Wikipedia liwiki https://li.wikipedia.org/wiki/Veurblaad MediaWiki 1.47.0-wmf.7 first-letter Media Speciaal Euverlèk Gebroeker Euverlèk gebroeker Wikipedia Euverlèk Wikipedia Plaetje Euverlèk plaetje MediaWiki Euverlèk MediaWiki Sjabloon Euverlèk sjabloon Help Euverlèk help Categorie Euverlèk categorie Portaol Euverlèk portaol TimedText TimedText talk Module Overleg module Event Event talk 0 1082 485982 485978 2026-06-22T20:06:24Z ~2026-35893-40 33727 gemieënte->gemaente 485982 wikitext text/x-wiki {{gemeinteNL| | naam = Venroj (Venray) | vaan = [[Plaetje:Venray vlag.svg|120px|Vlag van Venroj]] | waope = [[Plaetje:Venray wapen.svg|100px|Wape van Venroj]] | locatie = [[Plaetje:Map - NL - Municipality code 0984 (2009).svg|280px|Gemieënte Venroj]] | provincie = [[Nederlands Limburg|Limburg]] | hoofplaats = Venroj | lies = Liest van börgemieësters van Venroj | börgemeister = [[Hans Gilissen]] <small>([[PvdA]])</small> | km2 = 146,36 | water = 0,73 | inwoeners = 42.858 <small>(1-4-2011)</small> | deechde = 294 }}{{Dialek|Venrods}} '''Venroj''' (officiële naam '''Venray''') is 'n pláts en [[gemeinte|gemaente]] ien noordelek [[Nederlands Limburg]], án de rand van d'n [[Pieël]]. Op 1 jannewarie 2006 wonde hier 39.030 meense; nao de laeste heriendaeling (2010) motte dat 41.000 meense zien. 't Oppervlak van de gemaente waar vur 2010 146,03 km²; veul van dat gebied is bos en heiland. End 2020 kreeg de gemaente plátsnaamborde ien 't dialekt. De gemieënte bestöt uut de kerne: * [[Aostrem]] (Oostrum) * [[Blitterswik]] (Blitterswijck) * [[Geistere]] (Geysteren) * [[De Haej]] (Heide) * [[IJselstein]] (Ysselsteyn) * [[Kâssele|Câssele]] (Castenray) * [[Luëne|Luuëne]] (Leunen) * [[Maersele]] (Merselo) * [[Oeldere]] (Oirlo) * [[De Smákt]] (Smakt) * [['t Väöle]] (Veulen) * Venroj (Venray) * [[De Vredepieël]] (Vredepeel) * [[Wânsem]] (Wanssum) De däörpe Blitterswik, Geistere en Wânsem wiere op 1 januari 2010 uut de toen opgeheve gemaente [[Mieëldere-Wânsem]] ien de gemieënte Venroj aovergebracht. 't [[Venrojs|Dialekt van Venroj]] behuuërt tot de [[Kleverlands]]e dialekte, már het wel Limburgse kenmerke. Binne de grenze van de gemaente Venroj ligge vername legerbasese vur zoeëwel de lochtmacht as vur de landmacht. == Gescheidenis == === Middelieëwe === Venroj huuërde sinds begin 13e ieëw beej 't graafschap Gelre dat ieën van de belangriekste vorstedomme waar ien de Lieëge Lande en dees bestoont uut de kwetiere Zutphen, Veluwe, Numwaege en 't Aoverkwetier. Venroj behuuërde tot 't Aoverkwetier mit as bestuurlek centrum Remund. Dees bevatte stukke van 't taegewoordige Noord- en Midde-Limburg en ok stukskes van 't ángrenzende gebied van Nordrhein-Westfalen. Verder ware dees kwartier aoververdieëld ien ambte Venroj behuuërde tot 't ambt van Kessel. D'n hieër van dit ambt wonde ien 't kastieël van Kessel en later ien Huys ter Horst. Venroj kreeg ien 1224 van graaf Gerald III van Gelre 't patronaatsrecht en de tiende van de kaerk goonge nor de Munsterabdij van Remund. Ok wiere 'r tusse 1394 en 1402 munte geslage ien Venroj. Ien 1422 wier 'r ien Vernoj 'n convent gesticht van Zusters van het Gemene Leven, dit wier laternao 't kloeëster 't Jerusalem. Rond 1462 wier begonne mit 't bouwe van de gotische Sint Petrus' Bandekaerk. == Ánzicht == Venroj is pas ien de [[twintegste iew|twintegste ieëw]] tot stad uutgegroeid; dorrum het de stad 'n echte dörpskern en 'n bescheie kaerk. De umgaeving ten zuie is bosriek: dor ligt 't Nationaal Park de Groote Peel. == Rechs-extremisme == Venroj is de afgeloeëpe jaore enkele kiere negatief ien 't neejs gewist vanwaege [[extreem rechs|rechs-extremistische]] aktiviteit. De gemieënte het relatief veul zoegenoemde [[Lonsdale-jongere]]. Begin [[2006]] organiseerde de verboje groep [[Blood & Honour]] 'n kransleging op de Pruusse oorlogsbegrefpláts Ysselsteyn. == Geboare ien Venroj == * [[Dr. H.A. Poels]], filantroop en priester == Externe link == * [https://www.venray.nl/ Website van de gemieënte] * [https://dorpenvenray.nl/ DorpenVenray.nl] Informatiesite ovver de verschillende kerne van Venroj {{Sjabloon:GemeinteVenroj}} {{Sjabloon:GemeintesNL-Limburg}} {{Coördinate|51_31_33_N_5_58_29_E_type:adm2nd_zoom:13_region:NL|51° 32' NB, 5° 58' OL}} [[Categorie:Gemeintes in Nederlands Limburg]] [[Categorie:Versjteidelikde dörper in Nederlands Limburg]] [[Categorie:Venroj|*]] 76y3oz2vl0zgq9jdatnc4zhurut76u6 485984 485982 2026-06-22T20:48:59Z ~2026-35893-40 33727 correcties 485984 wikitext text/x-wiki {{gemeinteNL| | naam = Venroj (Venray) | vaan = [[Plaetje:Venray vlag.svg|120px|Vlag van Venroj]] | waope = [[Plaetje:Venray wapen.svg|100px|Wape van Venroj]] | locatie = [[Plaetje:Map - NL - Municipality code 0984 (2009).svg|280px|Gemieënte Venroj]] | provincie = [[Nederlands Limburg|Limburg]] | hoofplaats = Venroj | lies = Liest van börgemieësters van Venroj | börgemeister = [[Hans Gilissen]] <small>([[PvdA]])</small> | km2 = 146,36 | water = 0,73 | inwoeners = 42.858 <small>(1-4-2011)</small> | deechde = 294 }}{{Dialek|Venrods}} '''Venroj''' (officiële naam '''Venray''') is 'n pláts en [[gemeinte|gemaente]] ien noordelek [[Nederlands Limburg]], án de rând van de [[Pieël]]. Op 1 jannewarie 2006 wonde hier 39.030 meense; nao de laeste heriendaeling (2010) motte dat 41.000 meense zien. 't Oppervlak van de gemaente waar vur 2010 146,03 km²; veul van dat gebied is bos en heiland. Aend 2020 kreeg de gemaente plátsnaamborde ien 't dialekt. De gemieënte bestöt uut de kerne: * [[Aostrem]] (Oostrum) * [[Blitterswik]] (Blitterswijck) * [[Geistere]] (Geysteren) * [[De Haej]] (Heide) * [[IJselstein]] (Ysselsteyn) * [[Kâssele|Câssele]] (Castenray) * [[Luëne|Luuëne]] (Leunen) * [[Maersele]] (Merselo) * [[Oeldere]] (Oirlo) * [[De Smákt]] (Smakt) * [['t Väöle]] (Veulen) * Venroj (Venray) * [[De Vredepieël]] (Vredepeel) * [[Wânsem]] (Wanssum) De däörpe Blitterswik, Geistere en Wânsem wiere op 1 jannewarie 2010 uut de toendertied opgeheve gemaente [[Mieëldere-Wânsem]] ien de gemieënte Venroj aovergebracht. 