Wikipedia lijwiki https://lij.wikipedia.org/wiki/Pagina_prin%C3%A7ip%C3%A2 MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Media Speçiale Discûscion Utente Discûscioîn ûtente Wikipedia Discûscioîn Wikipedia Immaggine Discûscioîn immaggine MediaWiki Discûscioîn MediaWiki Template Discûscioîn template Agiûtto Discûscioîn agiûtto Categorîa Discûscioîn categorîa TimedText TimedText talk Modulo Discussioni modulo Evento Discussioni evento Méscico 0 1894 274948 274933 2026-10-22T07:37:25Z Luensu1959 1211 agiornamento 274948 wikitext text/x-wiki [[Immaggine:Flag_of_Mexico.svg|thumb|250 px|right|A bandêa do Méscico]] [[Immaggine:Coat of arms of Mexico.svg|thumb|200 px|right|O stémma do Méscico]] [[Immaggine:LocationMexico.png|thumb|right|200px|A poxiçión do Méscico in sciâ càrta giögràfica]] '''Méscico''', ofiçialménte '''Stati Mescichén Unïi''' (nomme in spagnòllo: ''México'', ''Estados Unidos Mexicanos''). Pàize de l'[[America do Nòrd|America do nòrd]], a seu capitâ a l'é [[Çittæ do Méscico|Çittæ do Mescico]]. A seu sûperfisie a l'é de 1.984.375 km<sup>2</sup>, e a seu popolasión de 130.861.007 abitanti (2024)<ref>https://de.wikipedia.org/wiki/Liste_der_L%C3%A4nder_und_Territorien_nach_Einwohnerzahl#Liste</ref>. Diciaròu indipendente da-a [[Spagna]] o 27 de seténbre do [[1821]], o l'é anchêu a nasión co-a ciû grande popolasión de [[Lengua spagnòlla|lengua Spagnolla]]. O spagnòllo e 68 léngoe indigene<ref>https://es.wikipedia.org/wiki/Lenguas_de_M%C3%A9xico</ref> g'han a mæxima validitæ in tûtto o teritöio. == Galerîa d'inmàgine == <gallery caption="Méscico - ''Estados Unidos Mexicanos''"> Mexico City-Blick vom Torre Latinamericano-08-Zocalo-1980-gje.jpg|Çittæ do Mescico Panorámica Guadalajara Zapopan Puerta de Hierro 6.jpg|[[Zapopan]], quartê ''Puerta de Hierro'' Teotihuacan-06-Mondpyramide-1980-gje.jpg|Teotihuacan Toluca-04-Parroquia del Carmen-1980-gje.jpg|Toluca Mitla-14-Spanische Kirche-Saeulenkaktus-1980-gje.jpg|Mitla Palenque-16-Palastgruppe-Mayagewoelbe-1980-gje.jpg|Palenque Uxmal-12-Nonnenviereck von Pyramide-1980-gje.jpg|Uxmal Chichen-Itza-16-Pyramide des Kukulcan-andere Seite-1980-gje.jpg|Chichen-Itza Isla Mujeres-14-Restaurant-1980-gje.jpg|Isla Mujeres </gallery> {{Clear}} == Atri progètti == {{Interprogetto}} {{Stâti de l'América do Nòrd}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Méscico| ]] [[Categorîa:Membri da APEC]] isvt6r20u9lbtrf10htzslm7kr2dmzx Sala Comacina 0 25305 274934 214877 2026-10-21T13:31:58Z Luensu1959 1211 nomme locale 274934 wikitext text/x-wiki '''Sala Comacina''' (''Sala'' in lengoa lombarda) o l'è 'n comûne inta [[Provinsa de Commo]]. {{Divisione amministrativa |Nome = Sala Comacina |Panorama = SalaComacina_veduta.jpg |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Lombardia |Divisione amm grado 2 = Commo |Amministratore locale = Ivonne Mandelli |Partito = lìsta cìvica ''Insieme per Sala'' |Data elezione = 25-5-2014 |Abitanti = {{Wikidata|P1082|n=1}} |Divisioni confinanti = [[Colonno]], [[Lezzeno]], [[Tremezzina (Italia)|Tremezzina]], [[Ponna]] |Nome abitanti = (it) ''Salesi'' |Patrono = Sàn Bertomê Apòstolo |Festivo = 24 agósto |Mappa = Map_of_comune_of_Sala_Comacina_(province_of_Como,_region_Lombardy,_Italy).svg |Didascalia mappa = Poxiçión do comûne de Sala Comacina inta provìnsa de Commo. }} == Giögrafîa == == Stöia == == Pòsti de interèsse == === Architetûe religiôze === === Architetûe civîli === == Economîa == == Coltûa == == Manifestaçioîn == == Fèste e fêe == == Comunicaçioîn == == Aministraçión == {{clear}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Commo}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Comûni da provinsa de Commo]] caups6attf8nvg1t3g488q0vw16viei San Bartolomeo Val Cavargna 0 25306 274935 214878 2026-10-21T13:36:03Z Luensu1959 1211 nomme locale e didascalia 274935 wikitext text/x-wiki '''San Bartolomeo Val Cavargna''' (''San Bòrtol'' in lengoa lombarda) o l'è 'n comûne inta [[Provinsa de Commo]]. {{Divisione amministrativa |Nome = San Bartolomeo Val Cavargna |Panorama = San_Bartolomeo_Val_Cavargna_from_Cusino.jpg |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Lombardia |Divisione amm grado 2 = Commo |Amministratore locale = Moreno Bonardi |Partito = lìsta cìvica |Data elezione = 20-3-2018 |Abitanti = {{Wikidata|P1082|n=1}} |Divisioni confinanti = [[Carlazzo]], [[Cusino]], [[Garzeno]], [[San Nazzaro Val Cavargna]] |Nome abitanti = (it) ''Bortolini'' |Patrono = Sàn Bertomê |Festivo = 24 agósto |Mappa = Map_of_comune_of_San_Bartolomeo_Val_Cavargna_(province_of_Como,_region_Lombardy,_Italy).svg |Didascalia mappa = Poxiçión do comûne de San Bartolomeo Val Cavargna inta provìnsa de Commo. }} == Giögrafîa == [[Immaggine:Sora (San Bartolomeo Val Cavargna) from Cusino.jpg|thumb|280px|A fraçión de Sora, parte do comûne de San Bòrtol, panoràmma visto da-o comûne de Cusin|centro]] == Stöia == == Pòsti de interèsse == === Architetûe religiôze === === Architetûe civîli === == Economîa == == Coltûa == == Manifestaçioîn == == Fèste e fêe == == Comunicaçioîn == == Aministraçión == {{clear}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Commo}} [[Categorîa:Comûni da provinsa de Commo]] dmcfb3ocinfzssls0yly7l7mwpfbhcj San Fermo della Battaglia 0 25307 274936 214879 2026-10-21T13:37:55Z Luensu1959 1211 nomme locale 274936 wikitext text/x-wiki '''San Fermo della Battaglia''' (''San Fermo'' in lengoa lombarda) o l'è 'n comûne inta [[Provinsa de Commo]]. {{Divisione amministrativa |Nome = San Fermo della Battaglia |Panorama = Vista_su_san_fermo_della_battaglia_da_cavallasca_(colombirolino).jpg |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Lombardia |Divisione amm grado 2 = Commo |Amministratore locale = Pierluigi Mascetti |Partito = lìsta cìvica |Data elezione = 6-6-2016 |Abitanti = {{Wikidata|P1082|n=1}} |Divisioni confinanti = [[Chiasso]] (CH-TI), [[Colverde]], [[Commo]], [[Montano Lucino]] |Nome abitanti = (it) ''Sanfermini'' |Patrono = Sàn Fèrmo |Festivo = 9 agósto |Mappa = Map_of_comune_of_San_Fermo_della_Battaglia_(province_of_Como,_region_Lombardy,_Italy).svg |Didascalia mappa = Poxiçión do comûne de San Fermo inta provìnsa de Commo. }} == Giögrafîa == == Stöia == == Pòsti de interèsse == === Architetûe religiôze === === Architetûe civîli === == Economîa == == Coltûa == == Manifestaçioîn == == Fèste e fêe == == Comunicaçioîn == == Aministraçión == {{clear}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Commo}} {{Contròllo de outoritæ}} [[Categorîa:Comûni da provinsa de Commo]] mm97puomo4n0wo94fvjrn5o3f9wix71 San Nazzaro Val Cavargna 0 25308 274949 214880 2026-10-22T10:01:06Z Luensu1959 1211 nomme locale 274949 wikitext text/x-wiki '''San Nazzaro Val Cavargna''' (''San Nazzar'' in lengoa lombarda) o l'è 'n comûne inta [[Provinsa de Commo]]. {{Divisione amministrativa |Nome = San Nazzaro Val Cavargna |Panorama = Cusino,_CO_südl_-_San_Nazzaro_Val_Cavargna_v_SO,_Monte_Stabbiello.jpg |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Lombardia |Divisione amm grado 2 = Commo |Amministratore locale = Tiziana Rita Guidi |Partito = lìsta cìvica |Data elezione = 25-5-2014 |Abitanti = {{Wikidata|P1082|n=1}} |Divisioni confinanti = [[Carlazzo]], [[Cavargna]], [[Garzeno]], [[Gravedona ed Uniti]], [[San Bartolomeo Val Cavargna]], [[Bellinzona]] (CH-TI), [[Val Rezzo]] |Nome abitanti = (it) ''Sannazzaresi'' |Patrono = Sànti Nâza e Celso |Festivo = 28 lùggio |Mappa = Map_of_comune_of_San_Nazzaro_Val_Cavargna_(province_of_Como,_region_Lombardy,_Italy).svg |Didascalia mappa = Poxiçión do comûne de San Nazzaro Val Cavargna inta provìnsa de Commo. }} == Giögrafîa == [[Immaggine:San Nazzaro Val Cavargna v O.jpg|thumb|260px|San Nazzaro Val Cavargna, panoràmma|centro]] == Stöia == == Pòsti de interèsse == === Architetûe religiôze === === Architetûe civîli === == Economîa == == Coltûa == == Manifestaçioîn == == Fèste e fêe == == Comunicaçioîn == == Aministraçión == {{clear}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Commo}} [[Categorîa:Comûni da provinsa de Commo]] tuy5bg8vj13q1wl3tf3n5slzmqcljo1 San Siro (Italia) 0 25309 274950 214881 2026-10-22T10:02:26Z Luensu1959 1211 nomme locale 274950 wikitext text/x-wiki '''San Siro''' (''San Sir'' in lengoa lombarda) o l'è 'n comûne inta [[Provinsa de Commo]]. {{Divisione amministrativa |Nome = San Siro |Panorama = Panorama di San Siro - Un raggio di sole in una giornata piovosa.jpg |Didascalia = San Siro, panoràmma |Stato = ITA |Grado amministrativo = 3 |Divisione amm grado 1 = Lombardia |Divisione amm grado 2 = Commo |Amministratore locale = Claudio Raveglia |Partito = lìsta cìvica |Data elezione = 1-5-2018 |Abitanti = {{Wikidata|P1082|n=1}} |Divisioni confinanti = [[Bellano]] (LC), [[Cremia]], [[Dervio]] (LC), [[Menaggio]], [[Perledo]] (LC), [[Plesio]] |Nome abitanti = (it) ''Sansiresi'' |Patrono = |Festivo = |Mappa = Map_of_comune_of_San_Siro_(province_of_Como,_region_Lombardy,_Italy).svg |Didascalia mappa = Poxiçión do comûne de San Siro inta provìnsa de Commo. }} == Giögrafîa == == Stöia == == Pòsti de interèsse == === Architetûe religiôze === === Architetûe civîli === == Economîa == == Coltûa == == Manifestaçioîn == == Fèste e fêe == == Comunicaçioîn == == Aministraçión == {{clear}} == Âtri progètti == {{Interprogetto}} {{Comûni da Provinsa de Commo}} [[Categorîa:Comûni da provinsa de Commo]] r4pwl0vtl5klr3h6qe0xkl0vvaewa31 Dialéttu finarìn 0 28001 274938 273483 2026-10-21T18:48:47Z N.Longo 12052 + 274938 wikitext text/x-wiki {{Finarìn|variànte=, in-ta variante du Burgu}} {{Léngoa |nómme = Dialéttu finarìn |nomenativo = ''Finarìn'' |stâti = {{ITA}} |regioîn = {{Scìnbolo|Flag of Liguria.svg}} [[Liguria|Ligüria]]<br /><small>({{Scìnbolo|Provincia di Savona-Stemma.svg}} [[Pruvincia de Sann-a|Savuna]])</small> |persónn-e = ~3.500<ref>Dètu ch'u se stimma a partî da-a pupulasiùn d[[u Finô]] e da-u valû dètu da l'[[ISTAT]] in-scia difüxùn de léngue regiunôli, sciü séntu, a-u [[2015]]</ref> |fam1 = [[Lengoe indoeuropee|Léngue indu-eurupée]] |fam2 = [[Léngoe itàliche|Italiche]] |fam3 = [[Lengoe romanse|Rumans̠e]] |fam4 = Rumans̠e de punénte |fam5 = [[Léngoe gàllo-itàliche|Gallu-italiche]] |fam6 = [[Lengoa ligure|Ligüre]] |fam7 = [[Lìgure céntro-òcidentâle|Ligüre de séntru-punénte]] |fam8 = '''Finarìn''' |mappa = Dialétto finaléize.png |didascalia = Difuxùn du finarìn. |estræto = Tütti i ommi i nascian in liberté e i sùn paréggi in dignité e driti. I sùn dutòi de raxùn e de cusciénsa e i l'àn da fô l'ün cun l'ôtru in pina fraternité.<br /><small>(finarìn du Burgu)</small> }} U '''Finarìn'''<ref group="n.">Ditu ''Finarìn'' o ''Finaléize'' in [[Lengoa zeneize|s̠enéis̠e]]</ref> u l'è ün parlô da [[Lengoa ligure|léngua ligüre]] spantegùn tra [[Finô]] e in-ti pais̠i vexìn, ch'u fà parte du cuscì dìtu grüppu du [[Lìgure céntro-òcidentâle|ligüre de séntru-punénte]], und'u l'è üna de varieté ciü inpurtanti. == Storia == === Urigine e primme testimunianse === {{Çitaçión|[...] Vèggu u me amù - cu vegne in sa cantandu<br />Cun i öggi versu u sé - cu cö suspirandu.<br />Suspira ben, me cö - perché raxiùn ti lé;<br />A bella a se mariô - e ti ti a cians̠eré.|Anonimu, ''Sturnellu Marinarescu'', sec. XVII<ref name="Bixio132" />}} U finarìn u l'è üna de varieté ciü inpurtànti da [[Lengoa ligure|léngua ligüre]] ch'i se parlan in-ta [[Rivêa de Ponénte|Rivéra de Punénte]], tantu pe-a sö difüxùn, ch'a curispunde a-a regiùn storica d[[u Finô]], che pe-a sö storia. I seculi de indipendénsa garantii da-u [[Marchexùn de Finô|sö marchexùn]] e, poi, da-a duminasiùn spagnolla<ref name=":0" />, i l'àn scapurùn ste tère da-e infruénse ch'i ne vegnivan da [[Zena|S̠éna]], cu-u finarìn che, in-te stu moddu, u s'è mantegnüu ciü diferénte da-u [[Lengoa zeneize|s̠enéis̠e]] rispèttu che u [[Dialéttu priéze|parlô da Pria]] e cuéllu de [[Nöi|Nori]], tantu ch'u l'è cunsciderùn in-tu més̠u fra stu lì e e [[Dialettu arbenganese|varieté arbenganéis̠i]]<ref>{{Çitta|[[Fiorenzo Toso]]|p. 12|Alonzo, 2000|tìtolo=Presentazione}}</ref>. Dréntu a-i sö cunfìn, d'ôtra parte, u se pôrla in-te üna manéra ch'a nu cangia guéri, tantu ch'u se stimma che u 95% de parolle u ségge u mèximu, levùn cuélle specifiche di travai da tèra e du mô, und'i ghe sùn ciü diferénse<ref>{{Çitta|Alonzo Bixio, 2017|''Capitolo VI: Testimonianze delle parlate finalesi'', p. 146}}</ref>. Primma de sö testimunianse scrite, u ciü antigu cumpuniméntu ch'u se cunusce in finarìn u l'è ün strunéllu da marinô, anonimu, ch'u ne vegneréiva da-u [[XVII secolo|Seiséntu]]{{#tag:ref|Stu strunéllu, in-ti ténpi ciü mudèrni, u l'è stètu missu in müxica da-u [[Bruno Lauzi]] cu-u titulu ''Finale Ligure'', cunpréis̠u in-tu sö album ''Il dorso della Balena'' du [[1992]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=axd8w2dD6yI&list=RDaxd8w2dD6yI&start_radio=1|tìtolo=Finale ligure|outô=Bruno Lauzi|léngoa=LIJ|vìxita=2026-10-21}}</ref><ref name="Bixio132">{{Çitta|Alonzo Bixio, 2017|''Capitolo V: Canti popolari'', p. 132}}</ref>|group=n.}}<ref>{{Çitta|Alonzo Bixio, 2017|''Capitolo V: Canti popolari'', p. 132; ''Capitolo VI: Testimonianze delle parlate finalesi'', pp. 148-149}}</ref>. De ciü, ôtri dòi cumpuniménti antighi in finarìn, prubabilménte de l'[[XIX secolo|Öttuséntu]], i sùn u ''Lamentu da muie du pescau'' e u ''Tenpu du cuarantötu''. Pe vegnì dunca a-e opere scrite, u primmu tèstu cunusciüu in finarìn a l'è üna trascrisiùn de tradüsiòi da ''Parabula du fiö des̠entegaddu'' canpè da-u [[Bernardino Biondelli]] pe-u sö ''Saggio sui dialetti gallo-italici'' du [[1853]]. A ogni moddu, dètu che u Biondelli u nu l'axèiva cunsciderùn u ligüre cumme üna [[Léngoe gàllo-itàliche|lengua gallu-italica]], sta tradüsiùn a nu l'è stèta pübricô fina du [[1918]], cuande u [[Carlo Savioni]] u l'à fèta sciurtî insemme a de ôtre in-te sö ''Versioni alessandro-monferrine e liguri''<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Carlo Salvioni|ànno=1918|tìtolo=Versioni alessandro-monferrine e liguri della parabola del figliuol prodigo tratte dalle carte di Bernardino Biondelli|revìsta=Classe di scienze morali, storiche e filologiche. Memorie|editô=Accademia Nazionale dei Lincei|volùmme=Série V|nùmero=15|pp=772-773|léngoa=IT|url=https://books.google.com/books?id=lFu30AEACAAJ}}</ref> da parabula. De ciü, u se pö ancùn regurdô u [[Giovanni Battista Bricchetto]], nasciüu a-[[U Burgu (Finô)|u Burgu]] du [[1845]] ma ch'u l'éra andètu a stô a [[Sann-a|Savuna]], und'u s'è missu a scrive a-u [[Dialettu savuneize|moddu de cuélla sité]]<ref group="n.">Du Brichetto u se cunusce l'opera ''[[s:O_Cicciollâ_1930/Un_gîu_pe_San-na|Un gîu pe San-na]]'', pübricô in-tu [[1868]] in-scia ''Strenna del Letimbro'' e turna, in-tu [[1930]], in-sce ''O Cicciollâ'' ({{Çitta|Alonzo Bixio, 2017|''Capitolo VI: Testimonianze delle parlate finalesi'', p. 150}}).</ref><ref>{{Çitta|Alonzo Bixio, 2017|''Capitolo VI: Testimonianze delle parlate finalesi'', pp. 149-150}}</ref>. === Da-u Növeséntu a-a giurnô d'ancö === {{Çitaçión|O Finô ti e benedetta<br />da i spruìn cu spuncia u mô<br />dau Munbrin au Castelétu-.<br />a tö spiaggia a l'è incantô! [...]|[[Lorenzo Burone Lercari]], ''O Finô ti e benedetta'', 1930}}[[Immaggine:Virgilio Fedi.jpg|miniatura|A tôrga in-ta ciassa dedicô a-u [[Virgilio Fedi]] a-[[A Marina (Finô)|a Marina]]]] Da-u [[XX secolo|Növeséntu]] se cuménsa a truvô ciü testimunianse du finarìn, cu-u sö primmu scritû ch'u l'è stètu l'avucôtu [[Lorenzo Burone Lercari]], scìndicu d[[A Marina (Finô)|a Marina]] da-u [[1920]] a-u [[1922]]. U Lercari u l'à fètu sciurtî e sö pues̠ie in-tu libbru ''Un linguaggio mai scritto: in sccettu gnabbru'', stanpùn a [[Finô]] du [[1930]]. Lì dréntu u l'à spunciùn u [[Giovan Andrea Silla]], in qualité de storicu du Finô, a dedicôse ascì a-a sö léngua, pe vardôla "cumme se vôrdan i munuménti"<ref>{{Çitta|Alonzo Bixio, 2017|''Capitolo VI: Testimonianze delle parlate finalesi'', pp. 150-152}}</ref>. U l'è cuscì che u Silla, in-tu mèximu agnu, u l'à scritu u sö ''Leggende, proverbi e cantilene del Finale'', cun tante parolle e tradisiòi da Marina ch'i sùn fenie ascì in-tu sö ''Vecchia Marina...addio!'' du [[1952]]. Delungu du [[1930]] u gh'è e rimme anonime ''A Caviglia'', dedichè a-u maresciallu [[Enrico Caviglia]] e pübrichè in-sciu giurnôle de l'Uniùn Club de Finô<ref>{{Çitta|Alonzo Bixio, 2017|''Capitolo VI: Testimonianze delle parlate finalesi'', pp. 153-154}}</ref>. Pe turnô a-e cansòi, a pues̠ia ''O Finâ ti e benedetta'', cumpuniméntu du Burone Lercari, du [[1930]] a l'è stèta missa in müxica da-u F. Dogliani, méntre de sti agni a gh'è ancùn ''A Cansun De Finô'', cun parolle du Pierino Rosso e müxica du Sergio Vaccari. De ciü, sübitu pasùn a guèra, a l'è sciurtia a cansùn ''Sei bella (Finô)'', missa in müxica da-a prufesuréssa Valentina Mesiti du [[1947]] e mustrô a-i fiö de médie de Finô<ref>{{Çitta|Alonzo Bixio, 2017|''Capitolo V: Canti popolari'', pp. 137-140}}</ref>. In-tu doppuguèra u l'à cumensùn a scrive e sö opere u ciü inpurtante pueta de stu parlô, u [[Virgilio Fedi]], dìtu "u Finarìn", che però i sun stète canpè in-te di libbri sulu che a partî da-i [[Anni 1980|agni '80]]. De doppu u gh'è stètu u Vittorio Bolla, de [[Côrxi]], che però u l'à scritu in [[Dialettu savuneize|savunéis̠e]], a Maria Vallarino, l'Elio Baj e a Maria Carla Frione, emigrô da s̠uéna a [[Montevideo|Muntevidéu]]. De ciü, i ghe sùn stèti ancùn a Gina Saccone Oddone, da Marina, u Giorgio Sgarbi, u Luigi Battaglieri e u Rinaldo Argento, d[[U Burgu (Finô)|u Burgu]], che du [[1999]] u l'à fètu sciurtî u libbru ''Au me caôru vegiu Burgu sinquant'anni fa'', cun di töcchi in finarìn dedicòi a-i munuménti du sö pais̠e. In-te cuôrche ucaxùn, cumme du [[1995]], e scöre elementôri de Finô i l'àn fètu mette insemme a-i sö fiö de pues̠ìe in finarìn<ref>{{Çitta|Alonzo Bixio, 2017|''Capitolo VI: Testimonianze delle parlate finalesi'', pp. 154-174}}</ref>. A-a fìn, pe turnô ancùn a-e cansòi, se pö regurdô a ''Me Bella Finô'', cun tèstu e müxica du Guido Perata, de [[Borṡi|Bors̠i]] ma fèta in finarìn<ref>{{Çitta|Alonzo Bixio, 2017|''Capitolo V: Canti popolari'', pp. 140-141}}</ref>, e ancùn cuélle du Valter Decia, de [[Feìn]]. Da-i [[Anni 1980|agni '80]] u s'è cumensùn fina a stüdiô u finarìn, pe rivô in-tu [[2000]] a-u ''Dizionario delle parlate finalesi'', travaiu du Luigi Alonzo Bixio. == Difuxùn == U finarìn u l'è parlùn in-tu teritoriu du cumün du Finô cun tütte e sö frasiòi, scibén ch'i ghe sùn de diferénse tra e burghé. De tipu finarìn i sùn ascì e varieté di paixi de [[Côrxi]], [[Orcu Feìn]] e [[Riôtu]], ch'i furman cuscì ün teritoriu ch'u l'è grossu moddu paréggiu a cuéllu da regiùn storica du Finô, delimitô a-u punénte da-u [[Côu da Crôvas̠òppa]], a levante da-u [[Côu de Nori]] e vèrsu l'entrutèra da-a custéra du spartiègua de [[Àrpi Lìgüri|Ôrpe Ligüri]]. === Variante === U finarìn u l'è ün parlô ciütostu paréggiu tra i paixi und'u l'è pres̠énte, a ogni moddu a gh'è abasta diferénse da sciurtì a marcô tréi s̠one cun de sö carateristiche: * Finarìn du Finô: u l'è parlùn in-tu séntru du cumün du Finô, saréiva a dì in-te burghé du [[Burgu (Finô)|Burgu]], da [[Marina (Finô)|Marina]], de [[Pia (Finô)|Pia]] e de [[Lacremô]], ciü che in-tu cumün de Côrxi. Stu grüppu u l'è cuéllu de varieté ciü parlé e menu cunservative, che dunca i gh'an de carateristiche ciü mudèrne<ref name=":0">{{Çitta|Alonzo, 2000|p. 12}}</ref>. * Finarìn cunservativu: u cunprénde e varieté di cumün de Riôtu e de Orcu Feìn, ciü, cun de diferénse, e frasiòi finarine de [[Gura]] e de [[Ulle]]. Stu tipu de finarìn u l'è carateris̠ùn da eleménti ciü cunservativi, rapres̠enté da-e sö carateristiche ciü antighe<ref name=":0" />. ** Parlô de Gura: parlùn in-te due frasiòi de [[Gura]] e de [[Ulle]], u gh'à de carateristiche diferénti ch'i riva da-a sö urigine. Defèti, stu parlô u s'è svilüpùn in-te l'ôta [[Etæ de Mëzo|Eté de Més̠u]] a partì da [[Dialéttu priéze|cuéllu da Pria]], pe cumensô poi, cun-u pasaggiu de sti paixi a-u [[Marchexùn du Finô]] du [[1212]], a sciurbì e carateristiche proprie du finarìn e a vegnì delungu ciü diferénte da l'arénte parlô de [[Ver̭éssu|Verési]], scibén ch'i gh'an a mèxima urigine<ref>{{Çitta|Nari, 2000|pp. 10-11}}</ref>. * [[Varigotti#Dialettu|Parlô de Varigotti]]: tipicu de sta frasiùn e de sö burghé, misse a levante du séntru du Finô, u gh'à de infruénse ch'i riva da-u vexìn parlô de Nori, ch'u l'è abasta diferénte da-u finarìn da fôru cunsciderô in-te l'ôtru grüppu du ligüre du séntru, a-u postu de cuéllu de séntru-punénte und'u gh'è u finarìn cun-e sö varieté<ref name=":0" />. == Grafia == Cumme pe tante ôtre varieté da léngua ligüre, u finarìn u nu gh'à üna grafia da tradisiùn pe scriveru, scibén ch'u gh'è cuôrche végiu papé in-tu parlô du postu. A ogni moddu, a-a giurnô d'ancö, i sùn stète fisé de manére de scritüra, pe puréiru cuscì cunservô in-te de testimuniànse scrite. Pres̠énpiu, a gh'è a grafia döverô da-u studiüs̠u du finarìn [[Luigi Alonzo Bixio|Luigi Alonzo]] in-tu sö ''Dizionario delle parlate finalesi'', desvilüpô cun cuôrche adataméntu a partì da-e régule du ''[[Vocabolario delle parlate liguri]]''. A stu scistéma de scritüra u s'è adatùn ascì l'autù du vucabulôriu de ün ôtru parlô de stanpu finarìn, saréiva a dì u prufesù [[Gianni Nari]] in-ta sö pübricasiùn in-sciü parlô de Gura e Ulle, und'u fà riferiméntu a-e indicasiòi de grafia du Cunvégnu de Sanrému du 10-12 d'utubre du [[1976]], inandiùn da-a [[Consùlta Lìgure|Cunsürta Ligüre]] e premissa a-a realis̠asiùn du vucabulôriu.{{Colonne}} {| class="wikitable" |+Grafia Alonzo<ref group="n.">Döverô in-tu ''Dizionario delle parlate finalesi'', a piggia cumme riferiméntu e cunvensiòi stabilie in-tu ''Vocabolario delle parlate liguri''.</ref> !Létire !Sönu [[Agiûtto:IPA|IPA/AFI]] !Nute |- |A |a | |- |B |b | |- |C |k/ʧ | |- |CU |ku (/ kw) |u piggia u postu du ''qu'' in-ta grafia tuscôna |- |D |d | |- |E (É/È/Ê) |e/ɛ/eː |e serô/ e durbia/ e lünga |- |F |f | |- |G |g/ʤ | |- |H | |mütta |- |I |i (/ ɪ) | |- |L |l | |- |M |m | |- |N |ɱ/n/ŋ |delungu velô doppu üna cunsunante |- |O |o/ɔ |o serô/o durbia |- |Ô |ɑ / ɒ / ɔ |sönu da [[A tònica velarizâ|"a" velarizô]] |- |Ö |ø (/ œ) |sönu du franséis̠e ''eu'' |- |P |p | |- |R |r/ɽ | |- |S |s |sönu da "s" de l'italiàn '''''s'''ole'' |- |S̠ |z |sönu da "s" de l'italiàn ''ro'''s'''a'' |- |SC-C |ʃ+t͡ʃ (ʃʧ) |sönu da parola "'''scc'''iümma''"'' |- |T |t | |- |U |u | |- |Ü |y (/ ʏ) |sönu da ''u'' franséis̠e e da ''ü''/''y'' tedésca |- |V |v | |- |X |ʒ |sönu du franséis̠e '''''j'''ardin'' |- | colspan="3" |Söni scenté in-tu [[XIX secolo|XIX séculu]] |- |Z |t͡s (ʦ) |"z" surda, sönu de l'italiàn ''po'''zz'''o'' |- |Z̠ |d͡z (ʣ) |"z" sunöra, sönu de l'italiàn ''ro'''zz'''o'' |} {{Colonne spezza}} {| class="wikitable" |+Grafîa Nari<ref group="n.">Döverô in-tu ''Dizionario del dialetto di Gorra e Olle'' e desvilüpô a partì da-e indicasiòi du Cunvégnu de Sanrému, prumossu da-a Cunsürta Ligüre de Asuciasiòi Cultürôli.