanezâ ciü 'otte e a strutüra vixibile aù a l'è duvüa a di restauri du Seisentu, mentre i afreschi presenti i sùn atribuii a l'artista Marvaudu, foscia du [[1719]]. * '''gêxa dedicâ a a Madonna da Ripa''', ancöi scunsacrà, a se tröva pòcu föra du burgu, custruìa in stìle goticu intu [[1370]] dai fratti benedetìn a l'ha rapresentàu pé seculi a parocchia du burgu növu, a l'è a "céve" ch'a l'ha dàu u nomme au paìse. A g'ha a particulaitài d'avê l'ingressu in sciü làtu lungu, côsa tipica pe in pò de géxe de sta valle. Inti vàn suteranei a se tröva a cripta, ch'a cuntegne i resti de 'n antìgu ârtâ.<ref>{{Çitta web|url=http://www.comune.pievediteco.im.it/wp/edifici-religiosi/|tìtolo=Edifissi religiùsi|vìxita=2021-06-14|léngoa=IT}}</ref> ==== Gêxe de Aiguéiu ==== * '''Gêxa da parocchia de San Giacumu Mazû''', a se tröva in Aigueiu e l'è stâ edificâ intu [[XVI secolo|XVI seculu]], cun furme tardu-baòcche miste au stìle neuclascicu. A strutüra esterna a l'è puligunàle nu cumpleta, ch'a presenta in rigunfiamèntu, messu in evidensa dàu pusisiunamèntu du campanìn. Pregiài ascì i afreschi a l'internu, atribuìi au Cunca, aù restauài, u tabernaculu de legnu e a fùnte bateximâle, cuntempuranea a a custrusiùn.<ref name=":1">{{Çitta web|url=http://www.comune.pievediteco.im.it/wp/le-frazioni/|tìtolo=E frasiùi da Cêve|vìxita=2021-06-14|léngoa=IT}}</ref> * '''Uratòriu da 'Sunta''', a Aiguéiu. * '''Antìga gêxa-uratòriu''', a se tröva de rimpettu a l'udierna paruchiàle e a l'è de uìgine mediuevàle, ancöi a l'è scunsacrâ a presenta de carateristiche scìmili a quella du Cunventu di Agustiniàni de Cêve.<ref name=":1" /> * '''Antigu munastê e relatìva gêxa de San Péru in Carpenêu''' in lucalitài Ciàn de San Péru, ancöi i se pònen vegghe sulu i resti, u se tröva inte vixinànse de l'àntìga stràdda ch'a culegàva A Cêve au Piemunte. A l'éa stâ custruìa dài fratti benedetìn de San Curumbàn a partì dau [[XI secolo|XI seculu]], assemme aa gêxa restaurâ intu [[1400]]. * '''Capeletta da Madonna de Collaréu''', inta lucalitài de rimpettu au burgu da frasiùn chi u se festezza u cültu da madònna cun 'na messa anuale, bén bén frequentàu ascì pé u panuràmma e i sentêi lucàli, scicumme ch'u se tröva int'in pözzu spessu baxàu dau sù.<ref name=":2">{{Çitta web|url=http://www.comune.pievediteco.im.it/wp/i-dintorni/|tìtolo=I dinturni d Cêve|vìxita=2021-06-14|léngoa=IT}}</ref> * '''Capeletta da Madonna da Neve''', ai cunfìn cun Luvegnu. * '''Capeletta de San Luensu''', se tröva inta pàrte ciü bàssa du burgu, in lucalitài Cà Suttàne. * '''Capeletta de San Roccu''', se tröva inta pàrte ciü àta du burgu, in lucalitài Cà Supràne. * '''Capeletta de Santa Lucia''', se tröva inta pàrte ciü àta du burgu, in lucalitài Cà Supràne. ==== Géxe de Cauderàira ==== * '''gêxa da parocchia de San Zorzu Növu''', a se tröva intu sentru du burgu de questa frasiùn, a l'è stà custruìa in tempi relativamènte resenti, in sustitusiùn de quella ciü veggia. * '''gêxa de San Zorzu Veggiu''', a se tröva d'ataccu au semiteriu lucàle, se pensa ch'a l'è de derivasiùn àtu-medievàle, cun dùe navàe distinte, a cunserva di afreschi da l'elevàu prêgiu, cun mutìvi decuratìvi a fàsce gianche e neigre, tipiche de àtre gêxétte da valâ. L'éra stâ custruìa prubabilmente pé u cuntrollu da bàssa valle. Carateristicu u svettànte campanìn, azuntu però intu periudu [[XV secolo|quattru]]-[[XVI secolo|sinquesentescu]].<ref name=":1" /> * '''Uatòiu da 'Sunta''', missu lungu u caruggiu prinsipàle ch'u travèrsa u paìse. * '''Capeletta da Madonna da Néve''', a l'è ina gêxa de urigine settesentesca, vixìna a San Zorzu Veggiu, caraterizâ daa furma a utagunu, cun in portegu (''protiro'') de ingressu azuntu doppu a sò custrusiùn. ==== Géxe de Möa e da Truàsta ==== * '''gêxa da parocchia de San Martìn''', intu burgu da frasiùn. A l'è de urìgine medievàle, cun a strutüra inisiale prubabilmente du [[1272]]. Questa a l'è stâ rimanezâ sucescivamènte, aturnu aa primma metài du [[XVII secolo|XVII seculu]], cun 'na ciànta elittica, in moddu du tüttu scimile a a culegià da Cêve. Impurtante u campanì ch'u domina u paìse, nu rimanezàu düante i restàuri du Seisentu.<ref name=":1" /> * '''Uatòiu de San Gregòriu Magnu''', se tröva vixin a a parocchia de Möa. * '''Capeletta de San'Antoniu''', in scia stradda pé [[Armu]], inta burgâ de Cascina Rulandu. * '''Capeletta de San 'Bastian''', se tröva a Möa, a l'è dedicà au santu prutetû da sitadìna. * '''Capeletta de San Benardu''' a levante da burgâ de Cà Supràne de Möa. * '''Capeletta da Madonna de Grassie''', a l'è rizalente ai inissi du [[XVII secolo|XVII seculu]], a se tröva intu puntu ciü àtu du sentru da frasiùn. * '''Capeletta de San 'Bastian''' inta burgâ de Cà di Bellandi, vixìn ai cunfìn cun [[Armu]]. * '''gêxa de San Vincensu''', a mezza stradda fra Möa e a colla de Dumenega. * '''Santuàiu da Madonna da Neve''', ciamâ ascì Madonna du 5 d'aùstu, a l'è 'na tipica gêxétta de muntagna, cun u sò duggiu portegu, funsiunànte ascì cumme ripàru quande u ciöve. Se tröva inta colla de Dumenega vixìn aa frasiùn. * '''gêxa de Nostra Scignua du Rusàriu''', a se tröva intu burgu da frasiùn da Truàsta. * '''Santuàiu da 'Sunta''' aa Truàsta. * '''Capeletta de San Benardu''' aa Truàsta, inta burgâ de Cà Suttàne. * '''Capeletta de San Giacumu''' inta burgâ di Carènsi da Truàsta. * '''Capeletta de San Luensu''' intu mezzu di boschi a punènte da Truàsta. ==== Gêxe de Müssiu ==== Ascì Müssiu u g'ha 'na propia parocchia, legà però a quella du burgu cevàscu. Inta frasiùn se ponen vegghe:<ref name=":1" /> * '''Gêxa de Santa Lucia''', a l'è risalente au [[XVIII secolo|XVIII seculu]], terminà intu [[1777]]. Se tröva intu burgu e a l'è carateristica pé u sò campanìn "a seùlla", truvàu ascì in àtri edifissi religiùsi de l'entrutèra ingàunu. * '''Uratòriu de Santa Cruxe''', vixìn a a parocchia. ==== Géxe de Luvegnu ==== Ascì Luvegnu u g'ha 'na propia parocchia, legà però a quella da frasiùn de Aiguéiu. Intu paìse se trövan: * '''Gêxa de San Benàrdu''', a l'è a paruchiàle de Luvegnu e a se tröva intu sentru du paìse. * '''Gêxétta de Sant'Antoniu''', a se tröva int'in pözzu vixin a a paruchiale, dunde se pò amirà u panuràmma da valâ versu Vesargu. ==== Géxe aa Niràsca ==== * '''Gêxa da parocchia de San Michê''', a se tröva intu sentru da frasiùn da a Niràsca. * '''Uratòriu de San 'Bastian''' inta frasiùn de Niràsca. * '''Capeletta da Madonna de l'Acinellu''', se tröva a Niràsca. * '''Capeletta da Madonna de Grassie''' aa Niràsca. * '''Capeletta de San Roccu''' aa Niràsca. * '''Capeletta de San 'Bastian''' aa Niràsca. ==== Cunventi e santuàri ==== * '''Cunventu di Agustiniani''', intu burgu cevàscu, u se tröva dunde in tempu u se ìssava u castellu, demulìu dai Sabaudi inti scontri cuntru Zena. U cunserva ancù aù 'n impurtante bassurilievu in prìa rafigürante u martìriu de Sànta Caterìna rizalènte au [[1644]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.fondoambiente.it/luoghi/ex-convento-degli-agostiniani|tìtolo=I pòsti du cö, Fai, Cunventu di Agustiniàni|vìxita=2021-06-14|léngoa=IT}}</ref> * '''Cunventu de Sant'Agustìn''', pocu föra u burgu sitadìn, u l'è du rinascimentu, prubabilmente du [[1471]], e u presenta in amiàbile ciostru, u ciü gròssu de tüttu u punènte da regiun Ligüria. Quéstu u sereva du [[1478]] e u l'è rezüu da vintiquattru culonne a furma utagunàle. A gêxa interna, tra l'àtru a cunserva i afreschi du [[XVI secolo|XVI seculu]] de Péru Guiddu de [[Ransu]]. Aù u l'è scunsacràu, ma questu zà da l'ünitài italiana. Daprimma u l'éra divegnüu 'na caserma, pòi 'uspeâ, au mumentu a l'è in pàrte divegnüu sede da scöra superiure Ruffini. * '''Santuàriu da Madonna di Fanghi''' (o du Pantàn), l'è 'na gêxétta dedicà aa Madonna, ch'a se tröva int'in spassiu cianéllu sircundàu daa vegetasiùn. Custruìa in stìle baroccu a partì dau [[1678]], a l'è cuscì ciamâ pé via da lucalitài dunda se tröva, ricca de ègua, e ducca de pantàn. * '''Cunventu de San Francescu''', in lucalitài Barcheti, du [[XVII secolo|XVII seculu]], l'è razunzibile pé via de 'n genere de cröza ch'a chìna in moddu ripidu. Inte vixinànse se tröva u buscu di Barcheti, nasciüu grassie ai fratti, ch'u cuntegne èrburi antighi, seculàri.<ref name=":2" /> === Architetüre sivili === <gallery widths="140" heights="140" mode="packed"> Immaggine:Pieve di Teco-IMG 0808.JPG|L'ìnsegna du teàtru Salvini Immaggine:Pieve di Teco-palazzo Borelli-complesso.jpg|Palassu Borrelli, dettaiu Immaggine:Pieve di Teco-IMG 0811.JPG|A tùre du relöriu intu burgu Immaggine:Pieve di Teco-IMG 0804.JPG|In àtru carùggiu du bùrgu Immaggine:Pieve di Teco-IMG 0812.JPG|I porteghi intu burgu Immaggine:Pieve di Teco-teatro civico Rambaldi-complesso2.jpg|Palassu Rimbaldi </gallery> * '''Palassu Borelli''', se tröva intu burgu növu da Cêve, edificàu intu [[XIX secolo|XIX seculu]] u l'éra a rexidènsa de Bartolomeo Borelli, dau [[1903]] a l'è a sede du palassu cumünale ch'u l'ha inte tüttu de quattru ciài, l'ingressu avegne cun 'n severu purtun ch'u da l'acessu au ciàn teren, dund'u se pö vegghe in giardinettu internu, pé favurì l'ingressu da lüxe in tütte e stansie. Impurtante a scarinâ de marmu giàncu, ch'a porta inti ciài superiuri, dunde a se tröva a sala de rapresentansa, afrescâ in sciü sufittu cun ''Amore e psiche'', incurnixàu da di mutìvi rinascimentali.<ref name=":0">{{Çitta web|url=http://www.comune.pievediteco.im.it/wp/edifici-storici/|tìtolo=I edifissi stòici du cumüne|vìxita=2021-06-14|léngoa=IT}}</ref> * '''Teatru sivicu "Rambaldi".''' Scituàu inte l'àntiga lòggia du cunventu de Agustinane. Atìvu fin ai [[Anni 1980|ànni 80]]. Rangiàu intu [[2006]] cumme auditorium murtimediàle. A strutüra a l'è risalente au [[1664]], e e decurasiùi e sun de Giulio Benso aliêvu de l'artìsta Giovanni Battista Paggi. * '''Teàtru "Salvini"''', custruìu du [[1834]] pé opera da famìa lucale Manfredi cun 'na strutüra a fèru de cavallu, streita e lunga, u presenta furme de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], mes-ciae cun quelle du [[XVII secolo|XVII]]-[[XVIII secolo|XVIII seculu]]. Cun i sò 43 m<sup>2</sup> e 112 pòsti tutàli u l'è u segundu teàtru ciü picìn d'Italia. Seràu inti [[Anni 1920|ànni 20]], a causa da crìsi ecunomica u vegne avèrtu doppu 'n atentu restauru intu [[2005]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.expovallearroscia.com/storia-cultura-valle-arroscia-entroterra-ligure/34-teatro-salvini-pieve-di-teco|tìtolo=U teàtru Salvini a A Cêve|vìxita=2021-06-14|léngoa=IT}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.comune.pievediteco.im.it/wp/il-teatro-salvini/|tìtolo=Cumüne da Cêve, u teàtru Salvini|vìxita=2021-06-14|léngoa=IT}}</ref> * '''Uspeâ veggiu da Cêve''', aù in edifissiu privàu, u l'éra stàu custruìu intu [[1402]], pocu de föra dau burgu, in scia rìva de l'Arògna. U cunserva u purtâle in prìa, rafigürante l'Anunciasiùn, scimbulu da scöra d'arte de Sénua.<ref name=":0" /> * '''Museu diucesàn de àrte sacra''', se tröva inta gêxa scunsacrà da Madonna da Rìpa. Stu prugettu u l'è nasciüu fra u [[2005]] e u [[2006]] e ancöi u museu u cuntegne dipinti pregiài e opere che e vegnan da tütta a valâ.<ref>{{Çitta web|url=http://www.culturainliguria.it/cultura/it/Temi/Luoghivisita/museiRaccolte.do;jsessionid=9D11DF61A34A1A0401E7366B0E62B5C6.node2?contentId=29301|tìtolo=Museu da Diocesi de àrte sàcra|vìxita=2021-06-14|léngoa=IT}} </ref> * '''Museu de Maschére de Übaga'''. Se tröva intu sentru da Cêve e u cuntegne tòstu 100 maschée cuntempuranée ligàe ai cülti prerumài de Übaga, frasiun du Burghettu d'Aroscia, dunde sun stàe truvàe e rapresentasiùi de l'übagu, ch'u vö dì in àntigu ligüre "posti scüri", reciamàndu u mistéru de l'antighitài ligüre.<ref>{{Çitta web|url=http://www.comune.pievediteco.im.it/wp/il-museo-delle-maschere-di-ubaga/|tìtolo=Maschée de Übaga, u muséu|vìxita=2021-06-14|léngoa=IT}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.beniculturali.it/luogo/museo-delle-maschere-di-ubaga|tìtolo=U Museu de Maschére de Übaga, scheda du Ministéru di Ben Cultüràli|vìxita=2021-06-14|léngoa=IT}}</ref> * '''Palassu "Barli-Savona"''', l'è ün di ciü antìghi palassi de Müssiu, dunde u l'è nasciüu Marcello Barli intu [[1908]], impurtante pitù da Cêve. U cunserva in impurtante purtà de prìa. === Grotte === Intu teritòriu cumünàle u se tröva in scìtu de interesse cumünitàriu (SIC), istituìu da a regiùn Ligüria intu [[2005]], ciamàu Grotta du Sgarbu du Ventu. Stubchi u l'è in cumplessu de gròtte ch'u se svilüppa pe ciü o menu 3 km in prufunditài, sircundàu da l'ambiente natürale du Munte Guardiabella e daa Còlla de San Bertumê. == Ecunumìa == U cumüne u vìve prinsipalmente de agricultüra, cun a cultivasiùn de e urìve, da vìte, di sücchin, de ràve e de l'àiu de [[Vesargu]], tipicu da valâ. Difüzu u l'è u sfrutamèntu buschivu e l'alevamèntu. Svilupàu u turismu ma ascì l'indüstria, in quantu chi a se tröva 'n impurtante zona industriàle, legà survatüttu ai prudotti enulogici, ai seramènti e aa prudusiùn de articuli alimentari. Presedentemènte a l'éra praticâ l'industria de calsaüe, aù abandunâ. == Cultüra == === Dialéttu da Cêve === {{Véddi ascì|Dialettu arbenganese|càngio variànte=U mèximu argumentu in detaiu}} U dialettu parlàu a A Cêve u l'è de stampu [[Dialettu arbenganese|arbenganese]] e u fa parte du grùppu du [[Lìgure céntro-òcidentâle|Ligüe sentru-ucidentàle]], u presenta carateristiche peò ciü particulàri, riscuntrabili inte tütta a valâ de l'Aroscia, ligà stuicamènte a [[Arbenga]], ma cun tante influense da sitài de [[Imperia]]. === Bacì l'Inciaštru === 'Na maschera tipica du carlevâ lucàle a l'è ''Bacì l'Inciaštru'', dipintu cumme in òmmu dàe bòne intensiùi, scimile a in pagiàssu, famusu perché, vuxèndu 'giüttà i àtri, u finisce sempre pé fà di paciüghi e di inciàstri.<ref>{{Çitta web|url=https://www.unionevallearroscia.it/2021/02/26/pieve-di-teco/|tìtolo=A Cêve, scheda du cumün|vìxita=2021-06-14|léngoa=IT}}</ref> ===Istrusiùn=== A Cêve u l'è u sulu cumüne de l'entrutèra in pruvinsa de Imperia a avéghe 'n pòlu de scöre cumpletu (da l'asìlu ae superiùri, cun e scöre Ruffini), racolte fin ae meddie intu istitüu cumprenscivu da Cêve e de [[Puntedasce]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.icpieveditecopontedassio.edu.it/|tìtolo=IC Cêve-Puntedàsce|vìxita=2021-06-14|léngoa=IT}}</ref> === Enugastrunumìa === ==== Sciùre da Cêve ==== Diferenti e sun e specialitài enugastrunomiche de stu paìse chi, fra tütte se vegghen pé ezémpiu e "Sciùre da Cêve", bescötti secchi, scimili ai canestrelli, custituìi da dui strati de fròlla a furma de sciùra, misci asèmme da u cìn de marmelâ de bàricocchi. 'Ste paste secche e sarévan nasciüe da l'inventìva de 'n paneté lucale, pe risparmià in scià marmelâ, in quantu quella necesària a l'è ciü pôca de quella duverà pé i gubeletti, àtri bescötti tipichi ligüri.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2021/05/i-fiori-di-pieve-di-teco-biscotti-golosi-nati-per-risparmiare/|tìtolo=E sciùre da Cêve, bescötti nasciüi pé risparmià|vìxita=2021-06-14|léngoa=IT}}</ref> ==== Canestrelìn da Cêve ==== Sun di grissin a furma de anéllu da rusüià cumme antipàstu, de suvente arumatizài cun l'anixe, güstu ch'u turna de spessu inte 'sta valâ chi, scicumme ch'u l'è presente ascì int'in particulàre sciügu lucàle.<ref>{{Çitta web|url=https://www.ivg.it/2021/04/i-canestrelli-di-pieve-di-teco-un-grissino-chiuso-da-pucciare-nel-latte/|tìtolo=I canestrelli a l'anixe|vìxita=2021-06-14|léngoa=IT}}</ref> === Sport === Praticàu fin da témpi antìghi u l'è u sport du [[Balùn (zögu)|balùn elàstegu]], tipicu de ste parte chi, ma ascì du bàssu Piemunte. L'asuciasiùn lucàle ch'a se occupa de st'ativitài a l'è l' "A.S.D. Polisportiva Pieve di Teco-Valle Aroscia", pe' di ànni inta [[Sé(r)ie B (balùn)|Série B]] du campiunàu Fidas<ref>{{Çitta web|url=https://www.sanremonews.it/2016/06/29/sommario/sport/leggi-notizia/argomenti/altri-sport-5/articolo/pallapugno-la-societa-del-momento-e-lasd-valle-arroscia-pieve-di-teco-sogna.html|tìtolo=Balùn elesticu, A Cêve a sògna cun l'ASD Valle Arroscia|vìxita=2021-06-27|léngoa=IT}}</ref>, du [[2024]]-[[2025]] a l'è muntâ fina inta [[Sé(r)ie A (balùn)|Série A]].<ref>{{Çitta web|url=https://www.rivieratime.news/pieve-di-teco-pallapugno-presidente-serie-a-serie-b-sferisterio/|tìtolo=Pallapugno: Pieve di Teco torna in Serie A, il racconto di una stagione da incorniciare|léngoa=IT|vìxita=2024-12-23}}</ref> == Feste e fére == * '''Carnevalle''': a l'è a festa da dumenega ch'a vegne primma du martedì gràssu, dunde pé e vìe du burgu i sfìran i càri alegorici, raprezentanti i vàri paìsi aruscìn. De suvente i rapresentan demuranduse a vìtta cuntadina da vàlle o situasiùi tipiche.<ref>{{Çitta web|url=https://m.youtube.com/watch?v=dEnIv0G2dnk&feature=youtu.be|tìtolo=Carnevàlle 2019, ImperiaTV|vìxita=2021-06-14|léngoa=IT}}</ref> * '''Festa da Madonna du Carméu''', a Möa, festa de caratere religiùsu cun a prucesciùn di Cristi e a bànda, sagra cun a müxica dau vìvu.<ref>{{Çitta web|url=https://www.riviera24.it/2019/07/pieve-di-teco-tutto-pronto-a-moano-per-la-grande-festa-dedicata-alla-madonna-del-carmelo-598613/|tìtolo=Möa, a festa da madonna du Carméu|vìxita=2021-06-14|léngoa=IT}}</ref> * '''Expo Valle Arroscia:''' a l'è a sàgra prinsipàle de tütta a valâ. A se tegne a partì dau [[2012]], düante sta chi e ativitài di paìxi da valâ e mustran e propie tipicitài enugastrunomiche e nu sùlu. Caminandu pé i porteghi i se ponen 'tastà dunca e pietanse tipiche, dau pàn frìtu ae furmagette, fin a a càrne e u vìn lucàle.<ref>{{Çitta web|url=https://www.expovallearroscia.com/programma-expo-valle-arroscia|tìtolo=Expo Valle Arroscia, prugràmma|vìxita=2021-06-14|léngoa=IT}}</ref> * '''Mercatìn de l'artigianàu e de l'antiquariàu''', i se tegnen de dumenega (a segunda du meze u primmu, l'ürtima u segundu).<ref>{{Çitta web|url=https://www.riviera24.it/2021/05/torna-il-mercatino-dellantiquariato-di-pieve-di-teco-695446/|tìtolo=A A Cêve u turna u mercatìn|vìxita=2021-06-14|léngoa=IT}}</ref> == Aministrasiùn == === Scìndeghi da Cêve === [[File:Pieve di teco municipio.jpg|thumb|Palassu Borrelli, u munisipiu da Cêve, intu burgu]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}} {{ComuniAmminPrec|30 mazzu 1985|3 arvì 1989|Marco Lengueglia|Demucrassia Cristiana|Scìndegu|}} {{ComuniAmminPrec|3 arvì 1989|30 mazzu 1990|Luciano Brunengo|Democrazia Cristiana|Scìndegu|}} {{ComuniAmminPrec|30 mazzu 1990|24 arvì 1995|Luciano Brunengo|Democrazia Cristiana|Scìndegu|}} {{ComuniAmminPrec|24 arvì 1995|23 dixembre 1997|Lucia Casella|Lista sivica|Scìndegu|}} {{ComuniAmminPrec|23 dixembre 1997|25 mazzu 1998|Claudio Sammartino||Cumisariu strurdinàiu|}} {{ComuniAmminPrec|25 mazzu 1998|28 mazzu 2002|Renzo Brunengo|Lista sivica|Scìndegu|}} {{ComuniAmminPrec|28 mazzu 2002|29 mazzu 2007|Renzo Brunengo|Lista sivica|Scìndegu|}} {{ComuniAmminPrec|29 mazzu 2007|12 setembre 2007|Alfredo Delfino|Lista sivica "Uniti per Pieve"|Scìndegu|}} {{ComuniAmminPrec|12 setembre 2007|15 arvì 2008|Piero Raimondi||Cumisariu strurdinàiu|}} {{ComuniAmminPrec|15 arvì 2008|28 mazzu 2013|Alessandro Alessandri|Lista sivica "Insieme per cambiare"|Scìndegu|}} {{ComuniAmminPrec|28 mazzu 2013|12 zugnu 2018|Alessandro Alessandri|Lista sivica "Insieme per cambiare"|Scìndegu|}} {{ComuniAmminPrec|12 zugnu 2018|14 mazzu 2023|Alessandro Alessandri|Lista sivica "Insieme per cambiare"|Scìndegu|}} {{ComuniAmminPrec|14 mazzu 2023|''in càrega''|Enrico Pira|Lista sivica "Prima Pieve di Teco"|Scìndegu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} === Binelaggi === U cumün da Cêve u l'è binèllu de: * {{Binelàggio|FRA|Bagnols-en-Forêt}}, dau 5 de marsu du [[1990]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.bagnolsenforet.fr/jumelage/|tìtolo=Jumelage|outô=Commune de Bagnols-en-Forêt|léngoa=FR|vìxita=2025-08-18}}</ref>. == Vie de Cumünicasiùn == A Cêve a l'è culegà cun Imperia e cun a valâ du [[Tànnôu|Tànaru]] grassie a a stradda statale 28 da còlla de Nàva (SS 28), che a culega cun Purnasce a nòrd e cun Céxi a sud. Intu [[2014]] u l'è stàu custruìu u traciàu da variànte ch'a tàia föra dau traciàu u sentru da Cêve, creandu in culegamentu ciü lestu fra a Rivea e u Piemunte. Da a lucalitài da Sapunera a se deramma a stradda statàle da valâ de l'Aroscia (SS 453), ch'a culega u teritòiu cun Arbenga, finèndu inte [[Leca (Arbenga)|Leca]]. == Nòtte == ;Nòtte au testu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Àtri prugètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Imperia (Ineja / Pòrto Moriçio)}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:A Cêve| ]] d4y6509kvm58s3nxxtkzv00nu7cllot Cuni 0 17706 274900 274674 2026-10-20T18:51:51Z N.Longo 12052 wl 274900 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} {{Divisione amministrativa |Nome = Cuni |Tipo = [[comun|cumün]] |Nome ufficiale = <div style="text-align:center;">{{Pms}} ''Coni'', {{It}} ''Cuneo''</div> |Panorama = Cuneo PiazzaGalimberti panorama.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Vista de Ciàssa Galimberti</div> |var-localizaçión = Lucalisasiùn |var-stâto = Stàttu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Piemunte |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]] |Divisione amm grado 2 = Cuni |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]] |Amministratore locale = Patrizia Manassero |Partito = PD |Data elezione = 4-7-2022 |var-teritöio = Terito(r)iu |var-cordinæ = Curdinè |var-altitùdine = Artessa |var-superfìcce = Süperficce |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 55819 |Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?a=2025&i=D7B Dètu Istat] - Pupulasiùn residènte ai 31 d'agustu du 2025. |Aggiornamento abitanti = 31-8-2025 |var-denscitæ = Denscitè |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]] |Sottodivisioni = 22 cumitèi<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20141220194434/http://www.comune.cuneo.gov.it/fileadmin/comune_cuneo/content/amm_organiz/la_citta/ComitatiCartina.pdf|tìtolo=Cartina comitati|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-11-30}}</ref> |var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti |Divisioni confinanti = [[Beinette]], [[Borgo San Dalmazzo]], [[Boves]], [[Busca]], [[Caraglio]], [[Castelletto Stura]], [[Centallo]], [[Cervasca]], [[Morozzo]], [[Peveragno]], [[Tarantasca]], [[Vignolo]] |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füsu u(r)a(r)iu |var-cod._cadàstro = Cod. catastru |var-tàrga = Targa |var-cl._scìsmica = Cl. scismica |Zona sismica = 3s |var-cl._climàtica = Cl. climatica |Gradi giorno = 3012 |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = De Cuni<br />{{Maioscolétto|([[Lengua brigašca|br]])}} ''cuneéṡ''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pierleone Massajoli|outô2=Roberto Moriani|tìtolo=Dizionario della cultura brigasca: Lessico|url=https://books.google.com/books?id=LD0qAQAAIAAJ|ànno=1991|editô=Edizioni dell'Orso|çitæ=Alesciandria|léngoa=LIJ, IT|p=140|volùmme=Vol. I|ISBN=88-76-94086-3}}</ref><br />{{Pms}} ''coniees'' |var-patrón = Patrùn |Patrono = [[San Michê]] |var-festîvo = Festìvu |Festivo = [[29 seténbre|29 de setèmbre]] |var-mòtto = Mòttu |Motto = {{Maioscolétto|Ferendo}} |var-cartografîa = Cartugrafìa |Mappa = Map of comune of Cuneo (province of Cuneo, region Piedmont, Italy).svg |Didascalia mappa = Pusisiùn du cumün de Cuni inta sò pruvinsa. |var-scîto_ofiçiâ = Scitu ufisiâle }} '''Cuni'''{{#tag:ref|''Cuni'' in [[Dialettu arbenganese|arbenganese]], [[Lengua brigašca|brigascu]], [[Dialettu garescìn|garescìn]] e [[Dialéttu urmeàscu|urmeascu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengiu|léngoa=LIJ, IT}}</ref>, ''Cüneu'' in [[Dialettu ar̂ascìn|a(r)ascìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Nuovo Dizionario alassino|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR0NA12773|ànno=2001|editô=Associazione Vecchia Alassio|çitæ=A(r)àsce|léngoa=LIJ, IT|p=25}}</ref>|group=n.}} (''Coni'' in [[Léngoa piemontéize|piemuntese]], prununsiàu {{IPA|[ˈkʊni]}}, ''Cuneo'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina [[Çitæ|sitè]] e [[Comun|cumün]] du [[Piemonte|Piemunte]] de 55.798 abitanti, sêde de [[Provinsa de Cuneo|pruvinsa]] e de [[Diocexi de Cuni|diocexi]]<ref name="template divisione amministrativa-abitanti"/>. Cuni a se tröva intu scitu dund'i se uniscen i sciümmi [[Stü(r)a de Demunte|Stü(r)a]] e [[Gessu (sciümme)|Gessu]], ch'i marcan cuscì u "cügnu" ch'u g'ha dètu de furma e de numme<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/cuneo/?search=Cuneo%2F|tìtolo=Cuneo - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2025-11-30}}</ref>. A parte veggia da sitè a g'ha ina cianta urtugunâle che, a partì daa punta du cügnu, a l'è spartìa daa linea mezâna de Vìa Rumma, ch'a finisce inta grande Ciàssa Galimberti. A cianta de Cuni a ne vegne defèti daa sitadèlla militâre fundâ dai [[Savöia (famìggia)|Savoia]] pe cuntrastâ i fransesi e, pe' stu fètu, a l'è üna de pôche sêde de pruvinsa inte l'Italia du Nòrd ch'a gh'agge in'u(r)igine mudèrna. == Geugrafìa == === Terito(r)iu === [[Immaggine:Cuneo e Bisalta.jpg|sinistra|miniatura|Cuni cu'a [[Munte Bisarta|Bisarta]] de derê]] U terito(r)iu de Cuni u se spande in sce l'âtuciàn ch'u cröve a parte de süd-òvest du [[Piemonte|Piemunte]], grossu moddu intu mezzu fra a [[Cianûa padann-a|Cianü(r)a Padâna]], au nòrd-èst, e a cadena de [[Arpi|Àrpi]], a süd-òvest. A sitè a se tröva quarche dexêna de chilòmetri a punènte de [[Langhe]] e, in linea d'a(r)ia, a 70&nbsp;km dau [[Mâ Ligure|Mâ Ligü(r)e]]. I sciti intu terito(r)iu du cumün i van da in'artessa de 431&nbsp;mêtri in sciu livéllu du mâ, in curispundènsa da frasiùn de [[Ronchi (Cuni)|Ronchi]], ai 615&nbsp;m da frasiùn de [[San Rocco Castagnaretta]]<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20141023004527/http://www.comune.cuneo.gov.it/la-citta/cuneo-in-cifre.html|tìtolo=Cuneo in cifre|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-02}}</ref>. Nu gua(r)i da distante, a quarche dexêna de chilòmetri, u se ghe tröva de còlle impurtanti: a nòrd-òvest u gh'è a [[Còlla de l'Agnélu]] (2.748&nbsp;m), a punènte a [[Còlla da Lumbarda]] (2.350&nbsp;m) e a [[Còlla da Madalêna]] (1.996&nbsp;m) e a meridiùn a [[Còlla de Tenda]] (1.871&nbsp;m) e a [[Cóla ed Cazótu|Còlla de Casòttu]] (1.379&nbsp;m). Cuni a l'è stèta dicia(r)â a sitè arpìna pe' l'ànnu 2024<ref>{{Çitta web|url=https://www.cittaalpina.org/cuneo-e-citta-alpina-dellanno-2024/|tìtolo=Cuneo è «Città Alpina dell’anno 2024»|léngoa=IT|vìxita=24 dixémbre 2023}}</ref>. A sitè a l'è traversâ dai sciümmi [[Stü(r)a de Demunte|Stü(r)a]] e [[Gessu (sciümme)|Gessu]], ch'i furman in impurtante parcu sitadìn, u [[Parcu fluviâle Stü(r)a e Gessu|parcu fluviâle Gessu e Stü(r)a]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.parks.it/parco.gesso.stura/mapl.jpeg|tìtolo=Parco Gesso Stura, mappa|léngoa=IT|vìxita=2025-12-02}}</ref>, ch'u l'ha cuntribuìu au titulu de "capitâle vèrde du Piemunte"<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150402181339/http://www.comune.cuneo.gov.it/la-citta/foto-gallery/la-capitale-verde-del-piemonte.html|tìtolo=La "Capitale verde del Piemonte"|léngoa=IT|vìxita=2025-12-02}}</ref>. De ciü, inta parte de nòrd-òvest du sò terito(r)iu, u ghe scûre ascì u turènte [[Grâna (turènte)|Grâna]]<ref name=":0" />. Pe'u riscciu sismicu a sitè a l'è cunscide(r)â int'ina regiùn de livéllu 3, a bassu pe(r)ìgu de teramòtti<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20121021071204/http://www.protezionecivile.gov.it/resources/cms/documents/class2012_02prov.pdf|tìtolo=Classificazione sismica al 2012|outô=Prutesiùn Sivìle|léngoa=IT|vìxita=2025-12-02}}</ref>. === Climma === U climma de Cuni u l'è du tìpu [[Clìmma tenpiòu ùmio|tempe(r)àu sub-cuntinentâle]], cun di inverni frèdi e de estè câde e cun l'afa. Scicumme che a sitè, a ògni moddu, a se tröva a ciü de 500 mêtri in sciu livéllu du mâ, u tèmpu u rèsta ciü mite pe'u vèntu: u mese ciü câdu u l'è lüggiu cu'ina temperatü(r)a media de +21,6&nbsp;°C, u ciü frèdu u l'è zenâ cun +2,6&nbsp;°C e, in sce tüttu l'ànnu, a media a l'è de 12,3&nbsp;°C<ref>{{Çitta web|url=https://it.climate-data.org/location/1111/|tìtolo=Temperatura media annua|léngoa=IT|vìxita=2025-12-04}}</ref>. A Cuni u ciöve de media 950&nbsp;mm a l'ànnu, spanteghèi sciüü 81 giurni, cu'u tèmpu d'ègua ch'u l'è, cumme a [[Turin|Tü(r)ìn]], pe'u ciü de primma e ascì d'autünnu, mèntre d'estè e d'invernu u l'è ciü seccu. Intu detaju, u mese ciü seccu u l'è lüggiu (44&nbsp;mm) e, pe'a sò pusisiùn, a sitè a patisce de mênu i tempu(r)âli ch'i sun sòliti de l'estè. A Cuni u neva de spessu, tantu pe'u livéllu du terén che pe' l'efettu du ''[[Stau]]'' di vènti da setentriùn e pe'a pusisiùn da sitè, au redòssu de [[Arpi|Àrpi]], ch'e a prutezzen dai vènti da meridiùn, fètu ch'u porta a de meju cundisiùi pe'a neve au puntu che Cuni a l'è a sitè ch'a fa pruvinsa, inte tütta l'Italia, dund'u neva de ciü. A neggia a gh'è pe' ciü o mênu vinti giurni a l'ànnu, de rè(r)u spessa, e u vèntu u ghe sciüscia de media ai 2,2&nbsp;m/s<ref>{{Çitta web|url=http://www.meoweather.com/history/Italy/na/44.3833333/7.5333333/Cuneo.html|tìtolo=Giorni di nebbia all'anno|léngoa=IT|vìxita=2025-12-04}}</ref>. U tèmpu u nu l'è gua(r)i ümidu, scibèn che, d'estè, u se ghe rive a ciü de l'80% de ümiditè relativa<ref>{{Çitta web|url=https://weatherspark.com/averages/32271/Cuneo-Piemonte-Italy|tìtolo=Umidità relativa Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2025-12-04}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.myweather2.com/City-Town/Italy/Cuneo/climate-profile.aspx?month=1|tìtolo=Medie mensili Umidità relativa Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2025-12-04}}</ref>. U giurnu u dü(r)a, de media, 12 u(r)e e 23 menüti<ref>{{Çitta web|url=http://www.comuni-italiani.it/soleluna/comune/004078/|tìtolo=Alba/tramonto Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2025-12-04}}</ref>. Mi(r)andu a [[clascificasiùn du climma de Köppen]], Cuni a se tröva inta fascia "Cfb" segundu i dèti campèi pe'i ànni [[1961]]-[[1990]]. {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Cuni - Sèntru ! colspan="12" |Mesi ! colspan="4" |Stagiùi ! rowspan="2" |Ànnu |- !Zen !Fev !Mar !Arv !Maz !Züg !Lüj !Agu !Set !Utt !Nuv !Dix !Inv !Pri !Est !Aut |- !T. max. media (°C) |5,3 |7,0 |10,9 |14,7 |19,1 |23,6 |26,6 |25,4 |21,5 |15,4 |9,6 |6,3 |6,2 |14,9 |25,2 |15,5 |15,5 |- !T. min. media (°C) | -1,8 | -0,7 |2,6 |6,1 |9,9 |13,9 |16,6 |16,1 |13,0 |7,8 |2,9 | -0,4 | -1,0 |6,2 |15,5 |7,9 |7,2 |- !Nivu(r)e (okta au giurnu) |4 |4 |4 |5 |4 |4 |3 |4 |5 |4 |4 |3 |3,7 |4,3 |3,7 |4,3 |4 |- !Precipitasiùi (mm) |52 |51 |88 |116 |126 |88 |44 |53 |77 |109 |94 |64 |167 |330 |185 |280 |962 |- !Giurni d'ègua |5 |5 |8 |9 |10 |8 |5 |5 |6 |8 |7 |5 |15 |27 |18 |21 |81 |- !Giurni de neggia |3 |2 |1 |1 |1 |1 |0 |1 |1 |3 |3 |5 |10 |3 |2 |7 |22 |- !Vèntu (diresiùn-m/s) |SW 2,2 |SW 2,2 |SW 2,2 |NE 2,3 |NE 2,2 |NE 2,2 |NE 2,2 |NE 2,1 |NE 2,1 |SW 2,1 |SW 2,2 |SW 2,3 |2,2 |2,2 |2,2 |2,1 |2,2 |} == Sto(r)ia == === Etè antìga === A sto(r)ia antìga de Cuni a nu l'è pe' ninte cunusciüa, scibèn che stu scitu u gh'agge ina pusisiùn strategica, missa in sce 'n âtuciàn a l'uniùn de dui sciümmi, u Gessu e u Stü(r)a, ch'a dòmina a regiùn e cu'in'a(r)ia ciü sâna. Di rèsti de l'etè rumâna, truvèi inta Cuntrâ Munduì, drentu aa sitè veggia, i l'han fètu pensà aa presènsa d'ina grande vìlla di tèmpi de l'[[Impêo Roman|impe(r)u]]. De ciü, podâse che pròpiu in sciu "cügnu" se ghe truvesse a sitè de [[Auriate]], sêde de diocexi e de cumitàu au tèmpu di [[Franchi]], fòscia derucâ da in ataccu di saracén ch'u n'ha lasciàu ciü pôche infurmasiùi. === Etè de mezzu === ==== Fundasiùn de Cuni ==== Fina dai tèmpi di [[Longobàrdi|lungubardi]] u terito(r)iu de Cuni u l'è stètu guvernàu da l'[[abasìa de San Darmàssu de Pedona]], pe' passà de dòppu au [[Diocexi de Àsti|vescu de Àsti]]. Sta diocexi, armenu da in pà de seculi, a l'axeva defèti piàu u cuntrollu da sitè rumâna de ''[[Augusta Bagiennorum]]'', au dì d'ancöi [[Bene Vagienna]], cu'u sò terito(r)iu che de primma u l'é(r)a stètu quellu di [[Liguri Antighi|lìgü(r)i]] [[Bagienni]]. Intu detaju, e tère de Cuni e l'é(r)an guvernèi intu [[cumitàu de Auriate]], cu'u [[Stü(r)a]] ch'u marcava i tèrmi fra e [[Arçidiòcexi de Turìn|diocexi de Tü(r)ìn]] e [[Diòcexi d'Àsti|de Àsti]] e ch'u faxeva ascì da cunfìn fra a [[Regio IX Liguria|Ligü(r)ia]] e a [[Lonbardîa (región stòrica)|Lumbardìa]]. E sto(r)ie du pòstu i cuntan che e gènte di paìsi a l'in gì(r)u, cumme [[Quaranta]] e [[Brusaporcello]], pe' schivà e pretese di [[Marchexòu do Monferòu|marchesi du Munferàu]] e [[Marchesàu de Salüssu|de Salüssu]] i fussen scapèi fina in sciu "Pissu de Cuni", au segü(r)u di dui sciümmi, dunde fòscia e ghe staxevan de gènte scurìe d'in [[Milan|Milàn]] cumme che l'impe(r)atû [[Federigo Barbarossa|Fede(r)igu Barbarussa]] u l'axeva derucàu quella sitè. Chi, a cumünitè a l'axeva truvàu de prutesiùn intu munastê de San Darmàssu e intu vescu de Àsti, dicia(r)anduse lìbe(r)u cumün cuscì cumme ''Monte Vico'', [[Munduì]], e [[Savijàn]]. A ògni moddu, i papèi stò(r)ichi in scia sitè i cumensan pròpiu aa fìn du [[XII secolo|Millesèntu]], quande, du [[1198]], Cuni a vegne in lìbe(r)u cumün e a cumensa a ti(r)à pa(r)egge gènte dai paìsi sutt'ai marchesi. De stu ànnu, ai 23 de zügnu, de mèntre ch'i se sendevan di fa(r)ò in sci bricchi da vixìn e dae pòrte de Cuni, i sò sitadìn i l'han numinàu i primmi trèi retûi, ün du populu e dui di nobili: u Pipinus de Vignolio, u lumbardu Peyre Rogna e u Berardus de Valgrana. ==== Guère cu'i marchesi ==== Du [[1204]], i [[Marchesàu de Salüssu|marchesi de Salüssu]] i l'han dicia(r)àu guèra a [[Asti|Àsti]] e, dunca, ascì a Cuni, ch'a l'é(r)a aleâ di astigièi e che, dau [[1202]], a s'é(r)a dèta au guvèrnu d'in pudestà. Daa parte de Salüssu i gh'é(r)an ascì i [[Marchexòu do Monferòu|marchesi du Munferàu]], [[Marchesàu de Büsca|de Büsca]], [[Marchesàu de Sêva|de Sêva]], [[Du Carettu (famiggia)|du Carettu]] e [[Marchesàu de Clavesâna|de Clavesâna]], ciü che a sitè d'[[Àrba (Italia)|Àrba]]. Pe(r)ò, du [[1206]] u marchese [[Manfrêdu II de Salüssu]] u s'è resu a Àsti e, pe' schivà l'abandùn di paìsi inte sò tère, u l'ha pruibìu ae gènte de [[Villafalletto]], [[Costigliole Saluzzo|Costigliole]], [[Centallo]] e [[Romanisio]] de fà San Michê a Cuni sènsa de permissu. A ògni moddu, du [[1210]] u Manfrêdu II de Salüssu e u [[Guièrmu VI du Munferàu]] i l'han piàu cu'a forsa a sitè de Cuni, che alantu(r)a a l'axeva pèrsu u favû du vescu d'Àsti. Pe' di papèi ch'i se trövan a [[Tolosa|Tulusa]], ai tèmpi de l'Inquisisiùn cuntr'ai [[Catari|Càtari]] a sitè de Cuni a l'é(r)a acüsâ d'avê uspitàu di albigesi e, pe' stu fètu, a l'é(r)a dìta ''bourg tournant'', titulu dètu ae sitè ch'e faxevan passà i eretichi versu a [[Cianûa padann-a|Cianü(r)a Padâna]]. St'acüsa, bèn pesante, a l'ave(r)ea dètu ascì ina raxùn au marchese de Salüssu a fâghe turna a guèra, scicumme che pe' vellu a sitè de Cuni a l'é(r)a in gran desenemigu. Du [[1230]], Cuni a l'ha firmàu in'aleansa cu'u [[Borgo San Dalmazzo|Burgu de San Darmàssu]] e [[Savigliano|Savijàn]], cun l'Oberto de Ozeno, òmmu d'arme de [[Milan|Milàn]], ch'u l'ha libe(r)â, faxèndune rangià e furtificasiùi, pe' finì pe(r)ò massàu in bataja. Pe' vendicà l'Oberto, i milanesi i sun intrèi in guèra cuntra au Munferàu, ch'u l'ha pèrsu cuscì a sitè de [[Chivasso|Chivassu]]. Cuni, passâ sutta a Milàn fina du [[1237]], du [[1238]] a l'è finìa au [[Federigo II do Sacro Impeo Roman|Fede(r)ìgu II]], ch'u g'ha dètu a libertè, pe' intrà in aleansa cun Àrba e Àsti dau [[1251]], ànnu da quande a l'è guvernâ da 'n giüdise e da 'n ''miles'', paghèi 150 franchi, ciü che dau pudestà e dau cunseju du Cumün. E tère sutta a Cuni e se spandevan pe'e valè di dui sciümmi ch'i ghe finiscen, ciü che in sce parte de quelle [[Val Grana|du Grâna]] e [[Val Maira|du Maira]], spartìe cu'a grande [[abasìa de San Darmàssu]]. ==== Fra i angiuìn e i Savoia ==== Du [[1259]] u Cumün de Cuni u l'ha pèrsu a sò autunumia, pe' dâse au [[Carlo d'Angiò|Carlu d'Angiò]], cunte de [[Provensa|Pruvènsa]]. I angiuìn, du [[1306]], i l'han purtàu a Cuni a secca du [[Régno de Nàpoli|regnu de Napuli]], regulâ da 'n acôrdiu du 31 de marsu du [[1307]] firmàu fra u senescallu du [[Carlo II d'Angiò|Carlu II d'Angiò]], u Rinaldo di Leto, e, pe' Cuni, u Tommaso Riva, l'Ardizzone Merlo e u Riccardino di Sommariva. De stu moddu, asemme a [[Àrba (Itlia)|Àrba]], Cuni a l'è vegnüa u sèntru de tère di angiuìn intu Piemunte, che pròpiu inte st'ucaxùi lì u l'ha cumensàu a pià stu numme, pe'u fètu d'êsse u duminiu di angiuìn ai "pèi di munti". U distrêtu de Cuni, alantu(r)a, u se spandeva fina ae valè du Stü(r)a, du Gessu, du Grâna e du Vermenagna, cu'a sitè ch'a gh'axeva i sò statüi, di impurtanti vantaggi in questiùn de tàsce e, cumme dìtu, a batteva de munêa. Aa morte du Carlu II, du [[1309]], i scignu(r)i du regnu de Napuli i se sun truvèi a Cuni pe' l'àttu de fedeltè au [[Roberto d'Angiò|Rubèrtu d'Angiò]] e, int'in sigillu du Cumün du [[1379]], u se ghe tröva a scrìta "''Notum sit contis: Conium caput est Pedemontis''". U tèmpu di angiuìn u l'è stètu in seculu de gran richessa pe'a sitè, vegnüa in impurtante scitu de passu e de traffeghi fra a cianü(r)a, u mâ e a Pruvènsa, cun de bèlle lògge de mercanti ch'i ne vegnivan da tütte ste tère. A ògni moddu, de sti ànni a sitè a l'è finìa ascì sutt'au cuntrollu d'âtri scignu(r)i, cumme i [[Savöia (famìggia)|Savoia]], pe'a primma votta, du [[1347]]-[[1348]], i [[Viscónti (famìggia)|Viscunti]] du [[1348]]-[[1356]], u [[marchesàu de Salüssu]] du [[1356]] e, turna, i Viscunti du [[1366]]-[[1372]]. Du [[1382]] Cuni a l'è passâ cu'u Piemunte pruvensâle a l'[[Amedeu IV de Savoia]], u "cunte vèrde", in cangiu du sò agiüttu aa regìna [[Giovanna d'Angiò|Giuànna d'Angiò]] a repià u regnu de Napuli. Cuni a l'è cuscì intrâ intu [[Ducâto de Savöia|stâtu di Savoia]], pe' cangià da sitè avèrta e de cumèrci a sitè-furtessa, ciü picìna che primma, in sce l'àsse fra a [[Savoia]] e a [[cuntea de Nissa]], cu'a funsiùn, daa fìn da [[Goæra di çent'anni|guèra di sent'ànni]] fin'ai tèmpi du [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]], de blucà e pretese di fransesi in scia [[Cianûa padann-a|Cianü(r)a Padâna]]. === Etè mudèrna === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> – Statuta civitatis Cunei, 1590 – BEIC 14493098.jpg|I statüi de Cuni du [[1590]] Belagerung von Coni-1691-Huchtenburg.jpg|[[Jan van Huchtenburgh]], l'asêdiu de Cuni du [[1691]] Cuneo (1726) - 2.jpg|Vista de Cuni du [[1726]] Le prince de Conti à la bataille de Coni, 30 septembre 1744.jpg|[[Henri Serrur]], ''Le prince de Conti à la bataille de Coni'', [[1837]] </gallery> Inti seculi da duminasiùn di [[Savöia (famìggia)|Savoia]], Cuni a l'è stèta asediâ tante votte. Du [[1515]] e gènte da sitè i l'han batüu in'armâ de svìsse(r)i, aleâ de l'impe(r)atû, intu mèntre ch'u rivava in sò agiüttu u ré de Fransa, u [[Françesco I|Fransescu I]]. Du [[1542]] u gh'è stètu l'asêdiu de 18.000 fransesi cumandèi dau [[Claude d'Annebault]], turna batüi, cuscì cumme quelli du maresciallu de Brissac du [[1557]]. Aa fìn de st'asêdiu, dund'a l'é(r)a cumandâ dau cunte [[Carlo Manfredi Luserna d'Angrogna|Carlu Manfrêdi Lusèrna d'Angrogna]], l'[[Emanuele Filiberto di Savoia|Emanuele Filibèrtu de Savoia]] u l'ha cuncessu a Cuni u titulu de sitè, ciü che u dirittu de zunze u stemma di Savoia in simma au stemma sìvicu. Du [[1639]] e du [[1641]], Cuni a l'è stèta atacâ dai surdatti da [[Cristìna de Burbùn-Fransa|Cristìna de Burbùn]] e, du [[1691]], dai fransesi cumandèi dau [[Nicolas de Catinat]]. In âtru asêdiu impurtante inta sto(r)ia de Cuni u l'è stètu quellu inta [[Goæra de sucescion aostriaca|guèra de sucesciùn austriaca]], cumbatüu cuntr'ai francu-spagnòlli ch'i l'axevan sircundàu a sitè ai 15 de setèmbre du [[1744]]. E gènte e a guarnixùn de Cuni i l'han tegnüu a sitè fìn ai 29 de setèmbre, quand'u l'è rivàu u ré cu'u grossu de l'armâ piemuntese, ch'a s'è scuntrâ aa [[Bataja da Madònna de l'Urmu|Madònna de l'Urmu]] cu'i francu-spagnòlli, ch'i l'han guagnàu a bataja ma patìu de morti au puntu che, ai 21 d'utùbre, i l'han levàu l'asêdiu e i se sun reti(r)èi. De quelli tèmpi u guvernatû de Cuni u l'é(r)a u barùn [[Karl Sigmund Friedrich Wilhelm von Leutrum]], dìtu dae sò gènte u "Barùn Litrùn" e bèn vistu au puntu ch'i g'han dedicàu [[Baron Litron|in ballu]]. === Etè cuntempuranea === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Battaglia di Cuneo Bagetti.jpg|[[Giuseppe Pietro Bagetti]], Cuni piâ dai fransesi ai 28 d'arvì du [[1796]] Le Provincie d'Italia - Cuneo - Piemonte.jpg|A növa pruvinsa de Cuni aa fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] THE SPECIAL AIR SERVICE (SAS) IN ITALY DURING THE SECOND WORLD WAR NA25417.jpg|Surdatti inglesi aa messa pe'a fìn da guèra in Ciàssa Galimberti ai 4 de Mazzu du 1945<ref>https://www.iwm.org.uk/collections/item/object/205196762</ref> </gallery> Ai tèmpi de [[Goære rivoluçionâie françéixi|guère rivulusiuna(r)ie]], Cuni a l'è stèta piâ dau [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]] sènsa de cumbatimènti, scicumme che l'armâ piemuntese a l'é(r)a au sbandu dòppu de bataje de [[Bataggia de Muntenötte|Muntenötte]], [[Bataggia de Dêgu|Dêgu]], [[Bataggia de Cuscèria|Cuscèria]] e [[Bataja de San Michê de Munduì|San Michê de Munduì]]. A sitè a l'è stèta pe(r)ò asediâ ancù ina votta du [[1799]], p'êsse cunquistâ dai austru-rüsci a dànnu di fransesi, ma, passàu nu gua(r)i de tèmpu, cu'a [[Batàggia de Maréngo|vito(r)ia de Marengu]] tütte ste tère e sun turnèi ai fransesi. Sutta au [[Primmu Impe(r)u fransese]] Cuni a l'è vegnüa a capitâle du [[dipartimèntu du Stü(r)a]], da l'estensciùn tòstu pa(r)eggia aa [[Provinsa de Cuneo|pruvinsa d'ancöi]], levàu numma che u terito(r)iu da veggia [[pruvinsa de Sêva]], ch'u l'é(r)a finìu au [[Dipartimentu de Muntenötte|dipartimèntu de Muntenötte]]. Inti ànni da [[Restaoraçión|restaurasiùn]], a sitè a l'è stèta issâ a [[Diocexi de Cuni|diocexi]], vegnindu destacâ da [[Diocexi de Munduì|quella de Munduì]] du [[1817]], e, dau [[1859]], a l'è fèta ascì capitâle de pruvinsa. De lungu du [[1859]], a Cuni a gh'è stèta a fundasiùn di [[Cacioéi de Àrpi|Caciaûi de Àrpi]] du [[Gioxeppe Gaibado|Garibaldi]]. Inti ànni da [[Segonda Guæra Mondiâ|segunda guèra mundiâle]], Cuni e a sò pruvinsa i l'han patìu de pesanti cunseguènse. Pròpiu de de chi a l'è partìa a [[4° divixón arpìnn-a "Cuneense"|divixùn "Cuneense"]] pe'a sò ruìna inta [[Canpàgna de Rùscia|campagna de Rüscia]] e, fra u [[1943]] e [[1945]], tantu Cuni che e sò valè e sun stète ün di sciti ciü impurtanti pe'a [[Rexisténsa italiànn-a|rexistènsa]], animâ da l'aucattu [[Duccio Galimberti]]. Fra i fèti ciü scü(r)i de quelli tèmpi i se ponen regurdà a strage da stasiùn du 26 de nuvèmbre du [[1944]] e quella de San Benignu ai 2 de frevâ du 1945; a l'ürtimu, a sitè a l'è stèta libe(r)â dai partigièi ai 28 d'avrì du [[1945]]. === Scimbuli === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Cuneo-Stemma 1559.svg|U stemma de Cuni au [[1559]] Cuneo-Stemma.svg|U stemma de Cuni au dì d'ancöi Flag of Cuneo.svg|A bande(r)a de Cuni </gallery> Cun l'asêdiu du [[1557]] e a gran pröva de rexistènsa dèta da-e sò gènte, u dücca [[Emanuele Filibèrtu de Savoia]] u l'ha cuncessu a Cuni, "fedelìscima invitta", u titulu de sitè ai 31 de zenà du [[1559]], ciü che u dirittu d'azunze a crûxe di [[Savöia (famìggia)|Savoia]] in simma au stemma u(r)iginâle du cumün. A növa descrisiùn araldica a l'è dunca vegnüa: "fasciàu de russu e d'argèntu cu'u cappu di Savoia (de russu, aa crûxe d'argèntu). Mòttu: Ferendo. U scüu surmuntàu da sèi ramme de parma de vèrde, ch'e divèrgen a l'in fö(r)a"<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonio Manno|tìtolo=Bibliografia storica degli Stati della monarchia di Savoia|url=https://books.google.com/books/about/Biblioteca_storica_italiana.html?id=7x4RAAAAYAAJ|ànno=1893|editô=F.lli Bocca|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|p=85|volùmme=Vul. 5}}</ref>. U stemma ricunusciüu in vìa ufisiâle u l'è quellu au decrêtu du cappu du guvèrnu du 28 de zenâ du [[1936]]<ref>{{Çitta web|url=http://dati.acs.beniculturali.it/comuni/comuni.printDetail.html?189|tìtolo=Cuneo, decreto 1936-01-28 DCG, riconoscimento di stemma|léngoa=IT|vìxita=2025-12-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://patrimonioacs.cultura.gov.it/patrimonio/3762ea24-f26f-4b6e-a1df-faa081bf0b83/690-cuneo|tìtolo=Bozzetto dello stemma del Comune di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2025-12-12}}</ref>, ch'u repìa u stemma araldicu cumme cuncessu dai Savoia: {{Çitaçión|Truncàu. U primmu inquartàu: 1° e 4° partìu de Vestfalia <small>(de purpu(r)a, au cavallu inarbu(r)àu e revertegàu d'argèntu)</small> e de Sasônia <small>(fasciàu de öttu tocchi d'ò(r)u e de negru, au crancelìn de vèrde, traversante in banda)</small>, inestàu in punta d'Angria <small>(d'argèntu ai trèi puntâli de russu, missi 1 e 2)</small>; 2° de Chiablese <small>(d'argèntu seminàu de plinti de negru, au leùn du mèximu, armàu e lampasàu de russu)</small>; 3° de Aòsta <small>(de negru, au leùn d'argèntu, armàu e lampasàu de russu)</small>; in sce tüttu in cö, de Savoia mudèrna <small>(de russu, aa crûxe d'argèntu)</small>. U segundu fasciàu d'argèntu e de russu. U scüu u l'è fianchezàu da due brunde de parma e surmuntàu daa cu(r)una de sitè aculâ da 'n nastru cu'u mòttu {{Maioscolétto|Ferendo}}.|3=Troncato. Il primo inquartato: 1° e 4° partito di Vestfalia <small>(di porpora, al cavallo inalberato e rivoltato d'argento)</small> e di Sassonia <small>(fasciato di otto pezzi d'oro e di nero, al crancelino di verde, attraversante in banda)</small>, innestato in punta di Angria <small>(d'argento ai tre puntali di rosso, disposti 1 e 2)</small>; 2° di Chiablese <small>(d'argento, seminato di plinti di nero, al leone dello stesso, armato e lampassato di rosso)</small>; 3° di Aosta <small>(di nero, al leone d'argento, armato e lampassato di rosso)</small>; sul tutto in cuore, di Savoia moderna <small>(di rosso, alla croce d'argento)</small>. Il secondo fasciato d'argento e di rosso. Lo scudo è accostato da due fronde di palma e sormontato dalla corona di città accollata da un nastro con il motto {{Maioscolétto|Ferendo}}.|lingua=IT}} U mòttu latìn da sitè, ''Ferendo'' ("Supurtandu"), u fà de riferimèntu a tütti i asêdi patìi da Cuni<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20220601000000*/https://www.comune.cuneo.it/uploads/media/Il_palazzo_municipale_di_Cuneo.pdf|tìtolo=Il Palazzo municipale di Cuneo|outô=Giovanni Cerutti (a cü(r)a de)|léngoa=IT|p=7}}</ref>. U gunfa(r)ùn da sitè u l'è in drappu spartìu de giancu e de russu. == Abitanti == === Evulusiùn demugrafica === {{Demografia/Cuni}} === Minu(r)anse fu(r)èste === Ai 31 de dixèmbre du [[2024]], i sitadìn fu(r)èsti rexidènti a Cuni i sun 6.397<ref>{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?l=it&a=2024&i=P03|tìtolo=Bilancio demografico popolazione straniera e popolazione residente straniera per sesso al 31 dicembre 2024|editô=[[ISTAT]]|léngoa=IT|vìxita=2025-12-08}}</ref>. === Cugnummi ciü difüsi === I cugnummi ciü difüsi a Cuni i sun ''Dutto'', ''Giordano'', ''Giraudo'', ''Pellegrino'' e ''Bruno''<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ciü difüsi cumün pe' cumün, Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-08}}</ref>. === Persune lighèi cun Cuni === * [[San Steva da Cuni]] (Cuni, [[1340]] ca. - [[Gerusalemme|Gerüsalèmme]], [[1391]]), religiusu, martire e santu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Francesco Carta|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/stefano-da-cuneo-santo_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2019|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 94|capìtolo=STEFANO da Cuneo, santo}}</ref>. * [[Angelo Carletti]] ([[Chivasso|Chivassu]], [[1411]] - Cuni, [[1495]]), religiusu, lete(r)àu e ümanista<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Sosio Pezzella|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/angelo-carletti_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1977|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 20|capìtolo=CARLETTI, Angelo}}</ref>. * [[Gian Luigi Pascale]] (Cuni, [[1525]]/[[1530]] - [[Romma|Rumma]], [[1560]]), editû, tradutû e religiusu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Susanna Pyronel|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/gian-luigi-pascale_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2014|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 81|capìtolo=PASCALE, Gian Luigi}}</ref>. * [[Carlo Pascale]] (Cuni, [[1547]] - [[Abbeville]], [[1625]]), lete(r)àu e diplumaticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Eleonora Belligni|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/carlo-pascale_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2014|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 81|capìtolo=PASCALE, Carlo}}</ref>. * [[Giovanni Aicardi]] (Cuni, [[1550]] - [[Zena]], [[1631]]), architèttu e inzegnê<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Mario Labò|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giovanni-aicardi_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1960|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 1|capìtolo=AICARDI, Giovanni}}</ref>. * [[Giovanni Francesco Ferrari]] (Cuni, [[1609]]/[[1610]] - [[Anqing]], [[1671]]), misciuna(r)iu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuliano Bertuccioli|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giovanni-francesco-ferrari_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1996|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 46|capìtolo=FERRARI, Giovanni Francesco}}</ref>. * [[Bruno Bruni]] (Cuni, [[1714]] - [[Romma|Rumma]], [[1796]]), stò(r)icu e teolugu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Pignatelli|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/bruno-bruni_res-0bed41c1-87e9-11dc-8e9d-0016357eee51_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1972|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 14|capìtolo=BRUNI, Bruno}}</ref>. * [[Pio Eula]] (Cuni, [[1722]]/[[1723]] - Cuni, [[1801]]), architèttu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Bruno Signorelli|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/pio-eula_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1993|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 43|capìtolo=EULA, Pio}}</ref>. * [[Vittorio Filippo Melano]] (Cuni, [[1737]] - [[Novæa|Nuva(r)a]], [[1813]]), assivescu de Cagliari e vescu de Nuva(r)a<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Paolo Palumbo|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/vittorio-filippo-melano_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2009|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 73|capìtolo=MELANO, Vittorio Filippo}}</ref>. * [[Maurizio Pipino]] (Cuni, [[1739]] - [[Symi]], [[1788]]), megu e scritû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Rafaella Pilo|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/maurizio-pipino_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2015|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 84|capìtolo=PIPINO, Maurizio}}</ref>. * [[Antonio Bartolomeo Bruni]] (Cuni, [[1757]] - Cuni, [[1821]]), cumpusitû, viulinista e diretû d'urchèstra<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Scalabrino|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/antonio-bartolomeo-bruni_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1972|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 14|capìtolo=BRUNI, Antonio Bartolomeo}}</ref>. * [[Bruno Lanteri]] (Cuni, [[1759]] - Pineròllu, [[1830]]), religiusu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Griseri|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/pio-bruno-lanteri_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2004|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 63|capìtolo=LANTERI, Pio Bruno}}</ref>. * [[Giuseppe Barbaroux]] (Cuni, [[1772]] - [[Turin|Tü(r)ìn]], [[1843]]), aucattu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Narciso Nada|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giuseppe-barbaroux_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1964|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 6|capìtolo=BARBAROUX, Giuseppe}}</ref>. * [[Franco Andrea Bonelli]] (Cuni, [[1784]] - [[Turin|Tü(r)ìn]], [[1830]]), ornitolugu e entumolugu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Baccio Baccetti|outô2=Pietro Omodeo|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/franco-andrea-bonelli_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1969|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 11|capìtolo=BONELLI, Franco Andrea}}</ref>. * [[Alessandro Riberi]] ([[Stroppo]], [[1794]] - Cuni, [[1861]]), megu, academicu e puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pierangelo Gentile|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/alessandro-riberi_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2016|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 87|capìtolo=RIBERI, Alessandro}}</ref>. * [[Lelio Della Torre]] (Cuni, [[1805]] - [[Padova|Pàduva]], [[1871]]), scritû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Riccardo Di Segni|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/della-torre-lelio-hillel_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1989|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 37|capìtolo=DELLA TORRE, Lelio Hillel}}</ref>. * [[Carlo Baudi di Vesme]] (Cuni, [[1809]] - [[Turin|Tü(r)ìn]], [[1877]]), lete(r)àu e puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Maria Fubini Leuzzi|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/baudi-di-vesme-carlo_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1970|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 7|capìtolo=BAUDI DI VESME, Carlo}}</ref>. * [[Gustavo Ponza di San Martino]] (Cuni, [[1810]] - [[Dronero]], [[1876]]), puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Davide De Franco|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/ponza-di-san-martino-alessandro-gustavo-giorgio-filippo-maria_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2015|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 84|capìtolo=PONZA DI SAN MARTINO, Alessandro Gustavo Giorgio Filippo Maria}}</ref>. * [[Emilio Ferrero]] (Cuni, [[1819]] - [[Firense|Firènse]], [[1887]]), militâre e puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Vincenzo Caciulli|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/emilio-ferrero_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1997|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 47|capìtolo=FERRERO, Emilio}}</ref>. * [[Giovanni Toselli]] (Cuni, [[1819]] - [[Zena]], [[1886]]), atû de teâtru<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Emanuela Agostini|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giovanni-toselli_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2019|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 96|capìtolo=TOSELLI, Giovanni}}</ref>. * [[Antonio Allegretti]] (Cuni, [[1840]] - [[Carrara]], [[1918]]), scurtû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Nello Tarchiani|outô2=Franco Russoli|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/antonio-allegretti_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1960|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 2|capìtolo=ALLEGRETTI, Antonio}}</ref>. * [[Coriolano Ponza di San Martino]] ([[Turin|Tü(r)ìn]], [[1842]] - Cuni, [[1926]]), militâre e puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Davide De Franco|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/ponza-di-san-martino-coriolano-cesare-luigi_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2015|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 84|capìtolo=PONZA DI SAN MARTINO, Coriolano Cesare Luigi}}</ref>. * [[Carolina Invernizio]] ([[Voghera]], [[1851]] - Cuni, [[1916]]), scritrixe<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Zaccaria|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/carolina-invernizio_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2004|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 62|capìtolo=INVERNIZIO, Carolina}}</ref>. * [[Giuseppe Brignone]] (Cuni, [[1854]] - [[Turin|Tü(r)ìn]], [[1937]]), atû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Sisto Sallusti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giuseppe-brignone_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1972|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 14|capìtolo=BRIGNONE, Giuseppe}}</ref>. * [[Gherardo Ferreri]] (Cuni, [[1856]] - [[Romma|Rumma]], [[1929]]), megu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Domenico Celestino|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/gherardo-ferreri_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1996|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 46|capìtolo=FERRERI, Gherardo}}</ref>. * [[Tancredi Galimberti]] (Cuni, [[1856]] - Cuni, [[1939]]), puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Sircana|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/tancredi-galimberti_res-99642c2c-87ed-11dc-8e9d-0016357eee51_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1998|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 51|capìtolo=GALIMBERTI, Tancredi}}</ref>. * [[Giovanni Muffone]] (Cuni, [[1859]] - [[Cortemilia]], [[1927]]), prefettu e scritû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Wladimiro Settimelli|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giovanni-muffone_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2012|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 77|capìtolo=MUFFONE, Giovanni}}</ref>. * [[Lorenzo Michelangelo Billia]] (Cuni, [[1860]] - [[Firense|Firènse]], [[1924]]), studiusu de filusufia<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Francesco Traniello|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/lorenzo-michelangelo-billia_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1968|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 10|capìtolo=BILLIA, Lorenzo Michelangelo}}</ref>. * [[Giovanni Battista Ceirano]] (Cuni, [[1860]] - [[A Burdighea|A Burdighe(r)a]], [[1912]]), impresa(r)iu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giovanni-ceirano_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1979|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 23|capìtolo=CEIRANO, Giovanni}}</ref>. * [[Cesare Goria Gatti]] (Cuni, [[1860]] - [[Turin|Tü(r)ìn]], [[1939]]), impresa(r)iu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Daniela Brignone|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/cesare-goria-gatti_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2002|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 58|capìtolo=GORIA GATTI, Cesare}}</ref>. * [[Camillo Manfroni]] (Cuni, [[1863]] - [[Romma|Rumma]], [[1935]]), prufesû e puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Monsagrati|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/camillo-manfroni_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2007|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 68|capìtolo=MANFRONI, Camillo}}</ref>. * [[Luigi Caissotti di Chiusano]] ([[Turin|Tü(r)ìn]], [[1868]] - Cuni, [[1963]]), puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Alessandro Zussini|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/caissotti-di-chiusano-luigi_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1973|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 16|capìtolo=CAISSOTTI DI CHIUSANO, Luigi}}</ref>. * [[Attilio Mussino]] ([[Turin|Tü(r)ìn]], [[1878]] - Cuni, [[1954]]), ilustratû, fümetista e pitû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Mariadelaide Cuozzo|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/attilio-mussino_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2012|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 77|capìtolo=MUSSINO, Attilio}}</ref>. * [[Antonio Stefano Benni]] (Cuni, [[1880]] - [[Losanna]], [[1945]]), impresa(r)iu e puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Roberto Pertici|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/marcello-soleri_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2018|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 93|capìtolo=SOLERI, Marcello}}</ref>. * [[Nino Berrini]] (Cuni, [[1880]] - [[Boves]], [[1962]]), giurnalista, scritû e dramatürgu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pino Fasano|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/nino-berrini_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1967|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 9|capìtolo=BERRINI, Nino}}</ref>. * [[Marcello Soleri]] (Cuni, [[1882]] - [[Turin|Tü(r)ìn]], [[1945]]), puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppina Bock Berti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/gastone-lambertini_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2004|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 63|capìtolo=LAMBERTINI, Gastone}}</ref>. * [[Aldo Ferrabino]] (Cuni, [[1892]] - [[Romma|Rumma]], [[1972]]), stò(r)icu, filòsufu e bibliuteca(r)u<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Piero Treves|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/aldo-ferrabino_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1996|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 46|capìtolo=FERRABINO, Aldo}}</ref>. * [[Giorgio Federico Ghedini]] (Cuni, [[1892]] - [[Nervi|Nèrvi]], [[1965]]), cumpusitû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonio Sardi De letto|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giorgio-federico-ghedini_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2000|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 53|capìtolo=GHEDINI, Giorgio Federico}}</ref>. * [[Augusto Rostagni]] (Cuni, [[1892]] - [[Muzzano (Italia)|Muzzano]], [[1961]]), filolugu clascicu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Piras|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/augusto-rostagni_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2017|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 88|capìtolo=ROSTAGNI, Augusto}}</ref>. * [[Sergio Ortolani]] ([[Napoli|Napuli]], [[1896]] - Cuni, [[1949]]), stò(r)icu de l'arte, pueta e scritû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Federica De Rosa|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/sergio-ortolani_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2013|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 79|capìtolo=ORTOLANI, Sergio}}</ref>. * [[Gastone Lambertini]] (Cuni, [[1902]] - [[Firense|Firènse]], [[1994]]), biolugu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppina Bock Berti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/gastone-lambertini_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2004|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 63|capìtolo=LAMBERTINI, Gastone}}</ref>. * [[Amedeo Giacomini]] (Cuni, [[1905]] - [[Romma|Rumma]], [[1979]]), fisicu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giulio Maltese|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/amedeo-giacomini_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2000|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 54|capìtolo=GIACOMINI, Amedeo}}</ref>. * [[Duccio Galimberti]] (Cuni, [[1906]] - [[Centallo]], [[1944]]), aucattu e partigiàn<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Sircana|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/tancredi-galimberti_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1998|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 51|capìtolo=GALIMBERTI, Tancredi}}</ref>. * [[Leonardo Ferrero]] (Cuni, [[1915]] - [[Trieste|Trièste]], [[1965]]), filolugu e prufesû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Marcello Gigante|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/leonardo-ferrero_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1997|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 47|capìtolo=FERRERO, Leonardo}}</ref>. * [[Nuto Revelli]] (Cuni, [[1919]] - Cuni, [[2004]]), stò(r)icu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Lidia Piccioni|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/benvenuto-revelli_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2016|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 87|capìtolo=REVELLI, Benvenuto}}</ref>. * [[Valerio Verra]] (Cuni, [[1928]] - [[Romma|Rumma]], [[2001]]), prufesû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Claudia Melica|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/valerio-verra_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2020|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 98|capìtolo=VERRA, Valerio}}</ref>. == Pòsti de interesse == === Architetü(r)e religiuse === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Cuneo - Duomo di Cuneo - 2023-09-24 16-13-08 001.JPG|A catedrâle de Cuni Cuneo - Chiesa di Sant'Ambrogio - 2023-09-24 16-16-47 001.JPG|A gêxa de Sant'Ambröxu Cuneo - Chiesa di Santa Maria della Pieve - 2023-09-24 16-19-58 001.JPG|A faciâ de Santa Ma(r)ìa da Cêve Cuneo, Chiesa di San Sebastiano, esterno, facciata.jpg|Gêxa di Santi Giacumu e Bastiàn Chiesa di Sant'Anna, Cuneo, vista frontale.jpg|A capélla de Sant'Ànna Santuario Madonna della Riva, Cuneo 01.jpg|U santua(r)iu da Madònna da Riva </gallery> ;Paròcchia da catedrâle * Catedrâle de Santa Ma(r)ia du Bòscu: a l'è a catedrâle da [[diocexi de Cuni-Fusàn]] e a l'è mensunâ fina du [[XIII secolo|Duxèntu]], scibèn che a gêxa d'ancöi a secce du [[XVII secolo|Seisèntu]], cun di âtri intervènti fèti pe'i dànni de l'asêdiu du [[1774]]. A catedrâle de Cuni a g'ha ina furma a crûxe grêga cuèrta da vorte a butte, cu'ina faciâ neuclascica. De drentu a l'è decu(r)â da pitü(r)e e finimènti fèti tra u [[XVIII secolo|Settesèntu]] e u [[XX secolo|Növesèntu]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12213/|tìtolo=Chiesa di Santa Maria del Bosco|léngoa=IT|vìxita=2026-05-02}}</ref>. ;Paròcchia de Sant'Ambröxu * Gêxa de Sant'Ambröxu: fina dau [[XIII secolo|Duxèntu]] a Cuni u gh'é(r)a in gêxa dedicâ a [[Sant'Ambrœuxo|Sant'Ambröxu]], fèta növa aa fìn du [[XVI secolo|Sinquesèntu]] e turna du [[XVIII secolo|Settesèntu]], quand'a l'ha piàu a sò furma d'ancöi, scibèn che i travai pe'a faciâ ba(r)òcca i sun finìi numma che du [[1890]]. Prugettu du [[Francesco Gallo (architèttu)|Francesco Gallo]], de drentu a g'ha ina cianta a crûxe grega cun de capélle dae parte, cun de vorte e de mü(r)aje tütte decu(r)èi cu'in güstu ba(r)òccu<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12229/|tìtolo=Chiesa di Sant'Ambrogio|léngoa=IT|vìxita=2026-05-13}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.cittaecattedrali.it/it/bces/185-chiesa-di-sant-ambrogio|tìtolo=Chiesa di Sant'Ambrogio|léngoa=IT|vìxita=2026-05-13}}</ref>. ;Paròcchia de Santa Ma(r)ia da Cêve * Gêxa de Santa Ma(r)ia da Cêve: a se tröva intu veggiu, dund'i l'han fèta aa mitè du [[XVII secolo|Seisèntu]] cumme capélla pe'u culêgiu di Gesuiti, sciü prugettu du [[Giovenale Botto]]. Cunsacrâ du [[1673]], du [[1773]] u gh'è stètu a supresciùn de l'urdine e, passàu quarche tèmpu, a l'è stèta rangiâ a gêxa paruchiâle, funsiùn ch'a l'ha tegnüu fina au dì d'ancöi. Derê da faciâ ba(r)òcca a g'ha ina sula navâ, cun quattru èrchi dae parte dund'i se dröven di atèi, ciü de quellu au fundu, de marme(r)u du [[XVIII secolo|Settesèntu]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12228/|tìtolo=Chiesa di Santa Maria della Pieve|léngoa=IT|vìxita=2026-05-17}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.cittaecattedrali.it/it/bces/183-chiesa-di-santa-maria-della-pieve|tìtolo=Chiesa di Santa Maria della Pieve|léngoa=IT|vìxita=2026-05-17}}</ref>. ;Paròcchia de San Michê * Gêxa di Santi Giacumu e Bastiàn: fundâ du [[1481]] in scia pòrte pe' [[Boves]], a l'è stèta fèta növa fra u [[1595]] e u [[1630]], pe' pià a sò faciâ d'ancöi de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]]. De drentu a g'ha ina navâ sula, cuèrta da 'na cupula intu mezzu<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/11996/|tìtolo=Chiesa dei Santi Giacomo e Sebastiano|léngoa=IT|vìxita=2026-05-18}}</ref>. * Gêxa de Sant'Ànna: a punènte du cèntru, inte basse ch'e ne pian u numme. * Gêxa du Semina(r)iu Vescuvìle: capélla ch'a se tröva intu cumplessu du Semina(r)iu, au sò servissiu<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12197/|tìtolo=Chiesa del Seminario Vescovile|léngoa=IT|vìxita=2026-05-18}}</ref>. * Santua(r)iu da Madònna da Riva: fètu in curispundènsa d'ina funte, u l'existeva da primma du [[XV secolo|Quattrusèntu]] ma u l'è stètu fabricàu de növu ciü votte, a l'ürtimu de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], p'esse stètu purtàu vìa da de bu(r)e du [[Stü(r)a (sciümme)|Stü(r)a]] o ruvinàu au tèmpu di asêdi da sitè<ref>{{Çitta web|url=https://www.piemontesacro.it/santuari_cuneo/santuario_madonna_della_riva_cuneo.htm|tìtolo=Santuario Madonna della Riva (Cuneo)|léngoa=IT|vìxita=2026-05-18}}</ref>. <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Chiesa del Cuore Immacolato di Maria, Cuneo, campanile.jpg|A gêxa du Cö Imaculàu de Ma(r)ia Chiesa di Sant'Antonio, Cuneo, vista frontale.jpg|Sant'Antôgnu, vegnüu ina gêxa urtudossa Chiesa di San Giovanni Bosco, Cuneo, vista frontale.jpg|A gêxa de San Giuànni Bòscu Chiesa di San Paolo, Cuneo, vista frontale.jpg|San Paulu, vista de frunte Chiesa del Sacro Cuore di Gesù (Cuneo).jpg|A gêxa du Sacru Cö </gallery> ;Paròcchia du Cö Imaculàu de Ma(r)ia * Gêxa du Cö Imaculàu de Ma(r)ia: a l'è ina gêxa mudèrna, inandiâ du [[1957]] ma custruìa de növu, ciü grossa, a partì dau [[1961]], pe' êsse cunsacrâ du [[1970]]. Fèta int'in güstu mudèrnu, a g'ha ina faciâ a cabanna e de drentu a se svilüppa int'in'aula ünica, dund'u ghe fà lüxe sette grandi barcùi e in lüxernâ. Tantu l'atâ che u co(r)u, au fundu da gêxa, i sun fèti de legnu<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12214/|tìtolo=Chiesa del Cuore Immacolato di Maria|léngoa=IT|vìxita=2026-05-24}}</ref>. * Santua(r)iu de Sant'Antôgnu de Pàduva: inte quartèi növi de Cuni, faciâ in sce Cursu Nissa, u santua(r)iu u l'è stètu issàu du [[1907]] pe' vuluntè du prève Don Peano, di [[Òpia picìnn-a da Divìnn-a Providénsa|fratti de Don Orione]]. Dau [[2003]] u l'è passàu aa cumünitè urtudossa rümêna, ricunusciüa dau [[2005]] cumme ina sò paròcchia da [[Diòcexi ortodòssa roménn-a d'Itàlia|diocexi d'Italia]]<ref>{{Çitta web|url=https://cuneofotografie.blogspot.com/2016/01/chiesa-di-santantonio.html|tìtolo=Chiesa di Sant'Antonio|léngoa=IT|vìxita=2026-05-24}}</ref>. ;Paròcchia de San Giuànni Bòscu * Gêxa de San Giuànni Bòscu: paròcchia ch'a l'è gestìa dai [[Socjêtæ Saleziànn-a de Sàn Gioâne Bòsco|salesièi de Don Bòscu]], urdine che a Cuni u gh'é(r)a dau [[1928]], a l'è ina custrusiùn mudèrna, cu'a sò primma prìa ch'a l'è stèta missa ai 8 de dixèmbre du [[1975]]. Passàu in ànnu precisu inta gêxa u se gh'è dìtu a primma messa, mèntre a cunsacrasiùn ufisiâle a l'è stèta ai 8 de dixèmbre du [[1977]]<ref>{{Çitta web|url=https://salecuneo.it/i-sale-a-cuneo/|tìtolo=I Sale a Cuneo|outô=Salesiani Don Bosco Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2026-05-30}}</ref>. Daa furma squadrâ, cun l'artâ intu cantu in faccia a quellu de l'intrâ, a l'è fèta de lastre de ciümèntu, de drentu cuèrtu da maùi a vista<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12219/|tìtolo=Chiesa di San Giovanni Bosco|léngoa=IT|vìxita=2026-05-30}}</ref>. ;Paròcchia de San Paulu * Gêxa de San Paulu: missa a meridiùn du sèntru, intu quartê növu cu'u mèximu numme, a l'è ina custrusiùn mudèrna, inandiâ du [[1976]], ch'u se n'è ti(r)àu sciü da prinsippiu a canònica e u primmu cian, duve(r)àu cumme gêxa pruviso(r)ia. Fra u [[1982]] e u [[1983]] u s'è finìu i travài, ch'i g'han dètu in tèitu a ciü ègue, rezüu da de trâve pusèi in sce duzze pilastri. Tantu a gêxa che u campanìn i sun de ciümèntu, de cu(r)û in sciu giancu, cun de mü(r)aje che drentu e sun ceghèi a ti(r)à l'öggiu versu l'atâ<ref>{{Çitta web|url=https://www.cittaecattedrali.it/it/bces/195-chiesa-di-san-paolo|tìtolo=Chiesa di San Paolo|léngoa=IT|vìxita=2026-08-18}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12223/|tìtolo=Chiesa di San Paolo|léngoa=IT|vìxita=2026-08-18}}</ref>. ;Paròcchia du Sacru Cö * Gêxa du Sacru Cö: dedicâ au Sacru Cö du Segnû, a se faccia in sce l'àsse de Vìa Nissa, dund'a l'è stèta ti(r)â sciü fra u [[1892]] e u [[1895]] da prugettu du [[Carlo Ponzo]]. Cunsacrâ ai 20 d'utubre du [[1895]], a l'è vegnüa paròcchia ai 10 d'agustu du [[1905]], cu'a sò faciâ d'ancöi ch'a l'è pe(r)ò du [[1925]]. Fèta int'ina mescciü(r)a fra u güstu rumanicu, pe'u ciü au de fö(r)a, e gòticu, cu'e culònne ch'u gh'è drentu, a g'ha trê navè e quattru atèi pe' parte, mèntre l'atâ magiû u l'è in travaju du [[Giovanni Sassi]]. U campanìn, du [[1902]], u l'è cuèrtu de tère cötte de tanti cu(r)ûi e u g'ha in scia punta ina stàttua de brunzu du Sacru Cö<ref>{{Çitta web|url=https://www.cittaecattedrali.it/it/bces/193-chiesa-del-sacro-cuore-di-gesu|tìtolo=Chiesa del Sacro Cuore di Gesù|léngoa=IT|vìxita=2026-08-18}}</ref>. * Capélla da Madònna de Lourdes: pensâ cumme sacra(r)iu, a se tröva drentu aa Cà du Mütilàu, ina custrusiùn dau güstu rasiunalista inaugü(r)â au primmu de lüju du [[1936]], prugettu du [[Cesare Genovese]] e de l'[[Augusto Toselli]]<ref>{{Çitta web|url=https://cuneofotografie.blogspot.com/2014/01/casa-del-mutilato.html|tìtolo=Casa dei mutilati e degli invalidi di guerra|léngoa=IT|vìxita=2026-08-18}}</ref>. * Capélla di Feruvê: au dì d'ancöi u se ghe tegne i incuntri de gêxe evangeliche, ciü che de manifestasiùi d'âtru genere<ref>{{Çitta web|url=https://www.lastampa.it/cuneo/2017/10/25/news/cuneo-polemica-in-consiglio-comunale-sul-centro-islamico-1.34408813/amp/|tìtolo=Cuneo, polemica in Consiglio comunale sul centro islamico|outô=Lorenzo Boratto|dæta=25 utubre 2017|léngoa=IT|vìxita=2026-08-18}}</ref>. <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> ChiesaDiBombonina.jpg|Vista da gêxa da Bombonina Chiesa di San Giuseppe, Borgo San Giuseppe, Cuneo, vista frontale.jpg|A gêxa de San Giüsèppe Chiesa di San Pio X, Cerialdo, Cuneo, vista frontale.jpg|San Piu X a Cerialdo Cappella di San Giacomo, Cerialdo, Cuneo, vista frontale.jpg|A capélla de San Giacumu Chiesa di San Defendente, Confreria, Cuneo, vista frontale.jpg|San Defendènte de Confreria </gallery> ;Paròcchia de Bombonina-Tetti Pesio * Gêxa de San Grâtu: a se tröva inta lucalitè de Tetti Pesio, a levante de Cuni, dund'u gh'è ascì ina capélla dedicâ au mèximu santu inta grangia di [[Órdine certozìn|certusìn]] de Pesio<ref>{{Çitta web|url=https://fondoambiente.it/luoghi/grangia-certosina-di-tetti-pesio|tìtolo=Grangia certosina di Tetti Pesio|léngoa=IT|vìxita=2026-08-19}}</ref>. A l'è a sêde de sta paròcchia, ch'a l'è dedicâ pe' cuntru a San Fransescu<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12233/|tìtolo=Chiesa di San Grato|léngoa=IT|vìxita=2026-08-19}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.diocesicuneofossano.it/wd-annuario-enti/zona-pastorale-valle-stura-964/parrocchia-san-grato-in-tetti-pesio-di-cuneo-41/|tìtolo=Parrocchia San Grato in Tetti Pesio di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2026-08-19}}</ref>. * Gêxa de San Matê e da Beâ Vèrgine di Du(r)ùi: a se tröva intu quartê de Bombonina, au nòrd-èst du sèntru. Quande che sta lucalitè a l'è vegnüa paròcchia, du [[1952]], u s'è pensàu de frabicà ina gêxa növa, ch'a servisse au pòstu da capélla da scignu(r)i duve(r)â fina a quellu mumèntu. Cumensâ du [[1955]], a sò faciâ a repia u güstu rumanicu e, de drentu, a g'ha ina cianta a crûxe latìna, cu'in atâ de marme(r)u e de mü(r)aje gianche, sènsa gua(r)i de decu(r)asiùi<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12222/|tìtolo=Chiesa di San Matteo e Beata Vergine Addolorata|léngoa=IT|vìxita=2026-08-19}}</ref>. ;Paròcchia de Borgo San Giuseppe * Gêxa de San Giüsèppe: missa inta lucalitè ch'a pìa u numme da stu santu, vegnüa paròcchia dau [[1936]], a sò custrusiùn a l'è cumensâ dui ànni de dòppu ma, du [[1943]], a l'è stèta derucâ dai bumbardamènti. Rangiâ du [[1950]]-[[1954]], a l'è stèta finìa du [[1987]]-[[1989]] segundu u primmu prugettu de l'inzegnê Toselli, bèn che cun de decu(r)asiùi de mênu. A gêxa a se mustra cu'in frunte fiancàu da dui campanìn binélli, mèntre de drentu a g'ha ina furma a crûxe latìna, cu'a navâ cuèrta da 'na votta a butte e, intu presbite(r)iu, l'atâ magiû fètu du [[1989]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12220/|tìtolo=Chiesa di San Giuseppe|léngoa=IT|vìxita=2026-08-19}}</ref>. ;Paròcchia de Cerialdo * Gêxa de San Piu X: a l'è ina gêxa mudèrna, sêde da paròcchia de Cerialdo, lucalitè ch'a se tröva au nòrd-òvest du sèntru de Cuni<ref>{{Çitta web|url=https://www.diocesicuneofossano.it/wd-annuario-enti/zona-pastorale-cuneo-oltrestura-961/parrocchia-san-pio-x-in-cerialdo-di-cuneo-46/|tìtolo=Parrocchia San Pio X in Cerialdo di Cuneo|outô=Diocexi de Cuni-Fusàn|léngoa=IT|vìxita=2026-08-28}}</ref>. * Capélla da Madònna du Rusa(r)iu: a fa parte du cumplessu de vìlla Oldofredi Tadini, a setentriùn de Cerialdo, dund'a l'è stèta frabicà du [[1764]] dai Mocchia de San Michê, i sò pruprieta(r)i inte quelli ànni, in moddu che i cuntadìn du pòstu i puxevan sentì a messa sènsa andâsene fina daa paròcchia, che alantu(r)a a l'é(r)a a Passatore. A capélla, asemme aa vìlla, a l'è stèta brüxâ dai fransesi du [[1799]], pe' êsse dunca rangiâ du [[1802]]; quand'u s'è custruìu ascì u nicciu pe'e relicchie du beàu [[Angelo Carletti]] da [[Chivasso|Chivassu]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.villaoldofreditadini.it/?La_Villa___Il_Fantasma___La_Storia_del_Fantasma|tìtolo=Villa Oldofredi Tadini: La Storia del Fantasma|léngoa=IT|vìxita=2026-09-20}}</ref>. * Capélla de San Giacumu: a se tröva a meridiùn de Cerialdo, fiancâ da 'n giardìn pübbriu. U pà ch'a secce stèta fabricà pe'a primma votta du [[1041]] ma, truvanduse int'ina pusisiùn strategica, a l'è stèta derucâ intu cursu di asêdi de Cuni, pe' êsse turna custruìa dai cuntadìn de ste tère. Rangiâ cun l'intervèntu de gènte da lêva du [[1924]], cumpresu u prève don Ugo Bessone, de drentu a cunserva di travài de legnu fèti dau scurtû Beppe Viada, de Cuni<ref>{{Çitta web|url=https://laguida.it/2026/07/04/un-giardino-di-cerialdo-candidato-luogo-del-cuore-fai|tìtolo=Il giardino della cappella di San Giacomo a Cerialdo candidato "Luogo del cuore FAI"|dæta=4 lüju 2026|léngoa=IT|vìxita=2026-08-20}}</ref>. ;Paròcchia de Confreria * Gêxa de San Defendènte: sêde da paròcchia pe'a frasiùn de Confreria, a l'è stèta ti(r)â sciü, cu'ina primma capeletta, du [[1623]], pe' pià u pòstu d'in pilùn dedicàu au mèximu santu. Dutâ de campanìn dau [[1683]], tèmpu du [[XVIII secolo|Settesèntu]] a l'è stèta slargâ cun pa(r)eggi intervènti ma, quandu che du [[1897]] u paìse u l'è vegnüu paròcchia, u s'è pensàu da frabicà ina gêxa növa, cunsacrâ ufisialmènte ai 26 de mazzu du [[1926]]. A faciâ, spartìa da finte culònne, a se mustra cu'in barcùn reundu e in porteghettu avansàu davanti au purtâ, mèntre de drentu a gêxa a g'ha di pilastri ch'i ne spartiscen e trê navè, cu'in presbite(r)iu issàu de trèi sca(r)ìn e in fundu a mezzu serciu<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12170/|tìtolo=Chiesa di San Defendente|léngoa=IT|vìxita=2026-08-21}}</ref>. <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Chiesa della Madonna delle Grazie, Madonna delle Grazie, Cuneo, vista frontale.jpg|A gêxa da Madònna de Grassie Cuneo - chiesa parrocchiale di Madonna dell'Olmo, vista frontale.jpg|A Madònna de l'Urmu San Grato, Madonna dell'Olmo, Cuneo, vista frontale.jpg|San Grâtu aa Madònna de l'Urmu Chiesa di San Giovanni Battista, Passatore, Cuneo, vista frontale.jpg|A gêxa de San Giuànni u Batìsta I-CN-Ronchi.JPG|San Lu(r)ènsu de Ronchi </gallery> ;Paròcchia de Madonna delle Grazie * Gêxa da Madònna de Grassie: inta frasiùn cu'u mèximu numme, au de là du Gessu dau sèntru de Cuni, a l'è stèta issâ du [[1941]], da prugettu de l'inzegnê Martino Gallo, mèntre u campanìn u l'è stètu finìu du [[1947]] e u ciasâ du [[1955]]. In scia drìta du presbite(r)iu, du [[1990]], u s'è recavàu ina capélla, prugetâ da l'architèttu Franco Fogliacco, mèntre du [[2001]] u s'è missu in növu purtâ in regordu du giübileu de l'ànnu de primma<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12216/|tìtolo=Chiesa della Madonna delle Grazie|léngoa=IT|vìxita=2026-08-21}}</ref>. ;Paròcchia de Madonna dell'Olmo * Gêxa da Madònna de l'Urmu: missa in scia zìna de mancìna du [[Stü(r)a (sciümme)|Stü(r)a]], a setentriùn du sèntru de Cuni, a fa parte d'in gran cumplessu furmàu ancù da vìlla Tornaforte e u sò parcu. Frabicâ du [[1593]]-[[1595]] au pòstu d'in antìgu pilùn, intu scitu d'in'apa(r)isiùn da Madònna a in surdumüttu, a gêxa a l'è stèta prugetâ da l'[[Ercole Negri di Sanfront]]. Pe'a sò pusisiùn strategica a l'ha patìu i dànni de tante bataje e, tèmpu di fransesi, a l'è stèta sachezâ e serâ ae funsiùi. A l'è stèta dunca rangiâ in scia mitè de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], piandu cuscì e sò furme d'ancöi. Daa cianta a crûxe latìna e a 'na sula navâ, a cunserva u quaddru miraculusu da ''Madònna de l'Urmu fra i santi Fransescu e Benardu'', di primmi du [[XVI secolo|Sinquesèntu]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.cittaecattedrali.it/it/bces/281-chiesa-della-madonna-dell-olmo|tìtolo=Chiesa della Madonna dell'Olmo|léngoa=IT|vìxita=2026-08-21}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.piemontesacro.it/santuari_cuneo/santuario_madonna_dell_olmo_cuneo.htm|tìtolo=Santuario Madonna dell’Olmo (Cuneo)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-21}}</ref>. * Capélla de San Grâtu: missa in scia vìa veggia pe' [[Busca]], fètu dund'u gh'é(r)a zà in pilùn dedicàu au santu<ref>{{Çitta web|url=https://www.prolocomdo.com/storia/|tìtolo=La Storia della Frazione|outô=Proloco MDO|léngoa=IT|vìxita=2026-08-21}}</ref>. ;Paròcchia de Passatore * Gêxa de San Giuànni u Batìsta: a paròcchia da frasiùn a l'è stèta issâ inta segunda mitè du [[XVIII secolo|Settesèntu]], au pòstu da veggia capélla de Santa Ma(r)ìa, mèntre e sò decu(r)asiùi, travaju du [[Giuseppe Toselli]], e sun stète finìe du [[1844]]. A se mustra cu'ina strutü(r)a ciütòstu semplice, spartìa inte trê navè sènsa de decu(r)asiùi gua(r)i fìn, mèntre l'artâ a l'è stètu sustituìu du [[1956]]. In sce mü(r)aje du drentu au campanìn u se pò vegghe ina pitü(r)a da Madònna cu'u Bambìn che, de prubabile, a l'è scampâ fìn dau [[XVI secolo|Sinquesèntu]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12171/|tìtolo=Chiesa di San Giovanni Battista|léngoa=IT|vìxita=2026-08-21}}</ref>. ;Paròcchia de Roà Canale * Gêxa de l'Imaculâ Cuncesiùn de Ma(r)ia Santìscima: gêxa da paròcchia de Roà Canale, a l'è stèta frabicâ du [[1927]] in sce prugettu de l'inzegnê [[Antonio Toselli]], inglubandughe a capélla ciü antìga ch'u gh'é(r)a fìn dau [[XVIII secolo|Settesèntu]], ch'u se ne vegghe di resti inte mü(r)aje. A gêxa a l'è fèta int'in stìle repiàu dau rumanicu, a g'ha ina furma a retangulu inte trê navè, cun di pilastri curinsi, mèntre au fundu a g'ha in artâ de marma(r)u de güstu neuclascicu, cu'in quaddru de l'Imaculâ du [[Luigi Morgari]] du [[1921]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12165/|tìtolo=Chiesa dell'Immacolata Concezione di Maria Santissima|léngoa=IT|vìxita=2026-08-21}}</ref>. ;Paròcchia de Roata Rossi * Gêxa de San Ròccu: a l'è a sêde da paròcchia de Roata Rossi, frasiùn ch'a se tröva a setentriùn du sèntru de Cuni, dund'a l'è missa a faciâse in sca vìa veggia pe' Busca<ref>{{Çitta web|url=https://www.diocesicuneofossano.it/wd-annuario-enti/zona-pastorale-cuneo-oltrestura-961/parrocchia-san-rocco-in-roata-rossi-di-cuneo-47/|tìtolo=Parrocchia San Rocco in Roata Rossi di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2026-08-22}}</ref>. Fundâ cumme capélla de campagna, de dòppu du [[1639]], cun l'intitulasiùn ai santi Ròccu e Andrea, a l'é(r)a in parte intu terito(r)iu da paròcchia de Passatore e pe' in tòccu inte quella de San Benignu. Passâ du [[1807]] daa diocexi de Fusàn inte [[Diocexi de Munduvì|quella de Munduvì]] e, du [[1817]], inte quella de Cuni, du [[1897]] a l'è stèta issâ a paròcchia pe' sò cuntu<ref name=":3">{{Çitta web|url=https://www.diocesicuneofossano.it/bibliografia-diocesana/parrocchie/|tìtolo=Parrocchie|outô=Diocexi de Cuni-Fusàn|léngoa=IT|vìxita=2026-08-22}}</ref>. ;Paròcchia de Ronchi * Gêxa de San Lu(r)ènsu: a sêde da paròcchia de Ronchi, a l'è faciâ in scia SS231, pe'u sò tòccu da Cuni a [[Fusàn]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.diocesicuneofossano.it/wd-annuario-enti/zona-pastorale-cuneo-oltrestura-961/parrocchia-san-lorenzo-in-ronchi-di-cuneo-42/|tìtolo=Parrocchia San Lorenzo in Ronchi di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2026-08-22}}</ref>. A l'è sêde de paròcchia dau [[1595]], intitulâ ai santi Lu(r)ènsu e Benardu, quand'a l'è stèta destacâ da quella de Passatore; du [[1822]] a l'ha persu u terito(r)iu da Madònna de l'Urmu, vegnüa ina paròcchia pe' cuntu sò<ref name=":3" />. * Gêxa de Sant'Ànna: inta lucalitè de Cascìna Colombaro<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12118/|tìtolo=Chiesa di Sant'Anna|léngoa=IT|vìxita=2026-08-22}}</ref>.<br /> <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:Chiesa di San Pietro del Gallo, San Pietro del Gallo, Cuneo, vista frontale.jpg|Faciâ da gêxa de San Pe(r)u Immaggine:Chiesa di San Rocco, San Rocco Castagnaretta, Cuneo, vista frontale.jpg|A gêxa de San Ròccu </gallery> ;Paròcchia de San Benigno * Gêxa de San Benignu: sta gêxa, ch'a dà de numme aa lucalitè intrega, a g'ha de u(r)igine bèn antìghe, cu'a sò strutü(r)a rumanica ch'a ne vegne dau [[XIII secolo|Duxèntu]]. Du [[XIV secolo|Trexèntu]] u gh'è stètu pe(r)ò levàu i marme(r)i pe' duve(r)âli inta custrusiùn da gêxa de [[Fusàn]], mèntre du [[XV secolo|Quattrusèntu]] a l'è stèta rangiâ a növu. A l'imprinsippiu a l'è nasciüa cumme in priu(r)àu di [[Órdine de Sàn Benéito|benedetìn]] ae dipendènse de l'[[abasìa de Fruttuaria]] ma, du [[1604]], a l'è intrâ a fà parte da [[Diocexi de Sann-a-Noi|diocexi de Fusàn]] cumme paròcchia, mèximu tèmpu ch'u n'è stètu ti(r)àu sciü a votta. A l'ürtimu, de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], u gh'è stètu fètu e decu(r)asiùi de drentu, e capélle rembèi ae mü(r)aje e a faciâ cumme ch'a se vegghe au dì d'ancöi, tütta cuèrta de maùi<ref name=":3" /><ref>{{Çitta web|url=https://www.chieseromaniche.it/Schede/1420-Cuneo-San-Benigno.htm|tìtolo=Chiesa di San Benigno - Cuneo Frazione San Benigno (CN)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-31}}</ref>. * Gêxa de Ma(r)ia Imaculâ: a se tröva int'ina cascìna inta lucalitè de Tetti Rubatto, a punènte de San Benignu. ;Paròcchia de San Pietro del Gallo * Gêxa de San Pe(r)u: mensunâ pe'a primma votta du [[1664]] cumme ina capélla de campagna, e sò u(r)igine e sa(r)ean da ligà aa presènsa d'in veggiu pilùn ch'u mustrava ina pitü(r)a de [[Sàn Pê|San Pe(r)u]] cu'in gallu. A l'è stèta issâ a paròcchia du [[1819]], a primma a êsse creâ inta növa diocexi de Cuni, pe vegnì slargâ du [[1832]], quand'u s'è purtàu ciü in âtu a votta e frabicàu e capelette dae parte e u co(r)u. Inta segunda mitè de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] de drentu a l'è stèta pitü(r)â a frescu dai pitûi Gautier e Agnese, mèntre a sò faciâ a l'ha piàu e sò furme d'ancöi cun di travai du [[1879]]<ref name=":3" /><ref>{{Çitta web|url=https://www.cittaecattedrali.it/it/bces/276-chiesa-di-san-pietro-apostolo|tìtolo=Chiesa di San Pietro Apostolo|léngoa=IT|vìxita=2026-08-31}}</ref>. ;Paròcchia de San Rocco Castagnaretta * Gêxa de San Ròccu: a l'è stèta custruìa inta lucalitè ch'a ne pìa u numme, finìu a [[Pèsta néigra|pèste]] du [[1630]], pe' vutu da pupulasiùn e vuluntè du prève Giacomo Riberi de [[Entracque]], ch'u g'ha dìtu a primma messa du [[1632]]. Finìa inte l'ànnu de dòppu, a l'è stèta issâ a paròcchia dau vescu de Munduvì e a nu l'è cangiâ gua(r)i cu'u tèmpu. A ògni moddu, du [[1937]] u s'è cumensàu a frabicà ina gêxa növa nu gua(r)i da distante, cunsacrâ numma che du [[1956]], mèntre quella veggia a l'ha finìu pe' êsse caciâ zü intu dixèmbre de quellu ànnu, e u n'è restàu numma che u campanìn<ref>{{Çitta web|url=https://www.cittaecattedrali.it/it/bces/197-chiesa-di-san-rocco|tìtolo=Chiesa di San Rocco|léngoa=IT|vìxita=2026-08-31}}</ref>. * Gêxa du Santìscimu Numme de Ma(r)ia: a se tröva inta burgâ da Cruxetta, raxùn ch'a a fà cunusce cumme a capélla da Cruxetta ascì, pròpiu in sci cunfìn fra Cuni e [[Burgu San Darmàssu]], custruìa du [[1180]] segundu ina targa ch'a gh'è missa. Ciamâ du [[1755]] cumme a capélla de "Salvagna" o "Salvaggia", intu tèmpu u gh'è stètu rembàu de âtre custrusiùi, cumme ina stansia picìna dunde fòscia u ghe staxeva in e(r)emittu. De drentu a l'é(r)a decu(r)â cu'ina pitü(r)a gòtica ch'u ne restàu numma che di tòcchi, mèximu güstu duve(r)àu inta figü(r)a de Ma(r)ìa ch'a se pò vegghe in simma a l'artâ<ref>{{Çitta web|url=https://laguida.it/2025/08/15/la-cappella-della-crocetta-sullantica-strada-che-divideva-cuneo-da-borgo|tìtolo=La Cappella della Crocetta sull'antica strada che divideva Cuneo da Borgo|dæta=15 agustu 2025|léngoa=IT|vìxita=2026-08-31}}</ref>. ;Paròcchia de Spinetta * Gêxa da Nativitè de Ma(r)ia Santìscima ;Âtre architetü(r)e * Veggiu cunvèntu de San Fransescu * Veggia gêxa de San Tumaxu * Veggia gêxa de San Giuànni Deculàu * Scinagoga de Cuni === Architetü(r)e sivìli === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:Cuneo - Palazzo della Prefettura - 2025-09-26 12-42-03 001.jpg|U palàssiu da Prefetü(r)a Immaggine:PiazzaGalimberti-Cuneo3.jpg|U palàssiu du Tribünà Immaggine:Cuneo palazzo vescovile.jpg|U palàssiu du Vescu </gallery> * Palàssiu Alberti * Palàssiu Andreis di Mondrone * Palàssiu-Cà Galimberti * Palàssiu Delfino * Palàssiu Delfino di Trivero * Palàssiu da Banca d'Italia * Palàssiu da Prefetü(r)a * Palàssiu da Pruvinsa * Palàssiu da Stasiùn * Palàssiu da Tûre, cu'a Tûre Sivica * Palàssiu du Municìpiu * Palàssiu du Tribünà * Palàssiu du Vescu * Palàssiu Pascale di Nuceto, dapöi Audiffredi * Palàssiu Rubatti di Toricella * Palàssiu Scotti di Sauze * Palàssiu Taricchi di Stroppo * Teâtro Toselli * Palàssiu Uffici Finanziari PUF * Vìlla Oldofredi Tadini * Vìlla Tornaforte * Munümèntu au Giuseppe Barbaroux * Munümèntu aa cunfruènsa du Stü(r)a e du Gessu * Munümèntu aa rexistènsa ==== Pòrteghi ==== {{Çitaçión||''[[:pms:s:Giovanni Cerutti/Canson/Sota ij pòrti 'd Coni|Ij pòrti 'd Coni]]''|Là sota ij pòrti 'd Coni, là sota ij pòrti neuv,<br />a-i é na bela, bela bionda, larà, ch’a vend ij parapieuv.|lingua=PMS}} [[Immaggine:Portici di Cuneo.jpg|miniatura|I pòrteghi de Cuni]] Cuni a g'ha ciü o mêno öttu chilòmetri de pòrteghi inte tüttu, de lungu impurtanti inta vìtta da sitè e pe'i sò cumèrci<ref>{{Çitta web|url=https://viaggi.corriere.it/itinerari-e-luoghi/cards/portici-ditalia-le-passeggiate-nel-cuore-di-10-citta/?img=2|tìtolo=Sotto i portici più eleganti d'Italia: passeggiate nel cuore di 10 città|outô=Luca Sartori|dæta=17 nuvèmbre 2023|léngoa=IT|vìxita=2025-12-10}}</ref>. Segundu a sò u(r)igine, sti pòrteghi i se ponen spartì inte trèi mumènti de custrusiùn: i pòrteghi de Vìa Rumma e da sitè veggia i ne vegnen da l'etè de mezzu fina au Sei-Settesèntu e l'etè ba(r)òcca, quelli de Ciàssa Galimberti i g'han de cuntru in impiantu de l'Öttusèntu mèntre, daa fìn de l'ürtima guèra mundiâle, i se sun stèti tracièi i pòrteghi de Cursu Nissa e de sò travèrse. Cuni a l'è a quarta sitè de l'Italia pe'a lunghessa di sò pòrteghi, dòppu numma che [[Bologna|Bulògna]], [[Turin|Tü(r)ìn]] e [[Padova|Pàduva]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.ecoditorino.org/quali-sono-le-citta-con-piu-portici-in-italia.htm|tìtolo=Quali sono le città con più portici in Italia?|outô=Emanuel Silci|dæta=19 arvì 2024|léngoa=IT|vìxita=2025-12-10}}</ref>. === Architetü(r)e militâri === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Cuneo – Caserma Vittorio Emanuele II (xilografia).jpg|A caserma Vittorio Emanuele II, [[1893]] Targa Via Cesare Battisti, Cuneo.jpg|Targa au Cesare Battisti in scia caserma ch'a gh'è dedicâ </gallery> * Caserma "Cesare Battisti": nasciüa in gì(r)u au [[1889]] cumme caserma "Vittorio Emanuele II", a l'è stèta fabricâ da fiancu da caserma "generâle Antonio Cantore", ciü antìga, pe' furmà in cumplessu ünicu. Fra i quattri fabrichèi ch'i furmavan sta caserma, quellu ciü a punènte, de ciü prexu pe' êsse duve(r)àu pe'i servissi e di ufissi, u l'è vegnüu a sêde de l'[[Archiviu de Stàttu de Cuni]]<ref>{{Çitta web|url=https://artbonus.gov.it/1431-archivio-di-stato-di-cuneo.html|tìtolo=Archivio di Stato di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2026-03-22}}</ref>. * Caserma "Gonzaga": missa inte Cursu Soleri, a l'è ancù duve(r)â cumme sêde du cumandu di carabinèi pe'a pruvinsa de Cuni<ref>{{Çitta web|url=https://www.cuneodice.it/eventi/cuneo-e-valli/caserma-gonzaga-aperta-al-pubblico_3514.html|tìtolo=Caserma "Gonzaga" aperta al pubblico|dæta=3 nuvèmbre 2016|léngoa=IT|vìxita=2026-03-22}}</ref>. === Müsei === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Cuneo - Museo Casa Galimberti - Marcok 2024-10-11 001 015.jpeg|U Müseu Cà Galimberti Cuneo - Museo civico di Cuneo - Marcok 2024-10-11 022.jpeg|Müseu Sivicu de Cuni Cuneo, Museo Diocesano San Sebastiano Interno Sala di San Giacomo, veduta d'insieme con ex voto.jpg|Sâla de San Giacumu, Müseu Diucesàn </gallery> * Müseu Cà Galimberti: u se tröva drentu au palàssiu Osasco, intu scitu ch'u l'é(r)a da famìa Galimberti e intu scagnu de l'aucattu e partigiàn [[Duccio Galimberti]]. Lì, u gh'è in mustra a culesiùn d'ope(r)e d'arte da famìa, ciü che a sò bibliutêca e archiviu<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.cuneo.it/vivere-il-comune/luoghi/museo-casa-galimberti/|tìtolo=Museo Casa Galimberti|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2026-03-22}}</ref>. * Müseu Sivicu: u müseu da sitè, da-i [[Anni 1980|ànni '80]] u tröva de pòstu intu cumplessu de San Fransescu e u campa insemme de testimunianse in scia sto(r)ia de Cuni dau sò imprinsippiu fin'au dì d'ancöi. Furmàu da pa(r)eggi fundi, u g'ha fina de bibliutêca e de archiviu stò(r)icu<ref>{{Çitta web|url=https://www.cuneocultura.it/musei/museo-civico-di-cuneo/informazioni/|tìtolo=Museo civico di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2026-03-22}}</ref>. * Müseu Diucesàn "San Bastiàn": inta Cuntrâ Munduì, u l'è missu intu cumplessu de San Bastiàn, cu'e ciü tante ope(r)e mustrèi intu müseu ch'e ne vegnen da stu lì e daa cungrega ch'a gh'axeva de sêde<ref>{{Çitta web|url=https://www.museodiocesanocuneo.it/|tìtolo=Il percorso espositivo|outô=Müseu Diucesàn "San Bastiàn"|léngoa=IT|vìxita=2026-03-22}}</ref>. * Müseu feruviàriu: u se tröva inta [[stasiùn de Cuni]] e u se ghe pò vegghe tante testimunianse in scia sto(r)ia de feruvìe a Cuni, cun tantu de vestì e beretti da feruvê, manifesti, papèi e futugrafìe. De ciü, au de fö(r)a u gh'è in vagùn du [[1943]] e ina veggia [[Lucumutìva FS E.551|lucumutìva E.551]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20120929010308/http://www.dlfcuneo.net/museo.html|tìtolo=Il Museo Ferroviario di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2026-03-22}}</ref>. * Memu(r)iâle Divixùn Arpìna "Cuneense": inta veggia [[stasiùn de Cuni Gessu]], u mette in mustra memo(r)ie e testimunianse da "Cuneense" e di mòrti in guèra de tütta a pruvinsa, cun di repèrti de quelli tèmpi<ref>{{Çitta web|url=https://www.memocuneense.it/|tìtolo=Memoriale Divisione Alpina Cuneense|léngoa=IT|vìxita=2026-03-22}}</ref>. === Natü(r)a === * Parcu da Zuentù * Parcu da Rexistènsa * Parcu fluviâle Gessu e Stü(r)a * Parcu Munvìsu * Giardìn "Piazza della Libertà" * Parcu da Castagna * Giardìn "Dino Fresia" * Giardìn "Don Cesare Stoppa" * Giardìn "Lalla Romano" * Giardìn "Villa Sarah" * Parcu Parri == Cultü(r)a == === Istrusiùn === ;Bibliutêche [[Immaggine:Biblioteca civica di Cuneo - cortile 01.jpg|miniatura|U curtì da Bibliutêca Sivica]] A Cuni e ghe sun 17 bibliutêche<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160305093342/http://www.comune.cuneo.gov.it/fileadmin/comune_cuneo/content/amm_organiz/cultura/biblioincitta/Pieghevole_Biblioincitta.pdf|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteche della Città di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>, tütte drentu aa réa da sitè, ch'a se ciamma ''Biblioincittà''<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20130127161018/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta.html|tìtolo=Biblioincittà|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. Intu detaju, ste chi e sun: * Bibliutêca de l'Alliance Française: a campa di tèsti pe'u stüddiu e pe' mustrà a [[Lengua françéise|lengua fransese]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210353/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-dellalliance-francaise.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca dell'Alliance Française di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca de l'asuciasiùn APICE: furmâ da 1.500 vulümmi, a campa du mate(r)iâle dedicàu a l'[[Union Europea|Uniùn Eurupea]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210355/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-dellassociazione-apice.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca dell'Associazione APICE di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca di matetti e di fiöi: a g'ha numma che di scrìti dedichèi pe'i fiöi fra 0 e 14 ànni<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210319/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-dei-bambini-e-dei-ragazzi.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca dei Bambini e dei Ragazzi|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca du [[Club arpin italian|Clüb Arpìn Italiàn]] "A. Borsi": a l'è dedicâ a l'arpinismu e aa muntagna in gene(r)âle<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210331/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-del-club-alpino-italiano-a-borsi.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca del Club Alpino Italiano A. Borsi di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca da Came(r)a de Cumèrciu: a cunsèrva libbri e reviste de genere ecunòmicu e stò(r)icu-ecunòmicu, ciü che u fundu bibliugraficu da sêde da Banca d'Italia a Cuni<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210349/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-della-camera-di-commercio.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca della Camera di Commercio di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca du sèntru de ducumentàsiu spurtiva: a se tröva inta sêde du CONI pe'a pruvinsa<ref>{{Çitta web|url=https://archive.is/20121219024220/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-del-centro-di-doc-sportiva.html|tìtolo=Biblioteca del Centro di Documentazione Sportiva|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca du sèntru stüddi da fundasiùn Càscia de risparmiu de Cuni<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210324/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-del-centro-studi-fond-crc.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca del Centro Studi della Fondazione CRC di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca Sivica: a l'è a bibliutêca sivica ciü antìga du Piemunte, fundâ du [[1802]], e a l'ha ina culesiùn de ciü de 300.000 vulümmi. A l'è ascì ina sêde de depôxitu legâle e u sèntru da réa sitadìna<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210116/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-civica-di-cuneo.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca Civica di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca pe'i fiöi de Cuni süd: intu sèntru cumerciâle de Cuni 2, a l'è turna ina bibliutêca pe'i letûi fra 0 e 14 ànni<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210409/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-per-ragazzi-di-cuneo-sud.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca per Ragazzi di Cuneo Sud|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca du Cunservato(r)iu "G. F. Gherdini"<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210335/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-del-conservatorio-g-f-ghedini.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca del Conservatorio G. F. Ghedini di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca diucesâna: intu semina(r)iu vescuvìle<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210359/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-diocesana.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca Diocesana di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca de l'Istitüu Stò(r)icu da Rexistènsa: a se tröva intu sèntru de ducumentasiùn teritu(r)iâle e a campa du mate(r)iâle bibliugraficu dedicàu aa sto(r)ia cuntempuranea<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210406/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-ist-storico-resistenza.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca dell'Istituto Storico della Resistenza di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca da Müseu Cà Galimberti: missa insemme daa famìa Galimberti a partì daa fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210339/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-del-museo-casa-galimberti.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca del Museo Casa Galimberti di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca du Cumplessu munümentâle de San Fransescu: a cunsèrva du mate(r)iâle dedicàu ai bêni cultü(r)âli<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210117/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-compl-monum-san-francesco.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca del Complesso Monumentale di San Francesco di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca du prugetti fiö: intu sèntru de ducumentasiùn teritu(r)iâle, a l'è dedicâ ai fiö fra 14 e 18 ànni<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210344/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-del-progetto-adolescenti.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca del Progetto Adolescenti di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca universcita(r)ia de Cuni: u g'ha du pübricasiùi in sce mate(r)ie mustrèi inta sêde de Cuni de l'Üniverscitè de Tü(r)ìn<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210414/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-universitaria-cuneese.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca Universitaria Cuneese di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca "Davide Cavaglion": a l'è dedicâ aa sto(r)ia de cumünitè ebraiche du Piemunte. ;Scö(r)e Intu terito(r)iu du cumün de Cuni i se trövan 10 asili statâli e 13 privèi, 19 scö(r)e elementâ(r)i (üna privâ), 7 scö(r)e medie (üna privâ), 11 scö(r)e segunda(r)ie de segundu graddu e 5 istitüi de furmasiùn prufesciunâle, cumpresu ün ch'u l'è du cumün. I primmi trèi livélli de scö(r)e prima(r)ie i sun spartìi fra i sinque istitüi cumprensivi "Corso Soleri", "Via Sobrero", "Viale Angeli", "Oltrestura" e "Borgo San Giuseppe", mèntre e segunda(r)ie e sun u magistrâle "E. De Amicis", u tecnicu cumerciâle "F. Bonelli", u tecnicu indüstriâle "M. Delpozzo", l'istitüu d'istrusiùn superiûre "S. Grandis", u scientificu e clascicu "S. Pellico - G.Peano", l'I.I.S. "Bianchi - Virginio" e l'I.I.S. "Virgino - Donadio"<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.cuneo.it/wp-content/uploads/2025/10/SEDI-ISTITUTI-SCOLASTICI.pdf|tìtolo=Sedi istituti scolastici|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. De ciü, a Cuni a gh'è ina sêde destacâ de l'Üniverscitè de Tü(r)ìn, u cunservato(r)iu "Giorgio Federico Ghedini", l'Academia de Bèlle Arte e l'Istitüu Universcita(r)iu pe' mediatûi lenguistichi "A. Macagno". === Parlà de Cuni === U [[parlà de Cuni]] u l'è ina va(r)ietè da [[Léngoa piemontéize|lengua piemuntese]], cunscide(r)àu cumme parte du piemuntese de punènte e tòstu pa(r)eggiu au [[parlà de Tü(r)ìn]]. Au dì d'ancöi, inta sitè nu se ghe parla ancù gua(r)i de Cuni, mèntre a situasiùn a l'è in pôcu meju inte frasiùi. === Cuxìna === U dûse tipicu de Cuni i sun i "[[cuneesi au rum]]", di ciculatìn fèti cun due negge de meringa ch'e g'han intu mezzu ina crema de ciculata fundènte e rum, tütte cuèrte de ciculata fundènte. Sti ciculatìn i sun stèti inventèi da l'Andrea Arione du [[1923]], ch'u n'ha depuxitàu u brevettu, e au dì d'ancöi i se ne ponen truvà inte de versciùi dife(r)ènti, cun o sènsa de licure<ref>{{Çitta web|url=https://www.lastampa.it/topnews/edizioni-locali/cuneo/2021/05/25/news/un-secolo-di-cuneesi-il-dolce-che-fa-sognare-golosi-in-tutto-il-mondo-1.40314156/|tìtolo=Un secolo di "cuneesi", il dolce che fa sognare golosi in tutto il mondo|dæta=15 mazzu 2021|léngoa=IT|vìxita=2026-01-13}}</ref>. == Ecunumia == L'ecunumia de Cuni, scibèn ch'a se secce strêta inti ànni, u l'è ancù ligâ au cumèrciu di prudòtti de l'[[Agricoltûa|agricultü(r)a]] e de l'[[Alevaménto|alevamèntu]], cu'u sò mercàu de béstie ch'u l'è ün di ciü impurtanti de l'Italia. E indüstrie ch'e se ghe trövan e sun pe'u ciü inti setùi da gumma, du vestì e da mecanica. A sitè a l'è ina destinasiùn pe'u türismu, survetüttu de tranxitu<ref name=":1" />. == Manifestasiùi == * ''Mostra Regionale Zootecnica di Quaresima'': mustra de béstie fèta fina dau [[1952]] intu tèmpu de [[Qua(r)exima]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20241106184035/https://www.comune.cuneo.it/attivita-produttive/agricoltura-industria-artigianato-sanita-turismo/ufficio-agricoltura/mostre-agricole-mostra-regionale-zootecnica-di-quaresima.html|tìtolo=Mostre Agricole - Mostra Regionale Zootecnica di Quaresima|léngoa=IT|vìxita=2026-01-08}}</ref>. * ''Degustibus'': manifestasiùn de cuxìna ch'a mi(r)a de dà vûxe ai prudòtti tipichi de Cuni, ch'a se tegne, dau [[2010]], intu segundu fìn de setemâna de mazzu<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150527121951/http://cuneo.degustibus.cuneo.it/|tìtolo=Degustibus|léngoa=IT|vìxita=2026-01-08}}</ref>. * ''La Fausto Coppi'': cumpetisiùn de briciclette pe' curidûi nu aspèrti, a l'è spartìa inti dui percursi da mediufundu e da granfundu. Fèta dau [[1987]], a cazze aa segunda dumenega de lüju<ref>{{Çitta web|url=http://www.faustocoppi.net/|tìtolo=La Fausto Coppi|léngoa=IT|vìxita=2026-01-08}}</ref>. * ''Cuneo Illuminata'': fèta dau [[2014]], de lüju, pe' l'ucaxùn u l'è decu(r)àu de lüxe cu'a müxica tütta Vìa Rumma e Ciàssa Galimberti<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://www.cuneoilluminata.eu/|tìtolo=Cuneo Illuminata|léngoa=IT|vìxita=2026-01-17}}</ref>. * ''Grande Fiera d'Estate'': manifestasiùn du genere de fe(r)e, a l'é(r)a inandià a Cuni fra a fìn d'agustu e l'imprinsippiu de setèmbre, dau [[1976]] fina du [[2019]]. Sta fe(r)a, che dau [[2010]] a g'ha u titulu de "Nasiunâle", a l'è spartìa inte sette sesiùi pe' argumèntu, e a cumprènde ascì di âtri evènti lighèi<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20180321193220/http://grandefieradestate.com/|tìtolo=Grande Fiera d'Estate|léngoa=IT|vìxita=2026-01-09}}</ref>. * ''Mirabilia International Circus & Performing Arts Festival'': in gran festival de arte da cìrcu, u se tegne turna fra a fìn d'agustu e i primmi de setèmbre<ref>{{Çitta web|url=https://www.festivalmirabilia.it/|tìtolo=Mirabilia International Circus & Performing Arts Festival|léngoa=IT|vìxita=2026-01-09}}</ref>. * ''Mostra Regionale Ortofrutticola Città di Cuneo'': a l'è ina manifestasiùn dedicâ ai prudòtti de l'agricultü(r)a da pruvinsa de Cuni. Sta mustra a cazze tütti i ànni inta primma mitè du mese de setèmbre e a l'è fèta inta frasiùn de San Rocco Castagnaretta<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20241106165759/https://www.comune.cuneo.it/attivita-produttive/agricoltura-industria-artigianato-sanita-turismo/ufficio-agricoltura/mostra-regionale-ortofrutticola-citta-di-cuneo.html|tìtolo=Comune di Cuneo - Portale Istituzionale - Mostra Regionale Ortofrutticola - Città di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2026-01-09}}</ref>. * ''Fiera Nazionale del Marrone'': a l'è ina manifestasiùn dedicâ aa [[castagna]] e ai prudòtti fèti cun sta lì, inandiâ intu tèrsu fìn da setemâna d'utùbre dau [[1999]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.marrone.net/|tìtolo=Fiera del Marrone|léngoa=IT|vìxita=2026-01-10}}</ref>. * ''Sono un uomo di mondo'': a tèrsa dumenega d'utùbre, dau [[1999]], u se tegne st'evèntu dedicàu a tütte e gènte ch'e l'han fètu u servissiu militâre a Cuni o ch'e l'han stüdiàu intu sò semina(r)iu<ref>{{Çitta web|url=http://www.uominidimondo.it/|tìtolo=Uomini di mondo|léngoa=IT|vìxita=2026-01-10}}</ref>. * ''Stracôni'': a l'è ina caminâ de ciü o mênu 7&nbsp;km fèta intu terito(r)iu du cumün, pe'u [[Parcu fluviâle Stü(r)a e Gessu|parcu fluviâle Gessu e Stü(r)a]], intu segundu fìn da setemâna de nuvèmbre; a se tegne tütti i ànni dau [[1978]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.straconicard.it/|tìtolo=Stracôni|léngoa=IT|vìxita=2026-01-10}}</ref>. * ''Scrittorincittà'': ciamâ a ''Festa Europea degli autori'' fina du [[2002]], a l'è ina manifestasiùn de lete(r)atü(r)a ch'a cunsciste inte di incuntri fra i scritùi e i letùi, cun tantu de cunfe(r)ènse, di spetaculi, de mustre e di âtri evènti. ''Scrittorincittà'' a l'è inandiâ, dau [[1999]], intu tèrsu fìn da setemâna de nuvèmbre<ref>{{Çitta web|url=http://www.scrittorincitta.it/|tìtolo=Scrittorincittà|léngoa=IT|vìxita=2026-01-16}}</ref>. * ''IllumiNatale'': manifestasiùn pe' Natâle, cun di mercatìn, di spetaculi, preseppi e âtre ativitè<ref name=":2" />. == Sport == === Zögu du balùn === [[Immaggine:Stadio Fratelli Paschiero vista Tribuna Matteotti.jpg|miniatura|U stàddiu "Fratelli Paschiero", u campu de cà pe' l'AC Cuneo]] A squaddra de balùn ciü impurtante da sitè a l'è stèta l'[[Associazione Calcio Cuneo 1905]], fundâ du [[1905]] e ch'a l'ha zügàu pe'u ciü fra a Serie C e a Serie D, fina a quande, du [[2019]], a l'è finìa in falimèntu. De dòppu, u titulu spurtivu du "Cuneo" u l'è stètu rilevàu daa sucietè AC Cuneo 1905 Olmo, che au dì d'ancöi a zöga intu campiunàu de l'Ecelènsa. Fra e âtre sucietè, u se pò regurdà u gruppu spurtivu Saetta, nasciüu daa fuxùn fra a Beppino Nasetta e a Saetta, ch'u l'ha zügàu fina du [[2010]] intu [[Centro Sportivo Italiano|C.S.I.]] du pòstu, ciü che in segunda e in tèrsa categu(r)ìa cun de squaddre dai fiöi fina ai over 40<ref>{{Çitta web|url=https://www.cuneodice.it/sport/cuneo-e-valli/calcio-rimpatriata-tra-ex-allinaugurazione-del-museo-dedicato-alla-saetta_53532.html|tìtolo=Calcio, rimpatriata tra ex all’inaugurazione del museo dedicato alla Saetta|dæta=12 setèmbre 2021|léngoa=IT|vìxita=2026-01-20}}</ref>. Dapöi u gh'è ancù l'Auxilium Cuneo, u San Benigno, l'Olmense, u San Tarcisio, a Madonna delle Grazie, l'Olmo e u New Ronchi 2012, de squaddre ch'e zögan fra e categu(r)ìe du pòstu o regiunâli<ref>{{Çitta web|url=http://www.tuttocampo.it/Piemonte/CN/ElencoNews#!|tìtolo=Società calcistiche di Cuneo e provincia|léngoa=IT|vìxita=2026-01-20}}</ref>. De ciü, du [[2019]] u l'è nasciüu a "Scuola calcio Cuneo Oltrestura", ch'a mette insemme e frasiùi de San Benigno, San Pietro del Gallo, Roata Rossi e Passatore<ref>{{Çitta web|url=https://cuneoltrestura.it/chi-siamo/|tìtolo=Chi Siamo|léngoa=IT|vìxita=2026-01-20}}</ref>. A sitè de Cuni a pò vantà de quarche partecipasiùn a campiunèi de livéllu ciü âtu cu'a [[Cuneo Calcio Femminile]], fundâ du [[1985]], che defèti a l'ha zügàu due votte inta [[Serie A (dònne)|Serie A]], finèndu pe(r)ò pe' cedde u sò titulu spurtivu aa [[Juventus Football Club (dònne)|Juventus Women]] du [[2017]]. === Bricichette === Inta sitè de Cuni u gh'è finìu pa(r)egge votte üna de tappe du [[Gîo d'Italia|gì(r)u d'Italia]] e, de ciü, de chi a l'è partìa a famusa tappa nüme(r)u 17 du gì(r)u du [[1949]], dunde u [[Fausto Coppi]] u l'ha guagnàu a maja rösa pe' êsse rivàu a [[Pinerolo|Pine(r)òllu]] cun 11'52" in sce [[Gino Bartali]]. A memo(r)ia de st'impresa lì, fèta traversandu e [[Còlla da Madalena|còlle da Madalena]], [[Còlla du Vars|du Vars]], [[Còlla de l'Izoard|de l'Izoard]], [[Còlla du Munginevru|du Munginevru]] e [[Còlla du Sestriere|du Sestriere]], stu percursu u l'è turnàu inte pa(r)egge edisiùi du gì(r)u. Cuni a l'è stèta ascì a partènsa d'ina tappa du [[Tour de France]], a nüme(r)u 16 de l'edisiùn du [[2008]], ch'a l'è finìa a [[Jausiers]], in [[Provensa|Pruvènsa]]<ref>{{Çitta web|url=https://newsfood.com/cuneo-granda-tour-2008-presentato-il-comitato-organizzatore/|tìtolo=Cuneo: "Granda Tour 2008", presentato il Comitato organizzatore|léngoa=IT|vìxita=2026-02-05}}</ref>. === Volley === [[Immaggine:PalazzettodellosportCuneo.jpg|miniatura|U palasettu du sport de San Rocco Castagnaretta]] A sucietè de [[volley]] de riferimèntu pe'a sitè, pe'i òmmi, a l'è stèta pe' tanti ànni u [[Piemonte Volley]], squaddra fundâ du [[1958]] cumme Cuneo Volley Ball Club e restâ in ativitè fina du [[2014]], rivandu a guagnà fina in scüdettu da mascima se(r)ie. Du [[2015]], quande ch'a s'è desfèta, u sò pòstu u l'è stètu piàu daa növa squaddra du [[Cuneo Volley]], ch'a l'ha cumensàu daa [[Serie B2 (volley òmmi)|Sé(r)ie B]] e che au dì d'ancöi a zöga inta [[Superlega (volley)|Superlega]]. Pe'e dònne, a squaddra da sitè a l'è a [[Cuneo Granda Volley]], che aù a zöga inta [[Série A1 (volley dònne)|Sé(r)ie A1]]. A Cuni, l'impiantu ciü impurtante pe' praticà stu sport, ch'u l'è ascì u sèntru spurtivu prinsipâle da sitè, u l'è u palasettu de San Rocco Castagnaretta, in campu cuèrtu ch'u pò tegnì fina a 4.700 spetatùi. === Balùn === In sport tipicu e da tradisiùn de Cuni u l'è u [[Balùn (zögu)|balùn]], cu'a squaddra da sitè ch'a l'è a Pallonistica Subalcuneo. Sta squaddra a zöga da fissu inta [[Sé(r)ie A (balùn)|Sé(r)ie A]], u mascimu livéllu du [[Campiunàu italiàn de balùn|campiunàu de balùn]], guagnàu dau Cuni bèn 14 votte, ciü che e 8 vito(r)ie inta [[Cuppa Italia (balùn)|Cuppa Italia de primma categu(r)ìa]]. U campu de cà da Subalcuneo u l'è u sferiste(r)iu "Francesco Capello", ina strutü(r)a du cumün cuèrta ch'a pò tegnì 1.290 persune. === Âtru === Pe'u [[Ballabanastra|basket]] a squaddra da sitè a l'é a Granda College Cuneo, ch'a l'è de cà inta palestra cumünâle de Borgo San Giuseppe e ch'a l'ha zügàu de lungu inta [[Serie C (basket òmmi)|Sé(r)ie C]] da regiùn. Pe'u [[rugby]], a Cuni u se tröva u Cuneo Pedona Rugby, ina squaddra ch'a zöga inta [[Serie C (rugby a 15)|Sé(r)ie C]] in sciu campu, du cumün, aa Madonna dell'Olmo. A Cuni u gh'è pöi u campu spurtivu "Walter Merlo", daa capacitè de 400 pòsti, ch'u g'ha ina pista a 6 cursie ciü che i atressi e e dutasiùi pe'e âtre discipline de l'[[atletica]]. == Aministrasiùn == === Scindichi de Cuni === [[Immaggine:I-CN-Cuneo13.JPG|miniatura|U palàssiu du cumün de Cuni]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}} {{ComuniAmminPrec|1860|1862|Carlo Brunet||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1862|1862|Francesco Lovera||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1863|1863|Agostino Moschetti||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1863|1865|Carlo Brunet||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1866|1866|Agostino Moschetti||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1867|1868|Luigi Fabre||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1869|1872|Giacinto Ballario||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1872|1874|Agostino Moschetti||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1874|1884|Virginio Allione||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1885|1888|Giuseppe Calcagno||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1888|1905|Angelo Bocca||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1905|1907|Attilio Pirinoli||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1907|1907|Luigi Moschetti||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1907|1908|Giulio Bertoldi||Regiu cum.|}} {{ComuniAmminPrec|1908|1912|Luigi Fresia||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1912|1913|Marcello Soleri||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1913|1914|Marco Cassin||Pro-scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1914|1920|Luigi Fresia||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1920|1925|Antonio Bassignano||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1925|1926|Vincenzo Gueli||Cum. pref.|}} {{ComuniAmminPrec|1926|1926|Ugo Franco||Cum. pref.|}} {{ComuniAmminPrec|1926|1927|Pietro Frigerio||Cum. pref.|}} {{ComuniAmminPrec|1927|1938|Giovanni Battista Imberti|PNF|Pudestè|}} {{ComuniAmminPrec|1938|1940|Michele Olivero|PNF|Pudestè|}} {{ComuniAmminPrec|1940|1941|Giovanni Marchetti|PNF|Pudestè f.f.|}} {{ComuniAmminPrec|1941|1941|Massimo Ferreri||Cum. pref.|}} {{ComuniAmminPrec|1941|1943|Carlo Viglino||Cum. pref.|}} {{ComuniAmminPrec|1943|1944|Antonio Bassignano||Cum. pref.|}} {{ComuniAmminPrec|1944|1944|Angelo Tua||Cum. pref.|}} {{ComuniAmminPrec|1944|1944|Pensiero Macciotta||Cum. pref.|}} {{ComuniAmminPrec|1944|1945|Andrea Caiani|PFR|Pudestè|}} {{ComuniAmminPrec|1945|1945|Armando Sartirana||Cum. pref.|}} {{ComuniAmminPrec|1946|1948|Ettore Rosa|CLN|Scindicu|<ref group="n.">Scindicu indicàu dau Cumitàu de Libe(r)asiùn Nasiunâle</ref>}} {{ComuniAmminPrec|1946|1948|Antonio Toselli|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1948|1951|Luigi Teresio Cavallo|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1951|8 zügnu 1965|Mario Delpozzo|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|8 zügnu 1965|1976|Tancredi Dotta Rosso|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|28 dixèmbre 1976|1985|Guido Bonino|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1985|1990|Elvio Viano|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1990|1995|Giuseppe Menardi|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|8 mazzu 1995|11 zügnu 2002|Elio Rostagno|Indipendènte|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|11 zügnu 2002|23 mazzu 2012|Alberto Valmaggia|DL - La Margherita|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|16 zügnu 2017|4 lüju 2022|Federico Borgna|Indipendènte|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|4 lüju 2022|''in càrega''|Patrizia Manassero|PD|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} === Gemelaggi === A sitè de Cuni a l'é binélla cun quelle de<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.cuneo.it/la-citta/storia/gemellaggi.html|tìtolo=Gemellaggi di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2026-02-17}}</ref>: * {{Binelàggio|FRA|Nissa|1964|var-da-o=da-u}} * {{Binelàggio|DEU|Fürstenberg/Havel|1974|var-da-o=da-u}} * {{Binelàggio|SEN|Richard Toll|1986|var-da-o=da-u}} * {{Binelàggio|ARG|Santa Fe de la Vera Cruz|1991|var-da-o=da-u|Santa Fe (Argentinn-a)}} De ciü, a l'è binélla ascì cun<ref>{{Çitta web|url=https://www.ilpalio.org/aneddoti_selva03.htm|tìtolo=Gemellaggio Cuneo-Contrada Selva|léngoa=IT|vìxita=2026-02-17}}</ref>: * {{Scìnbolo|600px Verde e Arancione listati di Bianco.PNG}} [[Cuntrâ da Selva]], [[Senn-a|Siena]], da-u [[1959]] == Vìe de cumünicasiùn == === Stradde === [[Immaggine:Cuneo map.png|miniatura|Mappa cu'e stradde da pruvincia de Cuni]] L'[[Autustradda A33 (Italia)|Autustradda A33 Cuni-Asti]] a liga a sitè cu'a regiùn de fe(r)e de Cuni e cun l'[[Autustradda A6 (Italia)|Autustradda A6 Türìn-Savuna]]. Intu terito(r)iu du cumün de Cuni u se ghe tröva due sciurtie, ch'e sun quelle de Cuni Sèntru, ''Cuneo Centro'', e de Cuni Levante'', Cuni Est''. Fra e âtre stradde impurtanti ch'e se trövan a Cuni u gh'è a cuscì dìta ''Variante Est-Ovest'', che pe' dabùn a cûre in diresiùn Nord-Ovest/Sud-Est, e a stradda dìta a "bovesâna", ch'a se svilüppa in sciu percursu da veggia [[Feruvìa Cuni-Boves-Burgu San Darmassu|feruvìa Cuni-Boves]]. === Feruvìe === [[Immaggine:Stazione di Cuneo (2).jpg|sinistra|miniatura|U fabricàu da [[stasiùn de Cuni]]]] {{Véddi ascì|Stasiùn de Cuni|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}} A [[stasiùn de Cuni]] a l'è a stasiùn ciü impurtante da sitè; a l'è servìa da di treni regiunâli de [[Trenitalia]] pe'a [[Feruvìa Fusàn-Cuni|linea Fusàn-Cuni-Limùn-Vintimìa]] e de [[Arenaways]] pe'a [[feruvìa Savijàn-Salüssu-Cuni]], ch'i travajan intu cuntèstu du cuntrattu servissiu cu'a [[Piemonte|Regiùn Piemunte]]. Fina du [[1960]] sta linea a l'ha avüu in percursu dife(r)ènte, ch'u l'é(r)a quellu u(r)iginâle, atìvu cumme [[feruvìa Cuni-Boves-Burgu San Darmàssu]]. A [[Feruvìa Cuni - Vëntëmigl'|feruvìa Cuni-Vintimìa-Nissa]], cunusciüa cumme a "feruvìa de ma(r)aveje", a g'ha tòstu dui seculi e cu'u sò percursu a liga insemme u [[Piemonte|Piemunte]] cu'a [[Liguria|Ligü(r)ia]], pe' cûre cuscì dai munti au mâ e daa cianü(r)a aa còsta. Di âtri impianti ch'i se trövan inta sitè i sun a [[stasiùn de Cuni Gessu]], che fina du [[1937]] a l'è stèta a sula de Cuni, sènsa de traffegu da quande che, du [[2012]], a [[feruvìa Cuni-Munduvì]] a l'è stèta serâ. De ciü, u gh'è ancù a [[Stasiùn de Roata Rossi|fermâ de Roata Rossi]] in scia [[feruvìa Savijàn-Salüssu-Cuni]], supressa du [[2003]], e [[Stasiùn de San Benignu de Cuni|quella de San Benignu de Cuni]], in scia [[Feruvìa Fusàn-Cuni|linea pe' Fusàn]]. === Tranvài === [[Immaggine:Cuneo, piazza VE II - 1905.JPG|miniatura|Ciàssa Galimberti cu'i tranvài, du [[1905]]]] A partì dau [[1877]] a sitè de Cuni a l'è stèta servìa da 'n'impurtante réa inter-urbâna de tranvài a vapû, tütte serèi au [[1948]]: * [[Tranvài Cuni-Burgu San Darmàssu-Demunte|Cuni-Burgu San Darmàssu]] (1877-1948, slungâ du 1914 fina a [[Demonte|Demunte]]) * [[Tranvài Cuni-Drune(r)u|Cuni-Drune(r)u]] (1879-1948) * [[Tranvài Cuni-Salüssu|Cuni-Salüssu]] (1880-1948) * [[Tranvài Cuni-Boves|Cuni-Boves]] (1903-1935) === Ariupòrti === [[Immaggine:Cuneo Airport aerial view.jpg|miniatura|L'ariupòrtu de Cuni mi(r)àu da l'aruplàn|sinistra]] A sitè a l'è servìa da l'[[Ariupòrtu Internasiunâle de Cuni-Levaldigi]], che au dì d'ancöi u l'è ufisialmènte ciamàu "de Langhe e de Arpi du Mâ", dund'u se ghe pò rivà pe' mezzu da [[Stradda statâle 20 da Còlla de Tènda e da Valâ du Röia|SS20]]<ref>{{Çitta web|url=https://cuneoairport.com/|tìtolo=Aeroporto di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2026-02-28}}</ref>. St'impiantu u l'è intràu in funsiùn du [[1929]], cu'ina primma pista d'èrba, pe' êsse fètu a növu du [[1960]] e passà de man a di privèi dau [[2015]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20251231164144/https://cuneoairport.com/home/storia/|tìtolo=Storia|léngoa=IT|vìxita=2026-06-05}}</ref>. === Trasporti ürbani === U trasportu pübbricu inta sitè de Cuni e intu sò sircunda(r)iu u l'è stètu afidàu aa ''Conurbazione di Cuneo'', ch'a l'è gestìa dau ''Consorzio Trasporti GrandaBus''. De ciü, a Cuni u se ghe tröva in [[Ascensû de Cuni|ascensû panu(r)àmicu inclinàu]], ch'u lìga insemme a parte bassa da sitè, daa Pòrte de Munduvì, cu'u sèntru e, intu detaju, cun Cursu Giuseppe Garibaldi, cu'in percursu tüttu intu mezzu aa natü(r)a. Avèrtu a partì dau [[2009]], st'ascensû u pò purtà ciü o mênu vintisinque persune. Fra u [[1908]] e u [[1968]] Cuni a gh'axeva fina ina sò [[Réa de filobus de Cuni|réa de filobus]]. == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://www.comune.cuneo.it/|tìtolo=Scìtu ufisiâle|léngoa=IT|vìxita=2025-11-30}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Cuni| ]] [[Categorîa:Capolêughi de provìnse italiànn-e]] [[Categorîa:Çittæ d'Italia]] qc4r033o2x4qlf2padw3rht42fo6nwc 274901 274900 2026-10-20T18:52:37Z N.Longo 12052 /* Balùn */ up 274901 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} {{Divisione amministrativa |Nome = Cuni |Tipo = [[comun|cumün]] |Nome ufficiale = <div style="text-align:center;">{{Pms}} ''Coni'', {{It}} ''Cuneo''</div> |Panorama = Cuneo PiazzaGalimberti panorama.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Vista de Ciàssa Galimberti</div> |var-localizaçión = Lucalisasiùn |var-stâto = Stàttu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Piemunte |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvinsa]] |Divisione amm grado 2 = Cuni |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-aministratô_locâle = [[Scindico|Scindicu]] |Amministratore locale = Patrizia Manassero |Partito = PD |Data elezione = 4-7-2022 |var-teritöio = Terito(r)iu |var-cordinæ = Curdinè |var-altitùdine = Artessa |var-superfìcce = Süperficce |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 55819 |Note abitanti = [https://demo.istat.it/app/?a=2025&i=D7B Dètu Istat] - Pupulasiùn residènte ai 31 d'agustu du 2025. |Aggiornamento abitanti = 31-8-2025 |var-denscitæ = Denscitè |var-sotodivixoìn1 = [[Fraçion geògrafica|Frasiùi]] |Sottodivisioni = 22 cumitèi<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20141220194434/http://www.comune.cuneo.gov.it/fileadmin/comune_cuneo/content/amm_organiz/la_citta/ComitatiCartina.pdf|tìtolo=Cartina comitati|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-11-30}}</ref> |var-divixoìn_confinànti = Cumüi cunfinanti |Divisioni confinanti = [[Beinette]], [[Borgo San Dalmazzo]], [[Boves]], [[Busca]], [[Caraglio]], [[Castelletto Stura]], [[Centallo]], [[Cervasca]], [[Morozzo]], [[Peveragno]], [[Tarantasca]], [[Vignolo]] |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füsu u(r)a(r)iu |var-cod._cadàstro = Cod. catastru |var-tàrga = Targa |var-cl._scìsmica = Cl. scismica |Zona sismica = 3s |var-cl._climàtica = Cl. climatica |Gradi giorno = 3012 |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = De Cuni<br />{{Maioscolétto|([[Lengua brigašca|br]])}} ''cuneéṡ''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pierleone Massajoli|outô2=Roberto Moriani|tìtolo=Dizionario della cultura brigasca: Lessico|url=https://books.google.com/books?id=LD0qAQAAIAAJ|ànno=1991|editô=Edizioni dell'Orso|çitæ=Alesciandria|léngoa=LIJ, IT|p=140|volùmme=Vol. I|ISBN=88-76-94086-3}}</ref><br />{{Pms}} ''coniees'' |var-patrón = Patrùn |Patrono = [[San Michê]] |var-festîvo = Festìvu |Festivo = [[29 seténbre|29 de setèmbre]] |var-mòtto = Mòttu |Motto = {{Maioscolétto|Ferendo}} |var-cartografîa = Cartugrafìa |Mappa = Map of comune of Cuneo (province of Cuneo, region Piedmont, Italy).svg |Didascalia mappa = Pusisiùn du cumün de Cuni inta sò pruvinsa. |var-scîto_ofiçiâ = Scitu ufisiâle }} '''Cuni'''{{#tag:ref|''Cuni'' in [[Dialettu arbenganese|arbenganese]], [[Lengua brigašca|brigascu]], [[Dialettu garescìn|garescìn]] e [[Dialéttu urmeàscu|urmeascu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Colombo|tìtolo=Vocabolario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian|ànno=1986|editô=Litografia Fracchia|çitæ=Cengiu|léngoa=LIJ, IT}}</ref>, ''Cüneu'' in [[Dialettu ar̂ascìn|a(r)ascìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|tìtolo=Nuovo Dizionario alassino|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/5VAR0NA12773|ànno=2001|editô=Associazione Vecchia Alassio|çitæ=A(r)àsce|léngoa=LIJ, IT|p=25}}</ref>|group=n.}} (''Coni'' in [[Léngoa piemontéize|piemuntese]], prununsiàu {{IPA|[ˈkʊni]}}, ''Cuneo'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina [[Çitæ|sitè]] e [[Comun|cumün]] du [[Piemonte|Piemunte]] de 55.798 abitanti, sêde de [[Provinsa de Cuneo|pruvinsa]] e de [[Diocexi de Cuni|diocexi]]<ref name="template divisione amministrativa-abitanti"/>. Cuni a se tröva intu scitu dund'i se uniscen i sciümmi [[Stü(r)a de Demunte|Stü(r)a]] e [[Gessu (sciümme)|Gessu]], ch'i marcan cuscì u "cügnu" ch'u g'ha dètu de furma e de numme<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/cuneo/?search=Cuneo%2F|tìtolo=Cuneo - Enciclopedia on line|léngoa=IT|vìxita=2025-11-30}}</ref>. A parte veggia da sitè a g'ha ina cianta urtugunâle che, a partì daa punta du cügnu, a l'è spartìa daa linea mezâna de Vìa Rumma, ch'a finisce inta grande Ciàssa Galimberti. A cianta de Cuni a ne vegne defèti daa sitadèlla militâre fundâ dai [[Savöia (famìggia)|Savoia]] pe cuntrastâ i fransesi e, pe' stu fètu, a l'è üna de pôche sêde de pruvinsa inte l'Italia du Nòrd ch'a gh'agge in'u(r)igine mudèrna. == Geugrafìa == === Terito(r)iu === [[Immaggine:Cuneo e Bisalta.jpg|sinistra|miniatura|Cuni cu'a [[Munte Bisarta|Bisarta]] de derê]] U terito(r)iu de Cuni u se spande in sce l'âtuciàn ch'u cröve a parte de süd-òvest du [[Piemonte|Piemunte]], grossu moddu intu mezzu fra a [[Cianûa padann-a|Cianü(r)a Padâna]], au nòrd-èst, e a cadena de [[Arpi|Àrpi]], a süd-òvest. A sitè a se tröva quarche dexêna de chilòmetri a punènte de [[Langhe]] e, in linea d'a(r)ia, a 70&nbsp;km dau [[Mâ Ligure|Mâ Ligü(r)e]]. I sciti intu terito(r)iu du cumün i van da in'artessa de 431&nbsp;mêtri in sciu livéllu du mâ, in curispundènsa da frasiùn de [[Ronchi (Cuni)|Ronchi]], ai 615&nbsp;m da frasiùn de [[San Rocco Castagnaretta]]<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20141023004527/http://www.comune.cuneo.gov.it/la-citta/cuneo-in-cifre.html|tìtolo=Cuneo in cifre|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-02}}</ref>. Nu gua(r)i da distante, a quarche dexêna de chilòmetri, u se ghe tröva de còlle impurtanti: a nòrd-òvest u gh'è a [[Còlla de l'Agnélu]] (2.748&nbsp;m), a punènte a [[Còlla da Lumbarda]] (2.350&nbsp;m) e a [[Còlla da Madalêna]] (1.996&nbsp;m) e a meridiùn a [[Còlla de Tenda]] (1.871&nbsp;m) e a [[Cóla ed Cazótu|Còlla de Casòttu]] (1.379&nbsp;m). Cuni a l'è stèta dicia(r)â a sitè arpìna pe' l'ànnu 2024<ref>{{Çitta web|url=https://www.cittaalpina.org/cuneo-e-citta-alpina-dellanno-2024/|tìtolo=Cuneo è «Città Alpina dell’anno 2024»|léngoa=IT|vìxita=24 dixémbre 2023}}</ref>. A sitè a l'è traversâ dai sciümmi [[Stü(r)a de Demunte|Stü(r)a]] e [[Gessu (sciümme)|Gessu]], ch'i furman in impurtante parcu sitadìn, u [[Parcu fluviâle Stü(r)a e Gessu|parcu fluviâle Gessu e Stü(r)a]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.parks.it/parco.gesso.stura/mapl.jpeg|tìtolo=Parco Gesso Stura, mappa|léngoa=IT|vìxita=2025-12-02}}</ref>, ch'u l'ha cuntribuìu au titulu de "capitâle vèrde du Piemunte"<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150402181339/http://www.comune.cuneo.gov.it/la-citta/foto-gallery/la-capitale-verde-del-piemonte.html|tìtolo=La "Capitale verde del Piemonte"|léngoa=IT|vìxita=2025-12-02}}</ref>. De ciü, inta parte de nòrd-òvest du sò terito(r)iu, u ghe scûre ascì u turènte [[Grâna (turènte)|Grâna]]<ref name=":0" />. Pe'u riscciu sismicu a sitè a l'è cunscide(r)â int'ina regiùn de livéllu 3, a bassu pe(r)ìgu de teramòtti<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20121021071204/http://www.protezionecivile.gov.it/resources/cms/documents/class2012_02prov.pdf|tìtolo=Classificazione sismica al 2012|outô=Prutesiùn Sivìle|léngoa=IT|vìxita=2025-12-02}}</ref>. === Climma === U climma de Cuni u l'è du tìpu [[Clìmma tenpiòu ùmio|tempe(r)àu sub-cuntinentâle]], cun di inverni frèdi e de estè câde e cun l'afa. Scicumme che a sitè, a ògni moddu, a se tröva a ciü de 500 mêtri in sciu livéllu du mâ, u tèmpu u rèsta ciü mite pe'u vèntu: u mese ciü câdu u l'è lüggiu cu'ina temperatü(r)a media de +21,6&nbsp;°C, u ciü frèdu u l'è zenâ cun +2,6&nbsp;°C e, in sce tüttu l'ànnu, a media a l'è de 12,3&nbsp;°C<ref>{{Çitta web|url=https://it.climate-data.org/location/1111/|tìtolo=Temperatura media annua|léngoa=IT|vìxita=2025-12-04}}</ref>. A Cuni u ciöve de media 950&nbsp;mm a l'ànnu, spanteghèi sciüü 81 giurni, cu'u tèmpu d'ègua ch'u l'è, cumme a [[Turin|Tü(r)ìn]], pe'u ciü de primma e ascì d'autünnu, mèntre d'estè e d'invernu u l'è ciü seccu. Intu detaju, u mese ciü seccu u l'è lüggiu (44&nbsp;mm) e, pe'a sò pusisiùn, a sitè a patisce de mênu i tempu(r)âli ch'i sun sòliti de l'estè. A Cuni u neva de spessu, tantu pe'u livéllu du terén che pe' l'efettu du ''[[Stau]]'' di vènti da setentriùn e pe'a pusisiùn da sitè, au redòssu de [[Arpi|Àrpi]], ch'e a prutezzen dai vènti da meridiùn, fètu ch'u porta a de meju cundisiùi pe'a neve au puntu che Cuni a l'è a sitè ch'a fa pruvinsa, inte tütta l'Italia, dund'u neva de ciü. A neggia a gh'è pe' ciü o mênu vinti giurni a l'ànnu, de rè(r)u spessa, e u vèntu u ghe sciüscia de media ai 2,2&nbsp;m/s<ref>{{Çitta web|url=http://www.meoweather.com/history/Italy/na/44.3833333/7.5333333/Cuneo.html|tìtolo=Giorni di nebbia all'anno|léngoa=IT|vìxita=2025-12-04}}</ref>. U tèmpu u nu l'è gua(r)i ümidu, scibèn che, d'estè, u se ghe rive a ciü de l'80% de ümiditè relativa<ref>{{Çitta web|url=https://weatherspark.com/averages/32271/Cuneo-Piemonte-Italy|tìtolo=Umidità relativa Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2025-12-04}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.myweather2.com/City-Town/Italy/Cuneo/climate-profile.aspx?month=1|tìtolo=Medie mensili Umidità relativa Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2025-12-04}}</ref>. U giurnu u dü(r)a, de media, 12 u(r)e e 23 menüti<ref>{{Çitta web|url=http://www.comuni-italiani.it/soleluna/comune/004078/|tìtolo=Alba/tramonto Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2025-12-04}}</ref>. Mi(r)andu a [[clascificasiùn du climma de Köppen]], Cuni a se tröva inta fascia "Cfb" segundu i dèti campèi pe'i ànni [[1961]]-[[1990]]. {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Cuni - Sèntru ! colspan="12" |Mesi ! colspan="4" |Stagiùi ! rowspan="2" |Ànnu |- !Zen !Fev !Mar !Arv !Maz !Züg !Lüj !Agu !Set !Utt !Nuv !Dix !Inv !Pri !Est !Aut |- !T. max. media (°C) |5,3 |7,0 |10,9 |14,7 |19,1 |23,6 |26,6 |25,4 |21,5 |15,4 |9,6 |6,3 |6,2 |14,9 |25,2 |15,5 |15,5 |- !T. min. media (°C) | -1,8 | -0,7 |2,6 |6,1 |9,9 |13,9 |16,6 |16,1 |13,0 |7,8 |2,9 | -0,4 | -1,0 |6,2 |15,5 |7,9 |7,2 |- !Nivu(r)e (okta au giurnu) |4 |4 |4 |5 |4 |4 |3 |4 |5 |4 |4 |3 |3,7 |4,3 |3,7 |4,3 |4 |- !Precipitasiùi (mm) |52 |51 |88 |116 |126 |88 |44 |53 |77 |109 |94 |64 |167 |330 |185 |280 |962 |- !Giurni d'ègua |5 |5 |8 |9 |10 |8 |5 |5 |6 |8 |7 |5 |15 |27 |18 |21 |81 |- !Giurni de neggia |3 |2 |1 |1 |1 |1 |0 |1 |1 |3 |3 |5 |10 |3 |2 |7 |22 |- !Vèntu (diresiùn-m/s) |SW 2,2 |SW 2,2 |SW 2,2 |NE 2,3 |NE 2,2 |NE 2,2 |NE 2,2 |NE 2,1 |NE 2,1 |SW 2,1 |SW 2,2 |SW 2,3 |2,2 |2,2 |2,2 |2,1 |2,2 |} == Sto(r)ia == === Etè antìga === A sto(r)ia antìga de Cuni a nu l'è pe' ninte cunusciüa, scibèn che stu scitu u gh'agge ina pusisiùn strategica, missa in sce 'n âtuciàn a l'uniùn de dui sciümmi, u Gessu e u Stü(r)a, ch'a dòmina a regiùn e cu'in'a(r)ia ciü sâna. Di rèsti de l'etè rumâna, truvèi inta Cuntrâ Munduì, drentu aa sitè veggia, i l'han fètu pensà aa presènsa d'ina grande vìlla di tèmpi de l'[[Impêo Roman|impe(r)u]]. De ciü, podâse che pròpiu in sciu "cügnu" se ghe truvesse a sitè de [[Auriate]], sêde de diocexi e de cumitàu au tèmpu di [[Franchi]], fòscia derucâ da in ataccu di saracén ch'u n'ha lasciàu ciü pôche infurmasiùi. === Etè de mezzu === ==== Fundasiùn de Cuni ==== Fina dai tèmpi di [[Longobàrdi|lungubardi]] u terito(r)iu de Cuni u l'è stètu guvernàu da l'[[abasìa de San Darmàssu de Pedona]], pe' passà de dòppu au [[Diocexi de Àsti|vescu de Àsti]]. Sta diocexi, armenu da in pà de seculi, a l'axeva defèti piàu u cuntrollu da sitè rumâna de ''[[Augusta Bagiennorum]]'', au dì d'ancöi [[Bene Vagienna]], cu'u sò terito(r)iu che de primma u l'é(r)a stètu quellu di [[Liguri Antighi|lìgü(r)i]] [[Bagienni]]. Intu detaju, e tère de Cuni e l'é(r)an guvernèi intu [[cumitàu de Auriate]], cu'u [[Stü(r)a]] ch'u marcava i tèrmi fra e [[Arçidiòcexi de Turìn|diocexi de Tü(r)ìn]] e [[Diòcexi d'Àsti|de Àsti]] e ch'u faxeva ascì da cunfìn fra a [[Regio IX Liguria|Ligü(r)ia]] e a [[Lonbardîa (región stòrica)|Lumbardìa]]. E sto(r)ie du pòstu i cuntan che e gènte di paìsi a l'in gì(r)u, cumme [[Quaranta]] e [[Brusaporcello]], pe' schivà e pretese di [[Marchexòu do Monferòu|marchesi du Munferàu]] e [[Marchesàu de Salüssu|de Salüssu]] i fussen scapèi fina in sciu "Pissu de Cuni", au segü(r)u di dui sciümmi, dunde fòscia e ghe staxevan de gènte scurìe d'in [[Milan|Milàn]] cumme che l'impe(r)atû [[Federigo Barbarossa|Fede(r)igu Barbarussa]] u l'axeva derucàu quella sitè. Chi, a cumünitè a l'axeva truvàu de prutesiùn intu munastê de San Darmàssu e intu vescu de Àsti, dicia(r)anduse lìbe(r)u cumün cuscì cumme ''Monte Vico'', [[Munduì]], e [[Savijàn]]. A ògni moddu, i papèi stò(r)ichi in scia sitè i cumensan pròpiu aa fìn du [[XII secolo|Millesèntu]], quande, du [[1198]], Cuni a vegne in lìbe(r)u cumün e a cumensa a ti(r)à pa(r)egge gènte dai paìsi sutt'ai marchesi. De stu ànnu, ai 23 de zügnu, de mèntre ch'i se sendevan di fa(r)ò in sci bricchi da vixìn e dae pòrte de Cuni, i sò sitadìn i l'han numinàu i primmi trèi retûi, ün du populu e dui di nobili: u Pipinus de Vignolio, u lumbardu Peyre Rogna e u Berardus de Valgrana. ==== Guère cu'i marchesi ==== Du [[1204]], i [[Marchesàu de Salüssu|marchesi de Salüssu]] i l'han dicia(r)àu guèra a [[Asti|Àsti]] e, dunca, ascì a Cuni, ch'a l'é(r)a aleâ di astigièi e che, dau [[1202]], a s'é(r)a dèta au guvèrnu d'in pudestà. Daa parte de Salüssu i gh'é(r)an ascì i [[Marchexòu do Monferòu|marchesi du Munferàu]], [[Marchesàu de Büsca|de Büsca]], [[Marchesàu de Sêva|de Sêva]], [[Du Carettu (famiggia)|du Carettu]] e [[Marchesàu de Clavesâna|de Clavesâna]], ciü che a sitè d'[[Àrba (Italia)|Àrba]]. Pe(r)ò, du [[1206]] u marchese [[Manfrêdu II de Salüssu]] u s'è resu a Àsti e, pe' schivà l'abandùn di paìsi inte sò tère, u l'ha pruibìu ae gènte de [[Villafalletto]], [[Costigliole Saluzzo|Costigliole]], [[Centallo]] e [[Romanisio]] de fà San Michê a Cuni sènsa de permissu. A ògni moddu, du [[1210]] u Manfrêdu II de Salüssu e u [[Guièrmu VI du Munferàu]] i l'han piàu cu'a forsa a sitè de Cuni, che alantu(r)a a l'axeva pèrsu u favû du vescu d'Àsti. Pe' di papèi ch'i se trövan a [[Tolosa|Tulusa]], ai tèmpi de l'Inquisisiùn cuntr'ai [[Catari|Càtari]] a sitè de Cuni a l'é(r)a acüsâ d'avê uspitàu di albigesi e, pe' stu fètu, a l'é(r)a dìta ''bourg tournant'', titulu dètu ae sitè ch'e faxevan passà i eretichi versu a [[Cianûa padann-a|Cianü(r)a Padâna]]. St'acüsa, bèn pesante, a l'ave(r)ea dètu ascì ina raxùn au marchese de Salüssu a fâghe turna a guèra, scicumme che pe' vellu a sitè de Cuni a l'é(r)a in gran desenemigu. Du [[1230]], Cuni a l'ha firmàu in'aleansa cu'u [[Borgo San Dalmazzo|Burgu de San Darmàssu]] e [[Savigliano|Savijàn]], cun l'Oberto de Ozeno, òmmu d'arme de [[Milan|Milàn]], ch'u l'ha libe(r)â, faxèndune rangià e furtificasiùi, pe' finì pe(r)ò massàu in bataja. Pe' vendicà l'Oberto, i milanesi i sun intrèi in guèra cuntra au Munferàu, ch'u l'ha pèrsu cuscì a sitè de [[Chivasso|Chivassu]]. Cuni, passâ sutta a Milàn fina du [[1237]], du [[1238]] a l'è finìa au [[Federigo II do Sacro Impeo Roman|Fede(r)ìgu II]], ch'u g'ha dètu a libertè, pe' intrà in aleansa cun Àrba e Àsti dau [[1251]], ànnu da quande a l'è guvernâ da 'n giüdise e da 'n ''miles'', paghèi 150 franchi, ciü che dau pudestà e dau cunseju du Cumün. E tère sutta a Cuni e se spandevan pe'e valè di dui sciümmi ch'i ghe finiscen, ciü che in sce parte de quelle [[Val Grana|du Grâna]] e [[Val Maira|du Maira]], spartìe cu'a grande [[abasìa de San Darmàssu]]. ==== Fra i angiuìn e i Savoia ==== Du [[1259]] u Cumün de Cuni u l'ha pèrsu a sò autunumia, pe' dâse au [[Carlo d'Angiò|Carlu d'Angiò]], cunte de [[Provensa|Pruvènsa]]. I angiuìn, du [[1306]], i l'han purtàu a Cuni a secca du [[Régno de Nàpoli|regnu de Napuli]], regulâ da 'n acôrdiu du 31 de marsu du [[1307]] firmàu fra u senescallu du [[Carlo II d'Angiò|Carlu II d'Angiò]], u Rinaldo di Leto, e, pe' Cuni, u Tommaso Riva, l'Ardizzone Merlo e u Riccardino di Sommariva. De stu moddu, asemme a [[Àrba (Itlia)|Àrba]], Cuni a l'è vegnüa u sèntru de tère di angiuìn intu Piemunte, che pròpiu inte st'ucaxùi lì u l'ha cumensàu a pià stu numme, pe'u fètu d'êsse u duminiu di angiuìn ai "pèi di munti". U distrêtu de Cuni, alantu(r)a, u se spandeva fina ae valè du Stü(r)a, du Gessu, du Grâna e du Vermenagna, cu'a sitè ch'a gh'axeva i sò statüi, di impurtanti vantaggi in questiùn de tàsce e, cumme dìtu, a batteva de munêa. Aa morte du Carlu II, du [[1309]], i scignu(r)i du regnu de Napuli i se sun truvèi a Cuni pe' l'àttu de fedeltè au [[Roberto d'Angiò|Rubèrtu d'Angiò]] e, int'in sigillu du Cumün du [[1379]], u se ghe tröva a scrìta "''Notum sit contis: Conium caput est Pedemontis''". U tèmpu di angiuìn u l'è stètu in seculu de gran richessa pe'a sitè, vegnüa in impurtante scitu de passu e de traffeghi fra a cianü(r)a, u mâ e a Pruvènsa, cun de bèlle lògge de mercanti ch'i ne vegnivan da tütte ste tère. A ògni moddu, de sti ànni a sitè a l'è finìa ascì sutt'au cuntrollu d'âtri scignu(r)i, cumme i [[Savöia (famìggia)|Savoia]], pe'a primma votta, du [[1347]]-[[1348]], i [[Viscónti (famìggia)|Viscunti]] du [[1348]]-[[1356]], u [[marchesàu de Salüssu]] du [[1356]] e, turna, i Viscunti du [[1366]]-[[1372]]. Du [[1382]] Cuni a l'è passâ cu'u Piemunte pruvensâle a l'[[Amedeu IV de Savoia]], u "cunte vèrde", in cangiu du sò agiüttu aa regìna [[Giovanna d'Angiò|Giuànna d'Angiò]] a repià u regnu de Napuli. Cuni a l'è cuscì intrâ intu [[Ducâto de Savöia|stâtu di Savoia]], pe' cangià da sitè avèrta e de cumèrci a sitè-furtessa, ciü picìna che primma, in sce l'àsse fra a [[Savoia]] e a [[cuntea de Nissa]], cu'a funsiùn, daa fìn da [[Goæra di çent'anni|guèra di sent'ànni]] fin'ai tèmpi du [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]], de blucà e pretese di fransesi in scia [[Cianûa padann-a|Cianü(r)a Padâna]]. === Etè mudèrna === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> – Statuta civitatis Cunei, 1590 – BEIC 14493098.jpg|I statüi de Cuni du [[1590]] Belagerung von Coni-1691-Huchtenburg.jpg|[[Jan van Huchtenburgh]], l'asêdiu de Cuni du [[1691]] Cuneo (1726) - 2.jpg|Vista de Cuni du [[1726]] Le prince de Conti à la bataille de Coni, 30 septembre 1744.jpg|[[Henri Serrur]], ''Le prince de Conti à la bataille de Coni'', [[1837]] </gallery> Inti seculi da duminasiùn di [[Savöia (famìggia)|Savoia]], Cuni a l'è stèta asediâ tante votte. Du [[1515]] e gènte da sitè i l'han batüu in'armâ de svìsse(r)i, aleâ de l'impe(r)atû, intu mèntre ch'u rivava in sò agiüttu u ré de Fransa, u [[Françesco I|Fransescu I]]. Du [[1542]] u gh'è stètu l'asêdiu de 18.000 fransesi cumandèi dau [[Claude d'Annebault]], turna batüi, cuscì cumme quelli du maresciallu de Brissac du [[1557]]. Aa fìn de st'asêdiu, dund'a l'é(r)a cumandâ dau cunte [[Carlo Manfredi Luserna d'Angrogna|Carlu Manfrêdi Lusèrna d'Angrogna]], l'[[Emanuele Filiberto di Savoia|Emanuele Filibèrtu de Savoia]] u l'ha cuncessu a Cuni u titulu de sitè, ciü che u dirittu de zunze u stemma di Savoia in simma au stemma sìvicu. Du [[1639]] e du [[1641]], Cuni a l'è stèta atacâ dai surdatti da [[Cristìna de Burbùn-Fransa|Cristìna de Burbùn]] e, du [[1691]], dai fransesi cumandèi dau [[Nicolas de Catinat]]. In âtru asêdiu impurtante inta sto(r)ia de Cuni u l'è stètu quellu inta [[Goæra de sucescion aostriaca|guèra de sucesciùn austriaca]], cumbatüu cuntr'ai francu-spagnòlli ch'i l'axevan sircundàu a sitè ai 15 de setèmbre du [[1744]]. E gènte e a guarnixùn de Cuni i l'han tegnüu a sitè fìn ai 29 de setèmbre, quand'u l'è rivàu u ré cu'u grossu de l'armâ piemuntese, ch'a s'è scuntrâ aa [[Bataja da Madònna de l'Urmu|Madònna de l'Urmu]] cu'i francu-spagnòlli, ch'i l'han guagnàu a bataja ma patìu de morti au puntu che, ai 21 d'utùbre, i l'han levàu l'asêdiu e i se sun reti(r)èi. De quelli tèmpi u guvernatû de Cuni u l'é(r)a u barùn [[Karl Sigmund Friedrich Wilhelm von Leutrum]], dìtu dae sò gènte u "Barùn Litrùn" e bèn vistu au puntu ch'i g'han dedicàu [[Baron Litron|in ballu]]. === Etè cuntempuranea === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Battaglia di Cuneo Bagetti.jpg|[[Giuseppe Pietro Bagetti]], Cuni piâ dai fransesi ai 28 d'arvì du [[1796]] Le Provincie d'Italia - Cuneo - Piemonte.jpg|A növa pruvinsa de Cuni aa fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] THE SPECIAL AIR SERVICE (SAS) IN ITALY DURING THE SECOND WORLD WAR NA25417.jpg|Surdatti inglesi aa messa pe'a fìn da guèra in Ciàssa Galimberti ai 4 de Mazzu du 1945<ref>https://www.iwm.org.uk/collections/item/object/205196762</ref> </gallery> Ai tèmpi de [[Goære rivoluçionâie françéixi|guère rivulusiuna(r)ie]], Cuni a l'è stèta piâ dau [[Napolion Bonaparte|Napuleùn]] sènsa de cumbatimènti, scicumme che l'armâ piemuntese a l'é(r)a au sbandu dòppu de bataje de [[Bataggia de Muntenötte|Muntenötte]], [[Bataggia de Dêgu|Dêgu]], [[Bataggia de Cuscèria|Cuscèria]] e [[Bataja de San Michê de Munduì|San Michê de Munduì]]. A sitè a l'è stèta pe(r)ò asediâ ancù ina votta du [[1799]], p'êsse cunquistâ dai austru-rüsci a dànnu di fransesi, ma, passàu nu gua(r)i de tèmpu, cu'a [[Batàggia de Maréngo|vito(r)ia de Marengu]] tütte ste tère e sun turnèi ai fransesi. Sutta au [[Primmu Impe(r)u fransese]] Cuni a l'è vegnüa a capitâle du [[dipartimèntu du Stü(r)a]], da l'estensciùn tòstu pa(r)eggia aa [[Provinsa de Cuneo|pruvinsa d'ancöi]], levàu numma che u terito(r)iu da veggia [[pruvinsa de Sêva]], ch'u l'é(r)a finìu au [[Dipartimentu de Muntenötte|dipartimèntu de Muntenötte]]. Inti ànni da [[Restaoraçión|restaurasiùn]], a sitè a l'è stèta issâ a [[Diocexi de Cuni|diocexi]], vegnindu destacâ da [[Diocexi de Munduì|quella de Munduì]] du [[1817]], e, dau [[1859]], a l'è fèta ascì capitâle de pruvinsa. De lungu du [[1859]], a Cuni a gh'è stèta a fundasiùn di [[Cacioéi de Àrpi|Caciaûi de Àrpi]] du [[Gioxeppe Gaibado|Garibaldi]]. Inti ànni da [[Segonda Guæra Mondiâ|segunda guèra mundiâle]], Cuni e a sò pruvinsa i l'han patìu de pesanti cunseguènse. Pròpiu de de chi a l'è partìa a [[4° divixón arpìnn-a "Cuneense"|divixùn "Cuneense"]] pe'a sò ruìna inta [[Canpàgna de Rùscia|campagna de Rüscia]] e, fra u [[1943]] e [[1945]], tantu Cuni che e sò valè e sun stète ün di sciti ciü impurtanti pe'a [[Rexisténsa italiànn-a|rexistènsa]], animâ da l'aucattu [[Duccio Galimberti]]. Fra i fèti ciü scü(r)i de quelli tèmpi i se ponen regurdà a strage da stasiùn du 26 de nuvèmbre du [[1944]] e quella de San Benignu ai 2 de frevâ du 1945; a l'ürtimu, a sitè a l'è stèta libe(r)â dai partigièi ai 28 d'avrì du [[1945]]. === Scimbuli === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Cuneo-Stemma 1559.svg|U stemma de Cuni au [[1559]] Cuneo-Stemma.svg|U stemma de Cuni au dì d'ancöi Flag of Cuneo.svg|A bande(r)a de Cuni </gallery> Cun l'asêdiu du [[1557]] e a gran pröva de rexistènsa dèta da-e sò gènte, u dücca [[Emanuele Filibèrtu de Savoia]] u l'ha cuncessu a Cuni, "fedelìscima invitta", u titulu de sitè ai 31 de zenà du [[1559]], ciü che u dirittu d'azunze a crûxe di [[Savöia (famìggia)|Savoia]] in simma au stemma u(r)iginâle du cumün. A növa descrisiùn araldica a l'è dunca vegnüa: "fasciàu de russu e d'argèntu cu'u cappu di Savoia (de russu, aa crûxe d'argèntu). Mòttu: Ferendo. U scüu surmuntàu da sèi ramme de parma de vèrde, ch'e divèrgen a l'in fö(r)a"<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonio Manno|tìtolo=Bibliografia storica degli Stati della monarchia di Savoia|url=https://books.google.com/books/about/Biblioteca_storica_italiana.html?id=7x4RAAAAYAAJ|ànno=1893|editô=F.lli Bocca|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT|p=85|volùmme=Vul. 5}}</ref>. U stemma ricunusciüu in vìa ufisiâle u l'è quellu au decrêtu du cappu du guvèrnu du 28 de zenâ du [[1936]]<ref>{{Çitta web|url=http://dati.acs.beniculturali.it/comuni/comuni.printDetail.html?189|tìtolo=Cuneo, decreto 1936-01-28 DCG, riconoscimento di stemma|léngoa=IT|vìxita=2025-12-12}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://patrimonioacs.cultura.gov.it/patrimonio/3762ea24-f26f-4b6e-a1df-faa081bf0b83/690-cuneo|tìtolo=Bozzetto dello stemma del Comune di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2025-12-12}}</ref>, ch'u repìa u stemma araldicu cumme cuncessu dai Savoia: {{Çitaçión|Truncàu. U primmu inquartàu: 1° e 4° partìu de Vestfalia <small>(de purpu(r)a, au cavallu inarbu(r)àu e revertegàu d'argèntu)</small> e de Sasônia <small>(fasciàu de öttu tocchi d'ò(r)u e de negru, au crancelìn de vèrde, traversante in banda)</small>, inestàu in punta d'Angria <small>(d'argèntu ai trèi puntâli de russu, missi 1 e 2)</small>; 2° de Chiablese <small>(d'argèntu seminàu de plinti de negru, au leùn du mèximu, armàu e lampasàu de russu)</small>; 3° de Aòsta <small>(de negru, au leùn d'argèntu, armàu e lampasàu de russu)</small>; in sce tüttu in cö, de Savoia mudèrna <small>(de russu, aa crûxe d'argèntu)</small>. U segundu fasciàu d'argèntu e de russu. U scüu u l'è fianchezàu da due brunde de parma e surmuntàu daa cu(r)una de sitè aculâ da 'n nastru cu'u mòttu {{Maioscolétto|Ferendo}}.