't [[Venrojs|Dialekt van Venroj]] behuuërt tot de [[Kleverlands]]e dialekte, már het wel Limburgse kenmerke. Binne de grenze van de gemaente Venroj ligge vername legerbasese vur zoeëwel de lochtmacht as vur de landmacht. == Gescheidenis == === Middelieëwe === Venroj huuërde sins begin 13e ieëw beej 't graafschap Gelre dat ieën van de belangriekste vorstedomme waar ien de Lieëge Lande en dees bestoont uut de kwetiere Zutphen, Veluwe, Numwaege en 't Aoverkwetier. Venroj behuuërde tot 't Aoverkwetier mit as bestuurlek centrum Remund. Dees bevatte stukke van 't taegewoordige Noord- en Midde-Limburg en ok stukskes van 't ángrenzende gebied van Nordrhein-Westfalen. Verder ware dees kwartier aoververdieëld ien ambte Venroj behuuërde tot 't ambt van Kessel. D'n hieër van dit ambt wonde ien 't kastieël van Kessel en later ien Huys ter Horst. Venroj kreeg ien 1224 van graaf Gerald III van Gelre 't patronaatsrecht en de tiende van de kaerk goonge nor de Munsterabdij van Remund. Ok wiere 'r tusse 1394 en 1402 munte geslage ien Venroj. Ien 1422 wier 'r ien Vernoj 'n convent gesticht van Zusters van het Gemene Leven, dit wier laternao 't kloeëster 't Jerusalem. Rond 1462 wier begonne mit 't bouwe van de Pieëtrus Bânde. == Ánzicht == Venroj is pas ien de [[twintegste iew|twintegste ieëw]] tot stad uutgegräöjd; dorrum het "de stad" 'n echte dörpskern en 'n bescheie kaerk. De umgaeving ten zuie is bosriek: dor ligt 't Nationaal Park de Groote Peel. == Rechs-extremisme == Venroj is de afgeloeëpe jaore enkele kiere negatief ien 't neejs gewist vanwaege [[extreem rechs|rechs-extremistische]] aktiviteit. De gemaente het relatief veul zoegenoemde [[Lonsdale-jongere]]. Begin [[2006]] organiseerde de verboje groep [[Blood & Honour]] 'n kransleging op de Pruusse oorlogsbegrefpláts Ysselsteyn. == Geboare ien Venroj == * [[Dr. H.A. Poels]], filantroop en priester == Externe link == * [https://www.venray.nl/ Website van de gemieënte] * [https://dorpenvenray.nl/ DorpenVenray.nl] Informatiesite ovver de verschillende kerne van Venroj {{Sjabloon:GemeinteVenroj}} {{Sjabloon:GemeintesNL-Limburg}} {{Coördinate|51_31_33_N_5_58_29_E_type:adm2nd_zoom:13_region:NL|51° 32' NB, 5° 58' OL}} [[Categorie:Gemeintes in Nederlands Limburg]] [[Categorie:Versjteidelikde dörper in Nederlands Limburg]] [[Categorie:Venroj|*]] h9x24oe7x0h8i5txva0gvk14tx15g6y 0 1312 485986 485876 2026-06-22T21:00:43Z Steinbach 16 Iech wouw "eve" get euver de historie sjrieve. Zit allemaol leuk in miene kop, meh oetsjrieve geit neet "eve". 485986 wikitext text/x-wiki {{dialek|Nuts}} [[Plaetje:LocationAfrica.png|thumb|right|Ligking van Afrika]] '''Afrika''' is 't [[continent]] ten zuude van [[Europa]], tusje de [[Atlantische Oceaan|Atlantische]] en de [[Indische Oceaan]]. De naam Africa waor in de Oudheid iesjt veurbehoude aan 't gebeed van wat noe Tunesië heit. Later numde men de ganse kusjstrouk Africa en in de tied van ondikkingsrieze 't ganse continent. In [[2000]] tilde 't continent ongevier 795 miljoen einwoeners. In Afrika lèk ouch de [[Nijl]], de langste reveer oppe waereld. Vaak bedoelt men mit Afrika eigenlijk Traupisj Afrika, de leng ten zuude van de [[Sahara]] mit oetzondering van [[Zuud-Afrika]]. Alle leng in Traupisj Afrika zunt [[óntwikkelingslandj|ontwikkelingsleng]]. 't Groets gedeilte van Afrika is subjek gewès aan geweldajig [[Europa|Europees]] [[Kolonialisme]], wat in 't geval van 't deil te zuude van de Sahara bekans altied hand in hand ging mit [[sjlavernie]] - get wat pas in de ièrsjte helf van de [[19e ièw]] woort aafgesjaf. [[Frankriek]] en 't [[Vereineg Keuninkriek]] waore oppermechteg - mer ouch anger Europese leng, wie [[Duutsjlandj]] (in [[Namibië]]) en [[Belsj]] (in [[Kongo]] en [[Rwanda]]), waore actief. Anger leng, wie [[Nederlandj]], waore ouch koloniale sjlavehandeleers van Afrikaanse sjlave, mer hawwe hun eige sjlavekolonië boete Afrika - in onger angere [[Suriname]] en [[Curaçao]]. De sjlavernie woort miestal gelegitimeerd door [[racisme]], aangezeen de sub-Sahara-Afrikane väölal 'ne duustere huudskleur höbbe, en Europeane väölal 'ne bleikere. Allewel de meiste Afrikaanse leng in de twiède helf vaan de [[20e ièw]] onaafhenkelek woorte, is de economische impek nog altied veulbaar. De meiste Afrikaanse leng zitte huuj in de [[Afrikaanse Unie]] - 'n internationaal gemeinsjap die in väöl aspecte liek op de [[Europese Unie]]. ==Historie== {{dialeksec|Mestreechs}} Afrika heet 'n oetzunderlek lang historie. Dat gelt zoewel veur de prehistorie - in Afrika oontstoont d'n ierste mins, zoe good wie de moderne mins - es veur de eigeleke (gesjreve en besjreve) historie, die veur [[Egypte]] wel 5000 jaor trökgeit. Vaan d'n aandere kant höbbe väöl volker in Afrika 't sjrif tot zoeget 1900 neet gekind, en höbbe aander lui dao ouch neet euver gesjreve, zoetot de historie veural in Midde-Afrika pas hiel kort geleie is begós. Daobij is in väöl len ouch mer spaorzaam arsjeologisch oonderzeuk gedoon en in aandere zjus hiel väöl. Wie compleet eus beeld vaan de historie is, versjèlt dus hendeg per land en gebeed. ===Prehistorie=== Veur prehistorische [[mins]]esoorte moot me veural in 't hoegland vaan [[Ethiopië]] zien. Dao zien twie vaan de ajdste aapminse gevoonde, ''[[Ardipithecus ramidus]]'' (4,4 mieljoen jaor geleie) en ''[[Australopithecus afarensis]]'' (3,2 mieljoen jaor geleie), zoe good wie aw fossiele vaan d'n ''[[Homo erectus]]'' (1,2 mieljoen jaor). Ouch vint me hei mesjiens wel de ajdste fossiele vaan ''[[Homo sapiens]]'' (zoeget 200.000 jaor aajd), allewel tot voondste oet [[Marokko]] wel e probleem stèlle. In 't [[Eemien]] (de wermen tied vaan 130.000 tot 115.000 jaor geleie) zwermde de mins ziech oet euver Afrika en de res vaan d'n Awwe Wereld. Daonao evels veel de [[Lèstent Iestied]] in. De [[Sahara]], in 't Eemien leefbaar savanneland, woort noe extreem druug en nog väöl groeter es wie me 'm noe kint. Dit beteikende tot minseleke bewoening ziech concentreerde in 't midde en zuie, aon de kös vaan de Middellandse Zie en in 't Ethiopisch Hoegland. Woersjijnelek zaote de Ethiopische en de zuieleke minsepopulaties iewelaank gesjeie vaanein en vaan de res vaan de minsheid. Mèt 't invalle vaan de wermen tied en 't begin vaan 't [[Holoceen]] woort 't weer nater. E paar doezend jaor laank woort de Sahara obbenuits [[greune Sahara|greun en leefbaar]]. De minsheid zwermde weer oet euver gans 't continent. Daan begint veur Afrika ouch (neet wezelek iejer of later es in Europa en Azië) 't [[Neolithicum]]. Oet dezen tied stamme de [[rotsteikeninge in de Sahara]], prehistorische kuns op plaotse boe allewijl koelek bewoening is. Dit door tot zoeget 4000 veur Christus, wie door 'n combinatie vaan factore 't klimaot in Noord-Afrika gestiedegaon weer druger woort. In 'nen tied vaan doezend jaor trok de bevolking eweg nao revierluip, kösgebeed en e paar groete oases. E hemfelke lui góng es nomade leve. Aon 't ind vaan de nate Sahara-tied moot 't in Afrika de volgende bevolkingsgróppe daan wel cultuurgebeje höbbe gegeve: * [[Afro-Aziaote]] in 't noorde vaan de Sahara zoewie in d'n Heure vaan Afrika; * [[Nilo-Saharaonse volker]] in 't zuie vaan de Sahara; * [[Niger-Congovolker]] in Wes-Afrika (zoewie allezeleve nog väöl ander volker die in de loup vaan de doezende jaore zien geassimileerd); * [[Pygmeeë]] in 't [[Congobassin]] vaan Midde-Afrika; * [[Khoisanvolker]] in 't ooste en zuie vaan 't continent De vörming vaan de Sahara-weuste maakde tot de ierste twie volker ziech roond waterriek gebeed concentreerde en zoe 't contak oonderein verlore. Hun taole en culture gónge oetereinloupe. In Egypte oontsteit vaanaof 4000 v.Chr. de [[Naqadacultuur]], boemèt veur Egypte de [[kopertied]] begint. Metaolbewèrking