</ref> !Létire !Sönu [[Agiûtto:IPA|IPA/AFI]] !Nute |- |A |a | |- |Ä |o |sönu du franséis̠e ''œ'' o ''ô'' |- |B |b | |- |C |k/ʧ | |- |CU |ku |u piggia u postu du ''qu'' in-ta grafia tuscôna |- |D |d | |- |E |e | |- |F |f | |- |G |g/ʤ | |- |H | |mütta |- |I |i | |- |J |j |döverô pe-a "i" intervucalica |- |L |l | |- |M |m | |- |N |ɱ/n/ŋ | |- |O |o/ɔ |o serô/o durbia |- |Ö |ø |sönu du franséis̠e ''eu'' |- |P |p | |- |R |r/ɽ | |- |Ṛ |ʟ |"r" giasciâ |- |S |s |sönu da "s" de l'italiàn '''''s'''ole'' |- |Ṡ |z |sönu da "s" de l'italiàn ''ro'''s'''a'' |- |T |t | |- |U |u | |- |Ü |y |sönu da "u" franséis̠e e tedésca |- |V |v | |- |X |ʒ |sönu du franséis̠e '''''j'''ardin'' |} {{Colonne fine}} == Moddi de dì == * ''Ciütostu che a botta, l'amigu sént'otta'' * ''Da l'andatüra e da puscitüra u se cunusce a fegüra'' * ''Natôle au barcùn Pascua au tisùn'' * ''A bucca a nu l'è stracca se u güstu u nu sa de vacca'' * ''Canderèra céra, pes̠u môrsu che s̠enô'' * ''Dunde l'è capéllu u nu pôga scuffia'' * ''Tenpu du cavagnu nu gh'è ne cuxiu ne cunpagnu'' * ''Chi sta a chêrî, sta a murî'' * ''Frevô frevarin in ta cua u l'à u venin'' * ''Belinùn u l'è ciü che Scindicu'' * ''Se s̠enô u nu s̠enarésa, u gh'è frévô cu frévaresa'' * ''(In-scia sücca patéca) Cun sincue palanche, ti mangi, ti béivi e ti te l'ôvi a pansa'' == Testimunianse scrite == * {{Çitta lìbbro|outô=Lorenzo Burone Lercari|tìtolo=Un linguaggio mai scritto in sccettu gnabbru|url=https://www.catalogobibliotecheliguri.it/opaclib/opaclib?db=solr_cbl&rpnquery=%40attrset+bib-1++%40attr+1%3D1032+%40attr+4%3D6+%22SBFL0000002437%22&select_db=solr_cbl&totalResult=1&nentries=1&rpnlabel=BID%3DSBFL0000002437&resultForward=opac%2Fcbl%2Ffull.jsp&searchForm=opac%2Fcbl%2Ferror.jsp&do_cmd=show_cmd&saveparams=false&fname=none&from=1|ànno=1930|editô=Tipografia Ardorino|çitæ=Finô|léngoa=LIJ, IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=[[Virgilio Fedi]]|tìtolo=I mugugni du nonnu|ànno=1987|editô=Dino Chiesa (curatù)|çitæ=A Marina d'Arbisöa|òpera=Poesie, tradizioni del Finale}} * {{Çitta lìbbro|outô=Nicolò Francesco Bertone|tìtolo=Corxi - Parolle de stiaggni e d'au|url=https://www.catalogobibliotecheliguri.it/opaclib/opac/cbl/scheda_sim.jsp?sim_bid=FER0154874&pager.offset=32&bid=SBFL0000000108|ànno=1994|editô=Tipografia Litografia Ligure|çitæ=U Seriô}} * {{Çitta lìbbro|outô=[[Virgilio Fedi]]|tìtolo=E büsche du Finarìn pape remesuje|url=https://www.centrostoricofinale.com/prodotto/e-busche-du-finarin-pape-remesuje/|ànno=1996|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finô|òpera=Quaderni del Finale}} * {{Çitta lìbbro|outô=Maria Carla Frione|tìtolo=Lungu au mô|ànno=1996}} == Nute == ;Nute a-u tèstu <references group="n." /> ;Nute bibliugrafiche <references /> == Bibliugrafia == * {{Çitta lìbbro|outô=Giovan Andrea Silla|tìtolo=Leggende, proverbi e cantilene del Finale|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/CUB0598769|ànno=1930|editô=Tipografia L. Brizio|çitæ=Savuna|léngoa=LIJ, IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giovan Andrea Silla|tìtolo=Vecchia Marina...addio!|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0066041|ànno=1952|editô=Tipografia Vincenzo Bolla|çitæ=Savuna|léngoa=LIJ, IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=[[Giulia Petracco Sicardi]]|outô2=[[Fiorenzo Toso]]|outô3=Patrizia Cavallaro|tìtolo=Vocabolario delle parlate liguri|url=https://www.google.com/search?hl=it&tbo=p&tbm=bks&q=bibliogroup:%22Vocabolario+delle+parlate+liguri%22&source=gbs_metadata_r&cad=4|ànno=1985-1992|editô=Consulta Ligure|çitæ=S̠éna|léngoa=LIJ, IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Gli uccelli nel dialetto finalese|url=https://www.catalogobibliotecheliguri.it/opaclib/opaclib?db=solr_cbl&item:1003:Nomi::@frase@=+Alonzo+Luigi&resultForward=opac%2Fcbl%2Ffull.jsp&searchForm=opac%2Fcbl%2Ferror.jsp&do_cmd=search_show_cmd&saveparams=false&nentries=1&fname=none&from=7|ànno=1987|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finô|léngoa=LIJ, IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario dialettale di Finalmarina|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0008302|ànno=1987|editô=|çitæ=Finô|léngoa=LIJ, IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Inchiesta sulla vitalità del dialetto nel Finale|url=https://www.catalogobibliotecheliguri.it/opaclib/opac/cbl/scheda_sim.jsp?sim_bid=FER0154874&pager.offset=32&bid=SBFL0000001963|ànno=1989|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finô|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Fregüe de Finô|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0008550|ànno=1989|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finô|léngoa=LIJ, IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario Finalese: lessico dialettale della pesca e della caccia|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/MOL0002805|ànno=1991|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finô|léngoa=LIJ, IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario Finalese: lessico dialettale speciale Agrosilvopastorale, botanica, zoologia, detti e proverbi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0008304|ànno=1993|editô=|çitæ=Finô|léngoa=LIJ, IT}} * {{Çitta publicaçión|outô=Luigi Alonzo Bixio|ànno=1997|tìtolo=Antiche voci nella parlata Finalese|revìsta=Finarium|nùmero=4|léngoa=LIJ, IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/MIL0573075|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finô|léngoa=LIJ, IT|cid=Alonzo, 2000}} * {{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Gorra e Olle|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0008566|ànno=2000|editô=Pro Loco Gorra - Olle Editore, Tipolitografia Nante|çitæ=Inpéria|léngoa=LIJ, IT|cid=Nari, 2000}} * {{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Testimonianze letterarie sul Finale|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/PBE0210668|ànno=2017|editô=Associazione Emanuele Celesia|çitæ=Finô|léngoa=LIJ, IT|cid=Alonzo Bixio, 2017}} == Ligammi de föra == * {{Çitta web|url=https://www.centrostoricofinale.com/|tìtolo=Centro Storico del Finale - scitu ufisiô|léngoa=IT}} {{Léngoa lìgure}} [[Categorîa:Lengua ligure]] ttr3exzydqaub28oe2ny1cit1px4m55 274940 274938 2026-10-21T18:50:47Z N.Longo 12052 274940 wikitext text/x-wiki {{Finarìn|variànte=, in-ta variante du Burgu}} {{Léngoa |nómme = Dialéttu finarìn |nomenativo = ''Finarìn'' |stâti = {{ITA}} |regioîn = {{Scìnbolo|Flag of Liguria.svg}} [[Liguria|Ligüria]]<br /><small>({{Scìnbolo|Provincia di Savona-Stemma.svg}} [[Pruvincia de Sann-a|Savuna]])</small> |persónn-e = ~3.500<ref>Dètu ch'u se stimma a partî da-a pupulasiùn d[[u Finô]] e da-u valû dètu da l'[[ISTAT]] in-scia difüxùn de léngue regiunôli, sciü séntu, a-u [[2015]]</ref> |fam1 = [[Lengoe indoeuropee|Léngue indu-eurupée]] |fam2 = [[Léngoe itàliche|Italiche]] |fam3 = [[Lengoe romanse|Rumans̠e]] |fam4 = Rumans̠e de punénte |fam5 = [[Léngoe gàllo-itàliche|Gallu-italiche]] |fam6 = [[Lengoa ligure|Ligüre]] |fam7 = [[Lìgure céntro-òcidentâle|Ligüre de séntru-punénte]] |fam8 = '''Finarìn''' |mappa = Dialétto finaléize.png |didascalia = Difuxùn du finarìn. |estræto = Tütti i ommi i nascian in liberté e i sùn paréggi in dignité e driti. I sùn dutòi de raxùn e de cusciénsa e i l'àn da fô l'ün cun l'ôtru in pina fraternité.<br /><small>(finarìn du Burgu)</small> }} U '''Finarìn'''<ref group="n.">Ditu ''Finarìn'' o ''Finaléize'' in [[Lengoa zeneize|s̠enéis̠e]]</ref> u l'è ün parlô da [[Lengoa ligure|léngua ligüre]] spantegùn tra [[Finô]] e in-ti pais̠i vexìn, ch'u fà parte du cuscì dìtu grüppu du [[Lìgure céntro-òcidentâle|ligüre de séntru-punénte]], und'u l'è üna de varieté ciü inpurtanti. == Storia == === Urigine e primme testimunianse === {{Çitaçión|[...] Vèggu u me amù - cu vegne in sa cantandu<br />Cun i öggi versu u sé - cu cö suspirandu.<br />Suspira ben, me cö - perché raxiùn ti lé;<br />A bella a se mariô - e ti ti a cians̠eré.|Anonimu, ''Sturnellu Marinarescu'', sec. XVII<ref name="Bixio132" />}} U finarìn u l'è üna de varieté ciü inpurtànti da [[Lengoa ligure|léngua ligüre]] ch'i se parlan in-ta [[Rivêa de Ponénte|Rivéra de Punénte]], tantu pe-a sö difüxùn, ch'a curispunde a-a regiùn storica d[[u Finô]], che pe-a sö storia. I seculi de indipendénsa garantii da-u [[Marchexùn de Finô|sö marchexùn]] e, poi, da-a duminasiùn spagnolla<ref name=":0" />, i l'àn scapurùn ste tère da-e infruénse ch'i ne vegnivan da [[Zena|S̠éna]], cu-u finarìn che, in-te stu moddu, u s'è mantegnüu ciü diferénte da-u [[Lengoa zeneize|s̠enéis̠e]] rispèttu che u [[Dialéttu priéze|parlô da Pria]] e cuéllu de [[Nöi|Nori]], tantu ch'u l'è cunsciderùn in-tu més̠u fra stu lì e e [[Dialettu arbenganese|varieté arbenganéis̠i]]<ref>{{Çitta|[[Fiorenzo Toso]]|p. 12|Alonzo, 2000|tìtolo=Presentazione}}</ref>. Dréntu a-i sö cunfìn, d'ôtra parte, u se pôrla in-te üna manéra ch'a nu cangia guéri, tantu ch'u se stimma che u 95% de parolle u ségge u mèximu, levùn cuélle specifiche di travai da tèra e du mô, und'i ghe sùn ciü diferénse<ref>{{Çitta|Alonzo Bixio, 2017|''Capitolo VI: Testimonianze delle parlate finalesi'', p. 146}}</ref>. Primma de sö testimunianse scrite, u ciü antigu cunpuniméntu ch'u se cunusce in finarìn u l'è ün strunéllu da marinô, anonimu, ch'u ne vegneréiva da-u [[XVII secolo|Seiséntu]]{{#tag:ref|Stu strunéllu, in-ti ténpi ciü mudèrni, u l'è stètu missu in müxica da-u [[Bruno Lauzi]] cu-u titulu ''Finale Ligure'', cunpréis̠u in-tu sö album ''Il dorso della Balena'' du [[1992]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=axd8w2dD6yI&list=RDaxd8w2dD6yI&start_radio=1|tìtolo=Finale ligure|outô=Bruno Lauzi|léngoa=LIJ|vìxita=2026-10-21}}</ref><ref name="Bixio132">{{Çitta|Alonzo Bixio, 2017|''Capitolo V: Canti popolari'', p. 132}}</ref>|group=n.}}<ref>{{Çitta|Alonzo Bixio, 2017|''Capitolo V: Canti popolari'', p. 132; ''Capitolo VI: Testimonianze delle parlate finalesi'', pp. 148-149}}</ref>. De ciü, ôtri dòi cunpuniménti antighi in finarìn, prubabilménte de l'[[XIX secolo|Öttuséntu]], i sùn u ''Lamentu da muie du pescau'' e u ''Tenpu du cuarantötu''. Pe vegnì dunca a-e opere scrite, u primmu tèstu cunusciüu in finarìn a l'è üna trascrisiùn de tradüsiòi da ''Parabula du fiö des̠entegaddu'' canpè da-u [[Bernardino Biondelli]] pe-u sö ''Saggio sui dialetti gallo-italici'' du [[1853]]. A ogni moddu, dètu che u Biondelli u nu l'axèiva cunsciderùn u ligüre cumme üna [[Léngoe gàllo-itàliche|lengua gallu-italica]], sta tradüsiùn a nu l'è stèta pübricô fina du [[1918]], cuande u [[Carlo Savioni]] u l'à fèta sciurtî insemme a de ôtre in-te sö ''Versioni alessandro-monferrine e liguri''<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Carlo Salvioni|ànno=1918|tìtolo=Versioni alessandro-monferrine e liguri della parabola del figliuol prodigo tratte dalle carte di Bernardino Biondelli|revìsta=Classe di scienze morali, storiche e filologiche. Memorie|editô=Accademia Nazionale dei Lincei|volùmme=Série V|nùmero=15|pp=772-773|léngoa=IT|url=https://books.google.com/books?id=lFu30AEACAAJ}}</ref> da parabula. De ciü, u se pö ancùn regurdô u [[Giovanni Battista Bricchetto]], nasciüu a-[[U Burgu (Finô)|u Burgu]] du [[1845]] ma ch'u l'éra andètu a stô a [[Sann-a|Savuna]], und'u s'è missu a scrive a-u [[Dialettu savuneize|moddu de cuélla sité]]<ref group="n.">Du Brichetto u se cunusce l'opera ''[[s:O_Cicciollâ_1930/Un_gîu_pe_San-na|Un gîu pe San-na]]'', pübricô in-tu [[1868]] in-scia ''Strenna del Letimbro'' e turna, in-tu [[1930]], in-sce ''O Cicciollâ'' ({{Çitta|Alonzo Bixio, 2017|''Capitolo VI: Testimonianze delle parlate finalesi'', p. 150}}).</ref><ref>{{Çitta|Alonzo Bixio, 2017|''Capitolo VI: Testimonianze delle parlate finalesi'', pp. 149-150}}</ref>. === Da-u Növeséntu a-a giurnô d'ancö === {{Çitaçión|O Finô ti e benedetta<br />da i spruìn cu spuncia u mô<br />dau Munbrin au Castelétu-.<br />a tö spiaggia a l'è incantô! [...]|[[Lorenzo Burone Lercari]], ''O Finô ti e benedetta'', 1930}}[[Immaggine:Virgilio Fedi.jpg|miniatura|A tôrga in-ta ciassa dedicô a-u [[Virgilio Fedi]] a-[[A Marina (Finô)|a Marina]]]] Da-u [[XX secolo|Növeséntu]] se cuménsa a truvô ciü testimunianse du finarìn, cu-u sö primmu scritû ch'u l'è stètu l'avucôtu [[Lorenzo Burone Lercari]], scìndicu d[[A Marina (Finô)|a Marina]] da-u [[1920]] a-u [[1922]]. U Lercari u l'à fètu sciurtî e sö pues̠ie in-tu libbru ''Un linguaggio mai scritto: in sccettu gnabbru'', stanpùn a [[Finô]] du [[1930]]. Lì dréntu u l'à spunciùn u [[Giovan Andrea Silla]], in qualité de storicu du Finô, a dedicôse ascì a-a sö léngua, pe vardôla "cumme se vôrdan i munuménti"<ref>{{Çitta|Alonzo Bixio, 2017|''Capitolo VI: Testimonianze delle parlate finalesi'', pp. 150-152}}</ref>. U l'è cuscì che u Silla, in-tu mèximu agnu, u l'à scritu u sö ''Leggende, proverbi e cantilene del Finale'', cun tante parolle e tradisiòi da Marina ch'i sùn fenie ascì in-tu sö ''Vecchia Marina...addio!'' du [[1952]]. Delungu du [[1930]] u gh'è e rimme anonime ''A Caviglia'', dedichè a-u maresciallu [[Enrico Caviglia]] e pübrichè in-sciu giurnôle de l'Uniùn Club de Finô<ref>{{Çitta|Alonzo Bixio, 2017|''Capitolo VI: Testimonianze delle parlate finalesi'', pp. 153-154}}</ref>. Pe turnô a-e cansòi, a pues̠ia ''O Finâ ti e benedetta'', cunpuniméntu du Burone Lercari, du [[1930]] a l'è stèta missa in müxica da-u F. Dogliani, méntre de sti agni a gh'è ancùn ''A Cansun De Finô'', cun parolle du Pierino Rosso e müxica du Sergio Vaccari. De ciü, sübitu pasùn a guèra, a l'è sciurtia a cansùn ''Sei bella (Finô)'', missa in müxica da-a prufesuréssa Valentina Mesiti du [[1947]] e mustrô a-i fiö de médie de Finô<ref>{{Çitta|Alonzo Bixio, 2017|''Capitolo V: Canti popolari'', pp. 137-140}}</ref>. In-tu doppuguèra u l'à cumensùn a scrive e sö opere u ciü inpurtante pueta de stu parlô, u [[Virgilio Fedi]], dìtu "u Finarìn", che però i sun stète canpè in-te di libbri sulu che a partî da-i [[Anni 1980|agni '80]]. De doppu u gh'è stètu u Vittorio Bolla, de [[Côrxi]], che però u l'à scritu in [[Dialettu savuneize|savunéis̠e]], a Maria Vallarino, l'Elio Baj e a Maria Carla Frione, emigrô da s̠uéna a [[Montevideo|Muntevidéu]]. De ciü, i ghe sùn stèti ancùn a Gina Saccone Oddone, da Marina, u Giorgio Sgarbi, u Luigi Battaglieri e u Rinaldo Argento, d[[U Burgu (Finô)|u Burgu]], che du [[1999]] u l'à fètu sciurtî u libbru ''Au me caôru vegiu Burgu sinquant'anni fa'', cun di töcchi in finarìn dedicòi a-i munuménti du sö pais̠e. In-te cuôrche ucaxùn, cumme du [[1995]], e scöre elementôri de Finô i l'àn fètu mette insemme a-i sö fiö de pues̠ìe in finarìn<ref>{{Çitta|Alonzo Bixio, 2017|''Capitolo VI: Testimonianze delle parlate finalesi'', pp. 154-174}}</ref>. A-a fìn, pe turnô ancùn a-e cansòi, se pö regurdô a ''Me Bella Finô'', cun tèstu e müxica du Guido Perata, de [[Borṡi|Bors̠i]] ma fèta in finarìn<ref>{{Çitta|Alonzo Bixio, 2017|''Capitolo V: Canti popolari'', pp. 140-141}}</ref>, e ancùn cuélle du Valter Decia, de [[Feìn]]. Da-i [[Anni 1980|agni '80]] u s'è cumensùn fina a stüdiô u finarìn, pe rivô in-tu [[2000]] a-u ''Dizionario delle parlate finalesi'', travaiu du Luigi Alonzo Bixio. == Difuxùn == U finarìn u l'è parlùn in-tu teritoriu du cumün du Finô cun tütte e sö frasiòi, scibén ch'i ghe sùn de diferénse tra e burghé. De tipu finarìn i sùn ascì e varieté di paixi de [[Côrxi]], [[Orcu Feìn]] e [[Riôtu]], ch'i furman cuscì ün teritoriu ch'u l'è grossu moddu paréggiu a cuéllu da regiùn storica du Finô, delimitô a-u punénte da-u [[Côu da Crôvas̠òppa]], a levante da-u [[Côu de Nori]] e vèrsu l'entrutèra da-a custéra du spartiègua de [[Àrpi Lìgüri|Ôrpe Ligüri]]. === Variante === U finarìn u l'è ün parlô ciütostu paréggiu tra i paixi und'u l'è pres̠énte, a ogni moddu a gh'è abasta diferénse da sciurtì a marcô tréi s̠one cun de sö carateristiche: * Finarìn du Finô: u l'è parlùn in-tu séntru du cumün du Finô, saréiva a dì in-te burghé du [[Burgu (Finô)|Burgu]], da [[Marina (Finô)|Marina]], de [[Pia (Finô)|Pia]] e de [[Lacremô]], ciü che in-tu cumün de Côrxi. Stu grüppu u l'è cuéllu de varieté ciü parlé e menu cunservative, che dunca i gh'an de carateristiche ciü mudèrne<ref name=":0">{{Çitta|Alonzo, 2000|p. 12}}</ref>. * Finarìn cunservativu: u cunprénde e varieté di cumün de Riôtu e de Orcu Feìn, ciü, cun de diferénse, e frasiòi finarine de [[Gura]] e de [[Ulle]]. Stu tipu de finarìn u l'è carateris̠ùn da eleménti ciü cunservativi, rapres̠enté da-e sö carateristiche ciü antighe<ref name=":0" />. ** Parlô de Gura: parlùn in-te due frasiòi de [[Gura]] e de [[Ulle]], u gh'à de carateristiche diferénti ch'i riva da-a sö urigine. Defèti, stu parlô u s'è svilüpùn in-te l'ôta [[Etæ de Mëzo|Eté de Més̠u]] a partì da [[Dialéttu priéze|cuéllu da Pria]], pe cumensô poi, cun-u pasaggiu de sti paixi a-u [[Marchexùn du Finô]] du [[1212]], a sciurbì e carateristiche proprie du finarìn e a vegnì delungu ciü diferénte da l'arénte parlô de [[Ver̭éssu|Verési]], scibén ch'i gh'an a mèxima urigine<ref>{{Çitta|Nari, 2000|pp. 10-11}}</ref>. * [[Varigotti#Dialettu|Parlô de Varigotti]]: tipicu de sta frasiùn e de sö burghé, misse a levante du séntru du Finô, u gh'à de infruénse ch'i riva da-u vexìn parlô de Nori, ch'u l'è abasta diferénte da-u finarìn da fôru cunsciderô in-te l'ôtru grüppu du ligüre du séntru, a-u postu de cuéllu de séntru-punénte und'u gh'è u finarìn cun-e sö varieté<ref name=":0" />. == Grafia == Cumme pe tante ôtre varieté da léngua ligüre, u finarìn u nu gh'à üna grafia da tradisiùn pe scriveru, scibén ch'u gh'è cuôrche végiu papé in-tu parlô du postu. A ogni moddu, a-a giurnô d'ancö, i sùn stète fisé de manére de scritüra, pe puréiru cuscì cunservô in-te de testimuniànse scrite. Pres̠énpiu, a gh'è a grafia döverô da-u studiüs̠u du finarìn [[Luigi Alonzo Bixio|Luigi Alonzo]] in-tu sö ''Dizionario delle parlate finalesi'', desvilüpô cun cuôrche adataméntu a partì da-e régule du ''[[Vocabolario delle parlate liguri]]''. A stu scistéma de scritüra u s'è adatùn ascì l'autù du vucabulôriu de ün ôtru parlô de stanpu finarìn, saréiva a dì u prufesù [[Gianni Nari]] in-ta sö pübricasiùn in-sciü parlô de Gura e Ulle, und'u fà riferiméntu a-e indicasiòi de grafia du Cunvégnu de Sanrému du 10-12 d'utubre du [[1976]], inandiùn da-a [[Consùlta Lìgure|Cunsürta Ligüre]] e premissa a-a realis̠asiùn du vucabulôriu.{{Colonne}} {| class="wikitable" |+Grafia Alonzo<ref group="n.">Döverô in-tu ''Dizionario delle parlate finalesi'', a piggia cumme riferiméntu e cunvensiòi stabilie in-tu ''Vocabolario delle parlate liguri''.</ref> !Létire !Sönu [[Agiûtto:IPA|IPA/AFI]] !Nute |- |A |a | |- |B |b | |- |C |k/ʧ | |- |CU |ku (/ kw) |u piggia u postu du ''qu'' in-ta grafia tuscôna |- |D |d | |- |E (É/È/Ê) |e/ɛ/eː |e serô/ e durbia/ e lünga |- |F |f | |- |G |g/ʤ | |- |H | |mütta |- |I |i (/ ɪ) | |- |L |l | |- |M |m | |- |N |ɱ/n/ŋ |delungu velô doppu üna cunsunante |- |O |o/ɔ |o serô/o durbia |- |Ô |ɑ / ɒ / ɔ |sönu da [[A tònica velarizâ|"a" velarizô]] |- |Ö |ø (/ œ) |sönu du franséis̠e ''eu'' |- |P |p | |- |R |r/ɽ | |- |S |s |sönu da "s" de l'italiàn '''''s'''ole'' |- |S̠ |z |sönu da "s" de l'italiàn ''ro'''s'''a'' |- |SC-C |ʃ+t͡ʃ (ʃʧ) |sönu da parola "'''scc'''iümma''"'' |- |T |t | |- |U |u | |- |Ü |y (/ ʏ) |sönu da ''u'' franséis̠e e da ''ü''/''y'' tedésca |- |V |v | |- |X |ʒ |sönu du franséis̠e '''''j'''ardin'' |- | colspan="3" |Söni scenté in-tu [[XIX secolo|XIX séculu]] |- |Z |t͡s (ʦ) |"z" surda, sönu de l'italiàn ''po'''zz'''o'' |- |Z̠ |d͡z (ʣ) |"z" sunöra, sönu de l'italiàn ''ro'''zz'''o'' |} {{Colonne spezza}} {| class="wikitable" |+Grafîa Nari<ref group="n.">Döverô in-tu ''Dizionario del dialetto di Gorra e Olle'' e desvilüpô a partì da-e indicasiòi du Cunvégnu de Sanrému, prumossu da-a Cunsürta Ligüre de Asuciasiòi Cultürôli.</ref> !Létire !Sönu [[Agiûtto:IPA|IPA/AFI]] !Nute |- |A |a | |- |Ä |o |sönu du franséis̠e ''œ'' o ''ô'' |- |B |b | |- |C |k/ʧ | |- |CU |ku |u piggia u postu du ''qu'' in-ta grafia tuscôna |- |D |d | |- |E |e | |- |F |f | |- |G |g/ʤ | |- |H | |mütta |- |I |i | |- |J |j |döverô pe-a "i" intervucalica |- |L |l | |- |M |m | |- |N |ɱ/n/ŋ | |- |O |o/ɔ |o serô/o durbia |- |Ö |ø |sönu du franséis̠e ''eu'' |- |P |p | |- |R |r/ɽ | |- |Ṛ |ʟ |"r" giasciâ |- |S |s |sönu da "s" de l'italiàn '''''s'''ole'' |- |Ṡ |z |sönu da "s" de l'italiàn ''ro'''s'''a'' |- |T |t | |- |U |u | |- |Ü |y |sönu da "u" franséis̠e e tedésca |- |V |v | |- |X |ʒ |sönu du franséis̠e '''''j'''ardin'' |} {{Colonne fine}} == Moddi de dì == * ''Ciütostu che a botta, l'amigu sént'otta'' * ''Da l'andatüra e da puscitüra u se cunusce a fegüra'' * ''Natôle au barcùn Pascua au tisùn'' * ''A bucca a nu l'è stracca se u güstu u nu sa de vacca'' * ''Canderèra céra, pes̠u môrsu che s̠enô'' * ''Dunde l'è capéllu u nu pôga scuffia'' * ''Tenpu du cavagnu nu gh'è ne cuxiu ne cunpagnu'' * ''Chi sta a chêrî, sta a murî'' * ''Frevô frevarin in ta cua u l'à u venin'' * ''Belinùn u l'è ciü che Scindicu'' * ''Se s̠enô u nu s̠enarésa, u gh'è frévô cu frévaresa'' * ''(In-scia sücca patéca) Cun sincue palanche, ti mangi, ti béivi e ti te l'ôvi a pansa'' == Testimunianse scrite == * {{Çitta lìbbro|outô=Lorenzo Burone Lercari|tìtolo=Un linguaggio mai scritto in sccettu gnabbru|url=https://www.catalogobibliotecheliguri.it/opaclib/opaclib?db=solr_cbl&rpnquery=%40attrset+bib-1++%40attr+1%3D1032+%40attr+4%3D6+%22SBFL0000002437%22&select_db=solr_cbl&totalResult=1&nentries=1&rpnlabel=BID%3DSBFL0000002437&resultForward=opac%2Fcbl%2Ffull.jsp&searchForm=opac%2Fcbl%2Ferror.jsp&do_cmd=show_cmd&saveparams=false&fname=none&from=1|ànno=1930|editô=Tipografia Ardorino|çitæ=Finô|léngoa=LIJ, IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=[[Virgilio Fedi]]|tìtolo=I mugugni du nonnu|ànno=1987|editô=Dino Chiesa (curatù)|çitæ=A Marina d'Arbisöa|òpera=Poesie, tradizioni del Finale}} * {{Çitta lìbbro|outô=Nicolò Francesco Bertone|tìtolo=Corxi - Parolle de stiaggni e d'au|url=https://www.catalogobibliotecheliguri.it/opaclib/opac/cbl/scheda_sim.jsp?sim_bid=FER0154874&pager.offset=32&bid=SBFL0000000108|ànno=1994|editô=Tipografia Litografia Ligure|çitæ=U Seriô}} * {{Çitta lìbbro|outô=[[Virgilio Fedi]]|tìtolo=E büsche du Finarìn pape remesuje|url=https://www.centrostoricofinale.com/prodotto/e-busche-du-finarin-pape-remesuje/|ànno=1996|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finô|òpera=Quaderni del Finale}} * {{Çitta lìbbro|outô=Maria Carla Frione|tìtolo=Lungu au mô|ànno=1996}} == Nute == ;Nute a-u tèstu <references group="n." /> ;Nute bibliugrafiche <references /> == Bibliugrafia == * {{Çitta lìbbro|outô=Giovan Andrea Silla|tìtolo=Leggende, proverbi e cantilene del Finale|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/CUB0598769|ànno=1930|editô=Tipografia L. Brizio|çitæ=Savuna|léngoa=LIJ, IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giovan Andrea Silla|tìtolo=Vecchia Marina...addio!