Wikipedia liwiki https://li.wikipedia.org/wiki/Veurblaad MediaWiki 1.47.0-wmf.12 first-letter Media Speciaal Euverlèk Gebroeker Euverlèk gebroeker Wikipedia Euverlèk Wikipedia Plaetje Euverlèk plaetje MediaWiki Euverlèk MediaWiki Sjabloon Euverlèk sjabloon Help Euverlèk help Categorie Euverlèk categorie Portaol Euverlèk portaol TimedText TimedText talk Module Overleg module Event Event talk 0 1589 486246 484608 2026-07-28T05:16:08Z InternetArchiveBot 24152 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 486246 wikitext text/x-wiki {{dialek|Mestreechs}} {{landjtabel| | naomlandj = Iesland | vlag = [[Plaetje:Flag of Iceland.svg|120px|Vlag van Iesland]] | waope = [[Plaetje:Coat of arms of Iceland.svg|120px|Waope van Iesland]] | lokasie = [[Plaetje:LocationIceland.png|250px|Lokasie van Iesland]] | taole = [[Ieslands]] | hoofstad = [[Reykjavík]] | staotsvörm = [[Rippebliek]] | staotshoof = [[Guðni Þ. Jóhannesson]] | lies = Lies vaan presidente vaan Iesland | titelhoofregering = Premier | naomhoofregering = [[Katrín Jakobsdóttir]] | km2 = 103.125 | pctwater = 2,70 | inwoeners = 317.351 (2014) | deechde = 3,1 | munteinheid = [[Ieslandse kroen]] | valutacode = ISK | tiedzaone = 0 | fiesdaag = [[17 juni]] | vouksleed = [[Lofsöngur]] | tld = is | landjcode = ISL | tillefoon = 354 }} '''Iesland''' ([[Ieslands]] ''Lýðveldið Ísland'') is 'n eiland en rippubliek in Noord-[[Europa]], ten noorde vaan [[Groet-Brittannië]] en [[Ierland]], ten weste vaan [[Noorwege]] en ten (zuid)ooste vaan [[Greunland]]. Hoofstad en insegste stad vaan beteikenis is [[Reykjavík]]. De inwoeners vaan Iesland heite [[Ieslanders]]. Boete de hoofstad en häör directe umgeving is 't land dunbevolk, dèks zelfs rechoet leeg. 't Binneland is zoe good wie oonbewoend, en ouch groete deile vaan 't kösgebeed höbbe gein aander bewoening es um de zoeväöl kilometer 'n boerderij. Iesland ligk op de breuklijn tösse de [[Euraziatische plaat]] en de [[Amerikaonse plaat]], boven 'ne geologischen [[hotspot]]. 't Land is de aofgeloupe twinteg mieljoen jaor oontstande door aonhawwende geologische activiteit. Ouch noe nog is 't land hendeg geologisch actief: völkaonoetbarstinge koume mèt groete regelmaot veur. De minseleke historie vaan Iesland is kort en geit mer trök tot [[874]], wie de [[Vikinge]] 't eiland begóste te kolonisere. In [[930]] woort 't gebeed tot 'ne staot umgevörmp. Door de iewe heer leefde 't land, mèt wisselende vörm vaan otonomie, oonder [[Noorwege|Noorse]] en [[Denemarke|Deense]] hiersjappij. In [[1918]] woort 't land oonaofhenkelek; iers es keuninkriek in personeel unie mèt Denemarke, sinds [[1944]] es rippubliek. == Bestuurleke indeiling == :''Zuug ouch: [[Lies vaan Ieslandse gemeintes]]'' Zuver bestuurlek gezeen heet Iesland mer twie niveaus: de lendeleke bestuurslaog en de [[gemeinte]]. Anno 2023 gief 't 64 gemeintes; väöl kleinekes zien in eus iew samegeveug. Op statistisch gebeed weurt evels wel de regio es tusseniveau gebruuk. De ach regio's speule ouch 'n groete rol in 't bezej vaan de Ieslanders: ouch informeel weure ze dèks gebruuk en väöl lui identificere ziech mèt 'n regio. De ach regio's zien: {| class=wikitable |- | colspan=6 align=center | [[Plaetje:Iceland,_administrative_divisions_-_Nmbrs.svg|600px|Regio's vaan Iesland. De nommers zien vas mèt de regio's verboonde en correspondere mèt die in de tabel.]] |- ! Regio !! Oppervlaakde !! Inwoeners<br />(2022) !! Bevolking<br />per km² !! Aontal<br />gemeintes !! Groetste plaots |- | 1. [[Hoofstadregio (Iesland)|Hoofstadregio]] (Höfuðborgarsvæðið) || align=right | 1.046 km² || align=right | 240.882 || align=right | 230,29 || align=right | 7 || [[Reykjavík]] |- | 2. [[Suðurnes|Zuielek Sjiereiland]] (Suðurnes) || align=right | 813 km² || align=right | 29.108 || align=right | 35,80 || align=right | 4 || [[Reykjanesbær]] |- | 3. [[Wesland (Iesland)|Wesland]] (Vesturland) || align=right | 9.527 km² || align=right | 17.019 || align=right | 1,79 || align=right | 9 || [[Akranes]] |- | 4. [[Wesfjorde]] (Vestfirðir) || align=right | 8.842 km² || align=right | 7.205 || align=right | 0,81 || align=right | 9 || [[Ísafjörður]] |- | 5. [[Noordweste (Iesland)|Noordweste]] (Norðurland vesta) || align=right | 13.108 km² || align=right | 7.405 || align=right | 0,56 || align=right | 5 || [[Sauðárkrókur]] |- | 6. [[Noordooste (Iesland)|Noordooste]] (Nordurland eystra) || align=right | 22.677 km² || align=right | 31.161 || align=right | 1,37 || align=right | 11 || [[Akureyri]] |- | 7. [[Oosland (Iesland)|Oosland]] (Austurland) || align=right | 15.706 km² || align=right | 11.031 || align=right | 0,70 || align=right | 4 || [[Egilsstaðir]] |- | 8. [[Zuidland (Iesland)|Zuidland]] (Suðurland) || align=right | 30.983 km² || align=right | 32.437 || align=right | 1,05 || align=right | 15 || [[Selfoss]] |} ==Politiek== [[Plaetje:Althingi.png|thumb|'n Zitting vaan 't Alþingi.]] Iesland is 'n unitair, parlemintair rippubliek. 't Staotshoof is de president (Ieslands: ''forseti''), dee um de veer jaor weurt gekoze. De president heet mer 'n beperkde oetveurende mach; es regeringsleier zuut me dèkser de premier (''forsætisráðherra''). 't Kabinèt, mèt dee premier aon 't hoof, weurt door de president beneump nao 'n formatie, die volg op de parlemintair verkezinge. 't Ieslands [[parlemint]], 't [[Alþingi]], weurt um de veer jaor gekoze (es de regering neet iejer vèlt). 't Heet 63 leje en is sinds 1991 einkamereg. Bij de verkezinge vaan 2021 kaome ach partije in 't parlemint. Iesland scoort consequent hoeg op lieskes vaan minserechte en democratie. Op de Democratie-Index vaan ''[[The Economist]]'' scoorden 't in 2022 9,52 op 10; heimèt moot 't land allein [[Noorwege]] en [[Nui-Zieland]] veur ziech laote. ===In internationaol verband=== Iesland is stiechtend lid vaan de [[NAVO]] en de [[Noordse Raod]]. Bij de [[EU]] zit 't neet, al waor dao roond 2010 wel spraoke vaan. Wel zit Iesland bij de [[EFTA]] en deit 't zoedoende mèt in 'n aontal Europese beleidspunte. Zoe is 't land lid vaan 't [[Schengengebeed]]. ==Insignes== 't [[Veendel]] vaan Iesland is e blauw veld mèt dao-op e roed Noords kruus mèt witte zuim. 't Oontwerp volg dat vaan aander Scandinavische veendele, gans in 't bezunder dat vaan Noorwege. Al bij de oonaofhenkelekheid vaan 1918 woort dit veendel ingeveurd; bij de stiechting vaan de rippubliek in 1944 woorte get klein veranderinge doorgeveurd. Ouch op 't waope zuut me dees symbole: op e veld vaan lazuur e Latijns kruus vaan keel, gezuimp vaan zèlver. 't Gief neet minder es veer sjèldhawwers: aon d'n heraldische linkerkant (rechs veur wee nao 't sjèld kiek) 'ne bergreus (''bergrisi''), aon de rechterkant 'nen deur (''griðungur'') en bove nog 'nen draak (''dreki'') en adeleer of griffioen (''gammur'', lètterlek 'gier'). De twie staonde sjèldhawwers stoon op 'ne groond vaan ies. Dit waope is in 1944 ingeveurd, meh 't keuninkriek had al e gelieksoorteg waope. Veur de oonaofhenkelekheid heet Iesland diverse aander waopes gehad. ==Rechspraok== Iesland heet drei niveaus vaan rechspraok: de distriksrechbaanke, 't hof vaan hoeger beroep en 't Hoeggeriechshof. De Ieslandse groondwèt stamp oet 1944. Vasumlijnde wètbeuk in de Napoleontische traditie gief 't neet; aw wètte blieve in wèrking zoelaank ze neet mèt de groondwèt of nuier wètte in tegespraok zien. In 2017 nog woort de ''[[Grágás]]'', 't wètbook vaan 't middeliews Gemeinebès, geciteerd. De misdaodciefers in Iesland hure bij de liegste vaan de wereld. ==Defensie== Iesland heet gein eige leger; 't is 't insegste NAVO-land boe dat veur gelt. Wel heet 't land 'n köswach, die neve de territoriaol watere ouch 't lochruim patrouilleert, en 'n militair pelitie die in de volksmoond 't 'Vikingcommando' weurt geneump. ==Economie== Iesland heet 'n sterke [[economie]] en is eint vaan de riekste len op eerd. In 2021 had 't land 'n [[minseleke oontwikkelingsindex]] vaan 0,959; vaan de onderzochte len waore allein [[Zwitserland]] en [[Noorwege]] (e klei bitteke) wijer. Dit is nog betrekkelek kort zoe: tot deep in d'n twintegsten iew leefde e groet deil vaan de Ieslanders, zeker op 't platteland, in zwoeren ermooj. Door 't klein aontal inwoeners is de economie wel vatbaar veur invlood vaan boetenaof. Daobij kin 't instorte vaan ein bedriefstak de ganse economie in 'ne crisis storte. Dit gebäörde in 2008 nog, wie versjèllende baanke failliet gónge. In de jaore die volgde heet de economie ziech good herstèld. ===Primaire sector=== Vaanajds leefde de bevolking vaan [[landbouw]] en [[vèsserij]]. [[Akkerbouw]] in de ope loch is in Iesland koelek meugelek ([[hui]], [[eerappel|eereppel]] en [[kuul]] kinnen 't in 't zuie nog zjus hawwe); daorum heet landbouw hei veural 't karakter vaan [[extensieve