Wikipedia liwiki https://li.wikipedia.org/wiki/Veurblaad MediaWiki 1.47.0-wmf.4 first-letter Media Speciaal Euverlèk Gebroeker Euverlèk gebroeker Wikipedia Euverlèk Wikipedia Plaetje Euverlèk plaetje MediaWiki Euverlèk MediaWiki Sjabloon Euverlèk sjabloon Help Euverlèk help Categorie Euverlèk categorie Portaol Euverlèk portaol TimedText TimedText talk Module Overleg module Event Event talk 0 25707 485855 471282 2026-05-30T10:49:30Z Steinbach 16 485855 wikitext text/x-wiki {{dialek|Mestreechs}} :''Dit artikel geit euver 't historisch land Pruses; veur 't huieg land dat door sommege ouch Pruses weurt geneump, zuuch: [[Duitsland]].'' ---- [[Plaetje:Prussia in the German Reich (1871).svg|thumb|Keuninkriek Pruses in 't Twiede Duits Keizerriek (1871-1918), wat 't gans domineerde. Dezen umvaank haolde 't land in 1866.]] '''Pruse(s)''' is 'ne veurmaolege staot in Midde-[[Europa]], dee vaan de late [[middeliewe]] tot in 't midde vaan d'n [[twintegsten iew]] in väöl versjèllende vörm heet bestande, en 'n centraol rol in de historie vaan [[Duitsland]] heet gespäöld. ==Spraokgebruuk== In de Nederlands-Limbörgse volksmoond weurt ''Pruses'' nog dèks gebruuk veur (gans) Duitsland mèt aon te geve. Vergeliek 't gebruuk wat veural boete Nederland besteit um gans [[Nederland]] mèt ''[[Holland]]'' te beneume, of um ''[[Ingeland]]'' geliek te stèlle mèt 't [[Vereineg Keuninkriek]]. In Duitsland zelf weurt dat evels neet good opgevat, zeker neet in gebeed wat noets bij Pruses heet gehuurd of boe me de Prusische keuning vaanajds es bezètter zaog. ''Preuße/Prüüß'' kump, beveurbeeld in [[Beiere]], veur es bijnaom veur Noord-Duitsers of lui oet aander deilstaote, wie me in Nederlands-Limburg dèks vaan ''Hollenders'' sprik. ==Historie== Oersprunkelek waor Pruses e gebeed aon de [[Ooszie]]kös, boe de [[Pruse (Baltisch volk)|Pruse]] woende, e [[Balte|Baltisch volk]], mèt 'n bijhurende [[Baltische taole|Baltische taol]], 't [[Prusisch]]. Dit gebeed kump oongeveer euverein mèt 't later [[Oos-Pruses]], wat allewijl oonder [[Rusland]] en [[Pole]] is verdeild. In [[1266]] woort de [[Duitse Orde]] door keizer [[Frederik II vaan 't Heileg Roems Riek|Frederik II]] beliend mèt dit gebeed; same mèt de [[Pommerelle]] woort dit noe de hoofzedeleer vaan hun staot. Dit lien waor oonderdeil vaan de [[Duitse expansie]] nao 't ooste. Nao 'nen tied vaan ooneinegheid naom 't [[keuninkriek Pole]] de hiersjappij euver: nao de [[Twiede Vrei vaan Thorn]]<!--Toruń in Pole, neet Toear in Limbörg!