Wikipedia liwiki https://li.wikipedia.org/wiki/Veurblaad MediaWiki 1.47.0-wmf.7 first-letter Media Speciaal Euverlèk Gebroeker Euverlèk gebroeker Wikipedia Euverlèk Wikipedia Plaetje Euverlèk plaetje MediaWiki Euverlèk MediaWiki Sjabloon Euverlèk sjabloon Help Euverlèk help Categorie Euverlèk categorie Portaol Euverlèk portaol TimedText TimedText talk Module Overleg module Event Event talk 0 1312 485991 485989 2026-06-23T17:58:27Z Steinbach 16 /* Prehistorie */ 485991 wikitext text/x-wiki {{dialek|Nuts}} [[Plaetje:LocationAfrica.png|thumb|right|Ligking van Afrika]] '''Afrika''' is 't [[continent]] ten zuude van [[Europa]], tusje de [[Atlantische Oceaan|Atlantische]] en de [[Indische Oceaan]]. De naam Africa waor in de Oudheid iesjt veurbehoude aan 't gebeed van wat noe Tunesië heit. Later numde men de ganse kusjstrouk Africa en in de tied van ondikkingsrieze 't ganse continent. In [[2000]] tilde 't continent ongevier 795 miljoen einwoeners. In Afrika lèk ouch de [[Nijl]], de langste reveer oppe waereld. Vaak bedoelt men mit Afrika eigenlijk Traupisj Afrika, de leng ten zuude van de [[Sahara]] mit oetzondering van [[Zuud-Afrika]]. Alle leng in Traupisj Afrika zunt [[óntwikkelingslandj|ontwikkelingsleng]]. 't Groets gedeilte van Afrika is subjek gewès aan geweldajig [[Europa|Europees]] [[Kolonialisme]], wat in 't geval van 't deil te zuude van de Sahara bekans altied hand in hand ging mit [[sjlavernie]] - get wat pas in de ièrsjte helf van de [[19e ièw]] woort aafgesjaf. [[Frankriek]] en 't [[Vereineg Keuninkriek]] waore oppermechteg - mer ouch anger Europese leng, wie [[Duutsjlandj]] (in [[Namibië]]) en [[Belsj]] (in [[Kongo]] en [[Rwanda]]), waore actief. Anger leng, wie [[Nederlandj]], waore ouch koloniale sjlavehandeleers van Afrikaanse sjlave, mer hawwe hun eige sjlavekolonië boete Afrika - in onger angere [[Suriname]] en [[Curaçao]]. De sjlavernie woort miestal gelegitimeerd door [[racisme]], aangezeen de sub-Sahara-Afrikane väölal 'ne duustere huudskleur höbbe, en Europeane väölal 'ne bleikere. Allewel de meiste Afrikaanse leng in de twiède helf vaan de [[20e ièw]] onaafhenkelek woorte, is de economische impek nog altied veulbaar. De meiste Afrikaanse leng zitte huuj in de [[Afrikaanse Unie]] - 'n internationaal gemeinsjap die in väöl aspecte liek op de [[Europese Unie]]. ==Historie== {{dialeksec|Mestreechs}} Afrika heet 'n oetzunderlek lang historie. Dat gelt zoewel veur de prehistorie - in Afrika oontstoont d'n ierste mins, zoe good wie de moderne mins - es veur de eigeleke (gesjreve en besjreve) historie, die veur [[Egypte]] wel 5000 jaor trökgeit. Vaan d'n aandere kant höbbe väöl volker in Afrika 't sjrif tot zoeget 1900 neet gekind, en höbbe aander lui dao ouch neet euver gesjreve, zoetot de historie veural in Midde-Afrika pas hiel kort geleie is begós. Daobij is in väöl len ouch mer spaorzaam arsjeologisch oonderzeuk gedoon en in aandere zjus hiel väöl. Wie compleet eus beeld vaan de historie is, versjèlt dus hendeg per land en gebeed. ===Prehistorie=== Veur prehistorische [[mins]]esoorte moot me veural in 't hoegland vaan [[Ethiopië]] zien. Dao zien twie vaan de ajdste aapminse gevoonde, ''[[Ardipithecus ramidus]]'' (4,4 mieljoen jaor geleie) en ''[[Australopithecus afarensis]]'' (3,2 mieljoen jaor geleie), zoe good wie aw fossiele vaan d'n ''[[Homo erectus]]'' (1,2 mieljoen jaor). Ouch vint me hei mesjiens wel de ajdste fossiele vaan ''[[Homo sapiens]]'' (zoeget 200.000 jaor aajd), allewel tot voondste oet [[Marokko]] wel e probleem stèlle. In 't [[Eemien]] (de wermen tied vaan 130.000 tot 115.000 jaor geleie) zwermde de mins ziech oet euver Afrika en de res vaan d'n Awwe Wereld. Daonao evels veel de [[Lèsten Iestied]] in. De [[Sahara]], in 't Eemien leefbaar savanneland, woort noe extreem druug en nog väöl groeter es wie me 'm noe kint. Dit beteikende tot minseleke bewoening ziech concentreerde in 't midde en zuie, aon de kös vaan de Middellandse Zie en in 't Ethiopisch Hoegland. Woersjijnelek zaote de Ethiopische en de zuieleke minsepopulaties iewelaank gesjeie vaanein en vaan de res vaan de minsheid. Mèt 't invalle vaan de wermen tied en 't begin vaan 't [[Holoceen]] woort 't weer nater. E paar doezend jaor laank woort de Sahara obbenuits [[greune Sahara|greun en leefbaar]]. De minsheid zwermde weer oet euver gans 't continent. Daan begint veur Afrika ouch (neet wezelek iejer of later es in Europa en Azië) 't [[Neolithicum]]. Oet dezen tied stamme de [[rotsteikeninge in de Sahara]], prehistorische kuns op plaotse boe allewijl koelek bewoening is. Dit door tot zoeget 4000 veur Christus, wie door 'n combinatie vaan factore 't klimaot in Noord-Afrika gestiedegaon weer druger woort. In 'nen tied vaan doezend jaor trok de bevolking eweg nao revierluip, kösgebeed en e paar groete oases. E hemfelke lui góng es nomade leve. Aon 't ind vaan de nate Sahara-tied moot 't in Afrika de volgende bevolkingsgróppe daan wel cultuurgebeje höbbe gegeve: * [[Afro-Aziaote]] in 't noorde vaan de Sahara zoewie in d'n Heure vaan Afrika; * [[Nilo-Saharaonse volker]] in 't zuie vaan de Sahara; * [[Niger-Congovolker]] in Wes-Afrika (zoewie allezeleve nog väöl ander volker die in de loup vaan de doezende jaore zien geassimileerd); * [[Pygmeeë]] in 't [[Congobassin]] vaan Midde-Afrika; * [[Khoisanvolker]] in 't ooste en zuie vaan 't continent De vörming vaan de Sahara-weuste maakde tot de ierste twie volker ziech roond waterriek gebeed concentreerde en zoe 't contak oonderein verlore. Hun taole en culture gónge oetereinloupe. In Egypte oontsteit vaanaof 4000 v.Chr. de [[Naqadacultuur]], boemèt veur Egypte de [[kopertied]] begint. Metaolbewèrking