|3=Troncato. Il primo inquartato: 1° e 4° partito di Vestfalia <small>(di porpora, al cavallo inalberato e rivoltato d'argento)</small> e di Sassonia <small>(fasciato di otto pezzi d'oro e di nero, al crancelino di verde, attraversante in banda)</small>, innestato in punta di Angria <small>(d'argento ai tre puntali di rosso, disposti 1 e 2)</small>; 2° di Chiablese <small>(d'argento, seminato di plinti di nero, al leone dello stesso, armato e lampassato di rosso)</small>; 3° di Aosta <small>(di nero, al leone d'argento, armato e lampassato di rosso)</small>; sul tutto in cuore, di Savoia moderna <small>(di rosso, alla croce d'argento)</small>. Il secondo fasciato d'argento e di rosso. Lo scudo è accostato da due fronde di palma e sormontato dalla corona di città accollata da un nastro con il motto {{Maioscolétto|Ferendo}}.|lingua=IT}} U mòttu latìn da sitè, ''Ferendo'' ("Supurtandu"), u fà de riferimèntu a tütti i asêdi patìi da Cuni<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20220601000000*/https://www.comune.cuneo.it/uploads/media/Il_palazzo_municipale_di_Cuneo.pdf|tìtolo=Il Palazzo municipale di Cuneo|outô=Giovanni Cerutti (a cü(r)a de)|léngoa=IT|p=7}}</ref>. U gunfa(r)ùn da sitè u l'è in drappu spartìu de giancu e de russu. == Abitanti == === Evulusiùn demugrafica === {{Demografia/Cuni}} === Minu(r)anse fu(r)èste === Ai 31 de dixèmbre du [[2024]], i sitadìn fu(r)èsti rexidènti a Cuni i sun 6.397<ref>{{Çitta web|url=https://demo.istat.it/app/?l=it&a=2024&i=P03|tìtolo=Bilancio demografico popolazione straniera e popolazione residente straniera per sesso al 31 dicembre 2024|editô=[[ISTAT]]|léngoa=IT|vìxita=2025-12-08}}</ref>. === Cugnummi ciü difüsi === I cugnummi ciü difüsi a Cuni i sun ''Dutto'', ''Giordano'', ''Giraudo'', ''Pellegrino'' e ''Bruno''<ref>{{Çitta web|url=https://www.cognomix.it/classifiche-cognomi-regioni-province-comuni.php|tìtolo=I cugnummi ciü difüsi cumün pe' cumün, Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-08}}</ref>. === Persune lighèi cun Cuni === * [[San Steva da Cuni]] (Cuni, [[1340]] ca. - [[Gerusalemme|Gerüsalèmme]], [[1391]]), religiusu, martire e santu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Francesco Carta|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/stefano-da-cuneo-santo_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2019|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 94|capìtolo=STEFANO da Cuneo, santo}}</ref>. * [[Angelo Carletti]] ([[Chivasso|Chivassu]], [[1411]] - Cuni, [[1495]]), religiusu, lete(r)àu e ümanista<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Sosio Pezzella|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/angelo-carletti_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1977|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 20|capìtolo=CARLETTI, Angelo}}</ref>. * [[Gian Luigi Pascale]] (Cuni, [[1525]]/[[1530]] - [[Romma|Rumma]], [[1560]]), editû, tradutû e religiusu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Susanna Pyronel|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/gian-luigi-pascale_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2014|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 81|capìtolo=PASCALE, Gian Luigi}}</ref>. * [[Carlo Pascale]] (Cuni, [[1547]] - [[Abbeville]], [[1625]]), lete(r)àu e diplumaticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Eleonora Belligni|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/carlo-pascale_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2014|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 81|capìtolo=PASCALE, Carlo}}</ref>. * [[Giovanni Aicardi]] (Cuni, [[1550]] - [[Zena]], [[1631]]), architèttu e inzegnê<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Mario Labò|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giovanni-aicardi_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1960|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 1|capìtolo=AICARDI, Giovanni}}</ref>. * [[Giovanni Francesco Ferrari]] (Cuni, [[1609]]/[[1610]] - [[Anqing]], [[1671]]), misciuna(r)iu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuliano Bertuccioli|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giovanni-francesco-ferrari_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1996|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 46|capìtolo=FERRARI, Giovanni Francesco}}</ref>. * [[Bruno Bruni]] (Cuni, [[1714]] - [[Romma|Rumma]], [[1796]]), stò(r)icu e teolugu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Pignatelli|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/bruno-bruni_res-0bed41c1-87e9-11dc-8e9d-0016357eee51_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1972|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 14|capìtolo=BRUNI, Bruno}}</ref>. * [[Pio Eula]] (Cuni, [[1722]]/[[1723]] - Cuni, [[1801]]), architèttu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Bruno Signorelli|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/pio-eula_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1993|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 43|capìtolo=EULA, Pio}}</ref>. * [[Vittorio Filippo Melano]] (Cuni, [[1737]] - [[Novæa|Nuva(r)a]], [[1813]]), assivescu de Cagliari e vescu de Nuva(r)a<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Paolo Palumbo|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/vittorio-filippo-melano_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2009|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 73|capìtolo=MELANO, Vittorio Filippo}}</ref>. * [[Maurizio Pipino]] (Cuni, [[1739]] - [[Symi]], [[1788]]), megu e scritû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Rafaella Pilo|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/maurizio-pipino_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2015|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 84|capìtolo=PIPINO, Maurizio}}</ref>. * [[Antonio Bartolomeo Bruni]] (Cuni, [[1757]] - Cuni, [[1821]]), cumpusitû, viulinista e diretû d'urchèstra<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giovanni Scalabrino|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/antonio-bartolomeo-bruni_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1972|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 14|capìtolo=BRUNI, Antonio Bartolomeo}}</ref>. * [[Bruno Lanteri]] (Cuni, [[1759]] - Pineròllu, [[1830]]), religiusu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Griseri|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/pio-bruno-lanteri_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2004|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 63|capìtolo=LANTERI, Pio Bruno}}</ref>. * [[Giuseppe Barbaroux]] (Cuni, [[1772]] - [[Turin|Tü(r)ìn]], [[1843]]), aucattu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Narciso Nada|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giuseppe-barbaroux_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1964|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 6|capìtolo=BARBAROUX, Giuseppe}}</ref>. * [[Franco Andrea Bonelli]] (Cuni, [[1784]] - [[Turin|Tü(r)ìn]], [[1830]]), ornitolugu e entumolugu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Baccio Baccetti|outô2=Pietro Omodeo|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/franco-andrea-bonelli_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1969|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 11|capìtolo=BONELLI, Franco Andrea}}</ref>. * [[Alessandro Riberi]] ([[Stroppo]], [[1794]] - Cuni, [[1861]]), megu, academicu e puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pierangelo Gentile|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/alessandro-riberi_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2016|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 87|capìtolo=RIBERI, Alessandro}}</ref>. * [[Lelio Della Torre]] (Cuni, [[1805]] - [[Padova|Pàduva]], [[1871]]), scritû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Riccardo Di Segni|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/della-torre-lelio-hillel_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1989|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 37|capìtolo=DELLA TORRE, Lelio Hillel}}</ref>. * [[Carlo Baudi di Vesme]] (Cuni, [[1809]] - [[Turin|Tü(r)ìn]], [[1877]]), lete(r)àu e puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Maria Fubini Leuzzi|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/baudi-di-vesme-carlo_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1970|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 7|capìtolo=BAUDI DI VESME, Carlo}}</ref>. * [[Gustavo Ponza di San Martino]] (Cuni, [[1810]] - [[Dronero]], [[1876]]), puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Davide De Franco|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/ponza-di-san-martino-alessandro-gustavo-giorgio-filippo-maria_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2015|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 84|capìtolo=PONZA DI SAN MARTINO, Alessandro Gustavo Giorgio Filippo Maria}}</ref>. * [[Emilio Ferrero]] (Cuni, [[1819]] - [[Firense|Firènse]], [[1887]]), militâre e puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Vincenzo Caciulli|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/emilio-ferrero_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1997|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 47|capìtolo=FERRERO, Emilio}}</ref>. * [[Giovanni Toselli]] (Cuni, [[1819]] - [[Zena]], [[1886]]), atû de teâtru<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Emanuela Agostini|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giovanni-toselli_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2019|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 96|capìtolo=TOSELLI, Giovanni}}</ref>. * [[Antonio Allegretti]] (Cuni, [[1840]] - [[Carrara]], [[1918]]), scurtû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Nello Tarchiani|outô2=Franco Russoli|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/antonio-allegretti_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1960|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 2|capìtolo=ALLEGRETTI, Antonio}}</ref>. * [[Coriolano Ponza di San Martino]] ([[Turin|Tü(r)ìn]], [[1842]] - Cuni, [[1926]]), militâre e puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Davide De Franco|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/ponza-di-san-martino-coriolano-cesare-luigi_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2015|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 84|capìtolo=PONZA DI SAN MARTINO, Coriolano Cesare Luigi}}</ref>. * [[Carolina Invernizio]] ([[Voghera]], [[1851]] - Cuni, [[1916]]), scritrixe<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Zaccaria|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/carolina-invernizio_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2004|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 62|capìtolo=INVERNIZIO, Carolina}}</ref>. * [[Giuseppe Brignone]] (Cuni, [[1854]] - [[Turin|Tü(r)ìn]], [[1937]]), atû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Sisto Sallusti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giuseppe-brignone_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1972|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 14|capìtolo=BRIGNONE, Giuseppe}}</ref>. * [[Gherardo Ferreri]] (Cuni, [[1856]] - [[Romma|Rumma]], [[1929]]), megu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Domenico Celestino|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/gherardo-ferreri_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1996|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 46|capìtolo=FERRERI, Gherardo}}</ref>. * [[Tancredi Galimberti]] (Cuni, [[1856]] - Cuni, [[1939]]), puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Sircana|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/tancredi-galimberti_res-99642c2c-87ed-11dc-8e9d-0016357eee51_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1998|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 51|capìtolo=GALIMBERTI, Tancredi}}</ref>. * [[Giovanni Muffone]] (Cuni, [[1859]] - [[Cortemilia]], [[1927]]), prefettu e scritû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Wladimiro Settimelli|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giovanni-muffone_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2012|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 77|capìtolo=MUFFONE, Giovanni}}</ref>. * [[Lorenzo Michelangelo Billia]] (Cuni, [[1860]] - [[Firense|Firènse]], [[1924]]), studiusu de filusufia<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Francesco Traniello|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/lorenzo-michelangelo-billia_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1968|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 10|capìtolo=BILLIA, Lorenzo Michelangelo}}</ref>. * [[Giovanni Battista Ceirano]] (Cuni, [[1860]] - [[A Burdighea|A Burdighe(r)a]], [[1912]]), impresa(r)iu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=AA.VV.|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giovanni-ceirano_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1979|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 23|capìtolo=CEIRANO, Giovanni}}</ref>. * [[Cesare Goria Gatti]] (Cuni, [[1860]] - [[Turin|Tü(r)ìn]], [[1939]]), impresa(r)iu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Daniela Brignone|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/cesare-goria-gatti_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2002|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 58|capìtolo=GORIA GATTI, Cesare}}</ref>. * [[Camillo Manfroni]] (Cuni, [[1863]] - [[Romma|Rumma]], [[1935]]), prufesû e puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Monsagrati|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/camillo-manfroni_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2007|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 68|capìtolo=MANFRONI, Camillo}}</ref>. * [[Luigi Caissotti di Chiusano]] ([[Turin|Tü(r)ìn]], [[1868]] - Cuni, [[1963]]), puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Alessandro Zussini|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/caissotti-di-chiusano-luigi_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1973|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 16|capìtolo=CAISSOTTI DI CHIUSANO, Luigi}}</ref>. * [[Attilio Mussino]] ([[Turin|Tü(r)ìn]], [[1878]] - Cuni, [[1954]]), ilustratû, fümetista e pitû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Mariadelaide Cuozzo|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/attilio-mussino_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2012|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 77|capìtolo=MUSSINO, Attilio}}</ref>. * [[Antonio Stefano Benni]] (Cuni, [[1880]] - [[Losanna]], [[1945]]), impresa(r)iu e puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Roberto Pertici|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/marcello-soleri_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2018|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 93|capìtolo=SOLERI, Marcello}}</ref>. * [[Nino Berrini]] (Cuni, [[1880]] - [[Boves]], [[1962]]), giurnalista, scritû e dramatürgu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Pino Fasano|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/nino-berrini_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1967|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 9|capìtolo=BERRINI, Nino}}</ref>. * [[Marcello Soleri]] (Cuni, [[1882]] - [[Turin|Tü(r)ìn]], [[1945]]), puliticu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppina Bock Berti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/gastone-lambertini_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2004|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 63|capìtolo=LAMBERTINI, Gastone}}</ref>. * [[Aldo Ferrabino]] (Cuni, [[1892]] - [[Romma|Rumma]], [[1972]]), stò(r)icu, filòsufu e bibliuteca(r)u<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Piero Treves|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/aldo-ferrabino_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1996|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 46|capìtolo=FERRABINO, Aldo}}</ref>. * [[Giorgio Federico Ghedini]] (Cuni, [[1892]] - [[Nervi|Nèrvi]], [[1965]]), cumpusitû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Antonio Sardi De letto|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/giorgio-federico-ghedini_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2000|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 53|capìtolo=GHEDINI, Giorgio Federico}}</ref>. * [[Augusto Rostagni]] (Cuni, [[1892]] - [[Muzzano (Italia)|Muzzano]], [[1961]]), filolugu clascicu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Piras|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/augusto-rostagni_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2017|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 88|capìtolo=ROSTAGNI, Augusto}}</ref>. * [[Sergio Ortolani]] ([[Napoli|Napuli]], [[1896]] - Cuni, [[1949]]), stò(r)icu de l'arte, pueta e scritû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Federica De Rosa|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/sergio-ortolani_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2013|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 79|capìtolo=ORTOLANI, Sergio}}</ref>. * [[Gastone Lambertini]] (Cuni, [[1902]] - [[Firense|Firènse]], [[1994]]), biolugu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppina Bock Berti|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/gastone-lambertini_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2004|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 63|capìtolo=LAMBERTINI, Gastone}}</ref>. * [[Amedeo Giacomini]] (Cuni, [[1905]] - [[Romma|Rumma]], [[1979]]), fisicu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giulio Maltese|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/amedeo-giacomini_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2000|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 54|capìtolo=GIACOMINI, Amedeo}}</ref>. * [[Duccio Galimberti]] (Cuni, [[1906]] - [[Centallo]], [[1944]]), aucattu e partigiàn<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Giuseppe Sircana|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/tancredi-galimberti_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1998|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 51|capìtolo=GALIMBERTI, Tancredi}}</ref>. * [[Leonardo Ferrero]] (Cuni, [[1915]] - [[Trieste|Trièste]], [[1965]]), filolugu e prufesû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Marcello Gigante|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/leonardo-ferrero_(Dizionario-Biografico)/|ànno=1997|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 47|capìtolo=FERRERO, Leonardo}}</ref>. * [[Nuto Revelli]] (Cuni, [[1919]] - Cuni, [[2004]]), stò(r)icu<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Lidia Piccioni|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/benvenuto-revelli_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2016|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 87|capìtolo=REVELLI, Benvenuto}}</ref>. * [[Valerio Verra]] (Cuni, [[1928]] - [[Romma|Rumma]], [[2001]]), prufesû<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Claudia Melica|tìtolo=Dizionario Biografico degli Italiani|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/valerio-verra_(Dizionario-Biografico)/|ànno=2020|editô=Istituto della Enciclopedia Italiana|çitæ=Rumma|léngoa=IT|volùmme=Vul. 98|capìtolo=VERRA, Valerio}}</ref>. == Pòsti de interesse == === Architetü(r)e religiuse === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Cuneo - Duomo di Cuneo - 2023-09-24 16-13-08 001.JPG|A catedrâle de Cuni Cuneo - Chiesa di Sant'Ambrogio - 2023-09-24 16-16-47 001.JPG|A gêxa de Sant'Ambröxu Cuneo - Chiesa di Santa Maria della Pieve - 2023-09-24 16-19-58 001.JPG|A faciâ de Santa Ma(r)ìa da Cêve Cuneo, Chiesa di San Sebastiano, esterno, facciata.jpg|Gêxa di Santi Giacumu e Bastiàn Chiesa di Sant'Anna, Cuneo, vista frontale.jpg|A capélla de Sant'Ànna Santuario Madonna della Riva, Cuneo 01.jpg|U santua(r)iu da Madònna da Riva </gallery> ;Paròcchia da catedrâle * Catedrâle de Santa Ma(r)ia du Bòscu: a l'è a catedrâle da [[diocexi de Cuni-Fusàn]] e a l'è mensunâ fina du [[XIII secolo|Duxèntu]], scibèn che a gêxa d'ancöi a secce du [[XVII secolo|Seisèntu]], cun di âtri intervènti fèti pe'i dànni de l'asêdiu du [[1774]]. A catedrâle de Cuni a g'ha ina furma a crûxe grêga cuèrta da vorte a butte, cu'ina faciâ neuclascica. De drentu a l'è decu(r)â da pitü(r)e e finimènti fèti tra u [[XVIII secolo|Settesèntu]] e u [[XX secolo|Növesèntu]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12213/|tìtolo=Chiesa di Santa Maria del Bosco|léngoa=IT|vìxita=2026-05-02}}</ref>. ;Paròcchia de Sant'Ambröxu * Gêxa de Sant'Ambröxu: fina dau [[XIII secolo|Duxèntu]] a Cuni u gh'é(r)a in gêxa dedicâ a [[Sant'Ambrœuxo|Sant'Ambröxu]], fèta növa aa fìn du [[XVI secolo|Sinquesèntu]] e turna du [[XVIII secolo|Settesèntu]], quand'a l'ha piàu a sò furma d'ancöi, scibèn che i travai pe'a faciâ ba(r)òcca i sun finìi numma che du [[1890]]. Prugettu du [[Francesco Gallo (architèttu)|Francesco Gallo]], de drentu a g'ha ina cianta a crûxe grega cun de capélle dae parte, cun de vorte e de mü(r)aje tütte decu(r)èi cu'in güstu ba(r)òccu<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12229/|tìtolo=Chiesa di Sant'Ambrogio|léngoa=IT|vìxita=2026-05-13}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.cittaecattedrali.it/it/bces/185-chiesa-di-sant-ambrogio|tìtolo=Chiesa di Sant'Ambrogio|léngoa=IT|vìxita=2026-05-13}}</ref>. ;Paròcchia de Santa Ma(r)ia da Cêve * Gêxa de Santa Ma(r)ia da Cêve: a se tröva intu veggiu, dund'i l'han fèta aa mitè du [[XVII secolo|Seisèntu]] cumme capélla pe'u culêgiu di Gesuiti, sciü prugettu du [[Giovenale Botto]]. Cunsacrâ du [[1673]], du [[1773]] u gh'è stètu a supresciùn de l'urdine e, passàu quarche tèmpu, a l'è stèta rangiâ a gêxa paruchiâle, funsiùn ch'a l'ha tegnüu fina au dì d'ancöi. Derê da faciâ ba(r)òcca a g'ha ina sula navâ, cun quattru èrchi dae parte dund'i se dröven di atèi, ciü de quellu au fundu, de marme(r)u du [[XVIII secolo|Settesèntu]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12228/|tìtolo=Chiesa di Santa Maria della Pieve|léngoa=IT|vìxita=2026-05-17}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.cittaecattedrali.it/it/bces/183-chiesa-di-santa-maria-della-pieve|tìtolo=Chiesa di Santa Maria della Pieve|léngoa=IT|vìxita=2026-05-17}}</ref>. ;Paròcchia de San Michê * Gêxa di Santi Giacumu e Bastiàn: fundâ du [[1481]] in scia pòrte pe' [[Boves]], a l'è stèta fèta növa fra u [[1595]] e u [[1630]], pe' pià a sò faciâ d'ancöi de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]]. De drentu a g'ha ina navâ sula, cuèrta da 'na cupula intu mezzu<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/11996/|tìtolo=Chiesa dei Santi Giacomo e Sebastiano|léngoa=IT|vìxita=2026-05-18}}</ref>. * Gêxa de Sant'Ànna: a punènte du cèntru, inte basse ch'e ne pian u numme. * Gêxa du Semina(r)iu Vescuvìle: capélla ch'a se tröva intu cumplessu du Semina(r)iu, au sò servissiu<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12197/|tìtolo=Chiesa del Seminario Vescovile|léngoa=IT|vìxita=2026-05-18}}</ref>. * Santua(r)iu da Madònna da Riva: fètu in curispundènsa d'ina funte, u l'existeva da primma du [[XV secolo|Quattrusèntu]] ma u l'è stètu fabricàu de növu ciü votte, a l'ürtimu de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], p'esse stètu purtàu vìa da de bu(r)e du [[Stü(r)a (sciümme)|Stü(r)a]] o ruvinàu au tèmpu di asêdi da sitè<ref>{{Çitta web|url=https://www.piemontesacro.it/santuari_cuneo/santuario_madonna_della_riva_cuneo.htm|tìtolo=Santuario Madonna della Riva (Cuneo)|léngoa=IT|vìxita=2026-05-18}}</ref>. <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Chiesa del Cuore Immacolato di Maria, Cuneo, campanile.jpg|A gêxa du Cö Imaculàu de Ma(r)ia Chiesa di Sant'Antonio, Cuneo, vista frontale.jpg|Sant'Antôgnu, vegnüu ina gêxa urtudossa Chiesa di San Giovanni Bosco, Cuneo, vista frontale.jpg|A gêxa de San Giuànni Bòscu Chiesa di San Paolo, Cuneo, vista frontale.jpg|San Paulu, vista de frunte Chiesa del Sacro Cuore di Gesù (Cuneo).jpg|A gêxa du Sacru Cö </gallery> ;Paròcchia du Cö Imaculàu de Ma(r)ia * Gêxa du Cö Imaculàu de Ma(r)ia: a l'è ina gêxa mudèrna, inandiâ du [[1957]] ma custruìa de növu, ciü grossa, a partì dau [[1961]], pe' êsse cunsacrâ du [[1970]]. Fèta int'in güstu mudèrnu, a g'ha ina faciâ a cabanna e de drentu a se svilüppa int'in'aula ünica, dund'u ghe fà lüxe sette grandi barcùi e in lüxernâ. Tantu l'atâ che u co(r)u, au fundu da gêxa, i sun fèti de legnu<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12214/|tìtolo=Chiesa del Cuore Immacolato di Maria|léngoa=IT|vìxita=2026-05-24}}</ref>. * Santua(r)iu de Sant'Antôgnu de Pàduva: inte quartèi növi de Cuni, faciâ in sce Cursu Nissa, u santua(r)iu u l'è stètu issàu du [[1907]] pe' vuluntè du prève Don Peano, di [[Òpia picìnn-a da Divìnn-a Providénsa|fratti de Don Orione]]. Dau [[2003]] u l'è passàu aa cumünitè urtudossa rümêna, ricunusciüa dau [[2005]] cumme ina sò paròcchia da [[Diòcexi ortodòssa roménn-a d'Itàlia|diocexi d'Italia]]<ref>{{Çitta web|url=https://cuneofotografie.blogspot.com/2016/01/chiesa-di-santantonio.html|tìtolo=Chiesa di Sant'Antonio|léngoa=IT|vìxita=2026-05-24}}</ref>. ;Paròcchia de San Giuànni Bòscu * Gêxa de San Giuànni Bòscu: paròcchia ch'a l'è gestìa dai [[Socjêtæ Saleziànn-a de Sàn Gioâne Bòsco|salesièi de Don Bòscu]], urdine che a Cuni u gh'é(r)a dau [[1928]], a l'è ina custrusiùn mudèrna, cu'a sò primma prìa ch'a l'è stèta missa ai 8 de dixèmbre du [[1975]]. Passàu in ànnu precisu inta gêxa u se gh'è dìtu a primma messa, mèntre a cunsacrasiùn ufisiâle a l'è stèta ai 8 de dixèmbre du [[1977]]<ref>{{Çitta web|url=https://salecuneo.it/i-sale-a-cuneo/|tìtolo=I Sale a Cuneo|outô=Salesiani Don Bosco Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2026-05-30}}</ref>. Daa furma squadrâ, cun l'artâ intu cantu in faccia a quellu de l'intrâ, a l'è fèta de lastre de ciümèntu, de drentu cuèrtu da maùi a vista<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12219/|tìtolo=Chiesa di San Giovanni Bosco|léngoa=IT|vìxita=2026-05-30}}</ref>. ;Paròcchia de San Paulu * Gêxa de San Paulu: missa a meridiùn du sèntru, intu quartê növu cu'u mèximu numme, a l'è ina custrusiùn mudèrna, inandiâ du [[1976]], ch'u se n'è ti(r)àu sciü da prinsippiu a canònica e u primmu cian, duve(r)àu cumme gêxa pruviso(r)ia. Fra u [[1982]] e u [[1983]] u s'è finìu i travài, ch'i g'han dètu in tèitu a ciü ègue, rezüu da de trâve pusèi in sce duzze pilastri. Tantu a gêxa che u campanìn i sun de ciümèntu, de cu(r)û in sciu giancu, cun de mü(r)aje che drentu e sun ceghèi a ti(r)à l'öggiu versu l'atâ<ref>{{Çitta web|url=https://www.cittaecattedrali.it/it/bces/195-chiesa-di-san-paolo|tìtolo=Chiesa di San Paolo|léngoa=IT|vìxita=2026-08-18}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12223/|tìtolo=Chiesa di San Paolo|léngoa=IT|vìxita=2026-08-18}}</ref>. ;Paròcchia du Sacru Cö * Gêxa du Sacru Cö: dedicâ au Sacru Cö du Segnû, a se faccia in sce l'àsse de Vìa Nissa, dund'a l'è stèta ti(r)â sciü fra u [[1892]] e u [[1895]] da prugettu du [[Carlo Ponzo]]. Cunsacrâ ai 20 d'utubre du [[1895]], a l'è vegnüa paròcchia ai 10 d'agustu du [[1905]], cu'a sò faciâ d'ancöi ch'a l'è pe(r)ò du [[1925]]. Fèta int'ina mescciü(r)a fra u güstu rumanicu, pe'u ciü au de fö(r)a, e gòticu, cu'e culònne ch'u gh'è drentu, a g'ha trê navè e quattru atèi pe' parte, mèntre l'atâ magiû u l'è in travaju du [[Giovanni Sassi]]. U campanìn, du [[1902]], u l'è cuèrtu de tère cötte de tanti cu(r)ûi e u g'ha in scia punta ina stàttua de brunzu du Sacru Cö<ref>{{Çitta web|url=https://www.cittaecattedrali.it/it/bces/193-chiesa-del-sacro-cuore-di-gesu|tìtolo=Chiesa del Sacro Cuore di Gesù|léngoa=IT|vìxita=2026-08-18}}</ref>. * Capélla da Madònna de Lourdes: pensâ cumme sacra(r)iu, a se tröva drentu aa Cà du Mütilàu, ina custrusiùn dau güstu rasiunalista inaugü(r)â au primmu de lüju du [[1936]], prugettu du [[Cesare Genovese]] e de l'[[Augusto Toselli]]<ref>{{Çitta web|url=https://cuneofotografie.blogspot.com/2014/01/casa-del-mutilato.html|tìtolo=Casa dei mutilati e degli invalidi di guerra|léngoa=IT|vìxita=2026-08-18}}</ref>. * Capélla di Feruvê: au dì d'ancöi u se ghe tegne i incuntri de gêxe evangeliche, ciü che de manifestasiùi d'âtru genere<ref>{{Çitta web|url=https://www.lastampa.it/cuneo/2017/10/25/news/cuneo-polemica-in-consiglio-comunale-sul-centro-islamico-1.34408813/amp/|tìtolo=Cuneo, polemica in Consiglio comunale sul centro islamico|outô=Lorenzo Boratto|dæta=25 utubre 2017|léngoa=IT|vìxita=2026-08-18}}</ref>. <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> ChiesaDiBombonina.jpg|Vista da gêxa da Bombonina Chiesa di San Giuseppe, Borgo San Giuseppe, Cuneo, vista frontale.jpg|A gêxa de San Giüsèppe Chiesa di San Pio X, Cerialdo, Cuneo, vista frontale.jpg|San Piu X a Cerialdo Cappella di San Giacomo, Cerialdo, Cuneo, vista frontale.jpg|A capélla de San Giacumu Chiesa di San Defendente, Confreria, Cuneo, vista frontale.jpg|San Defendènte de Confreria </gallery> ;Paròcchia de Bombonina-Tetti Pesio * Gêxa de San Grâtu: a se tröva inta lucalitè de Tetti Pesio, a levante de Cuni, dund'u gh'è ascì ina capélla dedicâ au mèximu santu inta grangia di [[Órdine certozìn|certusìn]] de Pesio<ref>{{Çitta web|url=https://fondoambiente.it/luoghi/grangia-certosina-di-tetti-pesio|tìtolo=Grangia certosina di Tetti Pesio|léngoa=IT|vìxita=2026-08-19}}</ref>. A l'è a sêde de sta paròcchia, ch'a l'è dedicâ pe' cuntru a San Fransescu<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12233/|tìtolo=Chiesa di San Grato|léngoa=IT|vìxita=2026-08-19}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.diocesicuneofossano.it/wd-annuario-enti/zona-pastorale-valle-stura-964/parrocchia-san-grato-in-tetti-pesio-di-cuneo-41/|tìtolo=Parrocchia San Grato in Tetti Pesio di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2026-08-19}}</ref>. * Gêxa de San Matê e da Beâ Vèrgine di Du(r)ùi: a se tröva intu quartê de Bombonina, au nòrd-èst du sèntru. Quande che sta lucalitè a l'è vegnüa paròcchia, du [[1952]], u s'è pensàu de frabicà ina gêxa növa, ch'a servisse au pòstu da capélla da scignu(r)i duve(r)â fina a quellu mumèntu. Cumensâ du [[1955]], a sò faciâ a repia u güstu rumanicu e, de drentu, a g'ha ina cianta a crûxe latìna, cu'in atâ de marme(r)u e de mü(r)aje gianche, sènsa gua(r)i de decu(r)asiùi<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12222/|tìtolo=Chiesa di San Matteo e Beata Vergine Addolorata|léngoa=IT|vìxita=2026-08-19}}</ref>. ;Paròcchia de Borgo San Giuseppe * Gêxa de San Giüsèppe: missa inta lucalitè ch'a pìa u numme da stu santu, vegnüa paròcchia dau [[1936]], a sò custrusiùn a l'è cumensâ dui ànni de dòppu ma, du [[1943]], a l'è stèta derucâ dai bumbardamènti. Rangiâ du [[1950]]-[[1954]], a l'è stèta finìa du [[1987]]-[[1989]] segundu u primmu prugettu de l'inzegnê Toselli, bèn che cun de decu(r)asiùi de mênu. A gêxa a se mustra cu'in frunte fiancàu da dui campanìn binélli, mèntre de drentu a g'ha ina furma a crûxe latìna, cu'a navâ cuèrta da 'na votta a butte e, intu presbite(r)iu, l'atâ magiû fètu du [[1989]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12220/|tìtolo=Chiesa di San Giuseppe|léngoa=IT|vìxita=2026-08-19}}</ref>. ;Paròcchia de Cerialdo * Gêxa de San Piu X: a l'è ina gêxa mudèrna, sêde da paròcchia de Cerialdo, lucalitè ch'a se tröva au nòrd-òvest du sèntru de Cuni<ref>{{Çitta web|url=https://www.diocesicuneofossano.it/wd-annuario-enti/zona-pastorale-cuneo-oltrestura-961/parrocchia-san-pio-x-in-cerialdo-di-cuneo-46/|tìtolo=Parrocchia San Pio X in Cerialdo di Cuneo|outô=Diocexi de Cuni-Fusàn|léngoa=IT|vìxita=2026-08-28}}</ref>. * Capélla da Madònna du Rusa(r)iu: a fa parte du cumplessu de vìlla Oldofredi Tadini, a setentriùn de Cerialdo, dund'a l'è stèta frabicà du [[1764]] dai Mocchia de San Michê, i sò pruprieta(r)i inte quelli ànni, in moddu che i cuntadìn du pòstu i puxevan sentì a messa sènsa andâsene fina daa paròcchia, che alantu(r)a a l'é(r)a a Passatore. A capélla, asemme aa vìlla, a l'è stèta brüxâ dai fransesi du [[1799]], pe' êsse dunca rangiâ du [[1802]]; quand'u s'è custruìu ascì u nicciu pe'e relicchie du beàu [[Angelo Carletti]] da [[Chivasso|Chivassu]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.villaoldofreditadini.it/?La_Villa___Il_Fantasma___La_Storia_del_Fantasma|tìtolo=Villa Oldofredi Tadini: La Storia del Fantasma|léngoa=IT|vìxita=2026-09-20}}</ref>. * Capélla de San Giacumu: a se tröva a meridiùn de Cerialdo, fiancâ da 'n giardìn pübbriu. U pà ch'a secce stèta fabricà pe'a primma votta du [[1041]] ma, truvanduse int'ina pusisiùn strategica, a l'è stèta derucâ intu cursu di asêdi de Cuni, pe' êsse turna custruìa dai cuntadìn de ste tère. Rangiâ cun l'intervèntu de gènte da lêva du [[1924]], cumpresu u prève don Ugo Bessone, de drentu a cunserva di travài de legnu fèti dau scurtû Beppe Viada, de Cuni<ref>{{Çitta web|url=https://laguida.it/2026/07/04/un-giardino-di-cerialdo-candidato-luogo-del-cuore-fai|tìtolo=Il giardino della cappella di San Giacomo a Cerialdo candidato "Luogo del cuore FAI"|dæta=4 lüju 2026|léngoa=IT|vìxita=2026-08-20}}</ref>. ;Paròcchia de Confreria * Gêxa de San Defendènte: sêde da paròcchia pe'a frasiùn de Confreria, a l'è stèta ti(r)â sciü, cu'ina primma capeletta, du [[1623]], pe' pià u pòstu d'in pilùn dedicàu au mèximu santu. Dutâ de campanìn dau [[1683]], tèmpu du [[XVIII secolo|Settesèntu]] a l'è stèta slargâ cun pa(r)eggi intervènti ma, quandu che du [[1897]] u paìse u l'è vegnüu paròcchia, u s'è pensàu da frabicà ina gêxa növa, cunsacrâ ufisialmènte ai 26 de mazzu du [[1926]]. A faciâ, spartìa da finte culònne, a se mustra cu'in barcùn reundu e in porteghettu avansàu davanti au purtâ, mèntre de drentu a gêxa a g'ha di pilastri ch'i ne spartiscen e trê navè, cu'in presbite(r)iu issàu de trèi sca(r)ìn e in fundu a mezzu serciu<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12170/|tìtolo=Chiesa di San Defendente|léngoa=IT|vìxita=2026-08-21}}</ref>. <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Chiesa della Madonna delle Grazie, Madonna delle Grazie, Cuneo, vista frontale.jpg|A gêxa da Madònna de Grassie Cuneo - chiesa parrocchiale di Madonna dell'Olmo, vista frontale.jpg|A Madònna de l'Urmu San Grato, Madonna dell'Olmo, Cuneo, vista frontale.jpg|San Grâtu aa Madònna de l'Urmu Chiesa di San Giovanni Battista, Passatore, Cuneo, vista frontale.jpg|A gêxa de San Giuànni u Batìsta I-CN-Ronchi.JPG|San Lu(r)ènsu de Ronchi </gallery> ;Paròcchia de Madonna delle Grazie * Gêxa da Madònna de Grassie: inta frasiùn cu'u mèximu numme, au de là du Gessu dau sèntru de Cuni, a l'è stèta issâ du [[1941]], da prugettu de l'inzegnê Martino Gallo, mèntre u campanìn u l'è stètu finìu du [[1947]] e u ciasâ du [[1955]]. In scia drìta du presbite(r)iu, du [[1990]], u s'è recavàu ina capélla, prugetâ da l'architèttu Franco Fogliacco, mèntre du [[2001]] u s'è missu in növu purtâ in regordu du giübileu de l'ànnu de primma<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12216/|tìtolo=Chiesa della Madonna delle Grazie|léngoa=IT|vìxita=2026-08-21}}</ref>. ;Paròcchia de Madonna dell'Olmo * Gêxa da Madònna de l'Urmu: missa in scia zìna de mancìna du [[Stü(r)a (sciümme)|Stü(r)a]], a setentriùn du sèntru de Cuni, a fa parte d'in gran cumplessu furmàu ancù da vìlla Tornaforte e u sò parcu. Frabicâ du [[1593]]-[[1595]] au pòstu d'in antìgu pilùn, intu scitu d'in'apa(r)isiùn da Madònna a in surdumüttu, a gêxa a l'è stèta prugetâ da l'[[Ercole Negri di Sanfront]]. Pe'a sò pusisiùn strategica a l'ha patìu i dànni de tante bataje e, tèmpu di fransesi, a l'è stèta sachezâ e serâ ae funsiùi. A l'è stèta dunca rangiâ in scia mitè de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], piandu cuscì e sò furme d'ancöi. Daa cianta a crûxe latìna e a 'na sula navâ, a cunserva u quaddru miraculusu da ''Madònna de l'Urmu fra i santi Fransescu e Benardu'', di primmi du [[XVI secolo|Sinquesèntu]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.cittaecattedrali.it/it/bces/281-chiesa-della-madonna-dell-olmo|tìtolo=Chiesa della Madonna dell'Olmo|léngoa=IT|vìxita=2026-08-21}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.piemontesacro.it/santuari_cuneo/santuario_madonna_dell_olmo_cuneo.htm|tìtolo=Santuario Madonna dell’Olmo (Cuneo)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-21}}</ref>. * Capélla de San Grâtu: missa in scia vìa veggia pe' [[Busca]], fètu dund'u gh'é(r)a zà in pilùn dedicàu au santu<ref>{{Çitta web|url=https://www.prolocomdo.com/storia/|tìtolo=La Storia della Frazione|outô=Proloco MDO|léngoa=IT|vìxita=2026-08-21}}</ref>. ;Paròcchia de Passatore * Gêxa de San Giuànni u Batìsta: a paròcchia da frasiùn a l'è stèta issâ inta segunda mitè du [[XVIII secolo|Settesèntu]], au pòstu da veggia capélla de Santa Ma(r)ìa, mèntre e sò decu(r)asiùi, travaju du [[Giuseppe Toselli]], e sun stète finìe du [[1844]]. A se mustra cu'ina strutü(r)a ciütòstu semplice, spartìa inte trê navè sènsa de decu(r)asiùi gua(r)i fìn, mèntre l'artâ a l'è stètu sustituìu du [[1956]]. In sce mü(r)aje du drentu au campanìn u se pò vegghe ina pitü(r)a da Madònna cu'u Bambìn che, de prubabile, a l'è scampâ fìn dau [[XVI secolo|Sinquesèntu]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12171/|tìtolo=Chiesa di San Giovanni Battista|léngoa=IT|vìxita=2026-08-21}}</ref>. ;Paròcchia de Roà Canale * Gêxa de l'Imaculâ Cuncesiùn de Ma(r)ia Santìscima: gêxa da paròcchia de Roà Canale, a l'è stèta frabicâ du [[1927]] in sce prugettu de l'inzegnê [[Antonio Toselli]], inglubandughe a capélla ciü antìga ch'u gh'é(r)a fìn dau [[XVIII secolo|Settesèntu]], ch'u se ne vegghe di resti inte mü(r)aje. A gêxa a l'è fèta int'in stìle repiàu dau rumanicu, a g'ha ina furma a retangulu inte trê navè, cun di pilastri curinsi, mèntre au fundu a g'ha in artâ de marma(r)u de güstu neuclascicu, cu'in quaddru de l'Imaculâ du [[Luigi Morgari]] du [[1921]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12165/|tìtolo=Chiesa dell'Immacolata Concezione di Maria Santissima|léngoa=IT|vìxita=2026-08-21}}</ref>. ;Paròcchia de Roata Rossi * Gêxa de San Ròccu: a l'è a sêde da paròcchia de Roata Rossi, frasiùn ch'a se tröva a setentriùn du sèntru de Cuni, dund'a l'è missa a faciâse in sca vìa veggia pe' Busca<ref>{{Çitta web|url=https://www.diocesicuneofossano.it/wd-annuario-enti/zona-pastorale-cuneo-oltrestura-961/parrocchia-san-rocco-in-roata-rossi-di-cuneo-47/|tìtolo=Parrocchia San Rocco in Roata Rossi di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2026-08-22}}</ref>. Fundâ cumme capélla de campagna, de dòppu du [[1639]], cun l'intitulasiùn ai santi Ròccu e Andrea, a l'é(r)a in parte intu terito(r)iu da paròcchia de Passatore e pe' in tòccu inte quella de San Benignu. Passâ du [[1807]] daa diocexi de Fusàn inte [[Diocexi de Munduvì|quella de Munduvì]] e, du [[1817]], inte quella de Cuni, du [[1897]] a l'è stèta issâ a paròcchia pe' sò cuntu<ref name=":3">{{Çitta web|url=https://www.diocesicuneofossano.it/bibliografia-diocesana/parrocchie/|tìtolo=Parrocchie|outô=Diocexi de Cuni-Fusàn|léngoa=IT|vìxita=2026-08-22}}</ref>. ;Paròcchia de Ronchi * Gêxa de San Lu(r)ènsu: a sêde da paròcchia de Ronchi, a l'è faciâ in scia SS231, pe'u sò tòccu da Cuni a [[Fusàn]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.diocesicuneofossano.it/wd-annuario-enti/zona-pastorale-cuneo-oltrestura-961/parrocchia-san-lorenzo-in-ronchi-di-cuneo-42/|tìtolo=Parrocchia San Lorenzo in Ronchi di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2026-08-22}}</ref>. A l'è sêde de paròcchia dau [[1595]], intitulâ ai santi Lu(r)ènsu e Benardu, quand'a l'è stèta destacâ da quella de Passatore; du [[1822]] a l'ha persu u terito(r)iu da Madònna de l'Urmu, vegnüa ina paròcchia pe' cuntu sò<ref name=":3" />. * Gêxa de Sant'Ànna: inta lucalitè de Cascìna Colombaro<ref>{{Çitta web|url=https://www.beweb.chiesacattolica.it/edificidiculto/edificio/12118/|tìtolo=Chiesa di Sant'Anna|léngoa=IT|vìxita=2026-08-22}}</ref>.<br /> <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:Chiesa di San Pietro del Gallo, San Pietro del Gallo, Cuneo, vista frontale.jpg|Faciâ da gêxa de San Pe(r)u Immaggine:Chiesa di San Rocco, San Rocco Castagnaretta, Cuneo, vista frontale.jpg|A gêxa de San Ròccu </gallery> ;Paròcchia de San Benigno * Gêxa de San Benignu: sta gêxa, ch'a dà de numme aa lucalitè intrega, a g'ha de u(r)igine bèn antìghe, cu'a sò strutü(r)a rumanica ch'a ne vegne dau [[XIII secolo|Duxèntu]]. Du [[XIV secolo|Trexèntu]] u gh'è stètu pe(r)ò levàu i marme(r)i pe' duve(r)âli inta custrusiùn da gêxa de [[Fusàn]], mèntre du [[XV secolo|Quattrusèntu]] a l'è stèta rangiâ a növu. A l'imprinsippiu a l'è nasciüa cumme in priu(r)àu di [[Órdine de Sàn Benéito|benedetìn]] ae dipendènse de l'[[abasìa de Fruttuaria]] ma, du [[1604]], a l'è intrâ a fà parte da [[Diocexi de Sann-a-Noi|diocexi de Fusàn]] cumme paròcchia, mèximu tèmpu ch'u n'è stètu ti(r)àu sciü a votta. A l'ürtimu, de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], u gh'è stètu fètu e decu(r)asiùi de drentu, e capélle rembèi ae mü(r)aje e a faciâ cumme ch'a se vegghe au dì d'ancöi, tütta cuèrta de maùi<ref name=":3" /><ref>{{Çitta web|url=https://www.chieseromaniche.it/Schede/1420-Cuneo-San-Benigno.htm|tìtolo=Chiesa di San Benigno - Cuneo Frazione San Benigno (CN)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-31}}</ref>. * Gêxa de Ma(r)ia Imaculâ: a se tröva int'ina cascìna inta lucalitè de Tetti Rubatto, a punènte de San Benignu. ;Paròcchia de San Pietro del Gallo * Gêxa de San Pe(r)u: mensunâ pe'a primma votta du [[1664]] cumme ina capélla de campagna, e sò u(r)igine e sa(r)ean da ligà aa presènsa d'in veggiu pilùn ch'u mustrava ina pitü(r)a de [[Sàn Pê|San Pe(r)u]] cu'in gallu. A l'è stèta issâ a paròcchia du [[1819]], a primma a êsse creâ inta növa diocexi de Cuni, pe vegnì slargâ du [[1832]], quand'u s'è purtàu ciü in âtu a votta e frabicàu e capelette dae parte e u co(r)u. Inta segunda mitè de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] de drentu a l'è stèta pitü(r)â a frescu dai pitûi Gautier e Agnese, mèntre a sò faciâ a l'ha piàu e sò furme d'ancöi cun di travai du [[1879]]<ref name=":3" /><ref>{{Çitta web|url=https://www.cittaecattedrali.it/it/bces/276-chiesa-di-san-pietro-apostolo|tìtolo=Chiesa di San Pietro Apostolo|léngoa=IT|vìxita=2026-08-31}}</ref>. ;Paròcchia de San Rocco Castagnaretta * Gêxa de San Ròccu: a l'è stèta custruìa inta lucalitè ch'a ne pìa u numme, finìu a [[Pèsta néigra|pèste]] du [[1630]], pe' vutu da pupulasiùn e vuluntè du prève Giacomo Riberi de [[Entracque]], ch'u g'ha dìtu a primma messa du [[1632]]. Finìa inte l'ànnu de dòppu, a l'è stèta issâ a paròcchia dau vescu de Munduvì e a nu l'è cangiâ gua(r)i cu'u tèmpu. A ògni moddu, du [[1937]] u s'è cumensàu a frabicà ina gêxa növa nu gua(r)i da distante, cunsacrâ numma che du [[1956]], mèntre quella veggia a l'ha finìu pe' êsse caciâ zü intu dixèmbre de quellu ànnu, e u n'è restàu numma che u campanìn<ref>{{Çitta web|url=https://www.cittaecattedrali.it/it/bces/197-chiesa-di-san-rocco|tìtolo=Chiesa di San Rocco|léngoa=IT|vìxita=2026-08-31}}</ref>. * Gêxa du Santìscimu Numme de Ma(r)ia: a se tröva inta burgâ da Cruxetta, raxùn ch'a a fà cunusce cumme a capélla da Cruxetta ascì, pròpiu in sci cunfìn fra Cuni e [[Burgu San Darmàssu]], custruìa du [[1180]] segundu ina targa ch'a gh'è missa. Ciamâ du [[1755]] cumme a capélla de "Salvagna" o "Salvaggia", intu tèmpu u gh'è stètu rembàu de âtre custrusiùi, cumme ina stansia picìna dunde fòscia u ghe staxeva in e(r)emittu. De drentu a l'é(r)a decu(r)â cu'ina pitü(r)a gòtica ch'u ne restàu numma che di tòcchi, mèximu güstu duve(r)àu inta figü(r)a de Ma(r)ìa ch'a se pò vegghe in simma a l'artâ<ref>{{Çitta web|url=https://laguida.it/2025/08/15/la-cappella-della-crocetta-sullantica-strada-che-divideva-cuneo-da-borgo|tìtolo=La Cappella della Crocetta sull'antica strada che divideva Cuneo da Borgo|dæta=15 agustu 2025|léngoa=IT|vìxita=2026-08-31}}</ref>. ;Paròcchia de Spinetta * Gêxa da Nativitè de Ma(r)ia Santìscima ;Âtre architetü(r)e * Veggiu cunvèntu de San Fransescu * Veggia gêxa de San Tumaxu * Veggia gêxa de San Giuànni Deculàu * Scinagoga de Cuni === Architetü(r)e sivìli === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Immaggine:Cuneo - Palazzo della Prefettura - 2025-09-26 12-42-03 001.jpg|U palàssiu da Prefetü(r)a Immaggine:PiazzaGalimberti-Cuneo3.jpg|U palàssiu du Tribünà Immaggine:Cuneo palazzo vescovile.jpg|U palàssiu du Vescu </gallery> * Palàssiu Alberti * Palàssiu Andreis di Mondrone * Palàssiu-Cà Galimberti * Palàssiu Delfino * Palàssiu Delfino di Trivero * Palàssiu da Banca d'Italia * Palàssiu da Prefetü(r)a * Palàssiu da Pruvinsa * Palàssiu da Stasiùn * Palàssiu da Tûre, cu'a Tûre Sivica * Palàssiu du Municìpiu * Palàssiu du Tribünà * Palàssiu du Vescu * Palàssiu Pascale di Nuceto, dapöi Audiffredi * Palàssiu Rubatti di Toricella * Palàssiu Scotti di Sauze * Palàssiu Taricchi di Stroppo * Teâtro Toselli * Palàssiu Uffici Finanziari PUF * Vìlla Oldofredi Tadini * Vìlla Tornaforte * Munümèntu au Giuseppe Barbaroux * Munümèntu aa cunfruènsa du Stü(r)a e du Gessu * Munümèntu aa rexistènsa ==== Pòrteghi ==== {{Çitaçión||''[[:pms:s:Giovanni Cerutti/Canson/Sota ij pòrti 'd Coni|Ij pòrti 'd Coni]]''|Là sota ij pòrti 'd Coni, là sota ij pòrti neuv,<br />a-i é na bela, bela bionda, larà, ch’a vend ij parapieuv.|lingua=PMS}} [[Immaggine:Portici di Cuneo.jpg|miniatura|I pòrteghi de Cuni]] Cuni a g'ha ciü o mêno öttu chilòmetri de pòrteghi inte tüttu, de lungu impurtanti inta vìtta da sitè e pe'i sò cumèrci<ref>{{Çitta web|url=https://viaggi.corriere.it/itinerari-e-luoghi/cards/portici-ditalia-le-passeggiate-nel-cuore-di-10-citta/?img=2|tìtolo=Sotto i portici più eleganti d'Italia: passeggiate nel cuore di 10 città|outô=Luca Sartori|dæta=17 nuvèmbre 2023|léngoa=IT|vìxita=2025-12-10}}</ref>. Segundu a sò u(r)igine, sti pòrteghi i se ponen spartì inte trèi mumènti de custrusiùn: i pòrteghi de Vìa Rumma e da sitè veggia i ne vegnen da l'etè de mezzu fina au Sei-Settesèntu e l'etè ba(r)òcca, quelli de Ciàssa Galimberti i g'han de cuntru in impiantu de l'Öttusèntu mèntre, daa fìn de l'ürtima guèra mundiâle, i se sun stèti tracièi i pòrteghi de Cursu Nissa e de sò travèrse. Cuni a l'è a quarta sitè de l'Italia pe'a lunghessa di sò pòrteghi, dòppu numma che [[Bologna|Bulògna]], [[Turin|Tü(r)ìn]] e [[Padova|Pàduva]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.ecoditorino.org/quali-sono-le-citta-con-piu-portici-in-italia.htm|tìtolo=Quali sono le città con più portici in Italia?|outô=Emanuel Silci|dæta=19 arvì 2024|léngoa=IT|vìxita=2025-12-10}}</ref>. === Architetü(r)e militâri === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Cuneo – Caserma Vittorio Emanuele II (xilografia).jpg|A caserma Vittorio Emanuele II, [[1893]] Targa Via Cesare Battisti, Cuneo.jpg|Targa au Cesare Battisti in scia caserma ch'a gh'è dedicâ </gallery> * Caserma "Cesare Battisti": nasciüa in gì(r)u au [[1889]] cumme caserma "Vittorio Emanuele II", a l'è stèta fabricâ da fiancu da caserma "generâle Antonio Cantore", ciü antìga, pe' furmà in cumplessu ünicu. Fra i quattri fabrichèi ch'i furmavan sta caserma, quellu ciü a punènte, de ciü prexu pe' êsse duve(r)àu pe'i servissi e di ufissi, u l'è vegnüu a sêde de l'[[Archiviu de Stàttu de Cuni]]<ref>{{Çitta web|url=https://artbonus.gov.it/1431-archivio-di-stato-di-cuneo.html|tìtolo=Archivio di Stato di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2026-03-22}}</ref>. * Caserma "Gonzaga": missa inte Cursu Soleri, a l'è ancù duve(r)â cumme sêde du cumandu di carabinèi pe'a pruvinsa de Cuni<ref>{{Çitta web|url=https://www.cuneodice.it/eventi/cuneo-e-valli/caserma-gonzaga-aperta-al-pubblico_3514.html|tìtolo=Caserma "Gonzaga" aperta al pubblico|dæta=3 nuvèmbre 2016|léngoa=IT|vìxita=2026-03-22}}</ref>. === Müsei === <gallery mode="packed" widths="150" heights="150"> Cuneo - Museo Casa Galimberti - Marcok 2024-10-11 001 015.jpeg|U Müseu Cà Galimberti Cuneo - Museo civico di Cuneo - Marcok 2024-10-11 022.jpeg|Müseu Sivicu de Cuni Cuneo, Museo Diocesano San Sebastiano Interno Sala di San Giacomo, veduta d'insieme con ex voto.jpg|Sâla de San Giacumu, Müseu Diucesàn </gallery> * Müseu Cà Galimberti: u se tröva drentu au palàssiu Osasco, intu scitu ch'u l'é(r)a da famìa Galimberti e intu scagnu de l'aucattu e partigiàn [[Duccio Galimberti]]. Lì, u gh'è in mustra a culesiùn d'ope(r)e d'arte da famìa, ciü che a sò bibliutêca e archiviu<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.cuneo.it/vivere-il-comune/luoghi/museo-casa-galimberti/|tìtolo=Museo Casa Galimberti|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2026-03-22}}</ref>. * Müseu Sivicu: u müseu da sitè, da-i [[Anni 1980|ànni '80]] u tröva de pòstu intu cumplessu de San Fransescu e u campa insemme de testimunianse in scia sto(r)ia de Cuni dau sò imprinsippiu fin'au dì d'ancöi. Furmàu da pa(r)eggi fundi, u g'ha fina de bibliutêca e de archiviu stò(r)icu<ref>{{Çitta web|url=https://www.cuneocultura.it/musei/museo-civico-di-cuneo/informazioni/|tìtolo=Museo civico di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2026-03-22}}</ref>. * Müseu Diucesàn "San Bastiàn": inta Cuntrâ Munduì, u l'è missu intu cumplessu de San Bastiàn, cu'e ciü tante ope(r)e mustrèi intu müseu ch'e ne vegnen da stu lì e daa cungrega ch'a gh'axeva de sêde<ref>{{Çitta web|url=https://www.museodiocesanocuneo.it/|tìtolo=Il percorso espositivo|outô=Müseu Diucesàn "San Bastiàn"|léngoa=IT|vìxita=2026-03-22}}</ref>. * Müseu feruviàriu: u se tröva inta [[stasiùn de Cuni]] e u se ghe pò vegghe tante testimunianse in scia sto(r)ia de feruvìe a Cuni, cun tantu de vestì e beretti da feruvê, manifesti, papèi e futugrafìe. De ciü, au de fö(r)a u gh'è in vagùn du [[1943]] e ina veggia [[Lucumutìva FS E.551|lucumutìva E.551]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20120929010308/http://www.dlfcuneo.net/museo.html|tìtolo=Il Museo Ferroviario di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2026-03-22}}</ref>. * Memu(r)iâle Divixùn Arpìna "Cuneense": inta veggia [[stasiùn de Cuni Gessu]], u mette in mustra memo(r)ie e testimunianse da "Cuneense" e di mòrti in guèra de tütta a pruvinsa, cun di repèrti de quelli tèmpi<ref>{{Çitta web|url=https://www.memocuneense.it/|tìtolo=Memoriale Divisione Alpina Cuneense|léngoa=IT|vìxita=2026-03-22}}</ref>. === Natü(r)a === * Parcu da Zuentù * Parcu da Rexistènsa * Parcu fluviâle Gessu e Stü(r)a * Parcu Munvìsu * Giardìn "Piazza della Libertà" * Parcu da Castagna * Giardìn "Dino Fresia" * Giardìn "Don Cesare Stoppa" * Giardìn "Lalla Romano" * Giardìn "Villa Sarah" * Parcu Parri == Cultü(r)a == === Istrusiùn === ;Bibliutêche [[Immaggine:Biblioteca civica di Cuneo - cortile 01.jpg|miniatura|U curtì da Bibliutêca Sivica]] A Cuni e ghe sun 17 bibliutêche<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20160305093342/http://www.comune.cuneo.gov.it/fileadmin/comune_cuneo/content/amm_organiz/cultura/biblioincitta/Pieghevole_Biblioincitta.pdf|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteche della Città di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>, tütte drentu aa réa da sitè, ch'a se ciamma ''Biblioincittà''<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20130127161018/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta.html|tìtolo=Biblioincittà|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. Intu detaju, ste chi e sun: * Bibliutêca de l'Alliance Française: a campa di tèsti pe'u stüddiu e pe' mustrà a [[Lengua françéise|lengua fransese]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210353/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-dellalliance-francaise.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca dell'Alliance Française di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca de l'asuciasiùn APICE: furmâ da 1.500 vulümmi, a campa du mate(r)iâle dedicàu a l'[[Union Europea|Uniùn Eurupea]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210355/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-dellassociazione-apice.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca dell'Associazione APICE di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca di matetti e di fiöi: a g'ha numma che di scrìti dedichèi pe'i fiöi fra 0 e 14 ànni<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210319/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-dei-bambini-e-dei-ragazzi.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca dei Bambini e dei Ragazzi|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca du [[Club arpin italian|Clüb Arpìn Italiàn]] "A. Borsi": a l'è dedicâ a l'arpinismu e aa muntagna in gene(r)âle<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210331/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-del-club-alpino-italiano-a-borsi.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca del Club Alpino Italiano A. Borsi di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca da Came(r)a de Cumèrciu: a cunsèrva libbri e reviste de genere ecunòmicu e stò(r)icu-ecunòmicu, ciü che u fundu bibliugraficu da sêde da Banca d'Italia a Cuni<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210349/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-della-camera-di-commercio.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca della Camera di Commercio di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca du sèntru de ducumentàsiu spurtiva: a se tröva inta sêde du CONI pe'a pruvinsa<ref>{{Çitta web|url=https://archive.is/20121219024220/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-del-centro-di-doc-sportiva.html|tìtolo=Biblioteca del Centro di Documentazione Sportiva|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca du sèntru stüddi da fundasiùn Càscia de risparmiu de Cuni<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210324/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-del-centro-studi-fond-crc.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca del Centro Studi della Fondazione CRC di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca Sivica: a l'è a bibliutêca sivica ciü antìga du Piemunte, fundâ du [[1802]], e a l'ha ina culesiùn de ciü de 300.000 vulümmi. A l'è ascì ina sêde de depôxitu legâle e u sèntru da réa sitadìna<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210116/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-civica-di-cuneo.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca Civica di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca pe'i fiöi de Cuni süd: intu sèntru cumerciâle de Cuni 2, a l'è turna ina bibliutêca pe'i letûi fra 0 e 14 ànni<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210409/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-per-ragazzi-di-cuneo-sud.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca per Ragazzi di Cuneo Sud|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca du Cunservato(r)iu "G. F. Gherdini"<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210335/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-del-conservatorio-g-f-ghedini.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca del Conservatorio G. F. Ghedini di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca diucesâna: intu semina(r)iu vescuvìle<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210359/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-diocesana.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca Diocesana di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca de l'Istitüu Stò(r)icu da Rexistènsa: a se tröva intu sèntru de ducumentasiùn teritu(r)iâle e a campa du mate(r)iâle bibliugraficu dedicàu aa sto(r)ia cuntempuranea<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210406/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-ist-storico-resistenza.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca dell'Istituto Storico della Resistenza di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca da Müseu Cà Galimberti: missa insemme daa famìa Galimberti a partì daa fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210339/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-del-museo-casa-galimberti.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca del Museo Casa Galimberti di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca du Cumplessu munümentâle de San Fransescu: a cunsèrva du mate(r)iâle dedicàu ai bêni cultü(r)âli<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210117/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-compl-monum-san-francesco.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca del Complesso Monumentale di San Francesco di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca du prugetti fiö: intu sèntru de ducumentasiùn teritu(r)iâle, a l'è dedicâ ai fiö fra 14 e 18 ànni<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210344/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-del-progetto-adolescenti.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca del Progetto Adolescenti di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca universcita(r)ia de Cuni: u g'ha du pübricasiùi in sce mate(r)ie mustrèi inta sêde de Cuni de l'Üniverscitè de Tü(r)ìn<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150923210414/http://www.comune.cuneo.gov.it/cultura/biblioincitta/biblioteca-universitaria-cuneese.html|tìtolo=Biblioincittà: Biblioteca Universitaria Cuneese di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. * Bibliutêca "Davide Cavaglion": a l'è dedicâ aa sto(r)ia de cumünitè ebraiche du Piemunte. ;Scö(r)e Intu terito(r)iu du cumün de Cuni i se trövan 10 asili statâli e 13 privèi, 19 scö(r)e elementâ(r)i (üna privâ), 7 scö(r)e medie (üna privâ), 11 scö(r)e segunda(r)ie de segundu graddu e 5 istitüi de furmasiùn prufesciunâle, cumpresu ün ch'u l'è du cumün. I primmi trèi livélli de scö(r)e prima(r)ie i sun spartìi fra i sinque istitüi cumprensivi "Corso Soleri", "Via Sobrero", "Viale Angeli", "Oltrestura" e "Borgo San Giuseppe", mèntre e segunda(r)ie e sun u magistrâle "E. De Amicis", u tecnicu cumerciâle "F. Bonelli", u tecnicu indüstriâle "M. Delpozzo", l'istitüu d'istrusiùn superiûre "S. Grandis", u scientificu e clascicu "S. Pellico - G.Peano", l'I.I.S. "Bianchi - Virginio" e l'I.I.S. "Virgino - Donadio"<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.cuneo.it/wp-content/uploads/2025/10/SEDI-ISTITUTI-SCOLASTICI.pdf|tìtolo=Sedi istituti scolastici|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2025-12-11}}</ref>. De ciü, a Cuni a gh'è ina sêde destacâ de l'Üniverscitè de Tü(r)ìn, u cunservato(r)iu "Giorgio Federico Ghedini", l'Academia de Bèlle Arte e l'Istitüu Universcita(r)iu pe' mediatûi lenguistichi "A. Macagno". === Parlà de Cuni === U [[parlà de Cuni]] u l'è ina va(r)ietè da [[Léngoa piemontéize|lengua piemuntese]], cunscide(r)àu cumme parte du piemuntese de punènte e tòstu pa(r)eggiu au [[parlà de Tü(r)ìn]]. Au dì d'ancöi, inta sitè nu se ghe parla ancù gua(r)i de Cuni, mèntre a situasiùn a l'è in pôcu meju inte frasiùi. === Cuxìna === U dûse tipicu de Cuni i sun i "[[cuneesi au rum]]", di ciculatìn fèti cun due negge de meringa ch'e g'han intu mezzu ina crema de ciculata fundènte e rum, tütte cuèrte de ciculata fundènte. Sti ciculatìn i sun stèti inventèi da l'Andrea Arione du [[1923]], ch'u n'ha depuxitàu u brevettu, e au dì d'ancöi i se ne ponen truvà inte de versciùi dife(r)ènti, cun o sènsa de licure<ref>{{Çitta web|url=https://www.lastampa.it/topnews/edizioni-locali/cuneo/2021/05/25/news/un-secolo-di-cuneesi-il-dolce-che-fa-sognare-golosi-in-tutto-il-mondo-1.40314156/|tìtolo=Un secolo di "cuneesi", il dolce che fa sognare golosi in tutto il mondo|dæta=15 mazzu 2021|léngoa=IT|vìxita=2026-01-13}}</ref>. == Ecunumia == L'ecunumia de Cuni, scibèn ch'a se secce strêta inti ànni, u l'è ancù ligâ au cumèrciu di prudòtti de l'[[Agricoltûa|agricultü(r)a]] e de l'[[Alevaménto|alevamèntu]], cu'u sò mercàu de béstie ch'u l'è ün di ciü impurtanti de l'Italia. E indüstrie ch'e se ghe trövan e sun pe'u ciü inti setùi da gumma, du vestì e da mecanica. A sitè a l'è ina destinasiùn pe'u türismu, survetüttu de tranxitu<ref name=":1" />. == Manifestasiùi == * ''Mostra Regionale Zootecnica di Quaresima'': mustra de béstie fèta fina dau [[1952]] intu tèmpu de [[Qua(r)exima]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20241106184035/https://www.comune.cuneo.it/attivita-produttive/agricoltura-industria-artigianato-sanita-turismo/ufficio-agricoltura/mostre-agricole-mostra-regionale-zootecnica-di-quaresima.html|tìtolo=Mostre Agricole - Mostra Regionale Zootecnica di Quaresima|léngoa=IT|vìxita=2026-01-08}}</ref>. * ''Degustibus'': manifestasiùn de cuxìna ch'a mi(r)a de dà vûxe ai prudòtti tipichi de Cuni, ch'a se tegne, dau [[2010]], intu segundu fìn de setemâna de mazzu<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20150527121951/http://cuneo.degustibus.cuneo.it/|tìtolo=Degustibus|léngoa=IT|vìxita=2026-01-08}}</ref>. * ''La Fausto Coppi'': cumpetisiùn de briciclette pe' curidûi nu aspèrti, a l'è spartìa inti dui percursi da mediufundu e da granfundu. Fèta dau [[1987]], a cazze aa segunda dumenega de lüju<ref>{{Çitta web|url=http://www.faustocoppi.net/|tìtolo=La Fausto Coppi|léngoa=IT|vìxita=2026-01-08}}</ref>. * ''Cuneo Illuminata'': fèta dau [[2014]], de lüju, pe' l'ucaxùn u l'è decu(r)àu de lüxe cu'a müxica tütta Vìa Rumma e Ciàssa Galimberti<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://www.cuneoilluminata.eu/|tìtolo=Cuneo Illuminata|léngoa=IT|vìxita=2026-01-17}}</ref>. * ''Grande Fiera d'Estate'': manifestasiùn du genere de fe(r)e, a l'é(r)a inandià a Cuni fra a fìn d'agustu e l'imprinsippiu de setèmbre, dau [[1976]] fina du [[2019]]. Sta fe(r)a, che dau [[2010]] a g'ha u titulu de "Nasiunâle", a l'è spartìa inte sette sesiùi pe' argumèntu, e a cumprènde ascì di âtri evènti lighèi<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20180321193220/http://grandefieradestate.com/|tìtolo=Grande Fiera d'Estate|léngoa=IT|vìxita=2026-01-09}}</ref>. * ''Mirabilia International Circus & Performing Arts Festival'': in gran festival de arte da cìrcu, u se tegne turna fra a fìn d'agustu e i primmi de setèmbre<ref>{{Çitta web|url=https://www.festivalmirabilia.it/|tìtolo=Mirabilia International Circus & Performing Arts Festival|léngoa=IT|vìxita=2026-01-09}}</ref>. * ''Mostra Regionale Ortofrutticola Città di Cuneo'': a l'è ina manifestasiùn dedicâ ai prudòtti de l'agricultü(r)a da pruvinsa de Cuni. Sta mustra a cazze tütti i ànni inta primma mitè du mese de setèmbre e a l'è fèta inta frasiùn de San Rocco Castagnaretta<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20241106165759/https://www.comune.cuneo.it/attivita-produttive/agricoltura-industria-artigianato-sanita-turismo/ufficio-agricoltura/mostra-regionale-ortofrutticola-citta-di-cuneo.html|tìtolo=Comune di Cuneo - Portale Istituzionale - Mostra Regionale Ortofrutticola - Città di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2026-01-09}}</ref>. * ''Fiera Nazionale del Marrone'': a l'è ina manifestasiùn dedicâ aa [[castagna]] e ai prudòtti fèti cun sta lì, inandiâ intu tèrsu fìn da setemâna d'utùbre dau [[1999]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.marrone.net/|tìtolo=Fiera del Marrone|léngoa=IT|vìxita=2026-01-10}}</ref>. * ''Sono un uomo di mondo'': a tèrsa dumenega d'utùbre, dau [[1999]], u se tegne st'evèntu dedicàu a tütte e gènte ch'e l'han fètu u servissiu militâre a Cuni o ch'e l'han stüdiàu intu sò semina(r)iu<ref>{{Çitta web|url=http://www.uominidimondo.it/|tìtolo=Uomini di mondo|léngoa=IT|vìxita=2026-01-10}}</ref>. * ''Stracôni'': a l'è ina caminâ de ciü o mênu 7&nbsp;km fèta intu terito(r)iu du cumün, pe'u [[Parcu fluviâle Stü(r)a e Gessu|parcu fluviâle Gessu e Stü(r)a]], intu segundu fìn da setemâna de nuvèmbre; a se tegne tütti i ànni dau [[1978]]<ref>{{Çitta web|url=http://www.straconicard.it/|tìtolo=Stracôni|léngoa=IT|vìxita=2026-01-10}}</ref>. * ''Scrittorincittà'': ciamâ a ''Festa Europea degli autori'' fina du [[2002]], a l'è ina manifestasiùn de lete(r)atü(r)a ch'a cunsciste inte di incuntri fra i scritùi e i letùi, cun tantu de cunfe(r)ènse, di spetaculi, de mustre e di âtri evènti. ''Scrittorincittà'' a l'è inandiâ, dau [[1999]], intu tèrsu fìn da setemâna de nuvèmbre<ref>{{Çitta web|url=http://www.scrittorincitta.it/|tìtolo=Scrittorincittà|léngoa=IT|vìxita=2026-01-16}}</ref>. * ''IllumiNatale'': manifestasiùn pe' Natâle, cun di mercatìn, di spetaculi, preseppi e âtre ativitè<ref name=":2" />. == Sport == === Zögu du balùn === [[Immaggine:Stadio Fratelli Paschiero vista Tribuna Matteotti.jpg|miniatura|U stàddiu "Fratelli Paschiero", u campu de cà pe' l'AC Cuneo]] A squaddra de balùn ciü impurtante da sitè a l'è stèta l'[[Associazione Calcio Cuneo 1905]], fundâ du [[1905]] e ch'a l'ha zügàu pe'u ciü fra a Serie C e a Serie D, fina a quande, du [[2019]], a l'è finìa in falimèntu. De dòppu, u titulu spurtivu du "Cuneo" u l'è stètu rilevàu daa sucietè AC Cuneo 1905 Olmo, che au dì d'ancöi a zöga intu campiunàu de l'Ecelènsa. Fra e âtre sucietè, u se pò regurdà u gruppu spurtivu Saetta, nasciüu daa fuxùn fra a Beppino Nasetta e a Saetta, ch'u l'ha zügàu fina du [[2010]] intu [[Centro Sportivo Italiano|C.S.I.]] du pòstu, ciü che in segunda e in tèrsa categu(r)ìa cun de squaddre dai fiöi fina ai over 40<ref>{{Çitta web|url=https://www.cuneodice.it/sport/cuneo-e-valli/calcio-rimpatriata-tra-ex-allinaugurazione-del-museo-dedicato-alla-saetta_53532.html|tìtolo=Calcio, rimpatriata tra ex all’inaugurazione del museo dedicato alla Saetta|dæta=12 setèmbre 2021|léngoa=IT|vìxita=2026-01-20}}</ref>. Dapöi u gh'è ancù l'Auxilium Cuneo, u San Benigno, l'Olmense, u San Tarcisio, a Madonna delle Grazie, l'Olmo e u New Ronchi 2012, de squaddre ch'e zögan fra e categu(r)ìe du pòstu o regiunâli<ref>{{Çitta web|url=http://www.tuttocampo.it/Piemonte/CN/ElencoNews#!