|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0066041|ànno=1952|editô=Tipografia Vincenzo Bolla|çitæ=Savuna|léngoa=LIJ, IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=[[Giulia Petracco Sicardi]]|outô2=[[Fiorenzo Toso]]|outô3=Patrizia Cavallaro|tìtolo=Vocabolario delle parlate liguri|url=https://www.google.com/search?hl=it&tbo=p&tbm=bks&q=bibliogroup:%22Vocabolario+delle+parlate+liguri%22&source=gbs_metadata_r&cad=4|ànno=1985-1992|editô=Consulta Ligure|çitæ=S̠éna|léngoa=LIJ, IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Gli uccelli nel dialetto finalese|url=https://www.catalogobibliotecheliguri.it/opaclib/opaclib?db=solr_cbl&item:1003:Nomi::@frase@=+Alonzo+Luigi&resultForward=opac%2Fcbl%2Ffull.jsp&searchForm=opac%2Fcbl%2Ferror.jsp&do_cmd=search_show_cmd&saveparams=false&nentries=1&fname=none&from=7|ànno=1987|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finô|léngoa=LIJ, IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario dialettale di Finalmarina|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0008302|ànno=1987|editô=|çitæ=Finô|léngoa=LIJ, IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Inchiesta sulla vitalità del dialetto nel Finale|url=https://www.catalogobibliotecheliguri.it/opaclib/opac/cbl/scheda_sim.jsp?sim_bid=FER0154874&pager.offset=32&bid=SBFL0000001963|ànno=1989|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finô|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Fregüe de Finô|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0008550|ànno=1989|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finô|léngoa=LIJ, IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario Finalese: lessico dialettale della pesca e della caccia|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/MOL0002805|ànno=1991|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finô|léngoa=LIJ, IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario Finalese: lessico dialettale speciale Agrosilvopastorale, botanica, zoologia, detti e proverbi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0008304|ànno=1993|editô=|çitæ=Finô|léngoa=LIJ, IT}} * {{Çitta publicaçión|outô=Luigi Alonzo Bixio|ànno=1997|tìtolo=Antiche voci nella parlata Finalese|revìsta=Finarium|nùmero=4|léngoa=LIJ, IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/MIL0573075|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finô|léngoa=LIJ, IT|cid=Alonzo, 2000}} * {{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Gorra e Olle|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0008566|ànno=2000|editô=Pro Loco Gorra - Olle Editore, Tipolitografia Nante|çitæ=Inpéria|léngoa=LIJ, IT|cid=Nari, 2000}} * {{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Testimonianze letterarie sul Finale|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/PBE0210668|ànno=2017|editô=Associazione Emanuele Celesia|çitæ=Finô|léngoa=LIJ, IT|cid=Alonzo Bixio, 2017}} == Ligammi de föra == * {{Çitta web|url=https://www.centrostoricofinale.com/|tìtolo=Centro Storico del Finale - scitu ufisiô|léngoa=IT}} {{Léngoa lìgure}} [[Categorîa:Lengua ligure]] imjc79k4bdr0docib04bjsnc1adi6rf 274941 274940 2026-10-21T18:52:47Z N.Longo 12052 s̠ 274941 wikitext text/x-wiki {{Finarìn|variànte=, in-ta variante du Burgu}} {{Léngoa |nómme = Dialéttu finarìn |nomenativo = ''Finarìn'' |stâti = {{ITA}} |regioîn = {{Scìnbolo|Flag of Liguria.svg}} [[Liguria|Ligüria]]<br /><small>({{Scìnbolo|Provincia di Savona-Stemma.svg}} [[Pruvincia de Sann-a|Savuna]])</small> |persónn-e = ~3.500<ref>Dètu ch'u se stimma a partî da-a pupulasiùn d[[u Finô]] e da-u valû dètu da l'[[ISTAT]] in-scia difüxùn de léngue regiunôli, sciü séntu, a-u [[2015]]</ref> |fam1 = [[Lengoe indoeuropee|Léngue indu-eurupée]] |fam2 = [[Léngoe itàliche|Italiche]] |fam3 = [[Lengoe romanse|Rumans̠e]] |fam4 = Rumans̠e de punénte |fam5 = [[Léngoe gàllo-itàliche|Gallu-italiche]] |fam6 = [[Lengoa ligure|Ligüre]] |fam7 = [[Lìgure céntro-òcidentâle|Ligüre de séntru-punénte]] |fam8 = '''Finarìn''' |mappa = Dialétto finaléize.png |didascalia = Difuxùn du finarìn. |estræto = Tütti i ommi i nascian in liberté e i sùn paréggi in dignité e driti. I sùn dutòi de raxùn e de cusciénsa e i l'àn da fô l'ün cun l'ôtru in pina fraternité.<br /><small>(finarìn du Burgu)</small> }} U '''Finarìn'''<ref group="n.">Ditu ''Finarìn'' o ''Finaléize'' in [[Lengoa zeneize|s̠enéis̠e]]</ref> u l'è ün parlô da [[Lengoa ligure|léngua ligüre]] spantegùn tra [[Finô]] e in-ti pais̠i vexìn, ch'u fà parte du cuscì dìtu grüppu du [[Lìgure céntro-òcidentâle|ligüre de séntru-punénte]], und'u l'è üna de varieté ciü inpurtanti. == Storia == === Urigine e primme testimunianse === {{Çitaçión|[...] Vèggu u me amù - cu vegne in sa cantandu<br />Cun i öggi versu u sé - cu cö suspirandu.<br />Suspira ben, me cö - perché raxiùn ti lé;<br />A bella a se mariô - e ti ti a cians̠eré.|Anonimu, ''Sturnellu Marinarescu'', sec. XVII<ref name="Bixio132" />}} U finarìn u l'è üna de varieté ciü inpurtànti da [[Lengoa ligure|léngua ligüre]] ch'i se parlan in-ta [[Rivêa de Ponénte|Rivéra de Punénte]], tantu pe-a sö difüxùn, ch'a curispunde a-a regiùn storica d[[u Finô]], che pe-a sö storia. I seculi de indipendénsa garantii da-u [[Marchexùn de Finô|sö marchexùn]] e, poi, da-a duminasiùn spagnolla<ref name=":0" />, i l'àn scapurùn ste tère da-e infruénse ch'i ne vegnivan da [[Zena|S̠éna]], cu-u finarìn che, in-te stu moddu, u s'è mantegnüu ciü diferénte da-u [[Lengoa zeneize|s̠enéis̠e]] rispèttu che u [[Dialéttu priéze|parlô da Pria]] e cuéllu de [[Nöi|Nori]], tantu ch'u l'è cunsciderùn in-tu més̠u fra stu lì e e [[Dialettu arbenganese|varieté arbenganéis̠i]]<ref>{{Çitta|[[Fiorenzo Toso]]|p. 12|Alonzo, 2000|tìtolo=Presentazione}}</ref>. Dréntu a-i sö cunfìn, d'ôtra parte, u se pôrla in-te üna manéra ch'a nu cangia guéri, tantu ch'u se stimma che u 95% de parolle u ségge u mèximu, levùn cuélle specifiche di travai da tèra e du mô, und'i ghe sùn ciü diferénse<ref>{{Çitta|Alonzo Bixio, 2017|''Capitolo VI: Testimonianze delle parlate finalesi'', p. 146}}</ref>. Primma de sö testimunianse scrite, u ciü antigu cunpuniméntu ch'u se cunusce in finarìn u l'è ün strunéllu da marinô, anonimu, ch'u ne vegneréiva da-u [[XVII secolo|Seiséntu]]{{#tag:ref|Stu strunéllu, in-ti ténpi ciü mudèrni, u l'è stètu missu in müxica da-u [[Bruno Lauzi]] cu-u titulu ''Finale Ligure'', cunpréis̠u in-tu sö album ''Il dorso della Balena'' du [[1992]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=axd8w2dD6yI&list=RDaxd8w2dD6yI&start_radio=1|tìtolo=Finale ligure|outô=Bruno Lauzi|léngoa=LIJ|vìxita=2026-10-21}}</ref><ref name="Bixio132">{{Çitta|Alonzo Bixio, 2017|''Capitolo V: Canti popolari'', p. 132}}</ref>|group=n.}}<ref>{{Çitta|Alonzo Bixio, 2017|''Capitolo V: Canti popolari'', p. 132; ''Capitolo VI: Testimonianze delle parlate finalesi'', pp. 148-149}}</ref>. De ciü, ôtri dòi cunpuniménti antighi in finarìn, prubabilménte de l'[[XIX secolo|Öttuséntu]], i sùn u ''Lamentu da muie du pescau'' e u ''Tenpu du cuarantötu''. Pe vegnì dunca a-e opere scrite, u primmu tèstu cunusciüu in finarìn a l'è üna trascrisiùn de tradüsiòi da ''Parabula du fiö des̠entegaddu'' canpè da-u [[Bernardino Biondelli]] pe-u sö ''Saggio sui dialetti gallo-italici'' du [[1853]]. A ogni moddu, dètu che u Biondelli u nu l'axèiva cunsciderùn u ligüre cumme üna [[Léngoe gàllo-itàliche|lengua gallu-italica]], sta tradüsiùn a nu l'è stèta pübricô fina du [[1918]], cuande u [[Carlo Savioni]] u l'à fèta sciurtî insemme a de ôtre in-te sö ''Versioni alessandro-monferrine e liguri''<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Carlo Salvioni|ànno=1918|tìtolo=Versioni alessandro-monferrine e liguri della parabola del figliuol prodigo tratte dalle carte di Bernardino Biondelli|revìsta=Classe di scienze morali, storiche e filologiche. Memorie|editô=Accademia Nazionale dei Lincei|volùmme=Série V|nùmero=15|pp=772-773|léngoa=IT|url=https://books.google.com/books?id=lFu30AEACAAJ}}</ref> da parabula. De ciü, u se pö ancùn regurdô u [[Giovanni Battista Bricchetto]], nasciüu a-[[U Burgu (Finô)|u Burgu]] du [[1845]] ma ch'u l'éra andètu a stô a [[Sann-a|Savuna]], und'u s'è missu a scrive a-u [[Dialettu savuneize|moddu de cuélla sité]]<ref group="n.">Du Brichetto u se cunusce l'opera ''[[s:O_Cicciollâ_1930/Un_gîu_pe_San-na|Un gîu pe San-na]]'', pübricô in-tu [[1868]] in-scia ''Strenna del Letimbro'' e turna, in-tu [[1930]], in-sce ''O Cicciollâ'' ({{Çitta|Alonzo Bixio, 2017|''Capitolo VI: Testimonianze delle parlate finalesi'', p. 150}}).</ref><ref>{{Çitta|Alonzo Bixio, 2017|''Capitolo VI: Testimonianze delle parlate finalesi'', pp. 149-150}}</ref>. === Da-u Növeséntu a-a giurnô d'ancö === {{Çitaçión|O Finô ti e benedetta<br />da i spruìn cu spuncia u mô<br />dau Munbrin au Castelétu-.<br />a tö spiaggia a l'è incantô! [...]|[[Lorenzo Burone Lercari]], ''O Finô ti e benedetta'', 1930}}[[Immaggine:Virgilio Fedi.jpg|miniatura|A tôrga in-ta ciassa dedicô a-u [[Virgilio Fedi]] a-[[A Marina (Finô)|a Marina]]]] Da-u [[XX secolo|Növeséntu]] se cuménsa a truvô ciü testimunianse du finarìn, cu-u sö primmu scritû ch'u l'è stètu l'avucôtu [[Lorenzo Burone Lercari]], scìndicu d[[A Marina (Finô)|a Marina]] da-u [[1920]] a-u [[1922]]. U Lercari u l'à fètu sciurtî e sö pues̠ie in-tu libbru ''Un linguaggio mai scritto: in sccettu gnabbru'', stanpùn a [[Finô]] du [[1930]]. Lì dréntu u l'à spunciùn u [[Giovan Andrea Silla]], in qualité de storicu du Finô, a dedicôse ascì a-a sö léngua, pe vardôla "cumme se vôrdan i munuménti"<ref>{{Çitta|Alonzo Bixio, 2017|''Capitolo VI: Testimonianze delle parlate finalesi'', pp. 150-152}}</ref>. U l'è cuscì che u Silla, in-tu mèximu agnu, u l'à scritu u sö ''Leggende, proverbi e cantilene del Finale'', cun tante parolle e tradisiòi da Marina ch'i sùn fenie ascì in-tu sö ''Vecchia Marina...addio!'' du [[1952]]. Delungu du [[1930]] u gh'è e rimme anonime ''A Caviglia'', dedichè a-u maresciallu [[Enrico Caviglia]] e pübrichè in-sciu giurnôle de l'Uniùn Club de Finô<ref>{{Çitta|Alonzo Bixio, 2017|''Capitolo VI: Testimonianze delle parlate finalesi'', pp. 153-154}}</ref>. Pe turnô a-e cansòi, a pues̠ia ''O Finâ ti e benedetta'', cunpuniméntu du Burone Lercari, du [[1930]] a l'è stèta missa in müxica da-u F. Dogliani, méntre de sti agni a gh'è ancùn ''A Cansun De Finô'', cun parolle du Pierino Rosso e müxica du Sergio Vaccari. De ciü, sübitu pasùn a guèra, a l'è sciurtia a cansùn ''Sei bella (Finô)'', missa in müxica da-a prufesuréssa Valentina Mesiti du [[1947]] e mustrô a-i fiö de médie de Finô<ref>{{Çitta|Alonzo Bixio, 2017|''Capitolo V: Canti popolari'', pp. 137-140}}</ref>. In-tu doppuguèra u l'à cumensùn a scrive e sö opere u ciü inpurtante pueta de stu parlô, u [[Virgilio Fedi]], dìtu "u Finarìn", che però i sun stète canpè in-te di libbri sulu che a partî da-i [[Anni 1980|agni '80]]. De doppu u gh'è stètu u Vittorio Bolla, de [[Côrxi]], che però u l'à scritu in [[Dialettu savuneize|savunéis̠e]], a Maria Vallarino, l'Elio Baj e a Maria Carla Frione, emigrô da s̠uéna a [[Montevideo|Muntevidéu]]. De ciü, i ghe sùn stèti ancùn a Gina Saccone Oddone, da Marina, u Giorgio Sgarbi, u Luigi Battaglieri e u Rinaldo Argento, d[[U Burgu (Finô)|u Burgu]], che du [[1999]] u l'à fètu sciurtî u libbru ''Au me caôru vegiu Burgu sinquant'anni fa'', cun di töcchi in finarìn dedicòi a-i munuménti du sö pais̠e. In-te cuôrche ucaxùn, cumme du [[1995]], e scöre elementôri de Finô i l'àn fètu mette insemme a-i sö fiö de pues̠ìe in finarìn<ref>{{Çitta|Alonzo Bixio, 2017|''Capitolo VI: Testimonianze delle parlate finalesi'', pp. 154-174}}</ref>. A-a fìn, pe turnô ancùn a-e cansòi, se pö regurdô a ''Me Bella Finô'', cun tèstu e müxica du Guido Perata, de [[Borṡi|Bors̠i]] ma fèta in finarìn<ref>{{Çitta|Alonzo Bixio, 2017|''Capitolo V: Canti popolari'', pp. 140-141}}</ref>, e ancùn cuélle du Valter Decia, de [[Feìn]]. Da-i [[Anni 1980|agni '80]] u s'è cumensùn fina a stüdiô u finarìn, pe rivô in-tu [[2000]] a-u ''Dizionario delle parlate finalesi'', travaiu du Luigi Alonzo Bixio. == Difuxùn == U finarìn u l'è parlùn in-tu teritoriu du cumün du Finô cun tütte e sö frasiòi, scibén ch'i ghe sùn de diferénse tra e burghé. De tipu finarìn i sùn ascì e varieté di paixi de [[Côrxi]], [[Orcu Feìn]] e [[Riôtu]], ch'i furman cuscì ün teritoriu ch'u l'è grossu moddu paréggiu a cuéllu da regiùn storica du Finô, delimitô a-u punénte da-u [[Côu da Crôvas̠òppa]], a levante da-u [[Côu de Nori]] e vèrsu l'entrutèra da-a custéra du spartiègua de [[Àrpi Lìgüri|Ôrpe Ligüri]]. === Variante === U finarìn u l'è ün parlô ciütostu paréggiu tra i paixi und'u l'è pres̠énte, a ogni moddu a gh'è abasta diferénse da sciurtì a marcô tréi s̠one cun de sö carateristiche: * Finarìn du Finô: u l'è parlùn in-tu séntru du cumün du Finô, saréiva a dì in-te burghé du [[Burgu (Finô)|Burgu]], da [[Marina (Finô)|Marina]], de [[Pia (Finô)|Pia]] e de [[Lacremô]], ciü che in-tu cumün de Côrxi. Stu grüppu u l'è cuéllu de varieté ciü parlé e menu cunservative, che dunca i gh'an de carateristiche ciü mudèrne<ref name=":0">{{Çitta|Alonzo, 2000|p. 12}}</ref>. * Finarìn cunservativu: u cunprénde e varieté di cumün de Riôtu e de Orcu Feìn, ciü, cun de diferénse, e frasiòi finarine de [[Gura]] e de [[Ulle]]. Stu tipu de finarìn u l'è carateris̠ùn da eleménti ciü cunservativi, rapres̠enté da-e sö carateristiche ciü antighe<ref name=":0" />. ** Parlô de Gura: parlùn in-te due frasiòi de [[Gura]] e de [[Ulle]], u gh'à de carateristiche diferénti ch'i riva da-a sö urigine. Defèti, stu parlô u s'è svilüpùn in-te l'ôta [[Etæ de Mëzo|Eté de Més̠u]] a partì da [[Dialéttu priéze|cuéllu da Pria]], pe cumensô poi, cun-u pasaggiu de sti paixi a-u [[Marchexùn du Finô]] du [[1212]], a sciurbì e carateristiche proprie du finarìn e a vegnì delungu ciü diferénte da l'arénte parlô de [[Ver̭éssu|Verési]], scibén ch'i gh'an a mèxima urigine<ref>{{Çitta|Nari, 2000|pp. 10-11}}</ref>. * [[Varigotti#Dialettu|Parlô de Varigotti]]: tipicu de sta frasiùn e de sö burghé, misse a levante du séntru du Finô, u gh'à de infruénse ch'i riva da-u vexìn parlô de Nori, ch'u l'è abasta diferénte da-u finarìn da fôru cunsciderô in-te l'ôtru grüppu du ligüre du séntru, a-u postu de cuéllu de séntru-punénte und'u gh'è u finarìn cun-e sö varieté<ref name=":0" />. == Grafia == Cumme pe tante ôtre varieté da léngua ligüre, u finarìn u nu gh'à üna grafia da tradisiùn pe scriveru, scibén ch'u gh'è cuôrche végiu papé in-tu parlô du postu. A ogni moddu, a-a giurnô d'ancö, i sùn stète fisé de manére de scritüra, pe puréiru cuscì cunservô in-te de testimuniànse scrite. Pres̠énpiu, a gh'è a grafia döverô da-u studiüs̠u du finarìn [[Luigi Alonzo Bixio|Luigi Alonzo]] in-tu sö ''Dizionario delle parlate finalesi'', desvilüpô cun cuôrche adataméntu a partì da-e régule du ''[[Vocabolario delle parlate liguri]]''. A stu scistéma de scritüra u s'è adatùn ascì l'autù du vucabulôriu de ün ôtru parlô de stanpu finarìn, saréiva a dì u prufesù [[Gianni Nari]] in-ta sö pübricasiùn in-sciü parlô de Gura e Ulle, und'u fà riferiméntu a-e indicasiòi de grafia du Cunvégnu de Sanrému du 10-12 d'utubre du [[1976]], inandiùn da-a [[Consùlta Lìgure|Cunsürta Ligüre]] e premissa a-a realis̠asiùn du vucabulôriu.{{Colonne}} {| class="wikitable" |+Grafia Alonzo<ref group="n.">Döverô in-tu ''Dizionario delle parlate finalesi'', a piggia cumme riferiméntu e cunvensiòi stabilie in-tu ''Vocabolario delle parlate liguri''.</ref> !Létire !Sönu [[Agiûtto:IPA|IPA/AFI]] !Nute |- |A |a | |- |B |b | |- |C |k/ʧ | |- |CU |ku (/ kw) |u piggia u postu du ''qu'' in-ta grafia tuscôna |- |D |d | |- |E (É/È/Ê) |e/ɛ/eː |e serô/ e durbia/ e lünga |- |F |f | |- |G |g/ʤ | |- |H | |mütta |- |I |i (/ ɪ) | |- |L |l | |- |M |m | |- |N |ɱ/n/ŋ |delungu velô doppu üna cunsunante |- |O |o/ɔ |o serô/o durbia |- |Ô |ɑ / ɒ / ɔ |sönu da [[A tònica velarizâ|"a" velaris̠ô]] |- |Ö |ø (/ œ) |sönu du franséis̠e ''eu'' |- |P |p | |- |R |r/ɽ | |- |S |s |sönu da "s" de l'italiàn '''''s'''ole'' |- |S̠ |z |sönu da "s" de l'italiàn ''ro'''s'''a'' |- |SC-C |ʃ+t͡ʃ (ʃʧ) |sönu da parola "'''scc'''iümma''"'' |- |T |t | |- |U |u | |- |Ü |y (/ ʏ) |sönu da ''u'' franséis̠e e da ''ü''/''y'' tedésca |- |V |v | |- |X |ʒ |sönu du franséis̠e '''''j'''ardin'' |- | colspan="3" |Söni scenté in-tu [[XIX secolo|XIX séculu]] |- |Z |t͡s (ʦ) |"z" surda, sönu de l'italiàn ''po'''zz'''o'' |- |Z̠ |d͡z (ʣ) |"z" sunöra, sönu de l'italiàn ''ro'''zz'''o'' |} {{Colonne spezza}} {| class="wikitable" |+Grafîa Nari<ref group="n.">Döverô in-tu ''Dizionario del dialetto di Gorra e Olle'' e desvilüpô a partì da-e indicasiòi du Cunvégnu de Sanrému, prumossu da-a Cunsürta Ligüre de Asuciasiòi Cultürôli.</ref> !Létire !Sönu [[Agiûtto:IPA|IPA/AFI]] !Nute |- |A |a | |- |Ä |o |sönu du franséis̠e ''œ'' o ''ô'' |- |B |b | |- |C |k/ʧ | |- |CU |ku |u piggia u postu du ''qu'' in-ta grafia tuscôna |- |D |d | |- |E |e | |- |F |f | |- |G |g/ʤ | |- |H | |mütta |- |I |i | |- |J |j |döverô pe-a "i" intervucalica |- |L |l | |- |M |m | |- |N |ɱ/n/ŋ | |- |O |o/ɔ |o serô/o durbia |- |Ö |ø |sönu du franséis̠e ''eu'' |- |P |p | |- |R |r/ɽ | |- |Ṛ |ʟ |"r" giasciâ |- |S |s |sönu da "s" de l'italiàn '''''s'''ole'' |- |Ṡ |z |sönu da "s" de l'italiàn ''ro'''s'''a'' |- |T |t | |- |U |u | |- |Ü |y |sönu da "u" franséis̠e e tedésca |- |V |v | |- |X |ʒ |sönu du franséis̠e '''''j'''ardin'' |} {{Colonne fine}} == Moddi de dì == * ''Ciütostu che a botta, l'amigu sént'otta'' * ''Da l'andatüra e da puscitüra u se cunusce a fegüra'' * ''Natôle au barcùn Pascua au tisùn'' * ''A bucca a nu l'è stracca se u güstu u nu sa de vacca'' * ''Canderèra céra, pes̠u môrsu che s̠enô'' * ''Dunde l'è capéllu u nu pôga scuffia'' * ''Tenpu du cavagnu nu gh'è ne cuxiu ne cunpagnu'' * ''Chi sta a chêrî, sta a murî'' * ''Frevô frevarin in ta cua u l'à u venin'' * ''Belinùn u l'è ciü che Scindicu'' * ''Se s̠enô u nu s̠enarésa, u gh'è frévô cu frévaresa'' * ''(In-scia sücca patéca) Cun sincue palanche, ti mangi, ti béivi e ti te l'ôvi a pansa'' == Testimunianse scrite == * {{Çitta lìbbro|outô=Lorenzo Burone Lercari|tìtolo=Un linguaggio mai scritto in sccettu gnabbru|url=https://www.catalogobibliotecheliguri.it/opaclib/opaclib?db=solr_cbl&rpnquery=%40attrset+bib-1++%40attr+1%3D1032+%40attr+4%3D6+%22SBFL0000002437%22&select_db=solr_cbl&totalResult=1&nentries=1&rpnlabel=BID%3DSBFL0000002437&resultForward=opac%2Fcbl%2Ffull.jsp&searchForm=opac%2Fcbl%2Ferror.jsp&do_cmd=show_cmd&saveparams=false&fname=none&from=1|ànno=1930|editô=Tipografia Ardorino|çitæ=Finô|léngoa=LIJ, IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=[[Virgilio Fedi]]|tìtolo=I mugugni du nonnu|ànno=1987|editô=Dino Chiesa (curatù)|çitæ=A Marina d'Arbisöa|òpera=Poesie, tradizioni del Finale}} * {{Çitta lìbbro|outô=Nicolò Francesco Bertone|tìtolo=Corxi - Parolle de stiaggni e d'au|url=https://www.catalogobibliotecheliguri.it/opaclib/opac/cbl/scheda_sim.jsp?sim_bid=FER0154874&pager.offset=32&bid=SBFL0000000108|ànno=1994|editô=Tipografia Litografia Ligure|çitæ=U Seriô}} * {{Çitta lìbbro|outô=[[Virgilio Fedi]]|tìtolo=E büsche du Finarìn pape remesuje|url=https://www.centrostoricofinale.com/prodotto/e-busche-du-finarin-pape-remesuje/|ànno=1996|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finô|òpera=Quaderni del Finale}} * {{Çitta lìbbro|outô=Maria Carla Frione|tìtolo=Lungu au mô|ànno=1996}} == Nute == ;Nute a-u tèstu <references group="n." /> ;Nute bibliugrafiche <references /> == Bibliugrafia == * {{Çitta lìbbro|outô=Giovan Andrea Silla|tìtolo=Leggende, proverbi e cantilene del Finale|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/CUB0598769|ànno=1930|editô=Tipografia L. Brizio|çitæ=Savuna|léngoa=LIJ, IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giovan Andrea Silla|tìtolo=Vecchia Marina...addio!|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0066041|ànno=1952|editô=Tipografia Vincenzo Bolla|çitæ=Savuna|léngoa=LIJ, IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=[[Giulia Petracco Sicardi]]|outô2=[[Fiorenzo Toso]]|outô3=Patrizia Cavallaro|tìtolo=Vocabolario delle parlate liguri|url=https://www.google.com/search?hl=it&tbo=p&tbm=bks&q=bibliogroup:%22Vocabolario+delle+parlate+liguri%22&source=gbs_metadata_r&cad=4|ànno=1985-1992|editô=Consulta Ligure|çitæ=S̠éna|léngoa=LIJ, IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Gli uccelli nel dialetto finalese|url=https://www.catalogobibliotecheliguri.it/opaclib/opaclib?db=solr_cbl&item:1003:Nomi::@frase@=+Alonzo+Luigi&resultForward=opac%2Fcbl%2Ffull.jsp&searchForm=opac%2Fcbl%2Ferror.jsp&do_cmd=search_show_cmd&saveparams=false&nentries=1&fname=none&from=7|ànno=1987|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finô|léngoa=LIJ, IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario dialettale di Finalmarina|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0008302|ànno=1987|editô=|çitæ=Finô|léngoa=LIJ, IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Inchiesta sulla vitalità del dialetto nel Finale|url=https://www.catalogobibliotecheliguri.it/opaclib/opac/cbl/scheda_sim.jsp?sim_bid=FER0154874&pager.offset=32&bid=SBFL0000001963|ànno=1989|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finô|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Fregüe de Finô|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0008550|ànno=1989|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finô|léngoa=LIJ, IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario Finalese: lessico dialettale della pesca e della caccia|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/MOL0002805|ànno=1991|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finô|léngoa=LIJ, IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario Finalese: lessico dialettale speciale Agrosilvopastorale, botanica, zoologia, detti e proverbi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0008304|ànno=1993|editô=|çitæ=Finô|léngoa=LIJ, IT}} * {{Çitta publicaçión|outô=Luigi Alonzo Bixio|ànno=1997|tìtolo=Antiche voci nella parlata Finalese|revìsta=Finarium|nùmero=4|léngoa=LIJ, IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/MIL0573075|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finô|léngoa=LIJ, IT|cid=Alonzo, 2000}} * {{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Gorra e Olle|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0008566|ànno=2000|editô=Pro Loco Gorra - Olle Editore, Tipolitografia Nante|çitæ=Inpéria|léngoa=LIJ, IT|cid=Nari, 2000}} * {{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Testimonianze letterarie sul Finale|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/PBE0210668|ànno=2017|editô=Associazione Emanuele Celesia|çitæ=Finô|léngoa=LIJ, IT|cid=Alonzo Bixio, 2017}} == Ligammi de föra == * {{Çitta web|url=https://www.centrostoricofinale.com/|tìtolo=Centro Storico del Finale - scitu ufisiô|léngoa=IT}} {{Léngoa lìgure}} [[Categorîa:Lengua ligure]] 1nyntw0j9n3fq8szsjqf878rgg7j0iy 274942 274941 2026-10-21T19:05:02Z N.Longo 12052 /* Testimunianse scrite */ rev 274942 wikitext text/x-wiki {{Finarìn|variànte=, in-ta variante du Burgu}} {{Léngoa |nómme = Dialéttu finarìn |nomenativo = ''Finarìn'' |stâti = {{ITA}} |regioîn = {{Scìnbolo|Flag of Liguria.svg}} [[Liguria|Ligüria]]<br /><small>({{Scìnbolo|Provincia di Savona-Stemma.svg}} [[Pruvincia de Sann-a|Savuna]])</small> |persónn-e = ~3.500<ref>Dètu ch'u se stimma a partî da-a pupulasiùn d[[u Finô]] e da-u valû dètu da l'[[ISTAT]] in-scia difüxùn de léngue regiunôli, sciü séntu, a-u [[2015]]</ref> |fam1 = [[Lengoe indoeuropee|Léngue indu-eurupée]] |fam2 = [[Léngoe itàliche|Italiche]] |fam3 = [[Lengoe romanse|Rumans̠e]] |fam4 = Rumans̠e de punénte |fam5 = [[Léngoe gàllo-itàliche|Gallu-italiche]] |fam6 = [[Lengoa ligure|Ligüre]] |fam7 = [[Lìgure céntro-òcidentâle|Ligüre de séntru-punénte]] |fam8 = '''Finarìn''' |mappa = Dialétto finaléize.png |didascalia = Difuxùn du finarìn. |estræto = Tütti i ommi i nascian in liberté e i sùn paréggi in dignité e driti. I sùn dutòi de raxùn e de cusciénsa e i l'àn da fô l'ün cun l'ôtru in pina fraternité.<br /><small>(finarìn du Burgu)</small> }} U '''Finarìn'''<ref group="n.">Ditu ''Finarìn'' o ''Finaléize'' in [[Lengoa zeneize|s̠enéis̠e]]</ref> u l'è ün parlô da [[Lengoa ligure|léngua ligüre]] spantegùn tra [[Finô]] e in-ti pais̠i vexìn, ch'u fà parte du cuscì dìtu grüppu du [[Lìgure céntro-òcidentâle|ligüre de séntru-punénte]], und'u l'è üna de varieté ciü inpurtanti. == Storia == === Urigine e primme testimunianse === {{Çitaçión|[...] Vèggu u me amù - cu vegne in sa cantandu<br />Cun i öggi versu u sé - cu cö suspirandu.