Wikipedia liwiki https://li.wikipedia.org/wiki/Veurblaad MediaWiki 1.47.0-wmf.14 first-letter Media Speciaal Euverlèk Gebroeker Euverlèk gebroeker Wikipedia Euverlèk Wikipedia Plaetje Euverlèk plaetje MediaWiki Euverlèk MediaWiki Sjabloon Euverlèk sjabloon Help Euverlèk help Categorie Euverlèk categorie Portaol Euverlèk portaol TimedText TimedText talk Module Overleg module Event Event talk 0 10408 486311 470749 2026-08-06T11:41:40Z Martin Macha 2111 22772 /* */ 486311 wikitext text/x-wiki {{dialek|Mofers}} {{landjtabel| | naomlandj = Peru | vlag = [[Plaetje:Flag of Peru.svg|120px|De vlagk van Peru]] | waope = [[File:Escudo nacional del Perú.svg|120px|Wape van Peru]] | lokasie = [[Plaetje:LocationPeru.png|250px|Ligking van Peru]] | taole = [[Spaans]] | hoofstad = [[Lima]] | staotsvörm = [[republiek]] | lies = Lies van presidentje van Peru | staotshoof = [[Keiko Fujimori]] | titelhoofregering = premier | naomhoofregering = [[Luis Galarreta]] | km2 = 1,285,216 | pctwater = 0,4 | inwoeners = 34,294,231 (2021) | deechde = 23 | munteinheid = [[Sol]] (S/.) {{PEN}} | valutacode = PEN | tiedzaone = -5 | fiesdaag = [[28 juli]] | vouksleed = [[Himno Nacional del Perú]] | tld = pe | landjcode = PER | tillefoon = 51 }} '''Peru''' ([[Spaans]]: ''Perú'', [[Quechua]] en [[Aymara]]: ''Piruw'') is e landj ane wèskös van Zuud-[[Amerika]] en wuuertj begrèns door [[Ecuador]] en [[Colombia]] in 't noearje, [[Braziel]] in 't oeaste, [[Bolivia]] in 't oeaste en 't zuje, [[Chili]] in 't zuje enne [[Groeaten Oceaan]] in 't wèste. De meiste inwoners van Peru zeen mestiezen of indiane. De nationaal spraok is 't Spaans, mer de indianespräök [[Quechua]] en [[Aymara]] zeen "co-officieel" wo dees dominantj zeen. Peru waar vruueger 't centrum van de [[Inca's|incabesjaving]]. == Gesjiechte == [[File:80 - Machu Picchu - Juin 2009 - edit.2.jpg|thumb|left|[[Machu Picchu]]]] Veure kóms vanne [[Spanje|Spaanse]] [[Conquistador|vereuvereers]] waas Peru 't hert van 't incariek, wovan [[Cuzco]] de houfstad woor. Tösse de vereuvering in [[1572]] enne ónaafhenkelikheid in [[1821]] woort 't landj door [[Spanje]] bestuurdj. Vanaaf daen tied woodtPeru aafwisselendj door militair- en börgerregieëringe bestuurdj. Ouch wisseldje dictators en democratische regieëringen einanger aaf. Tösse [[1836]] en [[1839]] vormdje Peru 'n [[confederatie]] mit [[Bolivia]]. Van [[1864]] toet [[1866]] haet Peru 'ne krieg geveurdj mit [[Spanje]] euvere [[guano|guano's]] van Peru, de [[Ballestaseilenj]]. Spanje hadj namelik ein van dees eilenj bezatj, meh hadj dao e meiningsversjèl euver mit Peru. Peru wón deze krieg veur e groeat deil dankzie de hölp van [[Ecuador]], [[Bolivia]] en [[Chili]]. Peru haet same mit [[Bolivia]] 'ne krieg geveurdj taenge [[Chili]] tösse [[1879]] en [[1883]]. Deze krieg wuuerdj de [[Salpaeperkrieg]]. Chili vool de kösgebijje van Peru aan en bezatj de [[wóstien]] wo väöl kósbaar [[keukezaat|zaat]] te vinje waar. Peru verloor deze krieg en mós twieë provincies aan Chili aafstaon. Van [[1980]] toet [[1992]] góng de Peruaanse bevólking gebók óngere gewèldjdäöjig acties vanne Ma-oïstische terräörbewaeging [[Sendero Luminoso]] (plat: '''Leechtendj Paad''), die es doel hadj óm de bestäöndje orde óm te duje. De brute willekäör womit dit gepaardj góng haet aan zeker dèrtigdoezjendj luuj 't laeve gekós en veur óngevieër 29,5 miljard euro aan materieel sjaaj aangerich. De manifestatie van Sendero Luminoso vormdje inne twèntjigsten ieëf de grótste rem óppe óntwikkeling van Peru, toetdet de leiing in [[1992]] gevange woort. == Geografie == === Fysieke kinmèrke === [[File:Sierra02a.jpg|thumb|right|De ''Sierra'' bie Cuzco]] Peru haet drie landjsjapsvorme. De ieëste is 't Amazonelieëglandj, ''La selva''. In 't [[tropisch]] [[raengerwaad]] hieërsje hoeag temperature (baove de 23 °C) en guuef 's väöl nieërslaag. 't Raengerwaad is verdeildj in lieëglenj óngere 700 maeter en neivelwaad vanaaf 700 maeter. 't Neivelwaad haet e subtropisch klimaat mit haevig raengerbuie van november toet mieërt. Inne zomermaondj kintj 't raengerwaad väöl zón. De ''selva'' besleit óngevieër 't half van 't óppervlak van 't landj, meh mènder es 10% vanne bevólking woontj hie. Inne lieëglenj kintj me twieë versjèllendje [[seizoen]]e. Alderieës is d'r 't druueg seizoen van april toet oktoeaber, met temperature baove de 35 °C. Tiejes dees maondj zak 't waterpiel vanne revere en zeen de waeg in redelike staot. 