veeteelt]]. In 't bebouwbaar deil vaan 't land - groof-eweg 't kösgebeed - graze veural [[sjaop|sjäöp]], die me veur [[wol]] en [[vleis]] hèlt. Ouch [[kooj|keuj]] weure gehawwe, veur 't vleis meh veural veur mèlkproduukte (wie 't in Iesland populair [[skyr]]). Door 't gans land vint me ouch [[peerd]]. Die weure gehawwe veur versjèllende doele, loupend vaan recratie en sjieperwerk ('t bijeindrieve vaan sjäöp in veural bergechteg gebeed) en e klei bitteke vleisproductie (veural veur d'n export). Sinds me [[eerdwermte]] is goon gebruke, kinne in Iesland ouch greunte, fruit en blomme in kasse weure verbouwd. Dit heet de aofhenkelekheid vaan boetelands ete hendeg verminderd. Me teelt neet allein subtropische greuntes wie [[tomaot]]e, meh ouch tropisch fruit wie [[banaan|banane]] (wat me beveurbeeld in Nederland neet deit). Glaastuinbouw concentreert ziech in de buurt vaan [[Varmahlíð]], wat e geologisch actief gebeed is en naovenant väöl eerdwermte oetstraolt. Zier belaankriek is de vèsserij, wat tot veur kort de groetste sector vaan de Ieslandse economie waor. Nog ummer haange doezende baone devaan aof, neet allein op zie meh zeker ouch in de [[vèsverwèrkende industrie]]. Iesland is 't twiede groetste vèsland in de Noord-Atlantischen Oceaon, nao Noorwege en nog veur 't [[Vereineg Keuninkriek]]. Tegevallende vèsvangste höbbe in 't verleie dèks veur economische crises gezörg, en de wuns um de eige vèswaters in han te hawwe is ein vaan de belaankriekste reies boeveur Iesland ziech neet bij de EU heet aongeslote. De veurnaomste vèssoort is de [[kabbeljauw]]. Op de twiede plaots kump de [[blauwe wijting]], dee veural in verwèrkde vörm (vèsmeel, vèsolie) weurt verkoch. Nog diverse aander soorte weure op kleinder sjaol gevaange. De [[walvèsvangs]] waor vreuger ouch belaankriek meh is allewijl verwaarloesbaar klein; 't gief planne veur op korte termijn gans demèt oet te sjeie. ===Secundaire sector=== [[Plaetje:Alcoa_Reydarfjördur.JPG|thumb|'t Alcoa-staolfebrik in Reyðarfjörður.]] Energie is gojekoup in Iesland (zuug oonder); daorum loent 't ziech um zwoer, energievretende [[industrie]] in 't land op te zètte. Febrikke producere dèks veur 't boeteland: febriksgood besleit allewijl 36% vaan d'n export (e deil vaan beteikenis, neve de neet kinderechtege wieväölhede vès die 't land evegood oetveurt). De [[aluminium]]productie is vaan groet belaank. 't Gief smelterije in [[Hafnarfjörður]] (bij Reykjavík), in [[Akranes]] (in 't weste) en in [[Reyðarfjörður]] (in 't ooste). Dees hoegoves hawwe doezende lui aon 't werk. ===Tertaire sector=== Wie in aander oontwikkelde len wèrke ouch in Iesland noe de mieste lui in de deenstesector. Veural 't [[toerisme]] is hendeg belaankriek. Inkomste oet 't toerisme zien al good veur 33% vaan 't [[BNP]]. Wieneg len op de wereld zie zoe aofhenkelek vaan 't toerisme es Iesland. Veural nao 2010 is 't toerisme explosief gegreujd. Risicofactor is de huugde vaan de prieze in 't land, die potentieel reizegers kinne aofsjrikke. 'nen Aandere belaankrieke component is de [[financiële sector]]. Tot aon de crisis vaan 2008 waor d'n Ieslandse baankesector sterk geliberaliseerd, meh naotot ze compleet instortde mós de euverheid ingriepe. Versjèllende baanke woorte opgeluf of genationaliseerd. Allewijl gief 't drei groete baanke: [[Landsbankinn]], [[Arion Banki]] en [[Íslandsbanki]]. De ierste en lèste zien nog ummer in peblieke han. ===Munteinheid=== De [[munteinheid]] vaan Iesland is d'n [[Ieslandse kroen]]. 'ne Kroen is (anno 2023) zoeget 0,7 [[euro]]cent weerd; umgekierd goon zoeget 140 Ieslandse kroen in 'nen euro.<ref>[https://www.valuta.nl/ijslandse_kroon Valuta.nl - IJslandse kroon]</ref> Iesland is, gemete nao aontal inwoeners, eint vaan de kleinste len mèt 'n eige munteinheid. Umtot ze ouch neet in e koppelingsmechanisme mèt aander munte zit, is de kroen hendeg vatbaar veur spikkelatie. Veur de crisis vaan 2008 waor de munt zwoer euvergewaardeerd, um daan binne korten tied gans in te storte. Daorum wouw me gere vaan de kroen aof. Me dach traon um de euro aon te numme, meh dat maag in principe allein es 't land ouch bij de EU kump. Umtot de mierderheid in Iesland dat neet wèlt, is 't laote valle vaan de eige munt op de lang baon gezat. ===Energie=== Iesland heet genóg aon zien natuur veur stroum op te wèkke. Stroum kump vaan [[eerdwermte]] en [[waterkrach]]. Zoe is d'n Ieslandsen energiesector gans duurzaam zoonder tot dao windmeules of zonneblajer veur nujeg zien. D'n euvervlood aon energie oet eige land maak tot de stroumprieze hendeg lieg zien. ===Infrastructuur=== In 't dunbevolk Iesland gief 't naovenant wieneg weeg. De belaankriekste weeg is de [[Rinkweeg (Iesland)|Rinkweeg]] (''Hringvegurinn''), dee nommer 1 dreug. Nao aander locaties gief 't weeg mèt hoeger nommers. De belaankriekste daovaan (weeg nao dörper of groete attracties) zien in 't gemein geasfalteerd, meh dat is nog neet euveral 't geval. Weeg nao losse boerderije, nao kleinder attracties of door 't oonbewoend binneland zien dèks nog oonverheld. Zoe'n weeg höbbe 'n F veur 't nommer. 't Gebruuk vaan 'nen [[terreinwage]] kin wunselek of zelfs nujeg zien. 't Opebaar verveur is hendeg beperk. [[Trein]]e gief 't neet in 't land. [[Bös]]se loupe wel. Euver de Rinkweeg gief 't euver 't algemein wel böslijne, die dèks mer eine kier per daag vare. Dewijl sommege groete stökker doorvare (wie de lijn vaan Reykjavík nao Akureyri) is veural 't ooste aofhenkelek vaan korte lijne. Lijne boete de Rinkweeg gief 't veural nao belaankrieke transferia (vleegveld, veerbote), zoewie in de Wesfjorde, wat relatief wied vaan de Rink aof ligk. Väöl böslijne zien in de winter neet besjikbaar, zjus wie me mèt d'n oto in de winter ouch neet euveral kin koume.<ref>[http://www.publictransport.is/ Public Transport.is]</ref> [[Reykjavík]] en [[Akureyri]] höbbe hun eige bösnèt. Um 't land in en oet te koume gebruke de mieste lui 't vleegveeld [[Keflavík]]. In 't land gief 't nog diverse aander vleegvelder, veural veur binnelands gebruuk en neet in de lèste plaots veur noedgevalle. Me kin ouch mèt de boot vaan en nao Iesland vare. De [[Smyril]]-veerdeens veurt vaanoet [[Hirtshals]] in Denemarke nao [[Seyðisfjörður]] en stop oonderweeg in [[Tórshavn]] ([[Faeröer]]). Wee reis mèt e [[cruisesjeep]] kin ouch vaan 't Amerikaons vasteland (eventueel via [[Greunland]]) nao Iesland koume; dit maag me evels gein 'opebaar verveur' neume. Veerbote gief 't natuurlek ouch nao de diverse bewoende eilendsjes die rond Iesland ligke. ==Fysische geografie== De fysische geografie vaan Iesland weurt bepaold door de völkanischen oersprunk vaan 't eiland, zoewie door zien ligking middenin zie. Geologisch is 't land joonk; 't vernuit ziech nog doorluipend door aonhawwend völkanisme. De zie zörg veur erosie zoewie veur 'n isolatie vaan 't vasteland. In iestije is Iesland door zien noordeleke ligking ummer zwoer vergletsjerd; ouch heidoor heet erosie 'ne groeten invlood op 't landsjap. De plantegreuj is door 't klimaot beperk. Dit alles zörg tot 't land gans bezunder landsjappe heet die me örges anders op de wereld neet dèks vint, zeker in Europa neet. De köslijn is grèlleg en daorum hendeg laank; 4970 kilometer um perceis te zien. ===Klimaot=== [[Plaetje:Vík_í_Mýrdal,_Iceland.jpg|thumb|'t Klimaot in Iesland is windereg en d'n hiemel is dèks gries, wie hei bij Vík í Mýrdal. De rillatief rieke begreujing is typisch veur de zuidkös vaan 't land.]] Vaanajds weurt 't groetste deil vaan Iesland ingedeild in 't [[toendraklimaot]] (''ET'' bij [[Köppen]]). Allein lieggelege deile vaan de zuidkös - en e doedinkel stökske noordkös - zien werm genóg veur 't ''Cfc''-klimaot - e [[zieklimaot]] mèt 'ne keule zomer. Door [[klimaotverandering]] breit ziech allewijl 't ''Cfc''-klimaot oet. Dat nump neet eweg tot 't groetste deil vaan 't land nog ummer gein buim kin oonderhawwe. Op plaotse boe dit wel kin, greuje buim dèks laankzaam (veur Wes-Europese ideeë zelfs extreem laankzaam). Groete deile vaan 't land zien ummer nog vergletsjerd (zuug oonder). In de winter ligk gans 't land maondelaank oonder e pak snie. 