<br />Suspira ben, me cö - perché raxiùn ti lé;<br />A bella a se mariô - e ti ti a cians̠eré.|Anonimu, ''Sturnellu Marinarescu'', sec. XVII<ref name="Bixio132" />}} U finarìn u l'è üna de varieté ciü inpurtànti da [[Lengoa ligure|léngua ligüre]] ch'i se parlan in-ta [[Rivêa de Ponénte|Rivéra de Punénte]], tantu pe-a sö difüxùn, ch'a curispunde a-a regiùn storica d[[u Finô]], che pe-a sö storia. I seculi de indipendénsa garantii da-u [[Marchexùn de Finô|sö marchexùn]] e, poi, da-a duminasiùn spagnolla<ref name=":0" />, i l'àn scapurùn ste tère da-e infruénse ch'i ne vegnivan da [[Zena|S̠éna]], cu-u finarìn che, in-te stu moddu, u s'è mantegnüu ciü diferénte da-u [[Lengoa zeneize|s̠enéis̠e]] rispèttu che u [[Dialéttu priéze|parlô da Pria]] e cuéllu de [[Nöi|Nori]], tantu ch'u l'è cunsciderùn in-tu més̠u fra stu lì e e [[Dialettu arbenganese|varieté arbenganéis̠i]]<ref>{{Çitta|[[Fiorenzo Toso]]|p. 12|Alonzo, 2000|tìtolo=Presentazione}}</ref>. Dréntu a-i sö cunfìn, d'ôtra parte, u se pôrla in-te üna manéra ch'a nu cangia guéri, tantu ch'u se stimma che u 95% de parolle u ségge u mèximu, levùn cuélle specifiche di travai da tèra e du mô, und'i ghe sùn ciü diferénse<ref>{{Çitta|Alonzo Bixio, 2017|''Capitolo VI: Testimonianze delle parlate finalesi'', p. 146}}</ref>. Primma de sö testimunianse scrite, u ciü antigu cunpuniméntu ch'u se cunusce in finarìn u l'è ün strunéllu da marinô, anonimu, ch'u ne vegneréiva da-u [[XVII secolo|Seiséntu]]{{#tag:ref|Stu strunéllu, in-ti ténpi ciü mudèrni, u l'è stètu missu in müxica da-u [[Bruno Lauzi]] cu-u titulu ''Finale Ligure'', cunpréis̠u in-tu sö album ''Il dorso della Balena'' du [[1992]]<ref>{{Çitta web|url=https://www.youtube.com/watch?v=axd8w2dD6yI&list=RDaxd8w2dD6yI&start_radio=1|tìtolo=Finale ligure|outô=Bruno Lauzi|léngoa=LIJ|vìxita=2026-10-21}}</ref><ref name="Bixio132">{{Çitta|Alonzo Bixio, 2017|''Capitolo V: Canti popolari'', p. 132}}</ref>|group=n.}}<ref>{{Çitta|Alonzo Bixio, 2017|''Capitolo V: Canti popolari'', p. 132; ''Capitolo VI: Testimonianze delle parlate finalesi'', pp. 148-149}}</ref>. De ciü, ôtri dòi cunpuniménti antighi in finarìn, prubabilménte de l'[[XIX secolo|Öttuséntu]], i sùn u ''Lamentu da muie du pescau'' e u ''Tenpu du cuarantötu''. Pe vegnì dunca a-e opere scrite, u primmu tèstu cunusciüu in finarìn a l'è üna trascrisiùn de tradüsiòi da ''Parabula du fiö des̠entegaddu'' canpè da-u [[Bernardino Biondelli]] pe-u sö ''Saggio sui dialetti gallo-italici'' du [[1853]]. A ogni moddu, dètu che u Biondelli u nu l'axèiva cunsciderùn u ligüre cumme üna [[Léngoe gàllo-itàliche|lengua gallu-italica]], sta tradüsiùn a nu l'è stèta pübricô fina du [[1918]], cuande u [[Carlo Savioni]] u l'à fèta sciurtî insemme a de ôtre in-te sö ''Versioni alessandro-monferrine e liguri''<ref>{{Çitta publicaçión|outô=Carlo Salvioni|ànno=1918|tìtolo=Versioni alessandro-monferrine e liguri della parabola del figliuol prodigo tratte dalle carte di Bernardino Biondelli|revìsta=Classe di scienze morali, storiche e filologiche. Memorie|editô=Accademia Nazionale dei Lincei|volùmme=Série V|nùmero=15|pp=772-773|léngoa=IT|url=https://books.google.com/books?id=lFu30AEACAAJ}}</ref> da parabula. De ciü, u se pö ancùn regurdô u [[Giovanni Battista Bricchetto]], nasciüu a-[[U Burgu (Finô)|u Burgu]] du [[1845]] ma ch'u l'éra andètu a stô a [[Sann-a|Savuna]], und'u s'è missu a scrive a-u [[Dialettu savuneize|moddu de cuélla sité]]<ref group="n.">Du Brichetto u se cunusce l'opera ''[[s:O_Cicciollâ_1930/Un_gîu_pe_San-na|Un gîu pe San-na]]'', pübricô in-tu [[1868]] in-scia ''Strenna del Letimbro'' e turna, in-tu [[1930]], in-sce ''O Cicciollâ'' ({{Çitta|Alonzo Bixio, 2017|''Capitolo VI: Testimonianze delle parlate finalesi'', p. 150}}).</ref><ref>{{Çitta|Alonzo Bixio, 2017|''Capitolo VI: Testimonianze delle parlate finalesi'', pp. 149-150}}</ref>. === Da-u Növeséntu a-a giurnô d'ancö === {{Çitaçión|O Finô ti e benedetta<br />da i spruìn cu spuncia u mô<br />dau Munbrin au Castelétu-.<br />a tö spiaggia a l'è incantô! [...]|[[Lorenzo Burone Lercari]], ''O Finô ti e benedetta'', 1930}}[[Immaggine:Virgilio Fedi.jpg|miniatura|A tôrga in-ta ciassa dedicô a-u [[Virgilio Fedi]] a-[[A Marina (Finô)|a Marina]]]] Da-u [[XX secolo|Növeséntu]] se cuménsa a truvô ciü testimunianse du finarìn, cu-u sö primmu scritû ch'u l'è stètu l'avucôtu [[Lorenzo Burone Lercari]], scìndicu d[[A Marina (Finô)|a Marina]] da-u [[1920]] a-u [[1922]]. U Lercari u l'à fètu sciurtî e sö pues̠ie in-tu libbru ''Un linguaggio mai scritto: in sccettu gnabbru'', stanpùn a [[Finô]] du [[1930]]. Lì dréntu u l'à spunciùn u [[Giovan Andrea Silla]], in qualité de storicu du Finô, a dedicôse ascì a-a sö léngua, pe vardôla "cumme se vôrdan i munuménti"<ref>{{Çitta|Alonzo Bixio, 2017|''Capitolo VI: Testimonianze delle parlate finalesi'', pp. 150-152}}</ref>. U l'è cuscì che u Silla, in-tu mèximu agnu, u l'à scritu u sö ''Leggende, proverbi e cantilene del Finale'', cun tante parolle e tradisiòi da Marina ch'i sùn fenie ascì in-tu sö ''Vecchia Marina...addio!'' du [[1952]]. Delungu du [[1930]] u gh'è e rimme anonime ''A Caviglia'', dedichè a-u maresciallu [[Enrico Caviglia]] e pübrichè in-sciu giurnôle de l'Uniùn Club de Finô<ref>{{Çitta|Alonzo Bixio, 2017|''Capitolo VI: Testimonianze delle parlate finalesi'', pp. 153-154}}</ref>. Pe turnô a-e cansòi, a pues̠ia ''O Finâ ti e benedetta'', cunpuniméntu du Burone Lercari, du [[1930]] a l'è stèta missa in müxica da-u F. Dogliani, méntre de sti agni a gh'è ancùn ''A Cansun De Finô'', cun parolle du Pierino Rosso e müxica du Sergio Vaccari. De ciü, sübitu pasùn a guèra, a l'è sciurtia a cansùn ''Sei bella (Finô)'', missa in müxica da-a prufesuréssa Valentina Mesiti du [[1947]] e mustrô a-i fiö de médie de Finô<ref>{{Çitta|Alonzo Bixio, 2017|''Capitolo V: Canti popolari'', pp. 137-140}}</ref>. In-tu doppuguèra u l'à cumensùn a scrive e sö opere u ciü inpurtante pueta de stu parlô, u [[Virgilio Fedi]], dìtu "u Finarìn", che però i sun stète canpè in-te di libbri sulu che a partî da-i [[Anni 1980|agni '80]]. De doppu u gh'è stètu u Vittorio Bolla, de [[Côrxi]], che però u l'à scritu in [[Dialettu savuneize|savunéis̠e]], a Maria Vallarino, l'Elio Baj e a Maria Carla Frione, emigrô da s̠uéna a [[Montevideo|Muntevidéu]]. De ciü, i ghe sùn stèti ancùn a Gina Saccone Oddone, da Marina, u Giorgio Sgarbi, u Luigi Battaglieri e u Rinaldo Argento, d[[U Burgu (Finô)|u Burgu]], che du [[1999]] u l'à fètu sciurtî u libbru ''Au me caôru vegiu Burgu sinquant'anni fa'', cun di töcchi in finarìn dedicòi a-i munuménti du sö pais̠e. In-te cuôrche ucaxùn, cumme du [[1995]], e scöre elementôri de Finô i l'àn fètu mette insemme a-i sö fiö de pues̠ìe in finarìn<ref>{{Çitta|Alonzo Bixio, 2017|''Capitolo VI: Testimonianze delle parlate finalesi'', pp. 154-174}}</ref>. A-a fìn, pe turnô ancùn a-e cansòi, se pö regurdô a ''Me Bella Finô'', cun tèstu e müxica du Guido Perata, de [[Borṡi|Bors̠i]] ma fèta in finarìn<ref>{{Çitta|Alonzo Bixio, 2017|''Capitolo V: Canti popolari'', pp. 140-141}}</ref>, e ancùn cuélle du Valter Decia, de [[Feìn]]. Da-i [[Anni 1980|agni '80]] u s'è cumensùn fina a stüdiô u finarìn, pe rivô in-tu [[2000]] a-u ''Dizionario delle parlate finalesi'', travaiu du Luigi Alonzo Bixio. == Difuxùn == U finarìn u l'è parlùn in-tu teritoriu du cumün du Finô cun tütte e sö frasiòi, scibén ch'i ghe sùn de diferénse tra e burghé. De tipu finarìn i sùn ascì e varieté di paixi de [[Côrxi]], [[Orcu Feìn]] e [[Riôtu]], ch'i furman cuscì ün teritoriu ch'u l'è grossu moddu paréggiu a cuéllu da regiùn storica du Finô, delimitô a-u punénte da-u [[Côu da Crôvas̠òppa]], a levante da-u [[Côu de Nori]] e vèrsu l'entrutèra da-a custéra du spartiègua de [[Àrpi Lìgüri|Ôrpe Ligüri]]. === Variante === U finarìn u l'è ün parlô ciütostu paréggiu tra i paixi und'u l'è pres̠énte, a ogni moddu a gh'è abasta diferénse da sciurtì a marcô tréi s̠one cun de sö carateristiche: * Finarìn du Finô: u l'è parlùn in-tu séntru du cumün du Finô, saréiva a dì in-te burghé du [[Burgu (Finô)|Burgu]], da [[Marina (Finô)|Marina]], de [[Pia (Finô)|Pia]] e de [[Lacremô]], ciü che in-tu cumün de Côrxi. Stu grüppu u l'è cuéllu de varieté ciü parlé e menu cunservative, che dunca i gh'an de carateristiche ciü mudèrne<ref name=":0">{{Çitta|Alonzo, 2000|p. 12}}</ref>. * Finarìn cunservativu: u cunprénde e varieté di cumün de Riôtu e de Orcu Feìn, ciü, cun de diferénse, e frasiòi finarine de [[Gura]] e de [[Ulle]]. Stu tipu de finarìn u l'è carateris̠ùn da eleménti ciü cunservativi, rapres̠enté da-e sö carateristiche ciü antighe<ref name=":0" />. ** Parlô de Gura: parlùn in-te due frasiòi de [[Gura]] e de [[Ulle]], u gh'à de carateristiche diferénti ch'i riva da-a sö urigine. Defèti, stu parlô u s'è svilüpùn in-te l'ôta [[Etæ de Mëzo|Eté de Més̠u]] a partì da [[Dialéttu priéze|cuéllu da Pria]], pe cumensô poi, cun-u pasaggiu de sti paixi a-u [[Marchexùn du Finô]] du [[1212]], a sciurbì e carateristiche proprie du finarìn e a vegnì delungu ciü diferénte da l'arénte parlô de [[Ver̭éssu|Verési]], scibén ch'i gh'an a mèxima urigine<ref>{{Çitta|Nari, 2000|pp. 10-11}}</ref>. * [[Varigotti#Dialettu|Parlô de Varigotti]]: tipicu de sta frasiùn e de sö burghé, misse a levante du séntru du Finô, u gh'à de infruénse ch'i riva da-u vexìn parlô de Nori, ch'u l'è abasta diferénte da-u finarìn da fôru cunsciderô in-te l'ôtru grüppu du ligüre du séntru, a-u postu de cuéllu de séntru-punénte und'u gh'è u finarìn cun-e sö varieté<ref name=":0" />. == Grafia == Cumme pe tante ôtre varieté da léngua ligüre, u finarìn u nu gh'à üna grafia da tradisiùn pe scriveru, scibén ch'u gh'è cuôrche végiu papé in-tu parlô du postu. A ogni moddu, a-a giurnô d'ancö, i sùn stète fisé de manére de scritüra, pe puréiru cuscì cunservô in-te de testimuniànse scrite. Pres̠énpiu, a gh'è a grafia döverô da-u studiüs̠u du finarìn [[Luigi Alonzo Bixio|Luigi Alonzo]] in-tu sö ''Dizionario delle parlate finalesi'', desvilüpô cun cuôrche adataméntu a partì da-e régule du ''[[Vocabolario delle parlate liguri]]''. A stu scistéma de scritüra u s'è adatùn ascì l'autù du vucabulôriu de ün ôtru parlô de stanpu finarìn, saréiva a dì u prufesù [[Gianni Nari]] in-ta sö pübricasiùn in-sciü parlô de Gura e Ulle, und'u fà riferiméntu a-e indicasiòi de grafia du Cunvégnu de Sanrému du 10-12 d'utubre du [[1976]], inandiùn da-a [[Consùlta Lìgure|Cunsürta Ligüre]] e premissa a-a realis̠asiùn du vucabulôriu.{{Colonne}} {| class="wikitable" |+Grafia Alonzo<ref group="n.">Döverô in-tu ''Dizionario delle parlate finalesi'', a piggia cumme riferiméntu e cunvensiòi stabilie in-tu ''Vocabolario delle parlate liguri''.</ref> !Létire !Sönu [[Agiûtto:IPA|IPA/AFI]] !Nute |- |A |a | |- |B |b | |- |C |k/ʧ | |- |CU |ku (/ kw) |u piggia u postu du ''qu'' in-ta grafia tuscôna |- |D |d | |- |E (É/È/Ê) |e/ɛ/eː |e serô/ e durbia/ e lünga |- |F |f | |- |G |g/ʤ | |- |H | |mütta |- |I |i (/ ɪ) | |- |L |l | |- |M |m | |- |N |ɱ/n/ŋ |delungu velô doppu üna cunsunante |- |O |o/ɔ |o serô/o durbia |- |Ô |ɑ / ɒ / ɔ |sönu da [[A tònica velarizâ|"a" velaris̠ô]] |- |Ö |ø (/ œ) |sönu du franséis̠e ''eu'' |- |P |p | |- |R |r/ɽ | |- |S |s |sönu da "s" de l'italiàn '''''s'''ole'' |- |S̠ |z |sönu da "s" de l'italiàn ''ro'''s'''a'' |- |SC-C |ʃ+t͡ʃ (ʃʧ) |sönu da parola "'''scc'''iümma''"'' |- |T |t | |- |U |u | |- |Ü |y (/ ʏ) |sönu da ''u'' franséis̠e e da ''ü''/''y'' tedésca |- |V |v | |- |X |ʒ |sönu du franséis̠e '''''j'''ardin'' |- | colspan="3" |Söni scenté in-tu [[XIX secolo|XIX séculu]] |- |Z |t͡s (ʦ) |"z" surda, sönu de l'italiàn ''po'''zz'''o'' |- |Z̠ |d͡z (ʣ) |"z" sunöra, sönu de l'italiàn ''ro'''zz'''o'' |} {{Colonne spezza}} {| class="wikitable" |+Grafîa Nari<ref group="n.">Döverô in-tu ''Dizionario del dialetto di Gorra e Olle'' e desvilüpô a partì da-e indicasiòi du Cunvégnu de Sanrému, prumossu da-a Cunsürta Ligüre de Asuciasiòi Cultürôli.</ref> !Létire !Sönu [[Agiûtto:IPA|IPA/AFI]] !Nute |- |A |a | |- |Ä |o |sönu du franséis̠e ''œ'' o ''ô'' |- |B |b | |- |C |k/ʧ | |- |CU |ku |u piggia u postu du ''qu'' in-ta grafia tuscôna |- |D |d | |- |E |e | |- |F |f | |- |G |g/ʤ | |- |H | |mütta |- |I |i | |- |J |j |döverô pe-a "i" intervucalica |- |L |l | |- |M |m | |- |N |ɱ/n/ŋ | |- |O |o/ɔ |o serô/o durbia |- |Ö |ø |sönu du franséis̠e ''eu'' |- |P |p | |- |R |r/ɽ | |- |Ṛ |ʟ |"r" giasciâ |- |S |s |sönu da "s" de l'italiàn '''''s'''ole'' |- |Ṡ |z |sönu da "s" de l'italiàn ''ro'''s'''a'' |- |T |t | |- |U |u | |- |Ü |y |sönu da "u" franséis̠e e tedésca |- |V |v | |- |X |ʒ |sönu du franséis̠e '''''j'''ardin'' |} {{Colonne fine}} == Moddi de dì == * ''Ciütostu che a botta, l'amigu sént'otta'' * ''Da l'andatüra e da puscitüra u se cunusce a fegüra'' * ''Natôle au barcùn Pascua au tisùn'' * ''A bucca a nu l'è stracca se u güstu u nu sa de vacca'' * ''Canderèra céra, pes̠u môrsu che s̠enô'' * ''Dunde l'è capéllu u nu pôga scuffia'' * ''Tenpu du cavagnu nu gh'è ne cuxiu ne cunpagnu'' * ''Chi sta a chêrî, sta a murî'' * ''Frevô frevarin in ta cua u l'à u venin'' * ''Belinùn u l'è ciü che Scindicu'' * ''Se s̠enô u nu s̠enarésa, u gh'è frévô cu frévaresa'' * ''(In-scia sücca patéca) Cun sincue palanche, ti mangi, ti béivi e ti te l'ôvi a pansa'' == Testimunianse scrite == * {{Çitta lìbbro|outô=Lorenzo Burone Lercari|tìtolo=Un linguaggio mai scritto: in sccettu gnabbru|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/CUB0141969|ànno=1930|editô=Tipografia Ardorino|çitæ=Finô|léngoa=LIJ}} * {{Çitta lìbbro|outô=[[Virgilio Fedi]]|outô2=Dino Chiesa (a cüra de)|outô3=Stefano Amoretti (prefasiùn de)|tìtolo=I mugugni du nonnu|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0050341|colànn-a=Poesie, tradizioni del Finale|ànno=1987|editô=Grafiche Giors|çitæ=A Marina d'Arbisöra|léngoa=LIJ}} * {{Çitta lìbbro|outô=Nicolò Francesco Bertone|tìtolo=Corxi - Parolle de stiaggni e d'au|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0096198|ànno=1994|editô=Tipografia Litografia Ligure|çitæ=U Seriô}} * {{Çitta lìbbro|outô=[[Virgilio Fedi]]|tìtolo=E büsche du Finarìn - Pape remesüje|url=https://www.centrostoricofinale.com/prodotto/e-busche-du-finarin-pape-remesuje/|ànno=1996|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finô|òpera=Quaderni del Finale}} * {{Çitta lìbbro|outô=Maria Carla Frione|tìtolo=Lungu au mô|ànno=1996}} * {{Çitta lìbbro|outô=Rinaldo Argento|tìtolo=Au me caôru vegiu Burgu sinquant'anni fa: bozzetti di prose e poesie su arte, storia e costumi della vecchia Finalborgo|url=https://opac.sbfinalese.it/ricerca/dettaglio/au-me-caoru-vegiu-burgu-sinquantanni-fa/19012|ànno=1999|editô=s.e.|çitæ=s.l.|léngoa=LIJ}} * {{Çitta publicaçión|outô=Virgilio Fedi|outô2=Luigi Alonzo Bixio (a cüra de)|ànno=2005|tìtolo=Fedi, Virgilio. 36 poesie|revìsta=Scaffale Finalese|editô=Edizioni della Biblioteca Mediateca Finalese|çitæ=Finô|volùmme=Agnu I|nùmero=1|léngoa=LIJ|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0019585|cid=Fedi & Alonzo Bixio, 2005}} == Nute == ;Nute a-u tèstu <references group="n." /> ;Nute bibliugrafiche <references responsive /> == Bibliugrafia == * {{Çitta lìbbro|outô=Giovan Andrea Silla|tìtolo=Leggende, proverbi e cantilene del Finale|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/CUB0598769|ànno=1930|editô=Tipografia L. Brizio|çitæ=Savuna|léngoa=LIJ, IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Giovan Andrea Silla|tìtolo=Vecchia Marina...addio!|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0066041|ànno=1952|editô=Tipografia Vincenzo Bolla|çitæ=Savuna|léngoa=LIJ, IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=[[Giulia Petracco Sicardi]]|outô2=[[Fiorenzo Toso]]|outô3=Patrizia Cavallaro|tìtolo=Vocabolario delle parlate liguri|url=https://www.google.com/search?hl=it&tbo=p&tbm=bks&q=bibliogroup:%22Vocabolario+delle+parlate+liguri%22&source=gbs_metadata_r&cad=4|ànno=1985-1992|editô=Consulta Ligure|çitæ=S̠éna|léngoa=LIJ, IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Gli uccelli nel dialetto finalese|url=https://www.catalogobibliotecheliguri.it/opaclib/opaclib?db=solr_cbl&item:1003:Nomi::@frase@=+Alonzo+Luigi&resultForward=opac%2Fcbl%2Ffull.jsp&searchForm=opac%2Fcbl%2Ferror.jsp&do_cmd=search_show_cmd&saveparams=false&nentries=1&fname=none&from=7|ànno=1987|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finô|léngoa=LIJ, IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario dialettale di Finalmarina|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0008302|ànno=1987|editô=|çitæ=Finô|léngoa=LIJ, IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Inchiesta sulla vitalità del dialetto nel Finale|url=https://www.catalogobibliotecheliguri.it/opaclib/opac/cbl/scheda_sim.jsp?sim_bid=FER0154874&pager.offset=32&bid=SBFL0000001963|ànno=1989|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finô|léngoa=IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Fregüe de Finô|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0008550|ànno=1989|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finô|léngoa=LIJ, IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario Finalese: lessico dialettale della pesca e della caccia|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/MOL0002805|ànno=1991|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finô|léngoa=LIJ, IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario Finalese: lessico dialettale speciale Agrosilvopastorale, botanica, zoologia, detti e proverbi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0008304|ànno=1993|editô=|çitæ=Finô|léngoa=LIJ, IT}} * {{Çitta publicaçión|outô=Luigi Alonzo Bixio|ànno=1997|tìtolo=Antiche voci nella parlata Finalese|revìsta=Finarium|nùmero=4|léngoa=LIJ, IT}} * {{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Dizionario delle parlate finalesi|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/MIL0573075|ànno=2000|editô=Centro Storico del Finale|çitæ=Finô|léngoa=LIJ, IT|cid=Alonzo, 2000}} * {{Çitta lìbbro|outô=Gianni Nari|tìtolo=Dizionario del dialetto di Gorra e Olle|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/LIG0008566|ànno=2000|editô=Pro Loco Gorra - Olle Editore, Tipolitografia Nante|çitæ=Inpéria|léngoa=LIJ, IT|cid=Nari, 2000}} * {{Çitta lìbbro|outô=Luigi Alonzo Bixio|tìtolo=Testimonianze letterarie sul Finale|url=https://cloud.sbn.it/opac/LIG/dettaglio/documento/PBE0210668|ànno=2017|editô=Associazione Emanuele Celesia|çitæ=Finô|léngoa=LIJ, IT|cid=Alonzo Bixio, 2017}} == Ligammi de föra == * {{Çitta web|url=https://www.centrostoricofinale.com/|tìtolo=Scitu ufisiô|outô=Centro Storico del Finale|léngoa=IT|vìxita=2026-10-21}} {{Léngoa lìgure}} [[Categorîa:Lengua ligure]] ndkhkto9o0tzflgat2ql5n95fng9132 Vittoiale di Italien 0 33275 274937 274932 2026-10-21T14:35:29Z S1880C 20449 Azzonto seçion 274937 wikitext text/x-wiki {{Grafia unitäia}} [[Immaggine:Vittoriale il complesso monumentale.jpg|miniatura|Vittoiale di Italien]] O '''Vittoiale di Italien''' (in [[Léngoa italiànn-a|italian]] ''Vittoriale degli Italiani'') o l'é un insemme de ciù palaçi, stradde, ciasse, giardin e rianelli naturali e artifiçiali, con un anfitiatro à l’averto, fæto construe da-o [[1921]] a-o [[1938]] à Gardone Riviera (provinsa de [[Bréscia|Brescia]]) da-o poeta e romansê italian [[Gabriele d'Annunzio]], in sciâ riva do [[lago de Garda]]. Gh'é assotterrou o mæximo d'Annunzio, ch'o n'aveiva assegnou o progetto à l'architetto [[Giancarlo Maroni]], coscì che o pòsto o representesse a memöia da "''vita inimitabile''" do poeta-sordatto e de impreise di sordatti italien inta [[Primma Goæra Mondiâ|primma guæra mondiale]]. De spesso a poula "Vittoiale" a l'é addeuviâ pe parlâ solo de l'abitaçion do Vate che, però, a s'acciamma "Prioria". A-a giornâ d’ancheu, o Vittoiale o l'é un monumento averto a-o pubrico e vixitou tutti i anni da miggiæa de persoñe.<ref>{{Çitta web|url=https://www.gardapost.it/2016/01/11/vittoriale-oltre-212mila-visitatori-nel-2015/|tìtolo=Vittoriale, oltre 212mila visitatori nel 2015|dæta=11 zenâ 2016|vìxita=2023-01-06|léngoa=IT}}</ref> == O parco == [[File:Vittoriale,_l'ingresso_a_doppio_arco.jpg|miniatura| Vittoiale di Italien, intrâ à doggio erco]] O Vittoiale, ch'o s'attreuva in scê colliñe de Gardone Riviera con vista in sciô lago, o l'é grande neuve ettari pöcassæ. O vixitatô o l'é reçevuo da l'intrâ monumentale fæta da unna cobbia de erchi con, into mezo, unna fontaña ch'a çitta o ''Libbro Segretto'' (urtima euvia do D'Annunzio):{{Çitaçión|Drento da sto treggio gio de miage, donde traduto o l'é za in prie vive quello libbro religioso che mi ò pensou prepòsto a-i riti da patria e di vinçitoî latin acciammou O Vittoiale.|3=Dentro da questa triplice cerchia di mura, ove tradotto è già in pietre vive quel libro religioso ch'io mi pensai preposto ai riti della patria e dei vincitori latini chiamato Il Vittoriale.|Gabriele d'Annunzio|lingua=ITA}} In çimma a-a fontaña gh'é unna cobbia de còrni de l'abondansa e un timpano co-o famoso mòtto dannunziano "Mi ò quello ch'ò regallou" (''Io ho quel che ho donato''). Da-e arcæ de l'intrâ o percorso o se dividde inte doe stradde: a primma a monta verso a ''prioria'', a casa-museo do poeta, e dapeu verso a nave militare ''Puglia'' e a tomba monumentale di eröi; a segonda incangio a chiña verso i giardin e o parlamento de l’etæ de mezo (dito ''arengo''), e dapeu, passando da pe unna serie de fasce che van zu verso o lago, a porta a-i erboi da fruta (con limoin, brigne, peie, meie, bricòcali, perseghi, amandoe, cacchi e meigranæ).