't Raengerseizoen löp van november toet mieërt. In dees periode raengertj 't minimaal eine kieër 's daags hel, en de sliekwaeg maken 't lestig óm in dees gebijjer euver 't landj te reize. De twieëdje landjsjapsvorm is ''La costa'', 't kösgebied. ''La costa'' besteit vral oet stein en zandjwóstien (de [[Atacama]]) en ligk ingeklemp tösse de Groeate Oceaan enne oetloupers vannen [[Andes]]. 't Is d'r ane frisse kantj (gem. 14 °C), behawve in 't noearje. De wermste maondj zeen dieëtsember, jannewarie en fibberwarie. 't Raengertj d'r bekans noeats. Van mei toet half september hingk t'r 'ne zwaore mèst, de ''garúa'', wodoor zwumme neet mieë geit. Went de Humboldtstroum (of Perustroum), 'ne kaje [[zieëstruiming]] inne Groeate Oceaan, keultj 't water stèrk aaf. De köslien is 2000 km lank van [[Chili]] toet [[Ecuador]]. Dore versteieliking, en vral dore kolossale grui vanne bevólking vanne houfstad [[Lima]], woontj hie noe óngevieër 't half vanne bevólking van 't landj. Landjboew kin allein waere bedreven inne daal vanne innen [[Andes]] óntspringendje revere, wo [[irrigatie]] meugelik is. Es leste landjsjapsvorm guuef 't ''La sierra'', 't berglandj tösse de kösstrook en 't oerwaad. 't Haet 'n óntoegenkelik reliëf mit (rilletief) lieëg temperature. Dóch wóndje hie van vruueger oet 't gróste deil vanne bevólking. Det is mènder gewaore dore versteieliking, meh nag ömmer woontj hie circa 40% van alle Peruviane, die in groeate mieërderheid [[indiane|indiaans]] zeen. Hie zeen de wermste maondj ouch de raengermaondj: dieëtsember toet april. 't Hoeaglandj van Bolivia is achter 't Tibetaans Hoeaglandj de hoeagste vlakdje vanne werreld. Dao ligk ouch 't [[Titicacamaer]]. 't Raengerseizoen ligk tösse dieëtsember en mieërt. Peru haet in totaal 37 bergtoepe die de grènsj van 6000 maeter euversjrieje. d'n Hoeagsten is de [[Nevado Huascarán]] (6768 m). d'n [[Amazone (revier)|Amazone]] óntspringk inne Peruviaansen [[Andes]] en móndj oet in Noeardj-[[Braziel]]. De reveer is óngevieër 6000 km lank, wovan 713 km in Peru. 't Stroumgebied strèk zich oet euver 'n óppervlak van 6 miljoen veerkentje kilomaeter. De revere mitte grótste lingdje binne Peru zeen d'n [[Ucayali]] (1771 km), de [[Marañón]] (1414 km) enne [[Putumayo]] (1380 km). 't Titicacamaer is óp 3812 m huuegdje 't hoeagste, bevaarbare maer óppe werreld en mit 'n óppervlak van 8340 km² 't gróste maer van [[Zuud-Amerika]]. Dwersj door 't maer löp de grènsj mit [[Bolivia]]. Anger groeate maere in Peru zeen 't [[Junínmaer]] en 't [[Parónmaer]]. Peru haet ouch e paar [[vólkaan|vólkane]]. De veurnaamste vólkanen in Peru zeen d'n [[Ampato]], [[El Misti]], d'n [[Ubinas]], de [[Coropuna]], de [[Chachani]] enne [[Sabancaya]]. === Bestuurlike indeiling === [[Plaetje:Un-peru.png|thumb|Euverzichskaart ven Peru.]] Saere wet van [[18 november]] in [[2002]] zeen de dippartemèntje van Peru regio's gewaore. Peru is verdeildj in 25 regio's (''regiones''; inkelvaad: ''región'') en de [[Lima (provincie)|provincie Lima]]. Edere regio haet e verkaoze bestuur det besteit oet 'ne president en 'ne raod, die veer jaor lank aan de mach zeen. Dees besture planne de regionale óntwikkeling, veure publieke investeringe oet, bevördere de economie en behieëre publieke verzeninge. De Peruviaanse regio's zeen wiejer ópverdeildj in provincies (''provincias''), die wiejer weer in districte (''distritos'') óngerverdeildj zeen. Peru besteit zoea oet 25 regio's, 194 provincies en 1821 districte. De provincie Lima wuuertj geadministreerdj door 'ne stadsraod. '''Regio's''': {| style="background:none;" |- | * [[Amazonas]] * [[Ancash]] * [[Apurímac]] * [[Arequipa]] * [[Ayacucho]] * [[Cajamarca]] * [[Callao]] * [[Cuzco]] * [[Huancavelica]] * [[Huánuco]] * [[Ica]] * [[Junín]] * [[La Libertad]] | style="vertical-align:top;" | * [[Lambayeque]] * [[Lima (regio)|Lima]] * [[Loreto]] * [[Madre de Dios]] * [[Moquegua]] * [[Pasco]] * [[Piura]] * [[Puno]] * [[San