kump op d'n door ouch in aander len in gebruuk. Tegen 't ind vaan dit doezendjaoreg tiedperk begint Egypte ziech, woersjijnelek oonder drök vaan e verdrugend klimaot, wat centraol behier vreug, tot 'n complexe, door keuninge geregeerde sameleving te bewege. ===Aajdheid=== :''zuug ouch: [[Aad Egypte]]'' De gesjreve historie vaan Egypte begint roond 3000 v.Chr. Keuning [[Menes]] vereineg daan [[Bove-Egypte|Bove-]] en [[Oonder-Egypte]] tot ei riek en voltoejd zoe e perces wat al iewe aon de geng is. Egypte kint op dat memint al 't pottebakke, 't [[raad]], 't [[broons]], versjèllende landbouwtechnieke en 'ne vörm vaan [[protosjrif]], dee ziech snel de kant vaan ech sjrif op oontwikkelt. Väöl vaan wat in dezen tied gebäört, höbbe sjrievers later opgesjreve. Roond 't jaor 2700 v.Chr. is 't [[Egyptische hiërogliefe|Egyptisch sjrif]] tot 'n ech sjrif oetgegreujd, en begint de gesjreve historie gans. Daan geit 't land ouch zienen ierste bleujtied in, 't [[Aajd Riek]] (ca. 2700-2200 v.Chr.). Dit is oonder mie d'n tied vaan de [[piramide]]. Later bleujtije zien 't [[Midderiek]] (2050-1650 v.Chr.) en 't [[Nui Riek]] (1550-1069 v.Chr.). Doezende jaore laank bleujt hei de kuns, de wetensjap, d'n handel en de militaire mach. De Egyptische besjaving straolt ouch oet nao aander Afrikaonse volker. Dat gelt in d'n ierste plaots veur [[Nubië]] ('n regio in 't zuie vaan 't modern Egypte en [[Soedan]], aon de [[Nijl]] struimopwaarts vaanoet 't aajd Egypte). Vaanaof 2500 v.Chr. gief 't dao de [[Kermacultuur]]. Oetindelek, roond 1500, lijf Egypte Nubië gans in, meh es Egypte verzwaak weurt 't Nubisch keuninkriek [[Koesj]] weer oonaofhenkelek (achste iew veur Christus). Vaanaof 754 v.Chr. regere de keuninge vaan Koesj zelfs euver Egypte es de [[25e Dynastie]]. 'n Aander land oonder Egyptischen invlood is [[Poent]], e gebeed wat me in 't huieg [[Eritrea]] en [[Somalië]] zeuk. Dit waor 'ne belaankrieken handelspartner vaan de Egyptenere, die 't preze um zien faobelechtege riekdom. In 664 weure de Nubische farao's aofgezat es de [[Assyriërs]] invalle. Heimèt begint 'nen tied vaan vreemde dominantie in Egypte, wat achterein oonder [[Perzisch Riek|Perzisch]], [[Macedonisch Riek|Macedonisch]] en tot slot (vaanaof 30 v.Chr.) Romeins bestuur kump. Zoe vèlt d'n invlood vaan de Egyptische cultuur in Afrika stèl. Oonderwijl melde ziech ouch aander vreem volker op 't continent. Alleriers zien dat de [[Feniciërs]], e zievarend volk oet de Levant wat kolonies aon de kös stiech. Ein kolonie, [[Carthago]] (gestiech roond 814 v.Chr.), weurt zelf weer e groet riek, veural op 't groondgebeed vaan 't huieg [[Tunesië]]. Wie de Romeine dit riek vernetege (146 v.Chr.), koume zij in 't bezit vaan gans 't Noord-Afrikaons kösgebeed, vaanaof 30 v.Chr. dus ouch mèt Egypte debij. Door 't verdwijne vaan de Egyptische mach oontsteit weer e Nubisch riek, naomelek [[Meroë]], wat door de Macedoniërs en Romeine mèt rös weurt gelate. In de buurt vaan 't land Poent, in 't weste vaan 't huieg Eritrea, oontsteit de ''[[Dʿmt]]''-besjaving. Vaanaof de ierste iew nao Christus bleujt 't keuninkriek [[Aksum]] - iers ouch weer veural aon de Roej Zie, later wijer nao 't zuie. 't Is noe veur 't iers tot Ethiopië 'n besjaving krijg. Aksum kump in contak mèt väöl Aziatische besjavinge en veurt es eint vaan de wienege len 't [[joededom]] in. Later geit me euver op 't [[christendom]], wat in Romeins (en Byzantijns) Egypte tot groete bleuj is gekoume. Boeten 't ziech vaan de gesjreve bronne verspreit ziech de iezerbewèrking euver Afrika. Dit begint roond 1200 v.Chr. (de [[Broonstiedcollaps]]); daonao verspreit ziech dit nui metaol nao 't zuie. Es de Niger-Congovolker 't oontdèkke - lèstens roond 250 v.Chr. - begint de zoegeneumde [[Bantoe-expansie]]. De Bantoe, die deil oetmake vaan de Niger-Congovolker, verdringe mèt väöl geweld de pygmeeë oet Centraol-Afrika, en stoete daonao door nao 't gebeed vaan de Khoisan-volker. ===Middeliewe: koms vaan d'n islam=== ===Nuien tied - oontdèkkingsreize, slavenhandel en Turks Riek=== ===Modern imperialisme=== ===Nao de Twiede Wereldoorlog=== == Leng in Afrika == {| |- valign=top | * [[Algerieë]] * [[Angola]] * [[Benin]] * [[Boeroendi]] * [[Botswana]] * [[Burkina Faso]] * [[Centraal Afrika]] * De [[Comore]] * [[Djiboeti]] * [[Egypte]] * [[Equatoriaal Guinee]] * [[Eritrea]] * [[Ethiopië]] * [[Gabon]] * [[Gambia]] * [[Gana]] * [[Guinee]] * [[Guinee-Bissau]] * De [[Ivoorkös]] | * [[Kaapverdië]] * [[Kameroen]] * [[Kenia]] * [[Kongo]] (Brazzaville) * [[Kongo]] (Kinshasa) * [[Lesotho]] * [[Liberia]] * [[Libië]] * [[Madagaskar]] * [[Malawi]] * [[Mali]] * [[Marokko]] * [[Mauritanië]] * [[Mauritius]] * [[Mozambique]] * [[Namibië]] * [[Niger]] * [[Nigeria]] | * [[Oeganda]] * [[Roeanda]] * [[São Tomé en Príncipe]] * De [[Seychelle]] * [[Senegal]] * [[Sierra Leone]] * [[Soedan]] * [[Somalië]] * [[Swaziland]] * [[Tanzania]] * [[Togo]] * [[Tsjaad]] * [[Tunesië]] * [[Westelike Sahara]] * [[Zambia]] * [[Zimbabwe]] * [[Zuud-Afrika]] * [[Zuud-Soedan]] | |} [[Categorie:Afrika| ]] [[Categorie:Continente]] flk71sztegvkg8ip1hgk5khqmnfxp5q 485988 485986 2026-06-22T22:20:38Z Steinbach 16 /* Leng in Afrika */ 485988 wikitext text/x-wiki {{dialek|Nuts}} [[Plaetje:LocationAfrica.png|thumb|right|Ligking van Afrika]] '''Afrika''' is 't [[continent]] ten zuude van [[Europa]], tusje de [[Atlantische Oceaan|Atlantische]] en de [[Indische Oceaan]]. De naam Africa waor in de Oudheid iesjt veurbehoude aan 't gebeed van wat noe Tunesië heit. Later numde men de ganse kusjstrouk Africa en in de tied van ondikkingsrieze 't ganse continent. In [[2000]] tilde 't continent ongevier 795 miljoen einwoeners. In Afrika lèk ouch de [[Nijl]], de langste reveer oppe waereld. Vaak bedoelt men mit Afrika eigenlijk Traupisj Afrika, de leng ten zuude van de [[Sahara]] mit oetzondering van [[Zuud-Afrika]]. Alle leng in Traupisj Afrika zunt [[óntwikkelingslandj|ontwikkelingsleng]]. 