Wikipedia liwiki https://li.wikipedia.org/wiki/Veurblaad MediaWiki 1.47.0-wmf.16 first-letter Media Speciaal Euverlèk Gebroeker Euverlèk gebroeker Wikipedia Euverlèk Wikipedia Plaetje Euverlèk plaetje MediaWiki Euverlèk MediaWiki Sjabloon Euverlèk sjabloon Help Euverlèk help Categorie Euverlèk categorie Portaol Euverlèk portaol TimedText TimedText talk Module Overleg module Event Event talk 0 1624 486391 469394 2026-08-22T19:21:01Z ~2026-45908-01 34084 ik heb gewoon een schrijffout aangepast 486391 wikitext text/x-wiki {{dialek|Mestreechs}} {{landjtabel| | naomlandj = Letland | vlag = [[Plaetje:Flag of Latvia.svg|120px|Vlag van Letland]] | waope = [[Plaetje:Coat of Arms of Latvia.svg|120px|Waope van Letland]] | lokasie = [[Plaetje:LocationLatvia.png|250px|Lokasie van Letland]] | taole = [[Lets]] | hoofstad = [[Riga]] | staotsvörm = [[Rippebliek]] | staotshoof = [[Egils Levits]] (sinds [[2019]]) | lies = Lies vaan presidente vaan Letland | titelhoofregering = Premier | naomhoofregering = [[Arturs Krišjānis Kariņš]] | km2 = 64.589 | pctwater = 1,5 | inwoeners = 2 miljoen | deechde = 34,3 | munteinheid = [[Euro]] | valutacode = EUR | tiedzaone = +2 | fiesdaag = [[18 november]] | vouksleed = [[Dievs, svētī Latviju!]] | tld = lv | landjcode = LVA | tillefoon = 371 }} '''Letland''' (''Latvija'') is een land in Midde-[[Europa]] en ein vaan de drei [[Baltische staote]]. 't Land grens aon [[Esland]], [[Rusland]] en [[Litauwe]] en ligk aon de [[Ooszie]]. Hoofstad is [[Riga]], 'n aander belangrieke stad is [[Daugavpils]]. == Bestuurleke indeiling == Letland is in 26 distrikte (''rajons'') eingedeild. Zeve stei höbbe 'nen apaarte status. == Taole == 't [[Lets]] is de eineg officieel taol vaan 't land en weurt door zoe 'n 55-60% van de bevolking gesproke. 'n Hiel groete minderheid sprik [[Rössisch]]; in väöl stei vörme de Rösse zelfs een twiedaarde-mierderheid. Sins de ónafhaankelekheid vaan Letland woort dees minderheid gediscrimineerd. Oonder drök vaan de EU, boetouw Letland hiel gere wouw touwtrejje, zien de wètte get aofgezwak. 't Oets aon de kös väöl gesproke [[Liefs]] is op daarteg sprekers nao oetgestorve. == Historie == Vaanaof de [[dertiende iew]] kaom 't gebeed, vreuger veur e groet deil es ''[[Liefland]]'' bekind, oonder invlood vaan de [[Duutsland|Duitse]] [[Zweerdbreurs]]. In de [[achtiende iew|achtiende]] en [[negentiende iew]] evels verkraog Rusland kóntrol euver 't gebeed, wie euver de aander Baltische len. Wie Rusland door d'n [[Ierste Wereldoorlog]] en de [[Oktoberrevolutie]] in puin laog verklaorde 't ziech op [[18 november]] [[1918]] ónafhaankelek. Vaanaof [[1934]] waor Letland 'n [[dictatuur]] en op [[17 juni]] [[1940]] woort 't bezat es gevolg vaan 't [[Von Ribbentrop-Molotov-akkoord]]. Boete 'n korte periode vaan Duitse bezètting in d'n [[Twieden Wereldoorlog]] bleef Letland ónderdeil vaan de [[USSR]] tot de [[perestrojka]] en [[glasnost]] in de jaore tachteg 't land stimuleerde ziech ónafhaankelek te verklaore, wat op [[21 augustus]] [[1991]] gebäörde. Sinsdeen heet 't land zien ben mèt 't weste aongehaold en 't woort in [[2004]] lid vaan de [[NATO]] en de [[Europese Unie]]. {{NAVO}} {{Europese Unie}} {{Europa}} [[Categorie:Letlandj| ]] kdtcxluchaycfmrucijpcu77ni1y38i 486392 486391 2026-08-22T19:22:59Z ~2026-45908-01 34084 486392 wikitext text/x-wiki {{dialek|Mestreechs}} {{landjtabel| | naomlandj = Letland | vlag = [[Plaetje:Flag of Latvia.svg|120px|Vlag van Letland]] | waope = [[Plaetje:Coat of Arms of Latvia.svg|120px|Waope van Letland]] | lokasie = [[Plaetje:LocationLatvia.png|250px|Lokasie van Letland]] | taole = [[Lets]] | hoofstad = [[Riga]] | staotsvörm = [[Rippebliek]] | staotshoof = [[Egils Levits]] (sinds [[2019]]) | lies = Lies vaan presidente vaan Letland | titelhoofregering = Premier | naomhoofregering = [[Arturs Krišjānis Kariņš]] | km2 = 64.589 | pctwater = 1,5 | inwoeners = 2 miljoen | deechde = 34,3 | munteinheid = [[Euro]] | valutacode = EUR | tiedzaone = +2 | fiesdaag = [[18 november]] | vouksleed = [[Dievs, svētī Latviju!]] | tld = lv | landjcode = LVA | tillefoon = 371 }} '''Letland''' (''Latvija'') is e land in Midde-[[Europa]] en ein vaan de drei [[Baltische staote]]. 't Land grens aon [[Esland]], [[Rusland]] en [[Litauwe]] en ligk aon de [[Ooszie]]. Hoofstad is [[Riga]], 'n aander belangrieke stad is [[Daugavpils]]. == Bestuurleke indeiling == Letland is in 26 distrikte (''rajons'') eingedeild. Zeve stei höbbe 'nen apaarte status. == Taole == 't [[Lets]] is de eineg officieel taol vaan 't land en weurt door zoe 'n 55-60% van de bevolking gesproke. 'n Hiel groete minderheid sprik [[Rössisch]]; in väöl stei vörme de Rösse zelfs een twiedaarde-mierderheid. Sins de ónafhaankelekheid vaan Letland woort dees minderheid gediscrimineerd. Oonder drök vaan de EU, boetouw Letland hiel gere wouw touwtrejje, zien de wètte get aofgezwak. 