|tìtolo=Società calcistiche di Cuneo e provincia|léngoa=IT|vìxita=2026-01-20}}</ref>. De ciü, du [[2019]] u l'è nasciüu a "Scuola calcio Cuneo Oltrestura", ch'a mette insemme e frasiùi de San Benigno, San Pietro del Gallo, Roata Rossi e Passatore<ref>{{Çitta web|url=https://cuneoltrestura.it/chi-siamo/|tìtolo=Chi Siamo|léngoa=IT|vìxita=2026-01-20}}</ref>. A sitè de Cuni a pò vantà de quarche partecipasiùn a campiunèi de livéllu ciü âtu cu'a [[Cuneo Calcio Femminile]], fundâ du [[1985]], che defèti a l'ha zügàu due votte inta [[Serie A (dònne)|Serie A]], finèndu pe(r)ò pe' cedde u sò titulu spurtivu aa [[Juventus Football Club (dònne)|Juventus Women]] du [[2017]]. === Bricichette === Inta sitè de Cuni u gh'è finìu pa(r)egge votte üna de tappe du [[Gîo d'Italia|gì(r)u d'Italia]] e, de ciü, de chi a l'è partìa a famusa tappa nüme(r)u 17 du gì(r)u du [[1949]], dunde u [[Fausto Coppi]] u l'ha guagnàu a maja rösa pe' êsse rivàu a [[Pinerolo|Pine(r)òllu]] cun 11'52" in sce [[Gino Bartali]]. A memo(r)ia de st'impresa lì, fèta traversandu e [[Còlla da Madalena|còlle da Madalena]], [[Còlla du Vars|du Vars]], [[Còlla de l'Izoard|de l'Izoard]], [[Còlla du Munginevru|du Munginevru]] e [[Còlla du Sestriere|du Sestriere]], stu percursu u l'è turnàu inte pa(r)egge edisiùi du gì(r)u. Cuni a l'è stèta ascì a partènsa d'ina tappa du [[Tour de France]], a nüme(r)u 16 de l'edisiùn du [[2008]], ch'a l'è finìa a [[Jausiers]], in [[Provensa|Pruvènsa]]<ref>{{Çitta web|url=https://newsfood.com/cuneo-granda-tour-2008-presentato-il-comitato-organizzatore/|tìtolo=Cuneo: "Granda Tour 2008", presentato il Comitato organizzatore|léngoa=IT|vìxita=2026-02-05}}</ref>. === Volley === [[Immaggine:PalazzettodellosportCuneo.jpg|miniatura|U palasettu du sport de San Rocco Castagnaretta]] A sucietè de [[volley]] de riferimèntu pe'a sitè, pe'i òmmi, a l'è stèta pe' tanti ànni u [[Piemonte Volley]], squaddra fundâ du [[1958]] cumme Cuneo Volley Ball Club e restâ in ativitè fina du [[2014]], rivandu a guagnà fina in scüdettu da mascima se(r)ie. Du [[2015]], quande ch'a s'è desfèta, u sò pòstu u l'è stètu piàu daa növa squaddra du [[Cuneo Volley]], ch'a l'ha cumensàu daa [[Serie B2 (volley òmmi)|Sé(r)ie B]] e che au dì d'ancöi a zöga inta [[Superlega (volley)|Superlega]]. Pe'e dònne, a squaddra da sitè a l'è a [[Cuneo Granda Volley]], che aù a zöga inta [[Série A1 (volley dònne)|Sé(r)ie A1]]. A Cuni, l'impiantu ciü impurtante pe' praticà stu sport, ch'u l'è ascì u sèntru spurtivu prinsipâle da sitè, u l'è u palasettu de San Rocco Castagnaretta, in campu cuèrtu ch'u pò tegnì fina a 4.700 spetatùi. === Balùn === In sport tipicu e da tradisiùn de Cuni u l'è u [[Balùn (zögu)|balùn]], cu'a squaddra da sitè ch'a l'è a Pallonistica Subalcuneo. Sta squaddra a zöga da fissu inta [[Sé(r)ie A (balùn)|Sé(r)ie A]], u mascimu livéllu du [[Campiunàu italiàn de balùn|campiunàu de balùn]], guagnàu dau Cuni bèn 15 votte, ciü che e 8 vito(r)ie inta [[Cuppa Italia (balùn)|Cuppa Italia de primma categu(r)ìa]]. U campu de cà da Subalcuneo u l'è u sferiste(r)iu "Francesco Capello", ina strutü(r)a du cumün cuèrta ch'a pò tegnì 1.290 persune. === Âtru === Pe'u [[Ballabanastra|basket]] a squaddra da sitè a l'é a Granda College Cuneo, ch'a l'è de cà inta palestra cumünâle de Borgo San Giuseppe e ch'a l'ha zügàu de lungu inta [[Serie C (basket òmmi)|Sé(r)ie C]] da regiùn. Pe'u [[rugby]], a Cuni u se tröva u Cuneo Pedona Rugby, ina squaddra ch'a zöga inta [[Serie C (rugby a 15)|Sé(r)ie C]] in sciu campu, du cumün, aa Madonna dell'Olmo. A Cuni u gh'è pöi u campu spurtivu "Walter Merlo", daa capacitè de 400 pòsti, ch'u g'ha ina pista a 6 cursie ciü che i atressi e e dutasiùi pe'e âtre discipline de l'[[atletica]]. == Aministrasiùn == === Scindichi de Cuni === [[Immaggine:I-CN-Cuneo13.JPG|miniatura|U palàssiu du cumün de Cuni]] {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu sitadìn|var-partîo=Partìu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Nòtte}} {{ComuniAmminPrec|1860|1862|Carlo Brunet||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1862|1862|Francesco Lovera||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1863|1863|Agostino Moschetti||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1863|1865|Carlo Brunet||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1866|1866|Agostino Moschetti||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1867|1868|Luigi Fabre||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1869|1872|Giacinto Ballario||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1872|1874|Agostino Moschetti||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1874|1884|Virginio Allione||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1885|1888|Giuseppe Calcagno||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1888|1905|Angelo Bocca||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1905|1907|Attilio Pirinoli||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1907|1907|Luigi Moschetti||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1907|1908|Giulio Bertoldi||Regiu cum.|}} {{ComuniAmminPrec|1908|1912|Luigi Fresia||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1912|1913|Marcello Soleri||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1913|1914|Marco Cassin||Pro-scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1914|1920|Luigi Fresia||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1920|1925|Antonio Bassignano||Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1925|1926|Vincenzo Gueli||Cum. pref.|}} {{ComuniAmminPrec|1926|1926|Ugo Franco||Cum. pref.|}} {{ComuniAmminPrec|1926|1927|Pietro Frigerio||Cum. pref.|}} {{ComuniAmminPrec|1927|1938|Giovanni Battista Imberti|PNF|Pudestè|}} {{ComuniAmminPrec|1938|1940|Michele Olivero|PNF|Pudestè|}} {{ComuniAmminPrec|1940|1941|Giovanni Marchetti|PNF|Pudestè f.f.|}} {{ComuniAmminPrec|1941|1941|Massimo Ferreri||Cum. pref.|}} {{ComuniAmminPrec|1941|1943|Carlo Viglino||Cum. pref.|}} {{ComuniAmminPrec|1943|1944|Antonio Bassignano||Cum. pref.|}} {{ComuniAmminPrec|1944|1944|Angelo Tua||Cum. pref.|}} {{ComuniAmminPrec|1944|1944|Pensiero Macciotta||Cum. pref.|}} {{ComuniAmminPrec|1944|1945|Andrea Caiani|PFR|Pudestè|}} {{ComuniAmminPrec|1945|1945|Armando Sartirana||Cum. pref.|}} {{ComuniAmminPrec|1946|1948|Ettore Rosa|CLN|Scindicu|<ref group="n.">Scindicu indicàu dau Cumitàu de Libe(r)asiùn Nasiunâle</ref>}} {{ComuniAmminPrec|1946|1948|Antonio Toselli|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1948|1951|Luigi Teresio Cavallo|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1951|8 zügnu 1965|Mario Delpozzo|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|8 zügnu 1965|1976|Tancredi Dotta Rosso|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|28 dixèmbre 1976|1985|Guido Bonino|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1985|1990|Elvio Viano|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|1990|1995|Giuseppe Menardi|[[Democraçîa Cristiann-a|DC]]|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|8 mazzu 1995|11 zügnu 2002|Elio Rostagno|Indipendènte|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|11 zügnu 2002|23 mazzu 2012|Alberto Valmaggia|DL - La Margherita|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|16 zügnu 2017|4 lüju 2022|Federico Borgna|Indipendènte|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrec|4 lüju 2022|''in càrega''|Patrizia Manassero|PD|Scindicu|}} {{ComuniAmminPrecFine}} === Gemelaggi === A sitè de Cuni a l'é binélla cun quelle de<ref>{{Çitta web|url=https://www.comune.cuneo.it/la-citta/storia/gemellaggi.html|tìtolo=Gemellaggi di Cuneo|outô=Cumün de Cuni|léngoa=IT|vìxita=2026-02-17}}</ref>: * {{Binelàggio|FRA|Nissa|1964|var-da-o=da-u}} * {{Binelàggio|DEU|Fürstenberg/Havel|1974|var-da-o=da-u}} * {{Binelàggio|SEN|Richard Toll|1986|var-da-o=da-u}} * {{Binelàggio|ARG|Santa Fe de la Vera Cruz|1991|var-da-o=da-u|Santa Fe (Argentinn-a)}} De ciü, a l'è binélla ascì cun<ref>{{Çitta web|url=https://www.ilpalio.org/aneddoti_selva03.htm|tìtolo=Gemellaggio Cuneo-Contrada Selva|léngoa=IT|vìxita=2026-02-17}}</ref>: * {{Scìnbolo|600px Verde e Arancione listati di Bianco.PNG}} [[Cuntrâ da Selva]], [[Senn-a|Siena]], da-u [[1959]] == Vìe de cumünicasiùn == === Stradde === [[Immaggine:Cuneo map.png|miniatura|Mappa cu'e stradde da pruvincia de Cuni]] L'[[Autustradda A33 (Italia)|Autustradda A33 Cuni-Asti]] a liga a sitè cu'a regiùn de fe(r)e de Cuni e cun l'[[Autustradda A6 (Italia)|Autustradda A6 Türìn-Savuna]]. Intu terito(r)iu du cumün de Cuni u se ghe tröva due sciurtie, ch'e sun quelle de Cuni Sèntru, ''Cuneo Centro'', e de Cuni Levante'', Cuni Est''. Fra e âtre stradde impurtanti ch'e se trövan a Cuni u gh'è a cuscì dìta ''Variante Est-Ovest'', che pe' dabùn a cûre in diresiùn Nord-Ovest/Sud-Est, e a stradda dìta a "bovesâna", ch'a se svilüppa in sciu percursu da veggia [[Feruvìa Cuni-Boves-Burgu San Darmassu|feruvìa Cuni-Boves]]. === Feruvìe === [[Immaggine:Stazione di Cuneo (2).jpg|sinistra|miniatura|U fabricàu da [[stasiùn de Cuni]]]] {{Véddi ascì|Stasiùn de Cuni|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}} A [[stasiùn de Cuni]] a l'è a stasiùn ciü impurtante da sitè; a l'è servìa da di treni regiunâli de [[Trenitalia]] pe'a [[Feruvìa Fusàn-Cuni|linea Fusàn-Cuni-Limùn-Vintimìa]] e de [[Arenaways]] pe'a [[feruvìa Savijàn-Salüssu-Cuni]], ch'i travajan intu cuntèstu du cuntrattu servissiu cu'a [[Piemonte|Regiùn Piemunte]]. Fina du [[1960]] sta linea a l'ha avüu in percursu dife(r)ènte, ch'u l'é(r)a quellu u(r)iginâle, atìvu cumme [[feruvìa Cuni-Boves-Burgu San Darmàssu]]. A [[Feruvìa Cuni - Vëntëmigl'|feruvìa Cuni-Vintimìa-Nissa]], cunusciüa cumme a "feruvìa de ma(r)aveje", a g'ha tòstu dui seculi e cu'u sò percursu a liga insemme u [[Piemonte|Piemunte]] cu'a [[Liguria|Ligü(r)ia]], pe' cûre cuscì dai munti au mâ e daa cianü(r)a aa còsta. Di âtri impianti ch'i se trövan inta sitè i sun a [[stasiùn de Cuni Gessu]], che fina du [[1937]] a l'è stèta a sula de Cuni, sènsa de traffegu da quande che, du [[2012]], a [[feruvìa Cuni-Munduvì]] a l'è stèta serâ. De ciü, u gh'è ancù a [[Stasiùn de Roata Rossi|fermâ de Roata Rossi]] in scia [[feruvìa Savijàn-Salüssu-Cuni]], supressa du [[2003]], e [[Stasiùn de San Benignu de Cuni|quella de San Benignu de Cuni]], in scia [[Feruvìa Fusàn-Cuni|linea pe' Fusàn]]. === Tranvài === [[Immaggine:Cuneo, piazza VE II - 1905.JPG|miniatura|Ciàssa Galimberti cu'i tranvài, du [[1905]]]] A partì dau [[1877]] a sitè de Cuni a l'è stèta servìa da 'n'impurtante réa inter-urbâna de tranvài a vapû, tütte serèi au [[1948]]: * [[Tranvài Cuni-Burgu San Darmàssu-Demunte|Cuni-Burgu San Darmàssu]] (1877-1948, slungâ du 1914 fina a [[Demonte|Demunte]]) * [[Tranvài Cuni-Drune(r)u|Cuni-Drune(r)u]] (1879-1948) * [[Tranvài Cuni-Salüssu|Cuni-Salüssu]] (1880-1948) * [[Tranvài Cuni-Boves|Cuni-Boves]] (1903-1935) === Ariupòrti === [[Immaggine:Cuneo Airport aerial view.jpg|miniatura|L'ariupòrtu de Cuni mi(r)àu da l'aruplàn|sinistra]] A sitè a l'è servìa da l'[[Ariupòrtu Internasiunâle de Cuni-Levaldigi]], che au dì d'ancöi u l'è ufisialmènte ciamàu "de Langhe e de Arpi du Mâ", dund'u se ghe pò rivà pe' mezzu da [[Stradda statâle 20 da Còlla de Tènda e da Valâ du Röia|SS20]]<ref>{{Çitta web|url=https://cuneoairport.com/|tìtolo=Aeroporto di Cuneo|léngoa=IT|vìxita=2026-02-28}}</ref>. St'impiantu u l'è intràu in funsiùn du [[1929]], cu'ina primma pista d'èrba, pe' êsse fètu a növu du [[1960]] e passà de man a di privèi dau [[2015]]<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20251231164144/https://cuneoairport.com/home/storia/|tìtolo=Storia|léngoa=IT|vìxita=2026-06-05}}</ref>. === Trasporti ürbani === U trasportu pübbricu inta sitè de Cuni e intu sò sircunda(r)iu u l'è stètu afidàu aa ''Conurbazione di Cuneo'', ch'a l'è gestìa dau ''Consorzio Trasporti GrandaBus''. De ciü, a Cuni u se ghe tröva in [[Ascensû de Cuni|ascensû panu(r)àmicu inclinàu]], ch'u lìga insemme a parte bassa da sitè, daa Pòrte de Munduvì, cu'u sèntru e, intu detaju, cun Cursu Giuseppe Garibaldi, cu'in percursu tüttu intu mezzu aa natü(r)a. Avèrtu a partì dau [[2009]], st'ascensû u pò purtà ciü o mênu vintisinque persune. Fra u [[1908]] e u [[1968]] Cuni a gh'axeva fina ina sò [[Réa de filobus de Cuni|réa de filobus]]. == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=https://www.comune.cuneo.it/|tìtolo=Scìtu ufisiâle|léngoa=IT|vìxita=2025-11-30}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Cuni| ]] [[Categorîa:Capolêughi de provìnse italiànn-e]] [[Categorîa:Çittæ d'Italia]] 2q97vo42l8rvxv4vwxllpf1zr3qidli Template:Tradiçioìn lìguri 10 19991 274894 262689 2026-10-20T18:48:18Z N.Longo 12052 wl 274894 wikitext text/x-wiki {{Navbox generic |name = Tradiçioìn lìguri |state = collapsed |title = Tradiçioìn lìguri |groupstyle = text-align:right; |group1 = Manifestaçioìn |list1 = [[Confêugo]] |group2 = Zêughi |list2 = [[Balùn (zögu)|Balùn]]{{·}}[[Balonétto (zêugo)|Balonétto]]{{·}}[[Belota]]{{·}}[[Cirolla]]{{·}}[[Griffo o Croxe]]{{·}}[[Pantalera]] |group3 = Tiâtro |list3 = [[Capoâ]]{{·}}[[Gelindo]]{{·}}[[Sciô Regiña]] |group4 = Legénde |list4 = [[Bella de Toriggia]]{{·}}[[Ca de anime]]{{·}}[[Muiun]]{{·}}[[Paciugo e Paciuga]]{{·}}[[Procobera]]{{·}}[[Sacro Baçî]]{{·}}[[Sànpa do Diâo]] |group5 = Filastròcche |list5 = ''[[Ciœve bagnœve]]''{{·}}''[[Daulagnun buttazzun]]''{{·}}''[[Daulisjin-a daulisjian-a]]''{{·}}''[[Diu marmellu]]''{{·}}''[[Föa do Bestento]]''{{·}}''[[Se a liäza]]''{{·}}''[[Una vota u iera un re]]''{{·}}''[[Vaggu zù da u rian]]'' |group6 = Föe |list6 = [[A floa du diòvu Barletéin]]{{·}}[[A floa du luvu e da guipe]]{{·}}[[A floa du saizu]]{{·}}[[L'egua di fròti]] |group7 = Âtro |list7 = [[Blazón popolâre#Blazoìn lìguri|Blazoìn popolâri lìguri]]{{·}}[[Trallalero]] |belowstyle = text-align:center; |below = Véddi ascì: [[Template:Cuxinn-a ligure|Cuxìnna lìgure]], [[Template:Léngoa lìgure|Léngoa lìgure]], [[Template:Letiatûa in lìgure|Letiatûa in lìgure]] }} <noinclude>[[Categorîa:Template de navegaçión - Ligùria]] [[Categorîa:Template de navegaçión - socjêtæ]]</noinclude> aanz1hs544j5yeqmv2u1sy2a6l0knzx Categorîa:Pàgine in Arbenganese 14 28009 274921 274881 2026-10-20T19:36:39Z N.Longo 12052 274921 wikitext text/x-wiki Sta categorîa a l'arechéugge e pàgine ch'én scrîte in ''arbenganese'', a-a mainêa da çitæ ò inte unn-a de variànte da lìsta chi de sótta. Into detàggio, gh'é: * 79 pàgine in ''arbenganese sitadìn'' ** 9 pàgine inta ''grafia du Gastaldi'' ** 1 pàgina inta ''grafia du Bolia'' * 11 pàgine in ''tuiranìn'' * 9 pàgine intu ''parlâ de Castrevegliu'' * 6 pàgine in ''parlà d'Èrli'' * 4 pàgine in ''burghetìn'' * 4 pàgine in ''burghetìn di Prigè'' * 3 pàgine in ''parlà de Craṿaüna'' * 2 pàgine in ''baresté'' * 2 pàgine in ''lecaiö'' * 1 pàgina in ''carendìn'' * 1 pàgina in ''parlà de Villanöva'' * 1 pàgina in ''carporu'' * 1 pàgina in ''castergianchìn'' [[Categorîa:Pàgine de Wikipedia pe variànsa|Arbenganese]] 5kcw2mcoze498lijyhzu5k6ng2d9pot Balùn (zögu) 0 29988 274889 274637 2026-10-20T18:44:22Z N.Longo 12052 ⇒ ar 274889 wikitext text/x-wiki {{Âtri ûxi|càngio variànte=Pe' de pagine cu'u mèximu numme, vegghe|tìtolo=[[Serie A]]}} {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:Partita_di_pallapugno_nello_sferisterio_comunale_di_Bormida.JPG|miniatura|250x250px|Ina partìa de balùn zügâ in sciu zögu du balùn de [[Bormia|Burmia]]]] U '''balùn''' (''balon'' in [[Léngoa piemontéize|piemuntese]], ''pallapugno'' o, fina du [[2001]], ''pallone elastico'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è in [[zêugo de squàddra|zögu de squaddra]] zügàu in sci [[Zögu du balùn (strutü(r)a)|zöghi du balùn]], tipicu da [[Liguria|Ligü(r)ia]] e du [[Piemonte|Piemunte]]. U l'è zügàu cu'in [[Balón (spòrt)|balùn]] in sc'in terén cianéllu cun, da 'na parte, ina süperficce de butezzu ch'a pò êsse fèta da 'na mü(r)aja, da 'na rea o âtru. Au dì d'ancöi u gh'è ciü o mênu sèntu sucietè de balùn, pe' 20.000 zügàu de stu sport inte tüttu<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://comune.info/sport/pallapugno/|tìtolo=Pallapugno, il gioco del "Balon"|léngoa=IT|vìxita=2026-10-20}}</ref>. == Sto(r)ia == [[Immaggine:Pallapugno_storica_a_Cortemilia.jpg|sinistra|miniatura|247x247px|A quadretta de [[Cortemilia|Curtemilia]], futugrafìa du [[1956]]]]U balùn u l'è in zögu che, pe' tradisiùn, u l'è praticàu fra u [[bàsso Piemónte|Bassu Piemunte]] e a Ligü(r)ia, survetüttu inta [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]], dund'u l'è inandiàu au livéllu di prufesciunisti. Int'ina mane(r)a pa(r)eggi a tanti âtri zöghi cu'u balùn, sta disciplìna a g'ha de u(r)igne bèn antìghe, vegnindune drìtu dai zöghi ch'i l'é(r)an pratichèi ai tèmpi di [[Popolo roman|antìghi rumèi]] cumme o ''follis'' e o ''ludere espulsim'', ch'i prevegghevan zà che u balùn u fusse curpìu cu'u pügnu<ref name=":1">{{Çitta web|url=http://www.speb.it/curiosita-sulla--pallapugno.html|tìtolo=La Pallapugno (già Pallone Elastico)|léngoa=IT|vìxita=2026-10-20|outô=Società Pallone Elastico Bernezzese}}</ref>. Inte l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] sti zöghi i sun scangèi int'ina diresiùn dife(r)ènte, a sumejà ciü au [[balón co-o brasàllo|balùn cu'u brasallu]] d'ancöi, ch'u l'è stètu u zögu ciü impurtante fin'ai primmi du [[XX secolo|Növesèntu]], mèntre aù u l'è praticàu survetüttu inta [[Toscann-a|Tuscâna]]<ref name=":1" />. A ògni moddu, cu'u balùn au pügnu u s'è turnàu inderê versu e u(r)igine du stu genere de sport, cu'u brasallu ch'u l'ha lasciàu de pòstu a 'na fasciatü(r)a missa in gì(r)u aa man du zügaû, a l'ürtimu fèta cu'ina striscia de stoffa lunga dêxe mêtri, fermâ da 'n tòccu de cö(r)iu e da 'n tuchettu de gumma lighèi cun trèi curdìn o se nù cun de l'âtra gumma. Cuscì cumme i âtri zöghi "sfe(r)istici", u balùn u l'é(r)a bèn ciü praticàu inti ànni inderê, tantu ch'u l'é(r)a zügàu int'ina regiùn ciü grande pe' rivà, tra l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] e l'imprinsippiu du [[XX secolo|Növesèntu]], au mumèntu da sò mascima espansciùn. Defèti, inte quelli ànni i sun stèti frabichèi i primmi zöghi du balùn mudèrni, ch'i piavan de inspi(r)asiùn dai antìghi ''sphaeristeria'' rumèi e ch'i l'é(r)an duve(r)èi ascì pe'i âtri sport tradisiunâli cu'a balla<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://www.pallapugnoalba.it/home/storia/|tìtolo=Storia - La Pallapugno in Italia|léngoa=IT|vìxita=2026-10-20}}</ref>. Intu detaju, u primmu impiantu mudèrnu u l'è stètu quellu de [[Peruggia|Perüggia]], custruìu du [[1804]]<ref name=":2" />. Dau [[1855]] u s'è decisu de duve(r)à ina balla de gumma de quaxi 10 citti de diametru, missa au pòstu de quella de cö(r)iu ch'a gh'é(r)a, dau diametru in sci 40 citti. U növu balùn, pe' tantu ch'u l'é(r)a fètu de gumma, u l'é(r)a dunca u balùn lastegu, e cuscì u l'ha lasciàu stu numme lì in italiàn a tüttu stu sport<ref name=":3">{{Çitta web|url=http://www.fipap.it/|tìtolo=Scitu ufisiâle|outô=F.I.P.A.P.|léngoa=IT|vìxita=2026-10-20}}</ref>. Du [[1912]] u l'è stètu inandiàu u primmu [[campiunàu italiàn de balùn]]<ref name=":3" />. Inti ànni de dòppu, cu'u muntà da "cuncurènsa" purtâ dau [[Zeugo do ballon|futuballu]], ciü che i grandi cangi ch'i l'axevan tucàu a veggia sucietè cuntadìna<ref name=":0" />, stu zögu lì u l'è intràu int'in mumèntu de fòrte crisi, tantu ch'u s'è strêtu numma che au [[Çittæ metropolitann-a de Turin|pruvinse de Tü(r)ìn]], [[Provinsa de Asti|de Asti]] e [[Provinsa de Cuneo|de Cuni]] intu Piemunte e inte quelle [[Pruvincia de Sann-a|de Savuna]] e [[Pruvincia de Imper̂ia|d'Impe(r)ia]] inta Ligü(r)ia. A ògni moddu, inti [[Anni 1930|ànni '30 du Növesèntu]] u balùn u l'è stètu fra i sport furmalizèi da l'Urganizasiùn Nasiunâle du Dòppu Travaju (''Organizzazione Nazionale del Dopolavoro'', OND)<ref name=":0" />. U primmu tentativu de repià sta disciplìna lì u l'è stètu inandiàu inti ànni '50, fètu ch'u l'ha purtàu du [[1951]] aa fundasiùn de l'Uniùn Italiâna du Balùn Lastegu e ae primme mensiùi de partìe de balùn in sce reviste de sport de livéllu nasiunâle<ref name=":0" />. Intu mèximu periudu, inta [[California]] u s'è inandiàu in campiunàu de balùn fra i lìgü(r)i e i piemuntesi ch'i l'é(r)an emigrèi lì, ch'u l'è andàu avanti ancù pe' di ànni. Pe' repià a tradisiùn du balùn u gh'è vegnüu a taju a creasiùn du cuscì dìtu "[[Balùn Lege(r)u]]", ch'u se pò zügà de fassile, sènsa avêghe ina gran tecnica o fina in sci campi da [[basket]] o da [[volley]], fètu ch'u l'ha permissu de spandilu fina inte scö(r)e<ref name=":1" />. Du [[1982]] a Federasiùn Italiâna de Balùn (F.I.P.A.P, ''Federazione Italiana Pallapugno'') a l'ha risevüu u ricunuscimèntu ufisiâle dau [[Comitato olimpico nazionale italiano|CONI]]<ref name=":1" />. U balùn u l'è stètu pe' de lungu ün di scimbuli da cultü(r)a cuntadìna de tère dund'u l'è ciü praticàu, cun di grandi scritûi cumme l'[[Edmondo De Amicis]] ch'i l'han dedicàu in libbru intregu - ''Gli azzurri e i rossi'' - a l'aspe(r)issia di campiùi di zöghi du balùn. Fra de sti lì u se pò regurdà ascì u [[Cesare Pavese]], u [[Beppe Fenoglio]], u [[Giovanni Arpino]] e ancù u [[Franco Piccinelli]], ch'u l'è stètu pe' tantu tèmpu ascì u prescidènte da Federasiùn du balùn<ref name=":0" /><ref name=":1" />. U l'existe fina in cumpunimèntu in [[Lengoa ligure|lìgü(r)e]] du [[Steva De Franchi]], cuntegnüu intu sò ''Ro Chittarrin'', ch'u l'è ina lôde a in zügaû de balùn famusu inte quelli tèmpi, ch'a cumènsa cuscì: {{Çitaçión|Vorræ dâve ro retræto, dro famozo Barbaggiâ;<br>Ma per metteme à ro fæto, non sò donde incomençâ.<br><br>Me ne vaggo all'Accassœura, zù da basso in ro bastion,<br>Donde à tutti lê dà scœura d'un bon zœugo da balon [...]|[[Steva De Franchi]], ''[[s:Ro_Chittarrin/In_lode_de_Giacomo_Agneize_dito_ro_Barbaggiâ|In lode de Giacomo Agneize dito ro Barbaggiâ]]''}} == Regule == === Campu de zögu === [[Immaggine:Sferisterio Ruffino.jpg|miniatura|250x250px|U zögu du balùn "Gian Carlo Ruffino" de [[Sann-a|Savuna]]|sinistra]] U [[cànpo de zêugo|campu de zögu]] u g'ha ina furma a retangulu, cun de mezü(r)e precise e marcàu in sci fianchi e au fundu da de linee giancu. U terén du campu, de spessu, u l'è fètu [[tæra batûa|tèra batüa]], scibèn ch'u nu manche di campi fètu cun l'[[asfàlto|asfaltu]], cun di mate(r)iâli scintetichi o ancù cu'in fundu mescciàu. A ògni moddu, u ghe fà besögnu ina süperficcie verticâle da 'na parte, fèta da 'na mü(r)aja o, pe' ina parte, ascì da 'na rea. De ciü, u campu u l'è spartìu a mitè daa linea mezâna, cu'e estremitè du campu (levàu che quelle marchèi da 'na mü(r)aja) che g'han da êsse segnèi da de antenne, cun in simma de bande(r)ette grixe. Intu regulamèntu u se tröva ascì a lista cu'i mate(r)iâli che ghe vönen inte ògni zögu du balùn, ch'u dev'êsse apruvàu<ref name=":4">{{Çitta publicaçión|ànno=2020|tìtolo=Capo I - Campi di gioco|revìsta=Regolamento tecnico pallapugno|editô=F.I.P.A.P.|pp=5-9|léngoa=IT|url=http://www.fipap.it/images/documenti/Regolamento_Tecnico_Pallapugno_Fipap_Edizione_2020.pdf}}</ref>. In sciu terén du campu u l'è da marcà u retangulu da cuscì dìta area de batüa, ch'a l'è missa de lungu versu u fundu du campu ma ch'a g'ha de dimensciùi ch'e ponen cangià segundu a categu(r)ìa e u genere de campu. Intu detaju, u gh'è trèi generi de campu, dau zögu du balùn, au campu "''alla lizza''", sènsa de mü(r)aje dae parte, e au campu "de adatamèntu", recavàu a l'ucaxùn inte de ciàsse o de vìe rangièi pe' zügâghe. L'è cè(r)a che numma che i primmi dui i se ponen duve(r)à pe'e partìe de Sé(r)ie ciü âte. Intu detaju, i campi da mascima categu(r)ìa i sun lunghi tòstu 90&nbsp;mêtri, larghi tra i 16 e i 18 e cu'u süperficce pe'u butezzu âta in scia 12&nbsp;mêtri<ref name=":4" />. L'elemèntu ciü impurtante du campu, ch'u l'è a mü(r)aja daa parte, a dev'êsse âta au marcu dui mêtri, sènsa de avertü(r)e e cu'ina süperficce du tüttu liscia, de moddu che a balla a pìe de deviasiùi regulâ(r)i. In simma aa mü(r)aja u ghe và ina rea che, turna, a g'ha da permette de deviasiùi regulâ(r)i aa balla, cun de artesse minime ch'i sun decise in scia base da categu(r)ìa<ref name=":4" />. === Balla === [[Immaggine:Pallone pallapugno.JPG|miniatura|U balùn]] A [[bàlla|balla]], fèta de gumma e dau cu(r)û ch'u l'è giancu-grixi, inte categu(r)ìe ciü âte a vö ina circunfe(r)ènsa de 305&nbsp;mm pe' in pesu de 195&nbsp;grammi (cu'ina tule(r)anse ch'a l'è, rispetivamènte, de 5&nbsp;mm e de 5&nbsp;g), da gunfià a 'na presciùn de 0,65&nbsp;bar. Inte âtre categu(r)ìe i sun duve(r)èi di balùi dae dimensciùi e dau pesu ch'u pò cangià, de solitu ciü picìn, fètu che de solitu u l'è marcàu da 'n cu(r)û dife(r)ènte. U l'è impurtante che tütti i balùi duve(r)èi inta mèxima partìa i seggian pa(r)eggi pe' qualitè e pe' marca de frabica<ref name=":5">{{Çitta publicaçión|ànno=2020|tìtolo=Capo II - Palloni da gioco|revìsta=Regolamento tecnico pallapugno|editô=F.I.P.A.P.|pp=9-10|léngoa=IT|url=http://www.fipap.it/images/documenti/Regolamento_Tecnico_Pallapugno_Fipap_Edizione_2020.pdf}}</ref>. Vixìn a l'area de batüa, au de fö(r)a du campu da zögu, u ghe và missu u distributû di balùi, che a l'imprinsippiu de ògni partìa u dêve tegnìne quattru, da pià intu câxu che quellu in zögu u nu se puxesse ciü duve(r)à. I balùi i van stuzèi quande ch'i l'intran in zögu e i zügaûi, avanti da batüa, i nu ponen fâlu butezà in tèra o in sciu pügnu. Pe' cuntru, aa fìn de in'asiùn, u balùn ch'u s'è duve(r)àu u và missu turna intu distributû<ref name=":5" />. === Zügaûi e squaddre === [[Immaggine:Il campione Oscar Giribaldi.jpg|sinistra|miniatura|U campiùn [[Oscar Giribaldi]] aa rebatüa]] U balùn u l'è in [[spòrt de squàddra|sport de squaddra]], caraterizàu da incuntri de due squaddre pe' ògni partìa. E squaddre, dìte "quadrette", e sun furmèi de solitu da quattru zügaûi, ch'i sun u batitû, a spalla (dìtu ascì u "sentrâle") e dui tersìn. Se, pe' ina quarche raxùn, u gh'è numma che dui zügaûi intu campu, a partìa a dev'êsse fermâ e, passàu au mascimu trènta menüti, a l'âtra quadretta u gh'è dètu ina vito(r)ia "a ze(r)u". Pe' cuntru se pò bèn zügà se ina quadretta a gh'avesse in zügaû de mênu. A ògni moddu, se se g'ha a puscibilitè - nu intu câxu de in'espulsciùn - u se pò tegnì di zügaûi de riserva pe' duve(r)âli inte sustitusiùi, ch'e se ponen fà inti mumènti quande u zögu u l'è fermu<ref name=":6">{{Çitta publicaçión|ànno=2020|tìtolo=Capo III - Giocatori e Squadre|revìsta=Regolamento tecnico pallapugno|editô=F.I.P.A.P.|pp=11-14|léngoa=IT|url=http://www.fipap.it/images/documenti/Regolamento_Tecnico_Pallapugno_Fipap_Edizione_2020.pdf}}</ref>. Intu detaju, existen dui generi de sustitusiùn: quella definintìva, cu'u [[zugòu|zügaû]] ch'u nu pò ciü turnà intu campu, e quella libe(r)a, dìta ascì a tempu(r)anea. U câxu tipicu d'ina sustitusiùn definitìva u l'è quandu in zügaû u s'è fètu mà, scibèn ch'u se ghe pò lascià in menütu de "tèmpu megu" pe' repiâse, ma numma che ina votta, o se nù u g'ha da sciurtì dau campu, pe' setâse in banchìna, e, s'u se repìa, u pò turna zügà daa fìn de quellu zögu<ref name=":6" />. A divisa di zügaûi a dev'êsse a mèxima pe' tütti i mèmbri d'ina quadretta, furmâ da 'n pâ de braghette cürte ch'e gh'aggen scrìtu, in scia drìta, u nüme(r)u du zügaû, e ina maja, ch'a mustre u numme du zügaû e i sò sponsor. De ciü, u zügaû ch'u l'è u capitàn da quadretta u dêve purtà au brassu ina fascia ch'a mustra a sò qualifica<ref name=":6" />. Primma ch'u cumènse ina partìa, au mênu 35 menüti primma, e due quadrette e g'han da intrà intu campu pe' fà tütti i cuntròlli du câxu, da quelli di papèi a l'identificasiùn di zügaûi e a ve(r)ifica du mate(r)iâle de fasciatü(r)a, de upe(r)asiùi ch'e nu ponen cumensà sènsa l'acôrdiu de l'[[Àrbitro sportîvo|arbitru]], ch'u l'è quellu cu'e cuntròlla. Aa fìn de ste pratiche, i zügaûi i se ponen inandià pe'u rescadamèntu, ch'u l'è fètu drìtu in sciu campu<ref name=":6" />. Sübitu primma de l'imprinsippiu da partìa, e due quadrette e sun ciamèi versu l'area de batüa da l'arbitru, cuscì ch'i l'intren insemme intu campu pe' fà u salüu au pübbricu, cu'u dirittu de sèrne ch'u l'è zügàu cu'ina munea. U capitàn da quadretta ch'a l'ha guagnàu u surtezzu u pò dunca decidde fra a batüa e a remissa, ciü che u cu(r)û ch'u ne rapresènte a quadretta in sciu tabelìn di punti<ref name=":6" />. === U zögu === [[Immaggine:Pallapugno tradizionale nelle vie.jpg|miniatura|Partìa in sc'in campu rangiàu int'ina vìa de [[Cortemilia|Curtemilia]] du [[1970]]]] L'imprinsippiu de ògni zögu u l'è dètu da 'n'asiùn de batüa, ch'a l'è cunscide(r)â valida se u balùn, au vo(r)u, u passa au de là da linea mezâna sènsa butezà (limite ch'u nu gh'è ciü pe' tütti i tì(r)i fèti de dòppo da batüa), cun l'âtra quadretta che, numma che daa sò mitè du campu, a pò rispunde cu'in'asiùn de remissa au vo(r)u o, au mascimu, passàu u primmu bòttu in tèra du balùn. A batüa a l'è valida se u balùn u l'è stètu curpìu cu'u pügnu, cu'a man o cun l'avambrassu du batitû dòppu ch'u l'è piàu in van ch'u dêve stà inti limiti de l'area de batüa. St'asiùn lì a pò êsse ripetüa numma che ina votta pe' quadretta e pe' tèmpu e, intu câxu ch'u se faxesse de gaffe, i aversa(r)i i guagnan in puntu. A batüa a và fèta tütte e votte che üna de quadrette a guagna in puntu, ciü che tütte e votte ch'e se secce marcàu ina [[Càccia (açión de zêugo)|caccia]]<ref name=":7">{{Çitta publicaçión|ànno=2020|tìtolo=Capo V - Il Gioco|revìsta=Regolamento tecnico pallapugno|editô=F.I.P.A.P.|pp=18-23|léngoa=IT|url=http://www.fipap.it/images/documenti/Regolamento_Tecnico_Pallapugno_Fipap_Edizione_2020.pdf}}</ref>. Ciü che inta batüa, u balùn u pò êsse curpìe inte tütti i câxi de "balùn validu", ch'u vö dì au vo(r)u o au primmu bòttu in tèra, au mèximu che int'ina batüa. Passàu u segundu bòttu u balùn u nu se pò ciü zügà, e dunca u vegne in câxu de "balùn nu validu". U balùn u resta in zögu se, passàu u primmu bòttu, u và a picà cuntr'ai "a(r)edi permanènti" du campu, ch'i cumprenden i spetatûi ascì. Alantu(r)a l'asiùn a finìsce cu'u mumèntu quandu u balùn u tucca turna in tèra. Pe' cuntru, se u balùn u tòccu au vo(r)u üde sti elemènti lì, u l'è dètu in puntu a l'âtra quadretta<ref name=":7" />. A partìa a dü(r)a ünze zöghi, scibèn ch'a se pò scürsà inte sèrti câxi a 9, 8 o 7 zöghi. De ciü, de votte e partìe e sun züghèi a tèmpu ciütòstu che ai zöghi ma, inte ògni câxu, e nu g'han da passà e trê u(r)e<ref name=":7" />. U l'è previstu ascì di intervalli inta partìa, intu detaju u ghe n'è ün de dêxe menüti primma de l'ürtimu zögu e e squaddre ponen ciamà di ''time-break'' ch'i dü(r)an trèi menüti, au mascimu dui pe' ün<ref>{{Çitta publicaçión|ànno=2020|tìtolo=Capo VIII - Regole per le partite|revìsta=Regolamento tecnico pallapugno|editô=F.I.P.A.P.|pp=26-28|léngoa=IT|url=http://www.fipap.it/images/documenti/Regolamento_Tecnico_Pallapugno_Fipap_Edizione_2020.pdf}}</ref>. I scistemi ufisialmènte ricunusciüi pe' zügà au balun i sun trèi: cu'e cacce, au curdìn o cu'e cacce aa ''pantalera''<ref name=":7" />. ==== Scistema cu'e cacce ==== [[Immaggine:Finâle de Còppa Itàlia (2022, Bórmia) - 'na càccia.jpg|sinistra|miniatura|Ina [[Càccia (açión de zêugo)|caccia]] inta finâle de l'edisiùn du 2022 da [[Cuppa Italia (balùn)|Cuppa Italia]]]] U l'è u scistema ciü cumün de zügà au balun, cun ògni zögu ch'u l'è spartìu inte due fase da furmasiùn de [[Càccia (açión de zêugo)|cacce]] e, de dòppu, de "caccia" a ste lì. In generâle, cuscì cumme pe'i âtri moddi de zügà au balùn, ògni zögu u l'è furmàu da quattru punti, marchèi cumme intu [[tennis]] da di "chinze", ch'i sun dunca, inte l'urdine, chinze-trènta-qua(r)anta-zögu. Ògni zögu u l'è guagnàu, passàu i qua(r)anta pari, daa quadretta ch'a guagna dui punti daa fì(r)a. Sta regula lì, dìta a "regula du vantaggiu", a nu và pe(r)ò pe' de lungu, ma a pò cangià segundu a scituasiùn o e decixùi pièi pe' quella partìa. Defèti, inti âtri câxi, u zögu u l'è guagnàu daa primma quadretta che, rivâ ai qua(r)anta, a segna in âtru puntu<ref name=":7" />. I punti i se ponen guagnà inte trèi mòddi<ref name=":7" />: * intu câxu che u balùn, au vo(r)u e cu'in bòttu sulu, u vagghe au de là da linea du fundu da mitè du campu di aversa(r)i, passandu drentu ae antenne misse in sci sò canti. Stu còrpu lì, fra i ciü belli intu balùn, u l'è cunusciüu cu'u numme du "sê" (''céllu'' inte de âtre va(r)ietè) o, dau [[Léngoa piemontéize|piemuntese]], ''intra''; * quand'u l'è guagnàu ina caccia; * quandu ün di zügaûi da quadretta aversa(r)Ia u fa in fallu. A carateristica ciü tipica de sta mane(r)a de zügà au balùn a l'è pròpiu quella da furmasiùn e de catü(r)a de cacce. Intu detaju, ina caccia a marca in'asiùn ch'a nul'è finìa a punti, e dunca nu cu'in sê, in fallu o a catü(r)a de in'âtra caccia. I dui mòddi pe' furmà ina caccia i sun dunca quandu u balùn u nu l'è ciü validu e u vegne fermàu da 'n zügaû, o se nù quandu a sciorte fö(r)a dae linee late(r)âli du campu dòppu du primmu butezzu (nu se in vo(r)u, se nù u l'è in fallu). Alantu(r)a, in curispundènsa du puntu dund'u l'è stètu fermàu u balùn, ch'u pò cangià in pôcu segundu u mòddu ch'u s'è fermàu u balùn, o dund'u l'ha traversàu a linea late(r)âle, u l'è segnàu da l'arbitru a caccia cu'ina linea gianca de 10&nbsp;citti, de pitü(r)a o géssu in scia base du fundu. Se u balùn, dòppu ch'u l'è stètu tucàu da ün di zügaûi da quadretta in remissa, u và avanti a mesciâse int'in sèrtu mòddu, u puntu da caccia u vegne quellu ciü a sfavû da quadretta ch'a l'ha guagnàu a caccia mèxima<ref name=":7" />. De ciü, ina caccia a dev'êsse marcâ cu'i segnacacce e cu'i cuscì dìti portacacce. U segnacacce u l'è furmàu da 'na baletta, missa da l'arbitru in curispundènsa du puntu ch'u l'ha segnàu, pe' in mascimu de quattru e cun scrìtu in simma u sò nüme(r)u, ch'u pò dunca andà da 1 a 4. In segnacaccia u l'è finìu da 'na base ch'u u rezze e ch'a l'ha, in sce ün di sò fianchi, in'asta âta 1&nbsp;mêtru cu'ina targhetta cu'u sò nüme(r)u, missa a fì da linea late(r)âle. Inta fase de muvimèntu e de pusisiunamèntu di segnacacce in sciu terén, in curispundènsa du puntu marcàu da l'arbitru, u gh'è missu üna o ciü persune, dìte i portacacce, pe' marcà a linea in curispundènsa de dund'u l'è da mette u segnacaccia<ref name=":7" />. U nüme(r)u de cacce che, inte tüttu, e se ponen furmà u l'è inversamènte prupursiunâle au puntezzu zà utegnüu dae quadrette intu cursu da primma fase de zögu, segundu u schema lì sutta<ref name=":7" />: {| class="wikitable" !Puntezzu !Nüme(r)u de cacce |- |0-0 |4 |- |15-0 15-15 |3 |- |30-0 30-15 30-30 |2 |- |40-40 (cu'a regula du vantaggiu) |2 |- |40-0 40-15 40-30 |1 |- |40-40 (sènsa vantaggi) |1 |} Quand'u se riva au nüme(r)u de cacce definìu segundu a tabélla de d'âtu, e due quadrette e g'han da scangià de campu, cun l'asiùn da batüa che dunca a passa ascì a l'âtra quadretta. A stu puntu lì a cumènsa a segunda fase du zögu, cu'e due quadrette ch'e l'han da "pià" e cacce, dau va(r)û d'in puntu/chinze pe' ciaschedüna. A l'imprinsippiu u l'è piàu cumme riferimèntu a caccia nüme(r)u 1, in curispundènsa de dunda, cu'ina linea imagina(r)ia perpendiculâ(r)e a quella late(r)âle, u campu u l'è spartìu inte dui tòcchi. A stu puntu lì a caccia a l'è guagnâ daa quadretta ch'a sciòrte a fermà u balùn primma ch'u traverse a linea imagina(r)ia da caccia o se nù, s'a sciòrte fö(r)a dau campu de zögu, daa quadretta ch'a sta inta parte du campu ch'a nu l'è interesâ dau passaggiu du balùn in scia linea late(r)âle. Guagnàu a primma caccia u se leva u sò segnacaccia e u se và avanti a zügà pe' quelle ch'e restan, inte l'urdine marcàu dai nüme(r)i in sce sò targhette<ref name=":7" />. ==== Scistema au curdìn ==== In âtru scistema pe' zügà au balùn u l'è quellu dìtu "au curdìn", ch'u g'ha de regule pa(r)egge a quellu cu'e cacce levàu che quarchedüna de sò carateristiche. E dife(r)ènse ciü impurtanti fra i dui scistemi e sun ch'u manca du tüttu a fase da furmasiùn e da cunquista de cacce, cu'i zöghi che dunca i nu sun ciü spartìi inte due parte, e a prèsensa du "curdìn". U curdìn, ch'u l'è fètu de [[naylon]] o de [[juta]], u l'è ti(r)àu in mòddu perpendiculâ(r)e aa lunghessa du campu, in curispundènsa da sò mitè e a in'artessa de 1,20&nbsp;m o de 2,10&nbsp;m, inte partìe individuâli. U curdìn u l'è bèn impurtante pe' dà di punti perché u pu(r)ea purtà a di falli, specie s'u l'è curpìu o s'u nu vegne passàu dau balùn, câxi che de regula i dan in puntu a l'âtra quadretta o a l'âtru zügaû<ref name=":7" />. Fra e âtre regule de stu scistema lì, u scangiu du campu u l'è fètu ògni trèi zöghi se a batüa a l'è fèta da zügaûi dife(r)ènti, o se nù zà dau primmu, e de dòppu ògni dui, se u batitû u l'è u mèximu o l'ünicu zügaû ch'u gh'è in sciu campu. De solitu u nu se zöga cu'a regula du vantaggiu, levàu che pe'i ürtimi dui zöghi, cu'u zögu ch'u l'è guagnàu da quellu ch'u fa in puntu de ciü rispettu ai qua(r)anta. Intu câxu che a partìa a secce fra dui zügaûi suli, a sò dü(r)ata a l'è de 13 zöghi, se nù u se và ai 15, cu'u solitu intervallu de dêxe menüti primma de l'ürtimu zögu e d'in menütu fra in zögu e l'âtru s'u l'è previstu u scangiu de campu<ref name=":7" />. ==== ''Pantalera'' ==== {{Véddi ascì|Pantalera|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}} Scistema ch'u se sumeja strêtu au balùn, a ''[[pantalera]]'' a l'è zügâ in sce ciàsse di paìsi, tantu ch'a pò êsse cunscide(r)â cumme a versciùn ciü antìga e tradisiunâle de stu zögu lì. Defèti, scicumme ch'a l'è praticâ de lungu inte di spàssi strêti fra e cà, a nu g'ha de besögnu d'in campu de zögu dedicàu cumm'u l'è pe' cuntru cu'i zöghi du balùn. E dife(r)ènse ciü impurtanti inte sò regule e sun lighèi au fètu che u balùn, au mumèntu da batüa, u nu và curpìu cu'in pügnu ma ciütòstu u và ti(r)àu in sc'ina to(r)a de legnu, ch'a l'è dìta pròpiu a ''pantalera'' in [[Léngoa piemontéize|piemuntese]], ch'a l'è cegâ da 'na parte, rembâ a 'na mü(r)aja e a g'ha in simma di listélli ch'i dan in gì(r)u au balùn ch'u l'è difissile da prevegghe<ref name=":8">{{Çitta web|url=http://www.fipap.it/discipline/pantalera.html|tìtolo=Pantalera|outô=F.I.P.A.P.|léngoa=IT|vìxita=2026-10-20}}</ref>. Dòppu a batüa, ch'a l'è fèta dau zügaû dìtu u ''campau'', a partìa a và avanti cu'e mèxime regule du balùn. Pe'e carateristiche tipiche du sò campu, inta ''pantalera'' u gh'è tante dife(r)ènse fra zügà int'in pòstu ciütòstu che int'in âtru, cu'a presènsa de elemènti de architetü(r)a cumme canè, pòrte, sca(r)ìn, lampiùi e pugiôli, ch'i fan bèn cumpricàu capì u gì(r)u ch'u ciappa u balùn<ref name=":8" />. == Cumpetisiùi == {{Véddi ascì|Campiunàu italiàn de balùn|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}} U primmu [[Campiunàu italiàn de balùn|campiunàu de balùn]] u s'è zügàu du [[1912]]<ref name=":3" />; de dòppu u l'è stètu spartìu inte quattru livélli ([[Sé(r)ie A (balùn)|Sé(r)ie A]], [[Sé(r)ie B (balùn)|Sé(r)ie B]], Sé(r)ie C1 e Sé(r)ie C2) ciü che quelli di zùeni, ch'i sun ''Under 21'', Aliêvi, Debütanti, Pulìn e Prumusiunâli. De ciü u gh'è ancù u turneu da [[Cuppa Italia (balùn)|Cuppa Italia]], inandiàu dau [[1983]], da [[Cuppa Italia de Sé(r)ie B (balùn)|Cuppa Italia de Sé(r)ie B]], creàu du [[2012]], e de cuppe de categu(r)ìe ciü basse, ciü che a [[Süpercuppa italiâna (balùn)|Süpercuppa italiâna de balùn]]. Au livéllu di zùeni i sun inandièi de spessu i turnei du cuscì dìtu [[balùn lege(r)u]], ch'u l'è zügàu survetüttu inte scö(r)e pe' vixinà i zùeni ciü vixìn au mundu du balùn<ref name=":1" />. Fra e disciplìne tradisiunâli lighèi au mundu du balùn u l'è urganizàu ascì u [[campiunàu mundiâle di sport sfe(r)istichi]]. Intu detaju, pe' l'edisiùn du [[2004]], ch'a s'é(r)a zügâ inte l'Italia, fra e quattru specialitè ch'e sun stète sernüe pe' l'ucaxùn u gh'é(r)a pròpiu u balùn, mèntre e âtre trê e l'é(r)an u ''[[frontó]]'' valensiàn, u ''[[llargues]]'' alicantìn e u "[[zögu internasiunâle]]", ch'u l'è ina mescciü(r)a de ciü sport sfe(r)istichi eurupèi<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20041226003357/http://www.mondialipallapugno.it/|tìtolo=I mondiali di Pallapugno - Italia 2004|léngoa=IT|vìxita=2026-10-20}}</ref>. == Nòtte == <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Edmondo De Amicis|tìtolo=Gli Azzurri e i Rossi|url=https://books.google.com/books?id=F4VxMwEACAAJ|ànno=1897|editô=Casanova|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Luigi Mussi|outô2=Remo Gianuzzi|outô3=Augusto Manzo|tìtolo=Storia del gioco del pallone e similari|url=https://books.google.com/books?id=p_EMjwEACAAJ|ànno=1952|editô=Edizioni Paoline|çitæ=Arba|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Luigi Mussi|outô2=Remo Gianuzzi|outô3=Augusto Manzo|tìtolo=Cento anni di pallone elastico|url=https://books.google.com/books?id=aS6DNAAACAAJ|ànno=1971|editô=Edizioni Paoline|çitæ=Arba|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Caviglia|tìtolo=Pallone elastico: una sfida tra terra e cielo|ànno=1994|editô=I.E.E Editoriale Europea|çitæ=Camerâna|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Bracco|outô2=Gino Perotto|tìtolo=Le colline in pugno. Franco Balestra e il mondo del pallone|url=https://books.google.com/books?id=x1_APAAACAAJ|ànno=1996|editô=L'Arciere|çitæ=Cuni|léngoa=IT|ISBN=88-86-39826-3}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Caviglia|outô2=Raffaele Grillo|tìtolo=Pallone elastico re tra colline e mare|url=https://books.google.com/books?id=ANxfMwEACAAJ|ànno=2000|editô=I.E.E. Editoriale Europea|çitæ=Camerâna|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Andrea Merlotti|tìtolo=Giochi di palla nel Piemonte medievale e moderno: convegno di Rocca de' Baldi, 30 settembre-1° ottobre 2000|url=https://books.google.com/books?id=AMvLNQAACAAJ|ànno=2001|editô=Società per gli Studi Storici, Archeologici ed Artistici della Provincia di Cuneo e Centro studi etnografici museo storico etnografico A. Doro|çitæ=Ròcca Di Baldi|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Caviglia|tìtolo=Pallapugno - Vite da raccontare|ànno=2005|editô=I.E.E. Editoriale Europea|çitæ=Camerâna|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Caviglia|tìtolo=Prima dello sport: le sfere volanti|ànno=2007|editô=I.E.E. Editoriale Europea|çitæ=Camerâna|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Andrea Corino|outô2=Irene Bottero|tìtolo=Il mondo in un pugno - Dall'Europa all'America: evoluzione di sport sferistici|ànno=2007|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Andrea Corino|outô2=Irene Bottero|tìtolo=Il mondo in un pugno - Dall'Europa all'America: evoluzione di sport sferistici|ànno=2007|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=G. Castella|outô2=P. G. Rissolio|outô3=B. Sola|tìtolo=Pallone elastico. Evoluzione tecnica di uno sport|ànno=2007|editô=La Bilancia|çitæ=Savuna|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Fernando Vioglio|tìtolo=Mermet. Storie di Pallapugno e ordinaria albesità|url=https://books.google.com/books?id=AxiqAQAACAAJ|ànno=2007|editô=Famija Albèisa|çitæ=Arba|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Antonino Piana|tìtolo=Storia della pallapugno - pallone elastico|ànno=2010|editô=Impressioni Grafiche|léngoa=IT|volùmme=5 vol.}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=http://www.fipap.it/|tìtolo=Scitu ufisiâle|outô=F.I.P.A.P.|léngoa=IT|vìxita=2026-10-20}} * {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20041226003357/http://www.mondialipallapugno.it/|tìtolo=I mondiali di Pallapugno - Italia 2004|léngoa=IT|vìxita=2026-10-20}} * {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20070929061216/http://www.aigipe.it/|tìtolo=Scitu ufisiâle|outô=Associazione Italiana Giocatori Pallone Elastico|léngoa=IT|vìxita=2026-10-20}} * {{Çitta web|url=https://cijb.info/|tìtolo=Scitu ufisiâle|outô=Confederación Internacional de Pelota a Mano|léngoa=ES|vìxita=2026-10-20}} * {{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/|tìtolo=Lo Sferisterio|léngoa=IT|vìxita=2026-10-20}} {{Tradiçioìn lìguri}} [[Categorîa:Balón (zêugo)| ]] t05pa9kb9vvmty5b6sjx8y65buexq4t 274890 274889 2026-10-20T18:45:01Z N.Longo 12052 N.Longo o/a l'à mesciòu a pàgina [[Balón (zêugo)]] a [[Balùn (zögu)]]: ⇒ ar 274889 wikitext text/x-wiki {{Âtri ûxi|càngio variànte=Pe' de pagine cu'u mèximu numme, vegghe|tìtolo=[[Serie A]]}} {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:Partita_di_pallapugno_nello_sferisterio_comunale_di_Bormida.JPG|miniatura|250x250px|Ina partìa de balùn zügâ in sciu zögu du balùn de [[Bormia|Burmia]]]] U '''balùn''' (''balon'' in [[Léngoa piemontéize|piemuntese]], ''pallapugno'' o, fina du [[2001]], ''pallone elastico'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è in [[zêugo de squàddra|zögu de squaddra]] zügàu in sci [[Zögu du balùn (strutü(r)a)|zöghi du balùn]], tipicu da [[Liguria|Ligü(r)ia]] e du [[Piemonte|Piemunte]]. U l'è zügàu cu'in [[Balón (spòrt)|balùn]] in sc'in terén cianéllu cun, da 'na parte, ina süperficce de butezzu ch'a pò êsse fèta da 'na mü(r)aja, da 'na rea o âtru. Au dì d'ancöi u gh'è ciü o mênu sèntu sucietè de balùn, pe' 20.000 zügàu de stu sport inte tüttu<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://comune.info/sport/pallapugno/|tìtolo=Pallapugno, il gioco del "Balon"|léngoa=IT|vìxita=2026-10-20}}</ref>. == Sto(r)ia == [[Immaggine:Pallapugno_storica_a_Cortemilia.jpg|sinistra|miniatura|247x247px|A quadretta de [[Cortemilia|Curtemilia]], futugrafìa du [[1956]]]]U balùn u l'è in zögu che, pe' tradisiùn, u l'è praticàu fra u [[bàsso Piemónte|Bassu Piemunte]] e a Ligü(r)ia, survetüttu inta [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]], dund'u l'è inandiàu au livéllu di prufesciunisti. Int'ina mane(r)a pa(r)eggi a tanti âtri zöghi cu'u balùn, sta disciplìna a g'ha de u(r)igne bèn antìghe, vegnindune drìtu dai zöghi ch'i l'é(r)an pratichèi ai tèmpi di [[Popolo roman|antìghi rumèi]] cumme o ''follis'' e o ''ludere espulsim'', ch'i prevegghevan zà che u balùn u fusse curpìu cu'u pügnu<ref name=":1">{{Çitta web|url=http://www.speb.it/curiosita-sulla--pallapugno.html|tìtolo=La Pallapugno (già Pallone Elastico)|léngoa=IT|vìxita=2026-10-20|outô=Società Pallone Elastico Bernezzese}}</ref>. Inte l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] sti zöghi i sun scangèi int'ina diresiùn dife(r)ènte, a sumejà ciü au [[balón co-o brasàllo|balùn cu'u brasallu]] d'ancöi, ch'u l'è stètu u zögu ciü impurtante fin'ai primmi du [[XX secolo|Növesèntu]], mèntre aù u l'è praticàu survetüttu inta [[Toscann-a|Tuscâna]]<ref name=":1" />. A ògni moddu, cu'u balùn au pügnu u s'è turnàu inderê versu e u(r)igine du stu genere de sport, cu'u brasallu ch'u l'ha lasciàu de pòstu a 'na fasciatü(r)a missa in gì(r)u aa man du zügaû, a l'ürtimu fèta cu'ina striscia de stoffa lunga dêxe mêtri, fermâ da 'n tòccu de cö(r)iu e da 'n tuchettu de gumma lighèi cun trèi curdìn o se nù cun de l'âtra gumma. Cuscì cumme i âtri zöghi "sfe(r)istici", u balùn u l'é(r)a bèn ciü praticàu inti ànni inderê, tantu ch'u l'é(r)a zügàu int'ina regiùn ciü grande pe' rivà, tra l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] e l'imprinsippiu du [[XX secolo|Növesèntu]], au mumèntu da sò mascima espansciùn. Defèti, inte quelli ànni i sun stèti frabichèi i primmi zöghi du balùn mudèrni, ch'i piavan de inspi(r)asiùn dai antìghi ''sphaeristeria'' rumèi e ch'i l'é(r)an duve(r)èi ascì pe'i âtri sport tradisiunâli cu'a balla<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://www.pallapugnoalba.it/home/storia/|tìtolo=Storia - La Pallapugno in Italia|léngoa=IT|vìxita=2026-10-20}}</ref>. Intu detaju, u primmu impiantu mudèrnu u l'è stètu quellu de [[Peruggia|Perüggia]], custruìu du [[1804]]<ref name=":2" />. Dau [[1855]] u s'è decisu de duve(r)à ina balla de gumma de quaxi 10 citti de diametru, missa au pòstu de quella de cö(r)iu ch'a gh'é(r)a, dau diametru in sci 40 citti. U növu balùn, pe' tantu ch'u l'é(r)a fètu de gumma, u l'é(r)a dunca u balùn lastegu, e cuscì u l'ha lasciàu stu numme lì in italiàn a tüttu stu sport<ref name=":3">{{Çitta web|url=http://www.fipap.it/|tìtolo=Scitu ufisiâle|outô=F.I.P.A.P.|léngoa=IT|vìxita=2026-10-20}}</ref>. Du [[1912]] u l'è stètu inandiàu u primmu [[campiunàu italiàn de balùn]]<ref name=":3" />. Inti ànni de dòppu, cu'u muntà da "cuncurènsa" purtâ dau [[Zeugo do ballon|futuballu]], ciü che i grandi cangi ch'i l'axevan tucàu a veggia sucietè cuntadìna<ref name=":0" />, stu zögu lì u l'è intràu int'in mumèntu de fòrte crisi, tantu ch'u s'è strêtu numma che au [[Çittæ metropolitann-a de Turin|pruvinse de Tü(r)ìn]], [[Provinsa de Asti|de Asti]] e [[Provinsa de Cuneo|de Cuni]] intu Piemunte e inte quelle [[Pruvincia de Sann-a|de Savuna]] e [[Pruvincia de Imper̂ia|d'Impe(r)ia]] inta Ligü(r)ia. A ògni moddu, inti [[Anni 1930|ànni '30 du Növesèntu]] u balùn u l'è stètu fra i sport furmalizèi da l'Urganizasiùn Nasiunâle du Dòppu Travaju (''Organizzazione Nazionale del Dopolavoro'', OND)<ref name=":0" />. U primmu tentativu de repià sta disciplìna lì u l'è stètu inandiàu inti ànni '50, fètu ch'u l'ha purtàu du [[1951]] aa fundasiùn de l'Uniùn Italiâna du Balùn Lastegu e ae primme mensiùi de partìe de balùn in sce reviste de sport de livéllu nasiunâle<ref name=":0" />. Intu mèximu periudu, inta [[California]] u s'è inandiàu in campiunàu de balùn fra i lìgü(r)i e i piemuntesi ch'i l'é(r)an emigrèi lì, ch'u l'è andàu avanti ancù pe' di ànni. Pe' repià a tradisiùn du balùn u gh'è vegnüu a taju a creasiùn du cuscì dìtu "[[Balùn Lege(r)u]]", ch'u se pò zügà de fassile, sènsa avêghe ina gran tecnica o fina in sci campi da [[basket]] o da [[volley]], fètu ch'u l'ha permissu de spandilu fina inte scö(r)e<ref name=":1" />. Du [[1982]] a Federasiùn Italiâna de Balùn (F.I.P.A.P, ''Federazione Italiana Pallapugno'') a l'ha risevüu u ricunuscimèntu ufisiâle dau [[Comitato olimpico nazionale italiano|CONI]]<ref name=":1" />. U balùn u l'è stètu pe' de lungu ün di scimbuli da cultü(r)a cuntadìna de tère dund'u l'è ciü praticàu, cun di grandi scritûi cumme l'[[Edmondo De Amicis]] ch'i l'han dedicàu in libbru intregu - ''Gli azzurri e i rossi'' - a l'aspe(r)issia di campiùi di zöghi du balùn. Fra de sti lì u se pò regurdà ascì u [[Cesare Pavese]], u [[Beppe Fenoglio]], u [[Giovanni Arpino]] e ancù u [[Franco Piccinelli]], ch'u l'è stètu pe' tantu tèmpu ascì u prescidènte da Federasiùn du balùn<ref name=":0" /><ref name=":1" />. U l'existe fina in cumpunimèntu in [[Lengoa ligure|lìgü(r)e]] du [[Steva De Franchi]], cuntegnüu intu sò ''Ro Chittarrin'', ch'u l'è ina lôde a in zügaû de balùn famusu inte quelli tèmpi, ch'a cumènsa cuscì: {{Çitaçión|Vorræ dâve ro retræto, dro famozo Barbaggiâ;<br>Ma per metteme à ro fæto, non sò donde incomençâ.<br><br>Me ne vaggo all'Accassœura, zù da basso in ro bastion,<br>Donde à tutti lê dà scœura d'un bon zœugo da balon [...]|[[Steva De Franchi]], ''[[s:Ro_Chittarrin/In_lode_de_Giacomo_Agneize_dito_ro_Barbaggiâ|In lode de Giacomo Agneize dito ro Barbaggiâ]]''}} == Regule == === Campu de zögu === [[Immaggine:Sferisterio Ruffino.jpg|miniatura|250x250px|U zögu du balùn "Gian Carlo Ruffino" de [[Sann-a|Savuna]]|sinistra]] U [[cànpo de zêugo|campu de zögu]] u g'ha ina furma a retangulu, cun de mezü(r)e precise e marcàu in sci fianchi e au fundu da de linee giancu. U terén du campu, de spessu, u l'è fètu [[tæra batûa|tèra batüa]], scibèn ch'u nu manche di campi fètu cun l'[[asfàlto|asfaltu]], cun di mate(r)iâli scintetichi o ancù cu'in fundu mescciàu. A ògni moddu, u ghe fà besögnu ina süperficcie verticâle da 'na parte, fèta da 'na mü(r)aja o, pe' ina parte, ascì da 'na rea. De ciü, u campu u l'è spartìu a mitè daa linea mezâna, cu'e estremitè du campu (levàu che quelle marchèi da 'na mü(r)aja) che g'han da êsse segnèi da de antenne, cun in simma de bande(r)ette grixe. Intu regulamèntu u se tröva ascì a lista cu'i mate(r)iâli che ghe vönen inte ògni zögu du balùn, ch'u dev'êsse apruvàu<ref name=":4">{{Çitta publicaçión|ànno=2020|tìtolo=Capo I - Campi di gioco|revìsta=Regolamento tecnico pallapugno|editô=F.I.P.A.P.|pp=5-9|léngoa=IT|url=http://www.fipap.it/images/documenti/Regolamento_Tecnico_Pallapugno_Fipap_Edizione_2020.pdf}}</ref>. In sciu terén du campu u l'è da marcà u retangulu da cuscì dìta area de batüa, ch'a l'è missa de lungu versu u fundu du campu ma ch'a g'ha de dimensciùi ch'e ponen cangià segundu a categu(r)ìa e u genere de campu. Intu detaju, u gh'è trèi generi de campu, dau zögu du balùn, au campu "''alla lizza''", sènsa de mü(r)aje dae parte, e au campu "de adatamèntu", recavàu a l'ucaxùn inte de ciàsse o de vìe rangièi pe' zügâghe. L'è cè(r)a che numma che i primmi dui i se ponen duve(r)à pe'e partìe de Sé(r)ie ciü âte. Intu detaju, i campi da mascima categu(r)ìa i sun lunghi tòstu 90&nbsp;mêtri, larghi tra i 16 e i 18 e cu'u süperficce pe'u butezzu âta in scia 12&nbsp;mêtri<ref name=":4" />. L'elemèntu ciü impurtante du campu, ch'u l'è a mü(r)aja daa parte, a dev'êsse âta au marcu dui mêtri, sènsa de avertü(r)e e cu'ina süperficce du tüttu liscia, de moddu che a balla a pìe de deviasiùi regulâ(r)i. In simma aa mü(r)aja u ghe và ina rea che, turna, a g'ha da permette de deviasiùi regulâ(r)i aa balla, cun de artesse minime ch'i sun decise in scia base da categu(r)ìa<ref name=":4" />. === Balla === [[Immaggine:Pallone pallapugno.JPG|miniatura|U balùn]] A [[bàlla|balla]], fèta de gumma e dau cu(r)û ch'u l'è giancu-grixi, inte categu(r)ìe ciü âte a vö ina circunfe(r)ènsa de 305&nbsp;mm pe' in pesu de 195&nbsp;grammi (cu'ina tule(r)anse ch'a l'è, rispetivamènte, de 5&nbsp;mm e de 5&nbsp;g), da gunfià a 'na presciùn de 0,65&nbsp;bar. Inte âtre categu(r)ìe i sun duve(r)èi di balùi dae dimensciùi e dau pesu ch'u pò cangià, de solitu ciü picìn, fètu che de solitu u l'è marcàu da 'n cu(r)û dife(r)ènte. U l'è impurtante che tütti i balùi duve(r)èi inta mèxima partìa i seggian pa(r)eggi pe' qualitè e pe' marca de frabica<ref name=":5">{{Çitta publicaçión|ànno=2020|tìtolo=Capo II - Palloni da gioco|revìsta=Regolamento tecnico pallapugno|editô=F.I.P.A.P.|pp=9-10|léngoa=IT|url=http://www.fipap.it/images/documenti/Regolamento_Tecnico_Pallapugno_Fipap_Edizione_2020.pdf}}</ref>. Vixìn a l'area de batüa, au de fö(r)a du campu da zögu, u ghe và missu u distributû di balùi, che a l'imprinsippiu de ògni partìa u dêve tegnìne quattru, da pià intu câxu che quellu in zögu u nu se puxesse ciü duve(r)à. I balùi i van stuzèi quande ch'i l'intran in zögu e i zügaûi, avanti da batüa, i nu ponen fâlu butezà in tèra o in sciu pügnu. Pe' cuntru, aa fìn de in'asiùn, u balùn ch'u s'è duve(r)àu u và missu turna intu distributû<ref name=":5" />. === Zügaûi e squaddre === [[Immaggine:Il campione Oscar Giribaldi.jpg|sinistra|miniatura|U campiùn [[Oscar Giribaldi]] aa rebatüa]] U balùn u l'è in [[spòrt de squàddra|sport de squaddra]], caraterizàu da incuntri de due squaddre pe' ògni partìa. E squaddre, dìte "quadrette", e sun furmèi de solitu da quattru zügaûi, ch'i sun u batitû, a spalla (dìtu ascì u "sentrâle") e dui tersìn. Se, pe' ina quarche raxùn, u gh'è numma che dui zügaûi intu campu, a partìa a dev'êsse fermâ e, passàu au mascimu trènta menüti, a l'âtra quadretta u gh'è dètu ina vito(r)ia "a ze(r)u". Pe' cuntru se pò bèn zügà se ina quadretta a gh'avesse in zügaû de mênu. A ògni moddu, se se g'ha a puscibilitè - nu intu câxu de in'espulsciùn - u se pò tegnì di zügaûi de riserva pe' duve(r)âli inte sustitusiùi, ch'e se ponen fà inti mumènti quande u zögu u l'è fermu<ref name=":6">{{Çitta publicaçión|ànno=2020|tìtolo=Capo III - Giocatori e Squadre|revìsta=Regolamento tecnico pallapugno|editô=F.I.P.A.P.|pp=11-14|léngoa=IT|url=http://www.fipap.it/images/documenti/Regolamento_Tecnico_Pallapugno_Fipap_Edizione_2020.pdf}}</ref>. Intu detaju, existen dui generi de sustitusiùn: quella definintìva, cu'u [[zugòu|zügaû]] ch'u nu pò ciü turnà intu campu, e quella libe(r)a, dìta ascì a tempu(r)anea. U câxu tipicu d'ina sustitusiùn definitìva u l'è quandu in zügaû u s'è fètu mà, scibèn ch'u se ghe pò lascià in menütu de "tèmpu megu" pe' repiâse, ma numma che ina votta, o se nù u g'ha da sciurtì dau campu, pe' setâse in banchìna, e, s'u se repìa, u pò turna zügà daa fìn de quellu zögu<ref name=":6" />. A divisa di zügaûi a dev'êsse a mèxima pe' tütti i mèmbri d'ina quadretta, furmâ da 'n pâ de braghette cürte ch'e gh'aggen scrìtu, in scia drìta, u nüme(r)u du zügaû, e ina maja, ch'a mustre u numme du zügaû e i sò sponsor. De ciü, u zügaû ch'u l'è u capitàn da quadretta u dêve purtà au brassu ina fascia ch'a mustra a sò qualifica<ref name=":6" />. Primma ch'u cumènse ina partìa, au mênu 35 menüti primma, e due quadrette e g'han da intrà intu campu pe' fà tütti i cuntròlli du câxu, da quelli di papèi a l'identificasiùn di zügaûi e a ve(r)ifica du mate(r)iâle de fasciatü(r)a, de upe(r)asiùi ch'e nu ponen cumensà sènsa l'acôrdiu de l'[[Àrbitro sportîvo|arbitru]], ch'u l'è quellu cu'e cuntròlla. Aa fìn de ste pratiche, i zügaûi i se ponen inandià pe'u rescadamèntu, ch'u l'è fètu drìtu in sciu campu<ref name=":6" />. Sübitu primma de l'imprinsippiu da partìa, e due quadrette e sun ciamèi versu l'area de batüa da l'arbitru, cuscì ch'i l'intren insemme intu campu pe' fà u salüu au pübbricu, cu'u dirittu de sèrne ch'u l'è zügàu cu'ina munea. U capitàn da quadretta ch'a l'ha guagnàu u surtezzu u pò dunca decidde fra a batüa e a remissa, ciü che u cu(r)û ch'u ne rapresènte a quadretta in sciu tabelìn di punti<ref name=":6" />. === U zögu === [[Immaggine:Pallapugno tradizionale nelle vie.jpg|miniatura|Partìa in sc'in campu rangiàu int'ina vìa de [[Cortemilia|Curtemilia]] du [[1970]]]] L'imprinsippiu de ògni zögu u l'è dètu da 'n'asiùn de batüa, ch'a l'è cunscide(r)â valida se u balùn, au vo(r)u, u passa au de là da linea mezâna sènsa butezà (limite ch'u nu gh'è ciü pe' tütti i tì(r)i fèti de dòppo da batüa), cun l'âtra quadretta che, numma che daa sò mitè du campu, a pò rispunde cu'in'asiùn de remissa au vo(r)u o, au mascimu, passàu u primmu bòttu in tèra du balùn. A batüa a l'è valida se u balùn u l'è stètu curpìu cu'u pügnu, cu'a man o cun l'avambrassu du batitû dòppu ch'u l'è piàu in van ch'u dêve stà inti limiti de l'area de batüa. St'asiùn lì a pò êsse ripetüa numma che ina votta pe' quadretta e pe' tèmpu e, intu câxu ch'u se faxesse de gaffe, i aversa(r)i i guagnan in puntu. A batüa a và fèta tütte e votte che üna de quadrette a guagna in puntu, ciü che tütte e votte ch'e se secce marcàu ina [[Càccia (açión de zêugo)|caccia]]<ref name=":7">{{Çitta publicaçión|ànno=2020|tìtolo=Capo V - Il Gioco|revìsta=Regolamento tecnico pallapugno|editô=F.I.P.A.P.|pp=18-23|léngoa=IT|url=http://www.fipap.it/images/documenti/Regolamento_Tecnico_Pallapugno_Fipap_Edizione_2020.pdf}}</ref>. Ciü che inta batüa, u balùn u pò êsse curpìe inte tütti i câxi de "balùn validu", ch'u vö dì au vo(r)u o au primmu bòttu in tèra, au mèximu che int'ina batüa. Passàu u segundu bòttu u balùn u nu se pò ciü zügà, e dunca u vegne in câxu de "balùn nu validu". U balùn u resta in zögu se, passàu u primmu bòttu, u và a picà cuntr'ai "a(r)edi permanènti" du campu, ch'i cumprenden i spetatûi ascì. Alantu(r)a l'asiùn a finìsce cu'u mumèntu quandu u balùn u tucca turna in tèra. Pe' cuntru, se u balùn u tòccu au vo(r)u üde sti elemènti lì, u l'è dètu in puntu a l'âtra quadretta<ref name=":7" />. A partìa a dü(r)a ünze zöghi, scibèn ch'a se pò scürsà inte sèrti câxi a 9, 8 o 7 zöghi. De ciü, de votte e partìe e sun züghèi a tèmpu ciütòstu che ai zöghi ma, inte ògni câxu, e nu g'han da passà e trê u(r)e<ref name=":7" />. U l'è previstu ascì di intervalli inta partìa, intu detaju u ghe n'è ün de dêxe menüti primma de l'ürtimu zögu e e squaddre ponen ciamà di ''time-break'' ch'i dü(r)an trèi menüti, au mascimu dui pe' ün<ref>{{Çitta publicaçión|ànno=2020|tìtolo=Capo VIII - Regole per le partite|revìsta=Regolamento tecnico pallapugno|editô=F.I.P.A.P.|pp=26-28|léngoa=IT|url=http://www.fipap.it/images/documenti/Regolamento_Tecnico_Pallapugno_Fipap_Edizione_2020.pdf}}</ref>. I scistemi ufisialmènte ricunusciüi pe' zügà au balun i sun trèi: cu'e cacce, au curdìn o cu'e cacce aa ''pantalera''<ref name=":7" />. ==== Scistema cu'e cacce ==== [[Immaggine:Finâle de Còppa Itàlia (2022, Bórmia) - 'na càccia.jpg|sinistra|miniatura|Ina [[Càccia (açión de zêugo)|caccia]] inta finâle de l'edisiùn du 2022 da [[Cuppa Italia (balùn)|Cuppa Italia]]]] U l'è u scistema ciü cumün de zügà au balun, cun ògni zögu ch'u l'è spartìu inte due fase da furmasiùn de [[Càccia (açión de zêugo)|cacce]] e, de dòppu, de "caccia" a ste lì. In generâle, cuscì cumme pe'i âtri moddi de zügà au balùn, ògni zögu u l'è furmàu da quattru punti, marchèi cumme intu [[tennis]] da di "chinze", ch'i sun dunca, inte l'urdine, chinze-trènta-qua(r)anta-zögu. Ògni zögu u l'è guagnàu, passàu i qua(r)anta pari, daa quadretta ch'a guagna dui punti daa fì(r)a. Sta regula lì, dìta a "regula du vantaggiu", a nu và pe(r)ò pe' de lungu, ma a pò cangià segundu a scituasiùn o e decixùi pièi pe' quella partìa. Defèti, inti âtri câxi, u zögu u l'è guagnàu daa primma quadretta che, rivâ ai qua(r)anta, a segna in âtru puntu<ref name=":7" />. I punti i se ponen guagnà inte trèi mòddi<ref name=":7" />: * intu câxu che u balùn, au vo(r)u e cu'in bòttu sulu, u vagghe au de là da linea du fundu da mitè du campu di aversa(r)i, passandu drentu ae antenne misse in sci sò canti. Stu còrpu lì, fra i ciü belli intu balùn, u l'è cunusciüu cu'u numme du "sê" (''céllu'' inte de âtre va(r)ietè) o, dau [[Léngoa piemontéize|piemuntese]], ''intra''; * quand'u l'è guagnàu ina caccia; * quandu ün di zügaûi da quadretta aversa(r)Ia u fa in fallu. A carateristica ciü tipica de sta mane(r)a de zügà au balùn a l'è pròpiu quella da furmasiùn e de catü(r)a de cacce. Intu detaju, ina caccia a marca in'asiùn ch'a nul'è finìa a punti, e dunca nu cu'in sê, in fallu o a catü(r)a de in'âtra caccia. I dui mòddi pe' furmà ina caccia i sun dunca quandu u balùn u nu l'è ciü validu e u vegne fermàu da 'n zügaû, o se nù quandu a sciorte fö(r)a dae linee late(r)âli du campu dòppu du primmu butezzu (nu se in vo(r)u, se nù u l'è in fallu). Alantu(r)a, in curispundènsa du puntu dund'u l'è stètu fermàu u balùn, ch'u pò cangià in pôcu segundu u mòddu ch'u s'è fermàu u balùn, o dund'u l'ha traversàu a linea late(r)âle, u l'è segnàu da l'arbitru a caccia cu'ina linea gianca de 10&nbsp;citti, de pitü(r)a o géssu in scia base du fundu. Se u balùn, dòppu ch'u l'è stètu tucàu da ün di zügaûi da quadretta in remissa, u và avanti a mesciâse int'in sèrtu mòddu, u puntu da caccia u vegne quellu ciü a sfavû da quadretta ch'a l'ha guagnàu a caccia mèxima<ref name=":7" />. De ciü, ina caccia a dev'êsse marcâ cu'i segnacacce e cu'i cuscì dìti portacacce. U segnacacce u l'è furmàu da 'na baletta, missa da l'arbitru in curispundènsa du puntu ch'u l'ha segnàu, pe' in mascimu de quattru e cun scrìtu in simma u sò nüme(r)u, ch'u pò dunca andà da 1 a 4. In segnacaccia u l'è finìu da 'na base ch'u u rezze e ch'a l'ha, in sce ün di sò fianchi, in'asta âta 1&nbsp;mêtru cu'ina targhetta cu'u sò nüme(r)u, missa a fì da linea late(r)âle. Inta fase de muvimèntu e de pusisiunamèntu di segnacacce in sciu terén, in curispundènsa du puntu marcàu da l'arbitru, u gh'è missu üna o ciü persune, dìte i portacacce, pe' marcà a linea in curispundènsa de dund'u l'è da mette u segnacaccia<ref name=":7" />. U nüme(r)u de cacce che, inte tüttu, e se ponen furmà u l'è inversamènte prupursiunâle au puntezzu zà utegnüu dae quadrette intu cursu da primma fase de zögu, segundu u schema lì sutta<ref name=":7" />: {| class="wikitable" !Puntezzu !Nüme(r)u de cacce |- |0-0 |4 |- |15-0 15-15 |3 |- |30-0 30-15 30-30 |2 |- |40-40 (cu'a regula du vantaggiu) |2 |- |40-0 40-15 40-30 |1 |- |40-40 (sènsa vantaggi) |1 |} Quand'u se riva au nüme(r)u de cacce definìu segundu a tabélla de d'âtu, e due quadrette e g'han da scangià de campu, cun l'asiùn da batüa che dunca a passa ascì a l'âtra quadretta. A stu puntu lì a cumènsa a segunda fase du zögu, cu'e due quadrette ch'e l'han da "pià" e cacce, dau va(r)û d'in puntu/chinze pe' ciaschedüna. A l'imprinsippiu u l'è piàu cumme riferimèntu a caccia nüme(r)u 1, in curispundènsa de dunda, cu'ina linea imagina(r)ia perpendiculâ(r)e a quella late(r)âle, u campu u l'è spartìu inte dui tòcchi. A stu puntu lì a caccia a l'è guagnâ daa quadretta ch'a sciòrte a fermà u balùn primma ch'u traverse a linea imagina(r)ia da caccia o se nù, s'a sciòrte fö(r)a dau campu de zögu, daa quadretta ch'a sta inta parte du campu ch'a nu l'è interesâ dau passaggiu du balùn in scia linea late(r)âle. Guagnàu a primma caccia u se leva u sò segnacaccia e u se và avanti a zügà pe' quelle ch'e restan, inte l'urdine marcàu dai nüme(r)i in sce sò targhette<ref name=":7" />. ==== Scistema au curdìn ==== In âtru scistema pe' zügà au balùn u l'è quellu dìtu "au curdìn", ch'u g'ha de regule pa(r)egge a quellu cu'e cacce levàu che quarchedüna de sò carateristiche. E dife(r)ènse ciü impurtanti fra i dui scistemi e sun ch'u manca du tüttu a fase da furmasiùn e da cunquista de cacce, cu'i zöghi che dunca i nu sun ciü spartìi inte due parte, e a prèsensa du "curdìn". U curdìn, ch'u l'è fètu de [[naylon]] o de [[juta]], u l'è ti(r)àu in mòddu perpendiculâ(r)e aa lunghessa du campu, in curispundènsa da sò mitè e a in'artessa de 1,20&nbsp;m o de 2,10&nbsp;m, inte partìe individuâli. U curdìn u l'è bèn impurtante pe' dà di punti perché u pu(r)ea purtà a di falli, specie s'u l'è curpìu o s'u nu vegne passàu dau balùn, câxi che de regula i dan in puntu a l'âtra quadretta o a l'âtru zügaû<ref name=":7" />. Fra e âtre regule de stu scistema lì, u scangiu du campu u l'è fètu ògni trèi zöghi se a batüa a l'è fèta da zügaûi dife(r)ènti, o se nù zà dau primmu, e de dòppu ògni dui, se u batitû u l'è u mèximu o l'ünicu zügaû ch'u gh'è in sciu campu. De solitu u nu se zöga cu'a regula du vantaggiu, levàu che pe'i ürtimi dui zöghi, cu'u zögu ch'u l'è guagnàu da quellu ch'u fa in puntu de ciü rispettu ai qua(r)anta. Intu câxu che a partìa a secce fra dui zügaûi suli, a sò dü(r)ata a l'è de 13 zöghi, se nù u se và ai 15, cu'u solitu intervallu de dêxe menüti primma de l'ürtimu zögu e d'in menütu fra in zögu e l'âtru s'u l'è previstu u scangiu de campu<ref name=":7" />. ==== ''Pantalera'' ==== {{Véddi ascì|Pantalera|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}} Scistema ch'u se sumeja strêtu au balùn, a ''[[pantalera]]'' a l'è zügâ in sce ciàsse di paìsi, tantu ch'a pò êsse cunscide(r)â cumme a versciùn ciü antìga e tradisiunâle de stu zögu lì. Defèti, scicumme ch'a l'è praticâ de lungu inte di spàssi strêti fra e cà, a nu g'ha de besögnu d'in campu de zögu dedicàu cumm'u l'è pe' cuntru cu'i zöghi du balùn. E dife(r)ènse ciü impurtanti inte sò regule e sun lighèi au fètu che u balùn, au mumèntu da batüa, u nu và curpìu cu'in pügnu ma ciütòstu u và ti(r)àu in sc'ina to(r)a de legnu, ch'a l'è dìta pròpiu a ''pantalera'' in [[Léngoa piemontéize|piemuntese]], ch'a l'è cegâ da 'na parte, rembâ a 'na mü(r)aja e a g'ha in simma di listélli ch'i dan in gì(r)u au balùn ch'u l'è difissile da prevegghe<ref name=":8">{{Çitta web|url=http://www.fipap.it/discipline/pantalera.html|tìtolo=Pantalera|outô=F.I.P.A.P.