't Groets gedeilte van Afrika is subjek gewès aan geweldajig [[Europa|Europees]] [[Kolonialisme]], wat in 't geval van 't deil te zuude van de Sahara bekans altied hand in hand ging mit [[sjlavernie]] - get wat pas in de ièrsjte helf van de [[19e ièw]] woort aafgesjaf. [[Frankriek]] en 't [[Vereineg Keuninkriek]] waore oppermechteg - mer ouch anger Europese leng, wie [[Duutsjlandj]] (in [[Namibië]]) en [[Belsj]] (in [[Kongo]] en [[Rwanda]]), waore actief. Anger leng, wie [[Nederlandj]], waore ouch koloniale sjlavehandeleers van Afrikaanse sjlave, mer hawwe hun eige sjlavekolonië boete Afrika - in onger angere [[Suriname]] en [[Curaçao]]. De sjlavernie woort miestal gelegitimeerd door [[racisme]], aangezeen de sub-Sahara-Afrikane väölal 'ne duustere huudskleur höbbe, en Europeane väölal 'ne bleikere. Allewel de meiste Afrikaanse leng in de twiède helf vaan de [[20e ièw]] onaafhenkelek woorte, is de economische impek nog altied veulbaar. De meiste Afrikaanse leng zitte huuj in de [[Afrikaanse Unie]] - 'n internationaal gemeinsjap die in väöl aspecte liek op de [[Europese Unie]]. ==Historie== {{dialeksec|Mestreechs}} Afrika heet 'n oetzunderlek lang historie. Dat gelt zoewel veur de prehistorie - in Afrika oontstoont d'n ierste mins, zoe good wie de moderne mins - es veur de eigeleke (gesjreve en besjreve) historie, die veur [[Egypte]] wel 5000 jaor trökgeit. Vaan d'n aandere kant höbbe väöl volker in Afrika 't sjrif tot zoeget 1900 neet gekind, en höbbe aander lui dao ouch neet euver gesjreve, zoetot de historie veural in Midde-Afrika pas hiel kort geleie is begós. Daobij is in väöl len ouch mer spaorzaam arsjeologisch oonderzeuk gedoon en in aandere zjus hiel väöl. Wie compleet eus beeld vaan de historie is, versjèlt dus hendeg per land en gebeed. ===Prehistorie=== Veur prehistorische [[mins]]esoorte moot me veural in 't hoegland vaan [[Ethiopië]] zien. Dao zien twie vaan de ajdste aapminse gevoonde, ''[[Ardipithecus ramidus]]'' (4,4 mieljoen jaor geleie) en ''[[Australopithecus afarensis]]'' (3,2 mieljoen jaor geleie), zoe good wie aw fossiele vaan d'n ''[[Homo erectus]]'' (1,2 mieljoen jaor). Ouch vint me hei mesjiens wel de ajdste fossiele vaan ''[[Homo sapiens]]'' (zoeget 200.000 jaor aajd), allewel tot voondste oet [[Marokko]] wel e probleem stèlle. In 't [[Eemien]] (de wermen tied vaan 130.000 tot 115.000 jaor geleie) zwermde de mins ziech oet euver Afrika en de res vaan d'n Awwe Wereld. Daonao evels veel de [[Lèstent Iestied]] in. De [[Sahara]], in 't Eemien leefbaar savanneland, woort noe extreem druug en nog väöl groeter es wie me 'm noe kint. Dit beteikende tot minseleke bewoening ziech concentreerde in 't midde en zuie, aon de kös vaan de Middellandse Zie en in 't Ethiopisch Hoegland. Woersjijnelek zaote de Ethiopische en de zuieleke minsepopulaties iewelaank gesjeie vaanein en vaan de res vaan de minsheid. Mèt 't invalle vaan de wermen tied en 't begin vaan 't [[Holoceen]] woort 't weer nater. E paar doezend jaor laank woort de Sahara obbenuits [[greune Sahara|greun en leefbaar]]. De minsheid zwermde weer oet euver gans 't continent. Daan begint veur Afrika ouch (neet wezelek iejer of later es in Europa en Azië) 't [[Neolithicum]]. Oet dezen tied stamme de [[rotsteikeninge in de Sahara]], prehistorische kuns op plaotse boe allewijl koelek bewoening is. Dit door tot zoeget 4000 veur Christus, wie door 'n combinatie vaan factore 't klimaot in Noord-Afrika gestiedegaon weer druger woort. In 'nen tied vaan doezend jaor trok de bevolking eweg nao revierluip, kösgebeed en e paar groete oases. E hemfelke lui góng es nomade leve. Aon 't ind vaan de nate Sahara-tied moot 't in Afrika de volgende bevolkingsgróppe daan wel cultuurgebeje höbbe gegeve: * [[Afro-Aziaote]] in 't noorde vaan de Sahara zoewie in d'n Heure vaan Afrika; * [[Nilo-Saharaonse volker]] in 't zuie vaan de Sahara; * [[Niger-Congovolker]] in Wes-Afrika (zoewie allezeleve nog väöl ander volker die in de loup vaan de doezende jaore zien geassimileerd); * [[Pygmeeë]] in 't [[Congobassin]] vaan Midde-Afrika; * [[Khoisanvolker]] in 't ooste en zuie vaan 't continent De vörming vaan de Sahara-weuste maakde tot de ierste twie volker ziech roond waterriek gebeed concentreerde en zoe 't contak oonderein verlore. Hun taole en culture gónge oetereinloupe. In Egypte oontsteit vaanaof 4000 v.Chr. de [[Naqadacultuur]], boemèt veur Egypte de [[kopertied]] begint. Metaolbewèrking kump op d'n door ouch in aander len in gebruuk. Tegen 't ind vaan dit doezendjaoreg tiedperk begint Egypte ziech, woersjijnelek oonder drök vaan e verdrugend klimaot, wat centraol behier vreug, tot 'n complexe, door keuninge geregeerde sameleving te bewege. ===Aajdheid=== :''zuug ouch: [[Aad Egypte]]'' De gesjreve historie vaan Egypte begint roond 3000 v.Chr. Keuning [[Menes]] vereineg daan [[Bove-Egypte|Bove-]] en [[Oonder-Egypte]] tot ei riek en voltoejd zoe e perces wat al iewe aon de geng is. Egypte kint op dat memint al 't pottebakke, 't [[raad]], 't [[broons]], versjèllende landbouwtechnieke en 'ne vörm vaan [[protosjrif]], dee ziech snel de kant vaan ech sjrif op oontwikkelt. Väöl vaan wat in dezen tied gebäört, höbbe sjrievers later opgesjreve. Roond 't jaor 2700 v.Chr. is 't [[Egyptische hiërogliefe|Egyptisch sjrif]] tot 'n ech sjrif oetgegreujd, en begint de gesjreve historie gans. Daan geit 't land ouch zienen ierste bleujtied in, 't [[Aajd Riek]] (ca. 2700-2200 v.Chr.). Dit is oonder mie d'n tied vaan de [[piramide]]. Later bleujtije zien 't [[Midderiek]] (2050-1650 v.Chr.) en 't [[Nui Riek]] (1550-1069 v.Chr.). Doezende jaore laank bleujt hei de kuns, de wetensjap, d'n handel en de militaire mach. De Egyptische besjaving straolt ouch oet nao aander Afrikaonse volker. Dat gelt in d'n ierste plaots veur [[Nubië]] ('n regio in 't zuie vaan 't modern Egypte en [[Soedan]], aon de [[Nijl]] struimopwaarts vaanoet 't aajd Egypte). Vaanaof 2500 v.Chr. gief 't dao de [[Kermacultuur]]. Oetindelek, roond 1500, lijf Egypte Nubië gans in, meh es Egypte verzwaak weurt 't Nubisch keuninkriek [[Koesj]] weer oonaofhenkelek (achste iew veur Christus). Vaanaof 754 v.Chr. regere de keuninge vaan Koesj zelfs euver Egypte es de [[25e Dynastie]]. 'n Aander land oonder Egyptischen invlood is [[Poent]], e gebeed wat me in 't huieg [[Eritrea]] en [[Somalië]] zeuk. Dit waor 'ne belaankrieken handelspartner vaan de Egyptenere, die 't preze um zien faobelechtege riekdom. In 664 weure de Nubische farao's aofgezat es de [[Assyriërs]] invalle. Heimèt begint 'nen tied vaan vreemde dominantie in Egypte, wat achterein oonder [[Perzisch Riek|Perzisch]], [[Macedonisch Riek|Macedonisch]] en tot slot (vaanaof 30 v.Chr.) Romeins bestuur kump. Zoe vèlt d'n invlood vaan de Egyptische cultuur in Afrika stèl. Oonderwijl melde ziech ouch aander vreem volker op 't continent. Alleriers zien dat de [[Feniciërs]], e zievarend volk oet de Levant wat kolonies aon de kös stiech. Ein kolonie, [[Carthago]] (gestiech roond 814 v.Chr.), weurt zelf weer e groet riek, veural op 't groondgebeed vaan 't huieg [[Tunesië]]. Wie de Romeine dit riek vernetege (146 v.Chr.), koume zij in 't bezit vaan gans 't Noord-Afrikaons kösgebeed, vaanaof 30 v.Chr. dus ouch mèt Egypte debij. Door 't verdwijne vaan de Egyptische mach oontsteit weer e Nubisch riek, naomelek [[Meroë]], wat door de Macedoniërs en Romeine mèt rös weurt gelate. In de buurt vaan 't land Poent, in 't weste vaan 't huieg Eritrea, oontsteit de ''[[Dʿmt]]''-besjaving. Vaanaof de ierste iew nao Christus bleujt 't keuninkriek [[Aksum]] - iers ouch weer veural aon de Roej Zie, later wijer nao 't zuie. 