't Weer in Iesland is notoir volatiel. Vaan d'n einen op d'n aanderen daag kin 't tien graode wermer of kawwer weure. Ouch kin 't door 't bergechteg landsjap euver 'ne korten aofstand compleet aander weer geve. Euver 't algemein is d'n hiemel bewolk, ouch op daog tot 't neet regent of sneit. Wieväöl rege feitelek vèlt versjèlt hendeg per deil van 't land. In [[Vík í Mýrdal]] (in 't zuie) vèlt in e jaor gemiddeld wel 2250 mm rege, dewijl dat in [[Akureyri]] (in 't noorde) mer get vaan 575 mm is. De wind is bekaans euveral in 't land hendeg sterk; soms kin sjijnbaar vaanoet niks 'ne störm opzètte. Tösse Iesland en [[Greunland]] ligk normaal gezeen de [[Ieslandse depressie]], e semi-permanent [[liegendrökgebeed]] wat de windriechting in en roond e groet deil vaan d'n [[Atlantischen Oceaon]] regelt. ===Hydrografie=== [[Plaetje:Dettifoss_TimBekaert.JPG|left|thumb|Dettifoss in 't noorde vaan 't land is de groetste waterval vaan Iesland, en eine vaan de groetste in Europa.]] Iesland kint tal vaan [[revier]]e, meh 't groetste deil is neet bevaarbaar. Ofwel zien ze te klein en oondeep, ofwel gewoen te ruig en wisselvalleg um betrouwbaar te zien. Daobij koume de reviere oet 't hoegland, boe zoewiezoe geine mins woent. De reviere zitte vol mèt [[waterval (natuurversjiensel)|watervel]], boevaan Iesland 'rs oetzunderlek väöl heet. De groetste twie zien [[Dettifoss]] in 't noorde en [[Gullfoss]] in 't zuie. Allebei zien 't belaankrieke toeristische attracties. Iesland heet e hemfelke groete [[meer|mere]]. De bekindste twie ligke in völkanisch gebeed. In 't noorde vint me [[Mývatn]], 'n oondeep meer wat door zien ligking kortbij diverse solfer- en wermwaterbronne hendeg eutrofisch is. Dit trèk de väöl (neet-stekende) mögke aon boe 't nao geneump is. In 't zuie vint me [[Þingvallavatn]], geneump nao [[Þingvellir]] zjus deneve (zuug bij [[#Historie|Historie]]). Dit is väöl ruiger en bergechteger. E daarde groet meer, [[Blöndulón]], is vaan minseleken oersprunk: 't is e [[stouwmeer]] aongelag veur waterkrach. Ouch [[Þórisvatn]] weurt gebruuk veur waterkrach; dit is e natuurlek meer meh door d'n aonlag vaan d'n dam is 't vaan 't ein nao groetste in 't groetste meer vaan 't land veranderd. ===Geologie=== [[Plaetje:Volcanic_system_of_Iceland-Map-en.svg|thumb|300px|Völkaongebeed in Iesland.]] Iesland is eint vaan de geologisch joonkste en intrèssantste len op de wereld. 't ligk op de breuklijn vaan de [[Euraziatische plaat]] en de [[Amerikaonse plaat]], die oeterein bewege en [[magma]] oet d'n eerdmantel doen opkoume. Umtot Iesland boven 'nen [[hotspot]] ligk, d.w.z. 'n plaots boe de eerd actiever is es örges aanders, kump de lava hei tot bove de ziespiegel. Zoe is Iesland de lèste tientalle mieljoene jaore oontstande. De breuk tösse de twie plate löp bij benaodering in noord-zuidriechtieng (zuug keertsje). In 't midde tek de breuk ziech aof um middenin nog 'n daarde, klein plaat te creëre. Roond die breuke concentrere ziech hoonderde levende en doej [[völkaon]]e. De völkaone zien vaan alle meugeleke types: 't gief [[stratovölkaon]]e, [[sjèldvölkaon]]e (de mieste daovaan doed), [[spleeteruptie]]s en [[fumarole]]s. Ouch is de bojem geologisch actief door [[geiser]]s en [[solfer]]bronne. Geisers vint me veural op ein plaots in 't land (boe de twie bekindste, [[Geysir]] en [[Strokkur]], kort nevenein ligke); solferpeul, dèks in de vörm vaan geneeskrachtege wermwaterbronne, zien vaan noord tot zuid te vinde. In de loup vaan de iewe heet Iesland väöl spectaculair völkaonoetbarstinge gehad, soms mèt desastreuze gevolge. Al in 939 waor 't good raak mèt [[Eldgjá]], deil vaan 't [[Katla]]-systeem. De gevolge veur 't weer waore tot in 't Middellandse-Ziegebeed te veule; tot 1918 is de berg nog diverse kiere good oetgebarste. Ouch [[Hekla]] is sinds de middeliewe väöl kier actief gezeen; de berg heel de bijnaom 'paort nao de hèl' draon euver. In 1783 barsde [[Laki]] oet in wat neet de groetste meh wel de doejelekste oetbarsting oet de historie waor: groete deile vaan 't land woorte oonder de as bedèk, wat 't land oonvröchbaar maakde en 't vee deeg sterve. Dit had 'nen enormen hoongersnoed tot gevolg. [[Plaetje:Surtsey_eruption_1963.jpg|left|thumb|In 1963 kraog Iesland 'n eilendsje debij, wat ''Surtsey'' geduip woort.]] In 1963 kraog Iesland veur 't oug vaan de wereldpeers 'n eiland debij, wie [[Surtsey]] oet zie oprees. Door erosie zal 't eiland mesjiens wel gans weer in zie verdwijne, meh 't gief wetensjappers vaan geologe tot biologe 'n unieke kans veur te zien wie nui land ziech oontwikkelt es 't zjus oet zie kump. Surtsey huurt bij de [[Vestmannaeyjar]]. Tien jaor later mós 't insegs bewoend eiland vaan deen arsjipel, [[Heimaey]], weure oontruimp wie dao 'n völkaon actief woort. Oetindelek kós me trökkiere; 't eiland had mèt [[Eldfell]] evels wel 'ne nuien bergtop debij. In 2010 zörgde 'n oetbarsting vaan de [[Eyjafjallajökull]] veur euverlas euver de have wereld. De berg speide naomelek veural väöl as oet in de atmosfeer, boedoor vleegmesjiene in groete deile vaan Europa en Amerika neet mie veileg kóste vlege. Door zien oontstaonshistorie is Iesland hendeg geaccidenteerd en bergechteg. Erosie is versjèllende [[iestied|iestije]] - op zoe'n memint ligk gans 't land oonder hoonderde meters pakies - heet dao nog wijer aon bijgedrage. Groete deile vaan de kös bestoon oet [[fjord]]e. Me oondersjeit de [[Wesfjorde]] - e hendeg geïsoleerd sjiereiland in 't noordweste - en de [[Oosfjorde]]. 't Hoegste punt vaan 't land is de [[Hvannadalshnjúkur]], mèt 2110 meter. In vergelieking mèt de groete völkanische activiteit vèlt de sjaol vaan de [[eerdsjok]]ke in Iesland mèt. Dat kump umtot de twie plate oetereingoon, en neet tegenein aon duie (wat de groetste sjokke veroerzaak). Toch koume, door de vervörminge vaan de plate en de oonstabiel situatie vaan 't ganse systeem, zwoer sjokke mèt regelmaot veur. Nog in 2008 gaof 't 'nen eerdsjok mèt 'n krach vaan 6,3 op de [[memint-magnitudesjaol]]. De sjok waor in 't zuie vaan 't land tösse Rekjavík en [[Selfoss]] - in dit gebeed vinde veeroet de mieste sjokke plaots. ===Levende natuur=== [[Plaetje:Vulpes lagopus in Iceland.jpg|thumb|De poolvos, hei in sniewit winterkleid, is 't insegs einheims landzoogdier.]] Door de noordeleke ligking en 't isolemint es eiland heet Iesland neet bezunder väöl inheimse soorte. Toch vèlt dat alles biejein nog mèt, oonder mie umtot Iesland door de Golfstroum werm weurt gehawwe. Veur de koms vaan de mins waore groete deile vaan 't zuie en deile vaan 't noorde mèt [[bos]] bedèk. Nao de kolonisatie woort dit bos evels gaw gekap veur bouw en brenstof. In 't keul Ieslands klimaot greujt dit neet snel trök; daobij kraog 't land al gaw te make mèt zwoer [[erosie]] vaan de völkaonbojem. Pas in d'n twintegsten iew kaom me detouw veur deile vaan 't land te herbebosse. Umtot 't zoe laankzaam greujt, zien de buim dèks nog mer klein. In e groet deil vaan 't land evels kinne gein buim greuje; dao heet me allein toendralandsjap dat, aofhenkelek vaan wie 't klimaot perceis is, besteit oet lieg struuk, kruidechtege plante of allein mer mos. Typische houtechtege plante (buim en struuk) zien de [[hei]], de [[bosbees]], de [[beredrouf]], de [[krejjehei]], de [[bèrk]], de [[liesterbes]] en de [[wilg]]. Wilge en berke kinne in 't gemaoteg zuie tot buim oetgreuje, meh op d'n toendra de vörm vaan de kleinste struukskes aonnumme. Kroedechtege plante gief 't wel hoonderde. Bekind is 't [[Ieslandsmos]] (''Cetraria islandica''), wat vreuger in tied vaan hoonger wel woort gegete en later gebruuk is es oondergroond veur bev. terraria. Allewijl ougs me 't neet mie, umtot 't jaore doort ietot 't gans trökgreujt. 't Is daorum ouch verboje um euver d'n toendra te loupe. [[Zoogdiere]] zien rillatief sjeers. De [[poolvos]] (''Vulpes lagopus'') is 't insegs inheims landzoogdier. Aon zie vint me diverse soorte [[ziehun]]. [[Walrus]]se kaome vreuger veur meh noe nog mer zelde. D'n [[iesbeer]] kump veur es [[daolgas]]; es eine in Iesland aon land kump, weurt 'r direk aofgesjote. Verwèlderd kump 't [[rèndier]] (''Rangifer tarandus'') veur; 't bies is in de achtiende iew nao Iesland gehaold veur de commercieel veeteelt, wat wieneg succes had. Ingeveurd zien wijer d'n [[Amerikaonse nerts]] (oontsnap oet boontfokkerije), de [[veldmoes]], de [[hoesmoes]], de [[brojn rat]] en de [[zwarte rat]]; de lèste drei koume allein in de stei veur. Wie 't klimaot veraandert zuut me ouch ummer dèkser [[vleermuis]]; of die zien ingeveurd of es daolgas aonkoume wèt me neet zeker. [[Veugel]] gief 't in euvervlood. Op 't eiland en zeker ouch op de klein umringende eilendsjes breuje zeker 70 soorte. Daobij zien groete soorte wie de [[giervalk]], de [[zie-erend]] en de [[snieojl]], meh me moot toch mie dinke aon [[eende]], [[gajze]], [[miewe]] etc. Soorte wie de [[regewulp]], de [[groete jeger]] en de [[Noordse stern]] koume dèks veur. Ouch de [[pappegejduker]] breujt hei mèt väöl tegeliek, al is heer get sjouwer en zeuk heer de mins minder op. De pappegejduker is e nationaol symbool veur Iesland; väöl toeriste goon speciaol nao vogelgebeed um 'm te zien. [[Vèsse]] en [[walvèsechtege]] gief 't roontelum in zie natuurlek genóg. In de reviere en beke vaan 't binneland vint me oonder mie d'n [[Atlantische zalm]], d'n [[trèkzalm]], de [[dörsj|forèl]], d'n [[iel]] en de [[stekelbaars]]. De [[regeboogforèl]] is oet kwekerije oontsnap. [[Reptiele]] en [[amfibieë]] koume in Iesland neet veur. 