't Oets aon de kös väöl gesproke [[Liefs]] is op daarteg sprekers nao oetgestorve. == Historie == Vaanaof de [[dertiende iew]] kaom 't gebeed, vreuger veur e groet deil es ''[[Liefland]]'' bekind, oonder invlood vaan de [[Duutsland|Duitse]] [[Zweerdbreurs]]. In de [[achtiende iew|achtiende]] en [[negentiende iew]] evels verkraog Rusland kóntrol euver 't gebeed, wie euver de aander Baltische len. Wie Rusland door d'n [[Ierste Wereldoorlog]] en de [[Oktoberrevolutie]] in puin laog verklaorde 't ziech op [[18 november]] [[1918]] ónafhaankelek. Vaanaof [[1934]] waor Letland 'n [[dictatuur]] en op [[17 juni]] [[1940]] woort 't bezat es gevolg vaan 't [[Von Ribbentrop-Molotov-akkoord]]. Boete 'n korte periode vaan Duitse bezètting in d'n [[Twieden Wereldoorlog]] bleef Letland ónderdeil vaan de [[USSR]] tot de [[perestrojka]] en [[glasnost]] in de jaore tachteg 't land stimuleerde ziech ónafhaankelek te verklaore, wat op [[21 augustus]] [[1991]] gebäörde. Sinsdeen heet 't land zien ben mèt 't weste aongehaold en 't woort in [[2004]] lid vaan de [[NATO]] en de [[Europese Unie]]. {{NAVO}} {{Europese Unie}} {{Europa}} [[Categorie:Letlandj| ]] piew6ia5m264lm2rpbvsormc82ghr36 0 1867 486387 452157 2026-08-22T13:52:36Z ~2026-45772-58 34081 486387 wikitext text/x-wiki {{Dialek|Nuts}} [[File:Joachim_Beuckelaer_-_Keukenscène_met_Christus_en_de_Emmaüsgangers.jpg|thumb|Joachim Beuckelaer, 1560-1565]] '''Voeding''' is de verzamelnaam veur al wat 'n [[organisme]] tot zich nump óm zien [[metabolisme]] gaonde te hawwe. Voeding is dus alles wat v'r aete, wat voodzaom is en daomit gebroek kin waere as bron van [[energie]], hersjtèl en gruj van 't lichaam. D'r is in d'r loup van de mènsjheid dudelik gewoere wat voedzaam is verhaole vertèlt weurt dit ouch as gegaeve mitgenomme. 't Fraaiste veurbeeld is de [[Thora]] (of [[Biebel]]) woe-in de gebode van de voeding en de voedselbereiding al doergegaeve weurt aan [[Mozes]]. Voedingsvuursjrifte zin truuk te vinge in alle geluive. Dat mak de voedingslier tot ein van de awdste [[weitesjap]]pe die d'r is. {{Sjtumpke}} [[Categorie:Veujing|*]] 03if3huo9rcqf9jhm50wtqnisfh5ntk 486397 486387 2026-08-23T07:31:48Z Steinbach 16 Hersjtèld tot de versie nao de lètste wieziging door Ooswesthoesbes. 452157 wikitext text/x-wiki {{Dialek|Nuts}} [[File:Joachim_Beuckelaer_-_Keukenscène_met_Christus_en_de_Emmaüsgangers.jpg|thumb|Joachim Beuckelaer, 1560-1565]] '''Voeding''' is de verzamelnaam veur al wat 'n [[organisme]] tot zich nump óm zien [[metabolisme]] gaonde te hawwe. Voeding is dus alles wat v'r aete, wat voodzaom is en daomit gebroek kin waere as bron van [[energie]], hersjtèl en gruj van 't lichaam. D'r is in d'r loup van de mènsjheid dudelik gewoere wat voedzaam is vuur luuj. Dit as óngersjeid veur wat giftig is en dus destructief wèrk veur 't organisme. Sins de minsj sjrif of verhaole vertèlt weurt dit ouch as gegaeve mitgenomme. 't Fraaiste veurbeeld is de [[Thora]] (of [[Biebel]]) woe-in de gebode van de voeding en de voedselbereiding al doergegaeve weurt aan [[Mozes]]. Voedingsvuursjrifte zin truuk te vinge in alle geluive. Dat mak de voedingslier tot ein van de awdste [[weitesjap]]pe die d'r is. {{Sjtumpke}} [[Categorie:Veujing|*]] 6ofb0vnmnzmhmfeedounnqdxc86ne24 0 12573 486388 438128 2026-08-22T13:58:42Z ~2026-45772-58 34081 /* Wat is leve? */ 486388 wikitext text/x-wiki {{dialek|Mestreechs}} :''Veur 't dörp Leeve (Leeuwen) kiek biej [[Leeve]]; veure roufdere, kiek bie [[Liew]].'' ---- {{wio}} [[File:Ruwenpflanzen.jpg|thumb|250px|[[Plante]] in de [[Rwenzori-berg]], [[Oeganda]]]] Wat '''leve''' precies inhèlt is lesteg te zègke. Eigelek is de vraog wat leve is triviaal, mèh toch is 't begrip '''leve''' oetveureg bestudeerd in de wetensjappe. Zoe besteit d'r 'ne gansen tak vaan de natuurwetensjappe, [[biologie]], die gewijd is aon 't leve. Toch is de discussie euver "wat is leve" nog steeds neet aofgeloupe. == Wat is leve? == Mèt leve weure euver 't algemein alle organisme, dinger die d'r op geriech zien um te greuje en/of te vermeinigvuldige, bedoeld. Es 'n aonvölling dao-op heet 'n [[organisme]] e begin ([[geboorte]]) en 'n ind ([[doed]]). Daoneve weurt veroonderstèlt tot 'n organisme in staot is um 'n stofwisseling ([[metabolisme]]) te höbbe. Daorum weure [[virus]]se dèks neet tot de levende wezes gerekend. Binne de biologie is daan aoch e zjus um die virusse (en [[prion]]e). Es v'r leve definiëre es 'n cel (of mierdere celle) mèt 'n stofwisseling, daan zoow dat beteikene tot de kans um [[boetenaards leve]] tegen te koume kleiner is, es tot v'r leve zouwe defeniëre in 'ne vörm boe-in aoch virusse en prione levend zien. == Indeiling vaan 't leve == Binne de biologie (=lier vaan 't leve) zien de väöle levensvörme op [[Eerd]], opgedeild in gróppe. De [[taxonomie]] hèlt z'ch bezeg mit 't indeile vaan organisme. Vreuger woorte alle organisme ingedeild in de zoegenaomde ''veer rieke'' (bacterië, sjummels, plante en bieste). E veurdeil vaan dees opdeiling is tot me snel de versjèlle tösse de rieke kint zien. E naodeil is echter tot dees opdeiling allein berös op de versjèlle in