kump op d'n door ouch in aander len in gebruuk. Tegen 't ind vaan dit doezendjaoreg tiedperk begint Egypte ziech, woersjijnelek oonder drök vaan e verdrugend klimaot, wat centraol behier vreug, tot 'n complexe, door keuninge geregeerde sameleving te bewege. ===Aajdheid=== :''zuug ouch: [[Aad Egypte]]'' De gesjreve historie vaan Egypte begint roond 3000 v.Chr. Keuning [[Menes]] vereineg daan [[Bove-Egypte|Bove-]] en [[Oonder-Egypte]] tot ei riek en voltoejd zoe e perces wat al iewe aon de geng is. Egypte kint op dat memint al 't pottebakke, 't [[raad]], 't [[broons]], versjèllende landbouwtechnieke en 'ne vörm vaan [[protosjrif]], dee ziech snel de kant vaan ech sjrif op oontwikkelt. Väöl vaan wat in dezen tied gebäört, höbbe sjrievers later opgesjreve. Roond 't jaor 2700 v.Chr. is 't [[Egyptische hiërogliefe|Egyptisch sjrif]] tot 'n ech sjrif oetgegreujd, en begint de gesjreve historie gans. Daan geit 't land ouch zienen ierste bleujtied in, 't [[Aajd Riek]] (ca. 2700-2200 v.Chr.). Dit is oonder mie d'n tied vaan de [[piramide]]. Later bleujtije zien 't [[Midderiek]] (2050-1650 v.Chr.) en 't [[Nui Riek]] (1550-1069 v.Chr.). Doezende jaore laank bleujt hei de kuns, de wetensjap, d'n handel en de militair mach. De Egyptische besjaving straolt ouch oet nao aander Afrikaonse volker. Dat gelt in d'n ierste plaots veur [[Nubië]] ('n regio in 't zuie vaan 't modern Egypte en [[Soedan]], aon de [[Nijl]] struimopwaarts vaanoet 't aajd Egypte). Vaanaof 2500 v.Chr. gief 't dao de [[Kermacultuur]]. Oetindelek, roond 1500, lijf Egypte Nubië gans in, meh es Egypte verzwaak weurt 't Nubisch keuninkriek [[Koesj]] weer oonaofhenkelek (achste iew veur Christus). Vaanaof 754 v.Chr. regere de keuninge vaan Koesj zelfs euver Egypte es de [[25e Dynastie]]. 'n Aander land oonder Egyptischen invlood is [[Poent]], e gebeed wat me in 't huieg [[Eritrea]] en [[Somalië]] zeuk. Dit waor 'ne belaankrieken handelspartner vaan de Egyptenere, die 't preze um zien faobelechtege riekdom. In 664 weure de Nubische farao's aofgezat es de [[Assyriërs]] invalle. Heimèt begint 'nen tied vaan vreemde dominantie in Egypte, wat achterein oonder [[Perzisch Riek|Perzisch]], [[Macedonisch Riek|Macedonisch]] en tot slot (vaanaof 30 v.Chr.) Romeins bestuur kump. Zoe vèlt d'n invlood vaan de Egyptische cultuur in Afrika stèl. Oonderwijl melde ziech ouch aander vreem volker op 't continent. Alleriers zien dat de [[Feniciërs]], e zievarend volk oet de Levant wat kolonies aon de kös stiech. Ein kolonie, [[Carthago]] (gestiech roond 814 v.Chr.), weurt zelf weer e groet riek, veural op 't groondgebeed vaan 't huieg [[Tunesië]]. Wie de Romeine dit riek vernetege (146 v.Chr.), koume zij in 't bezit vaan gans 't Noord-Afrikaons kösgebeed, vaanaof 30 v.Chr. dus ouch mèt Egypte debij. De [[Berbers]], de bewoeners vaan Noord-Afrika beweste de Nijl, numme väöl euver vaan zoewel de Feniciërs/Carthagers es de Romeine, es stiechte zoe hun eige besjavinge. Door 't verdwijne vaan de Egyptische mach oontsteit weer e Nubisch riek, naomelek [[Meroë]], wat door de Macedoniërs en Romeine mèt rös weurt gelate. In de buurt vaan 't land Poent, in 't weste vaan 't huieg Eritrea, oontsteit de ''[[Dʿmt]]''-besjaving. Vaanaof de ierste iew nao Christus bleujt 't keuninkriek [[Aksoem]] - iers ouch weer veural aon de Roej Zie, later wijer nao 't zuie. 't Is noe veur 't iers tot Ethiopië 'n besjaving krijg. Aksoem kump in contak mèt väöl Aziatische besjavinge en veurt es eint vaan de wienege len 't [[joededom]] in. Later geit me euver op 't [[christendom]], wat in Romeins (en Byzantijns) Egypte tot groete bleuj is gekoume. Door zien rillatief isolatie zal Ethiopië ziech tot 'n gans unieke cultuur goon oontwikkele, die de ganse middeliewe blijf bleuje. Boeten 't ziech vaan de gesjreve bronne verspreit ziech de iezerbewèrking euver Afrika. Dit begint roond 1200 v.Chr. (de [[Broonstiedcollaps]]); daonao verspreit ziech dit nui metaol nao 't zuie. Es de Niger-Congovolker 't oontdèkke - lèstens roond 250 v.Chr. - begint de zoegeneumde [[Bantoe-expansie]]. De Bantoe, die deil oetmake vaan de Niger-Congovolker, verdringe mèt väöl geweld de pygmeeë oet Centraol-Afrika, en stoete daonao door nao 't gebeed vaan de Khoisan-volker. ===Middeliewe: koms vaan d'n islam=== De [[middeliewe]] zien veur Afrika (entans veur groete deile) d'n tied vaan d'n [[islam]]. Kort nao d'n doed vaan [[Mohammed]] (632) wage Arabische ginneraols ziech boeten Arabië. Egypte weurt tösse [[639]] en [[642]] bij 't [[kalifaot]] ingelief. Oonder de [[Oemajjaode]] stoete de Arabere wijer nao 't weste door. In [[698]] weurt [[Carthago]] gepak (en veur d'n twiede kier verweus), e paar jaor denao kump me zelfs tot in [[Spaanje]]. De [[Sahara]] stèlt evels 'n veurluipege grens aon de Arabische expansie: allewel tot de Arabere dao perfek in kinne euverleve, kin me 'm neet zoemer mèt groete legers euversteke. Daobij kump 't kalifaot in de [[achste iew]] in de grip vaan bitter intern geweld. Es in 750 de Oemajjaode weure aofgezat door de [[Abbaside]], gief me neet zoeväöl mie um Noord-Afrika; neet in de lèste plaots umtot de inheimse Berbers dèks in opstand koume. Dit maak de weeg vrij veur regionaol dynastieë die neet oet Arabië stamme. In [[909]] reup 'ne lokaole voors oet [[Raqqada]] (Tunesië) ziech oet tot kalief; daomèt begin 't [[Fatimidekalifaot]]. Ech groet weurt dit pas wie de dynastie in [[969]] [[Egypte]] pak en dao, vaanoet de nui hoofstad [[Caïro]], e groet riek geit behiere. Oetindelek stort de dynastie in en weurt Egypte e [[sultanaot]] oonder de [[Ajjoebiede]], 'n Koerdische dynastie gestiech door [[Saladin]]. Dee is belaankriek