't Gief diverse insekte op 't eiland. Steekmögke koume neet veur; klein [[dansmögke]] koume evels soms mèt doezende of mieljoene tegeliek nao boete. Me vint ze veural roond 't [[Mývatn]], wat lètterlek 'mögkepool' hèt en ziene naom neet heet geklajd. ==Demografie== ===Etnische gróppe=== De [[Ieslanders]] stamme aof vaan de [[Vikinge]] zoewie vaan [[Iere|Ierse]] en [[Sjotte|Sjotse]] slave en slavinne die, veural in de jaore kort nao de stiechting vaan 't land, oet de Britse eilen woorte geruif. Tot veur kort waor Iesland eint vaan de etnisch homogeenste len in Europa. Allewijl evels vint me hei väöl gasarbeiers, veural oet Midde- en Oos-Europa. De [[Pole (volk)|Pole]] zien mèt neet minder es 6% veeroet de groetste gróp; mèt 1% volge de [[Litouwers]] op groeten aofstand. Alles biejein make neet-Ieslanders 14% vaan de bevolking oet, === Taole === 't [[Ieslands]] is de taol vaan alle otochtoon inwoeners. De taol steit nog zier kortbij 't [[Aajdnoords]] en vèlt ouch op door häör puristisch karakter. Dialekte heet de taol koelek; regionaol versjèlle beperke ziech tot liechte variatie in oetspraok. Umtot, wie bove gezag, in Iesland väöl Pole woene, is 't [[Pools]] de veurnaomste migrantetaol. Hei en dao in Iesland zuut me mietaolege opsjrifte neve Ieslands en Ingels ouch in 't Pools. Op sjaol liert me [[Ingels]] en [[Deens]] spreke; de lèste taol kin me eventueel inwissele veur 'n aander [[Noord-Germaanse taole|Noordse taol]]. De beteikenis vaan 't Deens es vreemde taol is de lèste hoonderd jaor sterk verminderd, umtot de ban mèt 't vreuger moojerland neet mie zoe sterk zien. ===Religie=== Allewel tot in Iesland, wie in gans Wes-Europa, de oontkèrkeleking doorzèt, neump nog ummertouw 78,8% (stand 2018) vaan de bevolking ziech [[christendom|christelek]]. Daovaan hure de mieste bij de [[Ieslandse Kèrk]], 'n [[lutheranisme|lutherse]] kèrksynood. [[Roems-kathelieke kèrk|Roems-kathelieke]] maakde vaanajds mer zoeget 1% vaan de bevolking oet, meh mèt de koms vaan väöl Pole is dit aondeil hendeg umhoeggegaange (3,85% in 2018). 't [[Bisdom Reykjavík]], wat gans 't land umvat, huurt neet bij ein of aander kèrkprevincie meh vèlt direk oonder d'n [[Heilege Stool]]. 't [[Modern heidedom]] is in Iesland, boe de herinnering aon de Vikinghistorie noets gans veurbij is gegaange, rillatief sterk presint. Neve de ''[[Ásatrú]]'', 't Germaans heidedom, vint me hei ouch aonhengers vaan 't [[zuïsme]] (wat de aw religie vaan de [[Soemeriërs]] nui leve in wèlt bloze). [[Islam]] en aander oetheimse religies zien numeriek neet belaankriek, umtot in Iesland - aanders es in aander Europese len - mer wieneg Turkse en Arabische immigrante woene. == Cultuur == [[Plaetje:Reykjavik's_church.jpg|thumb|De ''Hallgrímskirkja'' in Reykjavík, 't bekindste gebouw vaan Iesland.]] Cultuur is sterk geconcentreerd in Reykjavík. Zelfs es me lèt op wieväöl inwoeners de hoofstad heet, domineert ze 't cultureel leven gans. ===Bouwkuns=== In Iesland zien wieneg aw gebouwe. In d'n tied vaan 't Gemeinebès woende zoeget de ganse bevolking in plagkehötte; zelfs kèrke waore drin gehoesvès. Vaan die hötte zien 'rs nog inkele bewoerd gebleve. Wie aon 't ind vaan de achtiende iew de ierste koupstei woorte aongeweze, kraoge sommege kouplui genóg geld veur houte hoezer. Hout waor sjeers in Iesland en mós weure geïmporteerd oet Noorwege. Daan nog woorte in de negentienden en vreuge twintigsten iew, zjus wie in Noorwege, väöl chalètechtege hoezer gebouwd door wee 't kós betaole. Steine hoezer begóste roond dezelfden tied in Reykjavík te versjijne; in de res vaan 't land waoren 't veural kèrkskes die in stein woorte gebouwd. De [[kathedraol vaan Reykjavík]] woort al begós in 1787; in 1847 woort die gesloop veur 't huieg gebouw. In 1880-81 woort in de hoofstad 't parlemintsgebouw opgeriech. De mieste opvallende gebouwe zien modern. Veeroet 't bekindste gebouw vaan Iesland is de [[Hallgrímskirkja]], 'n kèrk nao oontwerp vaan [[Guðjón Samúelsson]] die veural gotisch in oontwerp is, meh in beton is opgetrokke en mèt zien façaad de basaltblök vaan 't land opröp. In diezelfde stad versjeen in 2011 ''[[Harpa (konzèrzaol)|Harpa]]'', 'n konzèrzaol aon d'n awwen have mèt hiel väöl glaas, oontworpe door d'n Deense firma [[Henning Larsen Architects]]. ===Beeldende kuns=== Iesland heet 'n besjeie traditie in de [[sjèlderkuns]]. Me liet de Ieslandse sjèlderkuns in 't gemein beginne bij [[Þórarinn Þorláksson]], dee in Denemarke studeerde. Heer lag ziech touw op landsjapssjèlderije. Väöl Ieslandse sjèlders nao häöm zouwe ouch hun inspiratie in de bezunder natuur vaan 't land zeuke. Aandere, wie [[Gunnlaugur Scheving]], sjèlderde scènes oet 't dèks armeujeteg boere- en vèssersleve. [[Abstrakte kuns|Abstrakte sjèlderkuns]] kaom 't land in mèt [[Svavar Guðnason]] en [[Nína Tryggvadóttir]]. [[Einar Hákonarson]] góng ind jaore zèsteg weer figuratief sjèldere, mèt invlood oet 't [[expressionisme]]; mèt dit werk woort heer de bekindste sjèlder vaan zie land. ===Meziek=== Iesland heet ziech de lèste decennia 'n groete reputatie gemaak in de [[meziek]] - gemete nao 't aontal inwoeners zelfs hendeg groet. ====Volksmeziek==== Euver de volksmeziek vaan Iesland is neet alles bekind; sommege tradities zien beter besjreve es aandere. Intösse zien ze zoe good wie oetgestorve; mèt 't verdwijne vaan de traditioneel levesstijl, die me mèt ermooj en gebrek associeerde, verdween ouch de intrèsse in de meziek vaan vreuger. Zinge gebäörde in Iesland in twie stijle, de veurdragende vörm (''kveða'', letterlek 'spreke') en de melodische vörm (''syngja'', lètterlek 'zinge'). Bij 't ''kveða'', boevaan de tekste dèks episch (verhaolend dus) waore, woort vaanajds gedans (''[[sagnadansar]]'', 'sagendanse'). Zinge gebäörde soms twiestummeg in kwinte. Deze ''[[tvísöngur]]'' ('twiezaank') behuurt tot de tradities die de groetsten aondach höbbe gekrege vaan de meziekwetensjap. Meziekinstruminte zien 't ''[[langspil]]'' en de ''fiðla'' ('viool/vedel'), allebei snaorinstruminte. Euver de lèste is wieneg bekind; de traditie roond 't ''langspil'' evels heet 't laanger oetgehawwe. 't Kós weure gestreke of getokkeld en had neve 'n melodiesnaor ouch twie bourdonsnaore, boedoor 't op de Zweedse [[nyckelharpa]] liek. ====Klassieke meziek==== Mèt de opkoms vaan 'n steideleke sameleving roond 1800 kaom ouch gelierde meziek nao Iesland. Vaan e bleujend meziekleve kaom 't nog neet direk. De opleiing gebäörde dèks in Denemarke, en väöl getalenteerde musici gónge neet trök. Eine vaan de ierste Ieslandse componiste dee vendaog d'n daag gerappeleerd weurt is [[Sveinbjörn Sveinbjörnsson]], oonder mie de componis vaan 't volksleed ''[[Lofsöngur]]''. In d'n twintegsten iew kaom 't meziekleve get mie op gaank. In 1921 woort veur 't iers e gelegenheidsorkes geformeerd, wat mèt tösseposes oetindelek in 1950 tot 't [[Ieslands Symfonieorkes]] zouw oetkristallisere. In de ierste decennia vaan d'n iew waor [[Sigvaldi Kaldalóns]] de belaankriekste componis. Mèt 't opkoume vaan 't Ieslands meziekleve woort [[Jón Leifs]] evels väöl bekinder. Heer is d'n ierste componis dee zie werk structureel boeten Iesland gespäöld krijg. Pas de lèste decennia is de klassieke meziek in Iesland ech groet gewore. 't Werk vaan [[Anna Þorvaldsdóttir]] weurt euver de ganse wereld väöl oetgeveurd. Filmcomponis [[Hildur Guðnadóttir]] won in 2020 'n Oscar veur häöre filmmeziek bij ''Joker''. Ander naome zien [[Haukur Tómasson]], [[Daníel Bjarnason]], [[Jóhann Jóhannsson]], [[Hugi Gudmundsson]] en [[Valgeir Sigurðsson]]. ====Jazz==== In de [[jazz]] heet Iesland ziech neet zoe'ne groete naom gemaak wie in 't modern klassiek en de pop. Toch weurt ouch jazzmeziek volop gemaak. Jaorleks versjijne albums vaan diverse combo's in alle meugeleke stijle.<ref>[https://web.archive.org/web/20240413001125/https://icelandjazz.is/albumdatabase/ IcelandJazz.is - Album database]</ref> Boetelandse artieste speule ouch dèks in 't land, oonder mie op 't [[Reykjavík Jazz Festival]]. ====Popmeziek==== Wie in de jaore zèsteg de [[popmeziek]] euveral in de westerse wereld populair weurt, stoon ouch in Iesland muzikante op die de Amerikaonse en Britse veurbeelder imitere. De band [[Hljó mar]]<ref name=oor440>OOR's Eerste Nederlandstalige Popencyclopedie, editie 2014: p. 440</ref> en de zenger [[Vilhjálmur Vilhjálmsson]] weure populair in eige land. In 't volgend decennium kump de psychedelicaband [[Stuðmenn]] op.