|léngoa=IT|vìxita=2026-10-20}}</ref>. Dòppu a batüa, ch'a l'è fèta dau zügaû dìtu u ''campau'', a partìa a và avanti cu'e mèxime regule du balùn. Pe'e carateristiche tipiche du sò campu, inta ''pantalera'' u gh'è tante dife(r)ènse fra zügà int'in pòstu ciütòstu che int'in âtru, cu'a presènsa de elemènti de architetü(r)a cumme canè, pòrte, sca(r)ìn, lampiùi e pugiôli, ch'i fan bèn cumpricàu capì u gì(r)u ch'u ciappa u balùn<ref name=":8" />. == Cumpetisiùi == {{Véddi ascì|Campiunàu italiàn de balùn|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}} U primmu [[Campiunàu italiàn de balùn|campiunàu de balùn]] u s'è zügàu du [[1912]]<ref name=":3" />; de dòppu u l'è stètu spartìu inte quattru livélli ([[Sé(r)ie A (balùn)|Sé(r)ie A]], [[Sé(r)ie B (balùn)|Sé(r)ie B]], Sé(r)ie C1 e Sé(r)ie C2) ciü che quelli di zùeni, ch'i sun ''Under 21'', Aliêvi, Debütanti, Pulìn e Prumusiunâli. De ciü u gh'è ancù u turneu da [[Cuppa Italia (balùn)|Cuppa Italia]], inandiàu dau [[1983]], da [[Cuppa Italia de Sé(r)ie B (balùn)|Cuppa Italia de Sé(r)ie B]], creàu du [[2012]], e de cuppe de categu(r)ìe ciü basse, ciü che a [[Süpercuppa italiâna (balùn)|Süpercuppa italiâna de balùn]]. Au livéllu di zùeni i sun inandièi de spessu i turnei du cuscì dìtu [[balùn lege(r)u]], ch'u l'è zügàu survetüttu inte scö(r)e pe' vixinà i zùeni ciü vixìn au mundu du balùn<ref name=":1" />. Fra e disciplìne tradisiunâli lighèi au mundu du balùn u l'è urganizàu ascì u [[campiunàu mundiâle di sport sfe(r)istichi]]. Intu detaju, pe' l'edisiùn du [[2004]], ch'a s'é(r)a zügâ inte l'Italia, fra e quattru specialitè ch'e sun stète sernüe pe' l'ucaxùn u gh'é(r)a pròpiu u balùn, mèntre e âtre trê e l'é(r)an u ''[[frontó]]'' valensiàn, u ''[[llargues]]'' alicantìn e u "[[zögu internasiunâle]]", ch'u l'è ina mescciü(r)a de ciü sport sfe(r)istichi eurupèi<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20041226003357/http://www.mondialipallapugno.it/|tìtolo=I mondiali di Pallapugno - Italia 2004|léngoa=IT|vìxita=2026-10-20}}</ref>. == Nòtte == <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Edmondo De Amicis|tìtolo=Gli Azzurri e i Rossi|url=https://books.google.com/books?id=F4VxMwEACAAJ|ànno=1897|editô=Casanova|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Luigi Mussi|outô2=Remo Gianuzzi|outô3=Augusto Manzo|tìtolo=Storia del gioco del pallone e similari|url=https://books.google.com/books?id=p_EMjwEACAAJ|ànno=1952|editô=Edizioni Paoline|çitæ=Arba|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Luigi Mussi|outô2=Remo Gianuzzi|outô3=Augusto Manzo|tìtolo=Cento anni di pallone elastico|url=https://books.google.com/books?id=aS6DNAAACAAJ|ànno=1971|editô=Edizioni Paoline|çitæ=Arba|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Caviglia|tìtolo=Pallone elastico: una sfida tra terra e cielo|ànno=1994|editô=I.E.E Editoriale Europea|çitæ=Camerâna|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Bracco|outô2=Gino Perotto|tìtolo=Le colline in pugno. Franco Balestra e il mondo del pallone|url=https://books.google.com/books?id=x1_APAAACAAJ|ànno=1996|editô=L'Arciere|çitæ=Cuni|léngoa=IT|ISBN=88-86-39826-3}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Caviglia|outô2=Raffaele Grillo|tìtolo=Pallone elastico re tra colline e mare|url=https://books.google.com/books?id=ANxfMwEACAAJ|ànno=2000|editô=I.E.E. Editoriale Europea|çitæ=Camerâna|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Andrea Merlotti|tìtolo=Giochi di palla nel Piemonte medievale e moderno: convegno di Rocca de' Baldi, 30 settembre-1° ottobre 2000|url=https://books.google.com/books?id=AMvLNQAACAAJ|ànno=2001|editô=Società per gli Studi Storici, Archeologici ed Artistici della Provincia di Cuneo e Centro studi etnografici museo storico etnografico A. Doro|çitæ=Ròcca Di Baldi|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Caviglia|tìtolo=Pallapugno - Vite da raccontare|ànno=2005|editô=I.E.E. Editoriale Europea|çitæ=Camerâna|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Caviglia|tìtolo=Prima dello sport: le sfere volanti|ànno=2007|editô=I.E.E. Editoriale Europea|çitæ=Camerâna|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Andrea Corino|outô2=Irene Bottero|tìtolo=Il mondo in un pugno - Dall'Europa all'America: evoluzione di sport sferistici|ànno=2007|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Andrea Corino|outô2=Irene Bottero|tìtolo=Il mondo in un pugno - Dall'Europa all'America: evoluzione di sport sferistici|ànno=2007|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=G. Castella|outô2=P. G. Rissolio|outô3=B. Sola|tìtolo=Pallone elastico. Evoluzione tecnica di uno sport|ànno=2007|editô=La Bilancia|çitæ=Savuna|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Fernando Vioglio|tìtolo=Mermet. Storie di Pallapugno e ordinaria albesità|url=https://books.google.com/books?id=AxiqAQAACAAJ|ànno=2007|editô=Famija Albèisa|çitæ=Arba|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Antonino Piana|tìtolo=Storia della pallapugno - pallone elastico|ànno=2010|editô=Impressioni Grafiche|léngoa=IT|volùmme=5 vol.}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=http://www.fipap.it/|tìtolo=Scitu ufisiâle|outô=F.I.P.A.P.|léngoa=IT|vìxita=2026-10-20}} * {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20041226003357/http://www.mondialipallapugno.it/|tìtolo=I mondiali di Pallapugno - Italia 2004|léngoa=IT|vìxita=2026-10-20}} * {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20070929061216/http://www.aigipe.it/|tìtolo=Scitu ufisiâle|outô=Associazione Italiana Giocatori Pallone Elastico|léngoa=IT|vìxita=2026-10-20}} * {{Çitta web|url=https://cijb.info/|tìtolo=Scitu ufisiâle|outô=Confederación Internacional de Pelota a Mano|léngoa=ES|vìxita=2026-10-20}} * {{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/|tìtolo=Lo Sferisterio|léngoa=IT|vìxita=2026-10-20}} {{Tradiçioìn lìguri}} [[Categorîa:Balón (zêugo)| ]] t05pa9kb9vvmty5b6sjx8y65buexq4t 274892 274890 2026-10-20T18:46:24Z N.Longo 12052 274892 wikitext text/x-wiki {{Âtri ûxi|càngio variànte=Pe' de pagine cu'u mèximu numme, vegghe|tìtolo=[[Balón (dizanbigoaçión)]]}} {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:Partita_di_pallapugno_nello_sferisterio_comunale_di_Bormida.JPG|miniatura|250x250px|Ina partìa de balùn zügâ in sciu zögu du balùn de [[Bormia|Burmia]]]] U '''balùn''' (''balon'' in [[Léngoa piemontéize|piemuntese]], ''pallapugno'' o, fina du [[2001]], ''pallone elastico'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è in [[zêugo de squàddra|zögu de squaddra]] zügàu in sci [[Zögu du balùn (strutü(r)a)|zöghi du balùn]], tipicu da [[Liguria|Ligü(r)ia]] e du [[Piemonte|Piemunte]]. U l'è zügàu cu'in [[Balón (spòrt)|balùn]] in sc'in terén cianéllu cun, da 'na parte, ina süperficce de butezzu ch'a pò êsse fèta da 'na mü(r)aja, da 'na rea o âtru. Au dì d'ancöi u gh'è ciü o mênu sèntu sucietè de balùn, pe' 20.000 zügàu de stu sport inte tüttu<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://comune.info/sport/pallapugno/|tìtolo=Pallapugno, il gioco del "Balon"|léngoa=IT|vìxita=2026-10-20}}</ref>. == Sto(r)ia == [[Immaggine:Pallapugno_storica_a_Cortemilia.jpg|sinistra|miniatura|247x247px|A quadretta de [[Cortemilia|Curtemilia]], futugrafìa du [[1956]]]]U balùn u l'è in zögu che, pe' tradisiùn, u l'è praticàu fra u [[bàsso Piemónte|Bassu Piemunte]] e a Ligü(r)ia, survetüttu inta [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]], dund'u l'è inandiàu au livéllu di prufesciunisti. Int'ina mane(r)a pa(r)eggi a tanti âtri zöghi cu'u balùn, sta disciplìna a g'ha de u(r)igne bèn antìghe, vegnindune drìtu dai zöghi ch'i l'é(r)an pratichèi ai tèmpi di [[Popolo roman|antìghi rumèi]] cumme o ''follis'' e o ''ludere espulsim'', ch'i prevegghevan zà che u balùn u fusse curpìu cu'u pügnu<ref name=":1">{{Çitta web|url=http://www.speb.it/curiosita-sulla--pallapugno.html|tìtolo=La Pallapugno (già Pallone Elastico)|léngoa=IT|vìxita=2026-10-20|outô=Società Pallone Elastico Bernezzese}}</ref>. Inte l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] sti zöghi i sun scangèi int'ina diresiùn dife(r)ènte, a sumejà ciü au [[balón co-o brasàllo|balùn cu'u brasallu]] d'ancöi, ch'u l'è stètu u zögu ciü impurtante fin'ai primmi du [[XX secolo|Növesèntu]], mèntre aù u l'è praticàu survetüttu inta [[Toscann-a|Tuscâna]]<ref name=":1" />. A ògni moddu, cu'u balùn au pügnu u s'è turnàu inderê versu e u(r)igine du stu genere de sport, cu'u brasallu ch'u l'ha lasciàu de pòstu a 'na fasciatü(r)a missa in gì(r)u aa man du zügaû, a l'ürtimu fèta cu'ina striscia de stoffa lunga dêxe mêtri, fermâ da 'n tòccu de cö(r)iu e da 'n tuchettu de gumma lighèi cun trèi curdìn o se nù cun de l'âtra gumma. Cuscì cumme i âtri zöghi "sfe(r)istici", u balùn u l'é(r)a bèn ciü praticàu inti ànni inderê, tantu ch'u l'é(r)a zügàu int'ina regiùn ciü grande pe' rivà, tra l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] e l'imprinsippiu du [[XX secolo|Növesèntu]], au mumèntu da sò mascima espansciùn. Defèti, inte quelli ànni i sun stèti frabichèi i primmi zöghi du balùn mudèrni, ch'i piavan de inspi(r)asiùn dai antìghi ''sphaeristeria'' rumèi e ch'i l'é(r)an duve(r)èi ascì pe'i âtri sport tradisiunâli cu'a balla<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://www.pallapugnoalba.it/home/storia/|tìtolo=Storia - La Pallapugno in Italia|léngoa=IT|vìxita=2026-10-20}}</ref>. Intu detaju, u primmu impiantu mudèrnu u l'è stètu quellu de [[Peruggia|Perüggia]], custruìu du [[1804]]<ref name=":2" />. Dau [[1855]] u s'è decisu de duve(r)à ina balla de gumma de quaxi 10 citti de diametru, missa au pòstu de quella de cö(r)iu ch'a gh'é(r)a, dau diametru in sci 40 citti. U növu balùn, pe' tantu ch'u l'é(r)a fètu de gumma, u l'é(r)a dunca u balùn lastegu, e cuscì u l'ha lasciàu stu numme lì in italiàn a tüttu stu sport<ref name=":3">{{Çitta web|url=http://www.fipap.it/|tìtolo=Scitu ufisiâle|outô=F.I.P.A.P.|léngoa=IT|vìxita=2026-10-20}}</ref>. Du [[1912]] u l'è stètu inandiàu u primmu [[campiunàu italiàn de balùn]]<ref name=":3" />. Inti ànni de dòppu, cu'u muntà da "cuncurènsa" purtâ dau [[Zeugo do ballon|futuballu]], ciü che i grandi cangi ch'i l'axevan tucàu a veggia sucietè cuntadìna<ref name=":0" />, stu zögu lì u l'è intràu int'in mumèntu de fòrte crisi, tantu ch'u s'è strêtu numma che au [[Çittæ metropolitann-a de Turin|pruvinse de Tü(r)ìn]], [[Provinsa de Asti|de Asti]] e [[Provinsa de Cuneo|de Cuni]] intu Piemunte e inte quelle [[Pruvincia de Sann-a|de Savuna]] e [[Pruvincia de Imper̂ia|d'Impe(r)ia]] inta Ligü(r)ia. A ògni moddu, inti [[Anni 1930|ànni '30 du Növesèntu]] u balùn u l'è stètu fra i sport furmalizèi da l'Urganizasiùn Nasiunâle du Dòppu Travaju (''Organizzazione Nazionale del Dopolavoro'', OND)<ref name=":0" />. U primmu tentativu de repià sta disciplìna lì u l'è stètu inandiàu inti ànni '50, fètu ch'u l'ha purtàu du [[1951]] aa fundasiùn de l'Uniùn Italiâna du Balùn Lastegu e ae primme mensiùi de partìe de balùn in sce reviste de sport de livéllu nasiunâle<ref name=":0" />. Intu mèximu periudu, inta [[California]] u s'è inandiàu in campiunàu de balùn fra i lìgü(r)i e i piemuntesi ch'i l'é(r)an emigrèi lì, ch'u l'è andàu avanti ancù pe' di ànni. Pe' repià a tradisiùn du balùn u gh'è vegnüu a taju a creasiùn du cuscì dìtu "[[Balùn Lege(r)u]]", ch'u se pò zügà de fassile, sènsa avêghe ina gran tecnica o fina in sci campi da [[basket]] o da [[volley]], fètu ch'u l'ha permissu de spandilu fina inte scö(r)e<ref name=":1" />. Du [[1982]] a Federasiùn Italiâna de Balùn (F.I.P.A.P, ''Federazione Italiana Pallapugno'') a l'ha risevüu u ricunuscimèntu ufisiâle dau [[Comitato olimpico nazionale italiano|CONI]]<ref name=":1" />. U balùn u l'è stètu pe' de lungu ün di scimbuli da cultü(r)a cuntadìna de tère dund'u l'è ciü praticàu, cun di grandi scritûi cumme l'[[Edmondo De Amicis]] ch'i l'han dedicàu in libbru intregu - ''Gli azzurri e i rossi'' - a l'aspe(r)issia di campiùi di zöghi du balùn. Fra de sti lì u se pò regurdà ascì u [[Cesare Pavese]], u [[Beppe Fenoglio]], u [[Giovanni Arpino]] e ancù u [[Franco Piccinelli]], ch'u l'è stètu pe' tantu tèmpu ascì u prescidènte da Federasiùn du balùn<ref name=":0" /><ref name=":1" />. U l'existe fina in cumpunimèntu in [[Lengoa ligure|lìgü(r)e]] du [[Steva De Franchi]], cuntegnüu intu sò ''Ro Chittarrin'', ch'u l'è ina lôde a in zügaû de balùn famusu inte quelli tèmpi, ch'a cumènsa cuscì: {{Çitaçión|Vorræ dâve ro retræto, dro famozo Barbaggiâ;<br>Ma per metteme à ro fæto, non sò donde incomençâ.<br><br>Me ne vaggo all'Accassœura, zù da basso in ro bastion,<br>Donde à tutti lê dà scœura d'un bon zœugo da balon [...]|[[Steva De Franchi]], ''[[s:Ro_Chittarrin/In_lode_de_Giacomo_Agneize_dito_ro_Barbaggiâ|In lode de Giacomo Agneize dito ro Barbaggiâ]]''}} == Regule == === Campu de zögu === [[Immaggine:Sferisterio Ruffino.jpg|miniatura|250x250px|U zögu du balùn "Gian Carlo Ruffino" de [[Sann-a|Savuna]]|sinistra]] U [[cànpo de zêugo|campu de zögu]] u g'ha ina furma a retangulu, cun de mezü(r)e precise e marcàu in sci fianchi e au fundu da de linee giancu. U terén du campu, de spessu, u l'è fètu [[tæra batûa|tèra batüa]], scibèn ch'u nu manche di campi fètu cun l'[[asfàlto|asfaltu]], cun di mate(r)iâli scintetichi o ancù cu'in fundu mescciàu. A ògni moddu, u ghe fà besögnu ina süperficcie verticâle da 'na parte, fèta da 'na mü(r)aja o, pe' ina parte, ascì da 'na rea. De ciü, u campu u l'è spartìu a mitè daa linea mezâna, cu'e estremitè du campu (levàu che quelle marchèi da 'na mü(r)aja) che g'han da êsse segnèi da de antenne, cun in simma de bande(r)ette grixe. Intu regulamèntu u se tröva ascì a lista cu'i mate(r)iâli che ghe vönen inte ògni zögu du balùn, ch'u dev'êsse apruvàu<ref name=":4">{{Çitta publicaçión|ànno=2020|tìtolo=Capo I - Campi di gioco|revìsta=Regolamento tecnico pallapugno|editô=F.I.P.A.P.|pp=5-9|léngoa=IT|url=http://www.fipap.it/images/documenti/Regolamento_Tecnico_Pallapugno_Fipap_Edizione_2020.pdf}}</ref>. In sciu terén du campu u l'è da marcà u retangulu da cuscì dìta area de batüa, ch'a l'è missa de lungu versu u fundu du campu ma ch'a g'ha de dimensciùi ch'e ponen cangià segundu a categu(r)ìa e u genere de campu. Intu detaju, u gh'è trèi generi de campu, dau zögu du balùn, au campu "''alla lizza''", sènsa de mü(r)aje dae parte, e au campu "de adatamèntu", recavàu a l'ucaxùn inte de ciàsse o de vìe rangièi pe' zügâghe. L'è cè(r)a che numma che i primmi dui i se ponen duve(r)à pe'e partìe de Sé(r)ie ciü âte. Intu detaju, i campi da mascima categu(r)ìa i sun lunghi tòstu 90&nbsp;mêtri, larghi tra i 16 e i 18 e cu'u süperficce pe'u butezzu âta in scia 12&nbsp;mêtri<ref name=":4" />. L'elemèntu ciü impurtante du campu, ch'u l'è a mü(r)aja daa parte, a dev'êsse âta au marcu dui mêtri, sènsa de avertü(r)e e cu'ina süperficce du tüttu liscia, de moddu che a balla a pìe de deviasiùi regulâ(r)i. In simma aa mü(r)aja u ghe và ina rea che, turna, a g'ha da permette de deviasiùi regulâ(r)i aa balla, cun de artesse minime ch'i sun decise in scia base da categu(r)ìa<ref name=":4" />. === Balla === [[Immaggine:Pallone pallapugno.JPG|miniatura|U balùn]] A [[bàlla|balla]], fèta de gumma e dau cu(r)û ch'u l'è giancu-grixi, inte categu(r)ìe ciü âte a vö ina circunfe(r)ènsa de 305&nbsp;mm pe' in pesu de 195&nbsp;grammi (cu'ina tule(r)anse ch'a l'è, rispetivamènte, de 5&nbsp;mm e de 5&nbsp;g), da gunfià a 'na presciùn de 0,65&nbsp;bar. Inte âtre categu(r)ìe i sun duve(r)èi di balùi dae dimensciùi e dau pesu ch'u pò cangià, de solitu ciü picìn, fètu che de solitu u l'è marcàu da 'n cu(r)û dife(r)ènte. U l'è impurtante che tütti i balùi duve(r)èi inta mèxima partìa i seggian pa(r)eggi pe' qualitè e pe' marca de frabica<ref name=":5">{{Çitta publicaçión|ànno=2020|tìtolo=Capo II - Palloni da gioco|revìsta=Regolamento tecnico pallapugno|editô=F.I.P.A.P.|pp=9-10|léngoa=IT|url=http://www.fipap.it/images/documenti/Regolamento_Tecnico_Pallapugno_Fipap_Edizione_2020.pdf}}</ref>. Vixìn a l'area de batüa, au de fö(r)a du campu da zögu, u ghe và missu u distributû di balùi, che a l'imprinsippiu de ògni partìa u dêve tegnìne quattru, da pià intu câxu che quellu in zögu u nu se puxesse ciü duve(r)à. I balùi i van stuzèi quande ch'i l'intran in zögu e i zügaûi, avanti da batüa, i nu ponen fâlu butezà in tèra o in sciu pügnu. Pe' cuntru, aa fìn de in'asiùn, u balùn ch'u s'è duve(r)àu u và missu turna intu distributû<ref name=":5" />. === Zügaûi e squaddre === [[Immaggine:Il campione Oscar Giribaldi.jpg|sinistra|miniatura|U campiùn [[Oscar Giribaldi]] aa rebatüa]] U balùn u l'è in [[spòrt de squàddra|sport de squaddra]], caraterizàu da incuntri de due squaddre pe' ògni partìa. E squaddre, dìte "quadrette", e sun furmèi de solitu da quattru zügaûi, ch'i sun u batitû, a spalla (dìtu ascì u "sentrâle") e dui tersìn. Se, pe' ina quarche raxùn, u gh'è numma che dui zügaûi intu campu, a partìa a dev'êsse fermâ e, passàu au mascimu trènta menüti, a l'âtra quadretta u gh'è dètu ina vito(r)ia "a ze(r)u". Pe' cuntru se pò bèn zügà se ina quadretta a gh'avesse in zügaû de mênu. A ògni moddu, se se g'ha a puscibilitè - nu intu câxu de in'espulsciùn - u se pò tegnì di zügaûi de riserva pe' duve(r)âli inte sustitusiùi, ch'e se ponen fà inti mumènti quande u zögu u l'è fermu<ref name=":6">{{Çitta publicaçión|ànno=2020|tìtolo=Capo III - Giocatori e Squadre|revìsta=Regolamento tecnico pallapugno|editô=F.I.P.A.P.|pp=11-14|léngoa=IT|url=http://www.fipap.it/images/documenti/Regolamento_Tecnico_Pallapugno_Fipap_Edizione_2020.pdf}}</ref>. Intu detaju, existen dui generi de sustitusiùn: quella definintìva, cu'u [[zugòu|zügaû]] ch'u nu pò ciü turnà intu campu, e quella libe(r)a, dìta ascì a tempu(r)anea. U câxu tipicu d'ina sustitusiùn definitìva u l'è quandu in zügaû u s'è fètu mà, scibèn ch'u se ghe pò lascià in menütu de "tèmpu megu" pe' repiâse, ma numma che ina votta, o se nù u g'ha da sciurtì dau campu, pe' setâse in banchìna, e, s'u se repìa, u pò turna zügà daa fìn de quellu zögu<ref name=":6" />. A divisa di zügaûi a dev'êsse a mèxima pe' tütti i mèmbri d'ina quadretta, furmâ da 'n pâ de braghette cürte ch'e gh'aggen scrìtu, in scia drìta, u nüme(r)u du zügaû, e ina maja, ch'a mustre u numme du zügaû e i sò sponsor. De ciü, u zügaû ch'u l'è u capitàn da quadretta u dêve purtà au brassu ina fascia ch'a mustra a sò qualifica<ref name=":6" />. Primma ch'u cumènse ina partìa, au mênu 35 menüti primma, e due quadrette e g'han da intrà intu campu pe' fà tütti i cuntròlli du câxu, da quelli di papèi a l'identificasiùn di zügaûi e a ve(r)ifica du mate(r)iâle de fasciatü(r)a, de upe(r)asiùi ch'e nu ponen cumensà sènsa l'acôrdiu de l'[[Àrbitro sportîvo|arbitru]], ch'u l'è quellu cu'e cuntròlla. Aa fìn de ste pratiche, i zügaûi i se ponen inandià pe'u rescadamèntu, ch'u l'è fètu drìtu in sciu campu<ref name=":6" />. Sübitu primma de l'imprinsippiu da partìa, e due quadrette e sun ciamèi versu l'area de batüa da l'arbitru, cuscì ch'i l'intren insemme intu campu pe' fà u salüu au pübbricu, cu'u dirittu de sèrne ch'u l'è zügàu cu'ina munea. U capitàn da quadretta ch'a l'ha guagnàu u surtezzu u pò dunca decidde fra a batüa e a remissa, ciü che u cu(r)û ch'u ne rapresènte a quadretta in sciu tabelìn di punti<ref name=":6" />. === U zögu === [[Immaggine:Pallapugno tradizionale nelle vie.jpg|miniatura|Partìa in sc'in campu rangiàu int'ina vìa de [[Cortemilia|Curtemilia]] du [[1970]]]] L'imprinsippiu de ògni zögu u l'è dètu da 'n'asiùn de batüa, ch'a l'è cunscide(r)â valida se u balùn, au vo(r)u, u passa au de là da linea mezâna sènsa butezà (limite ch'u nu gh'è ciü pe' tütti i tì(r)i fèti de dòppo da batüa), cun l'âtra quadretta che, numma che daa sò mitè du campu, a pò rispunde cu'in'asiùn de remissa au vo(r)u o, au mascimu, passàu u primmu bòttu in tèra du balùn. A batüa a l'è valida se u balùn u l'è stètu curpìu cu'u pügnu, cu'a man o cun l'avambrassu du batitû dòppu ch'u l'è piàu in van ch'u dêve stà inti limiti de l'area de batüa. St'asiùn lì a pò êsse ripetüa numma che ina votta pe' quadretta e pe' tèmpu e, intu câxu ch'u se faxesse de gaffe, i aversa(r)i i guagnan in puntu. A batüa a và fèta tütte e votte che üna de quadrette a guagna in puntu, ciü che tütte e votte ch'e se secce marcàu ina [[Càccia (açión de zêugo)|caccia]]<ref name=":7">{{Çitta publicaçión|ànno=2020|tìtolo=Capo V - Il Gioco|revìsta=Regolamento tecnico pallapugno|editô=F.I.P.A.P.|pp=18-23|léngoa=IT|url=http://www.fipap.it/images/documenti/Regolamento_Tecnico_Pallapugno_Fipap_Edizione_2020.pdf}}</ref>. Ciü che inta batüa, u balùn u pò êsse curpìe inte tütti i câxi de "balùn validu", ch'u vö dì au vo(r)u o au primmu bòttu in tèra, au mèximu che int'ina batüa. Passàu u segundu bòttu u balùn u nu se pò ciü zügà, e dunca u vegne in câxu de "balùn nu validu". U balùn u resta in zögu se, passàu u primmu bòttu, u và a picà cuntr'ai "a(r)edi permanènti" du campu, ch'i cumprenden i spetatûi ascì. Alantu(r)a l'asiùn a finìsce cu'u mumèntu quandu u balùn u tucca turna in tèra. Pe' cuntru, se u balùn u tòccu au vo(r)u üde sti elemènti lì, u l'è dètu in puntu a l'âtra quadretta<ref name=":7" />. A partìa a dü(r)a ünze zöghi, scibèn ch'a se pò scürsà inte sèrti câxi a 9, 8 o 7 zöghi. De ciü, de votte e partìe e sun züghèi a tèmpu ciütòstu che ai zöghi ma, inte ògni câxu, e nu g'han da passà e trê u(r)e<ref name=":7" />. U l'è previstu ascì di intervalli inta partìa, intu detaju u ghe n'è ün de dêxe menüti primma de l'ürtimu zögu e e squaddre ponen ciamà di ''time-break'' ch'i dü(r)an trèi menüti, au mascimu dui pe' ün<ref>{{Çitta publicaçión|ànno=2020|tìtolo=Capo VIII - Regole per le partite|revìsta=Regolamento tecnico pallapugno|editô=F.I.P.A.P.|pp=26-28|léngoa=IT|url=http://www.fipap.it/images/documenti/Regolamento_Tecnico_Pallapugno_Fipap_Edizione_2020.pdf}}</ref>. I scistemi ufisialmènte ricunusciüi pe' zügà au balun i sun trèi: cu'e cacce, au curdìn o cu'e cacce aa ''pantalera''<ref name=":7" />. ==== Scistema cu'e cacce ==== [[Immaggine:Finâle de Còppa Itàlia (2022, Bórmia) - 'na càccia.jpg|sinistra|miniatura|Ina [[Càccia (açión de zêugo)|caccia]] inta finâle de l'edisiùn du 2022 da [[Cuppa Italia (balùn)|Cuppa Italia]]]] U l'è u scistema ciü cumün de zügà au balun, cun ògni zögu ch'u l'è spartìu inte due fase da furmasiùn de [[Càccia (açión de zêugo)|cacce]] e, de dòppu, de "caccia" a ste lì. In generâle, cuscì cumme pe'i âtri moddi de zügà au balùn, ògni zögu u l'è furmàu da quattru punti, marchèi cumme intu [[tennis]] da di "chinze", ch'i sun dunca, inte l'urdine, chinze-trènta-qua(r)anta-zögu. Ògni zögu u l'è guagnàu, passàu i qua(r)anta pari, daa quadretta ch'a guagna dui punti daa fì(r)a. Sta regula lì, dìta a "regula du vantaggiu", a nu và pe(r)ò pe' de lungu, ma a pò cangià segundu a scituasiùn o e decixùi pièi pe' quella partìa. Defèti, inti âtri câxi, u zögu u l'è guagnàu daa primma quadretta che, rivâ ai qua(r)anta, a segna in âtru puntu<ref name=":7" />. I punti i se ponen guagnà inte trèi mòddi<ref name=":7" />: * intu câxu che u balùn, au vo(r)u e cu'in bòttu sulu, u vagghe au de là da linea du fundu da mitè du campu di aversa(r)i, passandu drentu ae antenne misse in sci sò canti. Stu còrpu lì, fra i ciü belli intu balùn, u l'è cunusciüu cu'u numme du "sê" (''céllu'' inte de âtre va(r)ietè) o, dau [[Léngoa piemontéize|piemuntese]], ''intra''; * quand'u l'è guagnàu ina caccia; * quandu ün di zügaûi da quadretta aversa(r)Ia u fa in fallu. A carateristica ciü tipica de sta mane(r)a de zügà au balùn a l'è pròpiu quella da furmasiùn e de catü(r)a de cacce. Intu detaju, ina caccia a marca in'asiùn ch'a nul'è finìa a punti, e dunca nu cu'in sê, in fallu o a catü(r)a de in'âtra caccia. I dui mòddi pe' furmà ina caccia i sun dunca quandu u balùn u nu l'è ciü validu e u vegne fermàu da 'n zügaû, o se nù quandu a sciorte fö(r)a dae linee late(r)âli du campu dòppu du primmu butezzu (nu se in vo(r)u, se nù u l'è in fallu). Alantu(r)a, in curispundènsa du puntu dund'u l'è stètu fermàu u balùn, ch'u pò cangià in pôcu segundu u mòddu ch'u s'è fermàu u balùn, o dund'u l'ha traversàu a linea late(r)âle, u l'è segnàu da l'arbitru a caccia cu'ina linea gianca de 10&nbsp;citti, de pitü(r)a o géssu in scia base du fundu. Se u balùn, dòppu ch'u l'è stètu tucàu da ün di zügaûi da quadretta in remissa, u và avanti a mesciâse int'in sèrtu mòddu, u puntu da caccia u vegne quellu ciü a sfavû da quadretta ch'a l'ha guagnàu a caccia mèxima<ref name=":7" />. De ciü, ina caccia a dev'êsse marcâ cu'i segnacacce e cu'i cuscì dìti portacacce. U segnacacce u l'è furmàu da 'na baletta, missa da l'arbitru in curispundènsa du puntu ch'u l'ha segnàu, pe' in mascimu de quattru e cun scrìtu in simma u sò nüme(r)u, ch'u pò dunca andà da 1 a 4. In segnacaccia u l'è finìu da 'na base ch'u u rezze e ch'a l'ha, in sce ün di sò fianchi, in'asta âta 1&nbsp;mêtru cu'ina targhetta cu'u sò nüme(r)u, missa a fì da linea late(r)âle. Inta fase de muvimèntu e de pusisiunamèntu di segnacacce in sciu terén, in curispundènsa du puntu marcàu da l'arbitru, u gh'è missu üna o ciü persune, dìte i portacacce, pe' marcà a linea in curispundènsa de dund'u l'è da mette u segnacaccia<ref name=":7" />. U nüme(r)u de cacce che, inte tüttu, e se ponen furmà u l'è inversamènte prupursiunâle au puntezzu zà utegnüu dae quadrette intu cursu da primma fase de zögu, segundu u schema lì sutta<ref name=":7" />: {| class="wikitable" !Puntezzu !Nüme(r)u de cacce |- |0-0 |4 |- |15-0 15-15 |3 |- |30-0 30-15 30-30 |2 |- |40-40 (cu'a regula du vantaggiu) |2 |- |40-0 40-15 40-30 |1 |- |40-40 (sènsa vantaggi) |1 |} Quand'u se riva au nüme(r)u de cacce definìu segundu a tabélla de d'âtu, e due quadrette e g'han da scangià de campu, cun l'asiùn da batüa che dunca a passa ascì a l'âtra quadretta. A stu puntu lì a cumènsa a segunda fase du zögu, cu'e due quadrette ch'e l'han da "pià" e cacce, dau va(r)û d'in puntu/chinze pe' ciaschedüna. A l'imprinsippiu u l'è piàu cumme riferimèntu a caccia nüme(r)u 1, in curispundènsa de dunda, cu'ina linea imagina(r)ia perpendiculâ(r)e a quella late(r)âle, u campu u l'è spartìu inte dui tòcchi. A stu puntu lì a caccia a l'è guagnâ daa quadretta ch'a sciòrte a fermà u balùn primma ch'u traverse a linea imagina(r)ia da caccia o se nù, s'a sciòrte fö(r)a dau campu de zögu, daa quadretta ch'a sta inta parte du campu ch'a nu l'è interesâ dau passaggiu du balùn in scia linea late(r)âle. Guagnàu a primma caccia u se leva u sò segnacaccia e u se và avanti a zügà pe' quelle ch'e restan, inte l'urdine marcàu dai nüme(r)i in sce sò targhette<ref name=":7" />. ==== Scistema au curdìn ==== In âtru scistema pe' zügà au balùn u l'è quellu dìtu "au curdìn", ch'u g'ha de regule pa(r)egge a quellu cu'e cacce levàu che quarchedüna de sò carateristiche. E dife(r)ènse ciü impurtanti fra i dui scistemi e sun ch'u manca du tüttu a fase da furmasiùn e da cunquista de cacce, cu'i zöghi che dunca i nu sun ciü spartìi inte due parte, e a prèsensa du "curdìn". U curdìn, ch'u l'è fètu de [[naylon]] o de [[juta]], u l'è ti(r)àu in mòddu perpendiculâ(r)e aa lunghessa du campu, in curispundènsa da sò mitè e a in'artessa de 1,20&nbsp;m o de 2,10&nbsp;m, inte partìe individuâli. U curdìn u l'è bèn impurtante pe' dà di punti perché u pu(r)ea purtà a di falli, specie s'u l'è curpìu o s'u nu vegne passàu dau balùn, câxi che de regula i dan in puntu a l'âtra quadretta o a l'âtru zügaû<ref name=":7" />. Fra e âtre regule de stu scistema lì, u scangiu du campu u l'è fètu ògni trèi zöghi se a batüa a l'è fèta da zügaûi dife(r)ènti, o se nù zà dau primmu, e de dòppu ògni dui, se u batitû u l'è u mèximu o l'ünicu zügaû ch'u gh'è in sciu campu. De solitu u nu se zöga cu'a regula du vantaggiu, levàu che pe'i ürtimi dui zöghi, cu'u zögu ch'u l'è guagnàu da quellu ch'u fa in puntu de ciü rispettu ai qua(r)anta. Intu câxu che a partìa a secce fra dui zügaûi suli, a sò dü(r)ata a l'è de 13 zöghi, se nù u se và ai 15, cu'u solitu intervallu de dêxe menüti primma de l'ürtimu zögu e d'in menütu fra in zögu e l'âtru s'u l'è previstu u scangiu de campu<ref name=":7" />. ==== ''Pantalera'' ==== {{Véddi ascì|Pantalera|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}} Scistema ch'u se sumeja strêtu au balùn, a ''[[pantalera]]'' a l'è zügâ in sce ciàsse di paìsi, tantu ch'a pò êsse cunscide(r)â cumme a versciùn ciü antìga e tradisiunâle de stu zögu lì. Defèti, scicumme ch'a l'è praticâ de lungu inte di spàssi strêti fra e cà, a nu g'ha de besögnu d'in campu de zögu dedicàu cumm'u l'è pe' cuntru cu'i zöghi du balùn. E dife(r)ènse ciü impurtanti inte sò regule e sun lighèi au fètu che u balùn, au mumèntu da batüa, u nu và curpìu cu'in pügnu ma ciütòstu u và ti(r)àu in sc'ina to(r)a de legnu, ch'a l'è dìta pròpiu a ''pantalera'' in [[Léngoa piemontéize|piemuntese]], ch'a l'è cegâ da 'na parte, rembâ a 'na mü(r)aja e a g'ha in simma di listélli ch'i dan in gì(r)u au balùn ch'u l'è difissile da prevegghe<ref name=":8">{{Çitta web|url=http://www.fipap.it/discipline/pantalera.html|tìtolo=Pantalera|outô=F.I.P.A.P.|léngoa=IT|vìxita=2026-10-20}}</ref>. Dòppu a batüa, ch'a l'è fèta dau zügaû dìtu u ''campau'', a partìa a và avanti cu'e mèxime regule du balùn. Pe'e carateristiche tipiche du sò campu, inta ''pantalera'' u gh'è tante dife(r)ènse fra zügà int'in pòstu ciütòstu che int'in âtru, cu'a presènsa de elemènti de architetü(r)a cumme canè, pòrte, sca(r)ìn, lampiùi e pugiôli, ch'i fan bèn cumpricàu capì u gì(r)u ch'u ciappa u balùn<ref name=":8" />. == Cumpetisiùi == {{Véddi ascì|Campiunàu italiàn de balùn|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}} U primmu [[Campiunàu italiàn de balùn|campiunàu de balùn]] u s'è zügàu du [[1912]]<ref name=":3" />; de dòppu u l'è stètu spartìu inte quattru livélli ([[Sé(r)ie A (balùn)|Sé(r)ie A]], [[Sé(r)ie B (balùn)|Sé(r)ie B]], Sé(r)ie C1 e Sé(r)ie C2) ciü che quelli di zùeni, ch'i sun ''Under 21'', Aliêvi, Debütanti, Pulìn e Prumusiunâli. De ciü u gh'è ancù u turneu da [[Cuppa Italia (balùn)|Cuppa Italia]], inandiàu dau [[1983]], da [[Cuppa Italia de Sé(r)ie B (balùn)|Cuppa Italia de Sé(r)ie B]], creàu du [[2012]], e de cuppe de categu(r)ìe ciü basse, ciü che a [[Süpercuppa italiâna (balùn)|Süpercuppa italiâna de balùn]]. Au livéllu di zùeni i sun inandièi de spessu i turnei du cuscì dìtu [[balùn lege(r)u]], ch'u l'è zügàu survetüttu inte scö(r)e pe' vixinà i zùeni ciü vixìn au mundu du balùn<ref name=":1" />. Fra e disciplìne tradisiunâli lighèi au mundu du balùn u l'è urganizàu ascì u [[campiunàu mundiâle di sport sfe(r)istichi]]. Intu detaju, pe' l'edisiùn du [[2004]], ch'a s'é(r)a zügâ inte l'Italia, fra e quattru specialitè ch'e sun stète sernüe pe' l'ucaxùn u gh'é(r)a pròpiu u balùn, mèntre e âtre trê e l'é(r)an u ''[[frontó]]'' valensiàn, u ''[[llargues]]'' alicantìn e u "[[zögu internasiunâle]]", ch'u l'è ina mescciü(r)a de ciü sport sfe(r)istichi eurupèi<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20041226003357/http://www.mondialipallapugno.it/|tìtolo=I mondiali di Pallapugno - Italia 2004|léngoa=IT|vìxita=2026-10-20}}</ref>. == Nòtte == <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Edmondo De Amicis|tìtolo=Gli Azzurri e i Rossi|url=https://books.google.com/books?id=F4VxMwEACAAJ|ànno=1897|editô=Casanova|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Luigi Mussi|outô2=Remo Gianuzzi|outô3=Augusto Manzo|tìtolo=Storia del gioco del pallone e similari|url=https://books.google.com/books?id=p_EMjwEACAAJ|ànno=1952|editô=Edizioni Paoline|çitæ=Arba|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Luigi Mussi|outô2=Remo Gianuzzi|outô3=Augusto Manzo|tìtolo=Cento anni di pallone elastico|url=https://books.google.com/books?id=aS6DNAAACAAJ|ànno=1971|editô=Edizioni Paoline|çitæ=Arba|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Caviglia|tìtolo=Pallone elastico: una sfida tra terra e cielo|ànno=1994|editô=I.E.E Editoriale Europea|çitæ=Camerâna|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Bracco|outô2=Gino Perotto|tìtolo=Le colline in pugno. Franco Balestra e il mondo del pallone|url=https://books.google.com/books?id=x1_APAAACAAJ|ànno=1996|editô=L'Arciere|çitæ=Cuni|léngoa=IT|ISBN=88-86-39826-3}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Caviglia|outô2=Raffaele Grillo|tìtolo=Pallone elastico re tra colline e mare|url=https://books.google.com/books?id=ANxfMwEACAAJ|ànno=2000|editô=I.E.E. Editoriale Europea|çitæ=Camerâna|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Andrea Merlotti|tìtolo=Giochi di palla nel Piemonte medievale e moderno: convegno di Rocca de' Baldi, 30 settembre-1° ottobre 2000|url=https://books.google.com/books?id=AMvLNQAACAAJ|ànno=2001|editô=Società per gli Studi Storici, Archeologici ed Artistici della Provincia di Cuneo e Centro studi etnografici museo storico etnografico A. Doro|çitæ=Ròcca Di Baldi|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Caviglia|tìtolo=Pallapugno - Vite da raccontare|ànno=2005|editô=I.E.E. Editoriale Europea|çitæ=Camerâna|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Caviglia|tìtolo=Prima dello sport: le sfere volanti|ànno=2007|editô=I.E.E. Editoriale Europea|çitæ=Camerâna|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Andrea Corino|outô2=Irene Bottero|tìtolo=Il mondo in un pugno - Dall'Europa all'America: evoluzione di sport sferistici|ànno=2007|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Andrea Corino|outô2=Irene Bottero|tìtolo=Il mondo in un pugno - Dall'Europa all'America: evoluzione di sport sferistici|ànno=2007|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=G. Castella|outô2=P. G. Rissolio|outô3=B. Sola|tìtolo=Pallone elastico. Evoluzione tecnica di uno sport|ànno=2007|editô=La Bilancia|çitæ=Savuna|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Fernando Vioglio|tìtolo=Mermet. Storie di Pallapugno e ordinaria albesità|url=https://books.google.com/books?id=AxiqAQAACAAJ|ànno=2007|editô=Famija Albèisa|çitæ=Arba|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Antonino Piana|tìtolo=Storia della pallapugno - pallone elastico|ànno=2010|editô=Impressioni Grafiche|léngoa=IT|volùmme=5 vol.}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=http://www.fipap.it/|tìtolo=Scitu ufisiâle|outô=F.I.P.A.P.|léngoa=IT|vìxita=2026-10-20}} * {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20041226003357/http://www.mondialipallapugno.it/|tìtolo=I mondiali di Pallapugno - Italia 2004|léngoa=IT|vìxita=2026-10-20}} * {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20070929061216/http://www.aigipe.it/|tìtolo=Scitu ufisiâle|outô=Associazione Italiana Giocatori Pallone Elastico|léngoa=IT|vìxita=2026-10-20}} * {{Çitta web|url=https://cijb.info/|tìtolo=Scitu ufisiâle|outô=Confederación Internacional de Pelota a Mano|léngoa=ES|vìxita=2026-10-20}} * {{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/|tìtolo=Lo Sferisterio|léngoa=IT|vìxita=2026-10-20}} {{Tradiçioìn lìguri}} [[Categorîa:Balón (zêugo)| ]] afb50bj3o319r5pl3t5unvxx0mul145 274915 274892 2026-10-20T19:12:51Z N.Longo 12052 274915 wikitext text/x-wiki {{Âtri ûxi|càngio variànte=Pe' de pagine cu'u mèximu numme, vegghe|tìtolo=[[Balón (dizanbigoaçión)]]}} {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:Partita_di_pallapugno_nello_sferisterio_comunale_di_Bormida.JPG|miniatura|250x250px|Ina partìa de balùn zügâ in sciu zögu du balùn de [[Bormia|Burmia]]]] U '''balùn''' (''balon'' in [[Léngoa piemontéize|piemuntese]], ''pallapugno'' o, fina du [[2001]], ''pallone elastico'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è in [[zêugo de squàddra|zögu de squaddra]] zügàu in sci [[Zögu du balùn (strutü(r)a)|zöghi du balùn]], tipicu da [[Liguria|Ligü(r)ia]] e du [[Piemonte|Piemunte]]. U l'è zügàu cu'in [[Balón (spòrt)|balùn]] in sc'in terén cianéllu cun, da 'na parte, ina süperficce de butezzu ch'a pò êsse fèta da 'na mü(r)aja, da 'na réa o âtru. Au dì d'ancöi u gh'è ciü o mênu sèntu sucietè de balùn, pe' 20.000 zügaûi de stu sport inte tüttu<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://comune.info/sport/pallapugno/|tìtolo=Pallapugno, il gioco del "Balon"|léngoa=IT|vìxita=2026-10-20}}</ref>. == Sto(r)ia == [[Immaggine:Pallapugno_storica_a_Cortemilia.jpg|sinistra|miniatura|247x247px|A quadretta de [[Cortemilia|Curtemilia]], futugrafìa du [[1956]]]]U balùn u l'è in zögu che, pe' tradisiùn, u l'è praticàu fra u [[bàsso Piemónte|Bassu Piemunte]] e a Ligü(r)ia, survetüttu inta [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]], dund'u l'è inandiàu au livéllu di prufesciunisti. Int'ina mane(r)a pa(r)eggia a tanti âtri zöghi cu'u balùn, sta disciplìna a g'ha de u(r)igine bèn antìghe, vegnindune drìtu dai zöghi ch'i l'é(r)an pratichèi ai tèmpi di [[Popolo roman|antìghi rumèi]] cumme o ''follis'' e o ''ludere espulsim'', ch'i prevegghevan zà che u balùn u fusse curpìu cu'u pügnu<ref name=":1">{{Çitta web|url=http://www.speb.it/curiosita-sulla--pallapugno.html|tìtolo=La Pallapugno (già Pallone Elastico)|léngoa=IT|vìxita=2026-10-20|outô=Società Pallone Elastico Bernezzese}}</ref>. Inte l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] sti zöghi i sun scangèi int'ina diresiùn dife(r)ènte, a sumejà ciü au [[balón co-o brasàllo|balùn cu'u brasallu]] d'ancöi, ch'u l'è stètu u zögu ciü impurtante fin'ai primmi du [[XX secolo|Növesèntu]], mèntre aù u l'è praticàu survetüttu inta [[Toscann-a|Tuscâna]]<ref name=":1" />. A ògni moddu, cu'u balùn au pügnu u s'è turnàu inderê versu e u(r)igine du stu genere de sport, cu'u brasallu ch'u l'ha lasciàu de pòstu a 'na fasciatü(r)a missa in gì(r)u aa man du zügaû, a l'ürtimu fèta cu'ina striscia de stoffa lunga dêxe mêtri, fermâ da 'n tòccu de cö(r)iu e da 'n tuchettu de gumma lighèi cun trèi curdìn, o se nù cun de l'âtra gumma. Cuscì cumme i âtri zöghi "sfe(r)istici", u balùn u l'é(r)a bèn ciü praticàu inti ànni inderê, tantu ch'u l'é(r)a zügàu int'ina regiùn ciü grande pe' rivà, fra l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] e l'imprinsippiu du [[XX secolo|Növesèntu]], au mumèntu da sò mascima espansciùn. Defèti, inte quelli ànni i sun stèti frabichèi i primmi zöghi du balùn mudèrni, ch'i piavan de inspi(r)asiùn dai antìghi ''sphaeristeria'' rumèi e ch'i l'é(r)an duve(r)èi ascì pe'i âtri sport tradisiunâli cu'a balla<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://www.pallapugnoalba.it/home/storia/|tìtolo=Storia - La Pallapugno in Italia|léngoa=IT|vìxita=2026-10-20}}</ref>. Intu detaju, u primmu impiantu mudèrnu u l'è stètu quellu de [[Peruggia|Perüggia]], custruìu du [[1804]]<ref name=":2" />. Dau [[1855]] u s'è decisu de duve(r)à in balùn de gumma de quaxi 10 citti de diametru, sernüu au pòstu de quellu de cö(r)iu ch'u gh'é(r)a, dau diametru in sci 40 citti. U növu balùn, pe' tantu ch'u l'é(r)a fètu de gumma, u l'é(r)a dunca in balùn lastegu, e cuscì u l'ha lasciàu stu numme lì in italiàn a tüttu stu sport<ref name=":3">{{Çitta web|url=http://www.fipap.it/|tìtolo=Scitu ufisiâle|outô=F.I.P.A.P.|léngoa=IT|vìxita=2026-10-20}}</ref>. Du [[1912]] u l'è stètu inandiàu u primmu [[campiunàu italiàn de balùn]]<ref name=":3" />. Inti ànni de dòppu, cu'u muntà da "cuncurènsa" purtâ dau [[Zeugo do ballon|futuballu]], ciü che i grandi cangi ch'i l'axevan tucàu a veggia sucietè cuntadìna<ref name=":0" />, u balùn u l'è intràu int'in mumèntu de fòrte crisi, tantu ch'u s'è strêtu numma che ae [[Çittæ metropolitann-a de Turin|pruvinse de Tü(r)ìn]], [[Provinsa de Asti|de Asti]] e [[Provinsa de Cuneo|de Cuni]] intu Piemunte e a quelle [[Pruvincia de Sann-a|de Savuna]] e [[Pruvincia de Imper̂ia|d'Impe(r)ia]] inta Ligü(r)ia. A ògni moddu, inti [[Anni 1930|ànni '30 du Növesèntu]] u balùn u l'è stètu fra i sport furmalizèi da l'Urganizasiùn Nasiunâle du Dòppu Travaju (''Organizzazione Nazionale del Dopolavoro'', OND)<ref name=":0" />. U primmu tentativu de repià sta disciplìna lì u l'è stètu inandiàu inti [[Anni 1950|ànni '50]], fètu ch'u l'ha purtàu du [[1951]] aa fundasiùn de l'Uniùn Italiâna du Balùn Lastegu e ae primme mensiùi de sò partìe in sce reviste de sport de livéllu nasiunâle<ref name=":0" />. Intu mèximu periudu, inta [[California]] u s'è inandiàu in campiunàu de balùn fra i lìgü(r)i e i piemuntesi ch'i l'é(r)an emigrèi lì, ch'u l'è andètu avanti ancù pe' di ànni. Pe' repià a tradisiùn du balùn u gh'è vegnüu a taju a creasiùn du cuscì dìtu "[[Balùn Lege(r)u]]", ch'u se pò zügà de fassile, sènsa avêghe ina gran tecnica o fina in sci campi da [[basket]] o da [[volley]], fètu ch'u l'ha permissu de spandilu fina inte scö(r)e<ref name=":1" />. Du [[1982]] a Federasiùn Italiâna de Balùn (F.I.P.A.P, ''Federazione Italiana Pallapugno'') a l'ha risevüu u ricunuscimèntu ufisiâle dau [[Comitato olimpico nazionale italiano|CONI]]<ref name=":1" />. U balùn u l'è stètu pe' de lungu ün di scimbuli da cultü(r)a cuntadìna de tère dund'u l'è ciü praticàu, cun di grandi scritûi cumme l'[[Edmondo De Amicis]] ch'u g'han dedicàu in libbru intregu - ''Gli azzurri e i rossi'' - a l'aspetissia di campiùi di zöghi du balùn. Fra i âtri u se pò regurdà ascì u [[Cesare Pavese]], u [[Beppe Fenoglio]], u [[Giovanni Arpino]] e ancù u [[Franco Piccinelli]], ch'u l'è stètu pe' tantu tèmpu u prescidènte da Federasiùn du balùn<ref name=":0" /><ref name=":1" />. U l'existe fina in cumpunimèntu in [[Lengoa ligure|lìgü(r)e]] du [[Steva De Franchi]], cuntegnüu intu sò ''Ro Chittarrin'', ch'u l'è ina lôde a in zügaû de balùn famusu inte quelli tèmpi, ch'a cumènsa cuscì: {{Çitaçión|Vorræ dâve ro retræto, dro famozo Barbaggiâ;<br>Ma per metteme à ro fæto, non sò donde incomençâ.<br><br>Me ne vaggo all'Accassœura, zù da basso in ro bastion,<br>Donde à tutti lê dà scœura d'un bon zœugo da balon [...]|[[Steva De Franchi]], ''[[s:Ro_Chittarrin/In_lode_de_Giacomo_Agneize_dito_ro_Barbaggiâ|In lode de Giacomo Agneize dito ro Barbaggiâ]]''}} == Regule == === Campu de zögu === [[Immaggine:Sferisterio Ruffino.jpg|miniatura|250x250px|U zögu du balùn "Gian Carlo Ruffino" de [[Sann-a|Savuna]]|sinistra]] U [[cànpo de zêugo|campu de zögu]] u g'ha ina furma a retangulu, cun de mezü(r)e precise e marcàu in sci fianchi e au fundu da de linee giancu. U terén du campu, de spessu, u l'è fètu [[tæra batûa|tèra batüa]], scibèn ch'u nu manche di campi fètu cun l'[[asfàlto|asfaltu]], cun di mate(r)iâli scintetichi o ancù cu'in fundu mescciàu. A ògni moddu, u ghe fà besögnu ina süperficcie verticâle da 'na parte, fèta da 'na mü(r)aja o, pe' ina parte, ascì da 'na réa. De ciü, u campu u l'è spartìu a mitè daa linea mezâna, cu'e estremitè du campu (levàu che quelle marchèi da 'na mü(r)aja) che g'han da êsse segnèi da de antenne, cun in simma de bande(r)ette grixe. Intu regulamèntu u se tröva ascì a lista cu'i mate(r)iâli che ghe vönen inte ògni zögu du balùn, ch'u dev'êsse apruvàu<ref name=":4">{{Çitta publicaçión|ànno=2020|tìtolo=Capo I - Campi di gioco|revìsta=Regolamento tecnico pallapugno|editô=F.I.P.A.P.|pp=5-9|léngoa=IT|url=http://www.fipap.it/images/documenti/Regolamento_Tecnico_Pallapugno_Fipap_Edizione_2020.pdf}}</ref>. In sciu terén du campu u l'è da marcà u retangulu da cuscì dìta area de batüa, ch'a l'è missa de lungu versu u fundu du campu ma ch'a g'ha de dimensciùi ch'e ponen cangià segundu a categu(r)ìa e u genere de campu. Intu detaju, u gh'è trèi generi de campu, dau zögu du balùn, au campu "''alla lizza''", sènsa de mü(r)aje dae parte, e au campu "de adatamèntu", recavàu a l'ucaxùn inte de ciàsse o de vìe rangièi pe' zügâghe. L'è cè(r)a che numma che i primmi dui i se ponen duve(r)à pe'e partìe de Sé(r)ie ciü âte. Intu detaju, i campi da mascima categu(r)ìa i sun lunghi tòstu 90&nbsp;mêtri, larghi fra i 16 e i 18 e cu'u süperficce pe'u butezzu âta in scia 12&nbsp;mêtri<ref name=":4" />. L'elemèntu ciü impurtante du campu, ch'u l'è a mü(r)aja daa parte, a dev'êsse âta au marcu dui mêtri, sènsa de avertü(r)e e cu'ina süperficce du tüttu liscia, de moddu che a balla a pìe de deviasiùi regulâ(r)i. In simma aa mü(r)aja u ghe và ina réa che, turna, a g'ha da permette de deviasiùi regulâ(r)i aa balla, cun de artesse minime ch'i sun decise in scia base da categu(r)ìa<ref name=":4" />. === Balla === [[Immaggine:Pallone pallapugno.JPG|miniatura|U balùn]] A [[bàlla|balla]], fèta de gumma e dau cu(r)û ch'u l'è giancu-grixi, inte categu(r)ìe ciü âte a vö ina circunfe(r)ènsa de 305&nbsp;mm pe' in pesu de 195&nbsp;grammi (cu'ina tule(r)anse ch'a l'è, rispetivamènte, de 5&nbsp;mm e de 5&nbsp;g), da gunfià a 'na presciùn de 0,65&nbsp;bar. Inte âtre categu(r)ìe i sun duve(r)èi di balùi dae dimensciùi e dau pesu ch'u pò cangià, de solitu ciü picìn, fètu che de solitu u l'è marcàu da 'n cu(r)û dife(r)ènte. U l'è impurtante che tütti i balùi duve(r)èi inta mèxima partìa i seggian pa(r)eggi pe' qualitè e pe' marca de frabica<ref name=":5">{{Çitta publicaçión|ànno=2020|tìtolo=Capo II - Palloni da gioco|revìsta=Regolamento tecnico pallapugno|editô=F.I.P.A.P.|pp=9-10|léngoa=IT|url=http://www.fipap.it/images/documenti/Regolamento_Tecnico_Pallapugno_Fipap_Edizione_2020.pdf}}</ref>. Vixìn a l'area de batüa, au de fö(r)a du campu da zögu, u ghe và missu u distributû di balùi, che a l'imprinsippiu de ògni partìa u dêve tegnìne quattru, da pià intu câxu che quellu in zögu u nu se puxesse ciü duve(r)à. I balùi i van stuzèi quande ch'i l'intran in zögu e i zügaûi, avanti da batüa, i nu ponen fâlu butezà in tèra o in sciu pügnu. Pe' cuntru, aa fìn de in'asiùn, u balùn ch'u s'è duve(r)àu u và missu turna intu distributû<ref name=":5" />. === Zügaûi e squaddre === [[Immaggine:Il campione Oscar Giribaldi.jpg|sinistra|miniatura|U campiùn [[Oscar Giribaldi]] aa rebatüa]] U balùn u l'è in [[spòrt de squàddra|sport de squaddra]], caraterizàu da incuntri de due squaddre pe' ògni partìa. E squaddre, dìte "quadrette", e sun furmèi de solitu da quattru zügaûi, ch'i sun u batitû, a spalla (dìtu ascì u "sentrâle") e dui tersìn. Se, pe' ina quarche raxùn, u gh'è numma che dui zügaûi intu campu, a partìa a dev'êsse fermâ e, passàu au mascimu trènta menüti, a l'âtra quadretta u gh'è dètu ina vito(r)ia "a ze(r)u". Pe' cuntru se pò bèn zügà se ina quadretta a gh'avesse in zügaû de mênu. A ògni moddu, se se g'ha a puscibilitè - nu intu câxu de in'espulsciùn - u se pò tegnì di zügaûi de riserva pe' duve(r)âli inte sustitusiùi, ch'e se ponen fà inti mumènti quande u zögu u l'è fermu<ref name=":6">{{Çitta publicaçión|ànno=2020|tìtolo=Capo III - Giocatori e Squadre|revìsta=Regolamento tecnico pallapugno|editô=F.I.P.A.P.|pp=11-14|léngoa=IT|url=http://www.fipap.it/images/documenti/Regolamento_Tecnico_Pallapugno_Fipap_Edizione_2020.pdf}}</ref>. Intu detaju, existen dui generi de sustitusiùn: quella definintìva, cu'u [[zugòu|zügaû]] ch'u nu pò ciü turnà intu campu, e quella libe(r)a, dìta ascì a tempu(r)anea. U câxu tipicu d'ina sustitusiùn definitìva u l'è quandu in zügaû u s'è fètu mà, scibèn ch'u se ghe pò lascià in menütu de "tèmpu megu" pe' repiâse, ma numma che ina votta, o se nù u g'ha da sciurtì dau campu, pe' setâse in banchìna, e, s'u se repìa, u pò turna zügà daa fìn de quellu zögu<ref name=":6" />. A divisa di zügaûi a dev'êsse a mèxima pe' tütti i mèmbri d'ina quadretta, furmâ da 'n pâ de braghette cürte ch'e gh'aggen scrìtu, in scia drìta, u nüme(r)u du zügaû, e ina maja, ch'a mustre u numme du zügaû e i sò sponsor. De ciü, u zügaû ch'u l'è u capitàn da quadretta u dêve purtà au brassu ina fascia ch'a mustra a sò qualifica<ref name=":6" />. Primma ch'u cumènse ina partìa, au mênu 35 menüti primma, e due quadrette e g'han da intrà intu campu pe' fà tütti i cuntròlli du câxu, da quelli di papèi a l'identificasiùn di zügaûi e a ve(r)ifica du mate(r)iâle de fasciatü(r)a, de upe(r)asiùi ch'e nu ponen cumensà sènsa l'acôrdiu de l'[[Àrbitro sportîvo|arbitru]], ch'u l'è quellu cu'e cuntròlla. Aa fìn de ste pratiche, i zügaûi i se ponen inandià pe'u rescadamèntu, ch'u l'è fètu drìtu in sciu campu<ref name=":6" />. Sübitu primma de l'imprinsippiu da partìa, e due quadrette e sun ciamèi versu l'area de batüa da l'arbitru, cuscì ch'i l'intren insemme intu campu pe' fà u salüu au pübbricu, cu'u dirittu de sèrne ch'u l'è zügàu cu'ina munea. U capitàn da quadretta ch'a l'ha guagnàu u surtezzu u pò dunca decidde fra a batüa e a remissa, ciü che u cu(r)û ch'u ne rapresènte a quadretta in sciu tabelìn di punti<ref name=":6" />. === U zögu === [[Immaggine:Pallapugno tradizionale nelle vie.jpg|miniatura|Partìa in sc'in campu rangiàu int'ina vìa de [[Cortemilia|Curtemilia]] du [[1970]]]] L'imprinsippiu de ògni zögu u l'è dètu da 'n'asiùn de batüa, ch'a l'è cunscide(r)â valida se u balùn, au vo(r)u, u passa au de là da linea mezâna sènsa butezà (limite ch'u nu gh'è ciü pe' tütti i tì(r)i fèti de dòppo da batüa), cun l'âtra quadretta che, numma che daa sò mitè du campu, a pò rispunde cu'in'asiùn de remissa au vo(r)u o, au mascimu, passàu u primmu bòttu in tèra du balùn. A batüa a l'è valida se u balùn u l'è stètu curpìu cu'u pügnu, cu'a man o cun l'avambrassu du batitû dòppu ch'u l'è piàu in van ch'u dêve stà inti limiti de l'area de batüa. St'asiùn lì a pò êsse ripetüa numma che ina votta pe' quadretta e pe' tèmpu e, intu câxu ch'u se faxesse de gaffe, i aversa(r)i i guagnan in puntu. A batüa a và fèta tütte e votte che üna de quadrette a guagna in puntu, ciü che tütte e votte ch'e se secce marcàu ina [[Càccia (açión de zêugo)|caccia]]<ref name=":7">{{Çitta publicaçión|ànno=2020|tìtolo=Capo V - Il Gioco|revìsta=Regolamento tecnico pallapugno|editô=F.I.P.A.P.|pp=18-23|léngoa=IT|url=http://www.fipap.it/images/documenti/Regolamento_Tecnico_Pallapugno_Fipap_Edizione_2020.pdf}}</ref>. Ciü che inta batüa, u balùn u pò êsse curpìe inte tütti i câxi de "balùn validu", ch'u vö dì au vo(r)u o au primmu bòttu in tèra, au mèximu che int'ina batüa. Passàu u segundu bòttu u balùn u nu se pò ciü zügà, e dunca u vegne in câxu de "balùn nu validu". U balùn u resta in zögu se, passàu u primmu bòttu, u và a picà cuntr'ai "a(r)edi permanènti" du campu, ch'i cumprenden i spetatûi ascì. Alantu(r)a l'asiùn a finìsce cu'u mumèntu quandu u balùn u tucca turna in tèra. Pe' cuntru, se u balùn u tòccu au vo(r)u üde sti elemènti lì, u l'è dètu in puntu a l'âtra quadretta<ref name=":7" />. A partìa a dü(r)a ünze zöghi, scibèn ch'a se pò scürsà inte sèrti câxi a 9, 8 o 7 zöghi. De ciü, de votte e partìe e sun züghèi a tèmpu ciütòstu che ai zöghi ma, inte ògni câxu, e nu g'han da passà e trê u(r)e<ref name=":7" />. U l'è previstu ascì di intervalli inta partìa, intu detaju u ghe n'è ün de dêxe menüti primma de l'ürtimu zögu e e squaddre ponen ciamà di ''time-break'' ch'i dü(r)an trèi menüti, au mascimu dui pe' ün<ref>{{Çitta publicaçión|ànno=2020|tìtolo=Capo VIII - Regole per le partite|revìsta=Regolamento tecnico pallapugno|editô=F.I.P.A.P.|pp=26-28|léngoa=IT|url=http://www.fipap.it/images/documenti/Regolamento_Tecnico_Pallapugno_Fipap_Edizione_2020.pdf}}</ref>. I scistemi ufisialmènte ricunusciüi pe' zügà au balun i sun trèi: cu'e cacce, au curdìn o cu'e cacce aa ''pantalera''<ref name=":7" />. ==== Scistema cu'e cacce ==== [[Immaggine:Finâle de Còppa Itàlia (2022, Bórmia) - 'na càccia.jpg|sinistra|miniatura|Ina [[Càccia (açión de zêugo)|caccia]] inta finâle de l'edisiùn du 2022 da [[Cuppa Italia (balùn)|Cuppa Italia]]]] U l'è u scistema ciü cumün de zügà au balun, cun ògni zögu ch'u l'è spartìu inte due fase da furmasiùn de [[Càccia (açión de zêugo)|cacce]] e, de dòppu, de "caccia" a ste lì. In generâle, cuscì cumme pe'i âtri moddi de zügà au balùn, ògni zögu u l'è furmàu da quattru punti, marchèi cumme intu [[tennis]] da di "chinze", ch'i sun dunca, inte l'urdine, chinze-trènta-qua(r)anta-zögu. Ògni zögu u l'è guagnàu, passàu i qua(r)anta pari, daa quadretta ch'a guagna dui punti daa fì(r)a. Sta regula lì, dìta a "regula du vantaggiu", a nu và pe(r)ò pe' de lungu, ma a pò cangià segundu a scituasiùn o e decixùi pièi pe' quella partìa. Defèti, inti âtri câxi, u zögu u l'è guagnàu daa primma quadretta che, rivâ ai qua(r)anta, a segna in âtru puntu<ref name=":7" />. I punti i se ponen guagnà inte trèi mòddi<ref name=":7" />: * intu câxu che u balùn, au vo(r)u e cu'in bòttu sulu, u vagghe au de là da linea du fundu da mitè du campu di aversa(r)i, passandu drentu ae antenne misse in sci sò canti. Stu còrpu lì, fra i ciü belli intu balùn, u l'è cunusciüu cu'u numme du "sê" (''céllu'' inte de âtre va(r)ietè) o, dau [[Léngoa piemontéize|piemuntese]], ''intra''; * quand'u l'è guagnàu ina caccia; * quandu ün di zügaûi da quadretta aversa(r)Ia u fa in fallu. A carateristica ciü tipica de sta mane(r)a de zügà au balùn a l'è pròpiu quella da furmasiùn e de catü(r)a de cacce. Intu detaju, ina caccia a marca in'asiùn ch'a nul'è finìa a punti, e dunca nu cu'in sê, in fallu o a catü(r)a de in'âtra caccia. I dui mòddi pe' furmà ina caccia i sun dunca quandu u balùn u nu l'è ciü validu e u vegne fermàu da 'n zügaû, o se nù quandu a sciorte fö(r)a dae linee late(r)âli du campu dòppu du primmu butezzu (nu se in vo(r)u, se nù u l'è in fallu). Alantu(r)a, in curispundènsa du puntu dund'u l'è stètu fermàu u balùn, ch'u pò cangià in pôcu segundu u mòddu ch'u s'è fermàu u balùn, o dund'u l'ha traversàu a linea late(r)âle, u l'è segnàu da l'arbitru a caccia cu'ina linea gianca de 10&nbsp;citti, de pitü(r)a o géssu in scia base du fundu. Se u balùn, dòppu ch'u l'è stètu tucàu da ün di zügaûi da quadretta in remissa, u và avanti a mesciâse int'in sèrtu mòddu, u puntu da caccia u vegne quellu ciü a sfavû da quadretta ch'a l'ha guagnàu a caccia mèxima<ref name=":7" />. De ciü, ina caccia a dev'êsse marcâ cu'i segnacacce e cu'i cuscì dìti portacacce. U segnacacce u l'è furmàu da 'na baletta, missa da l'arbitru in curispundènsa du puntu ch'u l'ha segnàu, pe' in mascimu de quattru e cun scrìtu in simma u sò nüme(r)u, ch'u pò dunca andà da 1 a 4. In segnacaccia u l'è finìu da 'na base ch'u u rezze e ch'a l'ha, in sce ün di sò fianchi, in'asta âta 1&nbsp;mêtru cu'ina targhetta cu'u sò nüme(r)u, missa a fì da linea late(r)âle. Inta fase de muvimèntu e de pusisiunamèntu di segnacacce in sciu terén, in curispundènsa du puntu marcàu da l'arbitru, u gh'è missu üna o ciü persune, dìte i portacacce, pe' marcà a linea in curispundènsa de dund'u l'è da mette u segnacaccia<ref name=":7" />. U nüme(r)u de cacce che, inte tüttu, e se ponen furmà u l'è inversamènte prupursiunâle au puntezzu zà utegnüu dae quadrette intu cursu da primma fase de zögu, segundu u schema lì sutta<ref name=":7" />: {| class="wikitable" !Puntezzu !Nüme(r)u de cacce |- |0-0 |4 |- |15-0 15-15 |3 |- |30-0 30-15 30-30 |2 |- |40-40 (cu'a regula du vantaggiu) |2 |- |40-0 40-15 40-30 |1 |- |40-40 (sènsa vantaggi) |1 |} Quand'u se riva au nüme(r)u de cacce definìu segundu a tabélla de d'âtu, e due quadrette e g'han da scangià de campu, cun l'asiùn da batüa che dunca a passa ascì a l'âtra quadretta. A stu puntu lì a cumènsa a segunda fase du zögu, cu'e due quadrette ch'e l'han da "pià" e cacce, dau va(r)û d'in puntu/chinze pe' ciaschedüna. A l'imprinsippiu u l'è piàu cumme riferimèntu a caccia nüme(r)u 1, in curispundènsa de dunda, cu'ina linea imagina(r)ia perpendiculâ(r)e a quella late(r)âle, u campu u l'è spartìu inte dui tòcchi. A stu puntu lì a caccia a l'è guagnâ daa quadretta ch'a sciòrte a fermà u balùn primma ch'u traverse a linea imagina(r)ia da caccia o se nù, s'a sciòrte fö(r)a dau campu de zögu, daa quadretta ch'a sta inta parte du campu ch'a nu l'è interesâ dau passaggiu du balùn in scia linea late(r)âle. Guagnàu a primma caccia u se leva u sò segnacaccia e u se và avanti a zügà pe' quelle ch'e restan, inte l'urdine marcàu dai nüme(r)i in sce sò targhette<ref name=":7" />. ==== Scistema au curdìn ==== In âtru scistema pe' zügà au balùn u l'è quellu dìtu "au curdìn", ch'u g'ha de regule pa(r)egge a quellu cu'e cacce levàu che quarchedüna de sò carateristiche. E dife(r)ènse ciü impurtanti fra i dui scistemi e sun ch'u manca du tüttu a fase da furmasiùn e da cunquista de cacce, cu'i zöghi che dunca i nu sun ciü spartìi inte due parte, e a prèsensa du "curdìn". U curdìn, ch'u l'è fètu de [[naylon]] o de [[juta]], u l'è ti(r)àu in mòddu perpendiculâ(r)e aa lunghessa du campu, in curispundènsa da sò mitè e a in'artessa de 1,20&nbsp;m o de 2,10&nbsp;m, inte partìe individuâli. U curdìn u l'è bèn impurtante pe' dà di punti perché u pu(r)ea purtà a di falli, specie s'u l'è curpìu o s'u nu vegne passàu dau balùn, câxi che de regula i dan in puntu a l'âtra quadretta o a l'âtru zügaû<ref name=":7" />. Fra e âtre regule de stu scistema lì, u scangiu du campu u l'è fètu ògni trèi zöghi se a batüa a l'è fèta da zügaûi dife(r)ènti, o se nù zà dau primmu, e de dòppu ògni dui, se u batitû u l'è u mèximu o l'ünicu zügaû ch'u gh'è in sciu campu. De solitu u nu se zöga cu'a regula du vantaggiu, levàu che pe'i ürtimi dui zöghi, cu'u zögu ch'u l'è guagnàu da quellu ch'u fa in puntu de ciü rispettu ai qua(r)anta. Intu câxu che a partìa a secce fra dui zügaûi suli, a sò dü(r)ata a l'è de 13 zöghi, se nù u se và ai 15, cu'u solitu intervallu de dêxe menüti primma de l'ürtimu zögu e d'in menütu fra in zögu e l'âtru s'u l'è previstu u scangiu de campu<ref name=":7" />. ==== ''Pantalera'' ==== {{Véddi ascì|Pantalera|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}} Scistema ch'u se sumeja strêtu au balùn, a ''[[pantalera]]'' a l'è zügâ in sce ciàsse di paìsi, tantu ch'a pò êsse cunscide(r)â cumme a versciùn ciü antìga e tradisiunâle de stu zögu lì. Defèti, scicumme ch'a l'è praticâ de lungu inte di spàssi strêti fra e cà, a nu g'ha de besögnu d'in campu de zögu dedicàu cumm'u l'è pe' cuntru cu'i zöghi du balùn. E dife(r)ènse ciü impurtanti inte sò regule e sun lighèi au fètu che u balùn, au mumèntu da batüa, u nu và curpìu cu'in pügnu ma ciütòstu u và ti(r)àu in sc'ina to(r)a de legnu, ch'a l'è dìta pròpiu a ''pantalera'' in [[Léngoa piemontéize|piemuntese]], ch'a l'è cegâ da 'na parte, rembâ a 'na mü(r)aja e a g'ha in simma di listélli ch'i dan in gì(r)u au balùn ch'u l'è difissile da prevegghe<ref name=":8">{{Çitta web|url=http://www.fipap.it/discipline/pantalera.html|tìtolo=Pantalera|outô=F.I.P.A.P.|léngoa=IT|vìxita=2026-10-20}}</ref>. Dòppu a batüa, ch'a l'è fèta dau zügaû dìtu u ''campau'', a partìa a và avanti cu'e mèxime regule du balùn. Pe'e carateristiche tipiche du sò campu, inta ''pantalera'' u gh'è tante dife(r)ènse fra zügà int'in pòstu ciütòstu che int'in âtru, cu'a presènsa de elemènti de architetü(r)a cumme canè, pòrte, sca(r)ìn, lampiùi e pugiôli, ch'i fan bèn cumpricàu capì u gì(r)u ch'u ciappa u balùn<ref name=":8" />. == Cumpetisiùi == {{Véddi ascì|Campiunàu italiàn de balùn|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}} U primmu [[Campiunàu italiàn de balùn|campiunàu de balùn]] u s'è zügàu du [[1912]]<ref name=":3" />; de dòppu u l'è stètu spartìu inte quattru livélli ([[Sé(r)ie A (balùn)|Sé(r)ie A]], [[Sé(r)ie B (balùn)|Sé(r)ie B]], Sé(r)ie C1 e Sé(r)ie C2) ciü che quelli di zùeni, ch'i sun ''Under 21'', Aliêvi, Debütanti, Pulìn e Prumusiunâli. De ciü u gh'è ancù u turneu da [[Cuppa Italia (balùn)|Cuppa Italia]], inandiàu dau [[1983]], da [[Cuppa Italia de Sé(r)ie B (balùn)|Cuppa Italia de Sé(r)ie B]], creàu du [[2012]], e de cuppe de categu(r)ìe ciü basse, ciü che a [[Süpercuppa italiâna (balùn)|Süpercuppa italiâna de balùn]]. Au livéllu di zùeni i sun inandièi de spessu i turnei du cuscì dìtu [[balùn lege(r)u]], ch'u l'è zügàu survetüttu inte scö(r)e pe' vixinà i zùeni ciü vixìn au mundu du balùn<ref name=":1" />. Fra e disciplìne tradisiunâli lighèi au mundu du balùn u l'è urganizàu ascì u [[campiunàu mundiâle di sport sfe(r)istichi]]. Intu detaju, pe' l'edisiùn du [[2004]], ch'a s'é(r)a zügâ inte l'Italia, fra e quattru specialitè ch'e sun stète sernüe pe' l'ucaxùn u gh'é(r)a pròpiu u balùn, mèntre e âtre trê e l'é(r)an u ''[[frontó]]'' valensiàn, u ''[[llargues]]'' alicantìn e u "[[zögu internasiunâle]]", ch'u l'è ina mescciü(r)a de ciü sport sfe(r)istichi eurupèi<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20041226003357/http://www.mondialipallapugno.it/|tìtolo=I mondiali di Pallapugno - Italia 2004|léngoa=IT|vìxita=2026-10-20}}</ref>. == Nòtte == <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Edmondo De Amicis|tìtolo=Gli Azzurri e i Rossi|url=https://books.google.com/books?id=F4VxMwEACAAJ|ànno=1897|editô=Casanova|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Luigi Mussi|outô2=Remo Gianuzzi|outô3=Augusto Manzo|tìtolo=Storia del gioco del pallone e similari|url=https://books.google.com/books?id=p_EMjwEACAAJ|ànno=1952|editô=Edizioni Paoline|çitæ=Arba|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Luigi Mussi|outô2=Remo Gianuzzi|outô3=Augusto Manzo|tìtolo=Cento anni di pallone elastico|url=https://books.google.com/books?id=aS6DNAAACAAJ|ànno=1971|editô=Edizioni Paoline|çitæ=Arba|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Caviglia|tìtolo=Pallone elastico: una sfida tra terra e cielo|ànno=1994|editô=I.E.E Editoriale Europea|çitæ=Camerâna|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Bracco|outô2=Gino Perotto|tìtolo=Le colline in pugno. Franco Balestra e il mondo del pallone|url=https://books.google.com/books?id=x1_APAAACAAJ|ànno=1996|editô=L'Arciere|çitæ=Cuni|léngoa=IT|ISBN=88-86-39826-3}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Caviglia|outô2=Raffaele Grillo|tìtolo=Pallone elastico re tra colline e mare|url=https://books.google.com/books?id=ANxfMwEACAAJ|ànno=2000|editô=I.E.E. Editoriale Europea|çitæ=Camerâna|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Andrea Merlotti|tìtolo=Giochi di palla nel Piemonte medievale e moderno: convegno di Rocca de' Baldi, 30 settembre-1° ottobre 2000|url=https://books.google.com/books?id=AMvLNQAACAAJ|ànno=2001|editô=Società per gli Studi Storici, Archeologici ed Artistici della Provincia di Cuneo e Centro studi etnografici museo storico etnografico A. Doro|çitæ=Ròcca Di Baldi|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Caviglia|tìtolo=Pallapugno - Vite da raccontare|ànno=2005|editô=I.E.E. Editoriale Europea|çitæ=Camerâna|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Caviglia|tìtolo=Prima dello sport: le sfere volanti|ànno=2007|editô=I.E.E. Editoriale Europea|çitæ=Camerâna|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Andrea Corino|outô2=Irene Bottero|tìtolo=Il mondo in un pugno - Dall'Europa all'America: evoluzione di sport sferistici|ànno=2007|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Andrea Corino|outô2=Irene Bottero|tìtolo=Il mondo in un pugno - Dall'Europa all'America: evoluzione di sport sferistici|ànno=2007|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=G. Castella|outô2=P. G. Rissolio|outô3=B. Sola|tìtolo=Pallone elastico. Evoluzione tecnica di uno sport|ànno=2007|editô=La Bilancia|çitæ=Savuna|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Fernando Vioglio|tìtolo=Mermet. Storie di Pallapugno e ordinaria albesità|url=https://books.google.com/books?id=AxiqAQAACAAJ|ànno=2007|editô=Famija Albèisa|çitæ=Arba|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Antonino Piana|tìtolo=Storia della pallapugno - pallone elastico|ànno=2010|editô=Impressioni Grafiche|léngoa=IT|volùmme=5 vol.}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=http://www.fipap.it/|tìtolo=Scitu ufisiâle|outô=F.I.P.A.P.|léngoa=IT|vìxita=2026-10-20}} * {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20041226003357/http://www.mondialipallapugno.it/|tìtolo=I mondiali di Pallapugno - Italia 2004|léngoa=IT|vìxita=2026-10-20}} * {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20070929061216/http://www.aigipe.it/|tìtolo=Scitu ufisiâle|outô=Associazione Italiana Giocatori Pallone Elastico|léngoa=IT|vìxita=2026-10-20}} * {{Çitta web|url=https://cijb.info/|tìtolo=Scitu ufisiâle|outô=Confederación Internacional de Pelota a Mano|léngoa=ES|vìxita=2026-10-20}} * {{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/|tìtolo=Lo Sferisterio|léngoa=IT|vìxita=2026-10-20}} {{Tradiçioìn lìguri}} [[Categorîa:Balón (zêugo)| ]] pbsqb8qnjgp932sumvn99it1toq0fll 274920 274915 2026-10-20T19:36:17Z N.Longo 12052 274920 wikitext text/x-wiki {{Âtri ûxi|càngio variànte=Pe' de pagine cu'u mèximu numme, vegghe|tìtolo=[[Balón (dizanbigoaçión)]]}} {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} [[Immaggine:Partita_di_pallapugno_nello_sferisterio_comunale_di_Bormida.JPG|miniatura|250x250px|Ina partìa de balùn zügâ in sciu zögu du balùn de [[Bormia|Burmia]]]] U '''balùn''' (''balon'' in [[Léngoa piemontéize|piemuntese]], ''pallapugno'' o, fina du [[2001]], ''pallone elastico'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è in [[zêugo de squàddra|zögu de squaddra]] zügàu in sci [[Zögu du balùn (strutü(r)a)|zöghi du balùn]], tipicu da [[Liguria|Ligü(r)ia]] e du [[Piemonte|Piemunte]]. U l'è zügàu cu'in [[Balón (spòrt)|balùn]] in sc'in terén cianéllu cun, da 'na parte, ina süperficce de butezzu ch'a pò êsse fèta da 'na mü(r)aja, da 'na réa o âtru. Au dì d'ancöi u gh'è ciü o mênu sèntu sucietè de balùn, pe' 20.000 zügaûi de stu sport inte tüttu<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://comune.info/sport/pallapugno/|tìtolo=Pallapugno, il gioco del "Balon"|léngoa=IT|vìxita=2026-10-20}}</ref>. == Sto(r)ia == [[Immaggine:Pallapugno_storica_a_Cortemilia.jpg|sinistra|miniatura|247x247px|A quadretta de [[Cortemilia|Curtemilia]], futugrafìa du [[1956]]]]U balùn u l'è in zögu che, pe' tradisiùn, u l'è praticàu fra u [[bàsso Piemónte|Bassu Piemunte]] e a Ligü(r)ia, survetüttu inta [[Rivêa de Ponénte|Rive(r)a de Punènte]], dund'u l'è inandiàu au livéllu di prufesciunisti. Int'ina mane(r)a pa(r)eggia a tanti âtri zöghi cu'u balùn, sta disciplìna a g'ha de u(r)igine bèn antìghe, vegnindune drìtu dai zöghi ch'i l'é(r)an pratichèi ai tèmpi di [[Popolo roman|antìghi rumèi]] cumme o ''follis'' e o ''ludere espulsim'', ch'i prevegghevan zà che u balùn u fusse curpìu cu'u pügnu<ref name=":1">{{Çitta web|url=http://www.speb.it/curiosita-sulla--pallapugno.html|tìtolo=La Pallapugno (già Pallone Elastico)|léngoa=IT|vìxita=2026-10-20|outô=Società Pallone Elastico Bernezzese}}</ref>. Inte l'[[Etæ de Mëzo|Etè de Mezzu]] sti zöghi i sun scangèi int'ina diresiùn dife(r)ènte, a sumejà ciü au [[balón co-o brasàllo|balùn cu'u brasallu]] d'ancöi, ch'u l'è stètu u zögu ciü impurtante fin'ai primmi du [[XX secolo|Növesèntu]], mèntre aù u l'è praticàu survetüttu inta [[Toscann-a|Tuscâna]]<ref name=":1" />. A ògni moddu, cu'u balùn au pügnu u s'è turnàu inderê versu e u(r)igine du stu genere de sport, cu'u brasallu ch'u l'ha lasciàu de pòstu a 'na fasciatü(r)a missa in gì(r)u aa man du zügaû, a l'ürtimu fèta cu'ina striscia de stoffa lunga dêxe mêtri, fermâ da 'n tòccu de cö(r)iu e da 'n tuchettu de gumma lighèi cun trèi curdìn, o se nù cun de l'âtra gumma. Cuscì cumme i âtri zöghi "sfe(r)istici", u balùn u l'é(r)a bèn ciü praticàu inti ànni inderê, tantu ch'u l'é(r)a zügàu int'ina regiùn ciü grande pe' rivà, fra l'[[XIX secolo|Öttusèntu]] e l'imprinsippiu du [[XX secolo|Növesèntu]], au mumèntu da sò mascima espansciùn. Defèti, inte quelli ànni i sun stèti frabichèi i primmi zöghi du balùn mudèrni, ch'i piavan de inspi(r)asiùn dai antìghi ''sphaeristeria'' rumèi e ch'i l'é(r)an duve(r)èi ascì pe'i âtri sport tradisiunâli cu'a balla<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://www.pallapugnoalba.it/home/storia/|tìtolo=Storia - La Pallapugno in Italia|léngoa=IT|vìxita=2026-10-20}}</ref>. Intu detaju, u primmu impiantu mudèrnu u l'è stètu quellu de [[Peruggia|Perüggia]], custruìu du [[1804]]<ref name=":2" />. Dau [[1855]] u s'è decisu de duve(r)à in balùn de gumma de quaxi 10 citti de diametru, sernüu au pòstu de quellu de cö(r)iu ch'u gh'é(r)a, dau diametru in sci 40 citti. U növu balùn, pe' tantu ch'u l'é(r)a fètu de gumma, u l'é(r)a dunca in balùn lastegu, e cuscì u l'ha lasciàu stu numme lì in italiàn a tüttu stu sport<ref name=":3">{{Çitta web|url=http://www.fipap.it/|tìtolo=Scitu ufisiâle|outô=F.I.P.A.P.|léngoa=IT|vìxita=2026-10-20}}</ref>. Du [[1912]] u l'è stètu inandiàu u primmu [[campiunàu italiàn de balùn]]<ref name=":3" />. Inti ànni de dòppu, cu'u muntà da "cuncurènsa" purtâ dau [[Zeugo do ballon|futuballu]], ciü che i grandi cangi ch'i l'axevan tucàu a veggia sucietè cuntadìna<ref name=":0" />, u balùn u l'è intràu int'in mumèntu de fòrte crisi, tantu ch'u s'è strêtu numma che ae [[Çittæ metropolitann-a de Turin|pruvinse de Tü(r)ìn]], [[Provinsa de Asti|de Asti]] e [[Provinsa de Cuneo|de Cuni]] intu Piemunte e a quelle [[Pruvincia de Sann-a|de Savuna]] e [[Pruvincia de Imper̂ia|d'Impe(r)ia]] inta Ligü(r)ia. A ògni moddu, inti [[Anni 1930|ànni '30 du Növesèntu]] u balùn u l'è stètu fra i sport furmalizèi da l'Urganizasiùn Nasiunâle du Dòppu Travaju (''Organizzazione Nazionale del Dopolavoro'', OND)<ref name=":0" />. U primmu tentativu de repià sta disciplìna lì u l'è stètu inandiàu inti [[Anni 1950|ànni '50]], fètu ch'u l'ha purtàu du [[1951]] aa fundasiùn de l'Uniùn Italiâna du Balùn Lastegu e ae primme mensiùi de sò partìe in sce reviste de sport de livéllu nasiunâle<ref name=":0" />. Intu mèximu periudu, inta [[California]] u s'è inandiàu in campiunàu de balùn fra i lìgü(r)i e i piemuntesi ch'i l'é(r)an emigrèi lì, ch'u l'è andètu avanti ancù pe' di ànni. Pe' repià a tradisiùn du balùn u gh'è vegnüu a taju a creasiùn du cuscì dìtu "[[Balùn Lege(r)u]]", ch'u se pò zügà de fassile, sènsa avêghe ina gran tecnica o fina in sci campi da [[basket]] o da [[volley]], fètu ch'u l'ha permissu de spandilu fina inte scö(r)e<ref name=":1" />. Du [[1982]] a Federasiùn Italiâna de Balùn (F.I.P.A.P, ''Federazione Italiana Pallapugno'') a l'ha risevüu u ricunuscimèntu ufisiâle dau [[Comitato olimpico nazionale italiano|CONI]]<ref name=":1" />. U balùn u l'è stètu pe' de lungu ün di scimbuli da cultü(r)a cuntadìna de tère dund'u l'è ciü praticàu, cun di grandi scritûi cumme l'[[Edmondo De Amicis]] ch'u g'han dedicàu in libbru intregu - ''Gli azzurri e i rossi'' - a l'aspetissia di campiùi di zöghi du balùn. Fra i âtri u se pò regurdà ascì u [[Cesare Pavese]], u [[Beppe Fenoglio]], u [[Giovanni Arpino]] e ancù u [[Franco Piccinelli]], ch'u l'è stètu pe' tantu tèmpu u prescidènte da Federasiùn du balùn<ref name=":0" /><ref name=":1" />. U l'existe fina in cumpunimèntu in [[Lengoa ligure|lìgü(r)e]] du [[Steva De Franchi]], cuntegnüu intu sò ''Ro Chittarrin'', ch'u l'è ina lôde a in zügaû de balùn famusu inte quelli tèmpi, ch'a cumènsa cuscì: {{Çitaçión|Vorræ dâve ro retræto, dro famozo Barbaggiâ;<br>Ma per metteme à ro fæto, non sò donde incomençâ.