in de contex vaan de [[kruustochte]], meh zien dynastie hèlt 't neet bezunder laank oet. In [[1250]] weurt de lèste Ajjoebiedesultan vermaord en kump de mach in Egypte aon de [[Mamelukke]], e geslach vaan Turkse aofkoms. Die blieve Egypte tot de zèstiende iew regere. Oonderwijl waore in de Maghreb versjèllende kleinder en groeter [[emiraot]]e oontstande. Zoe gaof 't in [[Marokko]] 't riek vaan de [[Idrisside]], en de kleiner rieke vaan [[Nekor]] ([[Rifgebergde]]), [[Tamesna]] (zuidweste) en [[Sizjilmassa]] (druug binneland). Aon de väölheid vaan voorstedomme kaom in de tiende en èlfde iew 'n ind. Dit waor 'n indirek gevolg vaan de stiechting vaan 't Fatimideriek. De Fatimide zètte de [[Banu Hilal]], 'nen Arabische bedoeïnestam, 't land oet, mèt es gevolg tot ze de Maghreb binnevalle. Es de stöb optrèk, kump Marokko en e groet deil vaan Noord-Afrika oonder leiing vaan de [[Almoravide]]dynastie (ca. 1060-1147), dee weurt aofgelos door de [[Almohaode]] (1121-1269), welke lèste hun riek tot in Spaanje en Tunesië zal loupe. In dezen tied begint in Noord-Afrika, en Marokko in 't bezunder, 'nen tied vaan veurspood. Dee veurspood weurt evels minder es christeleke leiers ummer helder op Spaanje goon duie (Reconquista). De [[Marinide]], die vaan de daartiende tot de vieftiende iew de Maghreb goon regere, zien laank zoe sterk neet. Door de expansie nao de weuste kump ouch [[Wes-Afrika]] in contak mèt de islamitische besjaving. In de [[Sahel]] gief 't iewelaank versjèllende rieke die door hun cultuur en faobelechtege riekdom tot de verbeelding vaan Arabere en later ouch Europeaone spreke. 't Ierste riek boe me op sjrif vaan wèt is 't [[Ghanariek]], wat in weerwèl vaan de naom in 't modern [[Mauritanië]] en [[Mali]] ligk. Dit riek is mesjiens al roond 300 gestiech, heet [[Koumbi Saleh]] es hoofstad en weurt gedomineerd door de [[Soninke]]. In de late achste iew weurt 't veur 't iers geneump in Arabische bronne. Zjus daan zit 't in 'nen tied vaan groete expansie. Tot de èlfde iew domineert dit riek de regio. In dezen tied weurt d'n islam 'n ummer groeter relizjie. Nog mechteger weurt 't [[Manding]]-sprekend [[Maliriek]], wat neet allein in de weuste domineert meh ouch 't kösgebeed vaan [[Senegal]] en groete deile vaan de revier de [[Niger (revier)|Niger]]. Aon de Niger moot dit riek 't vaanaof de vieftiende iew aoflègke tegen 't [[Songhairiek]], nao de [[Songhay]]-sprekende volker roond de hoofstad [[Gao]] mèt ziene sjatrieke keuning [[Askia de Groete]]. De besjavinge in Wes-Afrika zien bekind gewore door hunnen arsjitectuur vaan gedruugde revierpratsj, boe me in dit klimaot good mèt kint boewe. Veurbeelder zuut me oonder väöl mie in de handelsstad [[Timboektoe]], zoewie in [[Djenné]] (de bekinde [[Groete Moskee vaan Djenné|Groete Moskee]]). Allebei de sites zien wereldèrfgood. 't Oerwoudgebeed in 't zuie vaan Wes-Afrika weurt minder geïslamiseerd, meh ouch dao dringk de cultuur door. 't Belaankriekste riek concentreert ziech roontelum [[Ifẹ]] ([[Nigeria]]). Ouch in 't ooste vaan de Sahel, oonder mie bij de [[Zaghawa]] op de grens vaan [[Tsjaad]] en [[Soedaan]], kump d'n islam mer laankzaam binne. Oetindelek zal dit gebeed evels ouch oonder zienen invlood koume. Oonderwijl verkinne Arabische zievaarders de kös vaan Oos-Afrika. In [[Somalië]] waore ze eigelek ummer al presint; dao leet inveuring vaan d'n islam neet laank op ziech wachte. Wijer nao 't zuie - oetindelek kaome de Arabere tot aon [[Mozambique]] - bleef hunnen invlood beperk tot de kös. 't Achterland waor oerbos en hei waogde Arabere ziech neet. Hei oontstoonte stadsstaote die de Arabische relizjie en gewuuntes euvernaome en riek woorte mèt d'n handel. Veurtaol woort heibij 't [[Swahili]]. In de loup vaan de iewe zouwe väöl vaan de stadsstaote weure vereineg in 't [[Kilwa-sultanaot]]. Oonderwijl góng, wie bove gezag, de Bantoe-expansie door. Umtot me gein gesjreve bronne heet, moot me op indirek bewies aofgoon. 'ne Belaankrieke machsfactor waor 't [[Shonariek]] in 't huieg [[Zimbabwe]]. Dit riek woort ouch bekind door zien hoofstad [[Groet-Zimbabwe]], boe me oonder mie 'n vesting mèt gestapelde (oongemetselde) mör vint. Ouch dit is wereldèrfgood. In de middeliewe woort noe ouch [[Madagaskar]] door de mins gekoloniseerd. De ierste permanente bewoeners kaome roond 490 n.Chr. aon; pas roond 1200 waor gans 't binneland ouch bewoend. De koloniste waore [[Austronesiërs]], um perceis te zien lui vaan [[Borneo]]. Dat beteikent tot de Malegassiërs in taol, uterlek en gewuuntes gaaroet neet bij de res vaan Afrika passe. 't Noorde vaan 't eiland kaom al vreug oonder Arabischen invlood, meh ech gearabiseerd of geïslamiseerd raakden 't eiland noets. ===Nuien tied - oontdèkkingsreize, slavenhandel en Turks Riek=== ===Modern imperialisme=== ===Nao de Twiede Wereldoorlog=== == Leng in Afrika == {| |- valign=top | * [[Algerieë]] * [[Angola]] * [[Benin]] * [[Boeroendi]] * [[Botswana]] * [[Burkina Faso]] * [[Centraal Afrika]] * De [[Comore]] * [[Djiboeti]] * [[Egypte]] * [[Equatoriaal Guinee]] * [[Eritrea]] * [[Ethiopië]] * [[Gabon]] * [[Gambia]] * [[Gana]] * [[Guinee]] * [[Guinee-Bissau]] * De [[Ivoorkös]] | * [[Kaapverdië]] * [[Kameroen]] * [[Kenia]] * [[Kongo-Brazzaville]] * [[Kongo-Kinshasa]] * [[Lesotho]] * [[Liberia]] * [[Libië]] * [[Madagaskar]] * [[Malawi]] * [[Mali]] * [[Marokko]] * [[Mauritanië]] * [[Mauritius]] * [[Mozambique]] * [[Namibië]] * [[Niger]] * [[Nigeria]] | * [[Oeganda]] * [[Roeanda]] * [[São Tomé en Príncipe]] * De [[Seychelle]] * [[Senegal]] * [[Sierra Leone]] * [[Soedan]] * [[Somalië]] * [[Swaziland]] * [[Tanzania]] * [[Togo]] * [[Tsjaad]] * [[Tunesië]] * [[Westelike