Martín]] * [[Tacna]] * [[Tumbes]] * [[Ucayali]] | |} '''Provincies''': * [[Lima (provincie)|Lima]] === Stei === De houfstad van 't landj is [[Lima]]. Get anger plaatse die wichtig zeen zeen ónger mieë: {| style="background:none;" |- | * [[Arequipa]] * [[Cajamarca]] * [[Caral]] * [[Cuzco]] * [[Huánuco]] * [[Huaraz]] * [[Ica]] | style="vertical-align:top;" | * [[Iquitos]] * [[Juliaca]] * [[Pisco]] * [[Tacna]] * [[Trujillo]] * [[Villa El Salvador]] | |} == Bevólking == === Samestèlling === [[Plaetje:Peru-demography.png|thumb|250px|Bevólkingsóntwikkeling (per doezjendj) tösse 1961 en 2003 ([[FAO]], 2005)]] Peru haet 28.302.602 (2006) inwoeaners, wovan 45% [[indiane]] (''indigena''), 37% [[mestieze]] (''mestizo''), 15% [[blanke]]n en 3% [[zwarte]], [[Japanners]] en [[Han-Chineze|Chineze]] (2006). De lèste vólkstèlling waar die van 2005. De gesjatte laevesverwachting woor 68,05 jaor veure mannen en 71,71 jaor veure vrouwe in 2006. De groeate mieëderheid vanne bevólking van 't landj besteit oet [[indiane]]n en [[mestieze]]. Nag e paar decennia trögk kaldje 't half vanne bevólking nag de indiaanse tale [[Quechua]] en [[Aymara]] es moderspraok. Dore versteieliking is det percentage de aafgeloupe decennia stèrk trögkgeloupe. === Spraok === 't [[Spaans]] is de ènsigste officieel spraok van 't landj, meh regio's wo de indianebevólking 't talrieks is, höbben ouch döks 't [[Quechua]] en 't [[Aymara]] es co-officieel spraok d'rbie. Det is veurnamelik in 't Andesgebergte. Taengewuuerjig guuef men ouch óp de Peruviaanse sjoeale lès in 't [[Ingels]], vruueger waar dit döks anges. === Religie === 81% van de Peruanen is [[katholiek]] (2006). De lèste jaore is d'n invlood vanne Kèrk lanksemaan aan 't vermèndere, meh katholieke tradiesjes kintj me nag euveral dórch 't gans landj taengekómme. Angeren invlood vanne Kèrk is trögk te vinje óp 't gebied van anticonceptie en gebaordjebepèrkendje maotregele. Zoea rös t'r e taboe óp anticonceptie en make gebaordjebepèrkendje maotregele nag ömmer gein kans, óndanks de snel gruiendje bevólking van 't landj. == Netuur == === Berg === De veurnaamste [[berg]] van Peru, geranksjik óp huuegdje, zeen: * [[Nevado Huascarán]]: 6768 m (hoeagste puntj van 't landj) * [[Yerupaja]]: 6634 m * [[Coropuna]]: 6425 m * [[Ausangate]]: 6384 m * [[Huandoy]]: 6356 m * [[Siula Grande]]: 6344 m * [[Ampato]]: 6310 m * [[Salcantay]]: 6271 m * [[Huancarhuas]]: 6258 m * [[Pumasillo]]: 6246 m * [[Solimana]]: 6117 m * [[Chachani]]: 6075 m * [[Volcán Misti]]: 5822 m Dees berg ligken allemaol in 't [[Andes]]gebergdje. === Revere === De wichtigste revere, mitte lingkdje vermèldj, van Peru zeen: * [[Amazone (revier)|Amazone]] (gevormp door de samevleujing vanne [[Marañón]] enne [[Ucayali]]): 6516 km * [[Apurímac]]: 730,7 km * [[Juruá]]: 2410 km * [[Marañón]]: 1415 km * [[Purus]]: 3379 km * [[Putumayo]]: 1575 km * [[Ucayali]]: 1600,1 km * [[Urubamba]]: 724 km === Nationaal parke === * [[Parque Nacional Cutervo]] * [[Parque Nacional Tingo Maria]] * [[Parque Nacional Manú]] * [[Parque Nacional Huascarán]] * [[Parque Nacional Cerros de Amotape]] * [[Parque Nacional Rio Abiseo]] * [[Parque Nacional Yanachaga–Chemillen]] * [[Parque Nacional Bahuaja-Sonene]] === Nationaal rizzervate === * [[Pampa Galeras – Barbara D’Achille]] * [[Reserva Nacional Junin]] * [[Reserva Nacional Paracas]] * [[Lomas de Lachay]] * [[Reserva Nacional Pacaya–Samiria]] * [[Reserva Nacional Salinas and Aguada Blanca]] * [[Reserva Nacional Calipuy]] * [[Reserva Nacional Titicaca]] == Brón == * [[:nl:Peru|Nederlandjse Wikipedia]]. {{Zuud-Amerika}} [[Categorie:Peru| ]] 365s7ayn5ne3n3o97kbgfdgvi9kmfmr 486312 486311 2026-08-06T11:42:54Z Martin Macha 2111 22772 /* */ 486312 wikitext text/x-wiki {{dialek|Mofers}} {{landjtabel| | naomlandj = Peru | vlag = [[Plaetje:Flag of Peru.svg|120px|De vlagk van Peru]] | waope = [[File:Escudo nacional del Perú.svg|120px|Wape van Peru]] | lokasie = [[Plaetje:LocationPeru.png|250px|Ligking van Peru]] | taole = [[Spaans]] | hoofstad = [[Lima]] | staotsvörm = [[republiek]] | lies = Lies van presidentje van Peru | staotshoof = [[Keiko Fujimori]] | titelhoofregering = premier | naomhoofregering = [[Luis Galarreta]] | km2 = 1,285,216 | pctwater = 0,4 | inwoeners = 34,157,732 (2025) | deechde = 26,6 | munteinheid = [[Sol]] (S/.) {{PEN}} | valutacode = PEN | tiedzaone = -5 | fiesdaag = [[28 juli]] | vouksleed = [[Himno Nacional del Perú]] | tld = pe | landjcode = PER | tillefoon = 51 }} '''Peru''' ([[Spaans]]: ''Perú'', [[Quechua]] en [[Aymara]]: ''Piruw'') is e landj ane wèskös van Zuud-[[Amerika]] en wuuertj begrèns door [[Ecuador]] en [[Colombia]] in 't noearje, [[Braziel]] in 't oeaste, [[Bolivia]] in 't oeaste en 't zuje, [[Chili]] in 't zuje enne [[Groeaten Oceaan]] in 't wèste. De meiste inwoners van Peru zeen mestiezen of indiane. De nationaal spraok is 't Spaans, mer de indianespräök [[Quechua]] en [[Aymara]] zeen "co-officieel" wo dees dominantj zeen. Peru waar vruueger 't centrum van de [[Inca's|incabesjaving]]. == Gesjiechte == [[File:80 - Machu Picchu - Juin 2009 - edit.2.jpg|thumb|left|[[Machu Picchu]]]] Veure kóms vanne [[Spanje|Spaanse]] [[Conquistador|vereuvereers]] waas Peru 't hert van 't incariek, wovan [[Cuzco]] de houfstad woor. Tösse de vereuvering in [[1572]] enne ónaafhenkelikheid in [[1821]] woort 't landj door [[Spanje]] bestuurdj. Vanaaf daen tied woodtPeru aafwisselendj door militair- en börgerregieëringe bestuurdj. Ouch wisseldje dictators en democratische regieëringen einanger aaf. Tösse [[1836]] en [[1839]] vormdje Peru 'n [[confederatie]] mit [[Bolivia]]. Van [[1864]] toet [[1866]] haet Peru 'ne krieg geveurdj mit [[Spanje]] euvere [[guano|guano's]] van Peru, de [[Ballestaseilenj]]. Spanje hadj namelik ein van dees eilenj bezatj, meh hadj dao e meiningsversjèl euver mit Peru. Peru wón deze krieg veur e groeat deil dankzie de hölp van [[Ecuador]], [[Bolivia]] en [[Chili]]. Peru haet same mit [[Bolivia]] 'ne krieg geveurdj taenge [[Chili]] tösse [[1879]] en [[1883]]. Deze krieg wuuerdj de [[Salpaeperkrieg]]. Chili vool de kösgebijje van Peru aan en bezatj de [[wóstien]] wo väöl kósbaar [[keukezaat|zaat]] te vinje waar. Peru verloor deze krieg en mós twieë provincies aan Chili aafstaon. Van [[1980]] toet [[1992]] góng de Peruaanse bevólking gebók óngere gewèldjdäöjig acties vanne Ma-oïstische terräörbewaeging [[Sendero Luminoso]] (plat: '''Leechtendj Paad''), die es doel hadj óm de bestäöndje orde óm te duje. De brute willekäör womit dit gepaardj góng haet aan zeker dèrtigdoezjendj luuj 't laeve gekós en veur óngevieër 29,5 miljard euro aan materieel sjaaj aangerich. De manifestatie van Sendero Luminoso vormdje inne twèntjigsten ieëf de grótste rem óppe óntwikkeling van Peru, toetdet de leiing in [[1992]] gevange woort. == Geografie == === Fysieke kinmèrke === [[File:Sierra02a.jpg|thumb|right|De ''Sierra'' bie Cuzco]] Peru haet drie landjsjapsvorme. De ieëste is 't Amazonelieëglandj, ''La selva''. In 't [[tropisch]] [[raengerwaad]] hieërsje hoeag temperature (baove de 23 °C) en guuef 's väöl nieërslaag. 't Raengerwaad is verdeildj in lieëglenj óngere 700 maeter en neivelwaad vanaaf 700 maeter. 't Neivelwaad haet e subtropisch klimaat mit haevig raengerbuie van november toet mieërt. Inne zomermaondj kintj 't raengerwaad väöl zón. De ''selva'' besleit óngevieër 't half van 't óppervlak van 't landj, meh mènder es 10% vanne bevólking woontj hie. Inne lieëglenj kintj me twieë versjèllendje [[seizoen]]e. Alderieës is d'r 't druueg seizoen van april toet oktoeaber, met temperature baove de 35 °C. Tiejes dees maondj zak 't waterpiel vanne revere en zeen de waeg in redelike staot. 't Raengerseizoen löp van november toet mieërt. In dees periode raengertj 't minimaal eine kieër 's daags hel, en de sliekwaeg maken 't lestig óm in dees gebijjer euver 't landj te reize. De twieëdje landjsjapsvorm is ''La costa'', 't kösgebied. ''La costa'' besteit vral oet stein en zandjwóstien (de [[Atacama]]) en ligk ingeklemp tösse de Groeate Oceaan enne oetloupers vannen [[Andes]]. 't Is d'r ane frisse kantj (gem. 14 °C), behawve in 't noearje. De wermste maondj zeen dieëtsember, jannewarie en fibberwarie. 