't Is noe veur 't iers tot Ethiopië 'n besjaving krijg. Aksum kump in contak mèt väöl Aziatische besjavinge en veurt es eint vaan de wienege len 't [[joededom]] in. Later geit me euver op 't [[christendom]], wat in Romeins (en Byzantijns) Egypte tot groete bleuj is gekoume. Boeten 't ziech vaan de gesjreve bronne verspreit ziech de iezerbewèrking euver Afrika. Dit begint roond 1200 v.Chr. (de [[Broonstiedcollaps]]); daonao verspreit ziech dit nui metaol nao 't zuie. Es de Niger-Congovolker 't oontdèkke - lèstens roond 250 v.Chr. - begint de zoegeneumde [[Bantoe-expansie]]. De Bantoe, die deil oetmake vaan de Niger-Congovolker, verdringe mèt väöl geweld de pygmeeë oet Centraol-Afrika, en stoete daonao door nao 't gebeed vaan de Khoisan-volker. ===Middeliewe: koms vaan d'n islam=== ===Nuien tied - oontdèkkingsreize, slavenhandel en Turks Riek=== ===Modern imperialisme=== ===Nao de Twiede Wereldoorlog=== == Leng in Afrika == {| |- valign=top | * [[Algerieë]] * [[Angola]] * [[Benin]] * [[Boeroendi]] * [[Botswana]] * [[Burkina Faso]] * [[Centraal Afrika]] * De [[Comore]] * [[Djiboeti]] * [[Egypte]] * [[Equatoriaal Guinee]] * [[Eritrea]] * [[Ethiopië]] * [[Gabon]] * [[Gambia]] * [[Gana]] * [[Guinee]] * [[Guinee-Bissau]] * De [[Ivoorkös]] | * [[Kaapverdië]] * [[Kameroen]] * [[Kenia]] * [[Kongo-Brazzaville]] * [[Kongo-Kinshasa]] * [[Lesotho]] * [[Liberia]] * [[Libië]] * [[Madagaskar]] * [[Malawi]] * [[Mali]] * [[Marokko]] * [[Mauritanië]] * [[Mauritius]] * [[Mozambique]] * [[Namibië]] * [[Niger]] * [[Nigeria]] | * [[Oeganda]] * [[Roeanda]] * [[São Tomé en Príncipe]] * De [[Seychelle]] * [[Senegal]] * [[Sierra Leone]] * [[Soedan]] * [[Somalië]] * [[Swaziland]] * [[Tanzania]] * [[Togo]] * [[Tsjaad]] * [[Tunesië]] * [[Westelike Sahara]] * [[Zambia]] * [[Zimbabwe]] * [[Zuud-Afrika]] * [[Zuud-Soedan]] | |} [[Categorie:Afrika| ]] [[Categorie:Continente]] 78hdck12mfj7ebhb5e3leahl8sugwg1 485989 485988 2026-06-23T10:04:41Z Steinbach 16 middeliewe 485989 wikitext text/x-wiki {{dialek|Nuts}} [[Plaetje:LocationAfrica.png|thumb|right|Ligking van Afrika]] '''Afrika''' is 't [[continent]] ten zuude van [[Europa]], tusje de [[Atlantische Oceaan|Atlantische]] en de [[Indische Oceaan]]. De naam Africa waor in de Oudheid iesjt veurbehoude aan 't gebeed van wat noe Tunesië heit. Later numde men de ganse kusjstrouk Africa en in de tied van ondikkingsrieze 't ganse continent. In [[2000]] tilde 't continent ongevier 795 miljoen einwoeners. In Afrika lèk ouch de [[Nijl]], de langste reveer oppe waereld. Vaak bedoelt men mit Afrika eigenlijk Traupisj Afrika, de leng ten zuude van de [[Sahara]] mit oetzondering van [[Zuud-Afrika]]. Alle leng in Traupisj Afrika zunt [[óntwikkelingslandj|ontwikkelingsleng]]. 't Groets gedeilte van Afrika is subjek gewès aan geweldajig [[Europa|Europees]] [[Kolonialisme]], wat in 't geval van 't deil te zuude van de Sahara bekans altied hand in hand ging mit [[sjlavernie]] - get wat pas in de ièrsjte helf van de [[19e ièw]] woort aafgesjaf. [[Frankriek]] en 't [[Vereineg Keuninkriek]] waore oppermechteg - mer ouch anger Europese leng, wie [[Duutsjlandj]] (in [[Namibië]]) en [[Belsj]] (in [[Kongo]] en [[Rwanda]]), waore actief. Anger leng, wie [[Nederlandj]], waore ouch koloniale sjlavehandeleers van Afrikaanse sjlave, mer hawwe hun eige sjlavekolonië boete Afrika - in onger angere [[Suriname]] en [[Curaçao]]. De sjlavernie woort miestal gelegitimeerd door [[racisme]], aangezeen de sub-Sahara-Afrikane väölal 'ne duustere huudskleur höbbe, en Europeane väölal 'ne bleikere. Allewel de meiste Afrikaanse leng in de twiède helf vaan de [[20e ièw]] onaafhenkelek woorte, is de economische impek nog altied veulbaar. De meiste Afrikaanse leng zitte huuj in de [[Afrikaanse Unie]] - 'n internationaal gemeinsjap die in väöl aspecte liek op de [[Europese Unie]]. ==Historie== {{dialeksec|Mestreechs}} Afrika heet 'n oetzunderlek lang historie. Dat gelt zoewel veur de prehistorie - in Afrika oontstoont d'n ierste mins, zoe good wie de moderne mins - es veur de eigeleke (gesjreve en besjreve) historie, die veur [[Egypte]] wel 5000 jaor trökgeit. Vaan d'n aandere kant höbbe väöl volker in Afrika 't sjrif tot zoeget 1900 neet gekind, en höbbe aander lui dao ouch neet euver gesjreve, zoetot de historie veural in Midde-Afrika pas hiel kort geleie is begós. Daobij is in väöl len ouch mer spaorzaam arsjeologisch oonderzeuk gedoon en in aandere zjus hiel väöl. Wie compleet eus beeld vaan de historie is, versjèlt dus hendeg per land en gebeed. ===Prehistorie=== Veur prehistorische [[mins]]esoorte moot me veural in 't hoegland vaan [[Ethiopië]] zien. Dao zien twie vaan de ajdste aapminse gevoonde, ''[[Ardipithecus ramidus]]'' (4,4 mieljoen jaor geleie) en ''[[Australopithecus afarensis]]'' (3,2 mieljoen jaor geleie), zoe good wie aw fossiele vaan d'n ''[[Homo erectus]]'' (1,2 mieljoen jaor). Ouch vint me hei mesjiens wel de ajdste fossiele vaan ''[[Homo sapiens]]'' (zoeget 200.000 jaor aajd), allewel tot voondste oet [[Marokko]] wel e probleem stèlle. In 't [[Eemien]] (de wermen tied vaan 130.000 tot 115.000 jaor geleie) zwermde de mins ziech oet euver Afrika en de res vaan d'n Awwe Wereld. Daonao evels veel de [[Lèstent Iestied]] in. De [[Sahara]], in 't Eemien leefbaar savanneland, woort noe extreem druug en nog väöl groeter es wie me 'm noe kint. Dit beteikende tot minseleke bewoening ziech concentreerde in 't midde en zuie, aon de kös vaan de Middellandse Zie en in 't Ethiopisch Hoegland. Woersjijnelek zaote de Ethiopische en de zuieleke minsepopulaties iewelaank gesjeie vaanein en vaan de res vaan de minsheid. Mèt 't invalle vaan de wermen tied en 't begin vaan 't [[Holoceen]] woort 't weer nater. E paar doezend jaor laank woort de Sahara obbenuits [[greune Sahara|greun en leefbaar]]. De minsheid zwermde weer oet euver gans 't continent. Daan begint veur Afrika ouch (neet wezelek iejer of later es in Europa en Azië) 't [[Neolithicum]]. Oet dezen tied stamme de [[rotsteikeninge in de Sahara]], prehistorische kuns op plaotse boe allewijl koelek bewoening is. Dit door tot zoeget 4000 veur Christus, wie door 'n combinatie vaan factore 't klimaot in Noord-Afrika gestiedegaon weer druger woort. In 'nen tied vaan doezend jaor trok de bevolking eweg nao revierluip, kösgebeed en e paar groete oases. E hemfelke lui góng es nomade leve. Aon 't ind vaan de nate Sahara-tied moot 't in Afrika de volgende bevolkingsgróppe daan wel cultuurgebeje höbbe gegeve: * [[Afro-Aziaote]] in 't noorde vaan de Sahara zoewie in d'n Heure vaan Afrika; * [[Nilo-Saharaonse volker]] in 't zuie vaan de Sahara; * [[Niger-Congovolker]] in Wes-Afrika (zoewie allezeleve nog väöl ander volker die in de loup vaan de doezende jaore zien geassimileerd); * [[Pygmeeë]] in 't [[Congobassin]] vaan Midde-Afrika; * [[Khoisanvolker]] in 't ooste en zuie vaan 't continent De vörming vaan de Sahara-weuste maakde tot de ierste twie volker ziech roond waterriek gebeed concentreerde en zoe 't contak oonderein verlore. Hun taole en culture