<ref name=oor440/> De groete populariteit vaan d'n Ieslandse popmeziek begint ind jaore tachteg, bij de band [[The Sugacubes]]. Hunnen alternatieve meziek - liech vaan klaank, meh oonconventioneel vaan opbouw en textuur - bepaolt 't geziech vaan d'n Ieslandse meziek. Es de band in 1994 oetereinvèlt, begint zengeres [[Björk]] aon 'n solocarrièr die häör nog väöl bekinder maak. Aander bands die hoeg ouge goeje zien de illektronische gróp [[Sigur Rós]] en de folkrockgróp [[Of Monsters And Men]]. Zenger-leedsjessjriever [[Ásgeir]] weurt in de jaore tien ouch bekind. Allewel tot Iesland dao neet zoe bekind um steit wie Noorwege, Zwede en Finland, is ouch in dit land de [[metal]] populair. De lèste jaore weite Ieslandse metalbands hunne weeg nao 't continent beter te vinde. Zoe stoont [[The Vintage Caravan]] in 2014 op [[Wacken Open Air]] en traoj de blackmetalband [[Misþyrming]] op 't Nederlands [[Roadburn]] op. Ouch de [[darkwave]]band [[Kælan Mikla]] heet, binne de gothicscene, väöl boetelands succes. ===Literatuur=== [[Plaetje:Edda.jpg|thumb|Handsjrif vaan de Proza-Edda.]] Dewijl Iesland in de middeliewe (en laank tenao) gein bouwkuns of beeldende kuns vaan beteikenis maakde, waor 't land oongeluifelek actief op literair gebeed. De oraol literair tradities vaan de Vikinge woorte zjus hei es ierste opgesjreve. Al oet de tiende iew stamp de [[poëtischen Edda]], 'n verzaomeling verhaole oet de [[Germaonse mythologie]]. De [[Proza-Edda]], 't werk vaan [[Snorri Sturluson]] is joonger (begin daartienden iew) en heet es veurnaomste doel exegees bij de poëtischen Edda te beje. Same zien de twie Edda's veeroet de veurnaomste bron vaan eus kinnes euver de Germaonse relizjie. Aander literatuur zien de lyrische poëzie vaan de [[skald]]e en de [[sage]]s, prozaverhaole die legendes en gewoen historie umvatte. Dèks speule ze nog in Noorwege, in 't land vaan de veurawwers, meh dao heet me die verhaole neet opgesjreve. In de nuien tied verdwene dees tradities deils of gans. De traditie vaan 't [[alliteratie|allitererend veers]] bleef evels nog levend. Vaan de vieftienden tot de negentienden iew zien 't dèks relizjeus gediechte wie passiespeule; wie 't moojerland Denemarke ziech tot 't lutheranisme bekiert weurt ouch in Iesland de godsdeens in de volkstaol belaankrieker. In 't midde vaan d'n achtienden iew, es Iesland laankzaam euvergeit op e modern staotsbestèl en 'n mie op handel röstende economie, deit [[Eggert Ólafsson]] väöl um de literatuur vaan 't land te modernisere. 'n Echte modern literatuur begint evels pas bij de ginneraties denao, oonder mie bij [[Jónas Hallgrímsson]], 'nen exponent vaan de [[romantiek]] dee neve poëzie ouch [[kort verhaol|korte verhaole]] sjrijf, en [[Jón Thoroddsen]], dee mèt d'n iersten Ieslandse [[roman]] kump. Toch bleef poëzie de literatuur vaan 't land dominere, ouch in de res vaan de negentiende iew (oonder mie bij [[Stephan G. Stephansson]] en [[Einar Benediktsson]]). Dat kaom ouch door 't klein aofzatgebeed wat de Ieslandse taol oplieverde. Oteurs wie [[Jóhann Sigurjónsson]] en [[Gunnar Gunnarsson]] sjreve daorum liever in 't [[Deens (taol)|Deens]], 'n taol die edere gelètterden Ieslander wel good beheersde. [[Halldór Laxness]] sjreef wel in 't Ieslands; heer haolt mèt zien romans in 1955 zelfs de [[Nobelpries]] veur literatuur. Nao d'n Twiede Wereldoorlog kaom ouch in Iesland 't [[modernisme]] op; diechters die ziech vaan [[vrij veers]] bedeende neumde ziech ''atómskáld'' ('atoomdiechters'). Euver 't algemein evels is de nao-oorlogse literatuur in dit land neet zoe radicaol. ==Media== Iesland heet ummer hoeg gescoord op de raanklies vaan [[peersvrijheid]]: 't stoont jaorelaank zelfs bovenaon of bekaans bovenaon. In de jaore '10 is die positie evels wel gezak. De ajdste gezèt, ''[[Morgunblaðið]]'', versjijnt sinds 1913. Veurnaomste concurrent is ''[[Fréttablaðið]]'', wat allewijl mie lezers heet. Dees twie gezètte make de kwaliteitspeers vaan 't land oet. [[Radio]] gief 't sinds 1930, tv sinds 1966. De peblieke radio en tv weurt verzörg door [[RÚV]], 't gief ouch commercieel zenders. ==Oonderwies== Iesland heet 'n [[oonderwies]]systeem wat liekent op die vaan de res vaan Scandinavië. Vaanaof ei jaor kin e keend nao de ''leikskóli'' (peuterspäölzaol/kleutersjaol), meh dat is neet verpliech. De lierpliech begint bij 6 jaor en löp tot 16. In die tien jaor doorlöp 't keend de ''grunnskóli'', wat euvereinkump mèt zoewel basissjaol es de oonderbouw vaan de middelbaar sjaol in Nederland en 't Belsj. De ierste zeve jaor liekent 't oonderwies ouch mie 'n basissjaol, mèt alle lesse vaan 'ne zelfde lierer, tenao weurt dat gespecialiseerder ingeriech. Nao de ''grunnskóli'' kin me nog drei jaor nao de ''framhaldsskóli'', boe me 'n gespecialiseerde opleiing volg. Dit is neet verpliech, meh weurt door 97% vaan de Ieslanders wel gedoon. Dit beteikent tot me 19 is wienie me aon de universiteit, hoegsjaol of beroopsopleiing touwkump. De insegste universiteit in de Nederlandse zin vaan 't woord is de ''[[Háskóli Íslands]]'', die in 1911 opegóng. ==Sport== [[Plaetje:Laugardalsvollur_4.jpg|thumb|''Laugardallsvöllur'', 't nationaol stadion vaan Iesland.]] De groetste sport in Iesland is 't [[voetbal]]. E groet deil vaan de Ieslanders voetbalt in zien jäög, zeker ouch op 't platteland. Ieslandse voetbalteams oefene dèks in de jäög al tege èlftalle vaan 't vasteland. Gelèt op de klein bevolking späölt 'n oongewoen groet aontal Ieslandse voetballers in de (middel)groete voetbalcompetities. 't [[Ieslands hierevoetbalèlftal]] had veural in de jaore '10 oongekinde successe: 't team verbaasde iers al wie 't ziech veur 't [[Europees kampioensjap hierevoetbal 2016|EK vaan 2016]] plaotsde, en nog mie wie 't dao tot de kwartfinaal kaom. Ouch op 't [[Wereldkampioensjap hierevoetbal 2018|WK vaan 2018]] waore ze presint. 't [[Ieslands damesvoetbalèlftal|Damesèlftal]] waor zelfs in 2009 al veur 't iers presint op 'n EK. 't Binnelands clubvoetbal besteit oet vief niveaus bij de manslui en drei bij de vrouwlui. Ouch [[handbal]] is 'ne groete sport. Wijer is [[peerdesport]] geleef, meh umtot op Iesland allein Ieslandse peerd zien, weurt 't dao neet bedreve wie in de res vaan de wereld en heet 't land geine bezunder groete naom hei-in. Ouch al zoe'ne folkloristische sport is [[glima]] of Ieslands worstele. Nog väöl aander sporte weure in Iesland gedoon, veural in Reykjavík en umgeving, meh ummer op besjeie sjaol. Iesland deeg in 2008 veur 't iers aon de [[Olympische Speule]] mèt; anno 2023 höbbe ze veer medaljes gehaold, meh nog noets 'n gouwe. == Historie == [[Plaetje:Ingolf_by_Raadsig.jpg|thumb|left|[[Ingólfur Arnarson]] liet zien pilare opriechte. Sjaolplaat vaan [[Peter Raadsig]].]] De historie vaan Iesland is kort - 't land is veur de [[negenden iew]] woersjijnelek neet bewoend gewees. Hiel mesjiens vèlt 't te identificere mèt ''[[Thule]]'', e noordelek eiland wat de Grieksen oontdèkker [[Pytheas]] zouw höbbe bezeild; aander locaties, wie de kös vaan Noorwege, koume dao evels mie veur in aonmerking. Toch is ''Thule'' langen tied es Latijnse naom veur Iesland gebruuk. Al veur de Noordse kolonisatie woort 't eiland bewoend door Ierse monneke. Recint archeologisch oonderzeuk heet bewoening roond 800 ouch bevesteg. De Zweedsen oontdèkkingsreizeger [[Garðar Svavarsson]] zeilde in 870 um Iesland en stèlde zoe vas tot 't 'n eiland waor. In [[874]] kaome de ierste Noordse koloniste, veural oet [[Noorwege]] mèt geruifde [[Ierland|Ierse]] slave, nao 't eiland. De vloot oonder [[Ingólfr Arnarson]] góng kortbij Reykjavík aon land. Aander koloniste volgde en tege [[930]] waor 't mieste bebouwbaar land opgeëis. In dat jaor volgde de stiechting vaan de Ieslandse volksvergadering, 't [[Alþingi]]. Alewel tot de Ieslanders iers heidens waore, naom 't Alþingi in [[1000]] bij stumming 't christendom aon. In de ierste iewe bleef 't eiland de facto oonaofhenkelek vaan zie Noors mojerland. In d'n daartienden iew raakden 't land evels hopeloes verdeild oonder de diverse stamhoofde (''goðar''), mèt 'ne börgeroorlog tot gevolg. Dit brach de Ieslanders, op iniatief vaan 't Noorsgezind stamhoof [[Gissur Þorvaldsson]], detouw ziech bij Noorwege aon te slete. 't Land heel 'n groete otonomie: 't moch zien eige wètte hawwe en Ieslandse börgers zouwe geliekweerdeg zien aon Noorse. Vaanaof [[1397]] kaom Noorwege in [[personeel unie]] mèt [[Denemarke]] (tot 1523 ouch mèt [[Zwede]]) mèt es gevolg tot ouch Iesland vaanoet Kopenhage woort geregeerd. In [[1536]] góng [[Denemarke]] euver op 't [[lutheranisme]]. Iesland kraog langer d'n tied um ziech te bekiere, meh nao e paar jaor woort dao wel serjeus werk vaan gemaak. Sommege Ieslanders verzatte ziech tege gedwoonge bekiering; [[Jón Arason]], de lèste bisjop vaan [[Hólar]], mós dat in 1550 mèt d'n doed bekoupe. In de zeventienden iew begós d'n Deense keuning ziene greep op Iesland te versterke. Zoe eisden 'r in 1602 tot de Ieslanders allein mèt Dene mochte handele. Dit handelsmonopolie kaom voort oet 'n [[mercantilisme|mercantilistische]] filosofie. Tegeliek mochte Dene in Iesland ouch niks aanders doen es handele. Zoe beheel 't land zien isolatie. In [[1783]] beersde de [[völkaon]] Laki oet. De aswolk brach enormen hoongersnoed euver 't land. 