Sahara]] * [[Zambia]] * [[Zimbabwe]] * [[Zuud-Afrika]] * [[Zuud-Soedan]] | |} [[Categorie:Afrika| ]] [[Categorie:Continente]] f6zqia5ha240b4jn37xugm9alpxlrw5 485992 485991 2026-06-23T20:56:58Z Steinbach 16 485992 wikitext text/x-wiki {{dialek|Nuts}} [[Plaetje:LocationAfrica.png|thumb|right|Ligking van Afrika]] '''Afrika''' is 't [[continent]] ten zuude van [[Europa]], tusje de [[Atlantische Oceaan|Atlantische]] en de [[Indische Oceaan]]. De naam Africa waor in de Oudheid iesjt veurbehoude aan 't gebeed van wat noe Tunesië heit. Later numde men de ganse kusjstrouk Africa en in de tied van ondikkingsrieze 't ganse continent. In [[2000]] tilde 't continent ongevier 795 miljoen einwoeners. In Afrika lèk ouch de [[Nijl]], de langste reveer oppe waereld. Dèks bedoelt me mit Afrika eigenlijk Traupisj Afrika, de leng ten zuude van de [[Sahara]] mit oetzondering van [[Zuud-Afrika]]. Alle leng in Traupisj Afrika zunt [[óntwikkelingslandj|ontwikkelingsleng]]. 't Groets gedeilte van Afrika is subjek gewès aan geweldajig [[Europa|Europees]] [[Kolonialisme]], wat in 't geval van 't deil te zuude van de Sahara bekans altied hand in hand ging mit [[sjlavernie]] - get wat pas in de ièrsjte helf van de [[19e ièw]] woort aafgesjaf. [[Frankriek]] en 't [[Vereineg Keuninkriek]] waore oppermechteg - mer ouch anger Europese leng, wie [[Duutsjlandj]] (in [[Namibië]]) en [[Belsj]] (in [[Kongo]] en [[Rwanda]]), waore actief. Anger leng, wie [[Nederlandj]], waore ouch koloniale sjlavehandeleers van Afrikaanse sjlave, mer hawwe hun eige sjlavekolonië boete Afrika - in onger angere [[Suriname]] en [[Curaçao]]. De sjlavernie woort miestal gelegitimeerd door [[racisme]], aangezeen de sub-Sahara-Afrikane väölal 'ne duustere huudskleur höbbe, en Europeane väölal 'ne bleikere. Allewel de meiste Afrikaanse leng in de twiède helf vaan de [[20e ièw]] onaafhenkelek woorte, is de economische impek nog altied veulbaar. De meiste Afrikaanse leng zitte huuj in de [[Afrikaanse Unie]] - 'n internationaal gemeinsjap die in väöl aspecte liek op de [[Europese Unie]]. ==Historie== {{dialeksec|Mestreechs}} Afrika heet 'n oetzunderlek lang historie. Dat gelt zoewel veur de prehistorie - in Afrika oontstoont d'n ierste mins, zoe good wie de moderne mins - es veur de eigeleke (gesjreve en besjreve) historie, die veur [[Egypte]] wel 5000 jaor trökgeit. Vaan d'n aandere kant höbbe väöl volker in Afrika 't sjrif tot zoeget 1900 neet gekind, en höbbe aander lui dao ouch neet euver gesjreve, zoetot de historie veural in Midde-Afrika pas hiel kort geleie is begós. Daobij is in väöl len ouch mer spaorzaam arsjeologisch oonderzeuk gedoon en in aandere zjus hiel väöl. Wie compleet eus beeld vaan de historie is, versjèlt dus hendeg per land en gebeed. ===Prehistorie=== [[Plaetje:Prehistoric_Rock_Paintings_at_Manda_Guéli_Cave_in_the_Ennedi_Mountains_-_northeastern_Chad_2015.jpg|thumb|Grotteikeninge in [[Manda Guéli]] in noord-[[Tsjaad]]. Dit gebeed, wat noe extreem druug is, waor aon 't begin vaan 't Holoceen greun genóg um minseleke bewoening te hoesvèste.]] Veur prehistorische [[mins]]esoorte moot me veural in 't hoegland vaan [[Ethiopië]] zien. Dao zien twie vaan de ajdste aapminse gevoonde, ''[[Ardipithecus ramidus]]'' (4,4 mieljoen jaor geleie) en ''[[Australopithecus afarensis]]'' (3,2 mieljoen jaor geleie), zoe good wie aw fossiele vaan d'n ''[[Homo erectus]]'' (1,2 mieljoen jaor). Ouch vint me hei mesjiens wel de ajdste fossiele vaan ''[[Homo sapiens]]'' (zoeget 200.000 jaor aajd), allewel tot voondste oet [[Marokko]] wel e probleem stèlle. In 't [[Eemien]] (de wermen tied vaan 130.000 tot 115.000 jaor geleie) zwermde de mins ziech oet euver Afrika en de res vaan d'n Awwe Wereld. Daonao evels veel de [[Lèsten Iestied]] in. De [[Sahara]], in 't Eemien leefbaar savanneland, woort noe extreem druug en nog väöl groeter es wie me 'm noe kint. Dit beteikende tot minseleke bewoening ziech concentreerde in 't midde en zuie, aon de kös vaan de Middellandse Zie en in 't Ethiopisch Hoegland. Woersjijnelek zaote de Ethiopische en de zuieleke minsepopulaties iewelaank gesjeie vaanein en vaan de res vaan de minsheid. Mèt 't invalle vaan de wermen tied en 't begin vaan 't [[Holoceen]] woort 't weer nater. E paar doezend jaor laank woort de Sahara obbenuits [[greune Sahara|greun en leefbaar]]. De minsheid zwermde weer oet euver gans 't continent. Daan begint veur Afrika ouch (neet wezelek iejer of later es in Europa en Azië) 't [[Neolithicum]]. Oet dezen tied stamme de [[rotsteikeninge in de Sahara]], prehistorische kuns op plaotse boe allewijl koelek bewoening is. Dit door tot zoeget 4000 veur Christus, wie door 'n combinatie vaan factore 't klimaot in Noord-Afrika gestiedegaon weer druger woort. In 'nen tied vaan doezend jaor trok de bevolking eweg nao revierluip, kösgebeed en e paar groete oases. E hemfelke lui góng es nomade leve. Aon 't ind vaan de nate Sahara-tied moot 't in Afrika de volgende bevolkingsgróppe daan wel cultuurgebeje höbbe gegeve: * [[Afro-Aziaote]] in 't noorde vaan de Sahara zoewie in d'n Heure vaan Afrika; * [[Nilo-Saharaonse volker]] in 't zuie vaan de Sahara; * [[Niger-Congovolker]] in Wes-Afrika (zoewie allezeleve nog väöl ander volker die in de loup vaan de doezende jaore zien geassimileerd); * [[Pygmeeë]] in 't [[Congobassin]] vaan Midde-Afrika; * [[Khoisanvolker]] in 't ooste en zuie vaan 't continent De vörming vaan de Sahara-weuste maakde tot de ierste twie volker ziech roond waterriek gebeed concentreerde en zoe 't contak oonderein verlore. Hun taole en culture gónge oetereinloupe. In Egypte oontsteit vaanaof 4000 v.Chr. de [[Naqadacultuur]], boemèt veur Egypte