gónge oetereinloupe. In Egypte oontsteit vaanaof 4000 v.Chr. de [[Naqadacultuur]], boemèt veur Egypte de [[kopertied]] begint. Metaolbewèrking kump op d'n door ouch in aander len in gebruuk. Tegen 't ind vaan dit doezendjaoreg tiedperk begint Egypte ziech, woersjijnelek oonder drök vaan e verdrugend klimaot, wat centraol behier vreug, tot 'n complexe, door keuninge geregeerde sameleving te bewege. ===Aajdheid=== :''zuug ouch: [[Aad Egypte]]'' De gesjreve historie vaan Egypte begint roond 3000 v.Chr. Keuning [[Menes]] vereineg daan [[Bove-Egypte|Bove-]] en [[Oonder-Egypte]] tot ei riek en voltoejd zoe e perces wat al iewe aon de geng is. Egypte kint op dat memint al 't pottebakke, 't [[raad]], 't [[broons]], versjèllende landbouwtechnieke en 'ne vörm vaan [[protosjrif]], dee ziech snel de kant vaan ech sjrif op oontwikkelt. Väöl vaan wat in dezen tied gebäört, höbbe sjrievers later opgesjreve. Roond 't jaor 2700 v.Chr. is 't [[Egyptische hiërogliefe|Egyptisch sjrif]] tot 'n ech sjrif oetgegreujd, en begint de gesjreve historie gans. Daan geit 't land ouch zienen ierste bleujtied in, 't [[Aajd Riek]] (ca. 2700-2200 v.Chr.). Dit is oonder mie d'n tied vaan de [[piramide]]. Later bleujtije zien 't [[Midderiek]] (2050-1650 v.Chr.) en 't [[Nui Riek]] (1550-1069 v.Chr.). Doezende jaore laank bleujt hei de kuns, de wetensjap, d'n handel en de militair mach. De Egyptische besjaving straolt ouch oet nao aander Afrikaonse volker. Dat gelt in d'n ierste plaots veur [[Nubië]] ('n regio in 't zuie vaan 't modern Egypte en [[Soedan]], aon de [[Nijl]] struimopwaarts vaanoet 't aajd Egypte). Vaanaof 2500 v.Chr. gief 't dao de [[Kermacultuur]]. Oetindelek, roond 1500, lijf Egypte Nubië gans in, meh es Egypte verzwaak weurt 't Nubisch keuninkriek [[Koesj]] weer oonaofhenkelek (achste iew veur Christus). Vaanaof 754 v.Chr. regere de keuninge vaan Koesj zelfs euver Egypte es de [[25e Dynastie]]. 'n Aander land oonder Egyptischen invlood is [[Poent]], e gebeed wat me in 't huieg [[Eritrea]] en [[Somalië]] zeuk. Dit waor 'ne belaankrieken handelspartner vaan de Egyptenere, die 't preze um zien faobelechtege riekdom. In 664 weure de Nubische farao's aofgezat es de [[Assyriërs]] invalle. Heimèt begint 'nen tied vaan vreemde dominantie in Egypte, wat achterein oonder [[Perzisch Riek|Perzisch]], [[Macedonisch Riek|Macedonisch]] en tot slot (vaanaof 30 v.Chr.) Romeins bestuur kump. Zoe vèlt d'n invlood vaan de Egyptische cultuur in Afrika stèl. Oonderwijl melde ziech ouch aander vreem volker op 't continent. Alleriers zien dat de [[Feniciërs]], e zievarend volk oet de Levant wat kolonies aon de kös stiech. Ein kolonie, [[Carthago]] (gestiech roond 814 v.Chr.), weurt zelf weer e groet riek, veural op 't groondgebeed vaan 't huieg [[Tunesië]]. Wie de Romeine dit riek vernetege (146 v.Chr.), koume zij in 't bezit vaan gans 't Noord-Afrikaons kösgebeed, vaanaof 30 v.Chr. dus ouch mèt Egypte debij. De [[Berbers]], de bewoeners vaan Noord-Afrika beweste de Nijl, numme väöl euver vaan zoewel de Feniciërs/Carthagers es de Romeine, es stiechte zoe hun eige besjavinge. Door 't verdwijne vaan de Egyptische mach oontsteit weer e Nubisch riek, naomelek [[Meroë]], wat door de Macedoniërs en Romeine mèt rös weurt gelate. In de buurt vaan 't land Poent, in 't weste vaan 't huieg Eritrea, oontsteit de ''[[Dʿmt]]''-besjaving. Vaanaof de ierste iew nao Christus bleujt 't keuninkriek [[Aksoem]] - iers ouch weer veural aon de Roej Zie, later wijer nao 't zuie. 't Is noe veur 't iers tot Ethiopië 'n besjaving krijg. Aksoem kump in contak mèt väöl Aziatische besjavinge en veurt es eint vaan de wienege len 't [[joededom]] in. Later geit me euver op 't [[christendom]], wat in Romeins (en Byzantijns) Egypte tot groete bleuj is gekoume. Door zien rillatief isolatie zal Ethiopië ziech tot 'n gans unieke cultuur goon oontwikkele, die de ganse middeliewe blijf bleuje. Boeten 't ziech vaan de gesjreve bronne verspreit ziech de iezerbewèrking euver Afrika. Dit begint roond 1200 v.Chr. (de [[Broonstiedcollaps]]); daonao verspreit ziech dit nui metaol nao 't zuie. Es de Niger-Congovolker 't oontdèkke - lèstens roond 250 v.Chr. - begint de zoegeneumde [[Bantoe-expansie]]. De Bantoe, die deil oetmake vaan de Niger-Congovolker, verdringe mèt väöl geweld de pygmeeë oet Centraol-Afrika, en stoete daonao door nao 't gebeed vaan de Khoisan-volker. ===Middeliewe: koms vaan d'n islam=== De [[middeliewe]] zien veur Afrika (entans veur groete deile) d'n tied vaan d'n [[islam]]. Kort nao d'n doed vaan [[Mohammed]] (632) wage Arabische ginneraols ziech boeten Arabië. Egypte weurt tösse [[639]] en [[642]] bij 't [[kalifaot]] ingelief. Oonder de [[Oemajjaode]] stoete de Arabere wijer nao 't weste door. In [[698]] weurt [[Carthago]] gepak (en veur d'n twiede kier verweus), e paar jaor denao kump me zelfs tot in [[Spaanje]]. De [[Sahara]] stèlt evels 'n veurluipege grens aon de Arabische expansie: allewel tot de Arabere dao perfek in kinne euverleve, kin me 'm neet zoemer mèt groete legers euversteke. Daobij kump 't kalifaot in de [[achste iew]] in de grip vaan bitter intern geweld. Es in 750 de Oemajjaode weure aofgezat door de [[Abbaside]], gief me neet zoeväöl mie um Noord-Afrika; neet in de lèste plaots umtot de inheimse Berbers dèks in opstand koume. Dit maak de weeg vrij veur regionaol dynastieë die neet oet Arabië stamme. In [[909]] reup 'ne lokaole voors oet [[Raqqada]] (Tunesië) ziech oet tot kalief; daomèt begin 't [[Fatimidekalifaot]]. Ech groet weurt dit pas wie de dynastie in [[969]] [[Egypte]] pak en dao, vaanoet de nui hoofstad [[Caïro]], e groet riek geit behiere. Oetindelek stort de dynastie in en weurt Egypte e [[sultanaot]] oonder de [[Ajjoebiede]], 'n Koerdische dynastie gestiech door [[Saladin]]. Dee is belaankriek in de contex vaan de [[kruustochte]], meh zien dynastie hèlt 't neet bezunder laank oet. In [[1250]] weurt de lèste Ajjoebiedesultan vermaord en kump de mach in Egypte aon de [[Mamelukke]], e geslach vaan Turkse aofkoms. Die blieve Egypte tot de zèstiende iew regere. Oonderwijl waore in de Maghreb versjèllende kleinder en groeter [[emiraot]]e oontstande. Zoe gaof 't in [[Marokko]] 't riek vaan de [[Idrisside]], en de kleiner rieke vaan [[Nekor]] ([[Rifgebergde]]), [[Tamesna]] (zuidweste) en [[Sizjilmassa]] (druug binneland). Aon de väölheid vaan voorstedomme kaom in de tiende en èlfde iew 'n ind. Dit waor 'n indirek gevolg vaan de stiechting vaan 't Fatimideriek. De Fatimide zètte de [[Banu Hilal]], 'nen Arabische bedoeïnestam, 't land oet, mèt es gevolg tot ze de Maghreb binnevalle. Es de stöb optrèk, kump Marokko en e groet deil vaan Noord-Afrika oonder leiing vaan de [[Almoravide]]dynastie (ca. 1060-1147), dee weurt aofgelos door de [[Almohaode]] (1121-1269), welke lèste hun riek tot in Spaanje en Tunesië zal loupe. In dezen tied begint in Noord-Afrika, en Marokko in 't bezunder, 'nen tied vaan veurspood. Dee veurspood weurt evels minder es christeleke leiers ummer helder op Spaanje goon duie (Reconquista). De [[Marinide]], die vaan de daartiende tot de vieftiende iew de Maghreb goon regere, zien laank zoe sterk neet. Door de expansie nao de weuste kump ouch [[Wes-Afrika]] in contak mèt de islamitische besjaving. In de [[Sahel]] gief 't iewelaank versjèllende rieke die door hun cultuur en faobelechtege riekdom tot de verbeelding vaan Arabere en later ouch Europeaone spreke. 