't Monopolie woort heimèt oonhawbaar en in 1786 woorte de regele versóppeld. De keuning wees zès plaotse aon boe Dene en Ieslanders vrij kóste handele. Zoe oontstoonte de ierste groeter plaotse in 't extreem lendelek Iesland. Reykjavík greujde zelfs oet tot 'n stad. 't Land moderniseerde wijer. In [[1800]] woort 't Alþingi opgeluf en vervaange door de [[Landsyfirréttur]]. In [[1814]], wie Denemarke en Noorwege definitief gesplits woorte, bleef Iesland (same mèt [[Greunland]] en de [[Faeröer]]) aon Denemarke. [[Plaetje:Iceland,_Sanskeid_Range._37mm_sub-caliber_mounted_on_a_75mm_field_howitzer,_19th_and_21st_Field_Artillery_Regiment.jpg|thumb|Amerikaonse seldaote in Iesland in d'n Twiede Wereldoorlog.]] De modernisering haolde ouch [[nationalisme|nationalistische]] sentiminte bove. Väöl Ieslanders waore engsteg tot 't land zouw verdeense. Dit leide al in 1845 tot de heropriechting vaan 't Alþingi, wat noe gein awwerwèts Germaans geding meh e modern parlemint mèt parlemintsgebouw in Reykjavík woort. In [[1874]] kraog 't land otonomie vaan Denemarke. In [[1918]] woort 't 'n oonaofhenkelek keuninkriek, in personeel unie mèt Denemarke. Kort nao de Duitse bezètting vaan Denemarke in 1940 beslote de Britte 't strategisch Iesland te bezètte. Later naome de Amerikaone die rol euver. In isolatie vaan 't moojerland braok Iesland de dynastieke band mèt Denemarke: in 1944 verklaorden 't ziech tot 'n oonaofhenkeleke rippubliek. Euver 't algemein vere Ieslanders neet 1918 meh 1944 es 't jaor vaan hun oonaofhenkelekheid. In de jaore nao d'n Twiede Wereldoorlog sloot Iesland ziech bij de [[NAVO]] aon. Umtot 't zelf gei leger opzat, woort de NAVO feitelek veur de defensie verantwoordelek. De economie bleujde sterk op door de groete stabiliteit. Door de einzijegheid vaan de economie - e groet deil vaan d'n export besteit oet vès - maakden 't land nog diverse klein crises mèt. 'ne Groetere crisis kaom in [[2008]], wie diverse Ieslandse kapitaolbaanke, mèt dèks väöl cliënte in 't boeteland, umvele. ==Rifferenties== <references/> {{Scandinavië}} {{NAVO}} {{Europa}} [[Categorie:Ieslandj| ]] [[Categorie:Eilande]] fkwtp3xoex3hab9jdrh5hgqepwtzqzz 0 29020 486250 485895 2026-07-28T07:52:25Z InternetArchiveBot 24152 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 486250 wikitext text/x-wiki {{dialek2|Mestreechs|Egelzer}} [[Plaetje:Concessies_laura_en_vereeniging.png|thumb|De concessie vaan ''Laura en Vereeniging'', mèt de bei kojle (zuug de teks).]] De '''Laura''' waor 'ne particuliere [[koel|kojl]] in [[Nederlands Limbörg]], mèt de bovegroondse deile in [[Egelze]] (Eygelshoven). Wie de later gestiechde zösterkoel de [[Julia (koel)|Julia]] waor ze bezit vaan de oondernumming [[Laura en Vereeniging]]. De twie kojle höbbe Egelze doen oetgreuje vaan 'n agrarisch dörp tot 'n [[veurstad]] vaan [[Kirchroa|Kèrkraoj]]. Allewel tot de Laura gein ziechbaar spore heet naogelaote, rappelere nog talloes dinger in de umgeving draon umtot ze nao de kojl zien verneump. ==Historie== ===Aonluip=== In de regio, in Egelze evegood, woorte al iewelaank op kleine sjaol [[kole]] gewonne in [[daagbouw]]. Tegen 't ind vaan de [[negetienden iew]] kaom dat in 'n struimversnelling, wie in Kèrkraoj de ierste kojle in [[sjachbouw]] versjene. Ouch zjus euver de grens, bij [[Roa]] (Herzogenrath), waor de winning vaan kole al good op gaank gekoume. De mijnbouw waor lucratief en trok väöl wèrknummers nao de regio. Hei-op góng me ouch in de umgeving zeuke nao kole. In 1876 woort bij Egelze 'n [[concessie]] vaan 457 [[hectaar|ha]] oetgegeve aon Anton Wackers en Gustav Schümmer oet Roa. Ze neumde ze Laura, nao Wackers zien vrouw en Schümmer zie zöster. In 1877 kaom zjus te noorde daovaan 'n concessie (454 ha groet) mèt de naom ''Vereeniging'', die hoort aon de ''Vereinigungsgesellschaft für Steinkohlenbau im Wurmrevier'' in [[Koolsjeet]] (Kohlscheid). De bei concessies woorte in [[1887]] veur 23.529,40 [[Nederlandse gölde|gölde]] opgekoch door de ''Eschweiler Bergwerksverein'' oet [[Aisjwiele]] (Eschweiler), die ze sameveugde tot ''Laura en Vereeniging''. Allewel tot de boringe positief waore gewees, bleef exploitatie oet umtot de infrastructuur oontbraok um ze aof te veure. Dit veranderde in [[1896]] mèt d'n aanlag vaan e spoor vaan [[Zittert]] nao Kèrkraoj op initiatief vaan [[Henri Sarolea]]. Noe begós 'ne [[Brussel]]eer d'n ex-generaol [[Albert Thys]], ziech te minge. Heer riechde in [[1899]] de ''Société des Charbonnages Réunis Laura & Vereeniging S.A.'' op en zoch aondeilhawwers veur 't benujeg startkapitaol. ===Begin=== Nog datzelfde jaor woort begós mèt d'n aonlag vaan de kojl, dee ouch ''Laura'' góng heite. In augustus 1900 woort begós mèt d'n ierste sjach, in 1902 mèt de twiede, 70 meter oosteleke vaan de ierste. Vaanaof 1901 evels zörgde de [[Veldbeet]] (''Feldbiss''), 'nen oondergroondse waterhawwende breuk dweers door de concessie heer, versjèllende kiere veur 't oonderluipe vaan de sjachte, soms mèt doeje tot gevolg. Pas in 1907 kós de winning beginne; d'n ierste mijngaank kaom op 183 meter deepde. ===Oetbouw en bleuj=== De koumende viefentwinteg jaor kaom de Laura good in bedrief, oondaanks de probleme mèt 't water en oondaanks 'n explosie in 't ketelhoes in 1908, boe zeve lui bij umkaome. 'ne Zijgaank op 220 meter dors me neet aon; verdepinge op 120 en 153 meter kaome wel. Tösse 1927 en 1932 woort de sjach wijer aofgedeep en kaome ouch nog geng op 274 en 378 meter. ('t Aontal sjachte zouw oetindelek op ach oetkoume; wijer nog op 128, 550 en 680 meter.) De productie steeg in deen tied vaan 79.000 ton in 1907 tot 800.200 ton in 1929. D'n [[Ierste Wereldoorlog]] had in Nederland veur 'n sjeersde aon kole gezörg; heivaan profiteerde de Nederlandse producente sterk. De Laura produceerde veural magerkole. Aonvenkelek woorte die door alderlei soorte consumente aofgenome, meh ze bleke bezunder gesjik veur [[brikèt]]te. In [[1917]] bouwde me bovegroond e brikèttefebrik. In de beginjaore woorte de kole nog mèt de haand gebik, meh de pneumatische hamers vervónge de bikkele al gaw. Ouch woorte de [[pony]]'s laankzaamaon vervaange door elektrische kerekes en sjödgeute, al bleef de lèste mijnpony tot 1936 in bedrief. Umtot door de Veldbeet e groet deil vaan de concessie neet vaanoet de Laura-sjachte te bereike waor, begós me in [[1920]] mèt d'n aonlag vaan de Julia. ===Crisis en oorlog=== De economische crisis vaan de jaore daarteg raakde de industrie hel en deeg de vraog nao kole vermindere. Door 't gojekoup [[Brits poond]] woorte Ingelse kole gojekouper, zoetot de Nederlandse producente hun kole neet kwiet kóste. Dit dwóng de regering tot [[protectionisme|protectionistische]] maotregele. Mèt de touwgenome oorlogsdreiging begóste lui kole te hamstere en kaom zjus weer sjeersde. In d'n oorlog veurde de Pruse de productie sterk op. ===Lèste decennia=== Nao d'n oorlog bleef de Laura, wie de aander particulier kojle, tot [[1948]] in staotshan, um de sjeersde (kole waore wie in d'n oorlog [[distributie|op de bon]]) in de haand te hawwe. Mèt 't herstèl vaan de economie begós te vraog weer hendeg te greuje. Um 't personeelstekort op te vaange gónge vaanaof de late jaore viefteg [[gasarbeier]]s in de Laura wèrke: Italiaone, Hongare, Spanjole, Joegoslave en Marokkaone. In de jaore zèsteg stortde de vraog nao kole in, umtot Amerikaanse kole gojekouper waore en umtot intösse in [[Slochteren]] [[eerdgaas]] woort gewonne. Door technische verbeteringe kós me intösse wel zoonder probleme door de Veldbeet heer baore. In [[1968]] waor de oondergroondse integratie compleet: de geng vaan de Laura woorte noe bereik vaanoet de Julia, en de aw Laurasjachte woorte allein nog veur koleverveur gebruuk. In [[1970]] góng de Laura gans touw. Al bekans direk woorte de bovegroondse gebouwe gesloop, en de sjachte aofgediech mèt metersdikke pröp [[beton]]. Veer jaor later volgde de Julia. ===Erfenis=== Vaan de Laura zelf is niks mie te zien. Op 't terrein steit noe 'n nuibouwwiek. Op de plaots vaan sjach nommer ein koume allewijl de Pierresjtroat en de Edixhovesjtroat bijein; 'ne cirkel in de straotstein gief de ligking vaan de sjach aon.