cellulaire opbouw. Daoneve zien virusse en prione, deilkes boevaan nog steeds neet dudelek is of ze noe wel of neet leven zien, neet opgenome in de veer rieker. De lètste jaore is e nui opdeiling sterk in opkoms. In dees nui opdeiling weurt 't leve opgedeild in drei gróppe (domeine): de Archaea, de Bacteria, en de Eukarya. Bove de domeine steit nog een opdeiling die de groondslaag veur de nui opdeiling is: de [[prokaryote]] en de [[eukaryote]]. Archaea en Bacteria behure tot de prokaryote. De Eukarya (bieste ([[Animalia]]), plante ([[Plantae]]), sjummels ([[Fungi]]) en [[protiste]] ([[Protista]])) behure tot de eukaryote. === De veer rieker === De opdeiling vaan de veer rieker is 'n aw methode um 't leve op Eerd te deile. Dees opdeiling weurt toch nog hiel väöl gebruuk, mèt name in 't daogeleks leve. Väöl lui kinne beveurbeeld beinao metein e groet versjèl opnumme tösse bacterië en bieste, deweil ze miestal nog noets vaan beveurbeeld Eukarya gehuurd höbbe. ==== 't Riek vaan de bacterië ==== [[Plaetje:Salmonella typhimurium.png|thumb|Salmonella Bacterië]] Bacterië zien de mies simpele binne de veer rieker. De basiskinmerke vaan 'n bacterie zien es volg: * Eincellig organisme * Slechs ein ringvörmig chromosoom * Gein celkern, boedoor 't chromosoom los in 't cytoplasma ligk. * 'ne celwand én celmembraan * Gein organelle; zoe höbbe bacterië gein mitochondria en ouch gein blaadgreunkörrelkes. D'r zien evels wel oetzunderinge. Zoe bestoon d'r de cyanobacterië, die wel blaadgreun höbbe (allewel neet verpak in körrelkes). D'r zien ouch bacterië die [[zuurstof]] gebruke um stoffe te assimilere. Volges de [[endosymbiosetheorie]] zien cyanobacterië en zuurstofverbrukende bacterië in vreuge eukaryotische celle "gekrope" boedoor de tegewoordege eukaryote zien oontstoon. ==== 't Riek van de sjummels ==== [[Plaetje:Oudemansiella_mucida2.jpg|thumb|'n porseleinzwam]] Sjummels zien organisme die in beginsel eincelleg zien, meh miestal ouch in lang "drui" veurkoume. Paddesteul zien beveurbeeld miercellege sjummels. De algemein kinmerke vaan sjummels zien: * 'n Celmembraan én celwand * 'n Celkern * 'n Vacuole * ''Gein'' blaadgreun(körrelkes) ==== 't Riek vaan de plante ==== [[Plaetje:Novice garden.jpg|thumb|'ne tuin mit versjillende plantesoorte]] Plante kinne eincelleg en miercelleg zien. Vrijwel alle plante make hun eige voedingstoffe, door middel vaan [[fotosynthese]] en aander assimilatie-technieke. De algemein kinmerke vaan plante zien: * 'n Celmembraan én celwand * 'n Celkern * Blaadgreunkörrelkes boe-in fotosynthese plaotsvind * Mitochondria en aander organelle (meh gein [[centriole]]) ==== 't Riek vaan de bieste ==== [[Plaetje:Koe in weiland bij Gorssel.JPG|thumb|'n Holstein-Frisian kooi.]] Bieste zien de jongste organisme binne de veer rieker. De [[mins]] is e bies. Bieste kinne hun eige voedingstoffe neet zelf aonmake (of mer veur 'n gedeilte), en mote dus organisch materiaol vaan boete opnumme (ete). De algemein kinmerke vaan bieste zien: * 'n Celmembraan meh ''geine'' celwand * 'ne Dudeleke celkern * Väöl organelle, meh gein blaadgreunkörrelkes * Gein groete vacuoles === De Drei Domeine === In 1937 heet me alle organisme opgedeild in 2 hoofgróppe, de Eukaryote (mèt kern) en de Prokaryote (zoonder kern). De lèste jaore zien de prokaryote nog 'ns opgedeild in twie gróppe: de Bacteria en de Archaea. Daorum besteit d'r noe de opdeiling vaan de drei domeine: Bacteria, Archaea en Eukarya. De Eukarya weure wijer opgedeild in de [[bies]]te, [[plant]]e, [[sjummel]]s en [[Protiste]]. ==== De Archaea ==== Archaea zien een gróp vaan prokaryote die ouch wel de "oerbacterië" geneump weure. Archaea distantiëre ziech doortot zie in extreme miljeus nog good kinne euverleve; vaan uters [[zoer]]e en [[vulkaan|vulkanische]], tot 't altied bevrore [[permafros]]. Daorum dinke väöl wetensjappers tot de Archaea de ierste levensvörme op Eerd waore. Ouch weurd gedach tot es v'r oets boetenaards leve zowwe tegekaome, tot dat daan oet variaties op de Archaea zal bestoon. ==== De Bacteria ==== De Bacteria zien sumpel organisme boe-in 't genetisch materiaol ([[DNA]]) neet verpak is in 'ne celkern, meh vrij in 't cytoplasma veurkump. Dit DNA zit in ein ringvörmeg [[chromosoom]], en is dèks vergezeld vaan ein of mierdere kleine ringvörmege chromosome ([[plasmide]]). ==== De Eukarya ==== De Eukarya, ouch Eukaryote genömp, zien organisme boe-in 't genetisch materiaol ''wel'' verpak is in 'ne celkern. Daoneve zien de chromosome neet ringvörmeg, mèh draodvörmeg (allewel ze dèks gespiraliseerd zien). Ouch zien d'r in beginsel minimaal twie chromosome aonwezeg (een eukaryotische cel is in beginsel [[diploïd]]); allein bij geslachscelle en sommege oetzunderinge (zoeës de bijedar) hoof d'r mèh minimaal ein chromosoom te zien ([[haploïd]]). Ouch is 't zoe tot Eukaryotische celle 'n volledege celbouw höbbe, en daorum väöl [[organel]]le höbbe. === Virusse === [[Virus]]se zien get apaarts. Me is d'r nog steeds neet oet of virusse