't Ierste riek boe me op sjrif vaan wèt is 't [[Ghanariek]], wat in weerwèl vaan de naom in 't modern [[Mauritanië]] en [[Mali]] ligk. Dit riek is mesjiens al roond 300 gestiech, heet [[Koumbi Saleh]] es hoofstad en weurt gedomineerd door de [[Soninke]]. In de late achste iew weurt 't veur 't iers geneump in Arabische bronne. Zjus daan zit 't in 'nen tied vaan groete expansie. Tot de èlfde iew domineert dit riek de regio. In dezen tied weurt d'n islam 'n ummer groeter relizjie. Nog mechteger weurt 't [[Manding]]-sprekend [[Maliriek]], wat neet allein in de weuste domineert meh ouch 't kösgebeed vaan [[Senegal]] en groete deile vaan de revier de [[Niger (revier)|Niger]]. Aon de Niger moot dit riek 't vaanaof de vieftiende iew aoflègke tegen 't [[Songhairiek]], nao de [[Songhay]]-sprekende volker roond de hoofstad [[Gao]] mèt ziene sjatrieke keuning [[Askia de Groete]]. De besjavinge in Wes-Afrika zien bekind gewore door hunnen arsjitectuur vaan gedruugde revierpratsj, boe me in dit klimaot good mèt kint boewe. Veurbeelder zuut me oonder väöl mie in de handelsstad [[Timboektoe]], zoewie in [[Djenné]] (de bekinde [[Groete Moskee vaan Djenné|Groete Moskee]]). Allebei de sites zien wereldèrfgood. 't Oerwoudgebeed in 't zuie vaan Wes-Afrika weurt minder geïslamiseerd, meh ouch dao dringk de cultuur door. 't Belaankriekste riek concentreert ziech roontelum [[Ifẹ]] ([[Nigeria]]). Ouch in 't ooste vaan de Sahel, oonder mie bij de [[Zaghawa]] op de grens vaan [[Tsjaad]] en [[Soedaan]], kump d'n islam mer laankzaam binne. Oetindelek zal dit gebeed evels ouch oonder zienen invlood koume. Oonderwijl verkinne Arabische zievaarders de kös vaan Oos-Afrika. In [[Somalië]] waore ze eigelek ummer al presint; dao leet inveuring vaan d'n islam neet laank op ziech wachte. Wijer nao 't zuie - oetindelek kaome de Arabere tot aon [[Mozambique]] - bleef hunnen invlood beperk tot de kös. 't Achterland waor oerbos en hei waogde Arabere ziech neet. Hei oontstoonte stadsstaote die de Arabische relizjie en gewuuntes euvernaome en riek woorte mèt d'n handel. Veurtaol woort heibij 't [[Swahili]]. In de loup vaan de iewe zouwe väöl vaan de stadsstaote weure vereineg in 't [[Kilwa-sultanaot]]. Oonderwijl góng, wie bove gezag, de Bantoe-expansie door. Umtot me gein gesjreve bronne heet, moot me op indirek bewies aofgoon. 'ne Belaankrieke machsfactor waor 't [[Shonariek]] in 't huieg [[Zimbabwe]]. Dit riek woort ouch bekind door zien hoofstad [[Groet-Zimbabwe]], boe me oonder mie 'n vesting mèt gestapelde (oongemetselde) mör vint. Ouch dit is wereldèrfgood. In de middeliewe woort noe ouch [[Madagaskar]] door de mins gekoloniseerd. De ierste permanente bewoeners kaome roond 490 n.Chr. aon; pas roond 1200 waor gans 't binneland ouch bewoend. De koloniste waore [[Austronesiërs]], um perceis te zien lui vaan [[Borneo]]. Dat beteikent tot de Malegassiërs in taol, uterlek en gewuuntes gaaroet neet bij de res vaan Afrika passe. 't Noorde vaan 't eiland kaom al vreug oonder Arabischen invlood, meh ech gearabiseerd of geïslamiseerd raakden 't eiland noets. ===Nuien tied - oontdèkkingsreize, slavenhandel en Turks Riek=== ===Modern imperialisme=== ===Nao de Twiede Wereldoorlog=== == Leng in Afrika == {| |- valign=top | * [[Algerieë]] * [[Angola]] * [[Benin]] * [[Boeroendi]] * [[Botswana]] * [[Burkina Faso]] * [[Centraal Afrika]] * De [[Comore]] * [[Djiboeti]] * [[Egypte]] * [[Equatoriaal Guinee]] * [[Eritrea]] * [[Ethiopië]] * [[Gabon]] * [[Gambia]] * [[Gana]] * [[Guinee]] * [[Guinee-Bissau]] * De [[Ivoorkös]] | * [[Kaapverdië]] * [[Kameroen]] * [[Kenia]] * [[Kongo-Brazzaville]] * [[Kongo-Kinshasa]] * [[Lesotho]] * [[Liberia]] * [[Libië]] * [[Madagaskar]] * [[Malawi]] * [[Mali]] * [[Marokko]] * [[Mauritanië]] * [[Mauritius]] * [[Mozambique]] * [[Namibië]] * [[Niger]] * [[Nigeria]] | * [[Oeganda]] * [[Roeanda]] * [[São Tomé en Príncipe]] * De [[Seychelle]] * [[Senegal]] * [[Sierra Leone]] * [[Soedan]] * [[Somalië]] * [[Swaziland]] * [[Tanzania]] * [[Togo]] * [[Tsjaad]] * [[Tunesië]] * [[Westelike Sahara]] * [[Zambia]] * [[Zimbabwe]] * [[Zuud-Afrika]] * [[Zuud-Soedan]] | |} [[Categorie:Afrika| ]] [[Categorie:Continente]] 4ly54zeootlijvn2kutrrjqgyvvdml0 0 6277 485987 485975 2026-06-22T21:01:51Z ~2026-35893-40 33727 correcties 485987 wikitext text/x-wiki {{dialek|Venrods}} 't '''Venrods''' is 't [[dialekt]] van de [[Nederlands Limburg|Nederlands-Limburgse]] pláts [[Venroj]]. 't Plat van 't kortbeej gelaege däörp [[Aostrem]] wiekt zó wénneg van dat van Venroj aaf, dat men dit òk "Venrods" noemt. == Indaeling en kenmerken == 't Dialekt wert dur dialectologe gewoeënlek nie tot 't [[Limburgs]] geraekend, már behuuërt tot de [[Noord-Limburgs]]e groep van 't [[Kleverlands]]. Dit kumt durdat Venroj buute 't verspreidingsgebied van de allermaeste Limburgse taalkenmerke ligt. De belangriekste verschille zien de volgende: * 't Wäördje ''[[wikt:doe|doe/diech]]'' ontbraekt; dorvur gebruukt men ''geej'' (òk duk geschrieëve ''gìj'', uutspraak [ɣ&#305;j); vur mérvoudig ''[[wikt:geer|geer]]'' gebruukt men ''gillie'', vur beleefheids-''geer'' het 't Venrods gen apart woord. * Ien pláts van ''[[wikt:ich|i(e)ch]]'' gebruuëkt men de normaole Nederduitse vörm ''ik''. Dit gebuūrt aoverigens al ien 't [[Venloos]]. * 't Venrods is gén toontaal: 't verschil tösse [[sleeptoeën en stoottoeën]] is nie betaekenisónderscheidend ánwezig. Toch komme ien 't Venrods wel sleeptoeëne vur, már die zien marginaol ánwezig en defectief. Waorschienlek hebbe zillie ok noeët dienst gedaon. * Ien 't Venrods werre de ''ee'' en ''oo'' ien wäörd as ''beer'' en ''good'' as ''ie'' resp. ''oe'' uutgespraoke, precies zoeëas dát ien 't [[Nederlands]] gebuūrt. * De maeste wäörd met 'n ''oe'', de zoeëgenaamde ''aw "oe"'' ien 'n woord ás ''hoes'', hebbe ien 't Venrods 'n ''uu'' gekraege: ''huus''. Toch zien 'r nog wel 'n paar wäörd met ''oe'' aovergebleve, as ''kroepe'' en ''boek'', már die zien wied ien de minderhejd. * 't Venrods kent gen [[regressief assimilatie]], as de echte Limburgse dialekte dat wel kenne. Da's goed te zien ien de vörming van de verleje tied: ''hìj of heej klopte'', nie *''klopde''. * De âlde clusters ''alt'' en ''olt'' zien ien 't Venrods geblaeve en nie tot ''aut'' en ''out'' gewórre (zoeëas ien 't Limburgs), nie ien ''olt'' samegevalle (zoeë as ien 't [[Nedersaksisch]]) en nie ien ''olt'' samegevalle en vervolges tot ''out'' gewórre (zoeë as ien 't [[Hollands]] en [[Braobants]]). Dit vind men ok al ien 't Venloos. Sommige kenmaerke dieëlt 't Venrods wel volop mit 't Limburgs: * De âlde twieëklank ''ie'' [iə] en ''oe'' [oə], werre nog altied ás twieëklank ''ieë'' en ''oeë'' [uə] gerealiseerd, zoeë ás ien veul Limburgse dialekte, en nie ás ''ee'' en ''oo'' zoeë ás in 't Nederlandse: ''Hieër'', ''woeëne''. * [[Umlaut]], en wel functioneel umlaut, kumt hieël veul vur, nie allieën ien diminutieve már ok volop ien mieërvoude van substantieve (''bal'' - ''bel'') en in ónregelmaotige zinne. * De ''ee'' uut 't Braobants en Hollands kumt ien 't Venrods ás ''ae'' terug. == Cultivering van 't Venrods == 't Dialekt stöt nie in zó'n hooëg ánziēn as veul ander Limburgse dialekte mér nor 't zuije; de baovelaog van de bevolking praot allang aoverwaegend Algemieën Nederlands. 