<br><br>Me ne vaggo all'Accassœura, zù da basso in ro bastion,<br>Donde à tutti lê dà scœura d'un bon zœugo da balon [...]|[[Steva De Franchi]], ''[[s:Ro_Chittarrin/In_lode_de_Giacomo_Agneize_dito_ro_Barbaggiâ|In lode de Giacomo Agneize dito ro Barbaggiâ]]''}} == Regule == === Campu de zögu === [[Immaggine:Sferisterio Ruffino.jpg|miniatura|250x250px|U zögu du balùn "Gian Carlo Ruffino" de [[Sann-a|Savuna]]|sinistra]] U [[cànpo de zêugo|campu de zögu]] u g'ha ina furma a retangulu, cun de mezü(r)e precise e marcàu in sci fianchi e au fundu da de linee gianche. U terén du campu, de spessu, u l'è fètu [[tæra batûa|tèra batüa]], scibèn ch'u nu manche di campi fètu cun l'[[asfàlto|asfaltu]], cun di mate(r)iâli scintetichi o ancù cu'in fundu mescciàu. A ògni moddu, u ghe fa besögnu ina süperficce verticâle da 'na parte, fèta da 'na mü(r)aja o, pe' ina parte, ascì da 'na réa. U campu u l'è spartìu aa mitè daa linea mezâna, cu'e estremitè du terén de zögu, levàu quelle marchèi da 'na mü(r)aja, ch'e g'han da êsse segnèi da de antenne, cun in simma de bande(r)ette grixe. Intu regulamèntu u se tröva ascì a lista cu'i mate(r)iâli che ghe vönen inte ògni zögu du balùn, ch'u dev'êsse apruvàu<ref name=":4">{{Çitta publicaçión|ànno=2020|tìtolo=Capo I - Campi di gioco|revìsta=Regolamento tecnico pallapugno|editô=F.I.P.A.P.|pp=5-9|léngoa=IT|url=http://www.fipap.it/images/documenti/Regolamento_Tecnico_Pallapugno_Fipap_Edizione_2020.pdf}}</ref>. In sciu terén du campu u l'è da marcà u retangulu da cuscì dìta area de batüa, ch'a l'è missa de lungu versu u fundu du campu ma ch'a g'ha de dimensciùi ch'e ponen cangià segundu a categu(r)ìa e u genere de campu. Intu detaju, u gh'è trèi generi de campu, dau zögu du balùn, au campu "''alla lizza''", sènsa de mü(r)aje dae parte, e u campu "de adatamèntu", recavàu a l'ucaxùn inte de ciàsse o de vìe rangièi pe' zügâghe. L'è cè(r)a che numma che i primmi dui i se ponen duve(r)à pe'e partìe de sé(r)ie ciü âte. Intu detaju, i campi da [[Sé(r)ie A (balùn)|mascima categu(r)ìa]] i sun lunghi tòstu 90&nbsp;mêtri, larghi fra i 16 e i 18 e cu'u süperficce pe'u butezzu ch'a l'è âta in sci 12&nbsp;mêtri<ref name=":4" />. L'elemèntu ciü impurtante du campu, ch'u l'è a mü(r)aja daa parte, a dev'êsse âta armenu dui mêtri, sènsa de avertü(r)e e cu'ina süperficce du tüttu liscia, de moddu che u balùn a pìe de deviasiùi regulâ(r)i. In simma aa mü(r)aja u ghe và ina réa che, turna, a g'ha da permette de deviasiùi regulâ(r)i aa balla, cun de artesse minime ch'e sun decise in scia base da categu(r)ìa<ref name=":4" />. === Balùn === [[Immaggine:Pallone pallapugno.JPG|miniatura|U balùn]] U [[bàlla|balùn]] u l'è fètu de gumma e u g'ha in cu(r)û in sciu giancu-grixu; inte categu(r)ìe ciü âte u ghe vö ina circunfe(r)ènsa de 305&nbsp;mm pe' in pesu de 195&nbsp;grammi (cu'ina tule(r)ansa ch'a l'è, rispetivamènte, de 5&nbsp;mm e de 5&nbsp;g), da gunfià a 'na presciùn de 0,65&nbsp;bar. Inte âtre categu(r)ìe e sun duve(r)èi di balùi dae dimensciùi e dau pesu ch'u pò cangià, de solitu ciü picìn, fètu che de solitu u l'è marcàu da 'n cu(r)û dife(r)ènte. U l'è impurtante che tütti i balùi duve(r)èi inta mèxima partìa i seccen pa(r)eggi pe' qualitè e pe' marca de frabica<ref name=":5">{{Çitta publicaçión|ànno=2020|tìtolo=Capo II - Palloni da gioco|revìsta=Regolamento tecnico pallapugno|editô=F.I.P.A.P.|pp=9-10|léngoa=IT|url=http://www.fipap.it/images/documenti/Regolamento_Tecnico_Pallapugno_Fipap_Edizione_2020.pdf}}</ref>. Vixìn a l'area de batüa, au de fö(r)a du campu da zögu, u ghe và missu u distributû di balùi, che a l'imprinsippiu de ògni partìa u dêve tegnìne quattru, da pià intu câxu che quellu in zögu u nu se puxesse ciü duve(r)à. I balùi i van stuzèi quande ch'i l'intran in zögu e i zügaûi, avanti da batüa, i nu ponen fâlu butezà in tèra o in sciu pügnu. De dòppu, aa fìn de in'asiùn, u balùn ch'u s'è duve(r)àu u và missu turna intu distributû<ref name=":5" />. === Zügaûi e squaddre === [[Immaggine:Il campione Oscar Giribaldi.jpg|sinistra|miniatura|U campiùn [[Oscar Giribaldi]] aa rebatüa]] U balùn u l'è in [[spòrt de squàddra|sport de squaddra]], caraterizàu da incuntri de due squaddre pe' ògni partìa. E squaddre, dìte "quadrette", e sun furmèi de solitu da quattru zügaûi, ch'i sun u batitû, a spalla (dìtu ascì u "sentrâle") e dui tersìn. Se, pe' ina quarche raxùn, u gh'è numma che dui zügaûi intu campu, a partìa a dev'êsse fermâ e, passàu au mascimu trènta menüti, a l'âtra quadretta u gh'è dètu ina vito(r)ia "a ze(r)u". Pe' cuntru se pò bèn zügà se ina quadretta a gh'avesse in zügaû de mênu. A ògni moddu, se se g'ha de puscibilitè - nu intu câxu d'in zügaû caciàu dau campu - u se pò tegnì di zügaûi de riserva pe' duve(r)âli inte sustitusiùi, ch'e se ponen fà inti mumènti quande u zögu u l'è fermu<ref name=":6">{{Çitta publicaçión|ànno=2020|tìtolo=Capo III - Giocatori e Squadre|revìsta=Regolamento tecnico pallapugno|editô=F.I.P.A.P.|pp=11-14|léngoa=IT|url=http://www.fipap.it/images/documenti/Regolamento_Tecnico_Pallapugno_Fipap_Edizione_2020.pdf}}</ref>. Intu detaju, l'existen dui generi de sustitusiùn: quella definitìva, cu'u [[zugòu|zügaû]] ch'u nu pò ciü turnà intu campu, e quella lìbe(r)a, dìta ascì a tempu(r)anea. U câxu tipicu d'ina sustitusiùn definitìva u l'è quandu in zügaû u s'è fètu mà, scibèn ch'u se ghe pò lascià in menütu de "tèmpu megu" pe' repiâse, ma numma che ina votta, o se nù u g'ha da sciurtì dau campu, pe' setâse in banchìna, e, s'u se repìa, u pò turna zügà daa fìn de quellu zögu<ref name=":6" />. A divisa di zügaûi a dev'êsse a mèxima pe' tütti i mèmbri d'ina quadretta, furmâ da 'n pâ de braghette cürte ch'e gh'aggen scrìtu, in scia drìta, u nüme(r)u du zügaû, e ina maja, ch'a mustre u numme du zügaû e i sò sponsor. De ciü, u zügaû ch'u l'è u capitàn da quadretta u dêve purtà au brassu ina fascia ch'a mustra a sò qualifica<ref name=":6" />. Primma ch'u cumènse ina partìa, au mênu 35 menüti primma, e due quadrette e g'han da intrà intu campu pe' fà tütti i cuntròlli du câxu, da quelli di papèi a l'identificasiùn di zügaûi e a ve(r)ifica du mate(r)iâle de fasciatü(r)a, de upe(r)asiùi ch'e nu ponen cumensà sènsa l'acôrdiu de l'[[Àrbitro sportîvo|arbitru]], ch'u l'è quellu cu'e cuntròlla. Aa fìn de ste pratiche, i zügaûi i se ponen inandià pe'u rescadamèntu, ch'u l'è fètu drìtu in sciu campu<ref name=":6" />. Sübitu primma de l'imprinsippiu da partìa, e due quadrette e sun ciamèi versu l'area de batüa da l'arbitru, cuscì ch'e l'intren insemme intu campu pe' fà u salüu au pübbricu, cu'u dirittu de sèrne ch'u l'è zügàu cu'ina munêa. U capitàn da quadretta ch'a l'ha guagnàu u surtezzu u pò dunca decidde fra a batüa e a remissa, ciü che u cu(r)û ch'u ne rapresènte a quadretta in sciu tabelìn di punti<ref name=":6" />. === U zögu === [[Immaggine:Pallapugno tradizionale nelle vie.jpg|miniatura|Partìa in sc'in campu rangiàu int'ina vìa de [[Cortemilia|Curtemilia]] du [[1970]]]] L'imprinsippiu de ògni zögu u l'è dètu da 'n'asiùn de batüa, ch'a l'è cunscide(r)â valida se u balùn, au vo(r)u, u passa au de là da linea mezâna sènsa butezà (limite ch'u nu gh'è ciü pe' tütti i tì(r)i fèti de dòppo da batüa), cun l'âtra quadretta che, numma che daa sò mitè du campu, a pò rispunde cu'in'asiùn de remissa au vo(r)u o, au mascimu, passàu u primmu bòttu in tèra du balùn. A batüa a l'è valida se u balùn u l'è stètu curpìu cu'u pügnu, cu'a man o cun l'avambrassu du batitû dòppu ch'u l'ha piàu in van ch'u dêve stà inti limiti de l'area de batüa. St'asiùn lì a pò êsse ripetüa numma che ina votta pe' quadretta e pe' tèmpu e, intu câxu ch'u se faxesse de gaffe, i aversa(r)i i guagnan in puntu. A batüa a và fèta tütte e votte che üna de quadrette a guagna in puntu, ciü che tütte e votte ch'e se secce marcàu ina [[Càccia (açión de zêugo)|caccia]]<ref name=":7">{{Çitta publicaçión|ànno=2020|tìtolo=Capo V - Il Gioco|revìsta=Regolamento tecnico pallapugno|editô=F.I.P.A.P.|pp=18-23|léngoa=IT|url=http://www.fipap.it/images/documenti/Regolamento_Tecnico_Pallapugno_Fipap_Edizione_2020.pdf}}</ref>. Ciü che inta batüa, u balùn u pò êsse curpìu inte tütti i câxi de "balùn validu", ch'u vö dì au vo(r)u o au primmu bòttu in tèra, au mèximu che int'ina batüa. Passàu u segundu bòttu u balùn u nu se pò ciü zügà, e dunca u vegne in câxu de "balùn nu validu". U balùn u resta in zögu se, passàu u primmu bòttu, u và a picà cuntr'ai "a(r)edi permanènti" du campu, ch'i cumprenden ascì i spetatûi. Alantu(r)a l'asiùn a finìsce cu'u mumèntu quandu u balùn u tucca turna in tèra. Pe' cuntru, se u balùn u tucca au vo(r)u ün de sti elemènti lì, u l'è dètu in puntu a l'âtra quadretta<ref name=":7" />. A partìa a dü(r)a ünze zöghi, scibèn ch'a se pò scürsà inte sèrti câxi a 9, 8 o 7 zöghi. De ciü, de votte e partìe e sun züghèi a tèmpu ciütòstu che ai zöghi ma, inte ògni câxu, e nu g'han da passà e trê u(r)e<ref name=":7" />. U l'è previstu ascì di intervalli inta partìa, intu detaju u ghe n'è ün de dêxe menüti primma de l'ürtimu zögu e e squaddre ponen ciamà di ''time-break'' ch'i dü(r)an trèi menüti, au mascimu dui pe' ün<ref>{{Çitta publicaçión|ànno=2020|tìtolo=Capo VIII - Regole per le partite|revìsta=Regolamento tecnico pallapugno|editô=F.I.P.A.P.|pp=26-28|léngoa=IT|url=http://www.fipap.it/images/documenti/Regolamento_Tecnico_Pallapugno_Fipap_Edizione_2020.pdf}}</ref>. I scistemi ufisialmènte ricunusciüi pe' zügà au balun i sun trèi: cu'e cacce, au curdìn o cu'e cacce aa ''pantalera''<ref name=":7" />. ==== Scistema cu'e cacce ==== [[Immaggine:Finâle de Còppa Itàlia (2022, Bórmia) - 'na càccia.jpg|sinistra|miniatura|Ina [[Càccia (açión de zêugo)|caccia]] inta finâle de l'edisiùn du 2022 da [[Cuppa Italia (balùn)|Cuppa Italia]]]] U l'è u scistema ciü cumün de zügà au balun, cun ògni zögu ch'u l'è spartìu inte due fase da furmasiùn de [[Càccia (açión de zêugo)|cacce]] e, de dòppu, da "caccia" a ste lì. In generâle, cuscì cumme pe'i âtri moddi de zügà au balùn, ògni zögu u l'è furmàu da quattru punti, marchèi cumme intu [[tennis]] da di "chinze", ch'i sun dunca, inte l'urdine, chinze-trènta-qua(r)anta-zögu. Ògni zögu u l'è guagnàu, passàu i qua(r)anta pari, daa quadretta ch'a guagna dui punti daa fì(r)a. Sta regula lì, dìta a "regula du vantaggiu", a nu và pe(r)ò pe' de lungu, ma a pò cangià segundu a scituasiùn o e decixùi pièi pe' quella partìa. Defèti, inti âtri câxi, u zögu u l'è guagnàu daa primma quadretta che, rivâ ai qua(r)anta, a segna in âtru puntu<ref name=":7" />. I punti i se ponen guagnà inte trèi mòddi<ref name=":7" />: * intu câxu che u balùn, au vo(r)u e cu'in bòttu sulu, u vagghe au de là da linea du fundu da mitè du campu di aversa(r)i, passandu drentu ae antenne misse in sci sò canti. Stu còrpu lì, fra i ciü belli intu balùn, u l'è cunusciüu cu'u numme du "sê" (''céllu'' inte de âtre va(r)ietè) o, dau [[Léngoa piemontéize|piemuntese]], ''intra''; * quand'u l'è guagnàu ina caccia; * quandu ün di zügaûi da quadretta aversa(r)ia u fa in fallu. A carateristica ciü tipica de sta mane(r)a de zügà au balùn a l'è pròpiu quella da furmasiùn e de catü(r)a de cacce. Intu detaju, ina caccia a marca in'asiùn ch'a nu l'è finìa a punti, e dunca nu cu'in sê, in fallu o a catü(r)a de in'âtra caccia. I dui mòddi pe' furmà ina caccia i sun dunca quandu u balùn u nu l'è ciü validu e u vegne fermàu da 'n zügaû, o se nù quandu a sciòrte fö(r)a dae linee late(r)âli du campu dòppu du primmu butezzu (nu se in vo(r)u, se nù u l'è in fallu). Alantu(r)a, in curispundènsa du puntu dund'u l'è stètu fermàu u balùn, ch'u pò cangià in pôcu segundu u mòddu ch'u s'è fermàu u balùn, o dund'u l'ha traversàu a linea late(r)âle, u l'è segnàu da l'arbitru a caccia cu'ina linea gianca de 10&nbsp;citti, de pitü(r)a o de géssu a segunda du fundu. Se u balùn, dòppu ch'u l'è stètu tucàu da ün di zügaûi da quadretta in remissa, u và avanti a mesciâse int'in sèrtu mòddu, u puntu da caccia u vegne quellu ciü a sfavû da quadretta ch'a l'ha guagnàu a caccia mèxima<ref name=":7" />. De ciü, ina caccia a dev'êsse marcâ cu'i segnacacce e cu'i cuscì dìti portacacce. U segnacacce u l'è furmàu da 'na baletta, missa da l'arbitru in curispundènsa du puntu ch'u l'ha segnàu, pe' in mascimu de quattru e cun scrìtu in simma u sò nüme(r)u, che dunca u pò andà da 1 a 4. In segnacaccia u l'è finìu da 'na base ch'a u rezze e ch'a l'ha, in sce ün di sò fianchi, in'asta âta 1&nbsp;mêtru cu'ina targhetta cu'u sò nüme(r)u, missa a fì da linea late(r)âle. Inta fase de muvimèntu e de pusisiunamèntu di segnacacce in sciu terén, in curispundènsa du puntu marcàu da l'arbitru, u gh'è missu üna o ciü persune, dìte i portacacce, pe' marcà a linea in curispundènsa de dund'u l'è da mette u segnacaccia<ref name=":7" />. U nüme(r)u de cacce che, inte tüttu, e se ponen furmà u l'è inversamènte prupursiunâle au puntezzu zà utegnüu dae quadrette intu cursu da primma fase de zögu, segundu u schema lì sutta<ref name=":7" />: {| class="wikitable" !Puntezzu !Nüme(r)u de cacce |- |0-0 |4 |- |15-0 15-15 |3 |- |30-0 30-15 30-30 |2 |- |40-40 (cu'a regula du vantaggiu) |2 |- |40-0 40-15 40-30 |1 |- |40-40 (sènsa vantaggi) |1 |} Quand'u se riva au nüme(r)u de cacce definìu segundu a tabélla de d'âtu, e due quadrette e g'han da scangià de campu, cun l'asiùn da batüa che dunca a passa a l'âtra quadretta. A stu puntu lì a cumènsa a segunda fase du zögu, cu'e due quadrette ch'e l'han da pià e cacce, dau valû d'in puntu/chinze pe' ciaschedüna. A l'imprinsippiu u l'è piàu cumme riferimèntu a caccia nüme(r)u 1, in curispundènsa de dunde, cu'ina linea imagina(r)ia perpendiculâ(r)e a quella late(r)âle, u campu u l'è spartìu inte dui tòcchi. A stu puntu lì a caccia a l'è guagnâ daa quadretta ch'a sciòrte a fermà u balùn primma ch'u traverse a linea imagina(r)ia da caccia o se nù, s'a sciòrte fö(r)a dau campu de zögu, daa quadretta ch'a sta inta parte du campu ch'a nu l'è interesâ dau passaggiu du balùn in scia linea late(r)âle. Guagnàu a primma caccia u se leva u sò segnacaccia e u se và avanti a zügà pe' quelle ch'e restan, inte l'urdine marcàu dai nüme(r)i in sce sò targhette<ref name=":7" />. ==== Scistema au curdìn ==== In âtru scistema pe' zügà au balùn u l'è quellu dìtu "au curdìn", ch'u g'ha de regule pa(r)egge a quellu cu'e cacce levàu che quarchedüna de sò carateristiche. E dife(r)ènse ciü impurtanti fra i dui scistemi e sun ch'u manca du tüttu a fase da furmasiùn e da cunquista de cacce, cu'i zöghi che dunca i nu sun ciü spartìi inte due parte, e a prèsensa du "curdìn". U curdìn, ch'u l'è fètu de [[naylon]] o de [[juta]], u l'è ti(r)àu in mòddu perpendiculâ(r)e aa lunghessa du campu, in curispundènsa da sò mitè e a in'artessa de 1,20&nbsp;m o de 2,10&nbsp;m, inte partìe individuâli. U curdìn u l'è bèn impurtante pe' dà di punti perché u pu(r)ea purtà a di falli, specie s'u l'è curpìu o s'u nu vegne passàu dau balùn, câxi che de regula i dan in puntu a l'âtra quadretta o a l'âtru zügaû<ref name=":7" />. Fra e âtre regule de stu scistema lì, u scangiu du campu u l'è fètu ògni trèi zöghi se a batüa a l'è fèta da zügaûi dife(r)ènti, o se nù zà dau primmu, e de dòppu ògni dui, se u batitû u l'è u mèximu o l'ünicu zügaû ch'u gh'è in sciu campu. De solitu u nu se zöga cu'a regula du vantaggiu, levàu che pe'i ürtimi dui zöghi, cu'u zögu ch'u l'è guagnàu da quellu ch'u fa in puntu de ciü rispettu ai qua(r)anta. Intu câxu che a partìa a secce fra dui zügaûi suli, a sò dü(r)ata a l'è de 13 zöghi, se nù u se và ai 15, cu'u solitu intervallu de dêxe menüti primma de l'ürtimu zögu e d'in menütu fra in zögu e l'âtru s'u l'è previstu u scangiu de campu<ref name=":7" />. ==== ''Pantalera'' ==== {{Véddi ascì|Pantalera|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}} Scistema ch'u se sumeja strêtu au balùn, a ''[[pantalera]]'' a l'è zügâ in sce ciàsse di paìsi, tantu ch'a pò êsse cunscide(r)â cumme a versciùn ciü antìga e tradisiunâle de stu zögu lì. Defèti, scicumme ch'a l'è praticâ de lungu inte di spàssi strêti fra e cà, a nu g'ha de besögnu d'in campu de zögu dedicàu cumm'u l'è, pe' cuntru, cu'i zöghi du balùn. E dife(r)ènse ciü impurtanti inte sò regule e sun lighèi au fètu che u balùn, au mumèntu da batüa, u nu và curpìu cu'in pügnu ma ciütòstu u và ti(r)àu in sc'ina to(r)a de legnu, ch'a l'è dìta pròpiu a ''pantalera'' in [[Léngoa piemontéize|piemuntese]], ch'a l'è cegâ da 'na parte, rembâ a 'na mü(r)aja e a g'ha in simma di listélli ch'i dan in gì(r)u au balùn ch'u l'è difissile da prevegghe<ref name=":8">{{Çitta web|url=http://www.fipap.it/discipline/pantalera.html|tìtolo=Pantalera|outô=F.I.P.A.P.|léngoa=IT|vìxita=2026-10-20}}</ref>. Dòppu a batüa, ch'a l'è fèta dau zügaû dìtu u ''campau'', a partìa a và avanti cu'e mèxime regule du balùn. Pe'e carateristiche tipiche du sò campu, inta ''pantalera'' u gh'è tante dife(r)ènse fra zügà int'in pòstu ciütòstu che int'in âtru, cu'a presènsa de elemènti de architetü(r)a cumme canè, pòrte, sca(r)ìn, lampiùi e pugiôli, ch'i fan bèn cumpricàu capì u gì(r)u ch'u ciappa u balùn<ref name=":8" />. == Cumpetisiùi == {{Véddi ascì|Campiunàu italiàn de balùn|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}} U primmu [[Campiunàu italiàn de balùn|campiunàu de balùn]] u s'è zügàu du [[1912]]<ref name=":3" />; de dòppu u l'è stètu spartìu inte quattru livélli ([[Sé(r)ie A (balùn)|Sé(r)ie A]], [[Sé(r)ie B (balùn)|Sé(r)ie B]], Sé(r)ie C1 e Sé(r)ie C2) ciü che quelli di zùeni, ch'i sun Under 21, Aliêvi, Debütanti, Pulìn e Prumusiunâli. De ciü u gh'è ancù u turneu da [[Cuppa Italia (balùn)|Cuppa Italia]], inandiàu dau [[1983]], da [[Cuppa Italia de Sé(r)ie B (balùn)|Cuppa Italia de Sé(r)ie B]], creàu du [[2012]], e de cuppe de categu(r)ìe ciü basse, ciü che a [[Süpercuppa italiâna (balùn)|Süpercuppa italiâna de balùn]]. Au livéllu di zùeni i sun inandièi de spessu i turnei du cuscì dìtu [[balùn lege(r)u]], ch'u l'è zügàu survetüttu inte scö(r)e pe' vixinà i zùeni ciü vixìn au mundu du balùn<ref name=":1" />. Fra e disciplìne tradisiunâli lighèi au mundu du balùn u l'è urganizàu ascì u [[campiunàu mundiâle di sport sfe(r)istichi]]. Intu detaju, pe' l'edisiùn du [[2004]], ch'a s'é(r)a zügâ inte l'Italia, fra e quattru specialitè ch'e sun stète sernüe pe' l'ucaxùn u gh'é(r)a pròpiu u balùn, mèntre e âtre trê e l'é(r)an u ''[[frontó]]'' valensiàn, u ''[[llargues]]'' alicantìn e u "[[zögu internasiunâle]]", ch'u l'è ina mescciü(r)a de ciü sport sfe(r)istichi eurupèi<ref>{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20041226003357/http://www.mondialipallapugno.it/|tìtolo=I mondiali di Pallapugno - Italia 2004|léngoa=IT|vìxita=2026-10-20}}</ref>. == Nòtte == <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Edmondo De Amicis|tìtolo=Gli Azzurri e i Rossi|url=https://books.google.com/books?id=F4VxMwEACAAJ|ànno=1897|editô=Casanova|çitæ=Tü(r)ìn|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Luigi Mussi|outô2=Remo Gianuzzi|outô3=Augusto Manzo|tìtolo=Storia del gioco del pallone e similari|url=https://books.google.com/books?id=p_EMjwEACAAJ|ànno=1952|editô=Edizioni Paoline|çitæ=Arba|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Luigi Mussi|outô2=Remo Gianuzzi|outô3=Augusto Manzo|tìtolo=Cento anni di pallone elastico|url=https://books.google.com/books?id=aS6DNAAACAAJ|ànno=1971|editô=Edizioni Paoline|çitæ=Arba|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Caviglia|tìtolo=Pallone elastico: una sfida tra terra e cielo|ànno=1994|editô=I.E.E Editoriale Europea|çitæ=Camerâna|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Bracco|outô2=Gino Perotto|tìtolo=Le colline in pugno. Franco Balestra e il mondo del pallone|url=https://books.google.com/books?id=x1_APAAACAAJ|ànno=1996|editô=L'Arciere|çitæ=Cuni|léngoa=IT|ISBN=88-86-39826-3}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Caviglia|outô2=Raffaele Grillo|tìtolo=Pallone elastico re tra colline e mare|url=https://books.google.com/books?id=ANxfMwEACAAJ|ànno=2000|editô=I.E.E. Editoriale Europea|çitæ=Camerâna|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Andrea Merlotti|tìtolo=Giochi di palla nel Piemonte medievale e moderno: convegno di Rocca de' Baldi, 30 settembre-1° ottobre 2000|url=https://books.google.com/books?id=AMvLNQAACAAJ|ànno=2001|editô=Società per gli Studi Storici, Archeologici ed Artistici della Provincia di Cuneo e Centro studi etnografici museo storico etnografico A. Doro|çitæ=Ròcca Di Baldi|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Caviglia|tìtolo=Pallapugno - Vite da raccontare|ànno=2005|editô=I.E.E. Editoriale Europea|çitæ=Camerâna|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Caviglia|tìtolo=Prima dello sport: le sfere volanti|ànno=2007|editô=I.E.E. Editoriale Europea|çitæ=Camerâna|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Andrea Corino|outô2=Irene Bottero|tìtolo=Il mondo in un pugno - Dall'Europa all'America: evoluzione di sport sferistici|ànno=2007|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Andrea Corino|outô2=Irene Bottero|tìtolo=Il mondo in un pugno - Dall'Europa all'America: evoluzione di sport sferistici|ànno=2007|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=G. Castella|outô2=P. G. Rissolio|outô3=B. Sola|tìtolo=Pallone elastico. Evoluzione tecnica di uno sport|ànno=2007|editô=La Bilancia|çitæ=Savuna|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Fernando Vioglio|tìtolo=Mermet. Storie di Pallapugno e ordinaria albesità|url=https://books.google.com/books?id=AxiqAQAACAAJ|ànno=2007|editô=Famija Albèisa|çitæ=Arba|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Antonino Piana|tìtolo=Storia della pallapugno - pallone elastico|ànno=2010|editô=Impressioni Grafiche|léngoa=IT|volùmme=5 vol.}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=http://www.fipap.it/|tìtolo=Scitu ufisiâle|outô=F.I.P.A.P.|léngoa=IT|vìxita=2026-10-20}} * {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20041226003357/http://www.mondialipallapugno.it/|tìtolo=I mondiali di Pallapugno - Italia 2004|léngoa=IT|vìxita=2026-10-20}} * {{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20070929061216/http://www.aigipe.it/|tìtolo=Scitu ufisiâle|outô=Associazione Italiana Giocatori Pallone Elastico|léngoa=IT|vìxita=2026-10-20}} * {{Çitta web|url=https://cijb.info/|tìtolo=Scitu ufisiâle|outô=Confederación Internacional de Pelota a Mano|léngoa=ES|vìxita=2026-10-20}} * {{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/|tìtolo=Lo Sferisterio|léngoa=IT|vìxita=2026-10-20}} {{Tradiçioìn lìguri}} [[Categorîa:Balón (zêugo)| ]] 7e0gxihmjdauabnnxs3gtckpbm485ds Balón (dizanbigoaçión) 0 29989 274895 261733 2026-10-20T18:49:44Z N.Longo 12052 wl 274895 wikitext text/x-wiki {{Dizanbigoaçión}} A pòula '''balón''' a poriéiva indicâ: * [[balón]]: sfêra de gómma, chêuio ò âtro materiâle dêuviâ pe vàrri spòrt * [[balón (recipiénte)]]: 'n tîpo particolâ de recipiénte de véddro * [[balón (marìnn-a)]]: 'n segnâle da giórno dêuviòu da-i bàrchi * [[Balùn (zögu)|balón (zêugo)]]: zêugo tradiçionâle da Ligùria e do Bàsso Piemónte ** [[balón legêro]]: variànte do balón ** [[balonétto (zêugo)]]: variànte do balón * [[balón ariostàtico]]: ariòstato sénsa 'n scistêma de propulsción * [[balón da fâ i pisétti]]: struménto dêuviòu pe cuxî * [[balonétto]]: recipiénte da inpî d'âia * [[Zeugo do ballon|zêugo do balón]]: o spòrt ciù difûzo a-o móndo bkx5qgvtfboom62kt6y2qt4p9antv5c Campiunàu italiàn de balùn 0 29997 274903 274626 2026-10-20T18:53:47Z N.Longo 12052 wl 274903 wikitext text/x-wiki {{Âtri ûxi|càngio variànte=Pe' de pagine cu'u mèximu numme, vegghe|tìtolo=[[Campionato italian do Zeugo do ballon|Campiunàu italiàn de futuballu]]}} {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} U '''campiunàu italiàn de balùn''' (''campionato italiano di pallapugno'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è l'insemme di turnei de [[Balùn (zögu)|balùn]], de livéllu nasiunâle e regiunâle, ch'i sun inandièi daa Federasiùn Italiâna de Balùn (F.I.P.A.P., ''Federazione Italiana Pallapugno''). I campiunèi i sun spartìi e urganizèi in sce quattru livélli, ch'i sun tütti ricunusciüi cumme de carattere diletantisticu, ciü che quelli dedichèi ai zügaûi ciü zùeni. Tütti i livélli, tantu inte categu(r)ìe ''senior'' che inte quelle di ciü zùeni, i pòrtan a guagnà in scüdettu e ina Cuppa Italia de categu(r)ìa. E sucietè spurtìve e pìan parte ai dife(r)ènti campiunèi in scia base di diritti spurtìvi ch'e l'han guagnàu inta stagiùn passâ e, a dife(r)ènsa che inte de âtre disciplìne, a mèxima sucietè a pu(r)ea zügà cun de quadrette dife(r)ènti inte ciü campiunèi. == Sé(r)ie A == {{Véddi ascì|Sé(r)ie A (balùn)|Cuppa Italia (balùn)|càngio variànte=U mèximu argumèntu intu detaju}} A [[Sé(r)ie A (balùn)|Sé(r)ie A]] a l'è u turneu de livéllu nasiunâle ciü impurtante intu balùn, pe' tantu ch'a l'è a mascima categu(r)ìa de sò campiunàu. Inta furma duve(r)â au dì d'ancöi u ghe zöga, inte tüttu, duzze quadrette, spartìe fra a [[Liguria|Ligü(r)ia]] e u [[Piemonte|Piemunte]], e a l'è inandiâ in sce trê fase, segundu a cuscì dìta "formula Bresciàn"<ref name="Serie A">{{Çitta web|url=http://www.fipap.it/documenti-federali/regolamenti/category/168-pallapugno.html?download=1739:regolamento-campionato-serie-a|tìtolo=Campionato Nazionale Serie A - A.S. 2026|outô=F.I.P.A.P.|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}</ref>. A primma parte du campiunàu a l'è a ''[[Stagión sportîva#Regular season|regular season]]'', cu'e quadrette ch'e se scuntran int'in [[gîón a l'italiànn-a|gi(r)ùn a l'italiâna]], dunca cun de partìe de andâ e de returnu. In scia base de cumme ch'a finìsce sta fase, u l'è decretàu i nummi de quattru quadrette ch'e pìan parte ai ''play-off'', de quattru ch'e van ai ''play-out'' e de quattru che pe' cuntru e g'han da zügâse u gi(r)ùn pe'a sarvessa<ref name="Serie A" />. Inta segunda fase, i gi(r)ùi i sun dispütèi de lungu a l'italiâna, cun de partìe d'andâ e de returnu e cu'e vito(r)ie ch'e dan dui o trèi punti, da zuntà a quelli zà guagnèi inta primma fase. I sun dèti dui punti se a vito(r)ia a l'è guagnâ pe' 9-8 o pe' 9-7, cu'a quadretta aversa(r)ia ch'a ne guagna ün, mèntre inte tütti i âtri câxi a vito(r)ia a ne va de lungu trèi. E primme due quadrette ai ''play-off'' e l'intran drìtu ae semifinâle pe'u scüdettu; pe' cuntru e ürtime due de stu gi(r)ùn e e primme due di ''play-out'' e g'han da zügâse i spa(r)eggi pe'i âtri dui pòsti a dispusisiùn. E ürtime due quadrette intu gi(r)ùn pe'a sarvessa e van inderê inta [[Sé(r)ie B (balùn)|Sé(r)ie B]]<ref name="Serie A" />. L'ürtima fase a l'è quella de semifinâle e da finâle pe'u scüdettu, cu'e quattru quadrette qualifichèi ch'e se scuntran inte de partìe d'andâ, de returnu e de spa(r)eggiu, quandu ch'u l'è u câxu e in sc'in campu neutrâle<ref name="Serie A" />. E quattru quadrette inta meju pusisiùn aa fìn da ''regular season'' e se guagnan a partecipasiùn aa [[Cuppa Italia (balùn)|Cuppa Italia]], cun di scuntri dirètti in sciu campu da meju clascificâ pe'e semifinâle e in sc'in campu neutrâle pe'a finâle<ref name="Serie A" />. A l'ürtimu, a quadretta ch'a l'ha guagnàu l'ürtima edisiùn da Sé(r)ia A e quella ch'a l'ha guagnàu a Cuppa Italia (intu câxu ch'a secce a mèxima se pìa a finalista ch'a l'ha persu u campiunàu) e se zögan u scuntru dirèttu pe'a [[Süpercuppa italiâna (balùn)|Süpercuppa]], ch'a l'è zügâ in sc'in campu neutrâle<ref name="Serie A" />. == Sé(r)ie B == {{Véddi ascì|Sé(r)ie B (balùn)|Cuppa Italia de Sé(r)ie B (balùn)|càngio variànte=U mèximu argumèntu intu detaju}} A [[Sé(r)ie B (balùn)|Sé(r)ie B]] a l'è u segundu livéllu du campiunàu italiàn de balùn e, inta furma ch'a l'è duve(r)â au dì d'ancöi, u ghe pìa parte trezze quadrette. A l'è spartìa inte due fase: a primma, a ''regular season'', a l'è inandiâ cumme in gi(r)ùn a l'italiâna, cun de partìe d'andâ e de returnu<ref name="Serie B">{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/wp-content/uploads/2026/03/03Regolamenti2026-Campionato-serie-B.pdf|tìtolo=Campionato Nazionale Serie B - A.S. 2026|outô=F.I.P.A.P.|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}</ref>. E primme quattru squaddre e se guagnan u passaggiu dirèttu aa segunda fase, mèntre che quelle daa 5° aa 12° pusisiùn e g'han da zügâselu inte de partìe d'andâ, in sciu campu da meju clascificâ, de returnu e de spa(r)eggiu, s'u l'è u câxu, tütte ai növe zöghi. E quattru quadrette ch'e l'han passàu sti scuntri lì e van a impì u tabelùn a öttu da segunda fase, inandiâ pe' quarti de finâle, semifinâle e finâle, au primmu ai ünze zöghi e tütte cun l'andâ, u returnu e, s'u l'è u câxu, a bella<ref name="Serie B" />. E quadrette ch'e sun stète batüe inti scuntri de qualificasiùn, ciü che l'ürtima clascificâ da primma fase, e finìscian pe' cuntru intu gi(r)ùn pe'a sarvessa, ch'u l'è zügàu numma che cun de partìe d'andâ. E ürtime due clascifichèi aa fìn de stu gi(r)ùn e van inderê inta Sé(r)ie C1, mèntre ch'u l'è prumossu inta Sé(r)ie A e due finaliste du tabelùn pe'u scüdettu<ref name="Serie B" />. E primme quattru quadrette pe' punti aa fìn da ''regular season'' e se guagnan d'intrà ae semifinâle da [[Cuppa Italia de Sé(r)ie B (balùn)|Cuppa Italia de Sé(r)ie B]], züghèi in sc'in campu neutrâle cuscì cumme a finâle<ref name="Serie B" />. == Sé(r)ie C1 == A Sé(r)ie C1 a l'è u tersu livéllu du campiunàu italiàn de balùn. Segundu a furma duve(r)â au dì d'ancöi, a Sé(r)ie C1 a l'è spartìa inte due fase, cu'a primma (a ''regular season'') ch'a l'è inandiâ cumme in gi(r)ùn ünicu a l'italiâna, cun de partìe d'andâ e de returnu e e primme öttu clascifichèi de sta fase lì ch'e se guagnan u dirittu de passà aa segunda fase che, pe' cuntru, a l'è in tabelùn ch'u parte dai quarti de finâle. I quarti, e semifinâle e a finâle e sun züghèi cun andâ, returnu e a bella, quand'u l'è u câxu, e, pe'a finâle, a bella a g'ha da zügâse in sc'in campu ch'u secce neutrâle. E ürtime due squaddre pe' pusisiùn da primma fase e van inderê inta Sé(r)ie C2, mèntre quella ch'a l'ha guagnàu a finâle a l'è prumossa drìta inta Sé(r)ie B<ref name="Serie C1">{{Çitta web|url=http://www.fipap.it/documenti-federali/regolamenti/category/168-pallapugno.html?download=1742:serie-c1|tìtolo=Campionato Nazionale Serie C1 - A.S. 2026|outô=F.I.P.A.P.|dæta=2026|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03}}</ref>. E primme quattru clascifichèi aa fìn du gi(r)ùn d'andâ da ''regular season'' e se guagnan a partecipasiùn dirètta ae semifinâle da Cuppa Italia de categu(r)ìa, che cumme a finâle a l'è zügâ ai scuntri dirètti<ref name="Serie C1" />. == Sé(r)ie C2 == A Sé(r)ie C2 a l'è u quartu, e ürtimu, livéllu du campiunàu italiàn de balùn. Pe'a furma ch'a se duve(r)a au dì d'ancöi a cumprènde disette quadrette ch'e ghe zögan, cu'e partìe ch'e se spartìscian fra de due fase: inta primma fase (a ''regular season'') e quadrette, spartìe pe' dui gi(r)ùi, e se scuntran segundu a formula du gi(r)ùn a l'italiâna, cun de partìe d'andâ e de returnu ai növe zöghi e ina pôsa quandu che a summa a riva ai öttu zöghi<ref name="Serie C2">{{Çitta web|url=http://www.fipap.it/documenti-federali/regolamenti/category/144-pallapugno.html?download=1440:serie-c2|tìtolo=Campionato Nazionale Serie C2 - A.S. 2024|outô=F.I.P.A.P.|dæta=2024|léngoa=IT|pp=1-2|vìxita=2024-08-28}}</ref>. Inta segunda fase, pe' cuntru, e primme öttu quadrette pe' gi(r)ùn e se qualifican pe'u tabelùn finâle, ch'u parte dai utavi e ch'u funsiuna a eliminasiùn dirètta fin'ai quarti. Fina ai quarti e van ancù e regule da primma fase, mèntre pe'e semifinâle e a finâle, pe' cuntru, u l'è previstu l'andâ, u returnu e, s'u ghe n'è de besögnu, a bella, slünghèi fina ai ünze zöghi, cun pôsa quandu a summa a riva ai dexe zöghi. A l'è prumossa inta Sé(r)ie C1 a quadretta ch'a guagna u campiunàu<ref name="Serie C2" />. E quadrette che finìscian au primmu pòstu di dui gi(r)ùi da primma fase e se guagnan a partecipasiùn dirètta aa finâle de Cuppa Italia de categu(r)ìa, cu'in scuntru dirèttu intu câxu ch'u ghe secce de quadrette pa(r)egge pe' punti<ref name="Serie C2" />. == Zùeni == === Under 21 === Au campiunàu de l'Under 21 u ghe pò pìa parte tütti i zügaûi ch'i l'aggen in'etè cumpresa fra i dixöttu e i vintün ànni; de ciü, e sucietè e ponen zuntà in zügaû ciü grande aa sò rösa, ma ch'u l'agge au mascimu vintidui ànni e ch'u nu secce inta pusisiùn de batitû. Inta categu(r)ìa de l'Under 21 u ghe zöga ünze quadrette, spartìe fra dui gi(r)ùi inandièi au moddu du gi(r)ùn a l'italiâna, cun partìe d'andâ e de returnu. Finìu a primma fase, e quadrette e sun turna spartìe in sce trèi gi(r)ùi a l'italiâna e, aa fìn de sti lì, quelle inte primme pusisiùi ciü a segunda meju clascificâ (di dui gi(r)ùi a quattru quadrette) e pìan parte ae semifinâle che, cumme a finâle, e cumprendan u scuntru d'andâ, de returnu e a bella, in sce campu neutrâle, s'a l'è necesa(r)ia<ref name="Under 21">{{Çitta web|url=http://www.fipap.it/documenti-federali/regolamenti/category/144-pallapugno.html?download=1441:under-21|tìtolo=Campionato Nazionale Under 21 - A.S. 2024|outô=F.I.P.A.P.|dæta=2024|léngoa=IT|pp=1-2|vìxita=2024-08-28}}</ref>. U campiunàu de l'Under 21 u g'ha ascì u sò turneu da Cuppa Italia, zügàu a scuntri dirètti a partì dai quarti de finâle, cu'e quattru quadrette cun ciü punti inti ciaschedün di dui gi(r)ùi<ref name="Under 21" />. === Aliêvi === Au campiunàu di Aliêvi u ghe pò pià parte i zügaûi da l'etè ch'a l'è cumpresa fra i sezze e i disett'ànni. E quadrette e ponen serne ascì in zügaû ciü grossu pe'a sò rösa, che pe(r)ò u l'è agge au mascimu in ànnu de ciü e ch'u nu zöghe cumme batitû. E quadrette inta categu(r)ìa di Aliêvi e sun duzze, spartìe fra dui gi(r)ùi inandièi segundu a furmula da gi(r)ùn a l'italiâna, cun de partìe d'andâ e de returnu. E primme quattru clascifichèi de ògni gi(r)ùn da primma fase e l'intran drìte inta segunda, ch'a cumènsa dae partìe di quarti de finâle e che, pe' tütti i incuntri, a prevegghe de andâ, de returnu e a bella<ref name="Allievi">{{Çitta web|url=http://www.fipap.it/documenti-federali/regolamenti/category/144-pallapugno.html?download=1445:allievi|tìtolo=Campionato Nazionale Allievi - A.S. 2024|outô=F.I.P.A.P.|dæta=2024|léngoa=IT|pp=1-2|vìxita=2024-08-28}}</ref>. U campiunàu di Aliêvi u g'ha ascì in sò tabelùn pe'a Cuppa Italia de categu(r)ìa, spartìu inte quattru gi(r)ùi ch'i serven a stabilì e quattru quadrette ch'e se zögan e semifinâle che, cumme a finâle, e sun a scuntru dirèttu e in sc'in campu neutrâle<ref name="Allievi" />. === Debütanti === Au campiunòu di Debütanti u ghe pìa parte tütti i atleti de in'etè cumpresa fra i quatòrze e i chinz'ànni, cu'e quadrette ch'e g'han a puscibilitè d'inse(r)ì in zügaû de au mascimu in ànnu ciü gròssu, ma nu inta pusisiùn de batitû. E quadrette inta categu(r)ìa di Debütanti e sun quatòrze, spartìe fra dui gi(r)ùi ch'i sun inandièi aa mane(r)a du gi(r)ùn a l'italiâna, cun de partìe d'andâ e de returnu. Tütte e quadrette e passan dunca aa segunda fase, ch'a l'è in tabelùn a eliminasiùn dirètta, cun de cubbie furmèi segundu a sò pusisiùn aa fìn da primma parte du campiunàu e di scuntri ch'e cumprenden de andâ, de returnu e a bella, s'a l'è necesa(r)ia<ref name="Esordienti">{{Çitta web|url=http://www.fipap.it/documenti-federali/regolamenti/category/144-pallapugno.html?download=1448:esordienti|tìtolo=Campionato Nazionale Esordienti - A.S. 2024|outô=F.I.P.A.P.|dæta=2024|léngoa=IT|pp=1-2|vìxita=2024-08-26}}</ref>. De ciü, e quadrette au primmu pòstu inti sò gi(r)ùi da primma fase e se guagnan u dirittu de zügà a Cuppa Italia di Debütanti<ref name="Esordienti" />. === Pulìn === Au campiunàu di Pulìn i ghe ponen pià parte tütti i atleti cu'in'etè ch'a vagghe dai duzze ai trezz'ànni, e u nu l'è permissu ae sucietè de metìne de ciü grossi inta sò rösa. Inta categu(r)ìa di Pulin u ghe zöga sezze quadrette, spartìe fra dui gi(r)ùi ch'i sun inandièi cu'u scistema du gi(r)ùn a l'italiâna, cun de partìe d'andâ e de returnu. De dòppu, tütte e quadrette e passan aa segunda fase, ch'a l'è in tabelùn a eliminasiùn dirètta, cun de cubbie furmèi segundu a sò pusisiùn aa fìn da primma parte du campiunàu. Dai utavi de finâle in avanti i scuntri i cumprendan de andâ, de returnu e a bella, s'u l'è u câxu<ref name="Pulcini">{{Çitta web|url=http://www.fipap.it/documenti-federali/regolamenti/category/144-pallapugno.html?download=1451:pulcini|tìtolo=Campionato Nazionale Pulcini - A.S. 2024|outô=F.I.P.A.P.|dæta=2024|léngoa=IT|pp=1-2|vìxita=2024-08-26}}</ref>. De ciü, e quadrette in tésta au sò gi(r)ùn da primma fase e se guagnan u dirittu de zügà a Cuppa Italia di Pulìn<ref name="Pulcini" />. === Prumusiunâli === Au campiunàu di Prumusiunâli u ghe pò pià parte tütti i fiöi fina ai ünz'ànni, cumpìi inte l'ànnu sula(r)e e sènsa de derughe. Inte sta categu(r)ìa lì e ghe zögan vintitrê quadrette, spartìe pe' sette gi(r)ùi da trèi o da quattru squaddre. E quadrette clascifichèi inta primma pusisiùn de ògni gi(r)ùn e l'intran inta segunda fase, pe' qualificâse ae semifinâle e, de de lì, aa finâle<ref>{{Çitta web|url=http://www.fipap.it/documenti-federali/regolamenti/category/144-pallapugno.html?download=1469:promozionali|tìtolo=Attività Promozionali - A.S. 2024|outô=F.I.P.A.P.|dæta=2024|léngoa=IT|pp=1-2|vìxita=2024-08-26}}</ref>. == Dònne == Au campiunàu de dònne de classe ''senior'' u ghe pò pià parte tütte e atlete ch'e l'aggen ciü de chinz'ànni, cumpìi inte l'ànnu de lüna(r)iu in cursu, scibèn ch'u se ghe posse inse(r)ì de züghè(r)e fina a 'n minimu de duzz'ànni. Inta categu(r)ìa de dònne e ghe zögan quattru quadrette, misse insemme int'in gi(r)ùn ünicu cun de partìe d'andâ e de returnu. Aa fìn du gi(r)ùn u gh'è a segunda fase, cu'e semifinâle ch'e sun züghèi dae cubbie 1°-4° e 2°-3° e, cuscì cumme a finâle, furmèi de andâ, returnu e bella, s'a l'è necesa(r)ia<ref name="Femminile">{{Çitta web|url=http://www.fipap.it/documenti-federali/regolamenti/category/144-pallapugno.html?download=1470:femminile|tìtolo=Attività Femminile - A.S. 2024|outô=F.I.P.A.P.|dæta=2024|léngoa=IT|p=1|vìxita=2024-08-26}}</ref>. Intu mèntre, ste quadrette e zögan ascì intu turneu da Cuppa Italia de categu(r)ìa, inandiâ in sce dui "cuncentramènti" apòsta, pe' creà a clascifica de dund'e sun pièi e primme due quadrette, ch'e zögan a finâle, a scuntru seccu<ref name="Femminile" />. Pe' di ànni u gh'è stètu fina a spartisiùn du campiunàu inte due categu(r)ìe ''senior'' e ''junior'' ma, pe'u mumèntu, stu scistema lì u nu l'è stètu cunfermàu. == Nòtte == <references /> == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=http://www.fipap.it/|tìtolo=Scitu ufisiâle|outô=F.I.P.A.P.|léngoa=IT|vìxita=2026-10-08}} [[Categorîa:Balón (zêugo)]] [[Categorîa:Conpetiçioìn sportîve]] 6y7mxqz6r21ux40jy8e47sdqgecyjlw Sé(r)ie A (balùn) 0 30000 274904 274836 2026-10-20T18:54:41Z N.Longo 12052 wl 274904 wikitext text/x-wiki {{Âtri ûxi|càngio variànte=Pe' de pagine cu'u mèximu numme, vegghe|tìtolo=[[Serie A]]}} {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} {{Conpetiçión sportîva |nome = Sé(r)ie A |sport = Balùn (zögu) |tipologia = Club |confederazione = F.I.P.A.P. |nazione = {{ITA}} |titolo = Campiùn d'Italia |apertura = Arvì |chiusura = Nuvènbre |partecipanti = 12 squaddre |retrocessione = [[Sé(r)ie B (balùn)|Sé(r)ie B]] |sito = [http://www.fipap.it/ FIPAP] |fondazione = 1912 |detentore = {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Cuni |trofeo = [[File:scudetto.svg|80px]] |nome trofeo = Scüdettu |formato = Gi(r)ùn a l'italiâna |organizzatore = F.I.P.A.P. }} A '''Sé(r)ie A''' (''Serie A'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è a mascima categu(r)ìa e a cumpetisiùn italiâna ciü impurtante de [[Balùn (zögu)|balùn]], inandiâ fìn dau [[1912]] e che au dì d'ancöi a l'è rivâ aa sò edisiùn nüme(r)u sèntu e trê. == Sto(r)ia == Scibèn che i primmi turnei de balùn i remuntan aa fìn de l'[[XIX secolo|Öttusèntu]], au tèmpu de di zügaûi legenda(r)i cumme u [[Giuseppe Filippa]], dìtu "Ghindo", de [[Cravanzana|Cravansâna]], u primmu campiunàu regula(r)e de sta disciplìna lì u s'è zügàu numma che du [[1912]]. Fra i atleti ciü mensunèi de quelli ànni, u se pò regurdà u [[Riccardo Fuseri]], campiùn pe' quattru ànni daa fi(r)a, u [[Pierino Bonsignore]] e u [[Maggiorino Bistolfi]], cun dui scüdetti a tésta, e u [[Raffaele Ricca]], ch'u l'ha guagnàu quattru campiunèi. Intu cursu d'ina partìa in [[Asti]] du [[1920]], u [[Milin Panizzi]] de [[Sanremu|Sanremmu]] u l'ha ti(r)àu in balùn de 180&nbsp;grammi a 'na distansa de 87,5&nbsp;mêtri, au puntu ch'u l'ha marcàu ün di record ciü antìgu du balùn. Inte st'etè lì, u campiunàu de balùn u l'é(r)a bèn cunusciüu e u ti(r)ava tanti tifusi, tantu da zügâsela cu'u növu sport du [[Zeugo do ballon|futuballu]]. De ciü, u se pò regurdà cumme u [[Vittorio Pozzo]], cumisa(r)iu tecnicu da [[Naçionâ de balon de l'Italia|nasiunâle italiâna de balùn]] ch'a l'ha guagnàu dui mundiâli, u [[Carlo Parola]], u [[Renato Cesarini]] e tanti âtri zügaûi de futuballu, i l'avessen zügàu ascì au balùn. Inti [[Anni 1930|ànni Trènta]] u balùn u l'è passàu sutta a l'urganizasiùn spurtìva de l'Urganizasiùn Nasiunâle du Dòppu Travaju (OND), che alantu(r)a a gestìva tütte ste ativitè, ma u nu l'ha piàu gua(r)i de finansiamènti e u s'è truvàu int'in mumèntu de gran crisi, pe' êsse missu daa parte intu panu(r)amma spurtìvu nasiunâle. Alantu(r)a u campiunàu u l'axeva tòstu ninte de impurtansa, cu'in nüme(r)u bèn picìn de quadrette ch'e ghe zügavan. Adiritü(r)a, du [[1937]], au campiùn [[Paolo Rossi (zügaû de balùn)|Paolo Rossi]] u nu l'è stètu puscibile de difènde u sò titulu scicumme che l'urganizasiùn a nu gh'axeva dìtu pe' tèmpu de l'imprinsippiu da cumpetisiùn. Intu mese de mazzu du [[1946]] u s'è tegnüu in incuntru de tifusi e veggi dirigènti a [[Turin|Tü(r)ìn]] cu'u fìn de mettise insemme int'ina federasiùn, ma i travai i sun andèti avanti pe' tantu tèmpu e, intu mese de dixèmbre de stu ànnu, u balùn u l'è finìu inta federasiùn du [[Tanboêto (spòrt)|tambu(r)éllu]]. De lungu inte quelli ànni, sübitu dòppu a fìn da guèra, u gh'é(r)a restàu numma che quarche zögu du balùn ch'u funsiunava, cun tütta a gestiùn che inta pratica a s'é(r)a strêta ai trèi impianti de Tü(r)ìn, Arba e Acqui, ch'i l'axevan finìu pe' mangiâghe surva. De ciü, u campiunàu u se zügava de setèmbre, aa fìn da stagiùn spurtìva che, pe'u ciü, a l'é(r)a dedicâ ai trufei, tantu che i zügaûi i nu l'é(r)an mancu inte meju cundisiùi pe'u scüdettu. U campiunàu da mascima sé(r)ie u l'è stètu turna inandiàu a partì dau [[1947]] (sènsa ch'u se interumpisse ciü menu che du [[2020]], ànnu da [[Pandemîa de COVID-19|pandemìa COVID-19]]), cu'e pôche quadrette ch'u gh'é(r)a e a sfidda ritruvâ fra l'[[Augusto Manzo]], ch'u l'è cunscide(r)àu fra i zügaûi ciü forti inta sto(r)ia du balùn, e u sò stò(r)icu aversa(r)iu, u [[Francesco Gioetti]]. Defèti, fra u 1947 e u [[1951]], u Manzo u l'è sciurtìu vincitû du campiunàu pe' sinque votte daa fi(r)a, in'impresa che nisciün u l'ha ciü ripetüu. De ciü, du [[1942]], u Manzo u l'axeva piàu parte ascì au campiunàu de [[balón co-o brasàllo|balùn cu'u brasallu]], dund'u l'ha guagnàu cuntr'ai specialisti ciü mensunèi de stu sport. Cun l'imprinsippiu di [[Anni 1950|ànni '50]], u balùn u l'ha turna cumensàu a svilüpâse grassie ai spunciùi de di diretûi, a cumensà da quellu du zögu du balùn de Arba, u [[Romualdo Isnardi]], e du giurnalista da ''Gazzetta d'Alba'' [[Remo Gianuzzi]], cun l'ubietìvu de libe(r)à u balùn dae scumisse e d'arvìlu ai zùeni, faxèndulu cunusce in sci giurnâli. Du [[1951]], a Tü(r)ìn, a l'è stèta dunca fundâ l'Üniùn Italiâna de Balùn Lastegu (UIPE, ''Unione Italiana Pallone Elastico''), cu'a presènsa, fra i âtri, de l'Isnardi, du Gianuzzi e du Manzo. Inte stu mòddu, u balùn u l'ha turna cumensàu a ti(r)à l'interèsse da stampa: de sti tèmpi, di giurnâli cumme ''La Stampa'', ''Il Popolo Nuovo'', ''Tuttosport'', a ''Gazzetta del Popolo'', ''[[O Secolo|Il Secolo XIX]]'' e u ''Corriere del Popolo'' i l'han cumensàu a pübbricà a cronaca di fèti lighèi au balùn. De ciü, u s'è inaugü(r)àu di növi zöghi du balùn a [[Còrcre|Carca(r)e]], [[Santo Stefano Belbo|San Steva Berbu]], [[Imperia|Impe(r)ia]], [[Sêva]], [[Cuni]] e [[Bra]], mèntre i sun turnèi in ativitè quelli de [[Asti]], [[Bene Vagienna]] e [[Löa]]. Du [[1951]], a finâle du turneu de Tü(r)ìn fra l'Augusto Manzo e u [[Franco Balestra]], zügâ au mèximu tèmpu du [[Derby (sport)|derby]] de futuballu da sitè, a l'ha avüu ciü de 5.000 spetatûi. De lungu de sti ànni, u balùn u l'è vegnüu in sport ciü da prufesciunisti: u Franco Balestra, campiùn de [[Prelà]], du [[1953]] u l'è passàu aa ''Sapet Torino'' cu'in cuntrattu da 500.000 franchi a l'ànnu, pôcu mênu de quantu i piavan i zügaûi de futuballu ma che, a ògni moddu, a l'é(r)a ina pâga bèn impurtante. Pe'u fètu che i turnei i faxevan guagnà pa(r)eggi dinè a quelli ch'i l'inandiavan, levandu de interèsse pe'u campiunàu, du [[1959]] a federasiùn a l'ha decisu che tütte e squaddre da primma e da segunda categu(r)ìa e gh'avessen da pusâse armenu u dì de primma de partìe du campiunàu. Cu'i [[Anni 1960|ànni '60]], u campiunàu u l'è turna vegnüu a cumpetisiùn spurtìva ciü impurtante da stagiùn, mèntre che i turnei i l'é(r)an chinèi pe' nüme(r)u e frequènsa. Sti ànni i sun stèti in mumèntu de gran interèsse pe'u balùn, cun migiè de tifusi a mi(r)à ae partìe de grandi campiùi cumme u [[Piero Alemanni]], l'[[Aurelio Defilippi]], u [[Donato Feliciano]], u [[Beppe Corino]] e u [[Guido Galliano]]. A fìn de st'epuca lì a l'è segnâ, du [[1964]], dau retì(r)u de l'Augusto Manzo e, du [[1967]], daa demulisiùn du grande zögu du balùn de Tü(r)ìn, l'''Edmondo De Amicis''. De dòppu a l'è tacâ a rivalitè fra u [[Felice Bertola]] e u [[Massimo Berruti]], ch'i se sun cuntesi u titulu pe' tòstu vint'ànni. Du [[1983]] u s'è zügàu pe'a primma votta u turneu da [[Cuppa Italia (balùn)|Cuppa Italia]] e, a partì dau [[1992]], e sun stète inandièi e primme cumpetisiùi internasiunâli. Da ste lì u s'è pöi svilüpàu u [[canpionòu mondiâle di spòrt sferìstichi|campiunàu mundiâle di sport sfe(r)ìstichi]], ch'u s'è zügàu in Italia du [[2004]]. == Funsiunamèntu == A Sé(r)ie A a l'è u turneu ciü impurtante e a mascima categu(r)ìa du [[campiunàu italiàn de balùn]], cun duzze quadrette, tantu daa [[Liguria|Ligü(r)ia]] che dau [[Piemonte|Piemunte]], ch'e s'ou zögan. Stu turneu lì u l'è inandiàu inte trê fase, segundu a cuscì dìta "formula Bresciàn". A primma parte du campiunàu, quella ciü impurtante, a l'è a cuscì dìta ''[[Stagión sportîva|regular season]]''. Inte sta fase lì i ghe sun i scuntri dirètti fra tütte e quadrette du campiunàu, int'in urdine ch'u ne vegne daa sò pusisiùn inta stagiùn passâ. A furma duve(r)â a l'è quella du cuscì dìtu [[gîón a l'italiànn-a|gi(r)ùn a l'italiâna]], pe' 22 giurnè inte tüttu, cun de partìe d'andâ e de returnu ai növe zöghi. In scia base di exiti de ste partìe, e primme quattru squaddre e pìan parte ai ''play-off'', quelle daa 5° a l'8° pusisiùn e zögan i ''play-out'' e e ürtime quattru clascifichè e finìscian int'in gi(r)ùn pe'a sarvessa<ref name=":0">{{Çitta web|url=http://www.fipap.it/documenti-federali/regolamenti/category/168-pallapugno.html?download=1739:regolamento-campionato-serie-a|tìtolo=Campionato Nazionale Serie A - A.S. 2026|léngoa=IT|vìxita=2026-10-05|outô=F.I.P.A.P.}}</ref>. Sti trèi gi(r)ùi i sun turna inandièi a l'italiâna, cun l'urdine de partìe d'andâ e de returnu ch'u l'è dètu daa pusisiùn ch'e rivan aa fìn da primma fase. Inta segunda fase, au pòstu di trèi punti da ''regular season'', e vito(r)ie e ne van dui s'e sun guagnèi pe' 9-8 o 9-7 (cu'in puntu ch'u l'è dètu a l'âtra quadretta), sedunca e ne van de lungu trèi. Sti punti i se zuntan a quelli zà guagnèi e tütti insemme i fan a clascifica aa fìn da segunda fase<ref name=":0" />. E primme due quadrette ai ''play-off'' e se guagnan l'intrâ dirètta ae semifinâle pe'u scüdettu; i âtri dui pòsti i sun pe' chi u l'ha guagnàu i spa(r)eggi fra e âtre due quadrette di ''play-off'' e e primme due di ''play-out''. Inti spa(r)eggi a partìa a l'è ünica (cun cubbie 3° ''play-off'' cuntru 2° ''play-out'' e 4° ''play-off'' cuntru 1° ''play-out''), au primmu ai növe zöghi, e pe' [[zögu du balùn]] u l'è sernüu quellu da meju clascificâ. E quadrette clascifichèi ae ürtime due pusisiùi du gi(r)ùn pe'a sarvessa e sun retrucèsse inta [[Sé(r)ie B (balùn)|Sé(r)ie B]]<ref name=":0" />. A Sé(r)ie A a finìsce cu'e semifinâle e a finâle du scüdettu, dunde e quattru qualifichèi a l'ürtima fase e zögan de partìe d'andâ, de returnu e, s'u l'è u câxu, de spa(r)eggiu. E cubbie de semifinâle e sun a 1° ''play-off'' cuntr'a chi u l'ha guagnàu u passaggiu fra a 4° ''play-off'' e a 1° ''play-out'' e a 2° di ''play-off'' cuntr'a l'âtra quadretta ch'a l'agge guagnàu i spa(r)eggi. A partìa d'andâ a se tegne in sciu campu da quadretta ch'a l'è ciü âta inta clascifica, u spa(r)eggiu u l'è de lungu in sc'in campu neutrâle<ref name=":0" />. De ciü, e quattru quadrette meju clascifichèi aa fìn da ''regular season'' e se guagnan a partecipasiùn aa [[Cuppa Italia (balùn)|Cuppa Italia]] de categu(r)ìa<ref name=":0" />. == Arbu d'ò(r)u == {{Véddi ascì|​Arbu d'ò(r)u du campiunàu italiàn de balùn|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}} Chi sutta u gh'è l'arbu d'ò(r)u [[campiunàu italiàn de balùn]]. A partì daa sò primma edisiùn, ch'a s'è zügâ du [[1912]], u titulu u l'è stètu guagnàu da quadrette de vintöttu sitè dife(r)ènti. {{Colonne}} * 1912: {{Scìnbolo|600px Blu Rosso e Bianco.png}} '''Munduì''' (1°) * 1913: {{Scìnbolo|600px Blu Rosso e Bianco.png}} Munduì (2°) * 1914: {{Scìnbolo|600px Blu Rosso e Bianco.png}} Munduì (3°) * 1915: {{Scìnbolo|600px Blu Rosso e Bianco.png}} Munduì (4°) * 1917: {{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} '''Tü(r)ìn''' (1°) * 1918: {{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} Tü(r)ìn (2°) * 1919: {{Scìnbolo|600px Yellow HEX-FDF11D Red HEX-F71B14.svg}} '''Bra''' (1°) * 1920: {{Scìnbolo|Flag maroon HEX-7B1C20.svg}} '''Acqui''' (1°) * 1921: Turneu individuâle * 1922: {{Scìnbolo|600px Yellow HEX-FDF11D Red HEX-F71B14.svg}} Bra (2°) * 1923: {{Scìnbolo|Flag maroon HEX-7B1C20.svg}} '''Acqui''' (2°) * 1924: {{Scìnbolo|600px Verde Arancione e Bianco.png}} '''Beinette''' (1°) * 1925: {{Scìnbolo|600px Blu Azzurro e Blu.png}} '''Impe(r)ia''' (1°) * 1926: {{Scìnbolo|600px Blu Azzurro e Blu.png}} Impe(r)ia (2°) * 1927: {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} '''Cuni''' (1°) * 1928: {{Scìnbolo|600px_Bianco_e_Rosso.svg}} '''Asti''' (1°) * 1929: {{Scìnbolo|600px Yellow HEX-FDF11D Red HEX-F71B14.svg}} Bra (3°) * 1930: {{Scìnbolo|600px Blu Bianco e Rosso.png}} '''Neive''' (1°) * 1932: {{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} Tü(r)ìn (3°) * 1933: {{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} Tü(r)ìn (4°) * 1934: {{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} Tü(r)ìn (5°) * 1935: {{Scìnbolo|600px vertical bicolor White HEX-00A1DF.svg}} '''Canelli''' (1°) * 1936: {{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} '''Arba''' (1°) * 1937: {{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} Tü(r)ìn (6°) * 1938: {{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Arba (2°) * 1947: {{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Arba (3°) * 1948: {{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Arba (4°) * 1949: {{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Arba (5°) * 1950: {{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Arba (6°) * 1951: {{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Arba (7°) * 1952: {{Scìnbolo|600px Blu Azzurro e Blu.png}} Impe(r)ia (3°) * 1953: {{Scìnbolo|600px_Bianco_e_Rosso.svg}} '''Augusta Benese''' (1°) * 1954: {{Scìnbolo|600px Blu Rosso e Bianco.png}} Munduì (5°) * 1955: {{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} Tü(r)ìn (7°) * 1956: {{Scìnbolo|Flag maroon HEX-7B1C20.svg}} '''Acqui''' (3°) {{Colonne spezza}} * 1957: {{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} Tü(r)ìn (8°) * 1958: {{Scìnbolo|600px_Bianco_e_Rosso.svg}} '''Aspe Sêva''' (1°) * 1959: {{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} Tü(r)ìn (9°) * 1960: {{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} Tü(r)ìn (10°) * 1961: {{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} Tü(r)ìn (11°) * 1962: {{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Arba (8°) * 1963: {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Cuni (2°) * 1964: {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Cuni (3°) * 1965: {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Cuni (4°) * 1966: {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso-Blu (Diagonale).png}} '''Andö(r)a''' (1°) * 1967: {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso-Blu (Diagonale).png}} Andö(r)a (2°) * 1968: {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso-Blu (Diagonale).png}} Andö(r)a (3°) * 1969: {{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} '''Canâ''' (1°) * 1970: {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Cuni (5°) * 1971: {{Scìnbolo|600px Verde e Bianco.svg}} '''A Cêve''' (1°) * 1972: {{Scìnbolo|600px Verde e Bianco.svg}} A Cêve (2°) * 1973: {{Scìnbolo|600px Bianco Rosso e Arancione.png}} '''Munastê Burmia''' (1°) * 1974: {{Scìnbolo|600px Bianco Rosso e Arancione.png}} Munastê Burmia (2°) * 1975: {{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Arba (9°) * 1976: {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Cuni (6°) * 1977: {{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Arba (10°) * 1978: {{Scìnbolo|600px Bianco Rosso e Arancione.png}} Munastê Burmia (3°) * 1979: {{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Arba (11°) * 1980: {{Scìnbolo|600px Bianco Rosso e Arancione.png}} Munastê Burmia (4°) * 1981: {{Scìnbolo|600px Bianco Rosso e Arancione.png}} Munastê Burmia (5°) * 1982: {{Scìnbolo|600px HEX-1372AC White.svg}} '''San Steva Berbu''' (1°) * 1983: {{Scìnbolo|600px bisection vertical White HEX-0033CC.svg}} '''Cengiu''' (1°) * 1984: {{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Arba (12°) * 1985: {{Scìnbolo|600px HEX-1372AC White.svg}} San Steva Berbu (2°) * 1986: {{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Arba (13°) * 1987: {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Cuni (7°) * 1988: {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Cuni (8°) * 1989: {{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Canâ (2°) * 1990: {{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Canâ (3°) {{Colonne spezza}} * 1991: {{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Arba (14°) * 1992: {{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Arba (15°) * 1993: {{Scìnbolo|600px Verde e Giallo (Bordato).png}} '''Curtemilia''' (1°) * 1994: {{Scìnbolo|600px Yellow HEX-FDF11D Red HEX-F71B14.svg}} '''Tàggia''' (1°) * 1995: {{Scìnbolo|600px bisection vertical White HEX-0033CC.svg}} '''U Duseu''' (1°) * 1996: {{Scìnbolo|600px bisection vertical White HEX-0033CC.svg}} U Duseu (2°) * 1997: {{Scìnbolo|600px Verde e Giallo.svg}} '''Spignu Munferàu''' (1°) * 1998: {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Cuni (9°) * 1999: {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Cuni (10°) * 2000: {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Cuni (11°) * 2001: {{Scìnbolo|600px Giallo e Blu.svg}} '''Muntexéllu d'Arba''' (1°) * 2002: {{Scìnbolo|600px Giallo e Blu.svg}} Muntexéllu d'Arba (2°) * 2003: {{Scìnbolo|600px HEX-1372AC White.svg}} San Steva Berbu (3°) * 2004: {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Cuni (12°) * 2005: {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Cuni (13°) * 2006: {{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Arba (16°) * 2007: {{Scìnbolo|600px Rosso e Bianco (strisce).png}} '''Duliàn''' (1°) * 2008: {{Scìnbolo|600px Blu Rosso e Verde.png}} '''Dian d'Arba''' (1°) * 2009: {{Scìnbolo|600px Blu e Verde.png}} '''Villanöva de Munduì''' (1°) * 2010: {{Scìnbolo|600px Blu e Verde.png}} Villanöva de Munduì (2°) * 2011: {{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Canâ (4°) * 2012: {{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Arba (17°) * 2013: {{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Canâ (5°) * 2014: {{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Canâ (6°) * 2015: {{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Arba (18°) * 2016: {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso (Bordato).png}} '''Castagnö(r)e de Lanse''' (1°) * 2017: {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso (Bordato).png}} Castagnö(r)e de Lanse (2°) * 2018: {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Cuni (14°) * 2019: {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso (Bordato).png}} Castagnö(r)e de Lanse (3°) * 2021: {{Scìnbolo|600px Verde e Giallo (Bordato).png}} Curtemilia (2°) * 2022: {{Scìnbolo|600px Verde e Giallo (Bordato).png}} Curtemilia (3°) * 2023: {{Scìnbolo|600px bisection vertical White HEX-0033CC.svg}} U Duseu (3°) * 2024: {{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Arba (18°) * 2025: {{Scìnbolo|600px Verde e Giallo (Bordato).png}} Curtemilia (4°) * 2026: {{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Cuni (15°) {{Colonne fine}} == Nòtte == <references /> == Bibliugrafìa == {{Véddi ascì|Balùn (zögu)#Bibliugrafìa|càngio variànte=U mèximu argumèntu in detaju}} * {{Çitta lìbbro|outô=Luigi Mussi|outô2=Remo Gianuzzi|outô3=Augusto Manzo|tìtolo=Storia del gioco del pallone e similari|url=https://books.google.it/books?id=p_EMjwEACAAJ|ànno=1952|editô=Edizioni Paoline|çitæ=Arba|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Luigi Mussi|outô2=Remo Gianuzzi|outô3=Augusto Manzo|tìtolo=Cento anni di pallone elastico|url=https://books.google.it/books?id=aS6DNAAACAAJ|ànno=1971|editô=Edizioni Paoline|çitæ=Arba|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Caviglia|tìtolo=Pallapugno - Vite da raccontare|ànno=2005|editô=I.E.E. Editoriale Europea|çitæ=Camerâna|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Antonino Piana|tìtolo=Storia della pallapugno - pallone elastico|ànno=2010|editô=Impressioni Grafiche|léngoa=IT|volùmme=5 vol.}} == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=http://www.fipap.it/|tìtolo=Scitu ufisiâle|outô=F.I.P.A.P.|léngoa=IT|vìxita=2026-10-05}} * {{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/category/pallapugno/serie-a/|tìtolo=Serie A|léngoa=IT|vìxita=2026-10-05}} [[Categorîa:Balón (zêugo)]] [[Categorîa:Conpetiçioìn sportîve]] cdgs9tm4lcewlhc8axe38p7p74m7qln Sé(r)ie B (balùn) 0 30001 274905 274857 2026-10-20T18:55:21Z N.Longo 12052 wl 274905 wikitext text/x-wiki {{Âtri ûxi|càngio variànte=Pe' de pagine cu'u mèximu numme, vegghe|tìtolo=[[Serie B]]}} {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} {{Conpetiçión sportîva |nome=Sé(r)ie B |sport=Balùn (zögu) |nazione={{ITA}} |tipologia=Club |titolo=Campiùn d'Italia |confederazione=F.I.P.A.P. |apertura=Arvì |chiusura=Nuvènbre |promozione=[[Sé(r)ie A (balùn)|Sé(r)ie A]] |retrocessione=Sé(r)ie C1 |sito=[http://www.fipap.it/ F.I.P.A.P.] |fondazione=1912 |detentore={{Scìnbolo|600px solid HEX-002A6.svg}} Prodeo Chiusavecchia |partecipanti=13 squaddre |organizzatore=F.I.P.A.P. }} A '''Sé(r)ie B''' (''Serie B'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è segunda categu(r)ìa de cumpetisiùi italiâne de [[Balùn (zögu)|balùn]], inandiâ pe'a primma votta du [[1949]] e che, au dì d'ancöi, a l'è rivâ a l'edisiùn nüme(r)u setantequattru. Inandiâ e dirètta daa Federasiùn Italiâna de Balùn (F.I.P.A.P., ''Federazione Italiana Pallapugno''), ciü che u scüdettu de Sé(r)ie B a fa guagnà a prumusiùn aa mascima categu(r)ìa du campiunàu, a [[Sé(r)ie A (balùn)|Sé(r)ie A]]. De ciü, dau [[2012]], e meju quadrette da Sé(r)ie B e pìan parte au turneu da [[Cuppa Italia de Sé(r)ie B (balùn)|Cuppa Italia de categu(r)ìa]], mèntre che intu passàu e gh'axevan da zügà inta [[Cuppa Italia (balùn)|Cuppa Italia]], ünica, cu'a primma sé(r)ie. == Funsiunamèntu == A Sé(r)ie B a l'è u segundu livéllu du [[campiunàu italiàn de balùn]] e, au dì d'ancöi, a tegne drentu trezze quadrette ch'e ne vegnen tantu daa [[Liguria|Ligü(r)ia]] che dau [[Piemonte|Piemunte]]. Sta categu(r)ìa lì a l'è spartìa inte due fase dife(r)ènti: pe'u primmu u gh'è, cumme inta mascima sé(r)ie, a cuscì dìta ''[[Stagión sportîva|regular season]]''. A ''regular season'' a l'è inandiâ inta furma d'in cuscì dìtu [[gîón a l'italiànn-a|gi(r)ùn a l'italiâna]], e dunca a cumprènde de partìe d'andâ e de returnu<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/wp-content/uploads/2026/03/03Regolamenti2026-Campionato-serie-B.pdf|tìtolo=Campionato Nazionale Serie B - A.S. 2026|léngoa=IT|vìxita=2026-04-03|outô=F.I.P.A.P.}}</ref>. E primme quattru quadrette e se guagnan u passaggiu dirèttu aa segunda fase, mèntre quelle daa 5° aa 12° puxisiùn e g'han da zügaselu (cu'e cubbie 5°-12°, 6°-11°, 7°-10° e 8°-9°) inte de partìe d'andâ, in sciu campu da meju clascificâ, de returnu e de spa(r)eggiu, s'u l'è u câxu, tütte ai növe zöghi. E quattru quadrette ch'e l'han passàu sti scuntri e van dunca a impì u tabelùn a öttu da segunda fase, inandiâ pe' quarti de finâle, semifinâle e finâle, au primmu ai ünze zöghi e tütte cun andâ, returnu e, s'u l'è u câxu, a bella<ref name=":0" />. E quadrette ch'e sun stète batüe inti scuntri de qualificasiùn, ciü che l'ürtima clascificâ da primma fase, e finìscian pe' cuntru intu gi(r)ùn pe'a sarvessa, zügàu cun numma che e partìe d'andâ. E ürtime due clascifichè aa fìn de stu gî(r)ùn e chinan inta Sé(r)ie C1, mèntre che e due finaliste du tabelùn pe'u scüdettu e sun prumosse inta Sé(r)ie A<ref name=":0" />. E primme quattru quadrette pe' punti aa fìn da primma fase e se guagnan l'intrâ ae semifinâle da [[Cuppa Italia de Sé(r)ie B (balùn)|Cuppa Italia de Sé(r)ie B]], cu'e cubbie ch'e sun 1° e 4° clascificâ e 2° cu'a 3°<ref name=":0" />. == Arbu d'ò(r)u == {| class="wikitable" !Ànnu !Squaddra !Sitè !Batitû |- |1949 |{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa.png}} Albese |[[Alba (Itàlia)|Arba]] | |- |1950 | | | |- |1951 | | | |- |1952 | | | |- |1953 |{{Scìnbolo|600px_Bianco_e_Rosso.svg}} Benese |[[Bene Viagenna]] | |- |1954 | | | |- |1955 | | | |- |1956 | | | |- |1957 | | | |- |1958 | | | |- |1959 | | | |- |1960 | | | |- |1961 | | | |- |1962 | | | |- |1963 |{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa.png}} Albese |[[Alba (Itàlia)|Arba]] | |- |1964 | | | |- |1965 |{{Scìnbolo|Bianco e Verde.png}} Unione Sportiva Quaglia |[[U Castéllu de Diàn|U Castéllu de Dian]] |Ugo Amelio |- |1966 |{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso-Blu (Diagonale).png}} Don Dagnino |[[Andôa|Andö(r)a]] |Francesco Ugo |- |1967 |{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso-Blu (Diagonale).png}} Don Dagnino |[[Andôa|Andö(r)a]] |Romano Moraglia |- |1968 |{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa.png}} Albese |[[Alba (Itàlia)|Arba]] | |- |1969 | | | |- |1970 | | | |- |1971 | | | |- |1972 |{{Scìnbolo|600px Verde e Bianco.svg}} Pievese |[[A Cêve]] |Sergio Viglione |- |1973 | | | |- |1974 | | | |- |1975 | | | |- |1976 | | | |- |1977 | | | |- |1978 |{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso-Blu (Diagonale).png}} Don Dagnino |[[Andôa|Andö(r)a]] |Riccardo Aicardi |- |1979 | | | |- |1980 |{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa.png}} Albese |[[Alba (Itàlia)|Arba]] | |- |1981 |{{Scìnbolo|600px Blu Rosso e Bianco.png}} Merlese |[[Munduì]] | |- |1982 | | | |- |1983 | | | |- |1984 |{{Scìnbolo|600px HEX-1372AC White.svg}} Sanstefanese |[[Santo Stefano Belbo|San Steva Berbu]] |Grasso |- |1985 |{{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} Torino |[[Turin|Tü(r)ìn]] |Aschiero |- |1986 | | | |- |1987 |{{Scìnbolo|Flag maroon HEX-7B1C20.svg}} Monferrina |[[Vignale Monferrato|Vignâle Munferàu]] |Giorgio Vacchetto |- |1988 | | | |- |1989 | | | |- |1990 | | | |- |1991 | | | |- |1992 |{{Scìnbolo|600px Rosso e Bianco (strisce).png}} Doglianese |[[Dogliani|Duliàn]] |Giorgio Vacchetto |- |1993 | | | |- |1994 |{{Scìnbolo|600px Rosso e Bianco (strisce).png}} Doglianese |[[Dogliani|Duliàn]] | |- |1995 | | | |- |1996 |{{Scìnbolo|600px Giallo e Blu.svg}} Monticellese |[[Monticello d'Alba|Muntexéllu d'Arba]] |Giorgio Vacchetto |- |1997 | | | |- |1998 | | | |- |1999 | | | |- |2000 |{{Scìnbolo|600px Blu e Verde.png}} Pro Paschese |[[Villanova Munduì|Villanöva de Munduì]] <small>(frasiùn Madònna du Pascu)</small> |Alessandro Bessone |- |2001 |{{Scìnbolo|600px Blu Rosso e Verde.png}} Ricca |[[Diano d'Alba|Dian d'Arba]] <small>(frasiùn Ricca)</small> |Gianluca Isoardi |- |2002 |{{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Canalese |[[Canale (Itàlia)|Canâ]] |Oscar Giribaldi |- |2003 |{{Scìnbolo|600px_Bianco_e_Rosso.svg}} Augusta Benese |[[Bene Viagenna]] |Luca Galliano |- |2004 |{{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Canalese |[[Canale (Itàlia)|Canâ]] |Oscar Giribaldi |- |2005 |{{Scìnbolo|600px Yellow HEX-FDF11D Red HEX-F71B14.svg}} Taggese |[[Tàgia (cumüna)|Taggia]] |Ivan Orizio |- |2006 |{{Scìnbolo|600px_Bianco_e_Rosso.svg}} Ceva |[[Sêva]] |Alessandro Simondi |- |2007 |{{Scìnbolo|600px Verde e Bianco.svg}} Pievese |[[A Cêve]] |Daniel Giordano |- |2008 |{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Subalcuneo |[[Cuni]] |Riccardo Molinari |- |2009 |{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso-Blu (Diagonale).png}} Don Dagnino |[[Andôa|Andö(r)a]] |Matteo Levratto |- |2010 |{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa.png}} Albese |[[Alba (Itàlia)|Arba]] |Massimo Vacchetto |- |2011 |{{Scìnbolo|600px HEX-1372AC White.svg}} Augusto Manzo |[[Santo Stefano Belbo|San Steva Berbu]] |Massimo Marcarino |- |2012 |{{Scìnbolo|600px Verde e Giallo.svg}} Pro Spigno |[[Spigno Monferrato|Spignu Munferàu]] |Enrico Parussa |- |2013 |{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso (Bordato).png}} Castagnolese |[[Castagnole delle Lanze|Castagnö(r)e de Lanse]] |Nicholas Burdizzo |- |2014 |{{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Canalese |[[Canale (Itàlia)|Canâ]] |Davide Dutto |- |2015 |{{Scìnbolo|600px Giallo Blu elettrico.svg}} San Biagio |[[Munduì]] <small>(frasiùn San Biâxu)</small> |Andrea Pettavino |- |2016 |{{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Canalese |[[Canale (Itàlia)|Canâ]] |Cristian Gatto |- |2017 |{{Scìnbolo|600px Blu Bianco e Rosso.png}} Neivese |[[Neive (Itàlia)|Neive]] |Davide Barroero |- |2018 |{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa.png}} Albese |[[Alba (Itàlia)|Arba]] |Cristian Gatto |- |2019 |{{Scìnbolo|600px Giallo e Blu.svg}} Monticellese |[[Monticello d'Alba|Muntexéllu d'Arba]] |Marco Battaglino |- |2021 |{{Scìnbolo|600px Verde.png}} S.P.E.B. |[[Bernezzo|Bernezzu]] <small>(frasiùn San Ròccu)</small> |Andrea Daziano |- |2022 |{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso.svg}} Ceva |[[Sêva]] |Matteo Levratto |- |2023 |{{Scìnbolo|600px Blu Bianco e Blu2.svg}} Alta Langa |[[San Benedetto Belbo|San Benedettu Berbu]] |Fabio Gatti |- |2024 |{{Scìnbolo|600px Blu Bianco e Rosso.png}} Neivese |[[Neive (Itàlia)|Neive]] |Giovanni Voglino |- |2025 |{{Scìnbolo|600px Blu e Verde.png}} Pro Paschese |[[Villanova Munduì|Villanöva de Munduì]] <small>(frasiùn Madònna du Pascu)</small> |Gilberto Torino |- |2026 |{{Scìnbolo|600px solid HEX-002A6.svg}} Prodeo Chiusavecchia |[[Ciüxavéja|Ciüsaveggia]] |Daniele Grasso |} == Nòtte == <references /> == Bibliugrafìa == {{Véddi ascì|Balùn (zögu)#Bibliugrafìa}} * {{Çitta lìbbro|outô=Luigi Mussi|outô2=Remo Gianuzzi|outô3=Augusto Manzo|tìtolo=Storia del gioco del pallone e similari|url=https://books.google.it/books?id=p_EMjwEACAAJ|ànno=1952|editô=Edizioni Paoline|çitæ=Arba|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Luigi Mussi|outô2=Remo Gianuzzi|outô3=Augusto Manzo|tìtolo=Cento anni di pallone elastico|url=https://books.google.it/books?id=aS6DNAAACAAJ|ànno=1971|editô=Edizioni Paoline|çitæ=Arba|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giorgio Caviglia|tìtolo=Pallapugno - Vite da raccontare|ànno=2005|editô=I.E.E. Editoriale Europea|çitæ=Camerâna|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Antonino Piana|tìtolo=Storia della pallapugno - pallone elastico|ànno=2010|editô=Impressioni Grafiche|léngoa=IT|volùmme=5 vol.}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=http://www.fipap.it/|tìtolo=Scitu ufisiâle|outô=F.I.P.A.P.|léngoa=IT|vìxita=2026-10-06}} * {{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/category/pallapugno/serie-b/|tìtolo=Serie B|léngoa=IT|vìxita=2026-10-06}} [[Categorîa:Balón (zêugo)]] [[Categorîa:Conpetiçioìn sportîve]] pt07ir3jlnsdi1xymi0u6go99bo9yek ​Arbu d'ò(r)u du campiunàu italiàn de balùn 0 30003 274906 274837 2026-10-20T18:56:03Z N.Longo 12052 wl 274906 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} L'&#8203;'''arbu d'ò(r)u du campiunàu italiàn de [[Balùn (zögu)|balùn]]''' u cröve i 103 [[Campiunàu italiàn de balùn|campiunèi]] da [[Sé(r)ie A (balùn)|mascima sé(r)ie italiâna de balùn]] ch'i se sun züghèi fina au dì d'ancöi<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/albo-doro/|tìtolo=Albo d'oro bracciale e pallone elastico-pallapugno|léngoa=IT|vìxita=2026-09-08}}</ref><ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/nascosta/approfondimenti/gli-scudetti-del-balon/|tìtolo=Gli scudetti del balon|dæta=1° zenâ 2008|léngoa=IT|vìxita=2026-09-08}}</ref>. == Arbu d'ò(r)u == {| class="wikitable" !