't Raengertj d'r bekans noeats. Van mei toet half september hingk t'r 'ne zwaore mèst, de ''garúa'', wodoor zwumme neet mieë geit. Went de Humboldtstroum (of Perustroum), 'ne kaje [[zieëstruiming]] inne Groeate Oceaan, keultj 't water stèrk aaf. De köslien is 2000 km lank van [[Chili]] toet [[Ecuador]]. Dore versteieliking, en vral dore kolossale grui vanne bevólking vanne houfstad [[Lima]], woontj hie noe óngevieër 't half vanne bevólking van 't landj. Landjboew kin allein waere bedreven inne daal vanne innen [[Andes]] óntspringendje revere, wo [[irrigatie]] meugelik is. Es leste landjsjapsvorm guuef 't ''La sierra'', 't berglandj tösse de kösstrook en 't oerwaad. 't Haet 'n óntoegenkelik reliëf mit (rilletief) lieëg temperature. Dóch wóndje hie van vruueger oet 't gróste deil vanne bevólking. Det is mènder gewaore dore versteieliking, meh nag ömmer woontj hie circa 40% van alle Peruviane, die in groeate mieërderheid [[indiane|indiaans]] zeen. Hie zeen de wermste maondj ouch de raengermaondj: dieëtsember toet april. 't Hoeaglandj van Bolivia is achter 't Tibetaans Hoeaglandj de hoeagste vlakdje vanne werreld. Dao ligk ouch 't [[Titicacamaer]]. 't Raengerseizoen ligk tösse dieëtsember en mieërt. Peru haet in totaal 37 bergtoepe die de grènsj van 6000 maeter euversjrieje. d'n Hoeagsten is de [[Nevado Huascarán]] (6768 m). d'n [[Amazone (revier)|Amazone]] óntspringk inne Peruviaansen [[Andes]] en móndj oet in Noeardj-[[Braziel]]. De reveer is óngevieër 6000 km lank, wovan 713 km in Peru. 't Stroumgebied strèk zich oet euver 'n óppervlak van 6 miljoen veerkentje kilomaeter. De revere mitte grótste lingdje binne Peru zeen d'n [[Ucayali]] (1771 km), de [[Marañón]] (1414 km) enne [[Putumayo]] (1380 km). 't Titicacamaer is óp 3812 m huuegdje 't hoeagste, bevaarbare maer óppe werreld en mit 'n óppervlak van 8340 km² 't gróste maer van [[Zuud-Amerika]]. Dwersj door 't maer löp de grènsj mit [[Bolivia]]. Anger groeate maere in Peru zeen 't [[Junínmaer]] en 't [[Parónmaer]]. Peru haet ouch e paar [[vólkaan|vólkane]]. De veurnaamste vólkanen in Peru zeen d'n [[Ampato]], [[El Misti]], d'n [[Ubinas]], de [[Coropuna]], de [[Chachani]] enne [[Sabancaya]]. === Bestuurlike indeiling === [[Plaetje:Un-peru.png|thumb|Euverzichskaart ven Peru.]] Saere wet van [[18 november]] in [[2002]] zeen de dippartemèntje van Peru regio's gewaore. Peru is verdeildj in 25 regio's (''regiones''; inkelvaad: ''región'') en de [[Lima (provincie)|provincie Lima]]. Edere regio haet e verkaoze bestuur det besteit oet 'ne president en 'ne raod, die veer jaor lank aan de mach zeen. Dees besture planne de regionale óntwikkeling, veure publieke investeringe oet, bevördere de economie en behieëre publieke verzeninge. De Peruviaanse regio's zeen wiejer ópverdeildj in provincies (''provincias''), die wiejer weer in districte (''distritos'') óngerverdeildj zeen. Peru besteit zoea oet 25 regio's, 194 provincies en 1821 districte. De provincie Lima wuuertj geadministreerdj door 'ne stadsraod. '''Regio's''': {| style="background:none;" |- | * [[Amazonas]] * [[Ancash]] * [[Apurímac]] * [[Arequipa]] * [[Ayacucho]] * [[Cajamarca]] * [[Callao]] * [[Cuzco]] * [[Huancavelica]] * [[Huánuco]] * [[Ica]] * [[Junín]] * [[La Libertad]] | style="vertical-align:top;" | * [[Lambayeque]] * [[Lima (regio)|Lima]] * [[Loreto]] * [[Madre de Dios]] * [[Moquegua]] * [[Pasco]] * [[Piura]] * [[Puno]] * [[San Martín]] * [[Tacna]] * [[Tumbes]] * [[Ucayali]] | |} '''Provincies''': * [[Lima (provincie)|Lima]] === Stei === De houfstad van 't landj is [[Lima]]. Get anger plaatse die wichtig zeen zeen ónger mieë: {| style="background:none;" |- | * [[Arequipa]] * [[Cajamarca]] * [[Caral]] * [[Cuzco]] * [[Huánuco]] * [[Huaraz]] * [[Ica]] | style="vertical-align:top;" | * [[Iquitos]] * [[Juliaca]] * [[Pisco]] * [[Tacna]] * [[Trujillo]] * [[Villa El Salvador]] | |} == Bevólking == === Samestèlling === [[Plaetje:Peru-demography.png|thumb|250px|Bevólkingsóntwikkeling (per doezjendj) tösse 1961 en 2003 ([[FAO]], 2005)]] Peru haet 28.302.602 (2006) inwoeaners, wovan 45% [[indiane]] (''indigena''), 37% [[mestieze]] (''mestizo''), 15% [[blanke]]n en 3% [[zwarte]], [[Japanners]] en [[Han-Chineze|Chineze]] (2006). De lèste vólkstèlling waar die van 2005. De gesjatte laevesverwachting woor 68,05 jaor veure mannen en 71,71 jaor veure vrouwe in 2006. De groeate mieëderheid vanne