't Ántal spraekers van 't plat is nie precies bekend, már 't algemieën bieëld van de dialekte ien Noord-Limburg is dat zillie minder gespraoke werre dan die ien Midde- en Zuid-Limburg. Literatuur is dan ok betrekkelek schàrs. Toch is ien Venroj wel 'n [[Veldeke (verèniging)|Veldeke]]-kring, die ónder mieër enne Venrodsen [[dictionair]] gepubliceerd hit ([[1991]]). 'n Umvangrieke publicatie is de vertaling van [[Sjang Hoex]] ziene [[streekroman]] ien manuscrip ''Rijk zonder geld'' as ''Riek zònder caens''. Vandaag d'n dág is dichteres [[Wilma Bos]] actief binne dizze kring. == Extern linke == * [https://web.archive.org/web/20060625063007/http://www.limburgzingt.nl/venra.htm Vastelaovesleedsjes ien 't Venrods] * [https://web.archive.org/web/20180903030921/http://veldeke-venray.nl/woorden.htm Website Veldeke Venroj, mit online woordeboek] [[Categorie:Venroj]] [[Categorie:Kleverlands]] 94n0cd56tcrhar80j1iz9k0horlbgm1 0 6375 485981 485974 2026-06-22T20:04:46Z ~2026-35893-40 33727 485981 wikitext text/x-wiki {{Dialek|Venrods}}[[Plaetje:O.L.V._kerk_twee_beuken_van_de_kruisvorm.JPG|thumb|O.L. Vrouw-Gebaortekaerk ien Aostrem.]] [[Plaetje:Venray_Oostrum,_Oostrumsebeek_langs_dorpsrand.JPG|thumb|''Aostremse Baek.'']] '''Aostrem''' (ok wel geschreve ''Aostrum'', [[Nederlands]] '''Oostrum''') is 'n däörp ien de [[Nederlands Limburg|Nederlands-Limburgse]] [[gemeinte|gemaente]] [[Venroj]], t'n oeëste van de pláts Venroj, beej 't [[Landgoed Geistere]]. Aostrem haaj op 1 jannewarie 2006 2157 inwoeëners. Beej Aostrem ligt de statie van Venroj. Dor is 'n [[tbs]]-kliniek gevestegd. Aostrem wier vur 't urst genoemd ien [[1257]] as ''Oosterham'', as 't ien lieën wier gegaeve án [[Gerard van Oej]]. Zie kestieël D'n Aekehaof stoont op ongeveer enne kilomaeter van Aostrem aaf; dit kestieël is end viertiende ieëw vervalle. Rond 1350 zeuj heej 'n Maria-verschieëning hebbe plátsgevonde, waordur de pláts tot beievaartsoord uutgroeit en 'n kepel gesticht wier. Aostrem bleef dornao nog ieëwelang 'n gehöcht wat beej de [[parochie]] Venroj huuërt. Ien de jaore dérteg van d'n twintegste ieëw kwaam dor pas verandering ien: men bouwde op de pláts van de kepel 'n [[neogotiek|neogotische]] kaerk en ien [[1938]] wier Aostrem uutgeroepe tot 'n zelfstandege parochie. ==Gebore in Aostrem== * [[Thea Derks]], musicologe (1953) ==Externe link== * [http://www.aostrum.nl Aostrum.nl] * [https://web.archive.org/web/20060811052316/http://oostrum.dorpenvenray.nl/ Aostrem op DorpenVenray.nl] [[Categorie:Venroj]] [[Categorie:Dörper in Nederlands Limburg]] {{Sjabloon:GemeinteVenroj}} bul6d0ketm6m18um2eipmxiwh4jpeju 485985 485981 2026-06-22T20:54:53Z ~2026-35893-40 33727 correcties 485985 wikitext text/x-wiki {{Dialek|Venrods}}[[Plaetje:O.L.V._kerk_twee_beuken_van_de_kruisvorm.JPG|thumb|O.L. Vrouw-Gebaortekaerk ien Aostrem.]] [[Plaetje:Venray_Oostrum,_Oostrumsebeek_langs_dorpsrand.JPG|thumb|''Aostremse Baek.'']] '''Aostrem''' (ok wel geschreve ''Aostrum'', [[Nederlands]] '''Oostrum''') is 'n däörp ien de [[Nederlands Limburg|Nederlands-Limburgse]] [[gemeinte|gemaente]] [[Venroj]], t'n oeëste van de pláts Venroj, beej 't [[Landgoed Geistere]]. Aostrem haaj op 1 jannewarie 2006 2157 inwoeëners. Beej Aostrem ligt de statie van Venroj. Dor is 'n [[tbs]]-kliniek gevestegd. Aostrem wier vur 't urst genoemd ien [[1257]] as ''Oosterham'', as 't ien lieën wier gegaeve án [[Gerard van Oej]]. Zien kestieël D'n Aekehaof stoont op ongevaer enne kilomaeter van Aostrem aaf; dit kestieël is aend viertiende ieëw vervalle. Rond 1350 zeuj heej 'n Maria-verschieëning hebbe plátsgevonde, waordur de pláts tot beievaartsoord uutgräöjt en 'n kepel gesticht wier. Aostrem bleef dornao nog ieëwelang 'n gehöcht wat beej de [[parochie]] Venroj huuërt. Ien de jaore dérteg van d'n twintegste ieëw kwaam dor pas verandering ien: men bouwde op de pláts van de kepel 'n [[neogotiek|neogotische]] kaerk en ien [[1938]] wier Aostrem uutgeroepe tot 'n zelfstandege parochie. ==Gebore in Aostrem== * [[Thea Derks]], musicologe (1953) ==Externe link== * [http://www.aostrum.nl Aostrum.nl] * [https://web.archive.org/web/20060811052316/http://oostrum.dorpenvenray.nl/ Aostrem op DorpenVenray.nl] [[Categorie:Venroj]] [[Categorie:Dörper in Nederlands Limburg]] {{Sjabloon:GemeinteVenroj}} cnrrzeyndrggqh0j5kkk4hfrsb610cu 0 6386 485983 485977 2026-06-22T20:07:21Z ~2026-35893-40 33727 gemieënte->gemaente 485983 wikitext text/x-wiki {{Dialek|Venrods}} '''Luuëne''' ([[Nederlands]]: '''Leunen''') is 'n [[dörp|däörp]] ien de [[Nederlands Limburg|Nederlands-Limburgse]] [[gemeinte|gemaente]] [[Venroj]], ten zuie van de pláts Venroj, mit (2006) 2128 inwoeëners en 'n oppervlakte van 1008 hectare. De Petroenheilege van Luuëne is Sinte [[Catharina]]. Luuëne is rond 1400 ontstaon. Net Zoeëas [[Loenen]] ien Utrecht mot de naam verklaord werre as "pláts án 't water". Dat water is noow verdroeëgt. ==Extern links== * [https://web.archive.org/web/20060613075619/http://leunen.nl/ Leunen.nl] * [https://web.archive.org/web/20100909032622/http://leunen.dorpenvenray.nl/ Luuëne op DorpenVenray.nl] {{sjtumpke}} [[Categorie:Venroj]] [[Categorie:Dörper in Nederlands Limburg]] {{Sjabloon:GemeinteVenroj}} o8eb2yfo41fxk4vnr65luh6a1mtemba 3 76163 485980 2026-06-22T19:37:57Z Steinbach 16 Nuuj pazjena: Wèlkom op de Limbörgse Wikipedia, NobleNebula! Iech gluif totste diene weeg hei al good gevoonde höbs. Zouwste evels nog vraoge höbbe, daan stèl ze gerös in [[Wikipedia:De kaffee|De kaffee]] of örges op 'n euverlègkblaad. Compleminte, ~~~~ 485980 wikitext text/x-wiki Wèlkom op de Limbörgse Wikipedia, NobleNebula! Iech gluif totste diene weeg hei al good gevoonde höbs. Zouwste evels nog vraoge höbbe, daan stèl ze gerös in [[Wikipedia:De kaffee|De kaffee]] of örges op 'n euverlègkblaad. Compleminte, [[Gebroeker:Steinbach|Steinbach 🦇]] ([[Euverlèk gebroeker:Steinbach|euverlègk]]) 22 jun 2026 21:37 (CEST) rk8los9sj3y8flg5v1764s0vlshhfbj