noe wel, of noe zjus neet levend zien. Virusse höbbe namelek gein eige [[metabolisme]], en höbbe e gashiercel nudeg um ziech veurt te plante. Virusse bestoon namelek oet e stukske genetisch materiaol (dit kin [[RNA]] óf [[DNA]] zien, meh noets allebei), umgeve door 'ne eiwitmantel. Dit virusdeilke (''virion'' geneump) vèlt de gashiercel aon, en liet 't genetisch materiaol los. De gashiercel geit daan aon de hand vaan dat virus-DNA of virus-RNA nui virus-DNA of virus-RNA make. Ouch maak de cel daan de eiwitmantel. Vervolges kin de cel oeteinvalle ([[lysis]]), boedoor de cel netuurlek doed geit. Nuie virions koume daan vrij, en kinne daan weer aandere celle aonvalle. D'r is ouch e virus dat wel z'n eige stofwisseling heet; 't zoegenaomde [[mimivirus]]. Oonder andere door de oontdèkking vaan dit virus, is in de biologie 'ne heftige strijd euver de vraog of virusse noe wel of neet levend zien. ==De cel es bouwstein vaan 't leve== [[Plaetje:Average prokaryote cell- nl.svg|miniatuur|rechts|Schematische teikening vaan 'n prokaryote cel]] Es me de strikte definitie vaan leve aonhèlt - dus zoonder virusse en prione - daan is de cel de bouwstein vaan al 't leve. Eeder organisme (boete virusse en prione) bestoon oet ein (eincellige) of mierdere celle (miercellige). Eincellige organisme zien beveurbeeld [[bacterie|bacterië]] en [[gis|giste]]. E veurbeeld vaan miercellige organisme is de [[mins]], meh d'r bestoon ouch microscopische miercellige, zoës beveurbeeld [[miet|(hoes)miete]]. Eeder cel besteit oet minstens een celmembraan, [[DNA]], ('n hieleboel) [[eiwit|eiwitte]], en metabolische stoffe. 't Celmembraan besteit oet vètachtige stoffe, de zoegenaomde phospholipide dubbellaog. Zoonder celmembraan zow een cel oeterein valle; zie guuf dus stevigheid veur de cel. Daoneve bepaolt de samenstèlling vaan 't membraan welke stoffe in- en oet de cel kinne kaome. 't Membraan is in die zinne ''semi-permeabel'', dat wil zègke tot bepaalde stoffe ''wel'' in en oet kinne, oonderwijl aandere stoffe dat ''neet'' kinne. Op dis meneer trejt d'r [[osmose]] op, en hèlt de cel ongeveer dezelfde concentraties aon chemicalië. Eedere cel bevat genetische informatie. Dees informatie is opgeslage in 't [[DNA]] in gecodeerde vörm vaan 4 zoegenaomde ''base''. Oeteindelek codeert 't DNA veur alle eiwitte in de cel; ein gen keump grofweg euverein mèt ein eiwit. Bij prokaryotische celle hènk 't DNA relatief vrij in de cel - 't guuf gein celkern. Dat heet d'r deils mèt te make tot prokaryotisch DNA neet zo laank is. De bacterie [[Escherichia coli|E. coli]] heet beveurbeeld een genoom mèt een lengte vaan ongeveer 4.6 miljoen base (4.6 Mb). Eukaryotische genome zien väöl langer - de mins heet een genoom vaan ongeveer 6 milard base (6 Gb) - en zowe zoonder netjes opgevawwe te weure meters lang weure. Eukaryotisch DNA zit dus 'opgeslote' in de celkern. De celkern heet sjus wie de cel e membraan, allewijl de celkern eigelek 'n ''dubbel'' membraan heet. [[Plaetje:Animal cell structure en.svg|miniatuur|rechts|Schematische teikening vaan 'n dierleke cel]] Dit DNA codeert veur alle eiwitte. Dis eiwitte zien de werkeleke werkpeerde in de cel. Eiwitte bestoon oet een sequentie vaan [[aminozoer|aminozoere]], die zich oeteindelek opvawwe, en zoedoende 'n functioneel geheil vörme. D'r zien ontiegelek väöl meugeleke eiwitte in 'n cel: de mins heet ongeveer 30,000 gene, mèh es me alle variante en modificaties mètrekent, kömp me oet op oongeveer tien miljoen meugeleke eiwitte ('t totale [[proteoom]]). Eiwitte doen praktisch alles in 'n cel; ze kinne stevigheid geve (beveurbeeld [[keratine]] (in de huid)), es signaalmolecuul fungere (bv [[insuline]]), 'n enzym zien (bv [[amylase]]). Dit alles is zoe complex, tot mèt name bij eukaryote de meiste eiwitte es functie höbbe 't gedrag vaan aandere eiwitte te beïnvloede. Um vaan DNA naor eiwit te goon, geit d'r een hiel proces aon veuraof. 't DNA weurt ierst "umgesjreve" in kleine stukskes RNA. RNA liekend erg väöl op DNA, mèh is aanders daan DNA mèh eenkelstrengig. Dit nömp me ''transcriptie''. DIt RNA weurt daan in [[ribosoom|ribosome]] - moleculaire febrikskes - "vertaold" naor eiwit. In structuur howwe hej de geliekenisse tusse prokaryote en eukaryote oongeveer op. Bij prokaryote gebäörd alles vrij in de cel. Bij eukaryote, aon de aandere kant, gebäörd väöl in aofgezoondere bläöskes - de zoegenaomde organelle. De mieste eiwitproductie vint bij eukaryote beveurbeeld plaots in 't [[endoplasmatisch reticulum]]. De umzètting vaan sokker naor [[ATP]] (de biologische vörm vaan energie) vint plaots in de [[mitochondria]]. Plante zètte leech um in sokker in [[blaadkorrel|blaadkörrekkes]]. Daoneve zien eukaryote euver 't algemein väöl groeter es prokaryote celle. 'ne Minseleke cel is zoe 'n 10 micrometer in doorsnei, deweil een bacterieke in algemeine zin meh 'ne eenkele micrometer groet weurd. In tegestèlling tot prokaryote höbbe eukaryote wél 'n celkern. 