<ref>{{Çitta web|url=https://web.vittoriale.it/wp-content/uploads/2016/12/FRUTTETO-1.pdf|tìtolo=Vittoriale degli Italiani, Il Giardino delle Esperidi|léngoa=IT|vìxita=2026-10-05}}</ref> [[File:Vittoriale_degli_Italiani,_il_teatro.jpg|miniatura| Vittoiale di Italien, l'anfitiatro à l’averto]] Piggiando a stradda verso a ''prioria'', o vixitatô o s'intoppa con l'asta do [[Piave]] co-a scurtua da Vittöia in cadeñe do scurtô Arrigo Minerbi. In sciâ manciña gh'é o ''Parlaggio'', l'anfitiatro à l’averto progettou da-o Maroni da-o 1931 a-o 1938 e lasciou incompleto into 1953. Inspirou a-i tiatri antighi, sorviatutto a quello de [[Pompei]], l'anfitiatro o doveiva avei [[marmao rosso de Veroña]] pe crovî i materiali sgreuzzi da "modernitæ", comme o ciumento, addeuviæ pe-a platea e pe-e scainæ. A struttua a l'é stæta lasciâ incompleta apreuvo a-a farta de fondi, fin a-o 2020 quande son finii i loei con l'inauguraçion into meise de luggio. L'antitiatro o l’avvanta unna vista in sciô lago davei mäveggiosa, dæto ch'o l'à comme scenografia naturale o monte Baldo, l'isoa do Garda, a ròcca de Manerba e a penisoa de Sirmione. O l’accheugge tutte e stæ unna serie de spettacoli ch'o l'à portou in sciô parco i ciù grandi attoî italien, ''étoiles'' (primmo ballæn de unna compagnia de ballo clascico) comme [[Carla Fracci]] e [[Eleonora Abbagnato]], stelle da muxica internaçionale come [[Lou Reed]], [[Michael Bolton]], [[Patti Smith]], [[Ben Harper]] e [[Morrissey]]. Comme o vixitatô o monta ancon, o l’arriva a-a ciassetta Dalmata, ch'a piggia o nomme da-a statua da Vergine de [[Dalmaçia]] pòsta in çimma à l'asta çentrale. Intorno a-a ciassetta s'attreuva a ''prioria'', a casa-museo, o ''Schifamondo'', e tore di archivvi e o templietto da Vittöia con unna còpia de bronzo de l'avvoxâ [[Vittöia co-e ae de Brescia]] d'etæ clascica. === A tomba monumentale === In çimma ao Vittoiale gh'é a tomba monumentale di eröi, fæta dòppo a mòrte do D'Annunzio. O monumento o l'é inspirou a-e seportue da tradiçion etrusco-romaña, con trei çerci into marmao Botticino che representan e vittöie di Umei, di Artexen (inteiso possesô de unn'arte, in senso clascico) e di Eröi studiæ pe erze spiritualmente o vixitatô, segondo i critëi da geometria sacra de religioin de mistëio. Into mezo à l'asccianatua de d’ato gh'é a seportua do D'Annunzio, con intorno e arche de dexe eröi e sordatti fiumani cäi a-o Vate: Guido Keller, Giuseppe Piffer, Ernesto Cabruna, Mario Asso, Italo Conci, Adriano Bacula, Antonio Locatelli, Luigi Siviero, Antonio Gottardo e Riccardo Gigante. Vexin a-a tomba gh'é l'''hangar'' donde o dòrme o MAS 96 ch'an addeuviou d'Annunzio, Luigi Rizzo e Costanzo Ciano inta scrigna de Buccari. Quande o Vate o l'ea ancon vivo, o MAS o l'ea ormezzou a-a darsena de Tore San Marco e o vegniva addeuviou da-o poeta pe escurscioin in scê ægue do lago de Garda. === A nave ''Puglia'' === [[Immaggine:Nave Puglia.jpg|miniatura|295x295px|A nave ''Puglia'' into parco do Vittoiale.]] Sotta a-a tomba gh'é a nave militare ''Puglia,'' regallâ a-o Vate da-a Mariña Militare into 1923. O traspòrto da nave fin a-o Vittoiale o l'é stæto ben ben difficoltoso: l'é stæto addeuviou, defæti, vinti vagoin ferroviari e tanti cammi militari pe portâ a proa da [[A Spèza|Spezza]] fin à Gardone Riviera. A proa, scimbolicamente vortâ verso o [[Mâ Adriatego|Mâ Adriatico]] e a [[Dalmaçia]], a l'é stæta apparâ con unna polena ch'a representa unna Vittöia fæta da-o scurtô Renato Brozzi. Into sottoscaffo da nave gh'é o museo de bòrdo con preçioxi modelli de nave da guæra da colleçion de [[Amedeo I de Spagna|Amedeo de Savoia, ducca d'Aòsta]]. Da-a nave ''Puglia'' se peu ammiâ a valladda picciña formâ da-i fossoei de l'<nowiki/>''Acquapazza'' (Æguamatta) e de l'''Acquasavia'' (Æguasavia) che dapeu s'uniscian into laghetto di balli à mòddo de violin. === I giardin === Da-a ciassetta Dalmata s'intra inti giardin. In sciâ manciña, a corte di Schiavoni a reciamma, inte forme, quello da casa de nascion do D'Annunzio à [[Pescâa|Pescara]]. D’in gio a-a corte gh'é o pòrtego do "Parente", ciammou coscì pe fâ önô a-o [[Michelangelo|Micheangeo Buonarroti]] (consciderou da-o d'Annunzio "parente", dæto che o Vate o se ghe sentiva vexin pe affinitæ e inzegno). A corte e o pòrtego, quande gh'ea o poeta, vegnivan sovente montæ con tappeti perscen, töe e atri mòbili pe creâ un pòsto d'incontro à l’averto donde d'Annunzio o reçeiveiva e o demoava i seu invitæ. Anando avanti inti giardin, passou un architrave de pria con unna Venere acefala e a scrita rossa ''Rosam cape, spinam cave'' (accheuggi a reusa, ma stanni attento a-a spiña), o vixitatô o l’arriva à un bòschetto de magnòlie con, into mezo, o parlamento de l’etæ de mezo (dito arengo). Sto chì o l'é o pòsto scimbolico donde d'Annunzio o l'arrecampava i fedeli fiumani pe de çeimònie. Un scranno erto, squæxi un tröno, e setti de pria fan o gio da-a colònna do zuamento; feua da-a cioenda de setti s'erzan dïsette colònne scimbolezanti e vintisette vittöie de guæra<ref>https://www.vittoriale.it/luoghi-del-vittoriale/parco/</ref>. A colònna ch'a representa a battaggia de Caporetto a l'é quella ciù scua e a pòrta in çimma unn'urna con da tæra do Carso. A sola statua into ''arengo'' a l'é a Vittöia de bronzo de Napoleone Martinuzzi, coronâ de spiñe co-o mòtto ''Et haec spinas amat Victoria''. Anando zu verso o lago gh'é a limonaia con l'ammiadô e, ciù de sotta, a tomba da Renata, figgia do d'Annunzio. Dapeu, vexin à un gruppo de çipresci, o vixitatô o l’arriva a-o çemetëio di chen e a-i erboi da fruta. === E machine === Into vegio parchezzo da villa, gh'é un museo da machina ("A machina a l'é femina") ch'a preuva à testimoniâ l'amô do poeta pe-e automòbili, scimbolo pe eccellensa da modernitæ, da lestixe e do progresso. Gh'é drento trei di urtimi veicoli do d'Annunzio: a Fiat Tipo 4, l'Isotta Fraschini e l'Alfa Romeo "sciuscio de Satana"<ref>{{Çitta web|url=https://ruoteclassiche.quattroruote.it/lalfa-romeo-soffio-di-satana-di-dannunzio-torna-al-vittoriale/|tìtolo=L’Alfa Romeo “Soffio di Satana” di d’Annunzio torna al Vittoriale|outô=Andrea Zaliani|léngoa=IT|vìxita=2026-10-05}}</ref> (ediçion speçiale de l'Alfa Romeo 6c 2300).<ref>{{Çitta web|url=https://www.vittoriale.it/luoghi-del-vittoriale/museo-lautomobile-e-femmina/|tìtolo=Museo L’Automobile è femmina|outô=Fondazione Il Vittoriale degli Italiani}}</ref><gallery mode="packed" heights="150px"> File:Museo_L’Automobile_è_Femmina.jpg|alt=Il Museo «L’Automobile è Femmina» posto nell'antico parcheggio| O Museo "A machina a l'é femina" File:Isotta.jpg|alt=L'Isotta Fraschini Tipo 8B due porte, denominata dal poeta "Traù"| L'Isotta Fraschini Tipo 8B, ciammâ "Traù" da-o poeta. </gallery> == Villa ''Prioria'' == [[Immaggine:Vittoriale - panoramio (8).jpg|miniatura|Tempietto da Vittöia à l’intrâ da Villa Prioria.]] Appartegnua primma a-o critico d'arte alleman Henry Thode, a casa a l'é stæta accattâ into 1920 e battezzâ "''Villa Prioria''": saieiva à dî "casa do priô", apreuvo à unna scimbologia tipica di conventi e monestê ch'a s'attreuva torna inte tante parte do Vittoiale. L'anno apreuvo d'Annunzio o scrive a-a moggê Maria: {{Çitaçión|Ò attrovou chì in sciô [[Lago de Garda | Garda]] unna vegia villa appartegnua a-o mòrto dottô Thode. A l'é piña de belli libbri... O giardin o l'é doçe, co-i seu bersò e e seu terrasse in pendensa. E a luxe cada a me fa sospiâ verso quella de Romma. Arrestiò chì quarche meise, pe in sciâ fin concludde o Notturno.|Gabriele d'Annunzio|Ho trovato qui sul [[Lago de Garda | Garda]] una vecchia villa appartenuta al defunto dottor Thode. È piena di bei libri… Il giardino è dolce, con le sue pergole e le sue terrazze in declivio. E la luce calda mi fa sospirare verso quella di Roma. Rimarrò qui qualche mese, per licenziare finalmente il Notturno|lingua=ITA}} Defæti, l'intençion do poeta a l'ea de arrestâ à Gardone Riviera solo fin a-o compimento da scrittua do seu romanso "Notturno". In sciâ fin, però, a Villa Prioria a l'é vegnua a seu urtima e definitiva abitaçion.<ref name=":1">Fondazione Vittoriale degli Italiani, ''[https://www.vittoriale.it/luoghi-del-vittoriale/la-prioria/ La Prioria]'' in sce ''vittoriale.it.'' <small>URL consultou a-i 7 de ottobre do 2026.</small></ref> A facciâ do [[XVIII secolo]] a l'é stæta addobbâ, da-o 1923 a-o 1927, con stemmi e ciappe antighi che fan vegnî in cheu a facciâ do palaçio Pretorio de [[Aresso]]. O pòrtego o l'é decorou con doe Vittöie, attribuie a-o scurtô [[Jacopo Sansovino]], e in sciâ batteuia da pòrta, de d’ato à unna Vittöia in croxe, de bronzo, gh'é o mòtto ''Clausura, fin che s'apra - Silentium, fin che parli'' === Intrâ === [[Immaggine:Augusto Lozzia Ingresso al Vittoriale.jpg|miniatura|Intrâ a-o Vittoiale di Italien, euio in sce töa, pittô Augusto Lozzia (1938)]] Chì comensa un percorso d'iniçiaçion tramezo à presense scimboliche che arregòrdan o valô sacro da casa: o rastello indoou, i sette scæn, o setto corale, un pastorale e un beneitin, a colonnetta françescaña de pria de Assisi con in çimma un cavagno de ciumento con meigranæ, fruto ch'o Vate o l'à çernuo comme seu representaçion scimbolica, dæto ch'o l'indica abondansa e fertilitæ. Doe pòrte, con de d’ato doe lunette do pittô Angelo Landi che representan [[santa Ciæa]] e [[San Françesco|san Françesco de Assisi]], conduxan à doe anticamie despæge: uña reservâ a-e vixite offiçiæ (ò pe-i invitæ, dite "''indexideræ''"), l'atra pe-i amixi do poeta.<ref name=":1" /> === Stançia do ''mascheraio'' === Sta stançia chì a piggia sto nommiagio da-i versci de d’ato a-o spegio do camin, compòsti pe-a vixita a-o Vittoiale do [[Benito Mussolini|Mussolini]] into meise de mazzo do [[1925]]: {{Çitaçión|A-o vixitatô / Pòrti con ti o spegio de Narciso? / Sto chi o l'é veddro ciongiou, oh ''mascheraio''. / Arrangia e teu mascare a-a teu caa / ma pensa che t’ê veddro contra äsâ.|3=Al visitatore / Teco porti lo specchio di Narciso? / Questo è piombato vetro, o mascheraio. / Aggiusta le tue maschere al tuo viso / ma pensa che sei vetro contro acciaio.|lingua=ITA}} St'anticamia a faxeiva da salla d'atteisa pe-e vixite offiçiæ. Drento gh'é neuveçento volummi pöcassæ, che comprendan anche spartii muxicali e unna ricca colleçion de dischi, unna aradio e un giadischi. Atri oggetti da remarcâ includdan o lampadäio de veddro de [[Murano]] ch'o representa quattro còrni de l'abondansa, o cavallo de bronzo de Dario Elting, e carreghe de Giancarlo Maroni e dötrei vaxi in stilo [[Art déco|déco]] de Pietro Melandri<ref name=":1" />. Pâ che o Vate o l'agge fæto aspëtâ o Mussolini pe doe oe inte quella stançia. === Stançia da muxica === A stançia da muxica, unna grande salla de conçerti, a-o prinçipio a l'ea intitolâ a-o Gasparo da Salò, inventô do violin moderno, e a l'ea o pòsto donde, inte occaxoin speçiale, ghe sunnava o quartetto do Vittoiale. Pe megioâ l'acustica, e miage son fasciæ da di damaschi preçioxi in neigro e in argento, che representan bestie sarvæghe, sostegnui da ganci à mòddo de lira: sta chì a l'é unna referensa a-o mito de Òrfeo che, co-a muxica, o dòmma e bestie. E veddræ giane, che fan l'effetto de l'alabastro, arregòrdan quelle descrite inte primme pagine do seu romanso O Piaxei. Inta salla gh'é doî pianofòrti e atri instrumenti muxicali ascì. In scê miage gh'é dötræ pittue da colleçion Thode e e mascare funerarie do [[Ludwig van Beethoven]] e do [[Franz Liszt]]. A mobilia a mesccia insemme oggetti ''déco'' e oggetti do Levante, colònne romañe con in çimma sucche luxente e cavagni de fruti fæti de veddro de Murano, calchi de scurtue greghe in gesso, pelle de serpenti e ancon atre cöse che fan vedde o gusto particolâ do d'Annunzio, ch'o mesccia inte sta stançia tante tante cöse de differente etæ e proveniensa. === Stançia do mappamondo === A biblioteca primmäia da casa: chì o vixitatô o peu attrovâ i seimia libbri appartegnui a-o critico d'arte e vegio proprietäio da villa Herny Thode.<ref name=":2">[https://www.villegiardini.it/alla-scoperta-del-vittoriale-degli-italiani/ ''Alla scoperta del Vittoriale degli Italiani''], in sce ''villegiardini.it'' a-i 4 de ottobre do 2025. ''<small>URL consultou a-i 16 de ottobre do 2026.</small>''</ref> I atri libbri do d'Annunzio, 33 000 pöcassæ, son distribuii inte atre stançie da casa segondo unna sudivixon pe matëia stabilia da-o Vate co-o seu bibliotecäio Antonio Bruers.<ref>''[https://www.vittoriale.it/archivi-e-biblioteche/biblioteca-privata-gabriele-dannunzio/ Biblioteca privata di Gabriele D'Annunzio]'', in sce ''vittoriale.it''. <small>''URL consultou a-i 16 de ottobre do 2026.''</small></ref> A s'acciamma coscì pe-o gròsso mappamondo do [[XVIII secolo]] in sce unna töa into mezo da stançia. Gh'é anche, d’in gio a-o mappamondo, a mascara funeraria do [[Napolion Bonaparte]] e dötrei oggetti davei appartegnui a l'Impeatô into seu periodo d'exilio in sce l'isoa de Sant'Elena. De fronte, incangio, gh'é doî gessi che representan o busto do Micheangeo e o seu avvoxou "''tondo Pitti''". Tramezo a-i doî barcoin, pe finî, gh'é un òrgano american, che sunnava de spesso a Luisa Baccara, zovena pianista veneçiaña e compagna do Vate into periodo do Vittoiale.<ref name=":2" /> [[Immaggine:Zambracca tavolo.jpg|miniatura|A scrivania da ''Zambracca'', donde o d'Annunzio o l'é stæto attrovou mòrto into 1938.]] === ''Zambracca'' === Anticamia a-a stançia da letto e guardaröbe, a coscì dita ''Zambracca'' a l'é un di pòsti prinçipæ da ''Prioria'' atteiso che a seia do 1 de marso de un lontan [[1938]], pròpio inte sta camia chì, o Vate o l'é stæto attrovou mòrto assettou de fronte a-a scrivania.<ref name=":2" /> O nomme coioso da stançia o deriva da unn'antiga poula provensâ ch'a scignifica "''dònna de servixo''". Derê a-a scrivania gh'é a speçiaia do d'Annunzio, conservâ ancon intatta. === Stançia da Leda === A camia da letto do d'Annunzio: o nomme o deriva da-o grande gesso de Leda, a regiña de Sparta ammâ da-o dio Zove ch'o se trasforma inte un çigno pe cortezzâla sensa inspaximâla, pòsto de d’ato a-o camin. A corpisce ancon o strafaläio gusto do d'Annunzio ch'o mesccia oggetti da tutte e parte do mondo inta mæxima stançia: da elefanti de çeramica e bronzi cineixi à tondi arabo-perscen e mòbili inspiræ da-o stilo do Levante. De d’ato a-a pòrta gh'é scrito ''Genio et voluptati'' (a-o genio e a-o piaxei) e de fronte, in sce unna ciappella, ''Per un dixir'' (pe un solo dexidëio). Da arente a-o letto gh'é unna còpia do ''Schiavo morente'' do Micheangeo co-i scianchi coverti da un drappo pòsto da-o Vate pe asconde e gambe tròppo curte respetto a-o busto. === Poggiölo de l'Apollino === Azzonto da-o Maroni a-a struttua originäia da villa pe dâ assosto da-a luxe do sô a-a stançia da Leda. O vegniva deuviou comme saletta da lettua, con vista in scî giardin do Vittoiale che chiñan in sciô lago. O nomme o deriva da-o ''kouros'' (antighe scurtue greghe) decorou da-o Vate con euggi bleuçê, un perizöma e un fascio de spighi indoæ, scimbolo de abondansa. A stançia a l'é addobbâ con reproduçioin de famoxi retræti italien do [[Renascimento|Rinascimento]], animæ de porçellaña, tappeti e vaxi perscen. In sce un töin doe föto: da moæ e da Eleonora Duse. === Bagno bleu === Un bagno ch'o l’accheugge unna colleçion de ciù de 600 oggetti che zeugan co-o bleu e co-o verde: i doî coî prinçipæ da stançia. In sciâ soffita se leze ''Ottima è l'acqua'' (l'ægua a l'é milia), comme dito da-o poeta [[Pindaro]], e in sce miage gh'é unna reproduçion di nui da [[Cappélla Sistinn-a|Cappella Sistiña]], insemme à unna ricca colleçion de ciappelle persciañe. === Stançia do lepröso === Conçepia da-o Vate comme un sacraio particolâ, ò pòsto privou de meditaçion, a stançia do lepröso a l'é uña de ciù representative do seu pensceo inta fase finale da seu vitta.<ref name=":1" /> A l'é stæta anche a stançia donde l'é stæto pòsto o còrpo do d'Annunzio inta neutte do 1 de marso do 1938 pe-a veggia funebre particolâ. Pelle de dante a creuve e miage, e in sciâ soffita se vedde i scimboli do martirio de Gexù con, into mezo, figue diviñe de sante che o poeta o dixe se son presentæ à lê in seunno pe invitâlo à abbandonâ i piaxei do mondo. O letto, streito comme unna cascia da mòrto ma fæto à mòddo de chiña, o l’unisce i conçetti de nascion e de mòrte: o vegniva donca acciammou, da-o Vate, o letto de doe etæ. Inte sta stançia chì o d'Annunzio o s'arretiava in meditaçion pe-i anniversäi da mòrte da moæ Luisa, da Eleonora Duse e di amixi. <ref name=":1" /> === Corridô da Via Crucis === O nomme o deriva da unna serie de ciappe de rammo che contan e staçioin da Via Crucis. In sce miage se leze ''Pax et bonum - malum et pax'' ("paxe e ben", saluo françescan, e "mâ e paxe", azzonta ideâ da-o poeta), e in sciô canto gh'é unna còpia de un ''Piagnone'', un fratte cianzente da tomba do Philippe Pot, à Parì. [[Immaggine:Sala delle Reliquie.jpg|miniatura|A salla de reliquie, co-a piramide de divinitæ e o bassorilievo do lion de san Marco regallou da Zena.]] === Salla de reliquie === Da pe o corridô da Via Crucis s'intra inta salla de reliquie, donde o poeta o desvella a seu idea do sacro e di sette viçi capitali. <ref name=":1" /> Gh'é drento unna piramide de divinitæ do Levante con, in çimma, una serie de santi e martiri crestien e a scrita: "''Tutti gli idoli adombrano il Dio vivo / Tutte le fedi attestan l'uomo eterno''" (Tutte e divinitæ inombran o Dio vivo / tutte e fede attestan l'òmmo eterno). L'è unna reliquia ascì, oscia scimbolo sacro, o volante rotto do motoscaffo do sir Henry Segrave, mòrto into 1930 inta tentativa de rompî o ''record'' de lestixe. Pe-o Vate, sto volante chì o representa "a religion do reisego", saieiva à dî a tentativa de l'òmmo de scompassâ i limiti impòstighe da-a natua. In sciâ soffita gh'é o confaon rosso, co-e sette stelle do Caro, da [[Regensa do Carnaro]]: o stato revoluçionaio fondou à [[Sciumme (Fiume)|Sciumme]] da-o poeta. In sce miage, incangio, un bassorilievo do lion de san Marco, presente da çittæ de [[Zena]] a-o d'Annunzio, e un grande arasso co-a scrita: "''Cinque le dita, cinque le peccata''" (çinque e die, çinque i peccoei), da-i sette peccoei capitali o poeta o lasciava a luxuria e l'avariçia feua. === Stançia do lillin === Studio-biblioteca ch'o l’accheugge unna colleçion de træmia libbri de stöia e lettiatua italiaña pöcassæ. Gh'é inta sta stançia un ''armonium'' ascì (un tipo de òrgano), ch'a Luisa Baccara a sunnava sovente pe-o Vate.<ref name=":1" /> O nomme o deriva da-e decoraçioin fæte da-o Guido Marussig, representante ramme d'oivo e ciù lillin scioii. [[Immaggine:Oratorio Dalmata.jpg|miniatura|Ötöio dalmata.]] === Ötöio dalmata === A stançia ciù representativa di temi da meditaçion e do serrâse in oraçion, sta chì a l'ea a salla d'atteisa pe-e vixite gradie: oscia pe-i amixi do Vate, a-o conträio da stançia do ''mascheraio'' pe-e vixite offiçiæ. Da arente a-o camin, unna colònnetta romaña a l’arreze un lion originaio da-a çittæ de [[Arbe (Croaçia)|Arbe]], inta [[Dalmaçia]]. In scê miage, imagine religiose de tutte e meñe e unna grande pittua de Giòbbe. Into mezo da stançia gh'é unna serie de oggetti pe-a messa de grande valô scimbolico e, into mezo da soffita, gh'é appeisa l'elice de l'idrovolante addeuviou da l'aviatô italian Francesco De Pinedo e da-o mecanico Ernesto Campanelli pe compî un xeuo à tappe de 55 000 chillòmetri tra [[Sesto Calende]], [[Calcutta]], [[Melbourne]], [[Tòkyo]] e [[Romma]] into 1925.<ref>[https://www.rainews.it/tgr/sardegna/articoli/2026/06/il-grande-volo-il-docufilm-sullidrovolante-tra-calcutta-melbourne-tokyo-7ed6770b-4d98-40f1-bb4d-940b4b39bfff.html ''Il grande volo, il docufilm sull'idrovolante tra Calcutta, Melbourne, Tokyo''] in sce ''rainews.it'' a-i 26 de zugno do 2026. <small>URL consultou a-i 20 de ottobre do 2026.</small></ref> === Töa do manchetto === A-o cian de d’ato, unna scurtua de unna man manciña taggiâ e spelâ co-a scrita ''Recisa quescit'' (taggiâ a se pösa), collocâ in sce l'architrave da pòrta, a l’introduxe o vixitatô inta töa do manchetto: unna biblioteca de lettiatua franseise e italiaña.<ref name=":1" /> A töa do manchetto a l'ea donde o d'Annunzio o lezzeiva e o respondeiva a-a corrispondensa; e a man manciña de d'ato a-a pòrta, ch'a l'à dæto o nomme a-a stançia, a l'é unn'allegoria irònica da seu imposcibilitæ de responde a-a valanga de lettie ch'o reçeiveiva da ammiratoî, dònne e, sorviatutto, creditoî. I armäi da stançia son i soli mòbili do Vittoiale che provëgnan da-a ''Capponcina'', a villa [[Firense|fiorentiña]] donde o Vate o l'aveiva visciuo da-o 1898 a-o 1910. De d'ato a-e sganzie quattro sentense: "''E chi non ha sepoltura è coperto dal cielo''" (E chi o no l'à seportua o l'é coverto da-o çê), "''Acciocché tu più cose possa più ne sostieni''" (Pe poei fâ ciù cöse, ciù ti ne devi sopportâ), "''Se tu vuoi che la tua casa ti paia grandissima, pensa del sepolcro''" (Se ti veu ch'a teu cà ti paggi grandiscima, pensa a-o seporto) e "''Niuna casa è si piccola che non la faccia grande uno magnifico abitatore''" (Nisciuña cà a l'è coscì picciña ch'a no la fasse grande un magnifico abitatô). In sciâ soffita, incangio, gh'é un disegno de moen co-e scrite in spagnòllo ''Tuerto y derecho'' (Guerso e drito) e ''Todo es nada'' (Tutt'o l'é ninte). === Louëio === === Corridô do laberinto === === Salla da Cheli === == Schifamondo == [[Immaggine:Vittoriale biplano-Ansaldo-SVA.jpg|miniatura|L'Ansaldo S.V.A. do xeuo in sce Vienna.]] O "''Schifamondo''" (Refua-mondo) o l'é o palaçio ch'o doveiva vegnî à ëse a neuva rescidensa do poeta, ma o no l'ea ancon terminou a-o momento da seu mòrte (01/03/1938). O nomme, inspirou da un testo de Guittone d'Arezzo e da-a rescidensa do rinascimento "Palaçio ''Schifanoia''" (Refua-Ascidio) di Este de Ferrara, o l'é un manifesto do dexidëio d'isoamento do poeta. L'architetto o l'é stæto o mæximo [[Giancarlo Maroni]], ch'o voeiva arregordâ o drento de un barco: barcoin a òblò, ''boiserie'' de legno, corridoî erti e streiti e un studio do tutto pægio a-o ponte de commando de unna nave, con addobbi ''déco''. Into ''Schifamondo'' ancheu gh'é o museo d'Annunzio eröe, ch'o comprende l'auditorium ascì, addeuviou pe convëgni e manifestaçioin graçie a-a seu platea pe duxento persoñe. Appeiso a-a cupoa gh'é l'aereo Ansaldo S.V.A. addeuviou da o D'Annunzio pe l'avvoxou xeuo fæto in sce Vienna o 9 d'agosto do 1918<ref>http://www.ilfrontedelcielo.it/files_4/45_vienna.htm</ref> == Nòtte == <references /> == Atri progetti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Architetûe de l'Itàlia]] [[Categorîa:Vôxe no biografiche con còdici de contròllo de outoritæ]] [[Categorîa:Vôxe con còdice GND]] [[Categorîa:Vôxe con còdice VIAF]] [[Categorîa:P856 lètta da Wikidata]] [[Categorîa:Pàgine con de traduçioìn no revixonæ]] hn155r6obllou5nzgqx3pfyw7xiduwk 274951 274937 2026-10-22T10:25:18Z S1880C 20449 /* Louëio */ azzonto parte do louëio 274951 wikitext text/x-wiki {{Grafia unitäia}} [[Immaggine:Vittoriale il complesso monumentale.jpg|miniatura|Vittoiale di Italien]] O '''Vittoiale di Italien''' (in [[Léngoa italiànn-a|italian]] ''Vittoriale degli Italiani'') o l'é un insemme de ciù palaçi, stradde, ciasse, giardin e rianelli naturali e artifiçiali, con un anfitiatro à l’averto, fæto construe da-o [[1921]] a-o [[1938]] à Gardone Riviera (provinsa de [[Bréscia|Brescia]]) da-o poeta e romansê italian [[Gabriele d'Annunzio]], in sciâ riva do [[lago de Garda]]. Gh'é assotterrou o mæximo d'Annunzio, ch'o n'aveiva assegnou o progetto à l'architetto [[Giancarlo Maroni]], coscì che o pòsto o representesse a memöia da "''vita inimitabile''" do poeta-sordatto e de impreise di sordatti italien inta [[Primma Goæra Mondiâ|primma guæra mondiale]]. De spesso a poula "Vittoiale" a l'é addeuviâ pe parlâ solo de l'abitaçion do Vate che, però, a s'acciamma "Prioria". A-a giornâ d’ancheu, o Vittoiale o l'é un monumento averto a-o pubrico e vixitou tutti i anni da miggiæa de persoñe.<ref>{{Çitta web|url=https://www.gardapost.it/2016/01/11/vittoriale-oltre-212mila-visitatori-nel-2015/|tìtolo=Vittoriale, oltre 212mila visitatori nel 2015|dæta=11 zenâ 2016|vìxita=2023-01-06|léngoa=IT}}</ref> == O parco == [[File:Vittoriale,_l'ingresso_a_doppio_arco.jpg|miniatura| Vittoiale di Italien, intrâ à doggio erco]] O Vittoiale, ch'o s'attreuva in scê colliñe de Gardone Riviera con vista in sciô lago, o l'é grande neuve ettari pöcassæ. O vixitatô o l'é reçevuo da l'intrâ monumentale fæta da unna cobbia de erchi con, into mezo, unna fontaña ch'a çitta o ''Libbro Segretto'' (urtima euvia do D'Annunzio):{{Çitaçión|Drento da sto treggio gio de miage, donde traduto o l'é za in prie vive quello libbro religioso che mi ò pensou prepòsto a-i riti da patria e di vinçitoî latin acciammou O Vittoiale.|3=Dentro da questa triplice cerchia di mura, ove tradotto è già in pietre vive quel libro religioso ch'io mi pensai preposto ai riti della patria e dei vincitori latini chiamato Il Vittoriale.