de [[kopertied]] begint. Metaolbewèrking kump op d'n door ouch in aander len in gebruuk. Tegen 't ind vaan dit doezendjaoreg tiedperk begint Egypte ziech, woersjijnelek oonder drök vaan e verdrugend klimaot, wat centraol behier vreug, tot 'n complexe, door keuninge geregeerde sameleving te bewege. ===Aajdheid=== :''zuug ouch: [[Aad Egypte]]'' [[Plaetje:Pyramids_of_the_Giza_Necropolis.jpg|thumb|left|De [[piramide vaan Gizeh]] zien 't belaankriekste monumint vaan 't Egyptisch Aajd Riek en ouch noe nog symbool vaan Egypte tout court.]] De gesjreve historie vaan Egypte begint roond 3000 v.Chr. Keuning [[Menes]] vereineg daan [[Bove-Egypte|Bove-]] en [[Oonder-Egypte]] tot ei riek en voltoejd zoe e perces wat al iewe aon de geng is. Egypte kint op dat memint al 't pottebakke, 't [[raad]], 't [[broons]], versjèllende landbouwtechnieke en 'ne vörm vaan [[protosjrif]], dee ziech snel de kant vaan ech sjrif op oontwikkelt. Väöl vaan wat in dezen tied gebäört, höbbe sjrievers later opgesjreve. Roond 't jaor 2700 v.Chr. is 't [[Egyptische hiërogliefe|Egyptisch sjrif]] tot 'n ech sjrif oetgegreujd, en begint de gesjreve historie gans. Daan geit 't land ouch zienen ierste bleujtied in, 't [[Aajd Riek]] (ca. 2700-2200 v.Chr.). Dit is oonder mie d'n tied vaan de [[piramide]]. Later bleujtije zien 't [[Midderiek]] (2050-1650 v.Chr.) en 't [[Nui Riek]] (1550-1069 v.Chr.). Doezende jaore laank bleujt hei de kuns, de wetensjap, d'n handel en de militair mach. De Egyptische besjaving straolt ouch oet nao aander Afrikaonse volker. Dat gelt in d'n ierste plaots veur [[Nubië]] ('n regio in 't zuie vaan 't modern Egypte en [[Soedan]], aon de [[Nijl]] struimopwaarts vaanoet 't aajd Egypte). Vaanaof 2500 v.Chr. gief 't dao de [[Kermacultuur]]. Oetindelek, roond 1500, lijf Egypte Nubië gans in, meh es Egypte verzwaak weurt 't Nubisch keuninkriek [[Koesj]] weer oonaofhenkelek (achste iew veur Christus). Vaanaof 754 v.Chr. regere de keuninge vaan Koesj zelfs euver Egypte es de [[25e Dynastie]]. 'n Aander land oonder Egyptischen invlood is [[Poent]], e gebeed wat me in 't huieg [[Eritrea]] en [[Somalië]] zeuk. Dit waor 'ne belaankrieken handelspartner vaan de Egyptenere, die 't preze um zien faobelechtege riekdom. In 664 weure de Nubische farao's aofgezat es de [[Assyriërs]] invalle. Heimèt begint 'nen tied vaan vreemde dominantie in Egypte, wat achterein oonder [[Perzisch Riek|Perzisch]], [[Macedonisch Riek|Macedonisch]] en tot slot (vaanaof 30 v.Chr.) Romeins bestuur kump. Zoe vèlt d'n invlood vaan de Egyptische cultuur in Afrika stèl. [[Plaetje:Mausolée_Royale_de_Maurétanie_-_الضريح_الملكي_الموريطاني.jpg|thumb|'t Graafmonumint vaan keuning [[Juba II]] vaan [[Mauretanië]] (in 't huieg Algerije) tuint d'n invlood vaan versjèllende groete besjavinge in 't gebeed.]] Oonderwijl melde ziech ouch aander vreem volker op 't continent. Alleriers zien dat de [[Feniciërs]], e zievarend volk oet de Levant wat kolonies aon de kös stiech. Ein kolonie, [[Carthago]] (gestiech roond 814 v.Chr.), weurt zelf weer e groet riek, veural op 't groondgebeed vaan 't huieg [[Tunesië]]. Wie de Romeine dit riek vernetege (146 v.Chr.), koume zij in 't bezit vaan gans 't Noord-Afrikaons kösgebeed, vaanaof 30 v.Chr. dus ouch mèt Egypte debij. De [[Berbers]], de bewoeners vaan Noord-Afrika beweste de Nijl, numme väöl euver vaan zoewel de Feniciërs/Carthagers es de Romeine, es stiechte zoe hun eige besjavinge. Door 't verdwijne vaan de Egyptische mach oontsteit weer e Nubisch riek, naomelek [[Meroë]], wat door de Macedoniërs en Romeine mèt rös weurt gelate. In de buurt vaan 't land Poent, in 't weste vaan 't huieg Eritrea, oontsteit de ''[[Dʿmt]]''-besjaving. Vaanaof de ierste iew nao Christus bleujt 't keuninkriek [[Aksoem]] - iers ouch weer veural aon de Roej Zie, later wijer nao 't zuie. 't Is noe veur 't iers tot Ethiopië 'n besjaving krijg. Aksoem kump in contak mèt väöl Aziatische besjavinge en veurt es eint vaan de wienege len 't [[joededom]] in. Later geit me euver op 't [[christendom]], wat in Romeins (en Byzantijns) Egypte tot groete bleuj is gekoume. Door zien rillatief isolatie zal Ethiopië ziech tot 'n gans unieke cultuur goon oontwikkele, die de ganse middeliewe blijf bleuje. Boeten 't ziech vaan de gesjreve bronne verspreit ziech de iezerbewèrking euver Afrika. Dit begint roond 1200 v.Chr. (de [[Broonstiedcollaps]]); daonao verspreit ziech dit nui metaol nao 't zuie. Es de Niger-Congovolker 't oontdèkke - lèstens roond 250 v.Chr. - begint de zoegeneumde [[Bantoe-expansie]]. De Bantoe, die deil oetmake vaan de Niger-Congovolker, verdringe mèt väöl geweld de pygmeeë oet Centraol-Afrika, en stoete daonao door nao 't gebeed vaan de Khoisan-volker. ===Middeliewe: koms vaan d'n islam=== [[Plaetje:Kairo_Ibn_Tulun_Moschee_BW_4.jpg|left|thumb|De [[Ibn-Toeloenmoskee]] in [[Cairo]]. Cairo woort gestiech es nui hoofstad veur islamitisch Egypte.]] De [[middeliewe]] zien veur Afrika (entans veur groete deile) d'n tied vaan d'n [[islam]]. Kort nao d'n doed vaan [[Mohammed]] (632) wage Arabische ginneraols ziech boeten Arabië. Egypte weurt tösse [[639]] en [[642]] bij 't [[kalifaot]] ingelief. Oonder de [[Oemajjaode]] stoete de Arabere wijer nao 't weste door. In [[698]] weurt [[Carthago]] gepak (en veur d'n twiede kier verweus), e paar jaor denao kump me zelfs tot in [[Spaanje]]. De [[Sahara]] stèlt evels 'n veurluipege grens aon de Arabische expansie: allewel tot de Arabere dao perfek in kinne euverleve, kin me 'm neet zoemer mèt groete legers euversteke. Daobij kump 't kalifaot in de [[achste iew]] in de grip vaan bitter intern geweld. Es in 750 de Oemajjaode weure aofgezat door de [[Abbaside]], gief me neet zoeväöl mie um Noord-Afrika; neet in de lèste plaots umtot de inheimse Berbers dèks in opstand koume. Dit maak de weeg vrij veur regionaol dynastieë die neet oet Arabië stamme. In [[909]] reup 'ne lokaole voors oet [[Raqqada]] (Tunesië) ziech oet tot kalief; daomèt begin 't [[Fatimidekalifaot]]. Ech groet weurt dit pas wie de dynastie in [[969]] [[Egypte]] pak en dao, vaanoet de nui hoofstad [[Caïro]], e groet riek geit behiere. Oetindelek stort de dynastie in en weurt Egypte e [[sultanaot]] oonder de [[Ajjoebiede]], 'n Koerdische dynastie gestiech door [[Saladin]]. Dee is belaankriek in de contex vaan de [[kruustochte]], meh zien dynastie hèlt 't neet bezunder laank oet. In [[1250]] weurt de lèste Ajjoebiedesultan vermaord en kump de mach in Egypte aon de [[Mamelukke]], e geslach vaan Turkse aofkoms. Die blieve Egypte tot de zèstiende iew regere. Oonderwijl waore in de Maghreb versjèllende kleinder en groeter [[emiraot]]e oontstande. Zoe gaof 't in [[Marokko]] 't riek vaan de [[Idrisside]], en de kleiner rieke vaan [[Nekor]] ([[Rifgebergde]]), [[Tamesna]] (zuidweste) en [[Sizjilmassa]] (druug binneland). Aon de väölheid vaan voorstedomme kaom in de tiende en èlfde iew 'n ind. Dit waor 'n indirek gevolg vaan de stiechting vaan 't Fatimideriek. De Fatimide zètte de [[Banu Hilal]], 'nen Arabische bedoeïnestam, 't land oet, mèt es gevolg tot ze de Maghreb binnevalle. Es de stöb optrèk, kump Marokko en e groet deil vaan Noord-Afrika oonder leiing vaan de [[Almoravide]]dynastie (ca. 1060-1147), dee weurt aofgelos door de [[Almohaode]] (1121-1269), welke lèste hun riek tot in Spaanje en Tunesië zal loupe. In dezen tied begint in Noord-Afrika, en Marokko in 't bezunder, 'nen tied vaan veurspood. Dee veurspood weurt evels minder es christeleke leiers ummer helder op Spaanje goon duie (Reconquista). De [[Marinide]], die vaan de daartiende tot de vieftiende iew de Maghreb goon regere, zien laank zoe sterk neet. [[Plaetje:Donkeys,_Timbuktu.jpg|thumb|Djinguereber-moskee in [[Timboektoe]], 'ne belaankrieke stad in middeliews [[Mali]].]] Door de expansie nao de weuste kump ouch [[Wes-Afrika]] in contak mèt de islamitische besjaving. In de [[Sahel]] gief 't iewelaank versjèllende rieke die door hun cultuur en faobelechtege riekdom tot de verbeelding vaan Arabere en later ouch Europeaone spreke. 't Ierste riek boe me op sjrif vaan wèt is 't [[Ghanariek]], wat in weerwèl vaan de naom in 't modern [[Mauritanië]] en [[Mali]] ligk. Dit riek is mesjiens al roond 300 gestiech, heet [[Koumbi Saleh]] es hoofstad en weurt gedomineerd door de [[Soninke]]. In de late achste iew weurt 't veur 't iers geneump in Arabische bronne. Zjus daan zit 't in 'nen tied vaan groete expansie. Tot de èlfde iew domineert dit riek de regio. In dezen tied weurt d'n islam 'n ummer groeter relizjie. Nog mechteger weurt 't [[Manding]]-sprekend [[Maliriek]], wat neet allein in de weuste domineert meh ouch 't kösgebeed vaan [[Senegal]] en groete deile vaan de revier de [[Niger (revier)|Niger]]. Aon de Niger moot dit riek 't vaanaof de vieftiende iew aoflègke tegen 't [[Songhairiek]], nao de [[Songhay]]-sprekende volker roond de hoofstad [[Gao]] mèt ziene sjatrieke keuning [[Askia de Groete]]. De besjavinge in Wes-Afrika zien bekind gewore door hunnen arsjitectuur vaan gedruugde revierpratsj, boe me in dit klimaot good mèt kint boewe. Veurbeelder zuut me oonder väöl mie in de handelsstad [[Timboektoe]], zoewie in [[Djenné]] (de bekinde [[Groete Moskee vaan Djenné|Groete Moskee]]). Allebei de sites zien wereldèrfgood. 't Oerwoudgebeed in 't zuie vaan Wes-Afrika weurt minder geïslamiseerd, meh ouch dao dringk de cultuur door. 't Belaankriekste riek concentreert ziech roontelum [[Ifẹ]] ([[Nigeria]]). Ouch in 't ooste vaan de Sahel, oonder mie bij de [[Zaghawa]] op de grens vaan [[Tsjaad]] en [[Soedaan]], kump d'n islam mer laankzaam binne. Oetindelek zal dit gebeed evels ouch oonder zienen invlood koume. [[Plaetje:Lalibela,_san_giorgio,_esterno_24.jpg|thumb|left|Sint-Joriskèrk in [[Lalibela]], Ethiopië.]] Oonderwijl verkinne Arabische zievaarders de kös vaan Oos-Afrika. In [[Somalië]] waore ze eigelek ummer al presint; dao leet inveuring vaan d'n islam neet laank op ziech wachte. Wijer nao 't zuie - oetindelek kaome de Arabere tot aon [[Mozambique]] - bleef hunnen invlood beperk tot de kös. 't Achterland waor oerbos en hei waogde Arabere ziech neet. Hei oontstoonte stadsstaote die de Arabische relizjie en gewuuntes euvernaome en riek woorte mèt d'n handel. Veurtaol woort heibij 't [[Swahili]]. In de loup vaan de iewe zouwe väöl vaan de stadsstaote weure vereineg in 't [[Kilwa-sultanaot]]. Oetzundering op dit alles waore Ethiopië, wat ziech weerde tege d'n Arabischen invlood meh ziech aon zien christeleke identiteit vasheel. Na d'n oondergaank vaan 't Aksoemriek kaom hei de [[Zagwe]]-dynastie op (1137-1270), die ziech roont häör hoofstad [[Lalibela]] concentreert. Dao vint me èlf in de stein oetgehojde kèrke, die ouch werelderfgood zien. Vaanaof 1270 kump de [[Solomonide]]dynastie aon de mach; daan geit me vaan ''Ethiopië'' spreke. In 't druger, Somalisch-sprekend ooste vaan 't land laog 't sultanaot [[Shewa]], wat later verdroonge woort door 't sultanaot [[Ifat]]. [[Plaetje:Conical_tower.jpg|thumb|Rewien vaan de vesting [[Groet-Zimbabwe]], hoofstad vaan 't Shonariek.]] Ouch góng, wie bove opgemerk, de Bantoe-expansie door. Umtot me gein gesjreve bronne heet, moot me op indirek bewies aofgoon. 