bevólking van 't landj besteit oet [[indiane]]n en [[mestieze]]. Nag e paar decennia trögk kaldje 't half vanne bevólking nag de indiaanse tale [[Quechua]] en [[Aymara]] es moderspraok. Dore versteieliking is det percentage de aafgeloupe decennia stèrk trögkgeloupe. === Spraok === 't [[Spaans]] is de ènsigste officieel spraok van 't landj, meh regio's wo de indianebevólking 't talrieks is, höbben ouch döks 't [[Quechua]] en 't [[Aymara]] es co-officieel spraok d'rbie. Det is veurnamelik in 't Andesgebergte. Taengewuuerjig guuef men ouch óp de Peruviaanse sjoeale lès in 't [[Ingels]], vruueger waar dit döks anges. === Religie === 81% van de Peruanen is [[katholiek]] (2006). De lèste jaore is d'n invlood vanne Kèrk lanksemaan aan 't vermèndere, meh katholieke tradiesjes kintj me nag euveral dórch 't gans landj taengekómme. Angeren invlood vanne Kèrk is trögk te vinje óp 't gebied van anticonceptie en gebaordjebepèrkendje maotregele. Zoea rös t'r e taboe óp anticonceptie en make gebaordjebepèrkendje maotregele nag ömmer gein kans, óndanks de snel gruiendje bevólking van 't landj. == Netuur == === Berg === De veurnaamste [[berg]] van Peru, geranksjik óp huuegdje, zeen: * [[Nevado Huascarán]]: 6768 m (hoeagste puntj van 't landj) * [[Yerupaja]]: 6634 m * [[Coropuna]]: 6425 m * [[Ausangate]]: 6384 m * [[Huandoy]]: 6356 m * [[Siula Grande]]: 6344 m * [[Ampato]]: 6310 m * [[Salcantay]]: 6271 m * [[Huancarhuas]]: 6258 m * [[Pumasillo]]: 6246 m * [[Solimana]]: 6117 m * [[Chachani]]: 6075 m * [[Volcán Misti]]: 5822 m Dees berg ligken allemaol in 't [[Andes]]gebergdje. === Revere === De wichtigste revere, mitte lingkdje vermèldj, van Peru zeen: * [[Amazone (revier)|Amazone]] (gevormp door de samevleujing vanne [[Marañón]] enne [[Ucayali]]): 6516 km * [[Apurímac]]: 730,7 km * [[Juruá]]: 2410 km * [[Marañón]]: 1415 km * [[Purus]]: 3379 km * [[Putumayo]]: 1575 km * [[Ucayali]]: 1600,1 km * [[Urubamba]]: 724 km === Nationaal parke === * [[Parque Nacional Cutervo]] * [[Parque Nacional Tingo Maria]] * [[Parque Nacional Manú]] * [[Parque Nacional Huascarán]] * [[Parque Nacional Cerros de Amotape]] * [[Parque Nacional Rio Abiseo]] * [[Parque Nacional Yanachaga–Chemillen]] * [[Parque Nacional Bahuaja-Sonene]] === Nationaal rizzervate === * [[Pampa Galeras – Barbara D’Achille]] * [[Reserva Nacional Junin]] * [[Reserva Nacional Paracas]] * [[Lomas de Lachay]] * [[Reserva Nacional Pacaya–Samiria]] * [[Reserva Nacional Salinas and Aguada Blanca]] * [[Reserva Nacional Calipuy]] * [[Reserva Nacional Titicaca]] == Brón == * [[:nl:Peru|Nederlandjse Wikipedia]]. {{Zuud-Amerika}} [[Categorie:Peru| ]] krf3tw7qtnf6t4nnviuvw2nvnmc79kt 0 20875 486308 438054 2026-08-06T00:14:37Z InternetArchiveBot 24152 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 486308 wikitext text/x-wiki {{dialek|Echters}} '''De Aester''' is de [[carnavalsvereniging]] van [[Ech]] (tiejes de [[vastelaovendj]] bekèndj es [[Ech|'' 't Aesterriek'']]). == Historie == Väör zover men kèn naogaon waor d'r al in 1891 ein carnavalsveriniging; ''De [[Aester Sjaelen Uul]]''. Dees naam kènmerktj de inwoners van respectievelijk Ech en 't aangrènzendje [[Pej]]. Aldus, dees vereniging waor väör alle inwoners vanne toenmalige gemèndje Ech. Nao de oarlog kwaome de prinse aafwisselendj oet Ech en oet Pej. De vröndsjappelijke rivaliteit mit de Peijeneëre waor good teruuk te zeen in 't feit det de [[Raod van Èlf]] destieds oet 12 man bestong. 6 oet Ech en 6 oet Pej. In 1952 ginge de Echteneëre en de Peijeneëre echter oetein, waonao de Echteneëre in 1959 ''De Aester'', vólges hun, "heroprichdje".