|Gabriele d'Annunzio|lingua=ITA}} In çimma a-a fontaña gh'é unna cobbia de còrni de l'abondansa e un timpano co-o famoso mòtto dannunziano "Mi ò quello ch'ò regallou" (''Io ho quel che ho donato''). Da-e arcæ de l'intrâ o percorso o se dividde inte doe stradde: a primma a monta verso a ''prioria'', a casa-museo do poeta, e dapeu verso a nave militare ''Puglia'' e a tomba monumentale di eröi; a segonda incangio a chiña verso i giardin e o parlamento de l’etæ de mezo (dito ''arengo''), e dapeu, passando da pe unna serie de fasce che van zu verso o lago, a porta a-i erboi da fruta (con limoin, brigne, peie, meie, bricòcali, perseghi, amandoe, cacchi e meigranæ).<ref>{{Çitta web|url=https://web.vittoriale.it/wp-content/uploads/2016/12/FRUTTETO-1.pdf|tìtolo=Vittoriale degli Italiani, Il Giardino delle Esperidi|léngoa=IT|vìxita=2026-10-05}}</ref> [[File:Vittoriale_degli_Italiani,_il_teatro.jpg|miniatura| Vittoiale di Italien, l'anfitiatro à l’averto]] Piggiando a stradda verso a ''prioria'', o vixitatô o s'intoppa con l'asta do [[Piave]] co-a scurtua da Vittöia in cadeñe do scurtô Arrigo Minerbi. In sciâ manciña gh'é o ''Parlaggio'', l'anfitiatro à l’averto progettou da-o Maroni da-o 1931 a-o 1938 e lasciou incompleto into 1953. Inspirou a-i tiatri antighi, sorviatutto a quello de [[Pompei]], l'anfitiatro o doveiva avei [[marmao rosso de Veroña]] pe crovî i materiali sgreuzzi da "modernitæ", comme o ciumento, addeuviæ pe-a platea e pe-e scainæ. A struttua a l'é stæta lasciâ incompleta apreuvo a-a farta de fondi, fin a-o 2020 quande son finii i loei con l'inauguraçion into meise de luggio. L'antitiatro o l’avvanta unna vista in sciô lago davei mäveggiosa, dæto ch'o l'à comme scenografia naturale o monte Baldo, l'isoa do Garda, a ròcca de Manerba e a penisoa de Sirmione. O l’accheugge tutte e stæ unna serie de spettacoli ch'o l'à portou in sciô parco i ciù grandi attoî italien, ''étoiles'' (primmo ballæn de unna compagnia de ballo clascico) comme [[Carla Fracci]] e [[Eleonora Abbagnato]], stelle da muxica internaçionale come [[Lou Reed]], [[Michael Bolton]], [[Patti Smith]], [[Ben Harper]] e [[Morrissey]]. Comme o vixitatô o monta ancon, o l’arriva a-a ciassetta Dalmata, ch'a piggia o nomme da-a statua da Vergine de [[Dalmaçia]] pòsta in çimma à l'asta çentrale. Intorno a-a ciassetta s'attreuva a ''prioria'', a casa-museo, o ''Schifamondo'', e tore di archivvi e o templietto da Vittöia con unna còpia de bronzo de l'avvoxâ [[Vittöia co-e ae de Brescia]] d'etæ clascica. === A tomba monumentale === In çimma ao Vittoiale gh'é a tomba monumentale di eröi, fæta dòppo a mòrte do D'Annunzio. O monumento o l'é inspirou a-e seportue da tradiçion etrusco-romaña, con trei çerci into marmao Botticino che representan e vittöie di Umei, di Artexen (inteiso possesô de unn'arte, in senso clascico) e di Eröi studiæ pe erze spiritualmente o vixitatô, segondo i critëi da geometria sacra de religioin de mistëio. Into mezo à l'asccianatua de d’ato gh'é a seportua do D'Annunzio, con intorno e arche de dexe eröi e sordatti fiumani cäi a-o Vate: Guido Keller, Giuseppe Piffer, Ernesto Cabruna, Mario Asso, Italo Conci, Adriano Bacula, Antonio Locatelli, Luigi Siviero, Antonio Gottardo e Riccardo Gigante. Vexin a-a tomba gh'é l'''hangar'' donde o dòrme o MAS 96 ch'an addeuviou d'Annunzio, Luigi Rizzo e Costanzo Ciano inta scrigna de Buccari. Quande o Vate o l'ea ancon vivo, o MAS o l'ea ormezzou a-a darsena de Tore San Marco e o vegniva addeuviou da-o poeta pe escurscioin in scê ægue do lago de Garda. === A nave ''Puglia'' === [[Immaggine:Nave Puglia.jpg|miniatura|295x295px|A nave ''Puglia'' into parco do Vittoiale.]] Sotta a-a tomba gh'é a nave militare ''Puglia,'' regallâ a-o Vate da-a Mariña Militare into 1923. O traspòrto da nave fin a-o Vittoiale o l'é stæto ben ben difficoltoso: l'é stæto addeuviou, defæti, vinti vagoin ferroviari e tanti cammi militari pe portâ a proa da [[A Spèza|Spezza]] fin à Gardone Riviera. A proa, scimbolicamente vortâ verso o [[Mâ Adriatego|Mâ Adriatico]] e a [[Dalmaçia]], a l'é stæta apparâ con unna polena ch'a representa unna Vittöia fæta da-o scurtô Renato Brozzi. Into sottoscaffo da nave gh'é o museo de bòrdo con preçioxi modelli de nave da guæra da colleçion de [[Amedeo I de Spagna|Amedeo de Savoia, ducca d'Aòsta]]. Da-a nave ''Puglia'' se peu ammiâ a valladda picciña formâ da-i fossoei de l'<nowiki/>''Acquapazza'' (Æguamatta) e de l'''Acquasavia'' (Æguasavia) che dapeu s'uniscian into laghetto di balli à mòddo de violin. === I giardin === Da-a ciassetta Dalmata s'intra inti giardin. In sciâ manciña, a corte di Schiavoni a reciamma, inte forme, quello da casa de nascion do D'Annunzio à [[Pescâa|Pescara]]. D’in gio a-a corte gh'é o pòrtego do "Parente", ciammou coscì pe fâ önô a-o [[Michelangelo|Micheangeo Buonarroti]] (consciderou da-o d'Annunzio "parente", dæto che o Vate o se ghe sentiva vexin pe affinitæ e inzegno). A corte e o pòrtego, quande gh'ea o poeta, vegnivan sovente montæ con tappeti perscen, töe e atri mòbili pe creâ un pòsto d'incontro à l’averto donde d'Annunzio o reçeiveiva e o demoava i seu invitæ. Anando avanti inti giardin, passou un architrave de pria con unna Venere acefala e a scrita rossa ''Rosam cape, spinam cave'' (accheuggi a reusa, ma stanni attento a-a spiña), o vixitatô o l’arriva à un bòschetto de magnòlie con, into mezo, o parlamento de l’etæ de mezo (dito arengo). Sto chì o l'é o pòsto scimbolico donde d'Annunzio o l'arrecampava i fedeli fiumani pe de çeimònie. Un scranno erto, squæxi un tröno, e setti de pria fan o gio da-a colònna do zuamento; feua da-a cioenda de setti s'erzan dïsette colònne scimbolezanti e vintisette vittöie de guæra<ref>https://www.vittoriale.it/luoghi-del-vittoriale/parco/</ref>. A colònna ch'a representa a battaggia de Caporetto a l'é quella ciù scua e a pòrta in çimma unn'urna con da tæra do Carso. A sola statua into ''arengo'' a l'é a Vittöia de bronzo de Napoleone Martinuzzi, coronâ de spiñe co-o mòtto ''Et haec spinas amat Victoria''. Anando zu verso o lago gh'é a limonaia con l'ammiadô e, ciù de sotta, a tomba da Renata, figgia do d'Annunzio. Dapeu, vexin à un gruppo de çipresci, o vixitatô o l’arriva a-o çemetëio di chen e a-i erboi da fruta. === E machine === Into vegio parchezzo da villa, gh'é un museo da machina ("A machina a l'é femina") ch'a preuva à testimoniâ l'amô do poeta pe-e automòbili, scimbolo pe eccellensa da modernitæ, da lestixe e do progresso. Gh'é drento trei di urtimi veicoli do d'Annunzio: a Fiat Tipo 4, l'Isotta Fraschini e l'Alfa Romeo "sciuscio de Satana"<ref>{{Çitta web|url=https://ruoteclassiche.quattroruote.it/lalfa-romeo-soffio-di-satana-di-dannunzio-torna-al-vittoriale/|tìtolo=L’Alfa Romeo “Soffio di Satana” di d’Annunzio torna al Vittoriale|outô=Andrea Zaliani|léngoa=IT|vìxita=2026-10-05}}</ref> (ediçion speçiale de l'Alfa Romeo 6c 2300).<ref>{{Çitta web|url=https://www.vittoriale.it/luoghi-del-vittoriale/museo-lautomobile-e-femmina/|tìtolo=Museo L’Automobile è femmina|outô=Fondazione Il Vittoriale degli Italiani}}</ref><gallery mode="packed" heights="150px"> File:Museo_L’Automobile_è_Femmina.jpg|alt=Il Museo «L’Automobile è Femmina» posto nell'antico parcheggio| O Museo "A machina a l'é femina" File:Isotta.jpg|alt=L'Isotta Fraschini Tipo 8B due porte, denominata dal poeta "Traù"| L'Isotta Fraschini Tipo 8B, ciammâ "Traù" da-o poeta. </gallery> == Villa ''Prioria'' == [[Immaggine:Vittoriale - panoramio (8).jpg|miniatura|Tempietto da Vittöia à l’intrâ da Villa Prioria.]] Appartegnua primma a-o critico d'arte alleman Henry Thode, a casa a l'é stæta accattâ into 1920 e battezzâ "''Villa Prioria''": saieiva à dî "casa do priô", apreuvo à unna scimbologia tipica di conventi e monestê ch'a s'attreuva torna inte tante parte do Vittoiale. L'anno apreuvo d'Annunzio o scrive a-a moggê Maria: {{Çitaçión|Ò attrovou chì in sciô [[Lago de Garda | Garda]] unna vegia villa appartegnua a-o mòrto dottô Thode. A l'é piña de belli libbri... O giardin o l'é doçe, co-i seu bersò e e seu terrasse in pendensa. E a luxe cada a me fa sospiâ verso quella de Romma. Arrestiò chì quarche meise, pe in sciâ fin concludde o Notturno.|Gabriele d'Annunzio|Ho trovato qui sul [[Lago de Garda | Garda]] una vecchia villa appartenuta al defunto dottor Thode. È piena di bei libri… Il giardino è dolce, con le sue pergole e le sue terrazze in declivio. E la luce calda mi fa sospirare verso quella di Roma. Rimarrò qui qualche mese, per licenziare finalmente il Notturno|lingua=ITA}} Defæti, l'intençion do poeta a l'ea de arrestâ à Gardone Riviera solo fin a-o compimento da scrittua do seu romanso "Notturno". In sciâ fin, però, a Villa Prioria a l'é vegnua a seu urtima e definitiva abitaçion.<ref name=":1">Fondazione Vittoriale degli Italiani, ''[https://www.vittoriale.it/luoghi-del-vittoriale/la-prioria/ La Prioria]'' in sce ''vittoriale.it.'' <small>URL consultou a-i 7 de ottobre do 2026.</small></ref> A facciâ do [[XVIII secolo]] a l'é stæta addobbâ, da-o 1923 a-o 1927, con stemmi e ciappe antighi che fan vegnî in cheu a facciâ do palaçio Pretorio de [[Aresso]]. O pòrtego o l'é decorou con doe Vittöie, attribuie a-o scurtô [[Jacopo Sansovino]], e in sciâ batteuia da pòrta, de d’ato à unna Vittöia in croxe, de bronzo, gh'é o mòtto ''Clausura, fin che s'apra - Silentium, fin che parli'' === Intrâ === [[Immaggine:Augusto Lozzia Ingresso al Vittoriale.jpg|miniatura|Intrâ a-o Vittoiale di Italien, euio in sce töa, pittô Augusto Lozzia (1938)]] Chì comensa un percorso d'iniçiaçion tramezo à presense scimboliche che arregòrdan o valô sacro da casa: o rastello indoou, i sette scæn, o setto corale, un pastorale e un beneitin, a colonnetta françescaña de pria de Assisi con in çimma un cavagno de ciumento con meigranæ, fruto ch'o Vate o l'à çernuo comme seu representaçion scimbolica, dæto ch'o l'indica abondansa e fertilitæ. Doe pòrte, con de d’ato doe lunette do pittô Angelo Landi che representan [[santa Ciæa]] e [[San Françesco|san Françesco de Assisi]], conduxan à doe anticamie despæge: uña reservâ a-e vixite offiçiæ (ò pe-i invitæ, dite "''indexideræ''"), l'atra pe-i amixi do poeta.<ref name=":1" /> === Stançia do ''mascheraio'' === Sta stançia chì a piggia sto nommiagio da-i versci de d’ato a-o spegio do camin, compòsti pe-a vixita a-o Vittoiale do [[Benito Mussolini|Mussolini]] into meise de mazzo do [[1925]]: {{Çitaçión|A-o vixitatô / Pòrti con ti o spegio de Narciso? / Sto chi o l'é veddro ciongiou, oh ''mascheraio''. / Arrangia e teu mascare a-a teu caa / ma pensa che t’ê veddro contra äsâ.|3=Al visitatore / Teco porti lo specchio di Narciso? / Questo è piombato vetro, o mascheraio. / Aggiusta le tue maschere al tuo viso / ma pensa che sei vetro contro acciaio.|lingua=ITA}} St'anticamia a faxeiva da salla d'atteisa pe-e vixite offiçiæ. Drento gh'é neuveçento volummi pöcassæ, che comprendan anche spartii muxicali e unna ricca colleçion de dischi, unna aradio e un giadischi. Atri oggetti da remarcâ includdan o lampadäio de veddro de [[Murano]] ch'o representa quattro còrni de l'abondansa, o cavallo de bronzo de Dario Elting, e carreghe de Giancarlo Maroni e dötrei vaxi in stilo [[Art déco|déco]] de Pietro Melandri<ref name=":1" />. Pâ che o Vate o l'agge fæto aspëtâ o Mussolini pe doe oe inte quella stançia. === Stançia da muxica === A stançia da muxica, unna grande salla de conçerti, a-o prinçipio a l'ea intitolâ a-o Gasparo da Salò, inventô do violin moderno, e a l'ea o pòsto donde, inte occaxoin speçiale, ghe sunnava o quartetto do Vittoiale. Pe megioâ l'acustica, e miage son fasciæ da di damaschi preçioxi in neigro e in argento, che representan bestie sarvæghe, sostegnui da ganci à mòddo de lira: sta chì a l'é unna referensa a-o mito de Òrfeo che, co-a muxica, o dòmma e bestie. E veddræ giane, che fan l'effetto de l'alabastro, arregòrdan quelle descrite inte primme pagine do seu romanso O Piaxei. Inta salla gh'é doî pianofòrti e atri instrumenti muxicali ascì. In scê miage gh'é dötræ pittue da colleçion Thode e e mascare funerarie do [[Ludwig van Beethoven]] e do [[Franz Liszt]]. A mobilia a mesccia insemme oggetti ''déco'' e oggetti do Levante, colònne romañe con in çimma sucche luxente e cavagni de fruti fæti de veddro de Murano, calchi de scurtue greghe in gesso, pelle de serpenti e ancon atre cöse che fan vedde o gusto particolâ do d'Annunzio, ch'o mesccia inte sta stançia tante tante cöse de differente etæ e proveniensa. === Stançia do mappamondo === A biblioteca primmäia da casa: chì o vixitatô o peu attrovâ i seimia libbri appartegnui a-o critico d'arte e vegio proprietäio da villa Herny Thode.<ref name=":2">[https://www.villegiardini.it/alla-scoperta-del-vittoriale-degli-italiani/ ''Alla scoperta del Vittoriale degli Italiani''], in sce ''villegiardini.it'' a-i 4 de ottobre do 2025. ''<small>URL consultou a-i 16 de ottobre do 2026.</small>''</ref> I atri libbri do d'Annunzio, 33 000 pöcassæ, son distribuii inte atre stançie da casa segondo unna sudivixon pe matëia stabilia da-o Vate co-o seu bibliotecäio Antonio Bruers.<ref>''[https://www.vittoriale.it/archivi-e-biblioteche/biblioteca-privata-gabriele-dannunzio/ Biblioteca privata di Gabriele D'Annunzio]'', in sce ''vittoriale.it''. <small>''URL consultou a-i 16 de ottobre do 2026.''</small></ref> A s'acciamma coscì pe-o gròsso mappamondo do [[XVIII secolo]] in sce unna töa into mezo da stançia. Gh'é anche, d’in gio a-o mappamondo, a mascara funeraria do [[Napolion Bonaparte]] e dötrei oggetti davei appartegnui a l'Impeatô into seu periodo d'exilio in sce l'isoa de Sant'Elena. De fronte, incangio, gh'é doî gessi che representan o busto do Micheangeo e o seu avvoxou "''tondo Pitti''". Tramezo a-i doî barcoin, pe finî, gh'é un òrgano american, che sunnava de spesso a Luisa Baccara, zovena pianista veneçiaña e compagna do Vate into periodo do Vittoiale.<ref name=":2" /> [[Immaggine:Zambracca tavolo.jpg|miniatura|A scrivania da ''Zambracca'', donde o d'Annunzio o l'é stæto attrovou mòrto into 1938.]] === ''Zambracca'' === Anticamia a-a stançia da letto e guardaröbe, a coscì dita ''Zambracca'' a l'é un di pòsti prinçipæ da ''Prioria'' atteiso che a seia do 1 de marso de un lontan [[1938]], pròpio inte sta camia chì, o Vate o l'é stæto attrovou mòrto assettou de fronte a-a scrivania.<ref name=":2" /> O nomme coioso da stançia o deriva da unn'antiga poula provensâ ch'a scignifica "''dònna de servixo''". Derê a-a scrivania gh'é a speçiaia do d'Annunzio, conservâ ancon intatta. === Stançia da Leda === A camia da letto do d'Annunzio: o nomme o deriva da-o grande gesso de Leda, a regiña de Sparta ammâ da-o dio Zove ch'o se trasforma inte un çigno pe cortezzâla sensa inspaximâla, pòsto de d’ato a-o camin. A corpisce ancon o strafaläio gusto do d'Annunzio ch'o mesccia oggetti da tutte e parte do mondo inta mæxima stançia: da elefanti de çeramica e bronzi cineixi à tondi arabo-perscen e mòbili inspiræ da-o stilo do Levante. De d’ato a-a pòrta gh'é scrito ''Genio et voluptati'' (a-o genio e a-o piaxei) e de fronte, in sce unna ciappella, ''Per un dixir'' (pe un solo dexidëio). Da arente a-o letto gh'é unna còpia do ''Schiavo morente'' do Micheangeo co-i scianchi coverti da un drappo pòsto da-o Vate pe asconde e gambe tròppo curte respetto a-o busto. === Poggiölo de l'Apollino === Azzonto da-o Maroni a-a struttua originäia da villa pe dâ assosto da-a luxe do sô a-a stançia da Leda. O vegniva deuviou comme saletta da lettua, con vista in scî giardin do Vittoiale che chiñan in sciô lago. O nomme o deriva da-o ''kouros'' (antighe scurtue greghe) decorou da-o Vate con euggi bleuçê, un perizöma e un fascio de spighi indoæ, scimbolo de abondansa. A stançia a l'é addobbâ con reproduçioin de famoxi retræti italien do [[Renascimento|Rinascimento]], animæ de porçellaña, tappeti e vaxi perscen. In sce un töin doe föto: da moæ e da Eleonora Duse. === Bagno bleu === Un bagno ch'o l’accheugge unna colleçion de ciù de 600 oggetti che zeugan co-o bleu e co-o verde: i doî coî prinçipæ da stançia. In sciâ soffita se leze ''Ottima è l'acqua'' (l'ægua a l'é milia), comme dito da-o poeta [[Pindaro]], e in sce miage gh'é unna reproduçion di nui da [[Cappélla Sistinn-a|Cappella Sistiña]], insemme à unna ricca colleçion de ciappelle persciañe. === Stançia do lepröso === Conçepia da-o Vate comme un sacraio particolâ, ò pòsto privou de meditaçion, a stançia do lepröso a l'é uña de ciù representative do seu pensceo inta fase finale da seu vitta.<ref name=":1" /> A l'é stæta anche a stançia donde l'é stæto pòsto o còrpo do d'Annunzio inta neutte do 1 de marso do 1938 pe-a veggia funebre particolâ. Pelle de dante a creuve e miage, e in sciâ soffita se vedde i scimboli do martirio de Gexù con, into mezo, figue diviñe de sante che o poeta o dixe se son presentæ à lê in seunno pe invitâlo à abbandonâ i piaxei do mondo. O letto, streito comme unna cascia da mòrto ma fæto à mòddo de chiña, o l’unisce i conçetti de nascion e de mòrte: o vegniva donca acciammou, da-o Vate, o letto de doe etæ. Inte sta stançia chì o d'Annunzio o s'arretiava in meditaçion pe-i anniversäi da mòrte da moæ Luisa, da Eleonora Duse e di amixi. <ref name=":1" /> === Corridô da Via Crucis === O nomme o deriva da unna serie de ciappe de rammo che contan e staçioin da Via Crucis. In sce miage se leze ''Pax et bonum - malum et pax'' ("paxe e ben", saluo françescan, e "mâ e paxe", azzonta ideâ da-o poeta), e in sciô canto gh'é unna còpia de un ''Piagnone'', un fratte cianzente da tomba do Philippe Pot, à Parì. [[Immaggine:Sala delle Reliquie.jpg|miniatura|A salla de reliquie, co-a piramide de divinitæ e o bassorilievo do lion de san Marco regallou da Zena.]] === Salla de reliquie === Da pe o corridô da Via Crucis s'intra inta salla de reliquie, donde o poeta o desvella a seu idea do sacro e di sette viçi capitali. <ref name=":1" /> Gh'é drento unna piramide de divinitæ do Levante con, in çimma, una serie de santi e martiri crestien e a scrita: "''Tutti gli idoli adombrano il Dio vivo / Tutte le fedi attestan l'uomo eterno''" (Tutte e divinitæ inombran o Dio vivo / tutte e fede attestan l'òmmo eterno). L'è unna reliquia ascì, oscia scimbolo sacro, o volante rotto do motoscaffo do sir Henry Segrave, mòrto into 1930 inta tentativa de rompî o ''record'' de lestixe. Pe-o Vate, sto volante chì o representa "a religion do reisego", saieiva à dî a tentativa de l'òmmo de scompassâ i limiti impòstighe da-a natua. In sciâ soffita gh'é o confaon rosso, co-e sette stelle do Caro, da [[Regensa do Carnaro]]: o stato revoluçionaio fondou à [[Sciumme (Fiume)|Sciumme]] da-o poeta. In sce miage, incangio, un bassorilievo do lion de san Marco, presente da çittæ de [[Zena]] a-o d'Annunzio, e un grande arasso co-a scrita: "''Cinque le dita, cinque le peccata''" (çinque e die, çinque i peccoei), da-i sette peccoei capitali o poeta o lasciava a luxuria e l'avariçia feua. === Stançia do lillin === Studio-biblioteca ch'o l’accheugge unna colleçion de træmia libbri de stöia e lettiatua italiaña pöcassæ. Gh'é inta sta stançia un ''armonium'' ascì (un tipo de òrgano), ch'a Luisa Baccara a sunnava sovente pe-o Vate.<ref name=":1" /> O nomme o deriva da-e decoraçioin fæte da-o Guido Marussig, representante ramme d'oivo e ciù lillin scioii. [[Immaggine:Oratorio Dalmata.jpg|miniatura|Ötöio dalmata.]] === Ötöio dalmata === A stançia ciù representativa di temi da meditaçion e do serrâse in oraçion, sta chì a l'ea a salla d'atteisa pe-e vixite gradie: oscia pe-i amixi do Vate, a-o conträio da stançia do ''mascheraio'' pe-e vixite offiçiæ. Da arente a-o camin, unna colònnetta romaña a l’arreze un lion originaio da-a çittæ de [[Arbe (Croaçia)|Arbe]], inta [[Dalmaçia]]. In scê miage, imagine religiose de tutte e meñe e unna grande pittua de Giòbbe. Into mezo da stançia gh'é unna serie de oggetti pe-a messa de grande valô scimbolico e, into mezo da soffita, gh'é appeisa l'elice de l'idrovolante addeuviou da l'aviatô italian Francesco De Pinedo e da-o mecanico Ernesto Campanelli pe compî un xeuo à tappe de 55 000 chillòmetri tra [[Sesto Calende]], [[Calcutta]], [[Melbourne]], [[Tòkyo]] e [[Romma]] into 1925.<ref>[https://www.rainews.it/tgr/sardegna/articoli/2026/06/il-grande-volo-il-docufilm-sullidrovolante-tra-calcutta-melbourne-tokyo-7ed6770b-4d98-40f1-bb4d-940b4b39bfff.html ''Il grande volo, il docufilm sull'idrovolante tra Calcutta, Melbourne, Tokyo''] in sce ''rainews.it'' a-i 26 de zugno do 2026. <small>URL consultou a-i 20 de ottobre do 2026.</small></ref> === Töa do manchetto === A-o cian de d’ato, unna scurtua de unna man manciña taggiâ e spelâ co-a scrita ''Recisa quescit'' (taggiâ a se pösa), collocâ in sce l'architrave da pòrta, a l’introduxe o vixitatô inta töa do manchetto: unna biblioteca de lettiatua franseise e italiaña.