'ne Belaankrieke machsfactor waor 't [[Shonariek]] in 't huieg [[Zimbabwe]]. Dit riek woort ouch bekind door zien hoofstad [[Groet-Zimbabwe]], boe me oonder mie 'n vesting mèt gestapelde (oongemetselde) mör vint. Ouch dit is wereldèrfgood. In de middeliewe woort noe ouch [[Madagaskar]] door de mins gekoloniseerd. De ierste permanente bewoeners kaome roond 490 n.Chr. aon; pas roond 1200 waor gans 't binneland ouch bewoend. De koloniste waore [[Austronesiërs]], um perceis te zien lui vaan [[Borneo]]. Dat beteikent tot de Malegassiërs in taol, uterlek en gewuuntes gaaroet neet bij de res vaan Afrika passe. 't Noorde vaan 't eiland kaom al vreug oonder Arabischen invlood, meh ech gearabiseerd of geïslamiseerd raakden 't eiland noets. ===Nuien tied - oontdèkkingsreize, slavenhandel en Turks Riek=== ===Modern imperialisme=== ===Nao de Twiede Wereldoorlog=== == Leng in Afrika == {| |- valign=top | * [[Algerieë]] * [[Angola]] * [[Benin]] * [[Boeroendi]] * [[Botswana]] * [[Burkina Faso]] * [[Centraal Afrika]] * De [[Comore]] * [[Djiboeti]] * [[Egypte]] * [[Equatoriaal Guinee]] * [[Eritrea]] * [[Ethiopië]] * [[Gabon]] * [[Gambia]] * [[Gana]] * [[Guinee]] * [[Guinee-Bissau]] * De [[Ivoorkös]] | * [[Kaapverdië]] * [[Kameroen]] * [[Kenia]] * [[Kongo-Brazzaville]] * [[Kongo-Kinshasa]] * [[Lesotho]] * [[Liberia]] * [[Libië]] * [[Madagaskar]] * [[Malawi]] * [[Mali]] * [[Marokko]] * [[Mauritanië]] * [[Mauritius]] * [[Mozambique]] * [[Namibië]] * [[Niger]] * [[Nigeria]] | * [[Oeganda]] * [[Roeanda]] * [[São Tomé en Príncipe]] * De [[Seychelle]] * [[Senegal]] * [[Sierra Leone]] * [[Soedan]] * [[Somalië]] * [[Swaziland]] * [[Tanzania]] * [[Togo]] * [[Tsjaad]] * [[Tunesië]] * [[Westelike Sahara]] * [[Zambia]] * [[Zimbabwe]] * [[Zuud-Afrika]] * [[Zuud-Soedan]] | |} [[Categorie:Afrika| ]] [[Categorie:Continente]] 0dppy5fnf49lentzr7fowneuo62j7ta 4 1386 485990 485954 2026-06-23T17:11:45Z MediaWiki message delivery 11181 /* RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons */ nuje subkop 485990 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ [[Categorie:Wikipedia:Kaffee|*]] Important: Please '''refrain''' from using ContentTranslation2. This tool is unfit for the Limburgish language. We have decided to forbid its use until further notice. ----- Please don't bother us with any translation requests for articles. These disrupt the ordinary work on this Wikipedia and are more often than not intended for POV pushing. If you do, this may result in an infinite block. ----- * '''li:''' Aanvraoge veur 'ne [[m:bot|botvlag]] mótte op dees pagina gedaon waere. Deze wiki gebroek 't [[m:bot policy|standaard botbeleid]] en steit [[m:bot policy#Global_bots|wikiwiej bots]] en [[m:bot policy#Automatic_approval|automatische goodkeuring van bepaolde types bot]] toe. Anger bots mótte zich hiejónger aanmelje en den [[m:Steward requests/Bot status|toegank aanvraoge]] van 'ne steward es d'r gein taengesjtömme zeen. * '''en:''' Requests for the [[m:bot|bot]] flag should be made on this page. This wiki uses the [[m:bot policy|standard bot policy]], and allows [[m:bot policy#Global_bots|global bots]] and [[m:bot policy#Automatic_approval|automatic approval of certain types of bots]]. Other bots should apply below, and then [[m:Steward requests/Bot status|request access]] from a steward if there is no objection. {| cellspacing="10px" style="background:none" |- valign="top" |width="50%" align=center style="border: 1px solid #1188AA; background-color:white" padding:0.5em;"| <div style="font-size: x-large; margin: 0.5em;">Wilkóm in de kaffee</div> <center>'''[http://li.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:De_kaffee&action=edit&section=new Voog hie e nuuj berich toe]'''</center><br> Hie in de kaffee kans te kalle, praote, zjwetse, tatere, awhore, leutere, klasjenere euver al wat rillevant is veur ós projek en de [[Wikimedia]]-welt daoboete. Höbs te 'n vraog euver wie al hie functioneert, dan sjtil ze ós hie. Wils te aan 'n artikel of e gans projek beginne en mós te dao toewsjtumming veur höbbe, dan biste hie ouch op de gooj plaots. En intersante mitdeilinge zien natuurlik al eve wilkom.<br> Hawt astebleef wel de Wikiquette in de gater: blief vruntelik, gank neet mitein sjelle of keke, wach röstig op 'n antwoord. Zoe hawte veer de Wikipedia e bitteke laefbaar. |} {| cellspacing="10px" style="background:none" |- valign="top" |width="50%" align="center" style="border: 1px solid #1188AA; background-color:white" padding:0.5em;"| [[Plaetje:Pilsner_Bier.jpg|140px|left]] [[Aafbeilding:Red_Wine_Glas.jpg|110px|right]] In de Limburgse kaffee weurt natuurlik [[beer]] gesjöd, [[wien]] of 'n [[aels (drank)|aelske]] gedrónke. [[Whisky]] en [[port]] zint ouch veurraodig, dus euver de grènze kieke doont veer toch waal. Veur de luuj, die geinen alcohol drinke is d'r [[koffie]], [[thee]] en [[mèlk|milk]]. [[:nl:Water|Water]], [[:nl:sherry|Sherry]] en [[:nl:champagne|champagne]] mótte veer nog bie [[:nl:|de naober]] haole.<br> Veur debie e sjtök [[vla]] of 'n [[waffel]], [[huidvleisj]] of [[rommedoe]] op zjwart broad,<br> 'n tas [[sóp]], e [[broad|bruèdsje]] mèt [[sjink]], 'ne zoere [[hièring]], e [[videeke]] of gewoon get [[noot|neutsjes]]. Geneet, mer drink mit maote, en sjmiet neet mit aw reskes drank. "Alles mit maote", zag de snieder. Doe sloog 'r zie vrouw mit d'n èllestek. En natuurlik loestere v'r ónderwiel nao [[muziek]] of zinge gezellig same e [[sjlager|leedsje]] mèt. |} {| cellspacing="10px" style="background:none" |- valign="top" |width="50%" align=center style="border: 1px solid #1188AA; background-color:white" padding:0.5em;"| As te gei Limburgs sjpriks:<br> [[Image:Flag of the Netherlands.svg|20px]] Schroom niet om hier in het Nederlands te schrijven!<br> [[Image:Flag of Germany.svg|20px]] Man kann hier auch auf Deutsch schreiben!