't DNA vaan eukaryote ligk daorin opgeslage. Dizze celkern heet een dubbelmembraam um ziech heen. Um dat dubbelmembraan umguuf ziech daan 't zoegenaomde [[endoplasmatisch reticulum]] (ER). Dit is een sterk opgevawwe en "misvörmp" celmembraan. Doortot 't zoe opgevawwe is, heet 't een erg groet oppervlakte. Op de "blaaijer" van 't ER ligke allemaol kleine ribosome, die zoës ieder gezag RNA umzètte naor eiwit. Zoedoende kin 'n eukaryote cel väöl mieër eiwitte producere. Es de eiwitte klaor zien motte ze - mèt name bei de eukaryote - nog opgevawwe weure. Dit gebäört oppenuij is speciale moleculaire febrikskes, de chaperones. Zonder de gooie väörm, kinne eiwitte namelek neet werke. ==Evolutie== [[Plaetje:Charles Robert Darwin by John Collier.jpg|miniatuur|links|Portret vaan Darwin]] Toen [[Charles Darwin]] zien evolutietheorie publiceerde brach dat 'n revolutie teweer in de biologie en in de maatsjappij. Inmiddels wete v'r zoe good es zeker tot Darwin inderdaad geliek had. Evolutie keump d'r in kort op neer tot soorte langzemaon verandere in een nuij soort, oonder druk vaan allerlei umgevingsfaktore. Langzem mer zeker oontsteit een nuij soort die zich beter heet aongepas aan de omgeving. Alle soorte op Eerd - en dus al 't leve dat veer kinne - zien door evolutie oontstande. Zoe aoch de mins. Doortot beij eerdere veurtplanting vaan 'n organisme mutaties (kleine of groetere weiziginge) in 't DNA optreijje, zien alle generaties van e soort een bitteke aanders. Door natuurleke selectie oontsteit daan nao laop vaan tied langzemaon een petroen. Netuurleke selectie weurt dèks umsjreve es "'t recht vaan de sterkste', meh dat is in feite oonterech. De zjuste umsjreiving is: 't rech vaan de bèste aongepaste. Sjus die organisme die sjus - door willekeurige kans - genetisch beter aongepas zien aon de umgeving (wat dat daan aoch mage beteikene) make dus een betere kans om te euverleve. Dat beteikent weer tot zie 'n hoegere kans höbbe ziech veur te plante, en hun gene weer door te geve. Dit is netuurleke selectie. Door generaties en generaties vaan netuurleke selectie verandert de soort daan. ====Een veurbeeld==== Stèl, v'r zien in 'n bos. De bäöm zien greun en höbbe euver t algemein 'ne broene bas. In dit bos leef een gruupke vlinders. De mieste vaan de vlinders zien wit. Bij toeval heet ein vlinderke een mutatie boedoor 't een zwarte kleur heet. Dit vlinderke is väöl minder duudelek te zien bij d'n doonkergreune/broene achtergroond vaan 't bos. 't Heet dus väöl minder kans te weure gezeen door de vogel dee de vlinder op it, en dus heet 't 'ne hoeger kans ziech veur te plantte, en z'n gene door te geve. Umtot 't naogeslach die mutatie weer euvergeörve heet, is 't naogeslag aoch zwart, en höbbe die auch weer mieër kans ziech veur te plantte. En zoe weijer. Nao laop vaan tied weurt de populatie vlinders dus steeds zwarter, en sterve de witte oet. (En dit heet daan weer effec op de vogelpopulatie. Die motte noe op zeuk nao een aander voedselbron, of beter aoge evoluere!) ===Divergente Evolutie=== Bij divergente ("oet-mekaar-bewegende") evolutie splits een soort ziech op in mierdere soorte, die eeder hunne eige evolutionaire weeg op sloon. Dit is de mies veur de hand ligkende vörm vaan evolutie veur de mieste luij. Een veurbeeld zien de Darwinvinkskes. Diz vogels leve op de Galapagoseilande, en eeder eiland heet z'n eige soort oontwikkeld, eeder specifiek aongepas aan de condities veur dat eiland. ===Confluente Evolutie=== Bij confluente ("nao-mekaar-bewegende") evolutie evoluere twie (of mie) totaal versjillende soorte ''nao'' mekaar tow. Een veurbeeld zien vogels en visse. Umtot zwumme en vleege aerodynamisch neet wiet mekaar aoflègk, höbbe zoewel vogels en visse een gestroomlijnde lichaamsbouw geëvolueerd, en gebruke zie hun ledemate es stuurmiddel (vinne bij visse, vleugels bij vogels). Confluente evolutie treijt dus op es twie versjillende soorte bloetgestèld weure aon dezelfde umgevingsfactore, en daobei dezelfde evolutionaire weeg in zien geslage. ==Onstoon vaan 't leve== ==Bestudering vaan 't leve== e30iyfruvsc5wurg9zdvw0fb1a33w7v 486398 486388 2026-08-23T07:31:55Z Steinbach 16 Hersjtèld tot de versie nao de lètste wieziging door Ooswesthoesbes. 438128 wikitext text/x-wiki {{dialek|Mestreechs}} :''Veur 't dörp Leeve (Leeuwen) kiek biej [[Leeve]]; veure roufdere, kiek bie [[Liew]].'' ---- {{wio}} [[File:Ruwenpflanzen.jpg|thumb|250px|[[Plante]] in de [[Rwenzori-berg]], [[Oeganda]]]] Wat '''leve''' precies inhèlt is lesteg te zègke. Eigelek is de vraog wat leve is triviaal, mèh toch is 't begrip '''leve''' oetveureg bestudeerd in de wetensjappe. Zoe besteit d'r 'ne gansen tak vaan de natuurwetensjappe, [[biologie]], die gewijd is aon 't leve. Toch is de discussie euver "wat is leve" nog steeds neet aofgeloupe. == Wat is leve? == Mèt leve weure euver 't algemein alle organisme, dinger die d'r op geriech zien um te greuje en/of te vermeinigvuldige, bedoeld. Es 'n aonvölling dao-op heet 'n [[organisme]] e begin ([[geboorte]]) en 