Ànnu !Squaddra !Sitè !Batitû !Spalla |- |1912 |{{Scìnbolo|600px Blu Rosso e Bianco.png}} Mondovì |[[Munduì]] |Riccardo Fuseri |Michele Revello |- |1913 |{{Scìnbolo|600px Blu Rosso e Bianco.png}} Mondovì |[[Munduì]] |Riccardo Fuseri |Stanislao Rossi |- |1914 |{{Scìnbolo|600px Blu Rosso e Bianco.png}} Mondovì |[[Munduì]] |Riccardo Fuseri |Cocito |- |1915 |{{Scìnbolo|600px Blu Rosso e Bianco.png}} Mondovì |[[Munduì]] |Riccardo Fuseri |Vincenzo Ferro |- |1917 |{{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} Torino |[[Turin|Tü(r)ìn]] |Domenico Gay |Luigi Gay |- |1918 |{{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} Torino |[[Turin|Tü(r)ìn]] |Domenico Gay |Borgo |- |1919 |{{Scìnbolo|600px Yellow HEX-FDF11D Red HEX-F71B14.svg}} Bra |[[Bra]] |Pierino Bonsignore |Cicco Delpiano |- |1920 |{{Scìnbolo|Flag maroon HEX-7B1C20.svg}} Acqui |[[Acqui Terme|Acqui]] |Maggiorino Bistolfi |Cigliutti |- |1921 |Turneu individuâle | - |Santero | |- |1922 |{{Scìnbolo|600px Yellow HEX-FDF11D Red HEX-F71B14.svg}} Bra |[[Bra]] |Pierino Bonsignore |Riccardo Fuseri |- |1923 |{{Scìnbolo|Flag maroon HEX-7B1C20.svg}} Acqui |[[Acqui Terme|Acqui]] |Maggiorino Bistolfi |Raimondo |- |1924 |{{Scìnbolo|600px Verde Arancione e Bianco.png}} Beinette |[[Beinette]] |Cesare Marengo |Silvestro Gyp |- |1925 |{{Scìnbolo|600px Blu Azzurro e Blu.png}} Imperia |[[Imperia|Impe(r)ia]] |Raffaele Ricca |Maurizio Aprile |- |1926 |{{Scìnbolo|600px Blu Azzurro e Blu.png}} Imperia |[[Imperia|Impe(r)ia]] |Raffaele Ricca |Maurizio Aprile |- |1927 |{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Cuneo |[[Cuni]] |Cesare Marengo |Severino Marengo |- |1928 |{{Scìnbolo|600px_Bianco_e_Rosso.svg}} Asti |[[Asti]] |Raffaele Ricca |Trinchero |- |1929 |{{Scìnbolo|600px Yellow HEX-FDF11D Red HEX-F71B14.svg}} Bra |[[Bra]] |Paolo Rossi |Maurizio Aprile |- |1930 |{{Scìnbolo|600px Blu Bianco e Rosso.png}} Neive |[[Neive (Itàlia)|Neive]] |Raffaele Ricca |Donetti |- |1932 |{{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} Torino Eda |[[Turin|Tü(r)ìn]] |Augusto Manzo |Angelo Cappello |- |1933 |{{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} Torino Eda |[[Turin|Tü(r)ìn]] |Augusto Manzo |Angelo Cappello |- |1934 |{{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} Torino |[[Turin|Tü(r)ìn]] |Angelo Cappello |Riccardo Fuseri |- |1935 |{{Scìnbolo|600px vertical bicolor White HEX-00A1DF.svg}} Canelli |[[Canélli]] |Augusto Manzo |Bonino |- |1936 |{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Alba |[[Alba (Itàlia)|Arba]] |Paolo Rossi |Gioietti |- |1937 |{{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} Fiat Torino |[[Turin|Tü(r)ìn]] |Angelo Cappello |Maurizio Aprile |- |1938 |{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Alba |[[Alba (Itàlia)|Arba]] |Gavello |Bonino |- |1947 |{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Alba |[[Alba (Itàlia)|Arba]] |Augusto Manzo |Alfredo Manini |- |1948 |{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Alba |[[Alba (Itàlia)|Arba]] |Augusto Manzo |Alfredo Manini |- |1949 |{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Alba |[[Alba (Itàlia)|Arba]] |Augusto Manzo |Alfredo Manini |- |1950 |{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Alba |[[Alba (Itàlia)|Arba]] |Augusto Manzo |Dellavalle |- |1951 |{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Alba |[[Alba (Itàlia)|Arba]] |Augusto Manzo |Dellavalle |- |1952 |{{Scìnbolo|600px Blu Azzurro e Blu.png}} Libertas Imperia<ref group="n.">Campiunàu ricunusciüu numma che du [[1995]]</ref> |[[Imperia|Impe(r)ia]] |Franco Balestra |Calandri |- |1953 |{{Scìnbolo|600px_Bianco_e_Rosso.svg}} Augusta Benese |[[Bene Vagienna]] |Armando Solferino |Pietro Allemanni |- |1954 |{{Scìnbolo|600px Blu Rosso e Bianco.png}} Aurora Mondovì |[[Munduì]] |Armando Solferino |Pietro Allemanni |- |1955 |{{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} Sapet Torino |[[Turin|Tü(r)ìn]] |Franco Balestra |Alfredo Manini |- |1956 |{{Scìnbolo|Flag maroon HEX-7B1C20.svg}} Acqui |[[Acqui Terme|Acqui]] |Pietro Allemanni |Galliano |- |1957 |{{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} Sapet Torino |[[Turin|Tü(r)ìn]] |Franco Balestra |Donato Feliciano |- |1958 |{{Scìnbolo|600px_Bianco_e_Rosso.svg}} Aspe Ceva |[[Ceva]] |Franco Balestra |Lorenzo Gili |- |1959 |{{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} Sapet Torino |[[Turin|Tü(r)ìn]] |Franco Balestra |Lorenzo Gili |- |1960 |{{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} Sapet Torino |[[Turin|Tü(r)ìn]] |Franco Balestra |Ascheri |- |1961 |{{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} Torino Eda |[[Turin|Tü(r)ìn]] |Donato Feliciano |Ascheri |- |1962 |{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Calissano Alba |[[Alba (Itàlia)|Arba]] |Giuseppe Corino |Alfredo Manini |- |1963 |{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Spe Cuneo |[[Cuni]] |Aurelio Defilippi |Felice Bertola |- |1964 |{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Spe Cuneo |[[Cuni]] |Aurelio Defilippi |Felice Bertola |- |1965 |{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Spe Cuneo |[[Cuni]] |Felice Bertola |Alfredo Manini |- |1966 |{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso-Blu (Diagonale).png}} Don Dagnino |[[Andôa|Andö(r)a]] |Felice Bertola |Piero Galliano |- |1967 |{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso-Blu (Diagonale).png}} Don Dagnino |[[Andôa|Andö(r)a]] |Felice Bertola |Gili II |- |1968 |{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso-Blu (Diagonale).png}} Don Dagnino |[[Andôa|Andö(r)a]] |Donato Feliciano |Piero Galliano |- |1969 |{{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Ferrero Canale |[[Canale (Itàlia)|Canâ]] |Felice Bertola |Cerrina |- |1970 |{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Ferrero Cuneo |[[Cuni]] |Felice Bertola |Gili II |- |1971 |{{Scìnbolo|600px Verde e Bianco.svg}} Pievese |[[A Cêve]] |Felice Bertola |Alfredo Manini |- |1972 |{{Scìnbolo|600px Verde e Bianco.svg}} Pievese |[[A Cêve]] |Felice Bertola |Alfredo Manini |- |1973 |{{Scìnbolo|600px Bianco Rosso e Arancione.png}} Vallebormida Monastero |[[Monastero Bormida|Munastê Burmia]] |Massimo Berruti |Berardo |- |1974 |{{Scìnbolo|600px Bianco Rosso e Arancione.png}} Vallebormida Monastero |[[Monastero Bormida|Munastê Burmia]] |Massimo Berruti |Berardo |- |1975 |{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Albese |[[Alba (Itàlia)|Arba]] |Felice Bertola |Gili II |- |1976 |{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Sempione Cuneo |[[Cuni]] |Massimo Berruti |Solferino |- |1977 |{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Albese |[[Alba (Itàlia)|Arba]] |Felice Bertola |Berardo |- |1978 |{{Scìnbolo|600px Bianco Rosso e Arancione.png}} Vallebormida Monastero |[[Monastero Bormida|Munastê Burmia]] |Massimo Berruti |Lorenzo Gili |- |1979 |{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Albese |[[Alba (Itàlia)|Arba]] |Felice Bertola |Gili II |- |1980 |{{Scìnbolo|600px Bianco Rosso e Arancione.png}} Vallebormida Monastero |[[Monastero Bormida|Munastê Burmia]] |Massimo Berruti |Olivieri |- |1981 |{{Scìnbolo|600px Bianco Rosso e Arancione.png}} Vallebormida Monastero |[[Monastero Bormida|Munastê Burmia]] |Massimo Berruti |Olivieri |- |1982 |{{Scìnbolo|600px HEX-1372AC White.svg}} Sanstefanese |[[Santo Stefano Belbo|San Steva Berbu]] |Carlo Balocco |Solferino |- |1983 |{{Scìnbolo|600px bisection vertical White HEX-0033CC.svg}} Spec Cengio |[[Cengë|Cengiu]] |Rodolfo Rosso |Solferino |- |1984 |{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Albese |[[Alba (Itàlia)|Arba]] |Felice Bertola |Galliano |- |1985 |{{Scìnbolo|600px HEX-1372AC White.svg}} Sanstefanese |[[Santo Stefano Belbo|San Steva Berbu]] |Carlo Balocco |F. Gili |- |1986 |{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Albese |[[Alba (Itàlia)|Arba]] |Felice Bertola |Gianni Rigo |- |1987 |{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Subalcuneo |[[Cuni]] |Riccardo Aicardi |Augusto Divizia |- |1988 |{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Subalcuneo |[[Cuni]] |Riccardo Aicardi |Augusto Divizia |- |1989 |{{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Canalese |[[Canale (Itàlia)|Canâ]] |Riccardo Aicardi |Andrea Lanza |- |1990 |{{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Canalese |[[Canale (Itàlia)|Canâ]] |Riccardo Aicardi |Andrea Lanza |- |1991 |{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Albese |[[Alba (Itàlia)|Arba]] |Riccardo Molinari |Gianni Rigo |- |1992 |{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Albese |[[Alba (Itàlia)|Arba]] |Riccardo Molinari |Gianni Rigo |- |1993 |{{Scìnbolo|600px Verde e Giallo (Bordato).png}} Cortemilia |[[Cortemilia|Curtemilia]] |Flavio Dotta |Walter Belmonte |- |1994 |{{Scìnbolo|600px Yellow HEX-FDF11D Red HEX-F71B14.svg}} Taggese |[[Tàgia (cumüna)|Taggia]] |Marco Pirero |Riccardo Aicardi |- |1995 |{{Scìnbolo|600px bisection vertical White HEX-0033CC.svg}} Imperiese |[[U Duseu]] |Alberto Sciorella |Andrea Lanza |- |1996 |{{Scìnbolo|600px bisection vertical White HEX-0033CC.svg}} Imperiese |[[U Duseu]] |Alberto Sciorella |Andrea Lanza |- |1997 |{{Scìnbolo|600px Verde e Giallo.svg}} Pro Spigno |[[Spigno Monferrato|Spignu Munferàu]] |Stefano Dogliotti |Gianni Rigo |- |1998 |{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Subalcuneo |[[Cuni]] |Giuliano Bellanti |Michele Giampaolo |- |1999 |{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Subalcuneo |[[Cuni]] |Giuliano Bellanti |Michele Giampaolo |- |2000 |{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Subalcuneo |[[Cuni]] |Giuliano Bellanti |Michele Giampaolo |- |2001 |{{Scìnbolo|600px Giallo e Blu.svg}} Monticellese |[[Monticello d'Alba|Muntexéllu d'Arba]] |Alberto Sciorella |Gianni Rigo |- |2002 |{{Scìnbolo|600px Giallo e Blu.svg}} Monticellese |[[Monticello d'Alba|Muntexéllu d'Arba]] |Alberto Sciorella |Gianni Rigo |- |2003 |{{Scìnbolo|600px HEX-1372AC White.svg}} Augusto Manzo |[[Santo Stefano Belbo|San Steva Berbu]] |Roberto Corino |Pierpaolo Voglino |- |2004 |{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Subalcuneo |[[Cuni]] |Paolo Danna |Michele Giampaolo |- |2005 |{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Subalcuneo |[[Cuni]] |Paolo Danna |Michele Giampaolo |- |2006 |{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Albese |[[Alba (Itàlia)|Arba]] |Roberto Corino |Maurizio Massucco |- |2007 |{{Scìnbolo|600px Rosso e Bianco (strisce).png}} Virtus Langhe |[[Dogliani|Duliàn]] |Roberto Corino |Michele Giampaolo |- |2008 |{{Scìnbolo|600px Blu Rosso e Verde.png}} Ricca |[[Diano d'Alba|Dian d'Arba]] <small>(fraçión Rìcca)</small> |Roberto Corino |Marco Faccenda |- |2009 |{{Scìnbolo|600px Blu e Verde.png}} Pro Paschese |[[Villanova Mondovì|Villanöva de Munduì]] <small>(fraçión Madònna do Pàsco)</small> |Paolo Danna |Gianluca Busca |- |2010 |{{Scìnbolo|600px Blu e Verde.png}} Pro Paschese |[[Villanova Mondovì|Villanöva de Munduì]] <small>(fraçión Madònna do Pàsco)</small> |Paolo Danna |Michele Giampaolo |- |2011 |{{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Canalese |[[Canale (Itàlia)|Canâ]] |Bruno Campagno |Gianluca Busca |- |2012 |{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Albese |[[Alba (Itàlia)|Arba]] |Massimo Vacchetto |Michele Giampaolo |- |2013 |{{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Canalese |[[Canale (Itàlia)|Canâ]] |Bruno Campagno |Davide Arnaudo |- |2014 |{{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Canalese |[[Canale (Itàlia)|Canâ]] |Bruno Campagno |Stefano Boffa |- |2015 |{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Albese |[[Alba (Itàlia)|Arba]] |Massimo Vacchetto |Enrico Rinaldi |- |2016 |{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso (Bordato).png}} Castagnole Lanze |[[Castagnole delle Lanze|Castagnö(r)e de Lanse]] |Massimo Vacchetto |Simone Re |- |2017 |{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso (Bordato).png}} Castagnole Lanze |[[Castagnole delle Lanze|Castagnö(r)e de Lanse]] |Massimo Vacchetto |Gianluca Busca |- |2018 |{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Subalcuneo |[[Cuni]] |Federico Raviola |Paolo Danna |- |2019 |{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso (Bordato).png}} Castagnole Lanze |[[Castagnole delle Lanze|Castagnö(r)e de Lanse]] |Massimo Vacchetto |Emmanuele Giordano |- |2021 |{{Scìnbolo|600px Verde e Giallo (Bordato).png}} Cortemilia |[[Cortemilia|Curtemilia]] |Massimo Vacchetto |Emmanuele Giordano |- |2022 |{{Scìnbolo|600px Verde e Giallo (Bordato).png}} Cortemilia |[[Cortemilia|Curtemilia]] |Massimo Vacchetto |Federico Gatto |- |2023 |{{Scìnbolo|600px bisection vertical White HEX-0033CC.svg}} Imperiese |[[U Duseu]] |Federico Raviola |Oscar Giribaldi |- |2024 |{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Albese |[[Alba (Itàlia)|Arba]] |Paolo Vacchetto |Bruno Campagno |- |2025 |{{Scìnbolo|600px Verde e Giallo (Bordato).png}} Cortemilia |[[Cortemilia|Curtemilia]] |Massimo Vacchetto |Giulio Cane |- |2026 |{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Subalcuneo |[[Cuni]] |Massimo Vacchetto |Davide Devalle |} == Statistiche == === Campiunèi pe' sitè === {| class="wikitable" !Tituli !Sitè !Ànni |- |19 |{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} [[Alba (Itàlia)|Arba]] |1936, 1938, 1947, 1948, 1949, 1950, 1951, 1962, 1975, 1977, 1979, 1984, 1986, 1991, 1992, 2006, 2012, 2015, 2024 |- |15 |{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} [[Cuni]] |1927, 1963, 1964, 1965, 1970, 1976, 1987, 1988, 1998, 1999, 2000, 2004, 2005, 2018, 2026 |- |11 |{{Scìnbolo|600px Blu Savoia e Giallo Ombreggiato.png}} [[Turin|Tü(r)ìn]] |1917, 1918, 1932, 1933, 1934, 1937, 1955, 1957, 1959, 1960, 1961 |- |6 |{{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} [[Canale (Itàlia)|Canâ]] |1969, 1989, 1990, 2011, 2013, 2014 |- |5 |{{Scìnbolo|600px Bianco Rosso e Arancione.png}} [[Monastero Bormida|Munastê Burmia]] |1973, 1974, 1978, 1980, 1981 |- |5 |{{Scìnbolo|600px Blu Rosso e Bianco.png}} [[Munduì]] |1912, 1913, 1914, 1915, 1954 |- |4 |{{Scìnbolo|600px Verde e Giallo (Bordato).png}} [[Cortemilia|Curtemilia]] |1993, 2021, 2022, 2025 |- |3 |{{Scìnbolo|600px bisection vertical White HEX-0033CC.svg}} [[U Duseu]] |1995, 1996, 2023 |- |3 |{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso (Bordato).png}} [[Castagnole delle Lanze|Castagnö(r)e de Lanse]] |2016, 2017, 2019 |- |3 |{{Scìnbolo|600px HEX-1372AC White.svg}} [[Santo Stefano Belbo|San Steva Berbu]] |1982, 1985, 2003 |- |3 |{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso-Blu (Diagonale).png}} [[Andôa|Andö(r)a]] |1966, 1967, 1968 |- |3 |{{Scìnbolo|Flag maroon HEX-7B1C20.svg}} [[Acqui Terme|Acqui]] |1920, 1923, 1956 |- |3 |{{Scìnbolo|600px Blu Azzurro e Blu.png}} [[Imperia|Impe(r)ia]] |1925, 1926, 1952 |- |3 |{{Scìnbolo|600px Yellow HEX-FDF11D Red HEX-F71B14.svg}} [[Bra]] |1919, 1922, 1929 |- |2 |{{Scìnbolo|600px Blu e Verde.png}} [[Villanova Mondovì|Villanöva de Munduì]] |2009, 2010 |- |2 |{{Scìnbolo|600px Giallo e Blu.svg}} [[Monticello d'Alba|Muntexéllu d'Arba]] |2001, 2002 |- |2 |{{Scìnbolo|600px Verde e Bianco.svg}} [[A Cêve]] |1971, 1972 |- |1 |{{Scìnbolo|600px Blu Rosso e Verde.png}} [[Diano d'Alba|Dian d'Arba]] |2008 |- |1 |{{Scìnbolo|600px Rosso e Bianco (strisce).png}} [[Dogliani|Duliàn]] |2007 |- |1 |{{Scìnbolo|600px Verde e Giallo.svg}} [[Spigno Monferrato|Spignu Munferàu]] |1997 |- |1 |{{Scìnbolo|600px Yellow HEX-FDF11D Red HEX-F71B14.svg}} [[Tàgia (cumüna)|Taggia]] |1994 |- |1 |{{Scìnbolo|600px bisection vertical White HEX-0033CC.svg}} [[Cengë|Cengiu]] |1983 |- |1 |{{Scìnbolo|600px_Bianco_e_Rosso.svg}} [[Sêva]] |1958 |- |1 |{{Scìnbolo|600px_Bianco_e_Rosso.svg}} [[Bene Vagienna]] |1953 |- |1 |{{Scìnbolo|600px vertical bicolor White HEX-00A1DF.svg}} [[Canelli]] |1935 |- |1 |{{Scìnbolo|600px Blu Bianco e Rosso.png}} [[Neive (Itàlia)|Neive]] |1930 |- |1 |{{Scìnbolo|600px_Bianco_e_Rosso.svg}} [[Asti]] |1928 |- |1 |{{Scìnbolo|600px Verde Arancione e Bianco.png}} [[Beinette]] |1924 |} === Vito(r)ie da batitû === {| class="wikitable" !Tituli !Batitû !Ànni |- |12 |Felice Bertola |1965, 1966, 1967, 1969, 1970, 1971, 1972, 1975, 1977, 1979, 1984, 1986 |- |9 |Massimo Vacchetto |2012, 2015, 2016, 2017, 2019, 2021, 2022, 2025, 2026 |- |8 |Augusto Manzo |1932, 1933, 1935, 1947, 1948, 1949, 1950, 1951 |- |6 |Massimo Berruti |1973, 1974, 1976, 1978, 1980, 1981 |- |6 |Franco Balestra |1952, 1955, 1957, 1958, 1959, 1960 |- |4 |Paolo Danna |2004, 2005, 2009, 2010 |- |4 |Roberto Corino |2003, 2006, 2007, 2008 |- |4 |Alberto Sciorella |1995, 1996, 2001, 2002 |- |4 |Riccardo Aicardi |1987, 1988, 1989, 1990 |- |4 |Raffaele Ricca |1925, 1926, 1928, 1930 |- |4 |Riccardo Fuseri |1912, 1913, 1914, 1915 |} == Nòtte == ;Nòtte au tèstu <references group="n." /> ;Nòtte bibliugrafiche <references responsive="" /> == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=http://www.fipap.it/|tìtolo=Scitu ufisiâle|outô=F.I.P.A.P.|léngoa=IT|vìxita=2026-09-08}} * {{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/albo-doro/|tìtolo=Albo d'oro bracciale e pallone elastico-pallapugno|léngoa=IT|vìxita=2022-06-29}} * {{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/nascosta/approfondimenti/gli-scudetti-del-balon/|tìtolo=Gli scudetti del balon|dæta=1° zenâ 2008|léngoa=IT|vìxita=2026-09-08}} [[Categorîa:Balón (zêugo)]] ptj5o8dlmdnfskr808fv66iymp7tgbo Cuppa Italia (balùn) 0 30004 274907 274633 2026-10-20T18:56:30Z N.Longo 12052 wl 274907 wikitext text/x-wiki {{Âtri ûxi|càngio variànte=Pe' de pagine cu'u mèximu numme, vegghe|tìtolo=[[Coppa Italia (Zeugo do ballon)]]}} {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} {{Conpetiçión sportîva |nome=Cuppa Italia |sport=Balùn (zögu) |tipologia=Club |nazione={{ITA}} |fondazione=1983 |titolo=Vincitû da Cuppa Italia |cadenza=Tütti i ànni |partecipanti=4 squaddre |confederazione=F.I.P.A.P. |sito=[http://www.fipap.it/ F.I.P.A.P.] |trofeo=[[File:Coccarda Coppa Italia.svg|100px]] |nome trofeo=Stemma da Cuppa Italia |detentore={{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Subalcuneo |formato=Turneu a eliminasiùn diretta |organizzatore=F.I.P.A.P. }} A '''Cuppa Italia''' (''Coppa Italia'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina cumpetisiùn spurtìva de [[Balùn (zögu)|balùn]], inandiâ daa Fede(r)asiùn Italiâna de Balùn (a F.I.P.A.P, ''Federazione Italiana Pallapugno'') dau [[1983]] e ch'a se zöga tütti i ànni. A squaddra ch'a guagna stu turneu a riseve ascì u dirittu a pià parte aa [[Süpercuppa italiâna (balùn)|Süpercuppa Italiâna de balùn]]. == Sto(r)ia == U turneu da Cuppa Italia u l'è stètu inandiàu pe'a primma votta tèmpu da stagiùn du [[1983]]. A l'imprinsippiu u ghe zügava tantu de squaddre da [[Sé(r)ie A (balùn)|Sé(r)ie A]] che de quelle da [[Sé(r)ie B (balùn)|Sé(r)ie B]] ma, da quand'u gh'è a [[Cuppa Italia de Sé(r)ie B (balùn)|Cuppa Italia de Sé(r)ie B]], ògni categu(r)ìa a g'ha u sò turneu de cuppa dedicàu. Passàu u 1983, a Cuppa Italia a nu s'è zügâ pe'i [[Campiunàu italiàn de balùn|campiunèi]] du [[1996]], du [[1997]] e du [[2004]], ciü che pe' quellu du [[2020]], quand'u l'è stètu scancelàu pe' curpa da [[pandemîa de COVID-19|pandemìa de COVID-19]]. Intu detaju, cun l'edisiùn du 1996 u s'è zügàu numma che a primma de due semifinâle, mèntre a segunda a l'è stèta purtâ inte l'ànnu de dòppu. A ògni moddu, pe' di cangi de squaddra di zügaûi, de quelli cun de questiùi de salüte e u ricursu da Subalcuneo cuntra aa mane(r)a nu gua(r)i legittima de repià a partìa, a Cuppa Italia du 1996 a l'è restâ sènsa de squaddra a avêla guagnâ<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pallapugno/quando-la-coppa-italia-si-giocava-al-cordino/|tìtolo=Quando la Coppa Italia si giocava al cordino|dæta=1 agustu 2019|léngoa=IT|vìxita=2025-09-01}}</ref>. De cuntru, inte l'ànnu de dòppu, a Cuppa Italia a nu l'è stèta zügâ pe' tantu ch'u s'è fètu ina pröva cu'in növu scistema pe' guagnà a cuppa, inandiâ pe' êsse in turneu au curdìn cun di zügaûi de primme due sé(r)ie e cun de partìe ai chinze zöghi. A ògni moddu, stu scistema lì u nu l'ha funsiunàu pe' ninte, e dunca u l'è stètu abandunàu, cu'u cuppa pe' quellu ànnu che dunca a nu l'è stèta guagnâ da nisciün<ref name=":0" />. Di ciü, u nu s'è zügàu ancù l'edisiùn du 2004 perché u gh'é(r)a u [[canpionòu mondiâle di spòrt sferìstichi|campiunàu mundiâle di sport sferistichi]] inte l'Italia, che fra i âtri zöghi u cumprendeva fina de partìe de balùn<ref name=":1">{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pallapugno/coppa-italia-queste-le-sapevate/|tìtolo=Coppa Italia, queste le sapevate?|dæta=13 lüju 2019|léngoa=IT|vìxita=2026-09-01}}</ref>. == Funsiunamèntu == U regulamèntu da Cuppa Italia u l'è cangiàu bèn intu tèmpu<ref name=":1" />; segundu u scistema duve(r)àu au dì d'ancöi, u pìa parte aa cuppa e primme quattru squaddre da clascifica da [[Sé(r)ie A (balùn)|Sé(r)ie A]] aa fìn da primma fase de quellu campiunàu, a cuscì dìta ''[[Stagión sportîva|regular season]]''<ref name=":2">{{Çitta web|url=http://www.fipap.it/documenti-federali/regolamenti/category/168-pallapugno.html?download=1739:regolamento-campionato-serie-a|tìtolo=Campionato Nazionale Serie A - A.S. 2026|outô=F.I.P.A.P.|léngoa=IT|p=2|vìxita=2026-09-01}}</ref>. E squaddre ch'e sun stète sernüe inte sta mane(r)a lì e finìscen dunca int'in tabelùn de partìe a eliminasiùn diretta. E due semifinâle e sun züghèi in sciu campu da squaddra meju clascificâ, mèntre a finâle a g'ha da tegnìse in sc'in campu neutrâle<ref name=":2" />. == Arbu d'ò(r)u == [[Immaggine:Finâle de Còppa Itàlia (2022, Bórmia) - o Massimo Vacchetto o l'ìssa a còppa.jpg|miniatura|250x250px|U Massimo Vacchetto, u batitû du Curtemilia, mèntre ch'u l'ìssa a cuppa p'avê guagnàu l'edisiùn du 2022 de stu trufeu]] {| class="wikitable" !Ànnu !Squaddra !Sitè !Batitû |- |1983 |{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso-Blu (Diagonale).png}} Don Dagnino |[[Andôa|Andö(r)a]] |Riccardo Aicardi |- |1984 |{{Scìnbolo|600px bisection vertical White HEX-0033CC.svg}} Spec Cengio |[[Cengë|Cengiu]] |Rodolfo Rosso |- |1985 |{{Scìnbolo|600px bisection vertical White HEX-0033CC.svg}} Spec Cengio |[[Cengë|Cengiu]] |Rodolfo Rosso |- |1986 |{{Scìnbolo|600px HEX-1372AC White.svg}} Sanstefanese |[[Santo Stefano Belbo|San Steva Berbu]] |Massimo Berruti |- |1987 |{{Scìnbolo|600px HEX-1372AC White.svg}} Sanstefanese |[[Santo Stefano Belbo|San Steva Berbu]] |Massimo Berruti |- |1988 |{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Subalcuneo |[[Cuni]] |Riccardo Aicardi |- |1989 |{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Subalcuneo |[[Cuni]] |Giorgio Vacchetto |- |1990 |{{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Canalese |[[Canale (Itàlia)|Canâ]] |Riccardo Aicardi |- |1991 |{{Scìnbolo|600px Verde e Giallo.svg}} Pro Spigno |[[Spigno Monferrato|Spignu Munferàu]] |Rodolfo Rosso |- |1992 |{{Scìnbolo|600px bisection vertical White HEX-0033CC.svg}} Imperiese |[[U Duseu]] |Alberto Sciorella |- |1993 |{{Scìnbolo|Flag maroon HEX-7B1C20.svg}} Monferrina |[[Vignale Monferrato|Vignâle Munferàu]] |Riccardo Aicardi |- |1994 |{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Subalcuneo |[[Cuni]] |Giuliano Bellanti |- |1995 |{{Scìnbolo|600px Verde e Giallo.svg}} Pro Spigno |[[Spigno Monferrato|Spignu Munferàu]] |Flavio Dotta |- |1998 |{{Scìnbolo|600px Verde e Nero.png}} Caragliese |[[Caraglio|Caraju]] |Giorgio Vacchetto |- |1999 |{{Scìnbolo|600px bisection vertical White HEX-0033CC.svg}} Imperiese |[[U Duseu]] |Riccardo Molinari |- |2000 |{{Scìnbolo|600px bisection vertical White HEX-0033CC.svg}} Imperiese |[[U Duseu]] |Riccardo Molinari |- |2001 |{{Scìnbolo|600px Bianco e Azzurro.png}} Maglianese |[[Magliano Alfieri|Maiàn Alfie(r)i]] |Paolo Danna |- |2002 |{{Scìnbolo|600px Giallo e Blu.svg}} Monticellese |[[Monticello d'Alba|Muntexéllu d'Arba]] |Alberto Sciorella |- |2003 |{{Scìnbolo|600px Giallo e Blu.svg}} Monticellese |[[Monticello d'Alba|San Steva Berbu]] |Alberto Sciorella |- |2005 |{{Scìnbolo|600px bisection vertical White HEX-0033CC.svg}} Imperiese |[[U Duseu]] |Luca Galliano |- |2006 |{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Subalcuneo |[[Cuni]] |Paolo Danna |- |2007 |{{Scìnbolo|600px Rosso e Bianco (strisce).png}} Virtus Langhe |[[Dogliani|Duliàn]] |Roberto Corino |- |2008 |{{Scìnbolo|600px Giallo e Blu.svg}} Monticellese |[[Monticello d'Alba|Muntexéllu d'Arba]] |Alberto Sciorella |- |2009 |{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Subalcuneo |[[Cuni]] |Oscar Giribaldi |- |2010 |{{Scìnbolo|600px Blu e Verde.png}} Pro Paschese |[[Villanova Mondovì|Villanöva de Munduì]] <small>(frasiùn Madònna du Pascu)</small> |Paolo Danna |- |2011 |{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Subalcuneo |[[Cuni]] |Roberto Corino |- |2012 |{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Albese |[[Alba (Itàlia)|Arba]] |Massimo Vacchetto |- |2013 |{{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Canalese |[[Canale (Itàlia)|Canâ]] |Bruno Campagno |- |2014 |{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Albese |[[Alba (Itàlia)|Arba]] |Massimo Vacchetto |- |2015 |{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Albese |[[Alba (Itàlia)|Arba]] |Massimo Vacchetto |- |2016 |{{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Canalese |[[Canale (Itàlia)|Canâ]] |Bruno Campagno |- |2017 |{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso (Bordato).png}} Castagnole Lanze |[[Castagnole delle Lanze|Castagnö(r)e de Lanse]] |Massimo Vacchetto |- |2018 |{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Subalcuneo |[[Cuni]] |Federico Raviola |- |2019 |{{Scìnbolo|600px Verde e Giallo.svg}} Pro Spigno |[[Spigno Monferrato|Spignu Munferàu]] |Paolo Vacchetto |- |2021 |{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Albese |[[Alba (Itàlia)|Arba]] |Bruno Campagno<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/calendari-e-classifiche/coppa-italia-2021/|tìtolo=Coppa Italia 2021|dæta=17 zügnu 2021|léngoa=IT|vìxita=2026-09-01}}</ref> |- |2022 |{{Scìnbolo|600px Verde e Giallo (Bordato).png}} Cortemilia |[[Cortemilia|Curtemilia]] |Massimo Vacchetto<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/calendari-e-classifiche/coppa-italia-2022/|tìtolo=Coppa Italia 2022|dæta=15 zügnu 2022|léngoa=IT|vìxita=2026-09-01}}</ref> |- |2023 |{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} Albese |[[Alba (Itàlia)|Arba]] |Paolo Vacchetto<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/calendari-e-classifiche/coppa-italia-2023/|tìtolo=Coppa Italia 2023|dæta=29 zügnu 2023|léngoa=IT|vìxita=2026-09-01}}</ref> |- |2024 |{{Scìnbolo|600px Verde e Giallo (Bordato).png}} Cortemilia |[[Cortemilia|Curtemilia]] |Massimo Vacchetto<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/calendari-e-classifiche/coppa-italia-2024/|tìtolo=Coppa Italia 2024|dæta=23 marsu 2024|léngoa=IT|vìxita=2026-09-01}}</ref> |- |2025 |{{Scìnbolo|600px Verde e Giallo (Bordato).png}} Cortemilia |[[Cortemilia|Curtemilia]] |Massimo Vacchetto<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/calendari-e-classifiche/coppa-italia-2025/|tìtolo=Coppa Italia 2025|dæta=29 marsu 2025|léngoa=IT|vìxita=2026-09-01}}</ref> |- |2026 |{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Subalcuneo |[[Cuni]] |Massimo Vacchetto<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pallapugno/la-coppa-italia-e-dellacqua-san-bernardo-subalcuneo/|tìtolo=La Coppa Italia è dell'Acqua San Bernardo Subalcuneo|dæta=30 agustu 2026|léngoa=IT|vìxita=2026-09-01}}</ref> |} == Statistiche == === Vito(r)ie pe' sitè === {| class="wikitable" !Tituli !Sitè !Ànni |- |8 |{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} [[Cuni]] |1988, 1989, 1994, 2006, 2009, 2011, 2018, 2026 |- |5 |{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa .png}} [[Alba (Itàlia)|Arba]] |2012, 2014, 2015, 2021, 2023 |- |4 |{{Scìnbolo|600px bisection vertical White HEX-0033CC.svg}} [[U Duseu]] |1992, 1999, 2000, 2005 |- |3 |{{Scìnbolo|600px Verde e Giallo (Bordato).png}} [[Cortemilia|Curtemilia]] |2022, 2024, 2025 |- |3 |{{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} [[Canale (Itàlia)|Canâ]] |1990, 2013, 2016 |- |3 |{{Scìnbolo|600px Verde e Giallo.svg}} [[Spigno Monferrato|Spignu Munferàu]] |1991, 1995, 2019 |- |3 |{{Scìnbolo|600px Giallo e Blu.svg}} [[Monticello d'Alba|Muntexéllu d'Arba]] |2002, 2003, 2008 |- |2 |{{Scìnbolo|600px HEX-1372AC White.svg}} [[Santo Stefano Belbo|San Steva Berbu]] |1986, 1987 |- |2 |{{Scìnbolo|600px bisection vertical White HEX-0033CC.svg}} [[Cengë|Cengiu]] |1984, 1985 |- |1 |{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso (Bordato).png}} [[Castagnole delle Lanze|Castagnö(r)e de Lanse]] |2017 |- |1 |{{Scìnbolo|600px Blu e Verde.png}} [[Villanova Mondovì|Villanöva de Munduì]] |2010 |- |1 |{{Scìnbolo|600px Rosso e Bianco (strisce).png}} [[Dogliani|Duliàn]] |2007 |- |1 |{{Scìnbolo|600px Bianco e Azzurro.png}} [[Magliano Alfieri|Maiàn Alfie(r)i]] |2001 |- |1 |{{Scìnbolo|600px Verde e Nero.png}} [[Caraglio|Caraju]] |1998 |- |1 |{{Scìnbolo|Flag maroon HEX-7B1C20.svg}} [[Vignale Monferrato|Vignâle Munferàu]] |1993 |- |1 |{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso-Blu (Diagonale).png}} [[Andôa|Andö(r)a]] |1983 |} === Vito(r)ie da capitàn === {| class="wikitable" !Tituli !Batitû !Ànni |- |8 |Massimo Vacchetto |2012, 2014, 2015, 2017, 2022, 2024, 2025, 2026 |- |4 |Alberto Sciorella |1992, 2002, 2003, 2008 |- |4 |Riccardo Aicardi |1983, 1988, 1990, 1993 |- |3 |Bruno Campagno |2013, 2016, 2021 |- |3 |Paolo Danna |2001, 2006, 2010 |- |3 |Rodolfo Rosso |1984, 1985, 1991 |- |2 |Paolo Vacchetto |2019, 2023 |- |2 |Roberto Corino |2007, 2011 |- |2 |Riccardo Molinari |1999, 2000 |- |2 |Giorgio Vacchetto |1989, 1998 |- |2 |Massimo Berruti |1986, 1987 |- |1 |Federico Raviola |2018 |- |1 |Oscar Giribaldi |2009 |- |1 |Luca Galliano |2005 |- |1 |Flavio Dotta |1995 |- |1 |Giuliano Bellanti |1994 |} == Nòtte == <references /> == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=http://www.fipap.it/|tìtolo=Scitu ufisiâle da Fede(r)asiùn Italiâna de Balùn|léngoa=IT|vìxita=2026-09-01}} [[Categorîa:Balón (zêugo)]] [[Categorîa:Conpetiçioìn sportîve]] l1arowdptmdmqyo5lqdvkb109qh9wrm Cuppa Italia de Sé(r)ie B (balùn) 0 30005 274908 274632 2026-10-20T18:56:56Z N.Longo 12052 wl 274908 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} {{Conpetiçión sportîva |nome=Cuppa Italia de Sé(r)ie B |sport=Balùn (zögu) |sito=[http://www.fipap.it/ F.I.P.A.P.] |confederazione=F.I.P.A.P. |nazione={{ITA}} |fondazione=2006 |titolo=Vincitû da Cuppa Italia de Sé(r)ie B |cadenza=Tütti i ànni |partecipanti=4 squaddre |tipologia=Club |nome trofeo=Stemma da Cuppa Italia |trofeo=[[File:Coccarda Coppa Italia.svg|100px]] |detentore={{Scìnbolo|600px Blu Bianco e Rosso.png}} Neivese |formato=Turneu a eliminasiùn diretta |organizzatore=F.I.P.A.P. }} A '''Cuppa Italia de Sé(r)ie B''' (''Coppa Italia di Serie B'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina cumpetisiùn spurtìva de [[Balùn (zögu)|balùn]], inandiâ daa Fede(r)asiùn Italiâna de Balùn (F.I.P.A.P, ''Federazione Italiana Pallapugno'') dau [[2012]] e ch'a se zöga tütti i ànni. == Sto(r)ia == U turneu da [[Cuppa Italia (balùn)|Cuppa Italia de balùn]] u l'è stètu inandiàu pe'a primma votta tèmpu da stagiùn du [[1983]] e, a l'imprinsippiu, u ghe n'é(r)a numma che ün pe'e primme due sé(r)ie du [[Campiunàu italiàn de balùn|campiunàu de balùn]], cun de squaddre ch'e ne vegnivan tantu daa [[Sé(r)ie A (balùn)|Sé(r)ie A]] che da-a [[Sé(r)ie B (balùn)|Sé(r)ie B]]. A ògni moddu, dau [[2012]] u s'é vusciüu inandià in turneu pe' categu(r)ìa, spartindu dunca e cuppe, scibèn che zà du [[2006]] u gh'é(r)a stètu in turneu de cuppa dedicàu numma che aa Sé(r)ie B<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pallapugno/serie-b/coppa-italia-tempo-di-semifinali-in-b-ma-cosa-e-successo-nelle-edizioni-scorse/|tìtolo=Coppa Italia, tempo di semifinali in B. Ma cosa è successo nelle edizioni scorse?|dæta=5 agustu 2019|léngoa=IT|vìxita=2026-09-01}}</ref>. Quand'u nu gh'é(r)a de turneu specificu pe'a segunda sé(r)ie e sò squaddre e puxevan pià parte a quellu da Cuppa Italia ünica dunde, scibèn ch'u gh'é(r)a e furmasiùi da primma sé(r)ie, e sun sciurtìe a rivà fin'ae finâle pe' bèn sinque votte, tèmpu di ànni [[1990]], [[1994]], [[1998]], [[2005]] e [[2009]]<ref name=":0" />. == Funsiunamèntu == A Cuppa Italia de Sé(r)ie B a l'è in turneu a eliminasiùn diretta dund'u ghe pìa parte quattru squaddre. Ste lì e sun sernüe segundu a pusisiùn ch'e se trövan aa fìn da ''[[Stagión sportîva|regolar season]]'' da Sé(r)ie B, cu'e cubbie pe'a semifinâle ch'e sun a primma cuntr'aa quarta e a segunda cuntr'aa tersa<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/wp-content/uploads/2026/03/03Regolamenti2026-Campionato-serie-B.pdf|tìtolo=Campionato Nazionale Serie B - A.S. 2026|outô=F.I.P.A.P.|léngoa=IT|p=2|vìxita=2026-09-01}}</ref>. Tütte e partìe du turneu, e dunca tantu e semifinâle che a finâle, e g'han da zügâse in sc'in campu ch'u secce neutrâle. == Arbu d'ò(r)u == [[Immaggine:Finâle de Cóppa Itàlia de Série B (Andêua, 2025) - salûo a-o pùblico.jpg|miniatura|E squaddre da finâle du [[2025]], zügâ in [[Andôa|Andö(r)a]]: u Gottasecca (in scia mancìna) e u Bubbio (in scia drìta)]] {| class="wikitable" !Ànnu !Squaddra !Sitè !Batitû |- |2006 |{{Scìnbolo|600px_Bianco_e_Rosso.svg}} Ceva |[[Sêva]] |Alessandro Simondi |- |2012 |{{Scìnbolo|600px Verde e Giallo.svg}} Pro Spigno |[[Spigno Monferrato|Spignu Munferàu]] |Enrico Parussa |- |2013 |{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso (Bordato).png}} Castagnolese |[[Castagnole delle Lanze|Castagnö(r)e de Lanse]] |Nicholas Burdizzo |- |2014 |{{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Canalese |[[Canale (Itàlia)|Canâ]] |Davide Dutto |- |2015 |{{Scìnbolo|600px Giallo Blu elettrico.svg}} San Biagio |[[Munduì]] <small>(frasiùn San Biâxu)</small> |Andrea Pettavino |- |2016 |{{Scìnbolo|600px BlauGrana.png}} Bubbio |[[Bubbio|Bubbiu]] |Massimo Marcarino |- |2017 |{{Scìnbolo|600px Giallo e Blu.svg}} Monticellese |[[Monticello d'Alba|Muntexéllu d'Arba]] |Fabio Gatti |- |2018 |{{Scìnbolo|600px Giallo Blu elettrico.svg}} San Biagio |[[Munduì]] <small>(frasiùn San Biâxu)</small> |Gilberto Torino |- |2019 |{{Scìnbolo|600px Blu Bianco e Rosso.png}} Neivese |[[Neive (Itàlia)|Neive]] |Fabio Gatti |- |2021 |{{Scìnbolo|600px Blu Bianco e Rosso.png}} Neivese |[[Neive (Itàlia)|Neive]] |Fabio Gatti |- |2022 |{{Scìnbolo|600px Blu Bianco e Blu2.svg}} Alta Langa |[[San Benedetto Belbo|San Benedettu Berbu]] |Fabio Gatti |- |2023 |{{Scìnbolo|600px Blu Bianco e Rosso.png}} Neivese |[[Neive (Itàlia)|Neive]] |Giovanni Voglino |- |2024 |{{Scìnbolo|600px Blu e Verde.png}} Pro Paschese |[[Villanova Mondovì|Villanöva de Munduì]] <small>(frasiùn Madònna du Pascu)</small> |Gilberto Torino |- |2025 |{{Scìnbolo|600px HEX-FFFF00 Black bordered.svg}} Gottasecca |[[Gottasecca|Guttasecca]] |Fabio Gatti |- |2026 |{{Scìnbolo|600px Blu Bianco e Rosso.png}} Neivese |[[Neive (Itàlia)|Neive]] |Simone Vigna |} == Statistiche == === Vito(r)ie pe' sitè === {| class="wikitable" !Tituli !Sitè !Ànni |- |4 |{{Scìnbolo|600px Blu Bianco e Rosso.png}} [[Neive (Itàlia)|Neive]] |2019, 2021, 2023, 2026 |- |2 |{{Scìnbolo|600px Giallo Blu elettrico.svg}} [[Munduì]] |2015, 2018 |- |1 |{{Scìnbolo|600px HEX-FFFF00 Black bordered.svg}} [[Gottasecca|Guttasecca]] |2025 |- |1 |{{Scìnbolo|600px Blu e Verde.png}} [[Villanova Mondovì|Villanöva de Munduì]] |2023 |- |1 |{{Scìnbolo|600px Blu Bianco e Blu2.svg}} [[San Benedetto Belbo|San Benedettu Berbu]] |2022 |- |1 |{{Scìnbolo|600px Giallo e Blu.svg}} [[Monticello d'Alba|Muntexéllu d'Arba]] |2017 |- |1 |{{Scìnbolo|600px BlauGrana.png}} [[Bubbio|Bubbiu]] |2016 |- |1 |{{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} [[Canale (Italia)|Canâ]] |2014 |- |1 |{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso (Bordato).png}} [[Castagnole delle Lanze|Castagnö(r)e de Lanse]] |2013 |- |1 |{{Scìnbolo|600px Verde e Giallo.svg}} [[Spigno Monferrato|Spignu Munferàu]] |2012 |- |1 |{{Scìnbolo|600px_Bianco_e_Rosso.svg}} [[Sêva]] |2006 |} === Vito(r)ie da capitàn === {| class="wikitable" !Tituli !Batitû !Ànni |- |5 |Fabio Gatti |2017, 2019, 2021, 2022, 2025 |- |1 |Simone Vigna |2026 |- |1 |Gilberto Torino |2024 |- |1 |Giovanni Voglino |2023 |- |1 |Gilberto Torino |2018 |- |1 |Massimo Marcarino |2016 |- |1 |Andrea Pettavino |2015 |- |1 |Davide Dutto |2014 |- |1 |Nicholas Burdizzo |2013 |- |1 |Enrico Parussa |2012 |- |1 |Alessandro Simondi |2006 |} == Nòtte == <references /> == Âtri prugetti == {{Interprogetto}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=http://www.fipap.it/|tìtolo=Scitu ufisiâle da Fede(r)asiùn Italiâna de Balùn|léngoa=IT|vìxita=2026-09-01}} * {{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/calendari-e-classifiche/coppa-italia-2022/|tìtolo=Lo Sferisterio - coppa Italia|léngoa=IT|vìxita=2026-09-01}} [[Categorîa:Balón (zêugo)]] [[Categorîa:Conpetiçioìn sportîve]] ps70es1662qtbkyhc0xnoxvuacsmbd5 Süpercuppa italiâna (balùn) 0 30006 274909 274631 2026-10-20T18:57:13Z N.Longo 12052 wl 274909 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} {{Conpetiçión sportîva |nome = Süpercuppa italiâna |sport = Balùn (zögu) |tipologia = Club |confederazione = F.I.P.A.P. |nazione = {{ITA}} |fondazione = [[1994]] |titolo = Vincitû da Süpercuppa |cadenza = Tütti i ànni |partecipanti = 2 squaddre |formato = Partìa ünica |detentore = {{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa.png}} Albese |sito = [http://www.fipap.it/ FIPAP] }} A '''Süpercuppa italiâna''' (''Supercoppa italiana'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) a l'è ina cumpetisiùn spurtìva de [[Balùn (zögu)|balùn]], inandiâ daa Fede(r)asiùn Italiâna de Balùn (a F.I.P.A.P, ''Federazione Italiana Pallapugno'') dau [[1994]] e ch'a se zöga tütti i ànni. == Sto(r)ia == U s'è zügàu pe'a primma votta u trufeu da Süpercuppa du [[1994]], ma u l'ha avüu mai pôcu sücessu ch'u l'è stètu inandiàu turna numma che passàu du bellu tèmpu. Defèti, a primma partìa fra a squaddra ch'a l'axeva guagnàu a [[Sé(r)ie A (balùn)|mascima sé(r)ie]] e u vincitû da [[Cuppa Italia (balùn)|Cuppa Italia]] a s'é(r)a zügâ ai 8 d'arvì a [[Romma|Rumma]], in sc'in campu da futuballu ben distante dau pübbricu ch'u ghe tegne au balùn<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pallapugno/quando-la-coppa-italia-si-giocava-al-cordino/|tìtolo=Quando la Coppa Italia si giocava al cordino|dæta=1 d'agustu du 2019|léngoa=IT|vìxita=2026-10-04}}</ref>. De ciü, a Süpercuppa a nu s'è zügâ du [[2020]] pe'a [[pandemîa de COVID-19|pandemìa de COVID-19]] e, pe'a mèxima raxùn, a nu l'è stèta inandiâ mancu inte l'ànnu de dòppu, scicumme che a Sé(r)ie A e a Cuppa Italia e l'é(r)an stète turna scancelèi<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pallapugno/serie-a/rinviata-la-supercoppa/|tìtolo=Rinviata la Supercoppa|dæta=13 de marsu du 2020|léngoa=IT|vìxita=2026-10-04}}</ref>. == Funsiunamèntu == De sòlitu, a Süpercuppa a l'è zügâ a l'imprinsippiu da stagiùn, quarche giurnu primma ch'u tacche a ''[[Stagión sportîva|regular season]]'', cu'in scuntru direttu fra a squaddra ch'a l'ha guagnàu u [[Campiunàu italiàn de balùn|campiunàu]] de [[Sé(r)ie A (balùn)|Sé(r)ie A]] e quella ch'a s'è purtâ in cà a [[Cuppa Italia (balùn)|Cuppa Italia]] inta stagiùn passâ<ref name=":0" />. Intu câxu che ina squaddra a l'agge guagnàu tantu u titulu che a cuppa, a sò aversa(r)ia a l'è l'âtra finalista du campiunàu, int'ina partìa ch'a g'ha da zügâse in sc'in campu neutrâle<ref name=":0">{{Çitta web|url=http://www.fipap.it/documenti-federali/regolamenti/category/168-pallapugno.html?download=1739:regolamento-campionato-serie-a|tìtolo=Campionato Nazionale Serie A - A.S. 2026|outô=F.I.P.A.P.|léngoa=IT|p=2|vìxita=2026-10-04}}</ref>. Pe' tradisiùn, ina sucietè a vegne a prupieta(r)ia du trufeu da Süpercuppa numma che quande a l'ha guagnâ pe' trê votte, in'impresa che pe'u mumèntu a l'è sciurtìa aa Subalcuneo, aa Canalese e a l'Albese. == Arbu d'ò(r)u == {| class="wikitable" !Ànnu !Squaddra !Sitè !Batitû |- |1994 |{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Subalcuneo |[[Cuni]] |Giuliano Bellanti |- |1999 |{{Scìnbolo|600px bisection vertical White HEX-0033CC.svg}} Imperiese |[[U Duseu]] |Riccardo Molinari |- |2000 |{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Subalcuneo |[[Cuni]] |Giuliano Bellanti |- |2001 |{{Scìnbolo|600px Giallo e Blu.svg}} Monticellese |[[Monticello d'Alba|Muntexéllu d'Arba]] |Alberto Sciorella |- |2003 |{{Scìnbolo|600px Verde e Bianco.svg}} Pro Pieve |[[A Cêve]] |Mariano Papone |- |2006 |{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa.png}} Albese |[[Alba (Itàlia)|Arba]] |Roberto Corino |- |2007 |{{Scìnbolo|600px Giallo e Blu.svg}} Monticellese |[[Monticello d'Alba|Muntexéllu d'Arba]] |Alberto Sciorella |- |2009 |{{Scìnbolo|600px Blu Rosso e Verde.png}} Ricca |[[Diano d'Alba|Dian d'Arba]] <small>(frasiùn Rìcca)</small> |Roberto Corino |- |2010 |{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Subalcuneo |[[Cuni]] |Oscar Giribaldi |- |2011 |{{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Canalese |[[Canale (Itàlia)|Canâ]] |Bruno Campagno |- |2012 |{{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Canalese |[[Canale (Itàlia)|Canâ]] |Bruno Campagno |- |2013 |{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa.png}} Albese |[[Alba (Itàlia)|Arba]] |Massimo Vacchetto |- |2014 |{{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Canalese |[[Canale (Itàlia)|Canâ]] |Bruno Campagno |- |2015 |{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa.png}} Albese |[[Alba (Itàlia)|Arba]] |Massimo Vacchetto |- |2016 |{{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Canalese |[[Canale (Itàlia)|Canâ]] |Bruno Campagno |- |2017 |{{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Canalese |[[Canale (Itàlia)|Canâ]] |Bruno Campagno |- |2018 |{{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} Canalese |[[Canale (Itàlia)|Canâ]] |Bruno Campagno |- |2019 |{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} Subalcuneo |[[Cuni]] |Federico Raviola |- |2022 |{{Scìnbolo|600px Verde e Giallo (Bordato).png}} Cortemilia |[[Cortemilia|Curtemilia]] |Massimo Vacchetto |- |2023 |{{Scìnbolo|600px bisection vertical White HEX-0033CC.svg}} Imperiese |[[U Duseu]] |Federico Raviola |- |2024 |{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa.png}} Albese |[[Alba (Itàlia)|Arba]] |Paolo Vacchetto |- |2025 |{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa.png}} Albese |[[Alba (Itàlia)|Arba]] |Paolo Vacchetto |- |2026 |{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa.png}} Albese |[[Alba (Itàlia)|Arba]] |Alessio Ferro |} == Statistiche == === Vito(r)ie pe' sitè === {| class="wikitable" !Tituli !Sitè !Ànni |- |6 |{{Scìnbolo|600px Bianco croce Rossa.png}} [[Alba (Itàlia)|Arba]] |2006, 2013, 2015, 2024, 2025, 2026 |- |6 |{{Scìnbolo|600px Bianco e Blu.svg}} [[Canale (Itàlia)|Canâ]] |2011, 2012, 2014, 2016, 2017, 2018 |- |4 |{{Scìnbolo|600px Bianco e Rosso Strisce.svg}} [[Cuni]] |1994, 2000, 2010, 2019 |- |2 |{{Scìnbolo|600px bisection vertical White HEX-0033CC.svg}} [[U Duseu]] |1999, 2023 |- |2 |{{Scìnbolo|600px Giallo e Blu.svg}} [[Monticello d'Alba|Muntexéllu d'Arba]] |2001, 2007 |- |1 |{{Scìnbolo|600px Verde e Giallo (Bordato).png}} [[Cortemilia|Curtemilia]] |2022 |- |1 |{{Scìnbolo|600px Blu Rosso e Verde.png}} [[Diano d'Alba|Dian d'Arba]] |2009 |- |1 |{{Scìnbolo|600px Verde e Bianco.svg}} [[A Cêve]] |2003 |} === Vito(r)ie da capitàn === {| class="wikitable" !Tituli !Batitû !Ànni |- |6 |Bruno Campagno |2011, 2012, 2014, 2016, 2017, 2018 |- |3 |Massimo Vacchetto |2013, 2015, 2022 |- |2 |Paolo Vacchetto |2024, 2025 |- |2 |Federico Raviola |2023, 2019 |- |2 |Roberto Corino |2006, 2009 |- |2 |Alberto Sciorella |2001, 2007 |- |2 |Giuliano Bellanti |1994, 2000 |- |1 |Alessio Ferro |2026 |- |1 |Oscar Giribaldi |2010 |- |1 |Mariano Papone |2003 |- |1 |Riccardo Molinari |1999 |} == Nòtte == <references /> == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=http://www.fipap.it/|tìtolo=Scitu ufisiâle da Fede(r)asiùn Italiâna de Balùn|léngoa=IT|vìxita=2026-10-04}} * {{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/?s=Supercoppa|tìtolo=Supercoppa|léngoa=IT|vìxita=2026-10-04}} [[Categorîa:Balón (zêugo)]] [[Categorîa:Conpetiçioìn sportîve]] ayfx4hmjc7newuij39o9wfme7i2ycrh Balón a-o pùgno 0 30096 274902 232312 2026-10-20T18:53:25Z N.Longo 12052 wl 274902 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Balùn (zögu)]] 8o9ipkzrp0v6l8czntsjw5gx764cgla Càccia (açión de zêugo) 0 30098 274910 273734 2026-10-20T18:57:45Z N.Longo 12052 wl 274910 wikitext text/x-wiki {{Grafîa ofiçiâ}} [[Immaggine:Chés_deus_caches-2.png|miniatura|221x221px|Dôe càcce inte 'na partîa de ''[[balon au poing]]'']] 'Na '''càccia''' a l'é 'n'açión de zêugo tìpica do [[Balùn (zögu)|balón]] e de âtri spòrt sferìstichi ch'a se verìfica, de sòlito, tùtte e vòtte chi-â [[bàlla]] a no vêgne zugâ inte 'n çèrto mòddo. Prezénpio, tra e còuze de formaçión de 'na càccia, gh'é quànde a bàlla a vêgne tocâ dòppo avéi fæto ciù de 'n bótto in tæra ò in scê superfìcce de zêugo òpû, inte çèrti câxi, quànde a sciòrte de fêua de lìnie laterâli do cànpo. Dòppo ch'a s'é verificâ 'n'açión de sto tîpo chi, l'àrbitro o dêve marcâ o pónto dónd'o balón o l'é stæto arestòu, faxéndo 'n sègno co-o gésso ò meténdoghe 'na bandierìnn-a, de sòlito mìssa a-a relatîva distànsa da-o fóndo in sciâ lìnia laterâle do cànpo. Tra i spòrt inti quæ l'é prevìsta sta zugâta chi, se pêuan aregordâ: o [[Balùn (zögu)|balón]], a [[bàlla elàstica]], o [[Balonétto (zêugo)|balonétto]], a ''[[pantalera]]'', [[bàlla eh!]], a [[Balétta (zêugo)|balétta véneta]], o ''[[keatsen]]'' frixón, a ''[[balle pelote]]'', o [[Llargues|''llargues'']], a ''[[longue paume]]'' e o ''[[balon au poing]]''. == Càcce into balón == {{Véddi ascì|Balùn (zögu)#Scistema cu'e cacce}} [[Immaggine:Finâle_de_Còppa_Itàlia_(2022,_Bórmia)_-_'na_càccia.jpg|miniatura|240x240px|'Na càccia inta finâle de l'ediçión 2022 da [[Cuppa Italia (balùn)|Còppa Itàlia de balón]]]] Into balón, 'na càccia a l'é 'na quæ se sæ açión ch'a no l'é finîa a pónti, e dónca no co-îna "''intra''" (ò ''cellu'', sàiva a dî "çê"), in fàllo ò 'na conquìsta de 'n'âtra càccia. I doî mòddi de formaçión de 'na càccia són dónca quànde a bàlla a no l'é ciù vàlida e a vén fermâ da 'n zugòu, òpû quand'a sciòrte de fêua de lìnie laterâli do cànpo dòppo o prìmmo bótto. Alôa, in corispondénsa do pónto dónde l'é stæto fermòu a bàlla ò dond'a l'à atraversòu a lìnia laterâle, vén segnâ da l'àrbitro a càccia co-îna lìnia giànca de 10 cìtti, de pitûa ò gésso in sciâ bâze do fóndo. Si-â bàlla, dòppo ch'a l'é tocâ da 'n zugòu da squàddra in remìssa, a contìnoa a mesciâse inte 'n çèrto mòddo, o pónto da càccia o diventiâ quéllo ciù a sfavô da squàddra ch'a l'à goagnòu a càccia mæxima. Pe de ciù, 'na càccia a dêv'êse segnalâ co-i segnacàcce. In segnacàccia o l'é formòu da 'na bâze d'arénbo ch'a l'à, in sce un di sò sciànchi, 'n'àsta èrta 1 mêtro co-îna targhétta co-o sò nùmero, mìssa a fî da lìnia laterâle<ref name=":0">{{Çitta publicaçión|ànno=2020|tìtolo=Càppo V - O zêugo|revìsta=Regolaménto técnico balón|editô=Federaçión Italiànn-a Balón|pp=18-23|léngoa=IT|url=http://www.fipap.it/images/documenti/Regolamento_Tecnico_Pallapugno_Fipap_Edizione_2020.pdf}}</ref>. O nùmero totâle de càcce che se peu formâ o l'é inversaménte proporçionâle a-o pontézzo za òtegnûo da-e squàddre into córso da prìmma fâze de zêugo, segóndo o schêma chi de sótta<ref name=":0" />: {| class="wikitable" !Pontézzo !Nùmero de càcce |- |0-0 |4 |- |15-0 15-15 |3 |- |30-0 30-15 30-30 |2 |- |40-40 (co-a rególa do vantàggio) |2 |- |40-0 40-15 40-30 |1 |- |40-40 (sénsa vantàggi) |1 |} Quànde s'arîva a-o nùmero de càcce valutòu in bâze a-o schêma chi sórvia e dôe squàddre dêvan scangiâse o cànpo, con l'açión da batûa ch'a pàssa dónca a l'âtra squàddra. A quésto pónto incoménsa a segónda fâze do zêugo, co-e dôe squàddre che dêvan "conquistâ" e càcce (con valô de 'n pónto/chìnze p'ògnidùnn-a). In prinçìpio vén pigiòu cómme riferiménto a càccia nùmero 1, in corispondénsa da quæ, co-îna lìnia inmaginâia perpendicolâre a quélla laterâle, o cànpo o vén spartîo inte doî tòcchi. A sto pónto chi a càccia a l'é goagnâ da-a squàddra ch'a rîesce a fermâ a bàlla prìmma do sò atraversaménto da lìnia inmaginâia da càccia òpû, se o sciòrte de fêua da-o cànpo de zêugo, da-a squàddra ch'a sta inta pàrte de cànpo no interesâ da-o pasàggio da bàlla in sciâ lìnia laterâle. Goagnòu a prìmma càccia vén levòu o sò segnacàccia e se continoiâ a lòtta pe quélle che rèstan, inte l'órdine indicòu da-i nùmeri in scê targhétte<ref name=":0" />. == Nòtte == <references /> [[Categorîa:Balón (zêugo)]] c6zp01l9av7v3tdbh9kr9144zcfcuqt Pantalera 0 30099 274911 274584 2026-10-20T18:58:09Z N.Longo 12052 wl 274911 wikitext text/x-wiki {{Arbenganese|variànte=&nbsp;sitadìn}} A '''''pantalera''''' o u '''balùn aa ''pantalera''''' (da ''pantalera'', pa(r)olla [[Léngoa piemontéize|piemuntese]] pe' ciamà ina zunta a l'[[Ègua (tèitu)|ègua du tèitu]] ch'a sporze a l'in fö(r)a<ref>{{Çitta web|url=https://www.treccani.it/vocabolario/pantalera/|tìtolo=Pantalèra - Vocabolario on line|léngoa=IT|vìxita=2026-09-03}}</ref>) a l'è in [[zêugo de squàddra|zögu de squaddra]] ch'u se semeja strêtu au [[Balùn (zögu)|balùn]], ch'u n'è cunscide(r)àu cumme ina sò va(r)ietè ciü tradisiunâle. Aa ''pantalera'' u se zöga pe'u ciü intu [[Bàsso Piemónte|Bassu Piemunte]], survetüttu fra a [[Provinsa de Cuneo|pruvinsa de Cuni]] e quella de [[Provinsa de Asti|Asti]], ma a l'è ancù praticâ ascì inte di pòsti da [[Liguria|Ligü(r)ia]], pe'u ciü in [[Burmia (valä)|Burmia]] e intu [[Rivêa de Ponénte|Punènte]]. A dife(r)ènsa ciü impurtante ch'a gh'è fra e regule du balùn e quelle da ''pantalera'' a l'è che u [[Balón|balùn]], au mumèntu da [[Batüa (balùn)|batüa]], u nu l'è curpìu cu'u pügnu ma u l'è ti(r)àu in simma a ina töppia de legnu, dìta pròpiu a ''pantalera'', cegâ da 'na parte, rembâ a 'na mü(r)aja e ch'a g'ha in simma di listélli ch'i dan in gì(r)u au balùn ch'u l'è difissile da prevegghe. Pe'e carateristiche du campu u gh'è de belle dife(r)ènse fra u zügà aa ''pantalera'' int'in scitu ciütòstu che int'in âtru, cu'a presènsa de elemènti cumme de canè, de pòrte, di sca(r)ìn, di lampiùi e di pugiôli, ch'i fan bèn cumpricàu capì u gì(r)u ch'u ciappa u balùn<ref>{{Çitta web|url=http://www.fipap.it/discipline/pantalera.html|tìtolo=Pantalera|léngoa=IT|vìxita=2022-08-29|outô=F.I.P.A.P.}}</ref>. == Regule == E ciü tante regule da ''pantalera'' e sun e mèxime du [[Balùn (zögu)|balùn]], tantu che, levàu e dife(r)ènse, u regulamèntu ufisiâle de stu zögu u manda a quellu du balùn. === Campu da zögu === Pe' quant'u tucca u [[cànpo de zêugo|campu da zögu]], quellu da ''pantalera'' u g'ha da rispetà i limiti pe'i cuscì dìti campi "rangièi" du balùn<ref>{{Çitta|F.I.P.A.P., 2017|''Regola 2 - Campi'', p. 3}}</ref>; de ciü, u l'è vietàu inandià de partìe inti [[Zögu du balùn (strutü(r)a)|zöghi du balùn]] da [[Sé(r)ie A (balùn)|Sé(r)ie A]] e, pe' quelli da [[Sé(r)ie B (balùn)|Sé(r)ie B]], u ghe vö in'auturisasiùn apòsta<ref name=":1">{{Çitta|F.I.P.A.P., 2017|''Regola 1 - Regolamento generale'', p. 3}}</ref>. Inte sti campi da zögu a carateristica ciü tipica a l'è pròpiu a presènsa da ''pantalera'', ina töppia de legnu ch'a g'ha da avêghe ina lunghessa cumpresa fra i 120 e i 180 citti e ina larghessa de 80-100 citti. A töppia a se pò truvà a in'artessa dife(r)ènti dau terén ma, a ògni moddu, a dev'êsse missa in sce ün di fianchi lunghi du campu, cegâ da 'na parte. A ''pantalera'', in scia faccia vurtâ versu l'âtu, a g'ha da avêghe di listélli missi de traversu, int'in nüme(r)u ch'u vagghe dai 5 ai 8<ref name=":0">{{Çitta|F.I.P.A.P., 2017|''Regola 3 - La Pantalera'', p. 3}}</ref>. U l'è puscibile, ma sènsa de òbbligu, che in tèra u secce marcàu ascì u curidû de tì(r)u, cu'ina linea de batüa ch'a l'è missa a 'na distansa mascima de öttu mêtri dau prinsippiu da ''pantalera'', ciü che ina larghessa de armenu in mêtru e mezzu. Int'ina mane(r)a pa(r)eggia, u nu gh'è d'òbbrigu de marcà a linea de fundu campu au de là da ''pantalera'' ma, s'u se vö metìla, a g'ha da truvâse a ciü de sètte mêtri daa fìn da töppia<ref name=":0" />. === U zögu === A dife(r)ènsa ciü impurtante intu zögu a ne vegne turna daa presènsa da ''pantalera'': u nu gh'è defèti de [[Batüa (balùn)|batüa]] ma, au sò pòstu, u se tì(r)a u [[Balón|balùn]] in simma a sta töppia. Pe' ti(r)à u balùn u se pò pià u van, che pe(r)ò u l'è limitàu a pursiùn de campu a 'na distansa minima de 5 mêtri daa ''pantalera''. U ti(r)u, ch'u l'è fètu dau zügaû dìtu u batitû o u ''campau'', u l'è lìbe(r)u e u gh'è numma che a regula da cuscì dìta "spaletta": u nu se pò lancià u balùn issandulu ciü in âtu da spalla primma de fà u tì(r)u<ref>{{Çitta|F.I.P.A.P., 2017|''Regola 5 - Lancio o Battuta'', p. 4}}</ref>. U cuntu di punti u l'è pa(r)eggiu francu a quellu du balùn, cu'a dife(r)ènsa che u nüme(r)u mascimu de [[Càccia (açión de zêugo)|cacce]] u l'è de due e l'inversciùn de campu a l'è fèta cumme che a segunda caccia a l'è marcâ in sciu campu. De sòlitu, inta ''pantalera'' u l'è previstu a regula du vantaggiu, cu'u zögu che, ai 40 pa(r)i, u l'è guagnàu daa quadretta ch'a riva pe'u primmu ai dui chinze de destaccu in sci aversa(r)i<ref>{{Çitta|F.I.P.A.P., 2017|''Regola 4 - Gioco'', p. 4}}</ref>. De ciü, u gh'è ascì ina zunta ai câxi de [[Fallu (sport)|fallu]], ch'u l'è stètu slargàu a de âtre asiùi. Defèti, u gh'è de fallu quandu che u balùn u finìsce inta pruiesiùn da ''pantalera'' in sciu terén, cuscì cumme s'u butezza in scia töppia e u finìsce au vo(r)u au de là da linea de l'a(r)ea de tì(r)u, o ancù quand'u picca inta mü(r)aja de derê da ''pantalera'' sènsa tucâla<ref>{{Çitta|F.I.P.A.P., 2017|''Regola 6 - Falli'', p. 4}}</ref>. == Cumpetisiùi == U nu gh'è in campiunàu de ''pantalera'' cuscì cumme pe'i âtri sport sfe(r)istichi, a ògni moddu u l'è inandiàu di turnei bèn cunusciüi ch'i se zögan tütti i ànni. Segundu u sò regulamèntu, i turnei de ''pantalera'' i vönen l'apruvasiùn da F.I.P.A.P (Fede(r)asiùn Italiâna de Balùn, ''Federazione Italiana Pallapugno'' in italiàn), che de dòppu a ne pu(r)ea delegà l'urganizasiùn a di cumitèi o a de âtre sucietè, ch'e decidden se permette a partecipasiùn a di zügaûi prufesciunisti de balùn<ref name=":1" />. Fra i turnei de ''pantalera'' che, au dì d'ancöi, i sun inandièi, u ciü impurtante u l'è u cuscì dìtu "Turneu di Paìsi", ch'u l'ha piàu a furma d'in ve(r)u campiunàu a trê sé(r)ie<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/a-lequio-berria-tempo-di-coppa-anche-per-la-serie-a-di-pantalera/|tìtolo=A Lequio Berria tempo di Coppa anche per la Serie A di pantalera|dæta=3 agustu 2026|léngoa=IT|vìxita=2026-09-03}}</ref>. Pe' du restu u gh'è ascì de âtre cumpetisiùi, cumme a cuscì dìta "''Pantaligure''", u turneu riservàu ae quadrette lìgü(r)i de ''pantalera''<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/pantalera-al-via-anche-il-campionato-ligure/|tìtolo=Pantalera, al via anche il campionato ligure|dæta=9 mazzu 2026|léngoa=IT|vìxita=2026-09-03}}</ref>. === Turneu di Paìsi === U Turneu di Paìsi u l'è a cumpetisiùn de ''pantalera'' ciü impurtante, rivâ a 'na qua(r)antêna d'edisiùi e ch'u ghe pìa parte di impurtanti zügaûi de balùn ascì. Segundu u nüme(r)u de quadrette ch'e ghe sun iscrìte, u pò êsse spartìu in sce ciü sé(r)ie, au puntu da êsse inandiàu cumme in campiunàu picìn. Au dì d'ancöi u campiunàu de ''pantalera'' u se zöga in sce trê sé(r)ie, daa A aa C, e ciaschedüna de ste lì a g'ha ina sò Cuppa Italia de categu(r)ìa, au mumèntu dèta a chi u guagna u turneu de [[Lequio Berria]]<ref name=":2">{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/calendari-e-classifiche/torneo-dei-paesi-serie-a-2026/|tìtolo=Torneo dei Paesi Serie A 2026|dæta=24 arvì 2026|léngoa=IT|vìxita=2026-09-03}}</ref>. Pe'e ürtime edisiùi, a primma sé(r)ie du Turneu di Paìsi, tantu pe'u sò campiunàu che pe'a sò cuppa, a l'è finìa cuscì: {{Colonne}} {| class="wikitable" |+Campiunàu Sé(r)ie A !N° !Ànnu !Paìse !''Campau'' |- |22 |2007 |[[Lequio Berria]]/[[Bosia]] |?<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/gli-scudetti-della-pantalera/|tìtolo=Gli scudetti della pantalera|dæta=19 zenâ 2008|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}</ref> |- |23 |2008 |[[San Benedetto Belbo|San Benedettu Berbu]] |Francesco Bellanti<ref name=":3">{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/lo-scudetto-della-pantalera-va-a-san-benedetto-belbo/|tìtolo=Lo scudetto della pantalera va a San Benedetto Belbo|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}</ref> |- |24 |2009 | colspan="2" |''Nu s'è zügàu a Sé(r)ie A''<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/pantalera-partono-i-campionati/|tìtolo=Pantalera, partono i campionati|dæta=21 arvì 2009|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}</ref> |- |25 |2010 |[[Castelletto Uzzone|Castelettu Üssùn]] |Giorgio Giordano<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/pantalera-castelletto-uzzone-festeggia-lo-scudetto/|tìtolo=Pantalera, Castelletto Uzzone festeggia lo scudetto|dæta=16 setèmbre 2010|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}</ref> |- |26 |2011 |[[Castelletto Uzzone|Castelettu Üssùn]] |Giorgio Giordano<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/lo-scudetto-della-pantalera-va-a-castelletto-uzzone/|tìtolo=Lo scudetto della pantalera va a Castelletto Uzzone|dæta=19 setèmbre 2011|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}</ref> |- |27 |2012 |[[Benevello|Benevellu]] |Pierluigi Gallesio<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/lo-scudetto-della-pantalera-al-benevello/|tìtolo=Lo scudetto della pantalera al Benevello|dæta=17 setèmbre 2012|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}</ref> |- |28 |2013 |[[Cortemilia|Curtemilia]] |Claudio Prandi<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/pantalera-scudetto-al-cortemilia/|tìtolo=Pantalera, scudetto al Cortemilia|dæta=12 utubre 2013|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}</ref> |- |29 |2014 | colspan="2" |''Nu s'è zügàu a Sé(r)ie A''<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/pantalera-ecco-come-sara-il-torneo-dei-paesi/|tìtolo=Pantalera, ecco come sarà il Torneo dei Paesi|dæta=27 marsu 2014|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}</ref> |- |30 |2015 |[[Castelletto Uzzone|Castelettu Üssùn]] |Giorgio Giordano<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/pantalera-titolo-alla-castellettese/|tìtolo=Pantalera, titolo alla Castellettese|dæta=6 utubre 2015|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}</ref> |- |31 |2016 | colspan="2" |''Nu s'è zügàu a Sé(r)ie A'' |- |32 |2017 |[[Lequio Berria]] |Davide Pressenda<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/pantalera-titolo-al-lequio-berria/|tìtolo=Pantalera, titolo al Lequio Berria|dæta=27 setèmbre 2017|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}</ref> |- |33 |2018 |[[Alba (Itàlia)|Arba]] |Simone Adriano<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/alba-vince-il-titolo-nella-pantalera/|tìtolo=Alba vince il titolo nella pantalera|dæta=26 utubre 2018|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}</ref> |- |34 |2019 |[[Bosia]] |Giorgio Prandi<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/bosia-vince-il-titolo-nella-pantalera/|tìtolo=Bosia vince il titolo nella pantalera|dæta=16 setèmbre 2019|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}</ref> |- | - |2020 | colspan="2" |''Nu s'è zügàu'' |- |35 |2021 |Ricca ([[Diano d'Alba|Dian d'Arba]]) |Giovanni Altare<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/pantalera-al-ricca-il-torneo-dei-paesi/|tìtolo=Pantalera, al Ricca il Torneo dei Paesi|dæta=15 nuvèmbre 2021|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}</ref> |- |36 |2022 |[[Bosia]] |Sandro Rizzo<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/pantalera-il-torneo-dei-paesi-e-di-bosia/|tìtolo=Pantalera, il Torneo dei Paesi è di Bosia|dæta=16 utubre 2022|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}</ref> |- |37 |2023 |[[Bene Viagenna]] |Valter Cabutti<ref name=":4">{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/pantalera-la-benese-vince-il-torneo-dei-paesi-nella-b-titolo-per-rocchetta-palafea/|tìtolo=Pantalera, la Benese vince il Torneo dei Paesi. Nella B titolo per Rocchetta Palafea|dæta=1 utubre 2023|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}</ref> |- |38 |2024 |[[Niella Belbo|Niella Berbu]] |Giovanni Altare<ref name=":5">{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/calendari-e-classifiche/torneo-dei-paesi-alla-pantalera-serie-a-2024/|tìtolo=Torneo dei Paesi alla pantalera Serie A 2024|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}</ref> |- |39 |2025 |[[Niella Belbo|Niella Berbu]] |Loris Riella<ref name=":6">{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/calendari-e-classifiche/torneo-dei-paesi-serie-a-2025/|tìtolo=Torneo dei Paesi Serie A 2025|dæta=16 arvì 2025|léngoa=IT}}</ref> |- |40 |2026 |''in cursu'' |''in cursu''<ref name=":2" /> |} {{Colonne spezza}} {| class="wikitable" |+Cuppa Italia Sé(r)ie A !Ànnu !Paìse !''Campau'' |- |2007 | | |- |2008 |[[San Benedetto Belbo|San Benedettu Berbu]] |Francesco Bellanti<ref name=":3" /> |- |2009 | colspan="2" |''Nu s'è zügàu a Cuppa de Sé(r)ie A'' |- |2010 |Ricca ([[Diano d'Alba|Dian d'Arba]]) |Claudio Prandi<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/pantalera-il-ricca-vince-la-coppa-italia-di-serie-a/|tìtolo=Pantalera, il Ricca vince la Coppa Italia di serie A|dæta=5 agustu 2010|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}</ref> |- |2011 |Ricca ([[Diano d'Alba|Dian d'Arba]]) |Claudio Prandi<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/pantalera-ricca-vince-la-coppa-italia-di-serie-a-benevello-quella-di-b/|tìtolo=Pantalera: Ricca vince la Coppa Italia di serie A, Benevello quella di B|dæta=30 lüju 2011|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}</ref> |- |2012 |[[Vignale Monferrato|Vignâle Munferàu]] |?<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/pantalera-la-monferrina-vince-la-coppa-italia-di-serie-a/|tìtolo=Pantalera, la Monferrina vince la Coppa Italia di serie A|dæta=23 agustu 2012|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}</ref> |- |2013 |[[Castelletto Uzzone|Castelettu Üssùn]] |Giorgio Giordano<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/pantalera-castelletto-uzzone-vince-la-coppa-italia/|tìtolo=Pantalera, Castelletto Uzzone vince la Coppa Italia|dæta=9 agustu 2013|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}</ref> |- |2014 |[[Benevello|Benevellu]] |Pierluigi Gallesio<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/pantalera-il-benevello-vince-la-coppa-italia-di-serie-a/|tìtolo=Pantalera, il Benevello vince la Coppa Italia di serie A|dæta=3 agustu 2014|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}</ref> |- |2015 |[[Castelletto Uzzone|Castelettu Üssùn]] |Giorgio Giordano<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/pantalera-castelletto-uzzone-vince-la-coppa-italia-2/|tìtolo=Pantalera, Castelletto Uzzone vince la Coppa Italia|dæta=3 agustu 2015|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}</ref> |- |2016 |[[Lequio Berria]] |Roberto Drago<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/pantalera-lequio-berria-vince-il-torneo-di-casa/|tìtolo=Pantalera, Lequio Berria vince il torneo di casa|dæta=13 agustu 2016|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}</ref> |- |2017 |[[Lequio Berria]] |Davide Pressenda<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/pantalera-lequio-berria-vince-torneo-casa/|tìtolo=Pantalera, Lequio Berria vince il torneo di casa|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}</ref> |- |2018 |[[Alba (Itàlia)|Arba]] |Simone Adriano<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/pantalera-alba-vince-la-coppa-di-serie-a/|tìtolo=Pantalera, Alba vince la Coppa di serie A|dæta=29 setèmbre 2018|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}</ref> |- |2019 |Ricca ([[Diano d'Alba|Dian d'Arba]]) |Giovanni Altare<ref>{{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/pantalera/pantalera-il-ricca-vince-la-coppa-di-a/|tìtolo=Pantalera, il Ricca vince la coppa di A|dæta=28 utubre 2019|léngoa=IT|vìxita=2026-09-04}}</ref> |- |2020 | colspan="2" |''Nu s'è zügàu'' |- |2021 | colspan="2" |''Nu s'è zügàu a Cuppa de Sé(r)ie A'' |- |2022 | colspan="2" |''Nu s'è zügàu a Cuppa de Sé(r)ie A'' |- |2023 |[[Benevello|Benevellu]] |Gigi Gallesio<ref name=":4" /> |- |2024 |[[Niella Belbo|Niella Berbu]] |Giovanni Altare<ref name=":5" /> |- |2025 |[[Monforte d'Alba|Munfòrte]] |Davide Devalle<ref name=":6" /> |- |2026 |[[Niella Belbo|Niella Berbu]] |Loris Riella<ref name=":2" /> |} {{Colonne fine}} == Nòtte == <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=F.I.P.A.P.|ànno=2017|tìtolo=Regolamento tecnico pallapugno alla pantalera|léngoa=IT|url=http://www.fipap.it/images/documenti/Regolamento-Tecnico-Pantalera-Fipap-2017.pdf|cid=F.I.P.A.P., 2017}} == Ligammi de fö(r)a == * {{Çitta web|url=http://www.fipap.it/discipline/pantalera.html|tìtolo=Pantalera|outô=F.I.P.A.P.|léngoa=IT|vìxita=2026-09-03}} * {{Çitta web|url=https://www.losferisterio.it/category/pantalera/|tìtolo=Pantalera|outô=Lo Sferisterio|léngoa=IT|vìxita=2026-09-03}} {{Tradiçioìn lìguri‎}} [[Categorîa:Balón (zêugo)]] tdqmi1s80tt1nsi7jp1dp7yzhs6cx01 San Juan (Pòrto Ricco) 0 30921 274916 243799 2026-10-20T19:16:29Z NonPlusUltra15 20532 274916 wikitext text/x-wiki {{Divisione amministrativa |Nome = San Juan |Nome ufficiale = {{es}}Municipio de la Ciudad Capital San Juan Bautista<br />{{en}}Municipality of San Juan |Panorama = Old San Juan aerial view.jpg |Didascalia = A vêgia fortessa e o centro stòrico de Pòrto Ricco |Stato = PRI |Grado amministrativo = 1 |Amministratore locale = [[Carmen Yulin Cruz]] |Partito = [[Partito Popolare Democratico (Porto Rico)|PPD]] |Data elezione = 2013 |Data istituzione = [[1521]] (fondazione città) |Altitudine = |Superficie = 199.24 |Note superficie = |Acque interne = 75.31 |Abitanti = 395326 |Note abitanti = |Aggiornamento abitanti = cens 2010 |Sottodivisioni = |Divisioni confinanti = [[Aguas Buenas]], [[Caguas]], [[Carolina (Porto Rico)|Carolina]], [[Guaynabo]] e [[Trujillo Alto]] |Lingue = |Codice postale = 00901-02, 00906-17, 00919-21, 00923-31, 00933-34, 00936, 00939-40 |Prefisso = 787, 939 |Codice ISO = |Codice statistico = |Targa = |Nome abitanti = ''sanjuaneros'' |Patrono = [[San Zane Batista]] |Inno = ''La Borinqueña'' |Soprannome = "La ciudad amurallada" |Immagine localizzazione = Locator-map-Puerto-Rico-San-Juan.svg |Mappa = }} '''San Juan''' a l'é a capitâ e a çittæ ciù grànde de [[Pòrto Ricco]] e a se trêuva inta còsta nòrd de l'îzoa.<ref>Linda Tagliaferro, ''[https://books.google.it/books?id=6LnhfT8K5I0C&pg=PA17&dq=san+juan+biggest+city&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjo4Mv41PDjAhUMalAKHerlDqUQ6AEIKTAA#v=onepage&q=san%20juan%20biggest%20city&f=false%7C Puerto Rico in foto]'', Twenty-First Century Books, 2004, ISBN 978-08-22-50936-3, p. 7.</ref><ref>{{En}}Patricia Olaya; Angelo M. Parra, ''[https://books.google.it/books?id=kFSqro0YrYoC&pg=PA8&dq=san+juan+biggest+city&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwje9dDH1fDjAhVBI1AKHT6zD-0Q6AEIMzAC#v=onepage&q=san%20juan%20biggest%20city&f=false%7C Newcomers to America]'', Benchmark Education Company, 2011, ISBN 978-14-50-92954-7, p. 8.</ref> A l'è inta parte nòrd de Aguaas Buenas e de Caguas, a est de Guaynabo e a òvest de Carolina e de Trujillo Alto.A l'é bagnâ a-o nòrd da l'océano Atlàntico.<ref>{{En}}Peter L. Griffes, ''[https://books.google.it/books?id=CqfbEX7BwT0C&pg=PA492&dq=san+juan+atlantic+ocean&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiIqqGb1vDjAhVOKlAKHSRxCzMQ6AEIKzAB#v=onepage&q=san%20juan%20atlantic%20ocean&f=false%7C 2004 Atlantic Boating Almanac]'', ProStar Publications, 2004, ISBN 978-15-77-85512-5, p.492.</ref> O seu nomme o l'é derivòu da [[San Gioâne Batista|San Zane Batista]] (in spagnòllo: ''San Juan Bautista''), patron da çitæ.<ref name="gordon">{{En}}Maria DaSilva-Gordon, ''[https://books.google.it/books?id=u8dmoM4qIU0C&pg=PT38&dq=john+the+baptist+san+juan+puerto+rico&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwje-qyR1_DjAhUII1AKHbElDTAQ6AEILDAB#v=onepage&q=john%20the%20baptist%20san%20juan%20puerto%20rico&f=false%7C Puerto Rico]'', The Rosen Publishing Group. Inc, 2010, ISBN 978-14-48-80852-6, p. 37.</ref>Segondo l'ürtimo Censimento a conta 'na popolaçion urbana de 848.864 abitanti, e donca a l'é de fæto a 46a çittæ ciù popolôza sott'a-a giurisdiçion di Stati Unïi.<ref>Di cui 395.326 solo San Juan. La stima della popolazione nel 2018 è di 320.967: https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/sanjuanmunicipiopuertorico</ref><ref>https://welcome.topuertorico.org/people.shtml</ref>O l'é ascì o segondo insediamento europeo ciù antigo in [[Americhe|America]], precedüo solo da Santo Domingo.<ref>{{En}}Carrie Gibson, ''[https://books.google.it/books?id=kXTAAwAAQBAJ&pg=PT56&dq=puerto+rico+1508&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwja5KCH2vDjAhXCYlAKHZ9xCgoQ6AEIVTAJ#v=onepage&q=puerto%20rico%201508&f=false%7C Empire's Crossroads]'', Pan Macmillan, 2014, ISBN 978-02-30-76618-1.</ref><ref>[https://gsp.yale.edu/case-studies/colonial-genocides-project/puerto-rico Articolo dell’Università di Yale]</ref> A çittæ a l'é stæta fondâ da-i colònni spagnòlli into [[1521]], e a l'è a çittæ ciù antiga de Porto Rico. <ref name="fodor">{{En}}''[https://books.google.it/books?id=UHxdV0WIyJwC&pg=PT25&dq=san+juan+1521&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwij0saG2_DjAhUQYVAKHRluCucQ6AEITjAH#v=onepage&q=san%20juan%201521&f=false%7C Fodor’s Puerto Rico]'', Fodor's Travel, 2010, ISBN 978-03-07-92801-6, cap. 6.