<br> [[Image:Flag of France.svg|20px]] N'hésitez pas à écrire en français !<br> [[Image:Flag_of_England.svg|20px]] You can write in English here!<br> [[Image:Frisian flag.svg|20px]] Jo kinne hjir ek yn it Frysk skriuwe!<br> Je kunt hier ook in andere Nederlandse en Vlaamse streektalen schrijven!<br> ...and we might even understand other Germanic or Romance languages. [[Image:NL-LimburgVlag.svg|20px]] En as te waal Limburgs sjpriks, mer neet wits wies te 't kans sjrieve: [[Wikipedia:Wie_sjrief_ich_Limburgs|probeer 't ins]]! |} ---- '''Zuug veur awwer discussies [[Wikipedia:De kaffee/Arsjief160905|archief 2005]], [[Wikipedia:De kaffee/Arsjief190406|archief 2006 (1)]], [[Wikipedia:De kaffee/Arsjief130906|archief 2006 (2)]], [[Wikipedia:De kaffee/Arsjief140607|archief 2007 (1)]], [[Wikipedia:De kaffee/Arsjief120108|archief 2007(2)]], [[Wikipedia:De kaffee/Arsjief020109|archief 2008]], [[Wikipedia:De kaffee/Arsjief120210|archief 2009]], [[Wikipedia:De kaffee/Arsjief071011|archief 2010/11]], [[Wikipedia:De kaffee/Arsjief230713|arsjief 2011-13]], [[Wikipedia:De kaffee/Arsjief051214|arsjief 2013/14]], [[/Arsjief01062016|Arsjief 2015-16]], [[/Arsjief041017|Arsjief 2016-17]], [[/Arsjief300918|Arsjief 2018-19]], [[/Arsjief060221|Arsjief 2018-21]], [[/Arsjief260523|Arsjief 2021-23]], [[/Arsjief100224|Arsjief 2023-24]], [[/Arsjief04052026|Arsjief 2025-26]] ''' __TOC__ <!--- notes about interwikis: at ca:Viquipèdia:La taverna interwikis are (hidden) in ca:Template:Taverna , at fy:Wikipedy:Oerlis_side interwikis are (hidden) in fy:De_kroech , at he:ויקיפדיה:מזנון interwikis are (hidden) in he:תבנית:מזנון , at is:Wikipedia:Potturinn interwikis are (hidden) in is:Snið:Potturinn ; to [[User:Gangleri|my]] opinion interwikis should not be used in templates, linking should be easy especially for "newbies" ---> <!-- Hei laote stoon --> == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[Gebroeker:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Euverlèk gebroeker:MediaWiki message delivery|euverlègk]]) 26 apr 2026 02:58 (CEST) </bdi> <!-- Bericht verzonden door User:Codename Noreste@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> ==Progressie op de Limbörgse Wiktionair== Leef lui, Jaore geleie alweer woort hei in de kaffee draon gemimmoreerd tot eus zösterperjek, de Limbörgse Wiktionair, vol stoont mèt e gans apaart soort Limbörg, 't ''Hoeaglèmbörsj''. Dit waor 'n kunstaol die door e hemfelke lui oet Mofert waor bedach en zoe roond 2010 dao op groete sjaol gebruuk. [[Gebroeker:Ooswesthoesbes|Ooswesthoesbes]] zag toen tot 'r op 't punt stoont de sjaoj oongedoon te make - neet door de blaajer eweg te goeje, meh door ze mèt zinvolle content euver te sjrieve. Zoe zouw 't 'Hoeglimbörgs' neet mie bij aanderstaolege veure tot misverstande euver 't Limbörgs, meh zouwe de blaajer wel te bezien blieve veur wee dat per se wèlt. Intösse zien v'r x jaor wijer en is Owtb bekaans heimèt veerdeg. Wie v'r in 't begin spraoke laog 't aontal blaajer nog bove de 110.000. Intösse zien v'r vaan zès nao veer ciefers gegaange: ind veurege maond is 't aontal resterende Hoeglimbörgse blaajer door de tiendoezend gezak. Dat zien trouwens allein nog blaajer in aander taole mèt Hoeglimbörgsen teks; lemma's ''in'' de kunstaol gief 't al e paar jaor neet mie. Umtot iech in 't boeteland zaot wie 't gebeurde, en iech wel get aanders te doen had es gans oonhendeg op mienen tillefoon te kieke wie 't deveur steit, kós iech uuch neet op 't memint zelf traon rappelere. Meh noe geef iech Owtb gere de ier die häöm touwkump veur dit hel en trouw werk. [[Gebroeker:Steinbach|Steinbach 🦇]] ([[Euverlèk gebroeker:Steinbach|euverlègk]]) 4 mei 2026 15:35 (CEST) :Danke! :) Ieërlik gezag haw ich destieds onneet gedach det ich zoea wied zów kómme xD Meh noe v'r bao allein nag get verbugingspagina's höbbe en ouch de AGL-lies op ein lètter nao aafgewirk is, der ich toch hieël verzichtig te veurspèlle det 't dit jaor nag klaor geit kómme. --[[Gebroeker:Ooswesthoesbes|OosWesThoesBes]] ([[Euverlèk gebroeker:Ooswesthoesbes|euverlègk]]) 4 mei 2026 15:50 (CEST) == <span lang="en" dir="ltr">Vote now in the 2026 U4C election</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 27 mei 2026 19:14 (CEST) <!-- Bericht verzonden door User:Keegan (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == Call to participate: Proposed baseline Neutral Point of View (NPOV) standard == Hello-hello! I am inviting you to participate in the public discussion regarding a proposed baseline Neutral Point of View (NPOV) standard. The proposed baseline is meant for the Wikipedias which do not yet have an NPOV policy, for these communities to adopt, use, and build upon. [[m:Proposed_baseline_NPOV_standard#Proposed_baseline_NPOV_standard|You can find the proposed text here]]. As your Wikipedia does not seem to have an NPOV policy, we hope that this public discussion and proposed baseline standard will support your project community in adopting one. [[m:Talk:Proposed_baseline_NPOV_standard|You can join the public discussion on meta]]<nowiki>. The timeframe for the discussion is from June 17 - July 15, 2026. Looking forward to engagement from your community and hopefully seeing your community to adopt the Neutral Point of View policy! --~~~~</nowiki> [[Gebroeker:KVaidla (WMF)|KVaidla (WMF)]] ([[Euverlèk gebroeker:KVaidla (WMF)|euverlègk]]) 19 jun 2026 11:28 (CEST) == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|Euverlèk]])</bdi> 23 jun 2026 19:11 (CEST) <!-- Bericht verzonden door User:Codename Noreste@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> 4ceq71cu2cgd4n695964buwjdy7rykr