'n ind ([[doed]]). Daoneve weurt veroonderstèlt tot 'n organisme in staot is um 'n stofwisseling ([[metabolisme]]) te höbbe. Daorum weure [[virus]]se dèks neet tot de levende wezes gerekend. Binne de biologie is daan aoch e groet debat euver de definitie vaan leve, zjus um die virusse (en [[prion]]e). Es v'r leve definiëre es 'n cel (of mierdere celle) mèt 'n stofwisseling, daan zoow dat beteikene tot de kans um [[boetenaards leve]] tegen te koume kleiner is, es tot v'r leve zouwe defeniëre in 'ne vörm boe-in aoch virusse en prione levend zien. == Indeiling vaan 't leve == Binne de biologie (=lier vaan 't leve) zien de väöle levensvörme op [[Eerd]], opgedeild in gróppe. De [[taxonomie]] hèlt z'ch bezeg mit 't indeile vaan organisme. Vreuger woorte alle organisme ingedeild in de zoegenaomde ''veer rieke'' (bacterië, sjummels, plante en bieste). E veurdeil vaan dees opdeiling is tot me snel de versjèlle tösse de rieke kint zien. E naodeil is echter tot dees opdeiling allein berös op de versjèlle in cellulaire opbouw. Daoneve zien virusse en prione, deilkes boevaan nog steeds neet dudelek is of ze noe wel of neet leven zien, neet opgenome in de veer rieker. De lètste jaore is e nui opdeiling sterk in opkoms. In dees nui opdeiling weurt 't leve opgedeild in drei gróppe (domeine): de Archaea, de Bacteria, en de Eukarya. Bove de domeine steit nog een opdeiling die de groondslaag veur de nui opdeiling is: de [[prokaryote]] en de [[eukaryote]]. Archaea en Bacteria behure tot de prokaryote. De Eukarya (bieste ([[Animalia]]), plante ([[Plantae]]), sjummels ([[Fungi]]) en [[protiste]] ([[Protista]])) behure tot de eukaryote. === De veer rieker === De opdeiling vaan de veer rieker is 'n aw methode um 't leve op Eerd te deile. Dees opdeiling weurt toch nog hiel väöl gebruuk, mèt name in 't daogeleks leve. Väöl lui kinne beveurbeeld beinao metein e groet versjèl opnumme tösse bacterië en bieste, deweil ze miestal nog noets vaan beveurbeeld Eukarya gehuurd höbbe. ==== 't Riek vaan de bacterië ==== [[Plaetje:Salmonella typhimurium.png|thumb|Salmonella Bacterië]] Bacterië zien de mies simpele binne de veer rieker. De basiskinmerke vaan 'n bacterie zien es volg: * Eincellig organisme * Slechs ein ringvörmig chromosoom * Gein celkern, boedoor 't chromosoom los in 't cytoplasma ligk. * 'ne celwand én celmembraan * Gein organelle; zoe höbbe bacterië gein mitochondria en ouch gein blaadgreunkörrelkes. D'r zien evels wel oetzunderinge. Zoe bestoon d'r de cyanobacterië, die wel blaadgreun höbbe (allewel neet verpak in körrelkes). D'r zien ouch bacterië die [[zuurstof]] gebruke um stoffe te assimilere. Volges de [[endosymbiosetheorie]] zien cyanobacterië en zuurstofverbrukende bacterië in vreuge eukaryotische celle "gekrope" boedoor de tegewoordege eukaryote zien oontstoon. ==== 't Riek van de sjummels ==== [[Plaetje:Oudemansiella_mucida2.jpg|thumb|'n porseleinzwam]] Sjummels zien organisme die in beginsel eincelleg zien, meh miestal ouch in lang "drui" veurkoume. Paddesteul zien beveurbeeld miercellege sjummels. De algemein kinmerke vaan sjummels zien: * 'n Celmembraan én celwand * 'n Celkern * 'n Vacuole * ''Gein'' blaadgreun(körrelkes) ==== 't Riek vaan de plante ==== [[Plaetje:Novice garden.jpg|thumb|'ne tuin mit versjillende plantesoorte]] Plante kinne eincelleg en miercelleg zien. Vrijwel alle plante make hun eige voedingstoffe, door middel vaan [[fotosynthese]] en aander assimilatie-technieke. De algemein kinmerke vaan plante zien: * 'n Celmembraan én celwand * 'n Celkern * Blaadgreunkörrelkes boe-in fotosynthese plaotsvind * Mitochondria en aander organelle (meh gein [[centriole]]) ==== 't Riek vaan de bieste ==== [[Plaetje:Koe in weiland bij Gorssel.JPG|thumb|'n Holstein-Frisian kooi.]] Bieste zien de jongste organisme binne de veer rieker. De [[mins]] is e bies. Bieste kinne hun eige voedingstoffe neet zelf aonmake (of mer veur 'n gedeilte), en mote dus organisch materiaol vaan boete opnumme (ete). De algemein kinmerke vaan bieste zien: * 'n Celmembraan meh ''geine'' celwand * 'ne Dudeleke celkern * Väöl organelle, meh gein blaadgreunkörrelkes * Gein groete vacuoles === De Drei Domeine === In 1937 heet me alle organisme opgedeild in 2 hoofgróppe, de Eukaryote (mèt kern) en de Prokaryote (zoonder kern). De lèste jaore zien de prokaryote nog 'ns opgedeild in twie gróppe: de Bacteria en de Archaea. Daorum besteit d'r noe de opdeiling vaan de drei domeine: Bacteria, Archaea en Eukarya. De Eukarya weure wijer opgedeild in de [[bies]]te, [[plant]]e, [[sjummel]]s en [[Protiste]]. ==== De Archaea ==== Archaea zien een gróp vaan prokaryote die ouch wel de "oerbacterië" geneump weure. Archaea distantiëre ziech doortot zie in extreme miljeus nog good kinne euverleve; vaan uters [[zoer]]e en [[vulkaan|vulkanische]], tot 't altied bevrore [[permafros]]. Daorum dinke väöl wetensjappers tot de Archaea de ierste levensvörme op Eerd waore. Ouch weurd gedach tot es v'r oets boetenaards leve zowwe tegekaome, tot