<ref name=":1" /> A töa do manchetto a l'ea donde o d'Annunzio o lezzeiva e o respondeiva a-a corrispondensa; e a man manciña de d'ato a-a pòrta, ch'a l'à dæto o nomme a-a stançia, a l'é unn'allegoria irònica da seu imposcibilitæ de responde a-a valanga de lettie ch'o reçeiveiva da ammiratoî, dònne e, sorviatutto, creditoî. I armäi da stançia son i soli mòbili do Vittoiale che provëgnan da-a ''Capponcina'', a villa [[Firense|fiorentiña]] donde o Vate o l'aveiva visciuo da-o 1898 a-o 1910. De d'ato a-e sganzie quattro sentense: "''E chi non ha sepoltura è coperto dal cielo''" (E chi o no l'à seportua o l'é coverto da-o çê), "''Acciocché tu più cose possa più ne sostieni''" (Pe poei fâ ciù cöse, ciù ti ne devi sopportâ), "''Se tu vuoi che la tua casa ti paia grandissima, pensa del sepolcro''" (Se ti veu ch'a teu cà ti paggi grandiscima, pensa a-o seporto) e "''Niuna casa è si piccola che non la faccia grande uno magnifico abitatore''" (Nisciuña cà a l'è coscì picciña ch'a no la fasse grande un magnifico abitatô). In sciâ soffita, incangio, gh'é un disegno de moen co-e scrite in spagnòllo ''Tuerto y derecho'' (Guerso e drito) e ''Todo es nada'' (Tutt'o l'é ninte). === Louëio === O louëio o l'ea o studio do d'Annunzio, e anche a stançia ciù despægia da-e atre do Vittoiale: dæto ch'a l'ea addeuviâ pe-a scrittua, pe-a lettua e pe-o studio, o louëio o l'é pin de luxe naturale e o l'à a mobilia e atre röbe tutte de coî legi e delicæ<ref name=":2" />. I mòbili, pe exempio, son de legno de rove, donca d'un marròn ciæo, e a töa çentrale incangio a l'é decorâ da calchi gianchi da [[Nike de Samotracia]] e de cavalli presenti in sce l'architrave do [[Partenon]]. === Corridô do laberinto === === Salla da Cheli === == Schifamondo == [[Immaggine:Vittoriale biplano-Ansaldo-SVA.jpg|miniatura|L'Ansaldo S.V.A. do xeuo in sce Vienna.]] O "''Schifamondo''" (Refua-mondo) o l'é o palaçio ch'o doveiva vegnî à ëse a neuva rescidensa do poeta, ma o no l'ea ancon terminou a-o momento da seu mòrte (01/03/1938). O nomme, inspirou da un testo de Guittone d'Arezzo e da-a rescidensa do rinascimento "Palaçio ''Schifanoia''" (Refua-Ascidio) di Este de Ferrara, o l'é un manifesto do dexidëio d'isoamento do poeta. L'architetto o l'é stæto o mæximo [[Giancarlo Maroni]], ch'o voeiva arregordâ o drento de un barco: barcoin a òblò, ''boiserie'' de legno, corridoî erti e streiti e un studio do tutto pægio a-o ponte de commando de unna nave, con addobbi ''déco''. Into ''Schifamondo'' ancheu gh'é o museo d'Annunzio eröe, ch'o comprende l'auditorium ascì, addeuviou pe convëgni e manifestaçioin graçie a-a seu platea pe duxento persoñe. Appeiso a-a cupoa gh'é l'aereo Ansaldo S.V.A. addeuviou da o D'Annunzio pe l'avvoxou xeuo fæto in sce Vienna o 9 d'agosto do 1918<ref>http://www.ilfrontedelcielo.it/files_4/45_vienna.htm</ref> == Nòtte == <references /> == Atri progetti == {{Interprogetto}} [[Categorîa:Architetûe de l'Itàlia]] [[Categorîa:Vôxe no biografiche con còdici de contròllo de outoritæ]] [[Categorîa:Vôxe con còdice GND]] [[Categorîa:Vôxe con còdice VIAF]] [[Categorîa:P856 lètta da Wikidata]] [[Categorîa:Pàgine con de traduçioìn no revixonæ]] ierukoxeh9izc5j6ev63usa61k0j8ti Antonio Giuseppe Santagata 0 33307 274943 274800 2026-10-21T21:48:14Z Arbenganese 12552 detaggi 274943 wikitext text/x-wiki {{Camugin}} '''Antonio Giuseppe Santagata''' ([[Zena]], 10 de nuvembre du [[1888]] – [[Recco|Reccu]], 13 de setembre du [[1985]]) u l'é stetu ün pitù e scultù italian. U l'ha pigiou parte a di muvimenti d'arte fra i ciü impurtanti du [[XX secolo|Növesentu]], cumme u simbulismu, u divixunismu, u növesentismu e a scöa de scultüa zeneize. U l'é stetu ativu pe'u ciü a [[Romma|Rumma]], a [[Bèrgamo|Bergamu]] e in [[Liguria|Ligüria]]. Cunusciüu mascima pe'a pitüa in sce miage, u l'ha fetu di muzaici e u l'è stetu finn-a scultù e medagé. Doppu ch'u l'aiva cumbatüu in ta Grande Guera, in te ün primmu mumentu u g'ha avüu benben de incareghi, specie da l'Asuciasiun Nasiunale Mütilè e Invalidi de Guera, pe'a decurasiun de Caze du Mütilou. U l'ha fetu pöi stramüu ai [[I Moinetti (Recco)|Muinetti]], frasiun de [[Recco|Reccu]], duve u l'ha visciüu i tragici bumbardamenti in sciu [[Gorfo Paradîzo|Gurfu Paradizu]]. Finia a guera u l'ha travagiou u ciü tantu in [[Liguria|Ligüria]], cun de raprezentasiuin religiuze, cumme a votta du [[Santoâio da Madònna da Guardia|Santuaiu da Madonna da Guardia]]. == Vitta == Antonio Mario Giuseppe Santagata u l'é nasciüu a [[Zena]] ai 10 de nuvembre du [[1888]], da Giovanni Santagata, marittimu, e da Maria Boasi, in ta caza de Via Punte Calvi. Doppu ch'u l'aiva stüdiou a l'[[Academia Ligüstica]], zà in tu [[1912]] u fa a so primma cumparsa in ta mustra Promotrice Genovese. In tu [[1915]] u va a surdattu, in te l'11° Regimentu de Fanteia Casale cu'u graddu de suttatenente. Düante l'ataccu au Munte Sabutin, ae spalle de [[Gorizia|Gurissia]], in tu mezu de manövre dezandiè da primma bataggia de l'[[Izonso|Izunsu]], u l'ea stetu feiu, ma u l'aiva cuntinuou u stessu a servì in tu Regiu Ezercitu in sciu campu e suviatüttu pe' da agiüttu ai cumpagni. Doppu avei utegnüu in tu [[1921]] u Pensciunou Pitoricu Brignole-Sale e u Pensciunou Düchessa de Galliera, zà in tu [[1922]] a Sucietè de Belle Arti de Zena u gh'aiva cuncessu üna sala pe' so cuntu in ta mustra de pitüa du Padigiùn tiou sciü in Ciassa de Fransa (ancö Ciassa da Vitoia) e in tu [[1928]] u vegne missu tra i academici de meritu a l'Academia Ligüstica de Belle Arti (fundà in tu [[1751]] e erezüa a ente murale in tu [[1938]]). Santagata u l'ea stetu prestu impiu de dumande da parte de l'Asuciasiun di Mütilè e Invalidi de Guèra pe fa di travaggi d'arte e de decurasiuin in te diferenti sedi de Caze di Mütilè, a partì daa “Muè” a [[Rumma]]. In tu [[1925]] u l'ha guagnou a Medaggia d'argentu aa [[Mustra Internasiunale de Pariggi (1925)|Mustra Internasiunale de Pariggi]]. L'annu de doppu u l'ha cumensou a partecipà ae Mustre du Növesentu Italian, a e Espuxisiuin Internasiunali d'Arte da Sitè de Venessia e u l'ha risevüu üna primma segnalasiun critica de cuntu, feta dau Carlo Carrà (pitù, [[Quargnento]] [[1881]] - [[Milan]] [[1996]]). In tu 1930 u l'ha guagnou u Premiu du Cuncursu da Regina pe'u büstu de brunzu da Medaggia d'Ou Giuseppe Garrone a Rumma, e u l'aiva cumensou a partecipà ae Mustre Quadriennali d'Arte Nasiunale a Rumma, in tu [[1931]]. In tu meximu annu u l'é stetu membru da cumisciun de giüdissiu de tütta l'espuxisiun  da Sucietè de Belle Arti, da Prumutrixe Alere Flammam e du Scindacou Regiunale de Belle Arti da Ligüria. Ancù vinsente, in tu [[1935]] u l'ha utegnüu a medaggia d'ou aa Mustra Internasiunale de Bruxelles, in tu [[1936]] quella d'argentu aa Trienale de Arti Decurative de Milan, in tu [[1942]] quella d'ou aa Mustra Internasiunale de Budapest e u premiu da XXII Biennale de Venessia pe'u cartun pe afrescu ispirou aa [[Primma Goæra Mondiâ|guera du 1914-1918]]. A fala cürta, Santagata u l'ha pigiou parte ae edisiuin da [[Biennale de Venesia]] daa XV du [[1926]] aa XXIII du [[1942]], ae Mustre Biennali de Rumma du [[1921]] e [[1923]] e e Quadriennali de doppu, daa primma du [[1931]] aa VI du [[1952]], ciü che aa Mustra Marinara de Rumma du [[1926]], ae Mostre Regiunali de Zena du 1924, ae Mustre Scindacali de Zena du [[1928]], ae Mostre du Növesentu de Milan, ae Mustre Biennali de Brera dau 1926 e aa Mustra di artisti in armi de Rumma du [[1942]]. U meistru zeneize u l'ha fetu de mustre internasiunali. A [[Neuva York|New York]] in tu [[1924]] a Mustra internasiunale della Medaglia, poi in tu 1925 a Pariggi, in tu 1928 a [[Madrid]], in tu [[1929]] a [[Barçelónn-a|Barselunn-a]], in tu [[1931]] a [[Baltimora]] e [[Atene]], in tu [[1935]] a [[Budapest]] e [[Bruxelles]] e aa fin in tu [[1942]] a [[Vienna]] in tu cuntestu da Mustra di Artisti in armi. A [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guera Mundiale]] a l'ha detu ün cangiu nettu aa so vitta: Nu in sciuu a so ativitè a l'ha cuminsou a già in giu aa [[Liguria|Ligüria]] e au [[Gorfo Paradîzo|Gurfu Paradizu]], scicumme ch'u l'aiva vistu i bumbardamenti che han destrütu Reccu, ma e növe curenti da cultüa in tu segundu doppuguera g'han impostu in ti primmi periudi, üna furma de escluxun ch'a se vedeiva, ma mai deciarà. Se a so impurtansa a l'esteru (levou l'Espoxisiun de Arte Ligüre du [[1949]] a Cordoba e a Galleria Mueller a [[Bonesàire|Buenos Aires]], ciü di articuli püblichè in tu [[Perù]] e in tu [[Brazile]], pe' pruvà a intrà in te quellu mercou) a l'é aneta a scentà e finn-a se in [[Italia]] u nu gh'agge avüu di ricuniscimenti in te ün nümeru meximu a quelli utegnüi in ti anni de primma, u s'è de cuntru rinfursou u ligamme, primma trascürou e nu cumpreizu, cun [[Zena]] e a [[Ligüria]]. E de lungu in te stu cuntestu regiunale, a Cüria de Zena a decidde de daghe di impurtanti spassi. U l'é anetu a l'Espuxisiun Internasiunale  de Rumma du [[1952]]. In tu [[1961]] u riseive a medaggia d'ou da Grande Mustra d'Arti Figürative tegnüa a Palassiu Chiablese a [[Turin|Türin]] in tu quaddru de celebrasiuin de “Italia '61” e in tu [[1968]] u Prexidente da [[Italia|Repübbrica Italiann-a]], u socialdemucraticu [[Giuseppe Saragat]], u g'ha cuncessu a medaggia d'ou a memoia du  Sinquanteximu da Vitoia. In tu [[1971]] u vegne elezüu cumme Cunsegé d'Aministrasiun de l'Academia Ligüstica de Belle Arti de in tu periudu 1971-1975 e in tu [[1973]] u l'é  missu cumme Accademiu  Aspertu, in tu Rollu d'Unù da Classe de disciplinn-e Artistiche, de l'Academia Archeulogica Italiann-a de Rumma, fundà e custituia in sci principi di articuli IX e XXXIII da Custitusiun Italiann-a. Arivanancun di ricunuscimenti de rilievu, cumme in tu 1974, quandu u l'aiva partecipou in qualitè d'ospite d'unù du Premiu de Cuntempuranea Cristoforo Colombo, suttu u patruciniu de l'Ambascià di Stati ünii d'America. U l'aiva cumensou a sta in tu Santuaiu da Madonna da Guardia, in sciu Munte Figögna, fra Zena e Siannexi, duve tra u [[1963]] e u [[1966]] u l'aiva dipintu a vorta cu'i afreschi. In tu [[1976]] a SItè de [[Ciavai]] u g'ha detu u distintu da Frunda d'Ou, mentre u Cumüne de Reccu g'ha dedicou üna Mustra umaggiu, imbastia in tu Salun du Cunseggiu Cumünale. In tu [[1978]] u vegne membru culegiou, in ta Sesiun Artistica, de l'ente de dirittu canonicu Academia de Cultüa e Belle Arti Santa Cièa, menezà dau Cardinà Arsivescu Metrupolita de Zena, Giuseppe Siri. Ospite d'unù in ta segunda edisiun bienale da Mustra d'Arte Sacra Cuntempuranea, du [[1980]] cu'u patruciniu de l'Ispeturia di Salezien de Don Boscu e, in tu meximu annu, u Cunseggiu d'Aministrasiun de l'ente murale [[Academia Ligüstica de Belle Arti de Zena]] u g'ha detu a Medaggia de Benemeransa. Tre anni doppu cun l'arembu de l'Academia Archeulogica Italiann-a, Classe Disciplinn-e Artistiche, e da Federasiun Nasiunale Esperti e Critici d'Arte, a vegne prezentà in te sale espuxitive de Palassiu Cattaneo Mallone (Zena), a sö ciü grossa mustra persunale e d'antulugia. Reccu, che uramai a nu l'ea ciü in sciuu a sitè duv'u staxeiva, gh'aiva detu a Sitadinansa Unuraria u distintu du  Recchelin d'Ou in tu [[1979]], doppu ch'u l'aiva uspitou [[1976]] üna Mustra umaggiu e in tu [[1981]] a presentasiun di 21 busetti de “Recco destrüta” dunè da l'autù. Ma finn-a in ta vixinn-a [[Camuggi]] s'ean feti ciü streiti i rapporti. tu [[1983]] a l'ea steta feta üna Mustra drentu au [[Tiatru Suciale de Camuggi]], in tu quaddru du prugramma de cultüa da sitè duve ean stete fete vedde e sö pitüe, ighè aa tematica da gente e de cose de mà. In tu mentre u piggia parte aa “Mustra da pitüa in Ligüria dau 1850 au divixunismu” da [[Cascia de Risparmiu de Zena e de Imperia]], urganizà in tu [[1981]], che aprövu u l'ha tegnüu ascì a mustra du  1982 de l'Italsider in sci percursci da pitüa ligure a Zena e in tu 1983 a Mustra persunale aa galeria Ligüria du Sabatelli. In tu 1985, u gh'ea aa “Mustra di Pituì Ligüri da Rivea de Levante fra primmu '800 e primmu '900” cun l'arembu da Regiun Ligüria e du Cumüne de CIavai: u l'aiva cürou ün intrega sala d'espuxisiun de Palassiu Rocca rizervà a ün grüppu de sö travaggi de  gran impurtansa e ben avuxè. Stu lì u l'è l'ürtimu eventu che Santagata u l'ha pusciüu piggiaghe parte, avanti de muì ai 13 de settembre du [[1985]] in tu sö stüddiu ai Muinetti, frasiun de Reccu. [[Categorîa:Biografìe]] ndxrwnfgklablqxbyw8frvitfd288ne 274944 274943 2026-10-21T21:49:56Z Arbenganese 12552 rev varie, detaggi 274944 wikitext text/x-wiki {{Camugin}} '''Antonio Giuseppe Santagata''' ([[Zena]], 10 de nuvembre du [[1888]] – [[Recco|Reccu]], 13 de setembre du [[1985]]) u l'é stetu ün pitù e scultù italian. U l'ha pigiou parte a di muvimenti d'arte fra i ciü impurtanti du [[XX secolo|Növesentu]], cumme u simbulismu, u divixunismu, u növesentismu e a scöa de scultüa zeneize. U l'é stetu ativu pe'u ciü a [[Romma|Rumma]], a [[Bèrgamo|Bergamu]] e in [[Liguria|Ligüria]]. Cunusciüu mascima pe'a pitüa in sce miage, u l'ha fetu di muzaici e u l'è stetu finn-a scultù e medagé. Doppu ch'u l'aiva cumbatüu in ta Grande Guera, in te ün primmu mumentu u g'ha avüu benben de incareghi, specie da l'Asuciasiun Nasiunale Mütilè e Invalidi de Guera, pe'a decurasiun de Caze du Mütilou. U l'ha fetu pöi stramüu ai [[I Moinetti (Recco)|Muinetti]], frasiun de [[Recco|Reccu]], duve u l'ha visciüu i tragici bumbardamenti in sciu [[Gorfo Paradîzo|Gurfu Paradizu]]. Finia a guera u l'ha travagiou u ciü tantu in [[Liguria|Ligüria]], cun de raprezentasiuin religiuze, cumme a votta du [[Santoâio da Madònna da Guardia|Santuaiu da Madonna da Guardia]]. == Vitta == Antonio Mario Giuseppe Santagata u l'é nasciüu a [[Zena]] ai 10 de nuvembre du [[1888]], da Giovanni Santagata, marittimu, e da Maria Boasi, in ta caza de Via Punte Calvi. Doppu ch'u l'aiva stüdiou a l'[[Academia Ligüstica]], zà in tu [[1912]] u fa a sö primma cumparsa in ta mustra Promotrice Genovese. In tu [[1915]] u va a surdattu, in te l'11° Regimentu de Fantreia Casale cu'u graddu de suttutenente. Düante l'ataccu au Munte Sabutin, ae spalle de [[Gorizia|Gurissia]], in tu mezu de manövre dezandiè da primma bataggia de l'[[Izonso|Izunsu]], u l'ea stetu feriu, ma u l'aiva cuntinuou u stessu a servì in tu Regiu Ezercitu in sciu campu e suviatüttu pe' da agiüttu ai cumpagni. Doppu avei utegnüu in tu [[1921]] u Pensciunou Pitoricu Brignole-Sale e u Pensciunou Düchessa de Galliera, zà in tu [[1922]] a Sucietè de Belle Arti de Zena u gh'aiva cuncessu üna sala pe' so cuntu in ta mustra de pitüa du Padigliùn tiou sciü in Ciassa de Fransa (ancö Ciassa da Vitoia) e in tu [[1928]] u vegne missu tra i academici de meritu a l'Academia Ligüstica de Belle Arti (fundà in tu [[1751]] e purtà a ente murale in tu [[1938]]). Santagata u l'ea stetu prestu pressou de dumande da parte de l'Asuciasiun di Mütilè e Invalidi de Guèra pe fa di travaggi d'arte e de decurasiuin in te diferenti sedi de Caze di Mütilè, a partì daa “Muè” a [[Rumma]]. In tu [[1925]] u l'ha guagnou a Medaggia d'argentu aa [[Mustra Internasiunale de Pariggi (1925)|Mustra Internasiunale de Pariggi]]. L'annu doppu u l'ha cumensou a partecipà ae Mustre du Növesentu Italian, a e Espuxisiuin Internasiunali d'Arte da Sitè de Venessia e u l'ha risevüu üna primma segnalasiun critica de cuntu, feta dau Carlo Carrà (pitù, [[Quargnento]] [[1881]] - [[Milan]] [[1996]]). In tu 1930 u l'ha guagnou u Premiu du Cuncursu da Regina pe'u büstu de brunzu da Medaggia d'Ou Giuseppe Garrone a Rumma, e u l'aiva cumensou a partecipà ae Mustre Quadriennali d'Arte Nasiunale a Rumma, in tu [[1931]]. In tu meximu annu u l'é stetu membru da cumisciun de giüdissiu de tütta l'espuxisiun da Sucietè de Belle Arti, da Prumutrixe Alere Flammam e du Scindacou Regiunale de Belle Arti da Ligüria. Ancua vinsente, in tu [[1935]] u l'ha utegnüu a medaggia d'ou aa Mustra Internasiunale de Bruxelles, in tu [[1936]] quella d'argentu aa Trienale de Arti Decurative de Milan, in tu [[1942]] quella d'ou aa Mustra Internasiunale de Budapest e u premiu da XXII Biennale de Venessia pe'u cartun pe afrescu ispirou aa [[Primma Goæra Mondiâ|guera du 1914-1918]]. A fala cürta, Santagata u l'ha pigiou parte ae edisiuin da [[Biennale de Venesia]] daa XV du [[1926]] aa XXIII du [[1942]], ae Mustre Biennali de Rumma du [[1921]] e [[1923]] e e Quadriennali de doppu, daa primma du [[1931]] aa VI du [[1952]], ciü che aa Mustra Marinara de Rumma du [[1926]], ae Mostre Regiunali de Zena du 1924, ae Mustre Scindacali de Zena du [[1928]], ae Mostre du Növesentu de Milan, ae Mustre Biennali de Brera dau 1926 e aa Mustra di artisti in armi de Rumma du [[1942]]. U meistru zeneize u l'ha fetu de mustre internasiunali. A [[Neuva York|New York]] in tu [[1924]] a Mustra internasiunale della Medaglia, poi in tu 1925 a Pariggi, in tu 1928 a [[Madrid]], in tu [[1929]] a [[Barçelónn-a|Barselunn-a]], in tu [[1931]] a [[Baltimora]] e [[Atene]], in tu [[1935]] a [[Budapest]] e [[Bruxelles]] e aa fin in tu [[1942]] a [[Vienna]] in tu cuntestu da Mustra di Artisti in armi. A [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guera Mundiale]] a l'ha detu ün cangiu nettu aa so vitta: Nu in sciuu a so ativitè a l'ha cuminsou a già in giu aa [[Liguria|Ligüria]] e au [[Gorfo Paradîzo|Gurfu Paradizu]], scicumme ch'u l'aiva vistu i bumbardamenti che han destrütu Reccu, ma e növe curenti da cultüa in tu segundu doppuguera g'han impostu in ti primmi periudi, üna furma de escluxun ch'a se vedeiva, ma mai deciarà. Se a so impurtansa a l'esteru (levou l'Espoxisiun de Arte Ligüre du [[1949]] a Cordoba e a Galleria Mueller a [[Bonesàire|Buenos Aires]], ciü di articuli püblichè in tu [[Perù]] e in tu [[Brazile]], pe' pruvà a intrà in te quellu mercou) a l'é aneta a scentà e finn-a se in [[Italia]] u nu gh'agge avüu di ricuniscimenti in te ün nümeru meximu a quelli utegnüi in ti anni de primma, u s'è de cuntru rinfursou u ligamme, primma trascürou e nu cumpreizu, cun [[Zena]] e a [[Ligüria]]. E de lungu in te stu cuntestu regiunale, a Cüria de Zena a decidde de daghe di impurtanti spassi. U l'é anetu a l'Espuxisiun Internasiunale  de Rumma du [[1952]]. In tu [[1961]] u riseive a medaggia d'ou da Grande Mustra d'Arti Figürative tegnüa a Palassiu Chiablese a [[Turin|Türin]] in tu quaddru de celebrasiuin de “Italia '61” e in tu [[1968]] u Prexidente da [[Italia|Repübbrica Italiann-a]], u socialdemucraticu [[Giuseppe Saragat]], u g'ha cuncessu a medaggia d'ou a memoia du  Sinquanteximu da Vitoia. In tu [[1971]] u vegne elezüu cumme Cunsegé d'Aministrasiun de l'Academia Ligüstica de Belle Arti de in tu periudu 1971-1975 e in tu [[1973]] u l'é  missu cumme Accademiu  Aspertu, in tu Rollu d'Unù da Classe de disciplinn-e Artistiche, de l'Academia Archeulogica Italiann-a de Rumma, fundà e custituia in sci principi di articuli IX e XXXIII da Custitusiun Italiann-a. Arivanancun di ricunuscimenti de rilievu, cumme in tu 1974, quandu u l'aiva partecipou in qualitè d'ospite d'unù du Premiu de Cuntempuranea Cristoforo Colombo, suttu u patruciniu de l'Ambascià di Stati ünii d'America. U l'aiva cumensou a sta in tu Santuaiu da Madonna da Guardia, in sciu Munte Figögna, fra Zena e Siannexi, duve tra u [[1963]] e u [[1966]] u l'aiva dipintu a vorta cu'i afreschi. In tu [[1976]] a SItè de [[Ciavai]] u g'ha detu u distintu da Frunda d'Ou, mentre u Cumüne de Reccu g'ha dedicou üna Mustra umaggiu, imbastia in tu Salun du Cunseggiu Cumünale. In tu [[1978]] u vegne membru culegiou, in ta Sesiun Artistica, de l'ente de dirittu canonicu Academia de Cultüa e Belle Arti Santa Cièa, menezà dau Cardinà Arsivescu Metrupolita de Zena, Giuseppe Siri. Ospite d'unù in ta segunda edisiun bienale da Mustra d'Arte Sacra Cuntempuranea, du [[1980]] cu'u patruciniu de l'Ispeturia di Salezien de Don Boscu e, in tu meximu annu, u Cunseggiu d'Aministrasiun de l'ente murale [[Academia Ligüstica de Belle Arti de Zena]] u g'ha detu a Medaggia de Benemeransa. Tre anni doppu cun l'arembu de l'Academia Archeulogica Italiann-a, Classe Disciplinn-e Artistiche, e da Federasiun Nasiunale Esperti e Critici d'Arte, a vegne prezentà in te sale espuxitive de Palassiu Cattaneo Mallone (Zena), a sö ciü grossa mustra persunale e d'antulugia. Reccu, che uramai a nu l'ea ciü in sciuu a sitè duv'u staxeiva, gh'aiva detu a Sitadinansa Unuraria u distintu du  Recchelin d'Ou in tu [[1979]], doppu ch'u l'aiva uspitou [[1976]] üna Mustra umaggiu e in tu [[1981]] a presentasiun di 21 busetti de “Recco destrüta” dunè da l'autù. Ma finn-a in ta vixinn-a [[Camuggi]] s'ean feti ciü streiti i rapporti. tu [[1983]] a l'ea steta feta üna Mustra drentu au [[Tiatru Suciale de Camuggi]], in tu quaddru du prugramma de cultüa da sitè duve ean stete fete vedde e sö pitüe, ighè aa tematica da gente e de cose de mà. In tu mentre u piggia parte aa “Mustra da pitüa in Ligüria dau 1850 au divixunismu” da [[Cascia de Risparmiu de Zena e de Imperia]], urganizà in tu [[1981]], che aprövu u l'ha tegnüu ascì a mustra du  1982 de l'Italsider in sci percursci da pitüa ligure a Zena e in tu 1983 a Mustra persunale aa galeria Ligüria du Sabatelli. In tu 1985, u gh'ea aa “Mustra di Pituì Ligüri da Rivea de Levante fra primmu '800 e primmu '900” cun l'arembu da Regiun Ligüria e du Cumüne de CIavai: u l'aiva cürou ün intrega sala d'espuxisiun de Palassiu Rocca rizervà a ün grüppu de sö travaggi de  gran impurtansa e ben avuxè. Stu lì u l'è l'ürtimu eventu che Santagata u l'ha pusciüu piggiaghe parte, avanti de muì ai 13 de settembre du [[1985]] in tu sö stüddiu ai Muinetti, frasiun de Reccu. [[Categorîa:Biografìe]] axvlzho2otxy3d0tykgf2ko6glqyffv 274945 274944 2026-10-21T21:58:19Z Arbenganese 12552 /* Vitta */ rev, detaggi dae curesiui de l'Amato 274945 wikitext text/x-wiki {{Camugin}} '''Antonio Giuseppe Santagata''' ([[Zena]], 10 de nuvembre du [[1888]] – [[Recco|Reccu]], 13 de setembre du [[1985]]) u l'é stetu ün pitù e scultù italian. U l'ha pigiou parte a di muvimenti d'arte fra i ciü impurtanti du [[XX secolo|Növesentu]], cumme u simbulismu, u divixunismu, u növesentismu e a scöa de scultüa zeneize. U l'é stetu ativu pe'u ciü a [[Romma|Rumma]], a [[Bèrgamo|Bergamu]] e in [[Liguria|Ligüria]]. Cunusciüu mascima pe'a pitüa in sce miage, u l'ha fetu di muzaici e u l'è stetu finn-a scultù e medagé. Doppu ch'u l'aiva cumbatüu in ta Grande Guera, in te ün primmu mumentu u g'ha avüu benben de incareghi, specie da l'Asuciasiun Nasiunale Mütilè e Invalidi de Guera, pe'a decurasiun de Caze du Mütilou. U l'ha fetu pöi stramüu ai [[I Moinetti (Recco)|Muinetti]], frasiun de [[Recco|Reccu]], duve u l'ha visciüu i tragici bumbardamenti in sciu [[Gorfo Paradîzo|Gurfu Paradizu]]. Finia a guera u l'ha travagiou u ciü tantu in [[Liguria|Ligüria]], cun de raprezentasiuin religiuze, cumme a votta du [[Santoâio da Madònna da Guardia|Santuaiu da Madonna da Guardia]]. == Vitta == Antonio Mario Giuseppe Santagata u l'é nasciüu a [[Zena]] ai 10 de nuvembre du [[1888]], da Giovanni Santagata, marittimu, e da Maria Boasi, in ta caza de Via Punte Calvi. Doppu ch'u l'aiva stüdiou a l'[[Academia Ligüstica]], zà in tu [[1912]] u fa a sö primma cumparsa in ta mustra Promotrice Genovese. In tu [[1915]] u va a surdattu, in te l'11° Regimentu de Fantreia Casale cu'u graddu de suttutenente. Düante l'ataccu au Munte Sabutin, ae spalle de [[Gorizia|Gurissia]], in tu mezu de manövre dezandiè da primma bataggia de l'[[Izonso|Izunsu]], u l'ea stetu feriu, ma u l'aiva cuntinuou u stessu a servì in tu Regiu Ezercitu in sciu campu e suviatüttu pe' da agiüttu ai cumpagni. Doppu avei utegnüu in tu [[1921]] u Pensciunou Pitoricu Brignole-Sale e u Pensciunou Düchessa de Galliera, zà in tu [[1922]] a Sucietè de Belle Arti de Zena u gh'aiva cuncessu üna sala pe' so cuntu in ta mustra de pitüa du Padigliùn tiou sciü in Ciassa de Fransa (ancö Ciassa da Vitoia) e in tu [[1928]] u vegne missu tra i academici de meritu a l'Academia Ligüstica de Belle Arti (fundà in tu [[1751]] e purtà a ente murale in tu [[1938]]). Santagata u l'ea stetu prestu pressou de dumande da parte de l'Asuciasiun di Mütilè e Invalidi de Guèra pe fa di travaggi d'arte e de decurasiuin in te diferenti sedi de Caze di Mütilè, a partì daa “Muè” a [[Rumma]]. In tu [[1925]] u l'ha guagnou a Medaggia d'argentu aa [[Mustra Internasiunale de Pariggi (1925)|Mustra Internasiunale de Pariggi]]. L'annu doppu u l'ha cumensou a partecipà ae Mustre du Növesentu Italian, a e Espuxisiuin Internasiunali d'Arte da Sitè de Venessia e u l'ha risevüu üna primma segnalasiun critica de cuntu, feta dau Carlo Carrà (pitù, [[Quargnento]] [[1881]] - [[Milan]] [[1996]]). In tu 1930 u l'ha guagnou u Premiu du Cuncursu da Regina pe'u büstu de brunzu da Medaggia d'Ou Giuseppe Garrone a Rumma, e u l'aiva cumensou a partecipà ae Mustre Quadriennali d'Arte Nasiunale a Rumma, in tu [[1931]]. In tu meximu annu u l'é stetu membru da cumisciun de giüdissiu de tütta l'espuxisiun da Sucietè de Belle Arti, da Prumutrixe Alere Flammam e du Scindacou Regiunale de Belle Arti da Ligüria. Ancua vinsente, in tu [[1935]] u l'ha utegnüu a medaggia d'ou aa Mustra Internasiunale de Bruxelles, in tu [[1936]] quella d'argentu aa Trienale de Arti Decurative de Milan, in tu [[1942]] quella d'ou aa Mustra Internasiunale de Budapest e u premiu da XXII Biennale de Venessia pe'u cartun pe afrescu ispirou aa [[Primma Goæra Mondiâ|guera du 1914-1918]]. A fala cürta, Santagata u l'ha pigiou parte ae edisiuin da [[Biennale de Venessia]] daa XV du [[1926]] aa XXIII du [[1942]], ae Mustre Biennali de Rumma du [[1921]] e [[1923]] e e Quadriennali doppu, daa primma du [[1931]] aa VI du [[1952]], ciü che aa Mustra Marinara de Rumma du [[1926]], ae Mostre Regiunali de Zena du 1924, ae Mustre Sindacali de Zena du [[1928]], ae Mostre du Növesentu de Milan, ae Mustre Biennali de Brera dau 1926 e aa Mustra di artisti in armi de Rumma du [[1942]]. U meistru zeneize u l'ha fetu de mustre internasiunali. A [[Neuva York|New York]] in tu [[1924]] a