<ref>[http://www.aester.nl/vereniging/historie/ Historie vanne-n-Aester]</ref> De Aester Sjaelen Uul is tot op vandaag nog altied de naam van de eige carnavalsvereniging van Pej. De twee vereniginge óngerhaoje nog altied ein werme vrundsjap. Zo bezeuke ze elkaars óptochte eder jaor vanaaf dezelfde, herkenbare plèk, vaak aangegaeve door ein verplaatsbaar plaotsnaambórdj van Ech en Pej. == Kelènder == De kelènder vanne Aester bestuitj oet de vólgendje gebäörtenisse: * De ''dialekmis'', de ceremoniële aopening van 't carnavalsseizoen (de ieëste zónjig nao de 11e vanne-n-11e) * De ''Aesterparade'', d'n aovend waorop de nuuje Prins wördtj oetgerope (de zaoterdigaovend, 5 waek väör de vastelaovendj). Dees stuit inne omgaeving bekèndj es ein aovend waorop bekènde topartieste oet Limburg óptreje. * De ''Jóng Aesterparade'', de middig waorop de nuuje Jeugprins wördtj oetgerope (de zónjigmiddig, 4 waek väör de vastelaovendj). * De ''Nach van de Nuje Prins'', de ieëste door de Aester georganiseerde fieësaovendj waorop de nuje Prins versjient (de zaoterdigaovend, 3 waek väör de vastelaovendj). * De ''Prinsereceptie'' (de zondig, 2 waek väör de vastelaovendj). * De ''Hieëre Prónkzitting/Vrouwluujzitting'', ein speciale fieësaovendj väör resp. oetsloetend manskael en vrouwluuj (de zaoterdigaovend, 1 waek väör de vastelaovendj). * De ''Groaten Óptoch'', carnavalszónjig. * De ''Kènjeróptoch'', carnavalsdènsdig. Natuurlijk zeen d'r väöl meer aktiviteite wao de Aester zich laot zeen, mer dees zeen de groate en meis bekèndje, jaorlijks teruukkieërende evenemènte. == Vereniging == De vereniging bestuit op dit momènt (2010) oet 33 leje, 6 Awd-Jeugdprinse, 3 Ieëreleje en de regerend Prins en Jeugprins. Verder haet de vereniging 'nen eigen Aesterdaeke (de [[pastoar]] van de parochie Ech) en ein Besjèrmhieër, waat altied de burgemeister vanne gemèndje [[Ech-Zöstere]] is. Väörzitter is Ger Bisschops. Vice-väörzitter is Eric Beckers. Jannie Simons is sèkkertaris en John Roovers is aanvöllendj bestuurslid<ref>[https://web.archive.org/web/20100221064837/http://www.aester.nl/vereniging/ Verenigingsinformatie]</ref>. De Aester kèntj officieel gein prinsesse, dansmariekes en adjudante (alhoewel de Prins van 't jaor daoveur vaak waal dae ról vervöltj). Daorentaege haet De Aester waal al sinds zien oprichting eine Nar en 't is daomit ein van d'n ieëste vereniginge in Limburg dae mit dees traditie is begós. De ról van Nar wördtj vervöldj door ein persoon, dae in dees functie blif totdèt d'r 't zèlf neet mieë wiltj. Taegewäördig is de Nar van De Aester Jan Housmans (Awd-Prins van 1993). == Prinse == De Aester wèrd herópgerich op 19 oktober 1959. D'n ieëste Prins dae gekaoze wèrdje waor daorom de vórs van 1960. {| class="wikitable" !Jaor !Prins !Jaor !Prins !Jaor !Prins !Jaor !Prins !Jaor !Prins !Jaor !Prins |- |1960 ||Paul I (Schreinemachers) ||1970 ||Charles I (Schumacher) ||1980 ||Ger I (Bisschops) ||1990 ||Patrick I (Kreutzer) ||2000 ||Peter II (Ruijten) |2010 |Sjef I (Vergoossen) |- |1961 ||Jan I (Hochstenbach) ||1971 ||Wiel II (Vissers) ||1981 ||Wiet I (Monsieur) ||1991 ||Koos I (Vissers) ||2001 ||Piet I (Peeters) |2011 |Nico I (Geerlings) |- |1962 ||Henk I (Smeets) ||1972 ||René I (Schillings) ||1982 ||René II (Beckers) ||1992 ||Koos I (Vissers) ||2002 ||John I (Roovers) |2012 |Wim IV (Hoeijmakers) |- |1963 ||Jo I (Geurts) ||1973 ||Wim II (Coolen) ||1983 ||Ben I (Levels) ||1993 ||Jan III (Housmans) ||2003 ||Wim III (Monnens) |2013 |Maurice I (van de Ven) |- |1964 ||Guus I (Kilkens) ||1974 ||Dré I (Cortjens) ||1984 ||Huub I (Körvers) ||1994 ||Erik I (Aben) ||2004 ||John II (Vergoossen) |2014 |Bastiaan I (Vergoossen) |- |1965 ||Lei I (Papen) ||1975 ||Henk II (Severins) ||1985 ||Paul IV (Cleven) ||1995 ||Jac I (Berkx) ||2005 ||Jos I (Heuvelmans) |2015 |Wilfred I (Peters) |- |1966 ||Michel I (Stassen) ||1976 ||Paul II (Pijls) ||1986 ||Geer I (Leurs) ||1996 ||Eric II (Beckers) ||2006 ||John III (van Buggenum) |2016 |Frank I (Ramakers) |- |1967 ||Wiel I (Rieter) ||1977 ||Paul III (Roufs) ||1987 ||Clément I (Hoedemakers) ||1997 ||Erik III (Effing) ||2007 ||Wil I (Wolfs) |2017 |Gijs I (Gulikers) |- |1968 ||Wim I (Tummers) ||1978 ||Martien I (Aerts) ||1988 ||Graad I (Beunen) ||1998 ||Ton I (Meuwissen) ||2008 ||Paul V (Kretzer) |2018 |Bart I (Sevriens) |- |1969 ||Peter I (Housmans) ||1979 ||Jan II (Schwillens) ||1989 ||Môn I (Smeets) ||1999 ||Jannie I (Simons) ||2009 ||Rob I (Hölsgens) |2019 | |} == Jeugprinse == De Aester haet sinds 1996 ouch eine Jeugprins. De huidige Jeugprins is ''Nick I'' (Feller). Hae is daomit de 15e Jeugprins van De Aester. {| class="wikitable" !Jaor !Prins !Jaor !Prins |- |1996 ||Bert I (Hausmans) ||2006 ||Jeffrey I (Beckers) |- |1997 ||Wouter I (Meeuws) ||2007 ||Daan