--> kaom 't zuielek deil aon Pole en mós 't noordelek deil, wat euverbleef, ouch de suzereiniteit vaan de Poolse keuning erkinne. Dit gebeed woort in [[1525]] verheve tot ''hertogdóm Pruses''. In [[1618]] kaom 't door vererving aon de käörvoors vaan [[Brandenburg]] (oet 't hoes [[Hohenzollern]]), boemèt 't in 't vervolg 'n einheid góng vörme. Op d'n door evels góng neet Brandenburg meh zjus Pruses in deze boond euverheerse, zeker wie d'n hertog en käörvoors in [[1657]] 't gebeed loskraog vaan Pole. Umtot 't gebeed ouch neet in 't [[Heileg Roems Riek]] laog, waor 't gans oonaofhenkelek. Nao de verheffing tot ''Keuninkriek Pruses'' in [[1701]] breide de staot ziech gaw oet op Duits (veural Noord-Duits) en Pools gebeed. Bekind woort keuning [[Frederik de Groete]]. In de [[Napoleontischen tied]] waor Pruses mèt Oosteriek verboonde tege Fraankriek, meh mós 't toch de annexatie vaan 't haaf groondgebeed en d'n doortoch vaan de Franse legers nao Rösland touwstoon. Nao de [[Slaag bij Waterloo]] en 't [[Congres vaan Wene]] kaom Pruses es 'n Europese groetmach op, die mèt d'n [[Duitse Boond]] actief de politieke vereineging vaan de Duitse staote naostreefde, soms mèt diplomatie, soms mèt oorlog. Beslissend waor de breuk mèt d'n Duitse Boond in [[1866]], door de opriechting vaan de [[Noordduitse Boond]] ('n unie vaan Pruses mèt get satellietstäötsjes). Dit leide tot 'nen oorlog mèt d'n Duitse Boond oonder leiing vaan [[Oosteriek]], d'n [[Duitsen Oorlog]]. Pruses kaom es winner oet d'n oorlog en waor vaanaof noe d'n dominanten Duitse staot. In [[1871]], nao d'n oorlog tege Fraankriek, woort keuning Wilhelm in [[Versailles]] tot keizer vaan Duitsland ('t [[Twiede Riek]]) gekroend. Pruses waor dao-in eine vaan de väöl deilstaote, meh wiedoet de groetste. De keizer bleef d'n titel ''Keuning vaan Pruses'' drage. In de [[Weimarer Republiek]] heel Pruses zien eige bestuur en otonomie, meh in [[1932]] naom 't Riek de regering vaan Pruses euver. In 't [[Daarde Riek]] woort de mach vaan de staote nog wijer verzwaak. Nao d'n [[Twiede Wereldoorlog]] woort Pruses in versjèllende bezèttingszones verdeild, op 25 fibberwarie [[1947]] woort 't officieel aofgesjaf. ==Indeiling== Vaanaof 1866 (wie Pruses, nao 't winne vaan d'n Duitsen Oorlog, veur de lèste kier zie gebeed oetbreide) tot 1918 (ind vaan 't Twiede Riek) waor Pruses in de volgende [[provincie]]s verdeild (hoofstei tösse häökskes): * [[Brandenburg]] ([[Potsdam]]) * [[Hannover (landj)|Hannover]] ([[Hannover]]) * [[Hesse-Nassau]] ([[Kassel]]) * [[Pommere]] ([[Stettin]]) * [[Posen (Pruse provincie)|Posen]] ([[Poznań|Posen]]) * [[Oos-Pruses]] ([[Kaliningrad|Keuningsberg]]) * [[Wes-Pruses]] ([[Gdańsk|Danzig]]) * [[Rijnprovincie]] ([[Koblenz]]) * [[Sakse (land)|Sakse]] ([[Maagdebörg]]) * [[Silezië]] ([[Wrocław|Breslau]]) * [[Sleeswiek-Holstein]] ([[Sleeswiek]]/[[Kiel]]) * [[Wesfale]] ([[Munster (Noordrien-Wesfale)|Munster]]) Opmerking: Tot 1878 waore Oos- en Wes-Pruses in ein provincie ''Pruses'' vereineg. [[Categorie:Historie van Duutsjland]] [[Categorie:Historische len]] [[Categorie:Pole]] [[Categorie:Róslandj]] p8flcw9wp7vd9c13960rw5o7tcermv9