dat daan oet variaties op de Archaea zal bestoon. ==== De Bacteria ==== De Bacteria zien sumpel organisme boe-in 't genetisch materiaol ([[DNA]]) neet verpak is in 'ne celkern, meh vrij in 't cytoplasma veurkump. Dit DNA zit in ein ringvörmeg [[chromosoom]], en is dèks vergezeld vaan ein of mierdere kleine ringvörmege chromosome ([[plasmide]]). ==== De Eukarya ==== De Eukarya, ouch Eukaryote genömp, zien organisme boe-in 't genetisch materiaol ''wel'' verpak is in 'ne celkern. Daoneve zien de chromosome neet ringvörmeg, mèh draodvörmeg (allewel ze dèks gespiraliseerd zien). Ouch zien d'r in beginsel minimaal twie chromosome aonwezeg (een eukaryotische cel is in beginsel [[diploïd]]); allein bij geslachscelle en sommege oetzunderinge (zoeës de bijedar) hoof d'r mèh minimaal ein chromosoom te zien ([[haploïd]]). Ouch is 't zoe tot Eukaryotische celle 'n volledege celbouw höbbe, en daorum väöl [[organel]]le höbbe. === Virusse === [[Virus]]se zien get apaarts. Me is d'r nog steeds neet oet of virusse noe wel, of noe zjus neet levend zien. Virusse höbbe namelek gein eige [[metabolisme]], en höbbe e gashiercel nudeg um ziech veurt te plante. Virusse bestoon namelek oet e stukske genetisch materiaol (dit kin [[RNA]] óf [[DNA]] zien, meh noets allebei), umgeve door 'ne eiwitmantel. Dit virusdeilke (''virion'' geneump) vèlt de gashiercel aon, en liet 't genetisch materiaol los. De gashiercel geit daan aon de hand vaan dat virus-DNA of virus-RNA nui virus-DNA of virus-RNA make. Ouch maak de cel daan de eiwitmantel. Vervolges kin de cel oeteinvalle ([[lysis]]), boedoor de cel netuurlek doed geit. Nuie virions koume daan vrij, en kinne daan weer aandere celle aonvalle. D'r is ouch e virus dat wel z'n eige stofwisseling heet; 't zoegenaomde [[mimivirus]]. Oonder andere door de oontdèkking vaan dit virus, is in de biologie 'ne heftige strijd euver de vraog of virusse noe wel of neet levend zien. ==De cel es bouwstein vaan 't leve== [[Plaetje:Average prokaryote cell- nl.svg|miniatuur|rechts|Schematische teikening vaan 'n prokaryote cel]] Es me de strikte definitie vaan leve aonhèlt - dus zoonder virusse en prione - daan is de cel de bouwstein vaan al 't leve. Eeder organisme (boete virusse en prione) bestoon oet ein (eincellige) of mierdere celle (miercellige). Eincellige organisme zien beveurbeeld [[bacterie|bacterië]] en [[gis|giste]]. E veurbeeld vaan miercellige organisme is de [[mins]], meh d'r bestoon ouch microscopische miercellige, zoës beveurbeeld [[miet|(hoes)miete]]. Eeder cel besteit oet minstens een celmembraan, [[DNA]], ('n hieleboel) [[eiwit|eiwitte]], en metabolische stoffe. 't Celmembraan besteit oet vètachtige stoffe, de zoegenaomde phospholipide dubbellaog. Zoonder celmembraan zow een cel oeterein valle; zie guuf dus stevigheid veur de cel. Daoneve bepaolt de samenstèlling vaan 't membraan welke stoffe in- en oet de cel kinne kaome. 't Membraan is in die zinne ''semi-permeabel'', dat wil zègke tot bepaalde stoffe ''wel'' in en oet kinne, oonderwijl aandere stoffe dat ''neet'' kinne. Op dis meneer trejt d'r [[osmose]] op, en hèlt de cel ongeveer dezelfde concentraties aon chemicalië. Eedere cel bevat genetische informatie. Dees informatie is opgeslage in 't [[DNA]] in gecodeerde vörm vaan 4 zoegenaomde ''base''. Oeteindelek codeert 't DNA veur alle eiwitte in de cel; ein gen keump grofweg euverein mèt ein eiwit. Bij prokaryotische celle hènk 't DNA relatief vrij in de cel - 't guuf gein celkern. Dat heet d'r deils mèt te make tot prokaryotisch DNA neet zo laank is. De bacterie [[Escherichia coli|E. coli]] heet beveurbeeld een genoom mèt een lengte vaan ongeveer 4.6 miljoen base (4.6 Mb). Eukaryotische genome zien väöl langer - de mins heet een genoom vaan ongeveer 6 milard base (6 Gb) - en zowe zoonder netjes opgevawwe te weure meters lang weure. Eukaryotisch DNA zit dus 'opgeslote' in de celkern. De celkern heet sjus wie de cel e membraan, allewijl de celkern eigelek 'n ''dubbel'' membraan heet. [[Plaetje:Animal cell structure en.svg|miniatuur|rechts|Schematische teikening vaan 'n dierleke cel]] Dit DNA codeert veur alle eiwitte. Dis eiwitte zien de werkeleke werkpeerde in de cel. Eiwitte bestoon oet een sequentie vaan [[aminozoer|aminozoere]], die zich oeteindelek opvawwe, en zoedoende 'n functioneel geheil vörme. D'r zien ontiegelek väöl meugeleke eiwitte in 'n cel: de mins heet ongeveer 30,000 gene, mèh es me alle variante en modificaties mètrekent, kömp me oet op oongeveer tien miljoen meugeleke eiwitte ('t totale [[proteoom]]). Eiwitte doen praktisch alles in 'n cel; ze kinne stevigheid geve (beveurbeeld [[keratine]] (in de huid)), es signaalmolecuul fungere (bv [[insuline]]), 'n enzym zien (bv [[amylase]]). Dit alles is zoe complex, tot mèt name bij eukaryote de meiste eiwitte es functie höbbe 't gedrag vaan aandere eiwitte te beïnvloede. Um vaan DNA naor eiwit te goon, geit d'r een hiel proces aon veuraof. 