I (van Buggenum) |- |1998 ||Tim I (Aarts) ||2008 ||Dolf I (Muyres) |- |1999 ||Jorn I (Hintzen) ||2009 ||Dennis I (Goertz) |- |2000 ||Edwin I (Meuwissen) ||'''2010''' ||'''Nick I (Feller)''' |- |2001 ||Mark I (van Lierop) |- |2002 ||René I (Schoenmakers) |- |2003 ||Ruud I (van der Zee) |- |2004 ||Sven I (Roufs) |- |2005 ||Bob I (Joris) |} == Extern lènks == [http://www.aester.nl Officieel website] ==Referenties== <references/> [[Categorie:Vastelaovend]] [[Categorie:Ech-Zöstere]] mo34jnejfs9gegejlktivb8i327erp2 0 32819 486309 436725 2026-08-06T00:44:08Z InternetArchiveBot 24152 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 486309 wikitext text/x-wiki {{Dialek|Mofers}} [[File:Huddinge Municipality in Stockholm County.png|thumb|De ligking van Huddinge in Stockholms län, Zwede.]] '''Huddinge''' is 'n gemèndje in [[Stockholms län]], [[Zwede]]. De gemèndje tèltj 89.899 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 131,01 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 684,5 luuj de km². == Demografische óntwikkeling == {| class="prettytable" |- ! Jaor | 1950 || 1960 || 1970 || 1980 || 1990 || 2000 || 2006 |- ! Inwoeanersaantaal | 21.086 || 29.466 || 54.588 || 66.570 || 73.829 || 84.535 || 89.899 |} 22,99% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006). == Politiek == {| class="prettytable" |+ '''Zaetelverdeiling inne gemèndjeraod''' |- ! Jaor || [[Moderaterna]] || [[Centerpartiet|Center]] || [[Folkpartiet liberalerna|Liberalerna]] || [[Kristdemokraterna]] || [[Miljöpartiet de Gröna|Gröna]] || [[Sveriges Socialdemokratiska Arbetareparti|Socialdemokraterna]] || [[Vänsterpartiet|Vänster]] || Anger partieje |- | 1982 || 18 || 5 || 4 || 0 || 0 || 27 || 5 || 2 |- | 1985 || 18 || 3 || 8 || 0 || 0 || 24 || 4 || 4 |- | 1988 || 15 || 4 || 8 || 0 || 0 || 23 || 4 || 7 |- | 1991 || 18 || 2 || 6 || 2 || 2 || 19 || 4 || 8 |- | 1994 || 16 || 2 || 4 || 0 || 3 || 28 || 4 || 4 |- | 1998 || 17 || 1 || 4 || 4 || 2 || 20 || 5 || 8 |- | 2002 || 13 || 0 || 8 || 4 || 2 || 24 || 5 || 5 |- | 2006 || 18 || 0 || 6 || 4 || 3 || 19 || 3 || 8 |} == Externe link == * [https://web.archive.org/web/20170518041324/https://www.huddinge.se/ Website vanne gemèndje.] [[Categorie:Stockholms län]] [[Categorie:Gemeinte in Zjwaede]] swm1yx05mgm7v1tal5aw3tf2shunecx 0 32913 486310 436748 2026-08-06T02:28:05Z InternetArchiveBot 24152 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 486310 wikitext text/x-wiki {{Dialek|Mofers}} [[File:Älvkarleby Municipality in Uppsala County.png|thumb|De ligking van Älvkarleby in Uppsala län, Zwede.]] '''Älvkarleby''' is 'n gemèndje in [[Uppsala län]], [[Zwede]]. De gemèndje tèltj 9.084 inwoeaners (2006), ómsleitj e gebied van 213,37 km² en haet 'n bevoukingsdichheid van 42,6 luuj de km². == Demografische óntwikkeling == {| class="prettytable" |- ! Jaor | 1950 || 1960 || 1970 || 1980 || 1990 || 2000 || 2006 |- ! Inwoeanersaantaal | 8.329 || 9.559 || 10.276 || 9.736 || 9.263 || 8.932 || 9.084 |} 8,56% vanne inwoeaners is boete Zwede gebaore (2006). == Politiek == {| class="prettytable" |+ '''Zaetelverdeiling inne gemèndjeraod''' |- ! Jaor || [[Moderaterna]] || [[Centerpartiet|Center]] || [[Folkpartiet liberalerna|Liberalerna]] || [[Kristdemokraterna]] || [[Miljöpartiet de Gröna|Gröna]] || [[Sveriges Socialdemokratiska Arbetareparti|Socialdemokraterna]] || [[Vänsterpartiet|Vänster]] || Anger partieje |- | 1982 || 3 || 3 || 1 || 0 || 0 || 20 || 2 || 2 |- | 1985 || 2 || 2 || 3 || 0 || 0 || 19 || 2 || 3 |- | 1988 || 2 || 2 || 4 || 0 || 0 || 14 || 3 || 6 |- | 1991 || 3 || 1 || 4 || 1 || 0 || 15 || 2 || 5 |- | 1994 || 2 || 1 || 3 || 0 || 1 || 16 || 2 || 6 |- | 1998 || 3 || 1 || 2 || 1 || 1 || 15 || 3 || 5 |- | 2002 || 3 || 1 || 3 || 1 || 1 || 16 || 2 || 4 |- | 2006 || 4 || 1 || 2 || 1 || 1 || 14 || 2 || 6 |} == Externe link == * [https://web.archive.org/web/20210506003038/http://www.alvkarleby.se/ Website vanne gemèndje.] [[Categorie:Uppsala län]] [[Categorie:Gemeinte in Zjwaede]] tjxshxrglz995fixft9hlgrift3s59g 0 76178 486307 2026-08-05T15:09:12Z Ooswesthoesbes 398 Redirect nao [[Sjorpioene]] 486307 wikitext text/x-wiki #redirect[[sjorpioene]] 6vt8e9b42wjf1i48oc3t52lm47g8rh0