</ref>Oua o l'é o porto ciù inportante de l'îzoa e o l'è ascì o ciù grande centro industriâle, finançiâio, culturale e turistico do pàize. <ref name="fodor" /><ref>{{En}}https://www.discoverpuertorico.com/regions/metro/san-juan</ref>A popolaçion da çittæ metropolitann-a, compreixi i comoìn de Bayamón, Guaynabo, Cataño, Canòvanas Caguas, Toa Alta, Toa Baja, Carolina e Trujillo Alto, a l'ariva a 2.152.632 abitanti, che son circa a meitæ da popolaçion de l'îzoa intrega. [[Categorîa:P856 lètta da Wikidata]] [[Categorîa:P473 asénte in sce Wikidata]] [[Categorîa:P625 lètta da Wikidata]] ph8vjfy89goz18epiw1iq15v5xnmj9u Borṡi 0 33146 274893 274771 2026-10-20T18:47:26Z N.Longo 12052 + 274893 wikitext text/x-wiki {{Borṡìn}} {{Divisione amministrativa |Nome = Borṡi |Panorama = Bòrzi (Bòrzi e Veéssu)-Panuràmma da-a Stradda de San Stêva (A Prìa) 01.jpg |Didascalia = <div style="text-align:center;">Borṡi miòn da-a vìa du santuâiu</div> |Tipo = [[Fraçion geògrafica|frasiùn]], véggiu [[Comun|cumün]] |var-localizaçión = Lucaliṡasiùn |var-stâto = Stâtu |Stato = ITA |Grado amministrativo = 4 |var-divixón_aministratîva1 = [[Regioin d'Italia|Regiùn]] |Divisione amm grado 1 = Ligüria |var-divixón_aministratîva2 = [[Provinsa|Pruvincia]] |Divisione amm grado 2 = Savuna |var-divixón_aministratîva3 = [[Comun|Cumün]] |Divisione amm grado 3 = Borṡi e Veréssi |var-aministraçión = Aministrasiùn |var-sopresción = Supresciùn |Data soppressione = [[1933]] |var-teritöio = Teritoriu |var-cordinæ = Curdinê |var-altitùdine = Artéssa |Altitudine = 10 |var-superfìcce = Süperficie |var-abitànti = Abitanti |Abitanti = 1944 |Note abitanti = {{Çitta web|url=https://www.citypopulation.de/en/italy/localities/liguria/savona/00901310001/|tìtolo=Borgio in Savona (Liguria)|léngoa=IT|vìxita=2026-08-24}} |Aggiornamento abitanti = 31-12-2021 |var-denscitæ = Denscitê |var-âtre_informaçioìn = Âtre infurmasiùi |var-prefìsso = Prefissu |var-fûzo_orâio = Füṡu urâiu |var-nómme_abitànti = Numme abitanti |Nome abitanti = borṡìn |var-patrón = Patrùn |Patrono = [[Sàn Pê|San Pê]] |var-festîvo = Festìvu |Festivo = [[29 zûgno|29 de ṡügnu]] |var-cartografîa = Cartugrafìa }} '''Borṡi'''{{#tag:ref|''Borṡi'' in [[Ver̭éssu|Veréssi]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Verezzi: Verezzino-italiano|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/UFI0132968|ànno=1986|editô=Centro storico culturale di San Pietro|çitæ=Borṡi e Veréssi|léngoa=LIJ, IT|p=30}}</ref>, ''Bòrzi'' in-tu [[Dialéttu priéze|parlâ da Prìa]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.yumpu.com/it/document/read/15981718/|tìtolo=Dizionario di Pietra Ligure|outô=Cumün da Prìa|léngoa=LIJ, IT|p=11}}</ref>, ''Borsi'' in [[Dialéttu finarìn|finarìn]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://books.google.com/books?id=ipCwGQAACAAJ|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finâ|léngoa=LIJ, IT|p=152}}</ref>, ''Borṡi'' in [[Dialettu arbenganese|arbenganeṡe]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Angelo Gastaldi|tìtolo=De tüttu in po'|ànno=1996|editô=Edizioni del Delfino Moro|çitæ=Arbenga|léngoa=LIJ, IT|p=121|capìtolo=Nummi de sittè, paisi e lucalitè}}</ref>, ''Bòrzi'' in [[Lengoa zeneize|ṡeneṡe]]<ref>{{Çitta web|url=https://conseggio-ligure.org/dicionaio/deize/borgio_verezzi-#borgio_verezzi-.1|tìtolo=Deize: diçionäio italian-zeneise - Borgio Verezzi|léngoa=LIJ, IT, EN|vìxita=2026-08-25}}</ref>.|group=n.}} (''Borgio'' in [[Léngoa italiànn-a|italiàn]]) u l'è in paìṡe [[Liguria|ligüre]] de 1.944 abitanti<ref name="template divisione amministrativa-abitanti" /> ch'u l'ha fêtu cumün pe sö cuntu fina a-u [[1933]], cuand'u l'è stêtu tacòn insemme a [[Ver̭éssu|Veréssi]] in-tu növu cumün de [[Borṡi e Veressi|Borṡi e Veréssi]]. == Geugrafìa == [[Immaggine:Borgio-Pietra Ligure-panorama.jpg|sinistra|miniatura|Panuramma du Ciàn miòn da-u Pöṡṡu de [[Ver̭éssu|Veréssi]]]] U paìṡe de Borṡi u se tröva in-tu Ciàn, numme devöòn pe ciamâ tütte ste têre cianélle misce da vixìn a-a costa, méntre che de darê u se tröva a Valle, ch'a sajêva u valùn ch'u l'è stêtu scavòn da-u riàn de Butassàn<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''Toponimi dei contadini di Borgio'', p. 81}}</ref>. Vèrsu punénte, u teritoriu de Borṡi u rìva fìn a-u Munte Grossu (299&nbsp;m), ch'u l'è misciu sciü-i cunfìn du sö cumün cun cuélli d[[u Tû]] e d[[a Prìa]], ch'i se incuntran in sciü-a vetta. Pe-i rién, vixìn a Borṡi u ghe passa u ciü inpurtante du cumün, u riàn de Butassàn, ch'u l'è lungu ciü o mênu sei chilometri e ch'u marca pe in toccu i cunfìn cu-[[A Prìa]]. Pö, vèrsu levante, u gh'è u riàn da Fuxe, dîtu ascì U Rugéttu, de sulu 300 mêtri ma ch'u portâva l'êgua a-i muìn de Borṡi, e ancùa u riàn da Batuéṡsa, de 2 chilometri, che da [[Gura]] u china fina a traversâ e grotte de Vâdemìn, marcandu ina votta i tèrmi de Borṡi cun Veréssi fra e Vaixélle e Vâdemìn. Ciü u levante u gh'è ancùa u riàn da Funtana, ch'u ne vegne da-a Cröṡa de Veréssi e u china pe 1.100 mêtri fina a-u mâ, dund'u se ghe caccia da-u véggiu mö<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''La situazione idrografica di Borgio Verezzi'', pp. 72-74}}</ref><ref>{{Çitta|Nari, 2007|''Mappa territoriale (2)'', p. 38}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/SV/08bottassano/documenti/08_Relazione_Rev01.pdf|tìtolo=Stralcio sul rischio idrogeologico - Bacino: Bottassano|vìxita=2026-07-14|léngoa=IT}}</ref><ref>{{Çitta web|url=http://www.pianidibacino.ambienteinliguria.it/ReticoloIdrografico/comuni/BorgioVerezzi.html|tìtolo=Reticolo idrografico del comune di Borgio Verezzi|vìxita=2026-09-19|léngoa=IT}}</ref>. == Stòja == === Urigine du numme === U numme de Borṡi u pà vegnîne da-u numme, in [[Léngoa latìnn-a|latìn]], ''Burgus Albingaunum''<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Goffredo Casalis|tìtolo=Dizionario geografico-storico-statistico-commerciale degli stati di S. M. il re di Sardegna|url=https://books.google.com/books?id=BGcPAAAAYAAJ&pg=PA460|ànno=1834|editô=Gaetano Maspero e G. Marzorati|çitæ=Türìn|léngoa=IT|pp=460-461|volùmme=Baceno-Buttogno}}</ref>, a indicâ duncue u ligamme fra u paìṡe e a sitê d'[[Arbenga]], cu-u [[Diocexi de Arbenga e Impeia|sö vescu]] ch'u n'è stêtu u scignù in-te l'[[Etæ de Mëzo|Etê de Méṡṡu]]<ref name=":7">{{Çitta web|url=https://borghipiubelliditalia.it/borgo/verezzi/#1480496816106-48a7f6ef-54ab|tìtolo=Il Nome e la Storia|léngoa=IT|vìxita=2026-09-21}}</ref>. A ogni moddu, pe i stüddi ciü mudèrni, l'urigine de stu numme a nu l'è guêi cêa: u se tröva cumme ''Borgi'' ṡà du [[1076]], scibén che in-ta trascrisiùn d'in attu antîgu che, de prubabile, a l'è fâsa, pe pö cunparî turna a partî da-u [[XIII secolo|Duxentu]]<ref>{{Çitta lìbbro|outô=Furio Ciciliot|tìtolo=Remota loca. Toponimi della Liguria (862-1100)|url=https://bid.catalogobibliotecheliguri.it/RT10195464|colànn-a=Progetto Toponomastica Storica|ànno=2024|editô=Società Savonese di Storia Patria - Marco Sabatelli Editore|çitæ=Savuna|léngoa=IT|p=65|volùmme=Vul. 45|ISBN=978-88-85866-58-4}}</ref>. === Preistòja === U nu s'è truvòn di rèsti da preistòja propiu d'in-tu teritoriu de Borṡi ma, a ogni moddu, i nu mancan di sciti ṡà in-te cuéllu de [[Ver̭éssu|Veréssi]], da-e tante arme a-[[I Castelê (Ver̭éssu)|i Castelê]], paìṡe furtificòn da primma [[Etæ do færo|Etê du Fêru]]. === Etê rumâna === Rivòn u tenpu di rumâni, cumensòn da-a canpagna de cuncuista du cunsule [[Lucius Aemilius Paullus Macedonicus|Lucius Aemilius Paullus]], du [[181 a.C.|181 primma de Cristu]], foscia, u s'è fina cunbatüu ina bataggia in-ta ciâna fra Borṡi e [[A Prìa]], cu-a vitòja di rumâni<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''L'età della storia'', p. 17}}</ref>. Alantùa ste têre i l'êan traversê da-a stradda ch'a curìva lungu a [[Rivêa de Ponénte|Rivêa]], che foscia a repigiâva l'antîgu camìn da ''[[Via Herculea]]''. Sta lì, a duvêva muntâ sciü pe a [[Côu da Crôvas̠òppa|Cravasoppa]] da-a valâ de [[Finô|Finâ]] e, pasòn l'Armassa, a ne chinâva pe a Varavêa, pe sciurtî da Borṡi pasandu pe San Péi<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Le strade romane'', p. 19}}</ref>. Pe cuntru, cuandu pe vuluntê d'[[Aogusto|Augüstu]], du [[13 a.C.|13 primma de Cristu]], a l'è stêta traciâ a ''[[Via Julia Augusta]]'', fìn in San Péi a duvêva andâ ancùa aprövu a-u percursu da vìa véggia ma, pe fâla cun de muntê ciü fassili pe i câri, da Borṡi a tacâva cun di gîi sciü pe a valâ du Butassàn, fìn a [[Gura]], scartandu a Cravasoppa. Pe du rèstu, u paìṡe ciü vixìn alantùa u duvêva esse a ''[[mansio]]'' de ''[[Pollupice]]'', marcâ fina sciü l'''[[Itinerarium Antonini]]'', ma da-a puṡisiùn ch'a nu l'è guêi següa: tra i âtri posti u s'è dîtu ascì ch'a l'êa a-i pê du Munte Grossu, dunde a-a giurnâ d'ancö u gh'è u santuâju<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Le strade romane'', p. 20}}</ref><ref>{{Çitta lìbbro|outô=Renato Rembado|tìtolo=La Villa di Ranzi e il suo territorio|ànno=1996|editô=Tipolitografia Bacchetta|çitæ=Arbenga|léngoa=IT|p=28|capìtolo=La mansione romana di Pullopice}}</ref>. === Etê de méṡṡu === Cuand'u l'è cheitu l'[[Impêo Roman|Inperu Ruman]], cumme u rèstu da [[Liguria|Ligüria]], ste têre i l'han patìu e incursciùi di barbari pe finî, doppu di [[Provincia Maritima Italorum|tenpi di biṡantìn]], sutt'a-i [[Régno Longobàrdo|Lungubardi]] e pö a-i [[Régno frànco|Franchi]]. A-a morte du [[Carlomagno|Carlu Magnu]], in-te l'[[814]], u duminiu u l'è pasòn a-u Berengariu II e, cun lê, u l'è nasciüu a spartisiùn du teritoriu in-te de marche. Borṡi u l'è duncue intròn a fâ parte da [[Marca ardüinica|Marca Arduinica]], a-i cunfìn cun cuélla Aleramica, ch'a cumensâva da [[Finô|Finâ]]. In-t'in tenpu ch'u l'êa urmai de crìṡi pe u guvèrnu centrâle, in-tu [[1047]] l'Enricu III u l'ha cedüu a-a canonica du Sarvatù de [[Turin|Türìn]] e ''ville'' de [[Tuiran|Tuiàn]], Borṡi e [[A Prìa]], ciü che a ''villa cum castro'' de [[Giüstexine|Giüsténixe]] ma, a ogni moddu, ste dispuxisiùi i nu l'êan cuscì stréte e a canonica a nu l'ha mai avüu de cuntrollu in simma a sti scìti<ref>{{Çitta|Embriaco, 2001|p. 2}}</ref>. Pö, cu-u muntâ de auturitê du postu, ste têre i sun vegnüe fra cuélle du [[Diocexi de Arbenga e Impeia|vescu d'Arbenga]], cuntrulê pe méṡṡu du [[Castellu da Prìa|castéllu da Prìa]], ma cun di forti interèssi ascì de de âtre auturitê<ref>{{Çitta|Embriaco, 2001|p. 1}}</ref>. De ciü, alantùa a Borṡi u gh'êa in cunvéntu picìn cu-ina gêxa, maneṡòn da-i [[Abasia de San Pêru in Varatella|fratti de San Pê a-u Munte]], che cu-u tenpu u l'è vegnüu u santuâju da Madonna du Bun Cunséggiu. In-tu [[1076]] u vescu Diudâtu u l'ha cedüu a prupietê de Borṡi a-i fratti benedetìn, che cuscì i g'han esteṡu i sö pusediménti<ref>{{Çitta web|url=https://siusa.archivi.beniculturali.it/cgi-bin/pagina.pl?TipoPag=prodente&Chiave=30366&RicFrmRicSemplice=Borgio%20Verezzi&RicSez=produttori&RicVM=ricercasemplice|tìtolo=Comune di Borgio|vìxita=2026-07-07|léngoa=IT|outô=Sistema Informativo Unificato per le Soprintendenze Archivistiche}}</ref><ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Il cristianesimo e la civilità benedettina'', pp. 22-23}}</ref>, ben che da prinsìpiu u cuntâva sulu che poche chê in gîu a-u santuâju<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''I due centri urbani: Verezzi e Borgio'', p. 29}}</ref>. A-i fratti, de prubabile, u l'è ligòn u primmu ṡvilüppu de l'agricultüa in-ta regiùn, a partî da-a cultivasiùn de oîve<ref>{{Çitta|Nari, 1970s|''Il cristianesimo e la civilità benedettina'', p. 24}}</ref>. Ciü che i diritti di scignùi che, da-u numme du sö paìṡe, i l'êan dîti ''de Iustenice'', a-u prinsìpiu du [[XIII secolo|Duxentu]] e têre de Borṡi i sun stête interesê da-u spandise vèrsu punénte du [[Marches̠ùn de Finô|marcheṡòn de Finâ]], sutta a l'[[Enricu II Du Carettu|Enrìcu II Du Carettu]]. U marchéṡe, du [[1212]], u l'ha defêti rinfursòn e sö prupietê in-ta valâ pigiandu u paìṡe de [[Gura]] insémme a âtre due burghê. Du ṡenâ de cuéllu annu, tenpu che in Arbenga u gh'êa in [[Du Carettu (famìa)|Du Carettu]], [[Enricu Du Carettu (vescu)|Enrìcu]], cumme vescu, stu lì u l'ha cedüu a-u marchéṡe, pe duxentu franchi e di sciti e diritti, i sö bêni e i sö diritti sciü-[[a Prìa]], Borṡi e Veréssi. Fra ṡügnu e seténbre i l'han fêtu u mêximu i ''de Iustenice'', ch'i l'han vendüu a-u marcheṡe têre e diritti, cunpreṡu cuéllu ch'i gh'axêvan a Borṡi. A ogni moddu u [[cumün d'Arbenga]] u l'ha cumandòn a-u vescu de tegnîse ciü a-a larga da-u marcheṡe e, du frevâ du [[1213]], u l'ha firmòn in attu ch'u g'ha fêtu pigiâ turna di bêni a Giüsténixe, A Prìa, [[Löa]], Borṡi e Veréssi<ref>{{Çitta|Embriaco, 2001|pp. 11-12}}</ref>. In-ti anni de doppu u gh'è stêtu ancùa di cangi de man e de cuestiùi fra e auturitê de l'Ingaunia de levante. L'aministrasiùn du vescu pe têre a l'êa pe u ciü a-a Prìa, cu-e génte de Borṡi ch'i gh'axêvan da prestâ de "''guaita et scaraguaita''" a-u [[Castellu da Prìa|sö castéllu]]. Pö, a situasiun a l'è cangiâ turna du [[XIV secolo|Trexentu]], cuandu a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica de Ṡena]] a l'ha riscatòn a pudesterìa da Prìa da Pappa Ürbàn VI, pe 60 milla fiurìn in-te tüttu, duvüi in scangiu de l'agiüttu militâre risevüu cuntr'a-u regnu de Napuli<ref name=":0">{{Çitta web|url=https://web.archive.org/web/20130223054250/http://www.comuneborgioverezzi.gov.it/?page_id=57|tìtolo=Borgio Verezzi, storia e tradizioni|vìxita=2026-10-15|léngoa=IT|outô=Cumün de Borṡi e Veréssi}}</ref>. === Etê mudèrna === [[Immaggine:Matteo Vinzoni, Tipo geometrico di parte della Riviera di Ponente, 1750 (Borgio e Verezzi).jpg|miniatura|Borṡi e Veréssi sciü-u ''Tipo geometrico di parte della Riviera di Ponente'' du [[Matê Vinzón|Matteo Vinzoni]], [[1750]]]] In-ti séculi a vegnî a situasiùn a nu l'è cangiâ guêi, cu-a [[Repùbrica de Zena|Repübbrica]] ch'a l'ha mantegnüu u sö cuntrollu sciü Borṡi, cunscideròn cumme "villa" e cunpreṡu in-ta pudesterìa da Prìa. A cumünitê a l'axêva cumme rapreṡentanti trei cunsuli, numinê da-a pupulasiùn, che d'in annu in annu i gh'axêvan da versâ avaìe e gabèlle a-u pudestê<ref>{{Çitta|Nari, 1993|''La visita del Podestà alle "Ville" di Borgio e Verezzi'', p. 11}}</ref>. In-tu [[XVI secolo|Sincuesentu]], tenpu de incursciùi barbaresche, Borṡi a s'êa trovâ a rischiu, e a sö génte a l'axêva cumensòn a andâsene d'in-tu paìṡe, finindu pe u ciü a [[Ver̭éssu|Veréssi]]. Pe stu fêtu, in-tu [[1560]], a cumünitê a l'ha ciamòn u permisciu da Repübbrica pe isâ ina tûre de difeṡa, cumensâ in-tu [[1564]]. A ogni moddu a tûre a nu l'êa abasta pe garantî a segürésse e cuscì, in simma a-u paìṡe, in-tu [[1588]] u l'è stêtu fabricòn in forte<ref name=":0" /><ref name="Ligurpress">{{Çitta lìbbro|outô=Mauro Minila|outô2=Beppe Ronco|tìtolo=Castelli e Fortezze di Liguria|ànno=2020|editô=Ligurpress|çitæ=Ṡena|léngoa=IT|pp=84-85|capìtolo=Lungo la costa da Andora a Pietra Ligure|ISBN=978-88-6406-089-7|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0320731}}</ref>. === Etê cuntenpuranea === {{Seçión vêua}} == Abitanti == === Evulusiùn demugrafica === {{Demografia/Borṡi}} === Persûne lighê cun Borṡi e Veréssi === * Mattia Moresco ([[Zena|Ṡéna]], [[1877]] - Borṡi, [[Borṡi e Veressi|Borṡi e Veréssi]], [[1946]]), giürista e puliticu<ref>{{Çitta web|url=https://liberliber.it/autori/autori-m/mattia-moresco/|tìtolo=Mattia Moresco|léngoa=IT|vìxita=2026-08-28}}</ref><ref>{{Çitta|Nari, 2007|''Mattia Moresco, uomo di alta cultura e umanità'', pp. 28-30}}</ref>. * Tommaso Finocchio ([[Zena|Ṡéna]], [[1883]] - Borṡi, [[Borṡi e Veressi|Borṡi e Veréssi]], [[1972]]), inṡegnê<ref>{{Çitta|Nari, 2007|''Tommaso Finocchio'', p. 31}}</ref>. * Giacomo Claudio Staricco ([[Zena|Ṡéna]], [[1884]] - [[Borṡi e Veressi|Borṡi e Veréssi]], [[1948]]), mêgu e puliticu<ref>{{Çitta|Nari, 2007|''Giacomo Claudio Staricco'', p. 32}}</ref>. == Posti d'interèsse == {{Seçión vêua}} == Ecunumia == {{Seçión vêua}} == Cultüa == {{Seçión vêua}} == Fèste e fée == {{Seçión vêua}} == Sport == {{Seçión vêua}} == Aministrasiùn == === Scìndichi de Borṡi === {{ComuniAmminPrecTitolo|var-perîodo=Periudu|var-prìmmo çitadìn=Primmu citadìn|var-partîo=Partîu|var-càrega=Càrega|var-nòtte=Notte}} {{ComuniAmminPrec|1870|1871|Giovanni Battista Staricco||[[Scindico|Scìndicu]]|<ref name="Nari2007a">{{Çitta|Nari, 2007|''Sindaci, Podestà e Commissari Prefettizi dal 1870'', p. 26}}</ref>}} {{ComuniAmminPrec|1872|1877|Giuseppe Bergallo||Scìndicu|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1878|1883|Giovanni Battista Staricco||Scìndicu|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1884|1893|Bernardo Staricco||Scìndicu|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1894|1895|Pietro Finocchio||Scìndicu|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1896|1899|Carlo Leale||Scìndicu|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1899|1912|Pietro Staricco||Scìndicu|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1912|1914|Francesco De Vincenzi||Scìndicu|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1914|1926|Giacomo Claudio Staricco||Scìndicu|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1926|1931|Giacomo Claudio Staricco||[[Poistæ (fascìsmo)|Pudestê]]|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1931|1932|Francesco Verdina||Cum. pref.|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1932|1933|Mario Gallarati||Cum. pref.|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrec|1933|1933|Pietro Giuseppino Staricco||Cum. pref.|<ref name="Nari2007a" />}} {{ComuniAmminPrecFine}} == Vìe de cumünicasiùn == {{Seçión vêua}} == Notte == ;Notte a-u tèstu <references group="n." /> ;Notte bibliugràfiche <references responsive="" /> == Bibliugrafìa == * {{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Storia di Borgio e di Verezzi: secoli 1700 e 1800|url=https://books.google.com/books?id=smbzHAAACAAJ|ànno=Ṡügnu 1993|editô=Dan. Er Editore|çitæ=Savuna|léngoa=IT|cid=Nari, 1993}} * {{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Comune di Borgio Verezzi: 23 marzo 1933 - 23 marzo 2008: 25° Anniversario della unione dei Comuni di Borgio e Verezzi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0046802|ànno=Dixenbre 2007|editô=Tipolitografia Nante|çitæ=Inperia|léngoa=IT|cid=Nari, 2007}} * {{Çitta lìbbro|outô=Primo Giovanni Embriaco|tìtolo=Società e istituzioni del medioevo ligure|url=https://web.archive.org/web/20251020030927/http://www.rmoa.unina.it/520/1/RM-Embriaco-Pietra.pdf|ànno=2001|çitæ=Rumma|léngoa=IT|capìtolo=Pietra Ligure: da "villa" fiscale a "castrum" vescovile (XI-XIII sec.)|cid=Embriaco, 2001}} == Âtri prugètti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Borṡi e Veressi]] [[Categorîa:Fraçioìn da provìnsa de Sànn-a]] 8u998nl71hfuglm9ps4y7o3pxgrwu0k Vittoiale di Italien 0 33275 274886 274863 2026-10-20T15:41:26Z S1880C 20449 /* Ötöio dalmata */ Azzonto "Ötöio dalmata". Ò dubbi in sce comme dî "idrovolante" / "idroplano" in zeneise: pe-o momento l'ò traduto "idròplan" (piggiando o prefisso zeneise "idrò" e o sufisso zeneise "plan"). 274886 wikitext text/x-wiki {{Grafia unitäia}} [[Immaggine:Vittoriale il complesso monumentale.jpg|miniatura|Vittoiale di Italien]] O '''Vittoiale di Italien''' (in [[Léngoa italiànn-a|italian]] ''Vittoriale degli Italiani'') o l'é un insemme de ciù palaçi, stradde, ciasse, giardin e rianelli naturali e artifiçiali, con un anfitiatro à l’averto, fæto construe da-o [[1921]] a-o [[1938]] à Gardone Riviera (provinsa de [[Bréscia|Brescia]]) da-o poeta e romansê italian [[Gabriele d'Annunzio]], in sciâ riva do [[lago de Garda]]. Gh'é assotterrou o mæximo d'Annunzio, ch'o n'aveiva assegnou o progetto à l'architetto [[Giancarlo Maroni]], coscì che o pòsto o representesse a memöia da "''vita inimitabile''" do poeta-sordatto e de impreise di sordatti italien inta [[Primma Goæra Mondiâ|primma guæra mondiale]]. De spesso a poula "Vittoiale" a l'é addeuviâ pe parlâ solo de l'abitaçion do Vate che, però, a s'acciamma "Prioria". A-a giornâ d’ancheu, o Vittoiale o l'é un monumento averto a-o pubrico e vixitou tutti i anni da miggiæa de persoñe.<ref>{{Çitta web|url=https://www.gardapost.it/2016/01/11/vittoriale-oltre-212mila-visitatori-nel-2015/|tìtolo=Vittoriale, oltre 212mila visitatori nel 2015|dæta=11 zenâ 2016|vìxita=2023-01-06|léngoa=IT}}</ref> == O parco == [[File:Vittoriale,_l'ingresso_a_doppio_arco.jpg|miniatura| Vittoiale di Italien, intrâ à doggio erco]] O Vittoiale, ch'o s'attreuva in scê colliñe de Gardone Riviera con vista in sciô lago, o l'é grande neuve ettari pöcassæ. O vixitatô o l'é reçevuo da l'intrâ monumentale fæta da unna cobbia de erchi con, into mezo, unna fontaña ch'a çitta o ''Libbro Segretto'' (urtima euvia do D'Annunzio):{{Çitaçión|Drento da sto treggio gio de miage, donde traduto o l'é za in prie vive quello libbro religioso che mi ò pensou prepòsto a-i riti da patria e di vinçitoî latin acciammou O Vittoiale.|3=Dentro da questa triplice cerchia di mura, ove tradotto è già in pietre vive quel libro religioso ch'io mi pensai preposto ai riti della patria e dei vincitori latini chiamato Il Vittoriale.|Gabriele d'Annunzio|lingua=ITA}} In çimma a-a fontaña gh'é unna cobbia de còrni de l'abondansa e un timpano co-o famoso mòtto dannunziano "Mi ò quello ch'ò regallou" (''Io ho quel che ho donato''). Da-e arcæ de l'intrâ o percorso o se dividde inte doe stradde: a primma a monta verso a ''prioria'', a casa-museo do poeta, e dapeu verso a nave militare ''Puglia'' e a tomba monumentale di eröi; a segonda incangio a chiña verso i giardin e o parlamento de l’etæ de mezo (dito ''arengo''), e dapeu, passando da pe unna serie de fasce che van zu verso o lago, a porta a-i erboi da fruta (con limoin, brigne, peie, meie, bricòcali, perseghi, amandoe, cacchi e meigranæ).<ref>{{Çitta web|url=https://web.vittoriale.it/wp-content/uploads/2016/12/FRUTTETO-1.pdf|tìtolo=Vittoriale degli Italiani, Il Giardino delle Esperidi|léngoa=IT|vìxita=2026-10-05}}</ref> [[File:Vittoriale_degli_Italiani,_il_teatro.jpg|miniatura| Vittoiale di Italien, l'anfitiatro à l’averto]] Piggiando a stradda verso a ''prioria'', o vixitatô o s'intoppa con l'asta do [[Piave]] co-a scurtua da Vittöia in cadeñe do scurtô Arrigo Minerbi. In sciâ manciña gh'é o ''Parlaggio'', l'anfitiatro à l’averto progettou da-o Maroni da-o 1931 a-o 1938 e lasciou incompleto into 1953. Inspirou a-i tiatri antighi, sorviatutto a quello de [[Pompei]], l'anfitiatro o doveiva avei [[marmao rosso de Veroña]] pe crovî i materiali sgreuzzi da "modernitæ", comme o ciumento, addeuviæ pe-a platea e pe-e scainæ. A struttua a l'é stæta lasciâ incompleta apreuvo a-a farta de fondi, fin a-o 2020 quande son finii i loei con l'inauguraçion into meise de luggio. L'antitiatro o l’avvanta unna vista in sciô lago davei mäveggiosa, dæto ch'o l'à comme scenografia naturale o monte Baldo, l'isoa do Garda, a ròcca de Manerba e a penisoa de Sirmione. O l’accheugge tutte e stæ unna serie de spettacoli ch'o l'à portou in sciô parco i ciù grandi attoî italien, ''étoiles'' (primmo ballæn de unna compagnia de ballo clascico) comme [[Carla Fracci]] e [[Eleonora Abbagnato]], stelle da muxica internaçionale come [[Lou Reed]], [[Michael Bolton]], [[Patti Smith]], [[Ben Harper]] e [[Morrissey]]. Comme o vixitatô o monta ancon, o l’arriva a-a ciassetta Dalmata, ch'a piggia o nomme da-a statua da Vergine de [[Dalmaçia]] pòsta in çimma à l'asta çentrale. Intorno a-a ciassetta s'attreuva a ''prioria'', a casa-museo, o ''Schifamondo'', e tore di archivvi e o templietto da Vittöia con unna còpia de bronzo de l'avvoxâ [[Vittöia co-e ae de Brescia]] d'etæ clascica. === A tomba monumentale === In çimma ao Vittoiale gh'é a tomba monumentale di eröi, fæta dòppo a mòrte do D'Annunzio. O monumento o l'é inspirou a-e seportue da tradiçion etrusco-romaña, con trei çerci into marmao Botticino che representan e vittöie di Umei, di Artexen (inteiso possesô de unna arte, in senso clascico) e di Eröi studiæ pe erze spiritualmente o vixitatô, segondo i critëi da geometria sacra de religioin de mistëio. Into mezo à l'asccianatua de d’ato gh'é a seportua do D'Annunzio, con intorno e arche de dexe eröi e sordatti fiumani cäi a-o Vate: Guido Keller, Giuseppe Piffer, Ernesto Cabruna, Mario Asso, Italo Conci, Adriano Bacula, Antonio Locatelli, Luigi Siviero, Antonio Gottardo e Riccardo Gigante. Vexin a-a tomba gh'é l'''hangar'' donde o dòrme o MAS 96 ch'an addeuviou d'Annunzio, Luigi Rizzo e Costanzo Ciano inta scrigna de Buccari. Quande o Vate o l'ea ancon vivo, o MAS o l'ea ormezzou a-a darsena de Tore San Marco e o vegniva addeuviou da-o poeta pe escurscioin in scê ægue do lago de Garda. === A nave ''Puglia'' === [[Immaggine:Nave Puglia.jpg|miniatura|295x295px|A nave ''Puglia'' into parco do Vittoiale.]] Sotta a-a tomba gh'é a nave militare ''Puglia,'' regallâ a-o Vate da-a Mariña Militare into 1923. O traspòrto da nave fin a-o Vittoiale o l'é stæto ben ben difficoltoso: l'é stæto addeuviou, defæti, vinti vagoin ferroviari e tanti cammi militari pe portâ a proa da [[A Spèza|Spezza]] fin à Gardone Riviera. A proa, scimbolicamente vortâ verso o [[Mâ Adriatego|Mâ Adriatico]] e a [[Dalmaçia]], a l'é stæta apparâ con unna polena ch'a representa unna Vittöia fæta da-o scurtô Renato Brozzi. Into sottoscaffo da nave gh'é o museo de bòrdo con preçioxi modelli de nave da guæra da colleçion de [[Amedeo I de Spagna|Amedeo de Savoia, ducca d'Aòsta]]. Da-a nave ''Puglia'' se peu ammiâ a valladda picciña formâ da-i fossoei de l'<nowiki/>''Acquapazza'' (Æguamatta) e de l'''Acquasavia'' (Æguasavia) che dapeu s'uniscian into laghetto di balli à mòddo de violin. === I giardin === Da-a ciassetta Dalmata s'intra inti giardin. In sciâ manciña, a corte di Schiavoni a reciamma, inte forme, quello da casa de nascion do D'Annunzio à [[Pescâa|Pescara]]. D’in gio a-a corte gh'é o pòrtego do "Parente", ciammou coscì pe fâ önô a-o [[Michelangelo|Micheangeo Buonarroti]] (consciderou da-o d'Annunzio "parente", dæto che o Vate o se ghe sentiva vexin pe affinitæ e inzegno). A corte e o pòrtego, quande gh'ea o poeta, vegnivan sovente montæ con tappeti perscen, töe e atri mòbili pe creâ un pòsto d'incontro à l’averto donde d'Annunzio o reçeiveiva e o demoava i seu invitæ. Anando avanti inti giardin, passou un architrave de pria con unna Venere acefala e a scrita rossa ''Rosam cape, spinam cave'' (accheuggi a reusa, ma stanni attento a-a spiña), o vixitatô o l’arriva à un bòschetto de magnòlie con, into mezo, o parlamento de l’etæ de mezo (dito arengo). Sto chì o l'é o pòsto scimbolico donde d'Annunzio o l'arrecampava i fedeli fiumani pe de çeimònie. Un scranno erto, squæxi un tröno, e setti de pria fan o gio da-a colònna do zuamento; feua da-a cioenda de setti s'erzan dïsette colònne scimbolezanti e vintisette vittöie de guæra<ref>https://www.vittoriale.it/luoghi-del-vittoriale/parco/</ref>. A colònna ch'a representa a battaggia de Caporetto a l'é quella ciù scua e a pòrta in çimma unna urna con da tæra do Carso. A sola statua into ''arengo'' a l'é a Vittöia de bronzo de Napoleone Martinuzzi, coronâ de spiñe co-o mòtto ''Et haec spinas amat Victoria''. Anando zu verso o lago gh'é a limonaia con l'ammiadô e, ciù de sotta, a tomba da Renata, figgia do d'Annunzio. Dapeu, vexin à un gruppo de çipresci, o vixitatô o l’arriva a-o çemetëio di chen e a-i erboi da fruta. === E machine === Into vegio parchezzo da villa, gh'é un museo da machina ("A machina a l'é femina") ch'a preuva à testimoniâ l'amô do poeta pe-e automòbili, scimbolo pe eccellensa da modernitæ, da lestixe e do progresso. Gh'é drento trei di urtimi veicoli do d'Annunzio: a Fiat Tipo 4, l'Isotta Fraschini e l'Alfa Romeo "sciuscio de Satana"<ref>{{Çitta web|url=https://ruoteclassiche.quattroruote.it/lalfa-romeo-soffio-di-satana-di-dannunzio-torna-al-vittoriale/|tìtolo=L’Alfa Romeo “Soffio di Satana” di d’Annunzio torna al Vittoriale|outô=Andrea Zaliani|léngoa=IT|vìxita=2026-10-05}}</ref> (ediçion speçiale de l'Alfa Romeo 6c 2300).<ref>{{Çitta web|url=https://www.vittoriale.it/luoghi-del-vittoriale/museo-lautomobile-e-femmina/|tìtolo=Museo L’Automobile è femmina|outô=Fondazione Il Vittoriale degli Italiani}}</ref><gallery mode="packed" heights="150px"> File:Museo_L’Automobile_è_Femmina.jpg|alt=Il Museo «L’Automobile è Femmina» posto nell'antico parcheggio| O Museo "A machina a l'é femina" File:Isotta.jpg|alt=L'Isotta Fraschini Tipo 8B due porte, denominata dal poeta "Traù"| L'Isotta Fraschini Tipo 8B, ciammâ "Traù" da-o poeta. </gallery> == Villa ''Prioria'' == [[Immaggine:Vittoriale - panoramio (8).jpg|miniatura|Tempietto da Vittöia à l’intrâ da Villa Prioria.]] Appartegnua primma a-o critico d'arte alleman Henry Thode, a casa a l'é stæta accattâ into 1920 e battezzâ "''Villa Prioria''": saieiva à dî "casa do priô", apreuvo à unna scimbologia tipica di conventi e monestê ch'a s'attreuva torna inte tante parte do Vittoiale. L'anno apreuvo d'Annunzio o scrive a-a moggê Maria: {{Çitaçión|Ò attrovou chì in sciô [[Lago de Garda | Garda]] unna vegia villa appartegnua a-o mòrto dottô Thode. A l'é piña de belli libbri... O giardin o l'é doçe, co-i seu bersò e e seu terrasse in pendensa. E a luxe cada a me fa sospiâ verso quella de Romma. Arrestiò chì quarche meise, pe in sciâ fin concludde o Notturno.|Gabriele d'Annunzio|Ho trovato qui sul [[Lago de Garda | Garda]] una vecchia villa appartenuta al defunto dottor Thode. È piena di bei libri… Il giardino è dolce, con le sue pergole e le sue terrazze in declivio. E la luce calda mi fa sospirare verso quella di Roma. Rimarrò qui qualche mese, per licenziare finalmente il Notturno|lingua=ITA}} Defæti, l'intençion do poeta a l'ea de arrestâ à Gardone Riviera solo fin a-o compimento da scrittua do seu romanso "Notturno". In sciâ fin, però, a Villa Prioria a l'é vegnua a seu urtima e definitiva abitaçion.<ref name=":1">Fondazione Vittoriale degli Italiani, ''[https://www.vittoriale.it/luoghi-del-vittoriale/la-prioria/ La Prioria]'' in sce ''vittoriale.it.'' <small>URL consultou a-i 7 de ottobre do 2026.</small></ref> A facciâ do [[XVIII secolo]] a l'é stæta addobbâ, da-o 1923 a-o 1927, con stemmi e ciappe antighi che fan vegnî in cheu a facciâ do palaçio Pretorio de [[Aresso]]. O pòrtego o l'é decorou con doe Vittöie, attribuie a-o scurtô [[Jacopo Sansovino]], e in sciâ batteuia da pòrta, de d’ato à unna Vittöia in croxe, de bronzo, gh'é o mòtto ''Clausura, fin che s'apra - Silentium, fin che parli'' === Intrâ === [[Immaggine:Augusto Lozzia Ingresso al Vittoriale.jpg|miniatura|Intrâ a-o Vittoiale di Italien, euio in sce töa, pittô Augusto Lozzia (1938)]] Chì comensa un percorso d'iniçiaçion tramezo à presense scimboliche che arregòrdan o valô sacro da casa: o rastello indoou, i sette scæn, o setto corale, un pastorale e un beneitin, a colonnetta françescaña de pria de Assisi con in çimma un cavagno de ciumento con meigranæ, fruto ch'o Vate o l'à çernuo comme seu representaçion scimbolica, dæto ch'o l'indica abondansa e fertilitæ. Doe pòrte, con de d’ato doe lunette do pittô Angelo Landi che representan [[santa Ciæa]] e [[San Françesco|san Françesco de Assisi]], conduxan à doe anticamie despæge: uña reservâ a-e vixite offiçiæ (ò pe-i invitæ, dite "''indexideræ''"), l'atra pe-i amixi do poeta.<ref name=":1" /> === Stançia do ''mascheraio'' === Sta stançia chì a piggia sto nommiagio da-i versci de d’ato a-o spegio do camin, compòsti pe-a vixita a-o Vittoiale do [[Benito Mussolini|Mussolini]] into meise de mazzo do [[1925]]: {{Çitaçión|A-o vixitatô / Pòrti con ti o spegio de Narciso? / Sto chi o l'é veddro ciongiou, oh ''mascheraio''. / Arrangia e teu mascare a-a teu caa / ma pensa che t’ê veddro contra äsâ.|3=Al visitatore / Teco porti lo specchio di Narciso? / Questo è piombato vetro, o mascheraio. / Aggiusta le tue maschere al tuo viso / ma pensa che sei vetro contro acciaio.|lingua=ITA}} St'anticamia a faxeiva da salla d'atteisa pe-e vixite offiçiæ. Drento gh'é neuveçento volummi pöcassæ, che comprendan anche spartii muxicali e unna ricca colleçion de dischi, unna aradio e un giadischi. Atri oggetti da remarcâ includdan o lampadäio de veddro de [[Murano]] ch'o representa quattro còrni de l'abondansa, o cavallo de bronzo de Dario Elting, e carreghe de Giancarlo Maroni e dötrei vaxi in stilo [[Art déco|déco]] de Pietro Melandri<ref name=":1" />. Pâ che o Vate o l'agge fæto aspëtâ o Mussolini pe doe oe inte quella stançia. === Stançia da muxica === A stançia da muxica, unna grande salla de conçerti, a-o prinçipio a l'ea intitolâ a-o Gasparo da Salò, inventô do violin moderno, e a l'ea o pòsto donde, inte occaxoin speçiale, ghe sunnava o quartetto do Vittoiale. Pe megioâ l'acustica, e miage son fasciæ da di damaschi preçioxi in neigro e in argento, che representan bestie sarvæghe, sostegnui da ganci à mòddo de lira: sta chì a l'é unna referensa a-o mito de Òrfeo che, co-a muxica, o dòmma e bestie. E veddræ giane, che fan l'effetto de l'alabastro, arregòrdan quelle descrite inte primme pagine do seu romanso O Piaxei. Inta salla gh'é doî pianofòrti e atri instrumenti muxicali ascì. In scê miage gh'é dötræ pittue da colleçion Thode e e mascare funerarie do [[Ludwig van Beethoven]] e do [[Franz Liszt]]. A mobilia a mesccia insemme oggetti ''déco'' e oggetti do Levante, colònne romañe con in çimma sucche luxente e cavagni de fruti fæti de veddro de Murano, calchi de scurtue greghe in gesso, pelle de serpenti e ancon atre cöse che fan vedde o gusto particolâ do d'Annunzio, ch'o mesccia inte sta stançia tante tante cöse de differente etæ e proveniensa. === Stançia do mappamondo === A biblioteca primmäia da casa: chì o vixitatô o peu attrovâ i seimia libbri appartegnui a-o critico d'arte e vegio proprietäio da villa Herny Thode.<ref name=":2">[https://www.villegiardini.it/alla-scoperta-del-vittoriale-degli-italiani/ ''Alla scoperta del Vittoriale degli Italiani''], in sce ''villegiardini.it'' a-i 4 de ottobre do 2025. ''<small>URL consultou a-i 16 de ottobre do 2026.</small>''</ref> I atri libbri do d'Annunzio, 33 000 pöcassæ, son distribuii inte atre stançie da casa segondo unna sudivixon pe matëia stabilia da-o Vate co-o seu bibliotecäio Antonio Bruers.<ref>''[https://www.vittoriale.it/archivi-e-biblioteche/biblioteca-privata-gabriele-dannunzio/ Biblioteca privata di Gabriele D'Annunzio]'', in sce ''vittoriale.it''. <small>''URL consultou a-i 16 de ottobre do 2026.''</small></ref> A s'acciamma coscì pe-o gròsso mappamondo do [[XVIII secolo]] in sce unna töa into mezo da stançia. Gh'é anche, d’in gio a-o mappamondo, a mascara funeraria do [[Napolion Bonaparte]] e dötrei oggetti davei appartegnui a l'Impeatô into seu periodo d'exilio in sce l'isoa de Sant'Elena. De fronte, incangio, gh'é doî gessi che representan o busto do Micheangeo e o seu avvoxou "''tondo Pitti''". Tramezo a-i doî barcoin, pe finî, gh'é un òrgano american, che sunnava de spesso a Luisa Baccara, zovena pianista veneçiaña e compagna do Vate into periodo do Vittoiale.<ref name=":2" /> [[Immaggine:Zambracca tavolo.jpg|miniatura|A scrivania da ''Zambracca'', donde o d'Annunzio o l'é stæto attrovou mòrto into 1938.]] === ''Zambracca'' === Anticamia a-a stançia da letto e guardaröbe, a coscì dita ''Zambracca'' a l'é un di pòsti prinçipæ da ''Prioria'' atteiso che a seia do 1 de marso de un lontan [[1938]], pròpio inte sta camia chì, o Vate o l'é stæto attrovou mòrto assettou de fronte a-a scrivania.<ref name=":2" /> O nomme coioso da stançia o deriva da unna antiga poula provensâ ch'a scignifica "''dònna de servixo''". Derê a-a scrivania gh'é a speçiaia do d'Annunzio, conservâ ancon intatta. === Stançia da Leda === A camia da letto do d'Annunzio: o nomme o deriva da-o grande gesso de Leda, a regiña de Sparta ammâ da-o dio Zove ch'o se trasforma inte un çigno pe cortezzâla sensa inspaximâla, pòsto de d’ato a-o camin. A corpisce ancon o strafaläio gusto do d'Annunzio ch'o mesccia oggetti da tutte e parte do mondo inta mæxima stançia: da elefanti de çeramica e bronzi cineixi à tondi arabo-perscen e mòbili inspiræ da-o stilo do Levante. De d’ato a-a pòrta gh'é scrito ''Genio et voluptati'' (a-o genio e a-o piaxei) e de fronte, in sce unna ciappella, ''Per un dixir'' (pe un solo dexidëio). Da arente a-o letto gh'é unna còpia do ''Schiavo morente'' do Micheangeo co-i scianchi coverti da un drappo pòsto da-o Vate pe asconde e gambe tròppo curte respetto a-o busto. === Poggiölo de l'Apollino === Azzonto da-o Maroni a-a struttua originäia da villa pe dâ assosto da-a luxe do sô a-a stançia da Leda. O vegniva deuviou comme saletta da lettua, con vista in scî giardin do Vittoiale che chiñan in sciô lago. O nomme o deriva da-o ''kouros'' (antighe scurtue greghe) decorou da-o Vate con euggi bleuçê, un perizöma e un fascio de spighi indoæ, scimbolo de abondansa. A stançia a l'é addobbâ con reproduçioin de famoxi retræti italien do [[Renascimento|Rinascimento]], animæ de porçellaña, tappeti e vaxi perscen. In sce un töin doe föto: da moæ e da Eleonora Duse. === Bagno bleu === Un bagno ch'o l’accheugge unna colleçion de ciù de 600 oggetti che zeugan co-o bleu e co-o verde: i doî coî prinçipæ da stançia. In sciâ soffita se leze ''Ottima è l'acqua'' (l'ægua a l'é milia), comme dito da-o poeta [[Pindaro]], e in sce miage gh'é unna reproduçion di nui da [[Cappélla Sistinn-a|Cappella Sistiña]], insemme à unna ricca colleçion de ciappelle persciañe. === Stançia do lepröso === Conçepia da-o Vate comme un sacraio particolâ, ò pòsto privou de meditaçion, a stançia do lepröso a l'é uña de ciù representative do seu pensceo inta fase finale da seu vitta.<ref name=":1" /> A l'é stæta anche a stançia donde l'é stæto pòsto o còrpo do d'Annunzio inta neutte do 1 de marso do 1938 pe-a veggia funebre particolâ. Pelle de dante a creuve e miage, e in sciâ soffita se vedde i scimboli do martirio de Gexù con, into mezo, figue diviñe de sante che o poeta o dixe se son presentæ à lê in seunno pe invitâlo à abbandonâ i piaxei do mondo. O letto, streito comme unna cascia da mòrto ma fæto à mòddo de chiña, o l’unisce i conçetti de nascion e de mòrte: o vegniva donca acciammou, da-o Vate, o letto de doe etæ. Inte sta stançia chì o d'Annunzio o s'arretiava in meditaçion pe-i anniversäi da mòrte da moæ Luisa, da Eleonora Duse e di amixi. <ref name=":1" /> === Corridô da Via Crucis === O nomme o deriva da unna serie de ciappe de rammo che contan e staçioin da Via Crucis. In sce miage se leze ''Pax et bonum - malum et pax'' ("paxe e ben", saluo françescan, e "mâ e paxe", azzonta ideâ da-o poeta), e in sciô canto gh'é unna còpia de un ''Piagnone'', un fratte cianzente da tomba do Philippe Pot, à Parì. [[Immaggine:Sala delle Reliquie.jpg|miniatura|A salla de reliquie, co-a piramide de divinitæ e o bassorilievo do lion de san Marco regallou da Zena.]] === Salla de reliquie === Da pe o corridô da Via Crucis s'intra inta salla de reliquie, donde o poeta o desvella a seu idea do sacro e di sette viçi capitali. <ref name=":1" /> Gh'é drento unna piramide de divinitæ do Levante con, in çimma, una serie de santi e martiri crestien e a scrita: "''Tutti gli idoli adombrano il Dio vivo / Tutte le fedi attestan l'uomo eterno''" (Tutte e divinitæ inombran o Dio vivo / tutte e fede attestan l'òmmo eterno). L'è unna reliquia ascì, oscia scimbolo sacro, o volante rotto do motoscaffo do sir Henry Segrave, mòrto into 1930 inta tentativa de rompî o ''record'' de lestixe. Pe-o Vate, sto volante chì o representa "a religion do reisego", saieiva à dî a tentativa de l'òmmo de scompassâ i limiti impòstighe da-a natua. In sciâ soffita gh'é o confaon rosso, co-e sette stelle do Caro, da [[Regensa do Carnaro]]: o stato revoluçionaio fondou à [[Sciumme (Fiume)|Sciumme]] da-o poeta. In sce miage, incangio, un bassorilievo do lion de san Marco, presente da çittæ de [[Zena]] a-o d'Annunzio, e un grande arasso co-a scrita: "''Cinque le dita, cinque le peccata''" (çinque e die, çinque i peccoei), da-i sette peccoei capitali o poeta o lasciava a luxuria e l'avariçia feua. === Stançia do lillin === Studio-biblioteca ch'o l’accheugge unna colleçion de træmia libbri de stöia e lettiatua italiaña pöcassæ. Gh'é inta sta stançia un ''armonium'' ascì (un tipo de òrgano), ch'a Luisa Baccara a sunnava sovente pe-o Vate.<ref name=":1" /> O nomme o deriva da-e decoraçioin fæte da-o Guido Marussig, representante ramme d'oivo e ciù lillin scioii. [[Immaggine:Oratorio Dalmata.jpg|miniatura|Ötöio dalmata.]] === Ötöio dalmata === A stançia ciù representativa di temi da meditaçion e do serrâse in oraçion, sta chì a l'ea a salla d'atteisa pe-e vixite gradie: oscia pe-i amixi do Vate, a-o conträio da stançia do ''mascheraio'' pe-e vixite offiçiæ. Da arente a-o camin, unna colònnetta romaña a l’arreze un lion originaio da-a çittæ de [[Arbe (Croaçia)|Arbe]], inta [[Dalmaçia]]. In scê miage, imagine religiose de tutte e meñe e unna grande pittua de Giòbbe. Into mezo da stançia gh'é unna serie de oggetti pe-a messa de grande valô scimbolico e, into mezo da soffita, gh'é appeisa l'elice de l'idròplan addeuviou da l'aviatô italian Francesco De Pinedo e da-o mecanico Ernesto Campanelli pe compî un xeuo à tappe de 55 000 chillòmetri tra [[Sesto Calende]], [[Calcutta]], [[Melbourne]], [[Tòkyo]] e [[Romma]] into 1925.<ref>[https://www.rainews.it/tgr/sardegna/articoli/2026/06/il-grande-volo-il-docufilm-sullidrovolante-tra-calcutta-melbourne-tokyo-7ed6770b-4d98-40f1-bb4d-940b4b39bfff.html ''Il grande volo, il docufilm sull'idrovolante tra Calcutta, Melbourne, Tokyo''] in sce ''rainews.it'' a-i 26 de zugno do 2026. <small>URL consultou a-i 20 de ottobre do 2026.</small></ref> === Töa do manchetto === === Louëio === === Corridô do laberinto === === Salla da Cheli === == Schifamondo == [[Immaggine:Vittoriale biplano-Ansaldo-SVA.jpg|miniatura|L'Ansaldo S.V.A. do xeuo in sce Vienna.]] O "''Schifamondo''" (Refua-mondo) o l'é o palaçio ch'o doveiva vegnî à ëse a neuva rescidensa do poeta, ma o no l'ea ancon terminou a-o momento da seu mòrte (01/03/1938). O nomme, inspirou da un testo de Guittone d'Arezzo e da-a rescidensa do rinascimento "Palaçio ''Schifanoia''" (Refua-Ascidio) di Este de Ferrara, o l'é un manifesto do dexidëio d'isoamento do poeta. L'architetto o l'é stæto o mæximo [[Giancarlo Maroni]], ch'o voeiva arregordâ o drento de un barco: barcoin a òblò, ''boiserie'' de legno, corridoî erti e streiti e un studio do tutto pægio a-o ponte de commando de unna nave, con addobbi ''déco''. Into ''Schifamondo'' ancheu gh'é o museo d'Annunzio eröe, ch'o comprende l'auditorium ascì, addeuviou pe convëgni e manifestaçioin graçie a-a seu platea pe duxento persoñe. Appeiso a-a cupoa gh'é l'aereo Ansaldo S.V.A. addeuviou da o D'Annunzio pe l'avvoxou xeuo fæto in sce Vienna o 9 d'agosto do 1918<ref>http://www.ilfrontedelcielo.it/files_4/45_vienna.htm</ref> == Nòtte == <references /> == Atri progetti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Architetûe de l'Itàlia]] [[Categorîa:Vôxe no biografiche con còdici de contròllo de outoritæ]] [[Categorîa:Vôxe con còdice GND]] [[Categorîa:Vôxe con còdice VIAF]] [[Categorîa:P856 lètta da Wikidata]] [[Categorîa:Pàgine con de traduçioìn no revixonæ]] n8udq38v4001s5f25t5vt04m32pm3te 274932 274886 2026-10-21T11:04:29Z S1880C 20449 /* Töa do manchetto */ 274932 wikitext text/x-wiki {{Grafia unitäia}} [[Immaggine:Vittoriale il complesso monumentale.jpg|miniatura|Vittoiale di Italien]] O '''Vittoiale di Italien''' (in [[Léngoa italiànn-a|italian]] ''Vittoriale degli Italiani'') o l'é un insemme de ciù palaçi, stradde, ciasse, giardin e rianelli naturali e artifiçiali, con un anfitiatro à l’averto, fæto construe da-o [[1921]] a-o [[1938]] à Gardone Riviera (provinsa de [[Bréscia|Brescia]]) da-o poeta e romansê italian [[Gabriele d'Annunzio]], in sciâ riva do [[lago de Garda]]. Gh'é assotterrou o mæximo d'Annunzio, ch'o n'aveiva assegnou o progetto à l'architetto [[Giancarlo Maroni]], coscì che o pòsto o representesse a memöia da "''vita inimitabile''" do poeta-sordatto e de impreise di sordatti italien inta [[Primma Goæra Mondiâ|primma guæra mondiale]]. De spesso a poula "Vittoiale" a l'é addeuviâ pe parlâ solo de l'abitaçion do Vate che, però, a s'acciamma "Prioria". A-a giornâ d’ancheu, o Vittoiale o l'é un monumento averto a-o pubrico e vixitou tutti i anni da miggiæa de persoñe.<ref>{{Çitta web|url=https://www.gardapost.it/2016/01/11/vittoriale-oltre-212mila-visitatori-nel-2015/|tìtolo=Vittoriale, oltre 212mila visitatori nel 2015|dæta=11 zenâ 2016|vìxita=2023-01-06|léngoa=IT}}</ref> == O parco == [[File:Vittoriale,_l'ingresso_a_doppio_arco.jpg|miniatura| Vittoiale di Italien, intrâ à doggio erco]] O Vittoiale, ch'o s'attreuva in scê colliñe de Gardone Riviera con vista in sciô lago, o l'é grande neuve ettari pöcassæ. O vixitatô o l'é reçevuo da l'intrâ monumentale fæta da unna cobbia de erchi con, into mezo, unna fontaña ch'a çitta o ''Libbro Segretto'' (urtima euvia do D'Annunzio):{{Çitaçión|Drento da sto treggio gio de miage, donde traduto o l'é za in prie vive quello libbro religioso che mi ò pensou prepòsto a-i riti da patria e di vinçitoî latin acciammou O Vittoiale.|3=Dentro da questa triplice cerchia di mura, ove tradotto è già in pietre vive quel libro religioso ch'io mi pensai preposto ai riti della patria e dei vincitori latini chiamato Il Vittoriale.|Gabriele d'Annunzio|lingua=ITA}} In çimma a-a fontaña gh'é unna cobbia de còrni de l'abondansa e un timpano co-o famoso mòtto dannunziano "Mi ò quello ch'ò regallou" (''Io ho quel che ho donato''). Da-e arcæ de l'intrâ o percorso o se dividde inte doe stradde: a primma a monta verso a ''prioria'', a casa-museo do poeta, e dapeu verso a nave militare ''Puglia'' e a tomba monumentale di eröi; a segonda incangio a chiña verso i giardin e o parlamento de l’etæ de mezo (dito ''arengo''), e dapeu, passando da pe unna serie de fasce che van zu verso o lago, a porta a-i erboi da fruta (con limoin, brigne, peie, meie, bricòcali, perseghi, amandoe, cacchi e meigranæ).<ref>{{Çitta web|url=https://web.vittoriale.it/wp-content/uploads/2016/12/FRUTTETO-1.pdf|tìtolo=Vittoriale degli Italiani, Il Giardino delle Esperidi|léngoa=IT|vìxita=2026-10-05}}</ref> [[File:Vittoriale_degli_Italiani,_il_teatro.jpg|miniatura| Vittoiale di Italien, l'anfitiatro à l’averto]] Piggiando a stradda verso a ''prioria'', o vixitatô o s'intoppa con l'asta do [[Piave]] co-a scurtua da Vittöia in cadeñe do scurtô Arrigo Minerbi. In sciâ manciña gh'é o ''Parlaggio'', l'anfitiatro à l’averto progettou da-o Maroni da-o 1931 a-o 1938 e lasciou incompleto into 1953. Inspirou a-i tiatri antighi, sorviatutto a quello de [[Pompei]], l'anfitiatro o doveiva avei [[marmao rosso de Veroña]] pe crovî i materiali sgreuzzi da "modernitæ", comme o ciumento, addeuviæ pe-a platea e pe-e scainæ. A struttua a l'é stæta lasciâ incompleta apreuvo a-a farta de fondi, fin a-o 2020 quande son finii i loei con l'inauguraçion into meise de luggio. L'antitiatro o l’avvanta unna vista in sciô lago davei mäveggiosa, dæto ch'o l'à comme scenografia naturale o monte Baldo, l'isoa do Garda, a ròcca de Manerba e a penisoa de Sirmione. O l’accheugge tutte e stæ unna serie de spettacoli ch'o l'à portou in sciô parco i ciù grandi attoî italien, ''étoiles'' (primmo ballæn de unna compagnia de ballo clascico) comme [[Carla Fracci]] e [[Eleonora Abbagnato]], stelle da muxica internaçionale come [[Lou Reed]], [[Michael Bolton]], [[Patti Smith]], [[Ben Harper]] e [[Morrissey]]. Comme o vixitatô o monta ancon, o l’arriva a-a ciassetta Dalmata, ch'a piggia o nomme da-a statua da Vergine de [[Dalmaçia]] pòsta in çimma à l'asta çentrale. Intorno a-a ciassetta s'attreuva a ''prioria'', a casa-museo, o ''Schifamondo'', e tore di archivvi e o templietto da Vittöia con unna còpia de bronzo de l'avvoxâ [[Vittöia co-e ae de Brescia]] d'etæ clascica. === A tomba monumentale === In çimma ao Vittoiale gh'é a tomba monumentale di eröi, fæta dòppo a mòrte do D'Annunzio. O monumento o l'é inspirou a-e seportue da tradiçion etrusco-romaña, con trei çerci into marmao Botticino che representan e vittöie di Umei, di Artexen (inteiso possesô de unna arte, in senso clascico) e di Eröi studiæ pe erze spiritualmente o vixitatô, segondo i critëi da geometria sacra de religioin de mistëio. Into mezo à l'asccianatua de d’ato gh'é a seportua do D'Annunzio, con intorno e arche de dexe eröi e sordatti fiumani cäi a-o Vate: Guido Keller, Giuseppe Piffer, Ernesto Cabruna, Mario Asso, Italo Conci, Adriano Bacula, Antonio Locatelli, Luigi Siviero, Antonio Gottardo e Riccardo Gigante. Vexin a-a tomba gh'é l'''hangar'' donde o dòrme o MAS 96 ch'an addeuviou d'Annunzio, Luigi Rizzo e Costanzo Ciano inta scrigna de Buccari. Quande o Vate o l'ea ancon vivo, o MAS o l'ea ormezzou a-a darsena de Tore San Marco e o vegniva addeuviou da-o poeta pe escurscioin in scê ægue do lago de Garda. === A nave ''Puglia'' === [[Immaggine:Nave Puglia.jpg|miniatura|295x295px|A nave ''Puglia'' into parco do Vittoiale.]] Sotta a-a tomba gh'é a nave militare ''Puglia,'' regallâ a-o Vate da-a Mariña Militare into 1923. O traspòrto da nave fin a-o Vittoiale o l'é stæto ben ben difficoltoso: l'é stæto addeuviou, defæti, vinti vagoin ferroviari e tanti cammi militari pe portâ a proa da [[A Spèza|Spezza]] fin à Gardone Riviera. A proa, scimbolicamente vortâ verso o [[Mâ Adriatego|Mâ Adriatico]] e a [[Dalmaçia]], a l'é stæta apparâ con unna polena ch'a representa unna Vittöia fæta da-o scurtô Renato Brozzi. Into sottoscaffo da nave gh'é o museo de bòrdo con preçioxi modelli de nave da guæra da colleçion de [[Amedeo I de Spagna|Amedeo de Savoia, ducca d'Aòsta]]. Da-a nave ''Puglia'' se peu ammiâ a valladda picciña formâ da-i fossoei de l'<nowiki/>''Acquapazza'' (Æguamatta) e de l'''Acquasavia'' (Æguasavia) che dapeu s'uniscian into laghetto di balli à mòddo de violin. === I giardin === Da-a ciassetta Dalmata s'intra inti giardin. In sciâ manciña, a corte di Schiavoni a reciamma, inte forme, quello da casa de nascion do D'Annunzio à [[Pescâa|Pescara]]. D’in gio a-a corte gh'é o pòrtego do "Parente", ciammou coscì pe fâ önô a-o [[Michelangelo|Micheangeo Buonarroti]] (consciderou da-o d'Annunzio "parente", dæto che o Vate o se ghe sentiva vexin pe affinitæ e inzegno). A corte e o pòrtego, quande gh'ea o poeta, vegnivan sovente montæ con tappeti perscen, töe e atri mòbili pe creâ un pòsto d'incontro à l’averto donde d'Annunzio o reçeiveiva e o demoava i seu invitæ. Anando avanti inti giardin, passou un architrave de pria con unna Venere acefala e a scrita rossa ''Rosam cape, spinam cave'' (accheuggi a reusa, ma stanni attento a-a spiña), o vixitatô o l’arriva à un bòschetto de magnòlie con, into mezo, o parlamento de l’etæ de mezo (dito arengo). Sto chì o l'é o pòsto scimbolico donde d'Annunzio o l'arrecampava i fedeli fiumani pe de çeimònie. Un scranno erto, squæxi un tröno, e setti de pria fan o gio da-a colònna do zuamento; feua da-a cioenda de setti s'erzan dïsette colònne scimbolezanti e vintisette vittöie de guæra<ref>https://www.vittoriale.it/luoghi-del-vittoriale/parco/</ref>. A colònna ch'a representa a battaggia de Caporetto a l'é quella ciù scua e a pòrta in çimma unna urna con da tæra do Carso. A sola statua into ''arengo'' a l'é a Vittöia de bronzo de Napoleone Martinuzzi, coronâ de spiñe co-o mòtto ''Et haec spinas amat Victoria''. Anando zu verso o lago gh'é a limonaia con l'ammiadô e, ciù de sotta, a tomba da Renata, figgia do d'Annunzio. Dapeu, vexin à un gruppo de çipresci, o vixitatô o l’arriva a-o çemetëio di chen e a-i erboi da fruta. === E machine === Into vegio parchezzo da villa, gh'é un museo da machina ("A machina a l'é femina") ch'a preuva à testimoniâ l'amô do poeta pe-e automòbili, scimbolo pe eccellensa da modernitæ, da lestixe e do progresso. Gh'é drento trei di urtimi veicoli do d'Annunzio: a Fiat Tipo 4, l'Isotta Fraschini e l'Alfa Romeo "sciuscio de Satana"<ref>{{Çitta web|url=https://ruoteclassiche.quattroruote.it/lalfa-romeo-soffio-di-satana-di-dannunzio-torna-al-vittoriale/|tìtolo=L’Alfa Romeo “Soffio di Satana” di d’Annunzio torna al Vittoriale|outô=Andrea Zaliani|léngoa=IT|vìxita=2026-10-05}}</ref> (ediçion speçiale de l'Alfa Romeo 6c 2300).<ref>{{Çitta web|url=https://www.vittoriale.it/luoghi-del-vittoriale/museo-lautomobile-e-femmina/|tìtolo=Museo L’Automobile è femmina|outô=Fondazione Il Vittoriale degli Italiani}}</ref><gallery mode="packed" heights="150px"> File:Museo_L’Automobile_è_Femmina.jpg|alt=Il Museo «L’Automobile è Femmina» posto nell'antico parcheggio| O Museo "A machina a l'é femina" File:Isotta.jpg|alt=L'Isotta Fraschini Tipo 8B due porte, denominata dal poeta "Traù"| L'Isotta Fraschini Tipo 8B, ciammâ "Traù" da-o poeta. </gallery> == Villa ''Prioria'' == [[Immaggine:Vittoriale - panoramio (8).jpg|miniatura|Tempietto da Vittöia à l’intrâ da Villa Prioria.]] Appartegnua primma a-o critico d'arte alleman Henry Thode, a casa a l'é stæta accattâ into 1920 e battezzâ "''Villa Prioria''": saieiva à dî "casa do priô", apreuvo à unna scimbologia tipica di conventi e monestê ch'a s'attreuva torna inte tante parte do Vittoiale. L'anno apreuvo d'Annunzio o scrive a-a moggê Maria: {{Çitaçión|Ò attrovou chì in sciô [[Lago de Garda | Garda]] unna vegia villa appartegnua a-o mòrto dottô Thode. A l'é piña de belli libbri... O giardin o l'é doçe, co-i seu bersò e e seu terrasse in pendensa. E a luxe cada a me fa sospiâ verso quella de Romma. Arrestiò chì quarche meise, pe in sciâ fin concludde o Notturno.|Gabriele d'Annunzio|Ho trovato qui sul [[Lago de Garda | Garda]] una vecchia villa appartenuta al defunto dottor Thode. È piena di bei libri… Il giardino è dolce, con le sue pergole e le sue terrazze in declivio. E la luce calda mi fa sospirare verso quella di Roma. Rimarrò qui qualche mese, per licenziare finalmente il Notturno|lingua=ITA}} Defæti, l'intençion do poeta a l'ea de arrestâ à Gardone Riviera solo fin a-o compimento da scrittua do seu romanso "Notturno". In sciâ fin, però, a Villa Prioria a l'é vegnua a seu urtima e definitiva abitaçion.<ref name=":1">Fondazione Vittoriale degli Italiani, ''[https://www.vittoriale.it/luoghi-del-vittoriale/la-prioria/ La Prioria]'' in sce ''vittoriale.it.'' <small>URL consultou a-i 7 de ottobre do 2026.</small></ref> A facciâ do [[XVIII secolo]] a l'é stæta addobbâ, da-o 1923 a-o 1927, con stemmi e ciappe antighi che fan vegnî in cheu a facciâ do palaçio Pretorio de [[Aresso]]. O pòrtego o l'é decorou con doe Vittöie, attribuie a-o scurtô [[Jacopo Sansovino]], e in sciâ batteuia da pòrta, de d’ato à unna Vittöia in croxe, de bronzo, gh'é o mòtto ''Clausura, fin che s'apra - Silentium, fin che parli'' === Intrâ === [[Immaggine:Augusto Lozzia Ingresso al Vittoriale.jpg|miniatura|Intrâ a-o Vittoiale di Italien, euio in sce töa, pittô Augusto Lozzia (1938)]] Chì comensa un percorso d'iniçiaçion tramezo à presense scimboliche che arregòrdan o valô sacro da casa: o rastello indoou, i sette scæn, o setto corale, un pastorale e un beneitin, a colonnetta françescaña de pria de Assisi con in çimma un cavagno de ciumento con meigranæ, fruto ch'o Vate o l'à çernuo comme seu representaçion scimbolica, dæto ch'o l'indica abondansa e fertilitæ. Doe pòrte, con de d’ato doe lunette do pittô Angelo Landi che representan [[santa Ciæa]] e [[San Françesco|san Françesco de Assisi]], conduxan à doe anticamie despæge: uña reservâ a-e vixite offiçiæ (ò pe-i invitæ, dite "''indexideræ''"), l'atra pe-i amixi do poeta.<ref name=":1" /> === Stançia do ''mascheraio'' === Sta stançia chì a piggia sto nommiagio da-i versci de d’ato a-o spegio do camin, compòsti pe-a vixita a-o Vittoiale do [[Benito Mussolini|Mussolini]] into meise de mazzo do [[1925]]: {{Çitaçión|A-o vixitatô / Pòrti con ti o spegio de Narciso? / Sto chi o l'é veddro ciongiou, oh ''mascheraio''. / Arrangia e teu mascare a-a teu caa / ma pensa che t’ê veddro contra äsâ.|3=Al visitatore / Teco porti lo specchio di Narciso? / Questo è piombato vetro, o mascheraio. / Aggiusta le tue maschere al tuo viso / ma pensa che sei vetro contro acciaio.|lingua=ITA}} St'anticamia a faxeiva da salla d'atteisa pe-e vixite offiçiæ. Drento gh'é neuveçento volummi pöcassæ, che comprendan anche spartii muxicali e unna ricca colleçion de dischi, unna aradio e un giadischi. Atri oggetti da remarcâ includdan o lampadäio de veddro de [[Murano]] ch'o representa quattro còrni de l'abondansa, o cavallo de bronzo de Dario Elting, e carreghe de Giancarlo Maroni e dötrei vaxi in stilo [[Art déco|déco]] de Pietro Melandri<ref name=":1" />. Pâ che o Vate o l'agge fæto aspëtâ o Mussolini pe doe oe inte quella stançia. === Stançia da muxica === A stançia da muxica, unna grande salla de conçerti, a-o prinçipio a l'ea intitolâ a-o Gasparo da Salò, inventô do violin moderno, e a l'ea o pòsto donde, inte occaxoin speçiale, ghe sunnava o quartetto do Vittoiale. Pe megioâ l'acustica, e miage son fasciæ da di damaschi preçioxi in neigro e in argento, che representan bestie sarvæghe, sostegnui da ganci à mòddo de lira: sta chì a l'é unna referensa a-o mito de Òrfeo che, co-a muxica, o dòmma e bestie. E veddræ giane, che fan l'effetto de l'alabastro, arregòrdan quelle descrite inte primme pagine do seu romanso O Piaxei. Inta salla gh'é doî pianofòrti e atri instrumenti muxicali ascì. In scê miage gh'é dötræ pittue da colleçion Thode e e mascare funerarie do [[Ludwig van Beethoven]] e do [[Franz Liszt]]. A mobilia a mesccia insemme oggetti ''déco'' e oggetti do Levante, colònne romañe con in çimma sucche luxente e cavagni de fruti fæti de veddro de Murano, calchi de scurtue greghe in gesso, pelle de serpenti e ancon atre cöse che fan vedde o gusto particolâ do d'Annunzio, ch'o mesccia inte sta stançia tante tante cöse de differente etæ e proveniensa. === Stançia do mappamondo === A biblioteca primmäia da casa: chì o vixitatô o peu attrovâ i seimia libbri appartegnui a-o critico d'arte e vegio proprietäio da villa Herny Thode.<ref name=":2">[https://www.villegiardini.it/alla-scoperta-del-vittoriale-degli-italiani/ ''Alla scoperta del Vittoriale degli Italiani''], in sce ''villegiardini.it'' a-i 4 de ottobre do 2025. ''<small>URL consultou a-i 16 de ottobre do 2026.</small>''</ref> I atri libbri do d'Annunzio, 33 000 pöcassæ, son distribuii inte atre stançie da casa segondo unna sudivixon pe matëia stabilia da-o Vate co-o seu bibliotecäio Antonio Bruers.<ref>''[https://www.vittoriale.it/archivi-e-biblioteche/biblioteca-privata-gabriele-dannunzio/ Biblioteca privata di Gabriele D'Annunzio]'', in sce ''vittoriale.it''. <small>''URL consultou a-i 16 de ottobre do 2026.''</small></ref> A s'acciamma coscì pe-o gròsso mappamondo do [[XVIII secolo]] in sce unna töa into mezo da stançia. Gh'é anche, d’in gio a-o mappamondo, a mascara funeraria do [[Napolion Bonaparte]] e dötrei oggetti davei appartegnui a l'Impeatô into seu periodo d'exilio in sce l'isoa de Sant'Elena. De fronte, incangio, gh'é doî gessi che representan o busto do Micheangeo e o seu avvoxou "''tondo Pitti''". Tramezo a-i doî barcoin, pe finî, gh'é un òrgano american, che sunnava de spesso a Luisa Baccara, zovena pianista veneçiaña e compagna do Vate into periodo do Vittoiale.<ref name=":2" /> [[Immaggine:Zambracca tavolo.jpg|miniatura|A scrivania da ''Zambracca'', donde o d'Annunzio o l'é stæto attrovou mòrto into 1938.]] === ''Zambracca'' === Anticamia a-a stançia da letto e guardaröbe, a coscì dita ''Zambracca'' a l'é un di pòsti prinçipæ da ''Prioria'' atteiso che a seia do 1 de marso de un lontan [[1938]], pròpio inte sta camia chì, o Vate o l'é stæto attrovou mòrto assettou de fronte a-a scrivania.<ref name=":2" /> O nomme coioso da stançia o deriva da unna antiga poula provensâ ch'a scignifica "''dònna de servixo''". Derê a-a scrivania gh'é a speçiaia do d'Annunzio, conservâ ancon intatta. === Stançia da Leda === A camia da letto do d'Annunzio: o nomme o deriva da-o grande gesso de Leda, a regiña de Sparta ammâ da-o dio Zove ch'o se trasforma inte un çigno pe cortezzâla sensa inspaximâla, pòsto de d’ato a-o camin. A corpisce ancon o strafaläio gusto do d'Annunzio ch'o mesccia oggetti da tutte e parte do mondo inta mæxima stançia: da elefanti de çeramica e bronzi cineixi à tondi arabo-perscen e mòbili inspiræ da-o stilo do Levante. De d’ato a-a pòrta gh'é scrito ''Genio et voluptati'' (a-o genio e a-o piaxei) e de fronte, in sce unna ciappella, ''Per un dixir'' (pe un solo dexidëio). Da arente a-o letto gh'é unna còpia do ''Schiavo morente'' do Micheangeo co-i scianchi coverti da un drappo pòsto da-o Vate pe asconde e gambe tròppo curte respetto a-o busto. === Poggiölo de l'Apollino === Azzonto da-o Maroni a-a struttua originäia da villa pe dâ assosto da-a luxe do sô a-a stançia da Leda. O vegniva deuviou comme saletta da lettua, con vista in scî giardin do Vittoiale che chiñan in sciô lago. O nomme o deriva da-o ''kouros'' (antighe scurtue greghe) decorou da-o Vate con euggi bleuçê, un perizöma e un fascio de spighi indoæ, scimbolo de abondansa. A stançia a l'é addobbâ con reproduçioin de famoxi retræti italien do [[Renascimento|Rinascimento]], animæ de porçellaña, tappeti e vaxi perscen. In sce un töin doe föto: da moæ e da Eleonora Duse. === Bagno bleu === Un bagno ch'o l’accheugge unna colleçion de ciù de 600 oggetti che zeugan co-o bleu e co-o verde: i doî coî prinçipæ da stançia. In sciâ soffita se leze ''Ottima è l'acqua'' (l'ægua a l'é milia), comme dito da-o poeta [[Pindaro]], e in sce miage gh'é unna reproduçion di nui da [[Cappélla Sistinn-a|Cappella Sistiña]], insemme à unna ricca colleçion de ciappelle persciañe. === Stançia do lepröso === Conçepia da-o Vate comme un sacraio particolâ, ò pòsto privou de meditaçion, a stançia do lepröso a l'é uña de ciù representative do seu pensceo inta fase finale da seu vitta.<ref name=":1" /> A l'é stæta anche a stançia donde l'é stæto pòsto o còrpo do d'Annunzio inta neutte do 1 de marso do 1938 pe-a veggia funebre particolâ. Pelle de dante a creuve e miage, e in sciâ soffita se vedde i scimboli do martirio de Gexù con, into mezo, figue diviñe de sante che o poeta o dixe se son presentæ à lê in seunno pe invitâlo à abbandonâ i piaxei do mondo. O letto, streito comme unna cascia da mòrto ma fæto à mòddo de chiña, o l’unisce i conçetti de nascion e de mòrte: o vegniva donca acciammou, da-o Vate, o letto de doe etæ. Inte sta stançia chì o d'Annunzio o s'arretiava in meditaçion pe-i anniversäi da mòrte da moæ Luisa, da Eleonora Duse e di amixi. <ref name=":1" /> === Corridô da Via Crucis === O nomme o deriva da unna serie de ciappe de rammo che contan e staçioin da Via Crucis. In sce miage se leze ''Pax et bonum - malum et pax'' ("paxe e ben", saluo françescan, e "mâ e paxe", azzonta ideâ da-o poeta), e in sciô canto gh'é unna còpia de un ''Piagnone'', un fratte cianzente da tomba do Philippe Pot, à Parì. [[Immaggine:Sala delle Reliquie.jpg|miniatura|A salla de reliquie, co-a piramide de divinitæ e o bassorilievo do lion de san Marco regallou da Zena.]] === Salla de reliquie === Da pe o corridô da Via Crucis s'intra inta salla de reliquie, donde o poeta o desvella a seu idea do sacro e di sette viçi capitali. <ref name=":1" /> Gh'é drento unna piramide de divinitæ do Levante con, in çimma, una serie de santi e martiri crestien e a scrita: "''Tutti gli idoli adombrano il Dio vivo / Tutte le fedi attestan l'uomo eterno''" (Tutte e divinitæ inombran o Dio vivo / tutte e fede attestan l'òmmo eterno). L'è unna reliquia ascì, oscia scimbolo sacro, o volante rotto do motoscaffo do sir Henry Segrave, mòrto into 1930 inta tentativa de rompî o ''record'' de lestixe. Pe-o Vate, sto volante chì o representa "a religion do reisego", saieiva à dî a tentativa de l'òmmo de scompassâ i limiti impòstighe da-a natua. In sciâ soffita gh'é o confaon rosso, co-e sette stelle do Caro, da [[Regensa do Carnaro]]: o stato revoluçionaio fondou à [[Sciumme (Fiume)|Sciumme]] da-o poeta. In sce miage, incangio, un bassorilievo do lion de san Marco, presente da çittæ de [[Zena]] a-o d'Annunzio, e un grande arasso co-a scrita: "''Cinque le dita, cinque le peccata''" (çinque e die, çinque i peccoei), da-i sette peccoei capitali o poeta o lasciava a luxuria e l'avariçia feua. === Stançia do lillin === Studio-biblioteca ch'o l’accheugge unna colleçion de træmia libbri de stöia e lettiatua italiaña pöcassæ. Gh'é inta sta stançia un ''armonium'' ascì (un tipo de òrgano), ch'a Luisa Baccara a sunnava sovente pe-o Vate.<ref name=":1" /> O nomme o deriva da-e decoraçioin fæte da-o Guido Marussig, representante ramme d'oivo e ciù lillin scioii. [[Immaggine:Oratorio Dalmata.jpg|miniatura|Ötöio dalmata.]] === Ötöio dalmata === A stançia ciù representativa di temi da meditaçion e do serrâse in oraçion, sta chì a l'ea a salla d'atteisa pe-e vixite gradie: oscia pe-i amixi do Vate, a-o conträio da stançia do ''mascheraio'' pe-e vixite offiçiæ. Da arente a-o camin, unna colònnetta romaña a l’arreze un lion originaio da-a çittæ de [[Arbe (Croaçia)|Arbe]], inta [[Dalmaçia]]. In scê miage, imagine religiose de tutte e meñe e unna grande pittua de Giòbbe. Into mezo da stançia gh'é unna serie de oggetti pe-a messa de grande valô scimbolico e, into mezo da soffita, gh'é appeisa l'elice de l'idrovolante addeuviou da l'aviatô italian Francesco De Pinedo e da-o mecanico Ernesto Campanelli pe compî un xeuo à tappe de 55 000 chillòmetri tra [[Sesto Calende]], [[Calcutta]], [[Melbourne]], [[Tòkyo]] e [[Romma]] into 1925.<ref>[https://www.rainews.it/tgr/sardegna/articoli/2026/06/il-grande-volo-il-docufilm-sullidrovolante-tra-calcutta-melbourne-tokyo-7ed6770b-4d98-40f1-bb4d-940b4b39bfff.html ''Il grande volo, il docufilm sull'idrovolante tra Calcutta, Melbourne, Tokyo''] in sce ''rainews.it'' a-i 26 de zugno do 2026. <small>URL consultou a-i 20 de ottobre do 2026.</small></ref> === Töa do manchetto === A-o cian de d’ato, unna scurtua de unna man manciña taggiâ e spelâ co-a scrita ''Recisa quescit'' (taggiâ a se pösa), collocâ in sce l'architrave da pòrta, a l’introduxe o vixitatô inta töa do manchetto: unna biblioteca de lettiatua franseise e italiaña.<ref name=":1" /> === Louëio === === Corridô do laberinto === === Salla da Cheli === == Schifamondo == [[Immaggine:Vittoriale biplano-Ansaldo-SVA.jpg|miniatura|L'Ansaldo S.V.A. do xeuo in sce Vienna.]] O "''Schifamondo''" (Refua-mondo) o l'é o palaçio ch'o doveiva vegnî à ëse a neuva rescidensa do poeta, ma o no l'ea ancon terminou a-o momento da seu mòrte (01/03/1938). O nomme, inspirou da un testo de Guittone d'Arezzo e da-a rescidensa do rinascimento "Palaçio ''Schifanoia''" (Refua-Ascidio) di Este de Ferrara, o l'é un manifesto do dexidëio d'isoamento do poeta. L'architetto o l'é stæto o mæximo [[Giancarlo Maroni]], ch'o voeiva arregordâ o drento de un barco: barcoin a òblò, ''boiserie'' de legno, corridoî erti e streiti e un studio do tutto pægio a-o ponte de commando de unna nave, con addobbi ''déco''. Into ''Schifamondo'' ancheu gh'é o museo d'Annunzio eröe, ch'o comprende l'auditorium ascì, addeuviou pe convëgni e manifestaçioin graçie a-a seu platea pe duxento persoñe. Appeiso a-a cupoa gh'é l'aereo Ansaldo S.V.A. addeuviou da o D'Annunzio pe l'avvoxou xeuo fæto in sce Vienna o 9 d'agosto do 1918<ref>http://www.ilfrontedelcielo.it/files_4/45_vienna.htm</ref> == Nòtte == <references /> == Atri progetti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Architetûe de l'Itàlia]] [[Categorîa:Vôxe no biografiche con còdici de contròllo de outoritæ]] [[Categorîa:Vôxe con còdice GND]] [[Categorîa:Vôxe con còdice VIAF]] [[Categorîa:P856 lètta da Wikidata]] [[Categorîa:Pàgine con de traduçioìn no revixonæ]] 4puzedy3rcq1tapq604x13zju7tud5v Discûscion:Vittoiale di Italien 1 33292 274888 274757 2026-10-20T16:23:26Z Luensu1959 1211 /* Idrovolante */ nêuva seçión 274888 wikitext text/x-wiki == Caporetto == {{Ping|S1880C}} Cao Giacomo, l'é ciæo che l'é ciù semplice e façile tradûe 'na pagina da l'italiàn ò da âtre lengoe into zeneize in cangio de creâ 'na pagina neuva diferente da-e âtre corispondenti. Purtròppo tûtte e wikipedie do mondo gh'àn di eroì, anche gravi, e pe questo motivo no son conscideræ vivagne afidabili da-i riçercatoì. Mi ò levòu a poula "vitöia" conligâ a-a poula "Caporetto" percöse, comme tanti san, a l'é stæta 'na brûtta desfæta! Mi ò pigiòu comme vivagna, in questo caxo, o scito Vittoriale.it, ma tegni prezente che anche sciti comme quello peuan contegnì eroì ò scriti inte 'n mòddo che l'é difiçile acapì comme a l'é a stöia. A ògni mòddo conplimenti anche pe-a pagina in scio Messi e pe âtre pagine che t'æ creòu. Vanni avanti coscì, e alegri! [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 19:33, 12 òtô 2026 (CEST) :Ciao Luensu, tante graçie! Defæti, a l'é da no credde comme mi ò inserio "vitöia" sensa accòrzisemene de l'errô 😅 [[Utente:S1880C|S1880C]] ([[Discûscioîn ûtente:S1880C|discuscioìn]]) 15:37, 14 òtô 2026 (CEST) == Idrovolante == Dæto che t'æ domandòu: o vêgio aministratô Giromìn Cangiaxo o m'à dîto 'na vòtta: "idrovolante" (prononçia: idruvulante), donca mi adeuviæ questa paròlla. Alegri! [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 18:23, 20 òtô 2026 (CEST) 9fp33m524b5on0du7nnxwgqudnmt0w5 274931 274888 2026-10-21T10:45:16Z S1880C 20449 /* Idrovolante */ Rispòsta 274931 wikitext text/x-wiki == Caporetto == {{Ping|S1880C}} Cao Giacomo, l'é ciæo che l'é ciù semplice e façile tradûe 'na pagina da l'italiàn ò da âtre lengoe into zeneize in cangio de creâ 'na pagina neuva diferente da-e âtre corispondenti. Purtròppo tûtte e wikipedie do mondo gh'àn di eroì, anche gravi, e pe questo motivo no son conscideræ vivagne afidabili da-i riçercatoì. Mi ò levòu a poula "vitöia" conligâ a-a poula "Caporetto" percöse, comme tanti san, a l'é stæta 'na brûtta desfæta! Mi ò pigiòu comme vivagna, in questo caxo, o scito Vittoriale.it, ma tegni prezente che anche sciti comme quello peuan contegnì eroì ò scriti inte 'n mòddo che l'é difiçile acapì comme a l'é a stöia. A ògni mòddo conplimenti anche pe-a pagina in scio Messi e pe âtre pagine che t'æ creòu. Vanni avanti coscì, e alegri! [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 19:33, 12 òtô 2026 (CEST) :Ciao Luensu, tante graçie! Defæti, a l'é da no credde comme mi ò inserio "vitöia" sensa accòrzisemene de l'errô 😅 [[Utente:S1880C|S1880C]] ([[Discûscioîn ûtente:S1880C|discuscioìn]]) 15:37, 14 òtô 2026 (CEST) == Idrovolante == Dæto che t'æ domandòu: o vêgio aministratô Giromìn Cangiaxo o m'à dîto 'na vòtta: "idrovolante" (prononçia: idruvulante), donca mi adeuviæ questa paròlla. Alegri! [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 18:23, 20 òtô 2026 (CEST) :Ben, faiò coscì aloa. Graçie!! [[Utente:S1880C|S1880C]] ([[Discûscioîn ûtente:S1880C|discuscioìn]]) 12:45, 21 òtô 2026 (CEST) pqx4ttvq405r5a12onmmk9ks14tscy2 Discûscion:Nomme di oxelli in zeneize 1 33315 274885 2026-10-20T14:58:53Z ~2026-56215-31 20531 /* Vocabolario uccelli in lingua genovese */ nêuva seçión 274885 wikitext text/x-wiki == Vocabolario uccelli in lingua genovese == https://www.preboggion.it/Bird_Base-vocabolario-genovese-uccelli.htm [[Speçiale:Contribûti/~2026-56215-31|~2026-56215-31]] ([[Discûscioîn ûtente:~2026-56215-31|discusción]]) 16:58, 20 òtô 2026 (CEST) idlqyvmhsdbfb7j3ck3lg5jush4hy8f 274887 274885 2026-10-20T16:19:32Z Luensu1959 1211 /* Vocabolario uccelli in lingua genovese */ Rispòsta 274887 wikitext text/x-wiki == Vocabolario uccelli in lingua genovese == https://www.preboggion.it/Bird_Base-vocabolario-genovese-uccelli.htm [[Speçiale:Contribûti/~2026-56215-31|~2026-56215-31]] ([[Discûscioîn ûtente:~2026-56215-31|discusción]]) 16:58, 20 òtô 2026 (CEST) :Beniscimo, graçie! Se ti peu, pe piâxei regìstrite co-in nomme utente. Alegri! [[Utente:Luensu1959|Luensu1959]] ([[Discûscioîn ûtente:Luensu1959|discuscioìn]]) 18:19, 20 òtô 2026 (CEST) eao0mtzzi9cwuhk206mpcvun3ukj5si Balón (zêugo) 0 33316 274891 2026-10-20T18:45:01Z N.Longo 12052 N.Longo o/a l'à mesciòu a pàgina [[Balón (zêugo)]] a [[Balùn (zögu)]]: ⇒ ar 274891 wikitext text/x-wiki #RINVIA [[Balùn (zögu)]] 62iy8y0ms8y85lh2kdpaw4c6c26lp68 America 0 33317 274926 2026-10-20T19:44:00Z N.Longo 12052 + rdr 274926 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Americhe]] 1hbqocxnb5bm9o8xdkx2izh1j3wd6a6