Mustra internasiunale d Medaglga, pöi in tu 1925 a Pariggi, in tu 1928 a [[Madrid]], in tu [[1929]] a [[Barçelónn-a|Barselunn-a]], in tu [[1931]] a [[Baltimora]] e [[Atene]], in tu [[1935]] a [[Budapest]] e [[Bruxelles]] e aa fin in tu [[1942]] a [[Vienna]] in tu cuntestu da Mustra di Artisti in armi. A [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guera Mundiale]] a l'ha detu ün cangiu nettu aa so vitta: Nu sulu a so ativitè a l'ha cuminsou a già in giu aa [[Liguria|Ligüria]] e au [[Gorfo Paradîzo|Gurfu Paradizu]], scicumme ch'u l'aiva vistu i bumbardamenti che han destrütu Reccu, ma e növe curenti da cultüa in tu segundu doppuguera g'han impostu in ti primmi periudi, üna furma de escluxun ch'a se vedeiva, ma mai dichiarà. Se a so impurtansa a l'esteru (levou l'Espuxisiun de Arte Ligüre du [[1949]] a Cordoba e a Galleria Mueller a [[Bonesàire|Buenos Aires]], ciü di articuli püblichè in tu [[Perù]] e in tu [[Brazile]], pe' pruvà a intrà in te quellu mercou) a l'é aneta a scemà e finn-a se in [[Italia]] u nu gh'agge avüu di ricuniscimenti in te ün nümeru meximu a quelli utegnüi in ti anni primma, u s'è rinfursou u ligamme, primma trascürou e nu cumpreizu, cun [[Zena]] e a [[Ligüria]]. E de lungu in te stu cuntestu regiunale, a Cüria de Zena a decidde de daghe di impurtanti spassi. U l'é anetu a l'Espuxisiun Internasiunale  de Rumma du [[1952]]. In tu [[1961]] u riceive a medaggia d'ou da Grande Mustra d'Arti Figürative tegnüa a Palassiu Chiablese a [[Turin|Türin]] in tu quaddru de celebrasiuin de “Italia '61” e in tu [[1968]] u Prexidente da [[Italia|Repübbrica Italiann-a]], u socialdemucraticu [[Giuseppe Saragat]], u g'ha cuncessu a medaggia d'ou a memoia du Sinquanteximu da Vitoia. In tu [[1971]] u vegne elezüu cumme Cunsegé d'Aministrasiun de l'Academia Ligüstica de Belle Arti de in tu periudu 1971-1975 e in tu [[1973]] u l'é  missu cumme Accademiu Espertu, in tu Rollu d'Onù da Classe de disciplinn-e Artistiche, de l'Academia Archeulogica Italiann-a de Rumma, fundà e custituia in sci principi di articuli IX e XXXIII da Custitusiun Italiann-a. Arivan ancun di ricunuscimenti de rilievu, cumme in tu 1974, quandu u l'aiva partecipou in qualitè d'ospite d'onù du Premiu de Cuntempuranea Cristoforo Colombo, suttu u patruciniu de l'Ambascià di Stati ünii d'America. U l'aiva cumensou a sta in tu Santuaiu da Madonna da Guardia, in sciu Munte Figögna, fra Zena e [[Çiannexi|Seranexi]], duve tra u [[1963]] e u [[1966]] u l'aiva dipintu a vorta cu'i afreschi. In tu [[1976]] a SItè de [[Ciavai]] a g'ha detu u distintu da Frunda d'Ou, mentre u Cumüne de Reccu g'ha dedicou üna Mustra umaggiu, imbastia in tu Salun du Cunseggiu Cumünale. In tu [[1978]] u vegne membru culegiou, in ta Sesiun Artistica, de l'ente de dirittu canonicu Academia de Cultüa e Belle Arti Santa Cièa, menezà dau Cardinà Arsivescu Metrupolita de Zena, Giuseppe Siri. Ospite d'onù in ta segunda edisiun bienale da Mustra d'Arte Sacra Cuntempuranea, du [[1980]] cu'u patruciniu de l'Ispeturia di Salezien de Don Boscu e, in tu meximu annu, u Cunseggiu d'Aministrasiun de l'ente murale [[Academia Ligüstica de Belle Arti de Zena]] u g'ha detu a Medaggia de Benemeransa. Trei anni doppu cun u sustegnu de l'Academia Archeulogica Italiann-a, Classe Disciplinn-e Artistiche, e da Federasiun Nasiunale Esperti e Critici d'Arte, a vegne prezentà in te sale espuxitive de Palassiu Cattaneo Mallone (Zena), a sö ciü grossa mustra persunale e d'antulugia. Reccu, che oramai a nu l'ea ciü a sitè duv'u staxeiva, gh'aiva detu a Sitadinansa Unuraria u titulu du Recchelin d'Ou in tu [[1979]], doppu ch'u l'aiva uspitou in tu[[1976]] üna Mustra umaggiu e in tu [[1981]] a presentasiun di 21 bosetti de “Reccu distrüta” dunè da l'autù. Ma finn-a in ta vixinn-a [[Camuggi]] s'ean feti ciü streiti i rapporti. tu [[1983]] a l'ea steta feta üna Mustra drentu au [[Tiatru Suciale de Camuggi]], in tu quaddru du prugramma de cultüa da sitè duve ean stete fete vedde e sö pitüe, lighè aa tematica da gente e de cose de mà. In tu mentre u piggia parte aa “Mustra da pitüa in Ligüria dau 1850 au divixunismu” da [[Cascia de Risparmiu de Zena e de Imperia]], urganizà in tu [[1981]], che aprövu u l'ha tegnüu ascì a mustra du  1982 de l'Italsider in sci percursci da pitüa ligure a Zena e in tu 1983 a Mustra persunale aa galeria Ligüria du Sabatelli. In tu 1985, u gh'ea aa “Mustra di Pituì Ligüri da Rivea de Levante fra primmu '800 e primmu '900” cun l'arembu da Regiun Ligüria e du Cumüne de CIavai: u l'aiva cürou ün intrega sala d'espuxisiun de Palassiu Rocca rizervà a ün grüppu de sö travaggi de  gran impurtansa e ben avuxè. Stu lì u l'è l'ürtimu eventu che Santagata u l'ha pusciüu piggiaghe parte, avanti de muì ai 13 de settembre du [[1985]] in tu sö stüddiu ai Muinetti, frasiun de Reccu. [[Categorîa:Biografìe]] lvxmdgx7brgy0jjg75lmm7joh6pxg67 274946 274945 2026-10-21T22:01:26Z Arbenganese 12552 /* Vitta */ Rev 274946 wikitext text/x-wiki {{Camugin}} '''Antonio Giuseppe Santagata''' ([[Zena]], 10 de nuvembre du [[1888]] – [[Recco|Reccu]], 13 de setembre du [[1985]]) u l'é stetu ün pitù e scultù italian. U l'ha pigiou parte a di muvimenti d'arte fra i ciü impurtanti du [[XX secolo|Növesentu]], cumme u simbulismu, u divixunismu, u növesentismu e a scöa de scultüa zeneize. U l'é stetu ativu pe'u ciü a [[Romma|Rumma]], a [[Bèrgamo|Bergamu]] e in [[Liguria|Ligüria]]. Cunusciüu mascima pe'a pitüa in sce miage, u l'ha fetu di muzaici e u l'è stetu finn-a scultù e medagé. Doppu ch'u l'aiva cumbatüu in ta Grande Guera, in te ün primmu mumentu u g'ha avüu benben de incareghi, specie da l'Asuciasiun Nasiunale Mütilè e Invalidi de Guera, pe'a decurasiun de Caze du Mütilou. U l'ha fetu pöi stramüu ai [[I Moinetti (Recco)|Muinetti]], frasiun de [[Recco|Reccu]], duve u l'ha visciüu i tragici bumbardamenti in sciu [[Gorfo Paradîzo|Gurfu Paradizu]]. Finia a guera u l'ha travagiou u ciü tantu in [[Liguria|Ligüria]], cun de raprezentasiuin religiuze, cumme a votta du [[Santoâio da Madònna da Guardia|Santuaiu da Madonna da Guardia]]. == Vitta == Antonio Mario Giuseppe Santagata u l'é nasciüu a [[Zena]] ai 10 de nuvembre du [[1888]], da Giovanni Santagata, marittimu, e da Maria Boasi, in ta caza de Via Punte Calvi. Doppu ch'u l'aiva stüdiou a l'[[Academia Ligüstica]], zà in tu [[1912]] u fa a sö primma cumparsa in ta mustra Promotrice Genovese. In tu [[1915]] u va a surdattu, in te l'11° Regimentu de Fantreia Casale cu'u graddu de suttutenente. Düante l'ataccu au Munte Sabutin, ae spalle de [[Gorizia|Gurissia]], in tu mezu de manövre dezandiè da primma bataggia de l'[[Izonso|Izunsu]], u l'ea stetu feriu, ma u l'aiva cuntinuou u stessu a servì in tu Regiu Ezercitu in sciu campu e suviatüttu pe' da agiüttu ai cumpagni. Doppu avei utegnüu in tu [[1921]] u Pensciunou Pitoricu Brignole-Sale e u Pensciunou Düchessa de Galliera, zà in tu [[1922]] a Sucietè de Belle Arti de Zena u gh'aiva cuncessu üna sala pe' so cuntu in ta mustra de pitüa du Padigliùn tiou sciü in Ciassa de Fransa (ancö Ciassa da Vitoia) e in tu [[1928]] u vegne missu tra i academici de meritu a l'Academia Ligüstica de Belle Arti (fundà in tu [[1751]] e purtà a ente murale in tu [[1938]]). Santagata u l'ea stetu prestu pressou de dumande da parte de l'Asuciasiun di Mütilè e Invalidi de Guèra pe fa di travaggi d'arte e de decurasiuin in te diferenti sedi de Caze di Mütilè, a partì daa “Muè” a [[Rumma]]. In tu [[1925]] u l'ha guagnou a Medaggia d'argentu aa [[Mustra Internasiunale de Pariggi (1925)|Mustra Internasiunale de Pariggi]]. L'annu doppu u l'ha cumensou a partecipà ae Mustre du Növesentu Italian, a e Espuxisiuin Internasiunali d'Arte da Sitè de Venessia e u l'ha risevüu üna primma segnalasiun critica de cuntu, feta dau Carlo Carrà (pitù, [[Quargnento]] [[1881]] - [[Milan]] [[1996]]). In tu 1930 u l'ha guagnou u Premiu du Cuncursu da Regina pe'u büstu de brunzu da Medaggia d'Ou Giuseppe Garrone a Rumma, e u l'aiva cumensou a partecipà ae Mustre Quadriennali d'Arte Nasiunale a Rumma, in tu [[1931]]. In tu meximu annu u l'é stetu membru da cumisciun de giüdissiu de tütta l'espuxisiun da Sucietè de Belle Arti, da Prumutrixe Alere Flammam e du Scindacou Regiunale de Belle Arti da Ligüria. Ancua vinsente, in tu [[1935]] u l'ha utegnüu a medaggia d'ou aa Mustra Internasiunale de Bruxelles, in tu [[1936]] quella d'argentu aa Trienale de Arti Decurative de Milan, in tu [[1942]] quella d'ou aa Mustra Internasiunale de Budapest e u premiu da XXII Biennale de Venessia pe'u cartun pe afrescu ispirou aa [[Primma Goæra Mondiâ|guera du 1914-1918]]. A fala cürta, Santagata u l'ha pigiou parte ae edisiuin da [[Biennale de Venessia]] daa XV du [[1926]] aa XXIII du [[1942]], ae Mustre Biennali de Rumma du [[1921]] e [[1923]] e e Quadriennali doppu, daa primma du [[1931]] aa VI du [[1952]], ciü che aa Mustra Marinara de Rumma du [[1926]], ae Mostre Regiunali de Zena du 1924, ae Mustre Sindacali de Zena du [[1928]], ae Mostre du Növesentu de Milan, ae Mustre Biennali de Brera dau 1926 e aa Mustra di artisti in armi de Rumma du [[1942]]. U meistru zeneize u l'ha fetu de mustre internasiunali. A [[Neuva York|New York]] in tu [[1924]] a Mustra internasiunale d Medaglga, pöi in tu 1925 a Pariggi, in tu 1928 a [[Madrid]], in tu [[1929]] a [[Barçelónn-a|Barselunn-a]], in tu [[1931]] a [[Baltimora]] e [[Atene]], in tu [[1935]] a [[Budapest]] e [[Bruxelles]] e aa fin in tu [[1942]] a [[Vienna]] in tu cuntestu da Mustra di Artisti in armi. A [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guera Mundiale]] a l'ha detu ün cangiu nettu aa so vitta: Nu sulu a so ativitè a l'ha cuminsou a già in giu aa [[Liguria|Ligüria]] e au [[Gorfo Paradîzo|Gurfu Paradizu]], scicumme ch'u l'aiva vistu i bumbardamenti che han destrütu Reccu, ma e növe curenti da cultüa in tu segundu doppuguera g'han impostu in ti primmi periudi, üna furma de escluxun ch'a se vedeiva, ma mai dichiarà. Se a so impurtansa a l'esteru (levou l'Espuxisiun de Arte Ligüre du [[1949]] a Cordoba e a Galleria Mueller a [[Bonesàire|Buenos Aires]], ciü di articuli püblichè in tu [[Perù]] e in tu [[Brazile]], pe' pruvà a intrà in te quellu mercou) a l'é aneta a scemà e finn-a se in [[Italia]] u nu gh'agge avüu di ricuniscimenti in te ün nümeru meximu a quelli utegnüi in ti anni primma, u s'è rinfursou u ligamme, primma trascürou e nu cumpreizu, cun [[Zena]] e a [[Ligüria]]. E de lungu in te stu cuntestu regiunale, a Cüria de Zena a decidde de daghe di impurtanti spassi. U l'é anetu a l'Espuxisiun Internasiunale  de Rumma du [[1952]]. In tu [[1961]] u riceive a medaggia d'ou da Grande Mustra d'Arti Figürative tegnüa a Palassiu Chiablese a [[Turin|Türin]] in tu quaddru de celebrasiuin de “Italia '61” e in tu [[1968]] u Prexidente da [[Italia|Repübbrica Italiann-a]], u socialdemucraticu [[Giuseppe Saragat]], u g'ha cuncessu a medaggia d'ou a memoia du Sinquanteximu da Vitoia. In tu [[1971]] u vegne elezüu cumme Cunsegé d'Aministrasiun de l'Academia Ligüstica de Belle Arti de in tu periudu 1971-1975 e in tu [[1973]] u l'é  missu cumme Accademiu Espertu, in tu Rollu d'Onù da Classe de disciplinn-e Artistiche, de l'Academia Archeulogica Italiann-a de Rumma, fundà e custituia in sci principi di articuli IX e XXXIII da Custitusiun Italiann-a. Arivan ancun di ricunuscimenti de rilievu, cumme in tu 1974, quandu u l'aiva partecipou in qualitè d'ospite d'onù du Premiu de Cuntempuranea Cristoforo Colombo, suttu u patruciniu de l'Ambascià di Stati ünii d'America. U l'aiva cumensou a sta in tu Santuaiu da Madonna da Guardia, in sciu Munte Figögna, fra Zena e [[Çiannexi|Seranexi]], duve tra u [[1963]] e u [[1966]] u l'aiva dipintu a vorta cu'i afreschi. In tu [[1976]] a SItè de [[Ciavai]] a g'ha detu u distintu da Frunda d'Ou, mentre u Cumüne de Reccu g'ha dedicou üna Mustra umaggiu, imbastia in tu Salun du Cunseggiu Cumünale. In tu [[1978]] u vegne membru culegiou, in ta Sesiun Artistica, de l'ente de dirittu canonicu Academia de Cultüa e Belle Arti Santa Cièa, menezà dau Cardinà Arsivescu Metrupolita de Zena, Giuseppe Siri. Ospite d'onù in ta segunda edisiun bienale da Mustra d'Arte Sacra Cuntempuranea, du [[1980]] cu'u patruciniu de l'Ispeturia di Salezien de Don Boscu e, in tu meximu annu, u Cunseggiu d'Aministrasiun de l'ente murale [[Academia Ligüstica de Belle Arti de Zena]] u g'ha detu a Medaggia de Benemeransa. Trei anni doppu cun u sustegnu de l'Academia Archeulogica Italiann-a, Classe Disciplinn-e Artistiche, e da Federasiun Nasiunale Esperti e Critici d'Arte, a vegne prezentà in te sale espuxitive de Palassiu Cattaneo Mallone (Zena), a sö ciü grossa mustra persunale e d'antulugia. Reccu, che oramai a nu l'ea ciü a sitè duv'u staxeiva, gh'aiva detu a Sitadinansa Unuraria u titulu du Recchelin d'Ou in tu [[1979]], doppu ch'u l'aiva uspitou in tu[[1976]] üna Mustra umaggiu e in tu [[1981]] a presentasiun di 21 bosetti de “Reccu distrüta” dunè da l'autù. Ma finn-a in ta vixinn-a [[Camuggi]] s'ean feti ciü streiti i rapporti. tu [[1983]] a l'ea steta feta üna Mustra drentu au [[Tiatru Suciale de Camuggi]], in tu quaddru du prugramma de cultüa da sitè duve ean stete fete vedde e sö pitüe, lighè aa tematica da gente e de cose de mà. In tu mentre u piggia parte aa “Mustra da pitüa in Ligüria dau 1850 au divixunismu” da [[Cascia de Risparmiu de Zena e de Imperia]], urganizà in tu [[1981]], e aprövu u l'ha tegnüu ascì a mustra du  1982 de l'Italsider in sci percursci da pitüa ligure a Zena e in tu 1983 a Mustra persunale aa galeria Ligüria du Sabatelli. In tu 1985, gh'ea aa “Mustra di Pituì Ligüri da Rivea de Levante fra primmu '800 e primmu '900” cun l'apoggiu da Regiun Ligüria e du Cumüne de CIavai: u l'aiva cürou ün intera sala d'espuxisiun de Palassiu Rocca rizervà a ün grüppu de sö travaggi de  gran impurtansa e ben avuxè. Questu u l'è l'ürtimu eventu che Santagata u l'ha pusciüu piggiaghe parte, avanti de muì ai 13 de settembre du [[1985]] in tu sö stüddiu a Muinetti, frasiun de Reccu. [[Categorîa:Biografìe]] m8m36vdyroiahta1t8319sggxf9s0h0 274947 274946 2026-10-21T22:01:45Z Arbenganese 12552 -spassi duggi 274947 wikitext text/x-wiki {{Camugin}} '''Antonio Giuseppe Santagata''' ([[Zena]], 10 de nuvembre du [[1888]] – [[Recco|Reccu]], 13 de setembre du [[1985]]) u l'é stetu ün pitù e scultù italian. U l'ha pigiou parte a di muvimenti d'arte fra i ciü impurtanti du [[XX secolo|Növesentu]], cumme u simbulismu, u divixunismu, u növesentismu e a scöa de scultüa zeneize. U l'é stetu ativu pe'u ciü a [[Romma|Rumma]], a [[Bèrgamo|Bergamu]] e in [[Liguria|Ligüria]]. Cunusciüu mascima pe'a pitüa in sce miage, u l'ha fetu di muzaici e u l'è stetu finn-a scultù e medagé. Doppu ch'u l'aiva cumbatüu in ta Grande Guera, in te ün primmu mumentu u g'ha avüu benben de incareghi, specie da l'Asuciasiun Nasiunale Mütilè e Invalidi de Guera, pe'a decurasiun de Caze du Mütilou. U l'ha fetu pöi stramüu ai [[I Moinetti (Recco)|Muinetti]], frasiun de [[Recco|Reccu]], duve u l'ha visciüu i tragici bumbardamenti in sciu [[Gorfo Paradîzo|Gurfu Paradizu]]. Finia a guera u l'ha travagiou u ciü tantu in [[Liguria|Ligüria]], cun de raprezentasiuin religiuze, cumme a votta du [[Santoâio da Madònna da Guardia|Santuaiu da Madonna da Guardia]]. == Vitta == Antonio Mario Giuseppe Santagata u l'é nasciüu a [[Zena]] ai 10 de nuvembre du [[1888]], da Giovanni Santagata, marittimu, e da Maria Boasi, in ta caza de Via Punte Calvi. Doppu ch'u l'aiva stüdiou a l'[[Academia Ligüstica]], zà in tu [[1912]] u fa a sö primma cumparsa in ta mustra Promotrice Genovese. In tu [[1915]] u va a surdattu, in te l'11° Regimentu de Fantreia Casale cu'u graddu de suttutenente. Düante l'ataccu au Munte Sabutin, ae spalle de [[Gorizia|Gurissia]], in tu mezu de manövre dezandiè da primma bataggia de l'[[Izonso|Izunsu]], u l'ea stetu feriu, ma u l'aiva cuntinuou u stessu a servì in tu Regiu Ezercitu in sciu campu e suviatüttu pe' da agiüttu ai cumpagni. Doppu avei utegnüu in tu [[1921]] u Pensciunou Pitoricu Brignole-Sale e u Pensciunou Düchessa de Galliera, zà in tu [[1922]] a Sucietè de Belle Arti de Zena u gh'aiva cuncessu üna sala pe' so cuntu in ta mustra de pitüa du Padigliùn tiou sciü in Ciassa de Fransa (ancö Ciassa da Vitoia) e in tu [[1928]] u vegne missu tra i academici de meritu a l'Academia Ligüstica de Belle Arti (fundà in tu [[1751]] e purtà a ente murale in tu [[1938]]). Santagata u l'ea stetu prestu pressou de dumande da parte de l'Asuciasiun di Mütilè e Invalidi de Guèra pe fa di travaggi d'arte e de decurasiuin in te diferenti sedi de Caze di Mütilè, a partì daa “Muè” a [[Rumma]]. In tu [[1925]] u l'ha guagnou a Medaggia d'argentu aa [[Mustra Internasiunale de Pariggi (1925)|Mustra Internasiunale de Pariggi]]. L'annu doppu u l'ha cumensou a partecipà ae Mustre du Növesentu Italian, a e Espuxisiuin Internasiunali d'Arte da Sitè de Venessia e u l'ha risevüu üna primma segnalasiun critica de cuntu, feta dau Carlo Carrà (pitù, [[Quargnento]] [[1881]] - [[Milan]] [[1996]]). In tu 1930 u l'ha guagnou u Premiu du Cuncursu da Regina pe'u büstu de brunzu da Medaggia d'Ou Giuseppe Garrone a Rumma, e u l'aiva cumensou a partecipà ae Mustre Quadriennali d'Arte Nasiunale a Rumma, in tu [[1931]]. In tu meximu annu u l'é stetu membru da cumisciun de giüdissiu de tütta l'espuxisiun da Sucietè de Belle Arti, da Prumutrixe Alere Flammam e du Scindacou Regiunale de Belle Arti da Ligüria. Ancua vinsente, in tu [[1935]] u l'ha utegnüu a medaggia d'ou aa Mustra Internasiunale de Bruxelles, in tu [[1936]] quella d'argentu aa Trienale de Arti Decurative de Milan, in tu [[1942]] quella d'ou aa Mustra Internasiunale de Budapest e u premiu da XXII Biennale de Venessia pe'u cartun pe afrescu ispirou aa [[Primma Goæra Mondiâ|guera du 1914-1918]]. A fala cürta, Santagata u l'ha pigiou parte ae edisiuin da [[Biennale de Venessia]] daa XV du [[1926]] aa XXIII du [[1942]], ae Mustre Biennali de Rumma du [[1921]] e [[1923]] e e Quadriennali doppu, daa primma du [[1931]] aa VI du [[1952]], ciü che aa Mustra Marinara de Rumma du [[1926]], ae Mostre Regiunali de Zena du 1924, ae Mustre Sindacali de Zena du [[1928]], ae Mostre du Növesentu de Milan, ae Mustre Biennali de Brera dau 1926 e aa Mustra di artisti in armi de Rumma du [[1942]]. U meistru zeneize u l'ha fetu de mustre internasiunali. A [[Neuva York|New York]] in tu [[1924]] a Mustra internasiunale d Medaglga, pöi in tu 1925 a Pariggi, in tu 1928 a [[Madrid]], in tu [[1929]] a [[Barçelónn-a|Barselunn-a]], in tu [[1931]] a [[Baltimora]] e [[Atene]], in tu [[1935]] a [[Budapest]] e [[Bruxelles]] e aa fin in tu [[1942]] a [[Vienna]] in tu cuntestu da Mustra di Artisti in armi. A [[Segonda Guæra Mondiâ|Segunda Guera Mundiale]] a l'ha detu ün cangiu nettu aa so vitta: Nu sulu a so ativitè a l'ha cuminsou a già in giu aa [[Liguria|Ligüria]] e au [[Gorfo Paradîzo|Gurfu Paradizu]], scicumme ch'u l'aiva vistu i bumbardamenti che han destrütu Reccu, ma e növe curenti da cultüa in tu segundu doppuguera g'han impostu in ti primmi periudi, üna furma de escluxun ch'a se vedeiva, ma mai dichiarà. Se a so impurtansa a l'esteru (levou l'Espuxisiun de Arte Ligüre du [[1949]] a Cordoba e a Galleria Mueller a [[Bonesàire|Buenos Aires]], ciü di articuli püblichè in tu [[Perù]] e in tu [[Brazile]], pe' pruvà a intrà in te quellu mercou) a l'é aneta a scemà e finn-a se in [[Italia]] u nu gh'agge avüu di ricuniscimenti in te ün nümeru meximu a quelli utegnüi in ti anni primma, u s'è rinfursou u ligamme, primma trascürou e nu cumpreizu, cun [[Zena]] e a [[Ligüria]]. E de lungu in te stu cuntestu regiunale, a Cüria de Zena a decidde de daghe di impurtanti spassi. U l'é anetu a l'Espuxisiun Internasiunale de Rumma du [[1952]]. In tu [[1961]] u riceive a medaggia d'ou da Grande Mustra d'Arti Figürative tegnüa a Palassiu Chiablese a [[Turin|Türin]] in tu quaddru de celebrasiuin de “Italia '61” e in tu [[1968]] u Prexidente da [[Italia|Repübbrica Italiann-a]], u socialdemucraticu [[Giuseppe Saragat]], u g'ha cuncessu a medaggia d'ou a memoia du Sinquanteximu da Vitoia. In tu [[1971]] u vegne elezüu cumme Cunsegé d'Aministrasiun de l'Academia Ligüstica de Belle Arti de in tu periudu 1971-1975 e in tu [[1973]] u l'é missu cumme Accademiu Espertu, in tu Rollu d'Onù da Classe de disciplinn-e Artistiche, de l'Academia Archeulogica Italiann-a de Rumma, fundà e custituia in sci principi di articuli IX e XXXIII da Custitusiun Italiann-a. Arivan ancun di ricunuscimenti de rilievu, cumme in tu 1974, quandu u l'aiva partecipou in qualitè d'ospite d'onù du Premiu de Cuntempuranea Cristoforo Colombo, suttu u patruciniu de l'Ambascià di Stati ünii d'America. U l'aiva cumensou a sta in tu Santuaiu da Madonna da Guardia, in sciu Munte Figögna, fra Zena e [[Çiannexi|Seranexi]], duve tra u [[1963]] e u [[1966]] u l'aiva dipintu a vorta cu'i afreschi. In tu [[1976]] a SItè de [[Ciavai]] a g'ha detu u distintu da Frunda d'Ou, mentre u Cumüne de Reccu g'ha dedicou üna Mustra umaggiu, imbastia in tu Salun du Cunseggiu Cumünale. In tu [[1978]] u vegne membru culegiou, in ta Sesiun Artistica, de l'ente de dirittu canonicu Academia de Cultüa e Belle Arti Santa Cièa, menezà dau Cardinà Arsivescu Metrupolita de Zena, Giuseppe Siri. Ospite d'onù in ta segunda edisiun bienale da Mustra d'Arte Sacra Cuntempuranea, du [[1980]] cu'u patruciniu de l'Ispeturia di Salezien de Don Boscu e, in tu meximu annu, u Cunseggiu d'Aministrasiun de l'ente murale [[Academia Ligüstica de Belle Arti de Zena]] u g'ha detu a Medaggia de Benemeransa. Trei anni doppu cun u sustegnu de l'Academia Archeulogica Italiann-a, Classe Disciplinn-e Artistiche, e da Federasiun Nasiunale Esperti e Critici d'Arte, a vegne prezentà in te sale espuxitive de Palassiu Cattaneo Mallone (Zena), a sö ciü grossa mustra persunale e d'antulugia. Reccu, che oramai a nu l'ea ciü a sitè duv'u staxeiva, gh'aiva detu a Sitadinansa Unuraria u titulu du Recchelin d'Ou in tu [[1979]], doppu ch'u l'aiva uspitou in tu[[1976]] üna Mustra umaggiu e in tu [[1981]] a presentasiun di 21 bosetti de “Reccu distrüta” dunè da l'autù. Ma finn-a in ta vixinn-a [[Camuggi]] s'ean feti ciü streiti i rapporti. tu [[1983]] a l'ea steta feta üna Mustra drentu au [[Tiatru Suciale de Camuggi]], in tu quaddru du prugramma de cultüa da sitè duve ean stete fete vedde e sö pitüe, lighè aa tematica da gente e de cose de mà. In tu mentre u piggia parte aa “Mustra da pitüa in Ligüria dau 1850 au divixunismu” da [[Cascia de Risparmiu de Zena e de Imperia]], urganizà in tu [[1981]], e aprövu u l'ha tegnüu ascì a mustra du 1982 de l'Italsider in sci percursci da pitüa ligure a Zena e in tu 1983 a Mustra persunale aa galeria Ligüria du Sabatelli. In tu 1985, gh'ea aa “Mustra di Pituì Ligüri da Rivea de Levante fra primmu '800 e primmu '900” cun l'apoggiu da Regiun Ligüria e du Cumüne de CIavai: u l'aiva cürou ün intera sala d'espuxisiun de Palassiu Rocca rizervà a ün grüppu de sö travaggi de gran impurtansa e ben avuxè. Questu u l'è l'ürtimu eventu che Santagata u l'ha pusciüu piggiaghe parte, avanti de muì ai 13 de settembre du [[1985]] in tu sö stüddiu a Muinetti, frasiun de Reccu. [[Categorîa:Biografìe]] dhj8jeef7rpvsf4xa7fhcn739g4aad5 Parlô finarìn 0 33318 274939 2026-10-21T18:49:30Z N.Longo 12052 + rdr 274939 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Dialéttu finarìn]] sr2tjp1y4bmvcf5qv02bvn9a685i42x