<ref>[http://www.panoramio.com/photo/42740031 Foto vaan de sjach op Panoramio]</ref> Veurbij dees wiek löp de Laurasjtroat, boe-aon versjèllende veurnaom hoezer veur de bestuurslui stoon. De voetbalclub vaan de koompele, V.V. Laura, opgeriech in 1919, fuseerde in 1999 mèt de V.V. Hopel tot de [[Laura Hopel Combinatie]]. Eve wijer nao 't noorde, in de gemeinte [[Lankgraaf|Landgraaf]], ligk [['t Lauradörp]], 'n [[kolonie]] gebouwd veur de koompele vaan de Laura en de Julia. ==Bron== Dit artikel is gebaseerd, meh neet vertaold oet, 't corresponderend Nederlandstaoleg artikel, wat de volgende bron neump: Bert Breij, ''De mijnen gingen open - de mijnen gingen dicht'', Amsterdam 1981. Wijer is dit artikel gebaseerd op dees website: [https://web.archive.org/web/20150925202723/http://www.demijnen.nl/mijnen/mijn/mijn-laura De Mijnen.nl - Laura] ===Rifferenties=== <references/> [[Categorie:Historie van Nederlands Limburg]] [[Categorie:Industrie in Nederlands Limburg]] [[Categorie:Kirchroa]] [[Categorie:Koele]] 8fdjjatzdxspzymhhggyr2q4r5cq4a2 0 29023 486247 439568 2026-07-28T06:47:39Z InternetArchiveBot 24152 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 486247 wikitext text/x-wiki {{dialek2|Mestreechs|Egelzer}} De '''Julia''' waor 'ne particuliere [[koel|kojl]] in de Nederlands-Limbörgse gemeinte [[Egelze]] (Eygelshoven, allewijl deil vaan [[Kirchroa|Kèrkraoj]]), oostelek vaan d'n awwe dörpskern. Wie häören awwere zösterkojl, de [[Laura (koel)|Laura]], waor ze bezit vaan de maotsjappij [[Laura en Vereeniging]]. ==Historie== ===Oontstoon=== Al vaanaof 1899 woort, westelek vaan 't dörp Egelze, de Laura aongelag. Bij 't bore vaan de sjachte stuitde me evels al gaw op zwoer probleme: de [[Veldbeet]] (Feldbiss), 'n waterhawwende steuring, bleek dweers door de concessie heer te loupe. Daorum besloot me wijer nao 't ooste 'nen aandere kojl aon te lègke. In [[1922]] woort mèt 't baore begós. De bouw kraog de naom Julia, nao de vrouw vaan Albert Thys (d'n oersprunkeleke geldsjeter, daan wie zien vrouw al jaore doed). Deze naom woort gegeve nao analogie vaan de Laura, oersprunkelek geneump nao de vrouw respectievelek 't zöster vaan de twie ierste concessiehawwers. In 1923 koch de maotsjappij nog 'n concessie op, de ''Eendracht'', dee noordelek vaan aw laog. Dit veld woort mèt de concessie vaan Laura en Vereeniging vereineg en zouw ouch vaanoet de Julia weure geëxploiteerd. In vergelieking mèt de Laura laoge bij de Julia de [[kole]] hendeg deep. De dèklaog waor 217 meter dik en de ierste twie verdepinge (zijgeng) kaome op 303 en 365 meter. Later volgde nog ein op 540 meter. ===Productie=== In 1926 kaome de ierste kole nao bove. De productie kaom väöl snelder op gaank es bij de zösterkojl. Dit had ouch te make mèt 't väöl moderner materieel vaan de Julia. In de Laura wèrkde de koompele in 't begin nog mèt bikkele en mijnpony's, in de Julia woorte al direk elektrische treinkes gebruuk veur de kole aof te veure. De productie sjoot umhoeg vaan 42.300 ton in 1926 euver 191.000 in 1928 nao 701.600 ton in 1930. Daomèt waor de Julia al eve productief es de Laura. Oetindelek zouw de Julia 31.963.000 ton bedrage. De concessie woort in [[1952]] nog oetgebreid tot euver de grens, boe me e stök land vaan 264 hectaar mèt de naom ''Vorwarts Erweiterung'' opkoch. Wie de Laura lieverde de Julia veural magerkole. ===Ind=== Nao de crisis, d'n oorlog en 'ne nuie bleujtied in de jaore viefteg zakde de vraog nao kole in de jaore zèsteg in. Dit kaom door d'n inveur vaan gojekoupe Amerikaanse kole en door de inveuring vaan d'n [[eerdgaas]] oet Groninge. Vaanaof de late jaore zèsteg woorte de bei kojle samegeveug. 't Waor intösse meugelek veur door de Veldbeet heer te baore, zoetot de geng vaan de Laura noe vaanoet de Julia te bereike waore. In 1970 woorte alle bovegroondse deile vaan de Laura gesloop en de sjachte aofgediech. Op 20 december [[1974]] stopde de ganse oondernumming, wie ouch de Julia, es veurlèste kojl in Nederland, touwgóng. De bovegebouwe vaan de Julia woorte al gaw gesloop, mèt oetzundering vaan de zoezjus (in 1965) gebouwde energiecentrale. Die bleef nog tot 1985 in gebruuk. 't Terrein vaan de Julia is industriegebeed gebleve. ==Bron== ''Veur dit artikel is gebruuk gemaak van 't corresponderend Nederlandstaoleg artikel, zoewie vaan [https://web.archive.org/web/20150926021203/http://www.demijnen.nl/mijnen/mijn/mijn-julia dit blaad].'' [[Categorie:Historie van Nederlands Limburg]] [[Categorie:Industrie in Nederlands Limburg]] [[Categorie:Kirchroa]] [[Categorie:Koele]] 4apqacokjz37ht4tp3bzsq7ttdlk8r3 0 32550 486249 368136 2026-07-28T07:32:35Z InternetArchiveBot 24152 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 486249 wikitext text/x-wiki {{Dialek|Mofers}} [[File:Kungsbacka Municipality in Halland County.png|thumb|De ligking van Kungsbacka in Hallands län, Zwede.]] '''Kungsbacka''' is 'n gemèndje in [[Hallands län]], [[Zwede]]. De gemèndje tèltj 70.926 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 611,42 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 116 luuj de km². == Demografische óntwikkeling == {| class="prettytable" |- ! Jaor | 1950 || 1960 || 1970 || 1980 || 1990 || 2000 || 2006 |- ! Inwoeanersaantaal | 16.922 || 18.475 || 28.987 || 43.536 || 54.220 || 65.113 || 70.926 |} 5,99% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006). == Politiek == {| class="prettytable" |+ '''Zaetelverdeiling inne gemèndjeraod''' |- ! Jaor || [[Moderaterna]] || [[Centerpartiet|Center]] || [[Folkpartiet liberalerna|Liberalerna]] || [[Kristdemokraterna]] || [[Miljöpartiet de Gröna|Gröna]] || [[Sveriges Socialdemokratiska Arbetareparti|Socialdemokraterna]] || [[Vänsterpartiet|Vänster]] || Anger partieje |- | 1982 || 17 || 13 || 5 || 0 || 0 || 15 || 1 || 0 |- | 1985 || 16 || 10 || 10 || 0 || 1 || 14 || 0 || 0 |- | 1988 || 17 || 10 || 12 || 0 || 5 || 16 || 1 || 0 |- | 1991 || 21 || 9 || 9 || 3 || 2 || 13 || 0 || 4 |- | 1994 || 20 || 11 || 6 || 2 || 4 || 16 || 2 || 0 |- | 1998 || 21 || 7 || 5 || 7 || 2 || 14 || 3 || 2 |- | 2002 || 17 || 7 || 10 || 6 || 2 || 14 || 3 || 2 |- | 2006 || 21 || 7 || 7 || 5 || 2 || 12 || 2 || 5 |} == Externe link == * [https://web.archive.org/web/20210131230311/https://www.kungsbacka.se/ Website vanne gemèndje.] [[Categorie:Hallands län]] [[Categorie:Gemeinte in Zjwaede]] 3qbqtd0xycibdrqrq8rceivihlr9vee 0 32624 486251 369954 2026-07-28T08:38:08Z InternetArchiveBot 24152 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 486251 wikitext text/x-wiki {{Dialek|Mofers}} [[File:Ljungby Municipality in Kronoberg County.png|thumb|De ligking van Ljungby in Kronobergs län, Zwede.]] '''Ljungby''' is 'n gemèndje in [[Kronobergs län]], [[Zwede]]. De gemèndje tèltj 27.115 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 1.757,90 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 15,4 luuj de km². == Demografische óntwikkeling == {| class="prettytable" |- ! Jaor | 1950 || 1960 || 1970 || 1980 || 1990 || 2000 || 2006 |- ! Inwoeanersaantaal | 23.289 || 23.791 || 26.054 || 27.409 || 27.490 || 27.078 || 27.115 |} 10,89% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006). == Politiek == {| class="prettytable" |+ '''Zaetelverdeiling inne gemèndjeraod''' |- ! Jaor || [[Moderaterna]] || [[Centerpartiet|Center]] || [[Folkpartiet liberalerna|Liberalerna]] || [[Kristdemokraterna]] || [[Miljöpartiet de Gröna|Gröna]] || [[Sveriges Socialdemokratiska Arbetareparti|Socialdemokraterna]] || [[Vänsterpartiet|Vänster]] || Anger partieje |- | 1982 || 9 || 14 || 3 || 2 || 1 || 18 || 2 || 0 |- | 1985 || 9 || 13 || 5 || 2 || 1 || 17 || 2 || 0 |- | 1988 || 6 || 14 || 4 || 2 || 3 || 17 || 3 || 0 |- | 1991 || 8 || 12 || 4 || 4 || 1 || 15 || 3 || 2 |- | 1994 || 7 || 11 || 3 || 2 || 2 || 17 || 4 || 3 |- | 1998 || 8 || 8 || 2 || 4 || 2 || 15 || 5 || 5 |- | 2002 || 7 || 9 || 4 || 3 || 2 || 15 || 4 || 5 |- | 2006 || 9 || 8 || 3 || 3 || 1 || 15 || 3 || 7 |} == Externe link == * [https://web.archive.org/web/20210417025903/http://www.ljungby.se/ Website vanne gemèndje.] [[Categorie:Kronobergs län]] [[Categorie:Gemeinte in Zjwaede]] 13wsjgt7b76zcht3nsjik7em4n1nvzl 0 32916 486245 436751 2026-07-28T04:12:05Z InternetArchiveBot 24152 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 486245 wikitext text/x-wiki {{Dialek|Mofers}} [[File:Heby Municipality in Uppsala County.png|thumb|De ligking van Heby in Uppsala län, Zwede.]] '''Heby''' is 'n gemèndje in [[Uppsala län]], [[Zwede]]. De gemèndje tèltj 13.556 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 1.171,76 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 11,6 luuj de km². == Demografische óntwikkeling == {| class="prettytable" |- ! Jaor | 1950 || 1960 || 1970 || 1980 || 1990 || 2000 || 2006 |- ! Inwoeanersaantaal | 15.992 || 14.828 || 13.336 || 13.378 || 13.595 || 13.653 || 13.556 |} 6,94% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006). == Politiek == {| class="prettytable" |+ '''Zaetelverdeiling inne gemèndjeraod''' |- ! Jaor || [[Moderaterna]] || [[Centerpartiet|Center]] || [[Folkpartiet liberalerna|Liberalerna]] || [[Kristdemokraterna]] || [[Miljöpartiet de Gröna|Gröna]] || [[Sveriges Socialdemokratiska Arbetareparti|Socialdemokraterna]] || [[Vänsterpartiet|Vänster]] || Anger partieje |- | 1982 || 4 || 14 || 2 || 1 || 0 || 18 || 2 || 0 |- | 1985 || 4 || 13 || 3 || 1 || 0 || 18 || 2 || 0 |- | 1988 || 3 || 12 || 3 || 2 || 1 || 18 || 2 || 0 |- | 1991 || 4 || 12 || 2 || 3 || 1 || 15 || 2 || 2 |- | 1994 || 4 || 11 || 2 || 2 || 2 || 18 || 2 || 0 |- | 1998 || 5 || 9 || 1 || 3 || 1 || 14 || 4 || 4 |- | 2002 || 3 || 10 || 2 || 3 || 1 || 17 || 4 || 9 |- | 2006 || 5 || 8 || 2 || 2 || 0 || 16 || 3 || 5 |} == Externe link == * [https://web.archive.org/web/20090211171518/http://www.heby.se/ Website vanne gemèndje.] [[Categorie:Uppsala län]] [[Categorie:Gemeinte in Zjwaede]] 3ve3y3krupaok3xn9g40kayx34ua433 0 32956 486243 436690 2026-07-28T03:26:18Z InternetArchiveBot 24152 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 486243 wikitext text/x-wiki {{Dialek|Mofers}} [[File:Grums Municipality in Värmland County.png|thumb|De ligking van Grums in Värmlands län, Zwede.]] '''Grums''' is 'n gemèndje in [[Värmlands län]], [[Zwede]]. De gemèndje tèltj 9.348 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 386,35 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 24,2 luuj de km². == Demografische óntwikkeling == {| class="prettytable" |- ! Jaor | 1950 || 1960 || 1970 || 1980 || 1990 || 2000 || 2006 |- ! Inwoeanersaantaal | 8.800 || 10.062 || 10.382 || 10.805 || 10.274 || 9.551 || 9.348 |} 7,40% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006). == Politiek == {| class="prettytable" |+ '''Zaetelverdeiling inne gemèndjeraod''' |- ! Jaor || [[Moderaterna]] || [[Centerpartiet|Center]] || [[Folkpartiet liberalerna|Liberalerna]] || [[Kristdemokraterna]] || [[Miljöpartiet de Gröna|Gröna]] || [[Sveriges Socialdemokratiska Arbetareparti|Socialdemokraterna]] || [[Vänsterpartiet|Vänster]] || Anger partieje |- | 1982 || 5 || 8 || 2 || 0 || 0 || 27 || 3 || 0 |- | 1985 || 5 || 7 || 4 || 0 || 0 || 27 || 2 || 0 |- | 1988 || 4 || 8 || 3 || 0 || 0 || 26 || 3 || 0 |- | 1991 || 4 || 5 || 2 || 0 || 1 || 19 || 2 || 6 |- | 1994 || 3 || 5 || 1 || 0 || 2 || 22 || 2 || 4 |- | 1998 || 3 || 4 || 1 || 0 || 1 || 13 || 3 || 6 |- | 2002 || 3 || 4 || 0 || 2 || 0 || 17 || 2 || 3 |- | 2006 || 5 || 4 || 1 || 1 || 0 || 16 || 2 || 2 |} == Externe link == * [https://web.archive.org/web/20090127053608/http://www.grums.se/ Website vanne gemèndje.] [[Categorie:Värmlands län]] [[Categorie:Gemeinte in Zjwaede]] 0pipxezvinuu26htn3gcuvc93zsgrn4 0 32958 486244 436692 2026-07-28T03:47:14Z InternetArchiveBot 24152 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 486244 wikitext text/x-wiki {{Dialek|Mofers}} [[File:Hammarö Municipality in Värmland County.png|thumb|De ligking van Hammarö in Värmlands län, Zwede.]] '''Hammarö''' is 'n gemèndje in [[Värmlands län]], [[Zwede]]. De gemèndje tèltj 14.497 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 56,90 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 254,8 luuj de km². == Demografische óntwikkeling == {| class="prettytable" |- ! Jaor | 1950 || 1960 || 1970 || 1980 || 1990 || 2000 || 2006 |- ! Inwoeanersaantaal | 19.936 || 21.029 || 19.563 || 17.511 || 16.121 || 14.059 || 13.192 |} 5,60% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006). == Politiek == {| class="prettytable" |+ '''Zaetelverdeiling inne gemèndjeraod''' |- ! Jaor || [[Moderaterna]] || [[Centerpartiet|Center]] || [[Folkpartiet liberalerna|Liberalerna]] || [[Kristdemokraterna]] || [[Miljöpartiet de Gröna|Gröna]] || [[Sveriges Socialdemokratiska Arbetareparti|Socialdemokraterna]] || [[Vänsterpartiet|Vänster]] || Anger partieje |- | 1982 || 4 || 7 || 1 || 0 || 1 || 32 || 4 || 0 |- | 1985 || 5 || 6 || 2 || 0 || 1 || 31 || 4 || 0 |- | 1988 || 3 || 7 || 2 || 0 || 2 || 31 || 4 || 0 |- | 1991 || 4 || 6 || 2 || 1 || 1 || 29 || 4 || 2 |- | 1994 || 4 || 5 || 1 || 0 || 2 || 32 || 5 || 0 |- | 1998 || 4 || 5 || 1 || 2 || 1 || 20 || 8 || 0 |- | 2002 || 3 || 5 || 2 || 2 || 0 || 23 || 6 || 0 |- | 2006 || 4 || 5 || 3 || 1 || 0 || 21 || 6 || 1 |} == Externe link == * [https://web.archive.org/web/20210117010425/http://www.hammaro.se/ Website vanne gemèndje.] [[Categorie:Värmlands län]] [[Categorie:Gemeinte in Zjwaede]] 9p39rakaln0xvp2lqu9d83iflzoqrjp 0 75973 486248 484683 2026-07-28T07:27:03Z CommonsDelinker 324 't Plaetje Nicolas_Maduro_on_December_31,_2025_(cropped2).jpg is eweggehaold van Commons door Túrelio. 486248 wikitext text/x-wiki {{dialek|Mestreechs}} '''Nicolás Maduro Moros''' ([[23 november]] [[1962]], [[Caracas]]) is 'ne [[Venezuela|Venezoelaanse]] politicus, vakbondsleider en veurmaoleg president vaan Venezuela, dee vaan 2013 tot 2026 aon de mach waor. Zien regering woort gekinmerk door e sterk otoritair bewind en ecomische crisis. Maduro woort in jannewarie 2026 door de [[Vereinegde Staote vaan Amerika|Vereinegde Staote]] aongeklaag en gevange genome in de Amerikaanse federale rechbanke nao ‘n Amerikaanse militaire operatie in Caracas. == Leve en carrière == Maduro woort gebore in ‘n arbeidersfamilie in Caracas en begós zien politieke carrière es busbestuurder en vakboondsorganisator. Heer woort in 2000 verkoze tot de Nasjonaol Vergadering, deende es veurzitter vaan ‘t parlement en later es minister vaan boetelandse zake. In 2012 woort heer vice-president en de aongeweze opvolger vaan president [[Hugo Chávez]]. Nao d'n doed vaan Chávez in miert 2013 deende Maduro es tössetiedse president en wón daonao de verkezinge in april 2013. == President vaan Venezuela == Maduro woort op 19 april 2013 ingezweerd es president. Ziene ambtstermijn is gekenmèrk door ‘n ernstige economische crisis mit [[hyperinflatie]], tekorte aon ete en medische veurraode en langdorege kritiek op onregelmaotige verkezinge. De oppositie en väöl internationale woerneumers höbbe de verkezinge vaan 2024 besjreve es neet vrij ouch neet ierlek. Tiedens zien periode zien ouch depe onderdrökkinge vaan oppositiebeweginge en minserechteschendinge gedocuminteerd. Väöl Venezolane zien ‘t land verlaote vanwege de umstandeghede. Zien regering heet ziech vasgehawwe aon ‘t Chavisme (e Bolivariaans, socialistisch beleid). Maduro woort op 10 jannewarie 2025 veur ‘n derde termijn es president ingezweerd, mer dit mandaot woort neet erkind door de oppositie en ‘n deil vaan de internationale gemeinsjap vanwege onregelmaoteghede in ‘t verkezingsproces. <!-- == Ustrengung géint Kriminalitéit a juristesch Aktiounen == Virdrun hat d’USA Maduro scho 2020 ënner anerem Korruptioun virgehäit. An de leschte Deeg huet de U.S. Justice Department weider Indizë géint hien ausgeweid fir iwwert Joeren ëmfaassend Drogenhandel a narco-Terrorismus mat Gangster- a Rebellegruppen ze ënnerstëtzen. Hien huet dës Accusatiounen zréckgewisen an seng Festnam an eng US Federal Geriicht zu New York am Januar 2026 als «Kidnapping» bezeechent. Hien huet erkläert, hie wier nach ëmmer de legitime President vu Venezuela a sollt diplomatesch Immunitéit hunn, huet awer ouni Kautioun net schëlleg bejaht. Am Januar 2026 gouf Maduro vun US-Fuerderunge wärend enger leschter internationaler Eskalatioun an Caracas iwwerholl an an U.S. Geriichter gehaalen. Dës Entwécklung huet eng gravéis politesch a juristesch Kris ausgléist, mat Debatten iwwer Souveränitéit, diplomatesch Immunitéit a global Recht. Seng Vicepresidentin Delcy Rodríguez gouf offiziell als interimistesch Presidentin ernannt an huet probéiert, déi intern Regierung weider ze féieren.--> == Misdaod en rechszake == De VS had Maduro iejer in 2020 vaan corruptie besjöldeg. Roond d'n tied vaan zien gevaangenumming heet ‘t Amerikaans ministerie vaan justitie ‘t bewies tege häöm veur jaore vaan oetgebreide drugshandel en narco-terrorisme mèt gangster- en rebellegróppe nog wiejer oetgebreid. Heer heet dees besjöldiginge ontkend en besjreef zien arrestatie in ‘n Amerikaanse federaol rechbank in [[New York]] in januari 2026 es ‘n “ontveuring”. Heer heet verklaord dat heer nog altied de legitieme president vaan Venezuela is en diplomatische immuniteit zou motte höbbe, mer heet zich neet sjöldig gepleit zoonder borgtoch. In jannewarie 2026 woort Maduro in hechting genome door de Amerikaanse aonklagers in Caracas tijdens ‘n recente internationale escalatie en woort in Amerikaanse rechbanke vasgehawwe. Dees ontwikkeling heet ‘n serieus politieke en juridische crisis veroerzaak, mit debatte euver soevereiniteit, diplomatische immuniteit en wereldrech. {{DEFAULTSORT:Maduro, Nicolás}} [[Categorie:Presidente]] [[Categorie:Laevende luuj]] [[Categorie:Luuj gebaore in d'n twintigsten iew]] hyuv99105dbabttgnxj40nosoctl06f