't DNA weurt ierst "umgesjreve" in kleine stukskes RNA. RNA liekend erg väöl op DNA, mèh is aanders daan DNA mèh eenkelstrengig. Dit nömp me ''transcriptie''. DIt RNA weurt daan in [[ribosoom|ribosome]] - moleculaire febrikskes - "vertaold" naor eiwit. In structuur howwe hej de geliekenisse tusse prokaryote en eukaryote oongeveer op. Bij prokaryote gebäörd alles vrij in de cel. Bij eukaryote, aon de aandere kant, gebäörd väöl in aofgezoondere bläöskes - de zoegenaomde organelle. De mieste eiwitproductie vint bij eukaryote beveurbeeld plaots in 't [[endoplasmatisch reticulum]]. De umzètting vaan sokker naor [[ATP]] (de biologische vörm vaan energie) vint plaots in de [[mitochondria]]. Plante zètte leech um in sokker in [[blaadkorrel|blaadkörrekkes]]. Daoneve zien eukaryote euver 't algemein väöl groeter es prokaryote celle. 'ne Minseleke cel is zoe 'n 10 micrometer in doorsnei, deweil een bacterieke in algemeine zin meh 'ne eenkele micrometer groet weurd. In tegestèlling tot prokaryote höbbe eukaryote wél 'n celkern. 't DNA vaan eukaryote ligk daorin opgeslage. Dizze celkern heet een dubbelmembraam um ziech heen. Um dat dubbelmembraan umguuf ziech daan 't zoegenaomde [[endoplasmatisch reticulum]] (ER). Dit is een sterk opgevawwe en "misvörmp" celmembraan. Doortot 't zoe opgevawwe is, heet 't een erg groet oppervlakte. Op de "blaaijer" van 't ER ligke allemaol kleine ribosome, die zoës ieder gezag RNA umzètte naor eiwit. Zoedoende kin 'n eukaryote cel väöl mieër eiwitte producere. Es de eiwitte klaor zien motte ze - mèt name bei de eukaryote - nog opgevawwe weure. Dit gebäört oppenuij is speciale moleculaire febrikskes, de chaperones. Zonder de gooie väörm, kinne eiwitte namelek neet werke. ==Evolutie== [[Plaetje:Charles Robert Darwin by John Collier.jpg|miniatuur|links|Portret vaan Darwin]] Toen [[Charles Darwin]] zien evolutietheorie publiceerde brach dat 'n revolutie teweer in de biologie en in de maatsjappij. Inmiddels wete v'r zoe good es zeker tot Darwin inderdaad geliek had. Evolutie keump d'r in kort op neer tot soorte langzemaon verandere in een nuij soort, oonder druk vaan allerlei umgevingsfaktore. Langzem mer zeker oontsteit een nuij soort die zich beter heet aongepas aan de omgeving. Alle soorte op Eerd - en dus al 't leve dat veer kinne - zien door evolutie oontstande. Zoe aoch de mins. Doortot beij eerdere veurtplanting vaan 'n organisme mutaties (kleine of groetere weiziginge) in 't DNA optreijje, zien alle generaties van e soort een bitteke aanders. Door natuurleke selectie oontsteit daan nao laop vaan tied langzemaon een petroen. Netuurleke selectie weurt dèks umsjreve es "'t recht vaan de sterkste', meh dat is in feite oonterech. De zjuste umsjreiving is: 't rech vaan de bèste aongepaste. Sjus die organisme die sjus - door willekeurige kans - genetisch beter aongepas zien aon de umgeving (wat dat daan aoch mage beteikene) make dus een betere kans om te euverleve. Dat beteikent weer tot zie 'n hoegere kans höbbe ziech veur te plante, en hun gene weer door te geve. Dit is netuurleke selectie. Door generaties en generaties vaan netuurleke selectie verandert de soort daan. ====Een veurbeeld==== Stèl, v'r zien in 'n bos. De bäöm zien greun en höbbe euver t algemein 'ne broene bas. In dit bos leef een gruupke vlinders. De mieste vaan de vlinders zien wit. Bij toeval heet ein vlinderke een mutatie boedoor 't een zwarte kleur heet. Dit vlinderke is väöl minder duudelek te zien bij d'n doonkergreune/broene achtergroond vaan 't bos. 't Heet dus väöl minder kans te weure gezeen door de vogel dee de vlinder op it, en dus heet 't 'ne hoeger kans ziech veur te plantte, en z'n gene door te geve. Umtot 't naogeslach die mutatie weer euvergeörve heet, is 't naogeslag aoch zwart, en höbbe die auch weer mieër kans ziech veur te plantte. En zoe weijer. Nao laop vaan tied weurt de populatie vlinders dus steeds zwarter, en sterve de witte oet. (En dit heet daan weer effec op de vogelpopulatie. Die motte noe op zeuk nao een aander voedselbron, of beter aoge evoluere!) ===Divergente Evolutie=== Bij divergente ("oet-mekaar-bewegende") evolutie splits een soort ziech op in mierdere soorte, die eeder hunne eige evolutionaire weeg op sloon. Dit is de mies veur de hand ligkende vörm vaan evolutie veur de mieste luij. Een veurbeeld zien de Darwinvinkskes. Diz vogels leve op de Galapagoseilande, en eeder eiland heet z'n eige soort oontwikkeld, eeder specifiek aongepas aan de condities veur dat eiland. ===Confluente Evolutie=== Bij confluente ("nao-mekaar-bewegende") evolutie evoluere twie (of mie) totaal versjillende soorte ''nao'' mekaar tow. Een veurbeeld zien vogels en visse. Umtot zwumme en vleege aerodynamisch neet wiet mekaar aoflègk, höbbe zoewel vogels en visse een gestroomlijnde lichaamsbouw geëvolueerd, en gebruke zie hun ledemate es stuurmiddel (vinne bij visse, vleugels bij vogels). Confluente evolutie treijt dus op es twie versjillende soorte bloetgestèld weure aon dezelfde umgevingsfactore, en daobei dezelfde evolutionaire weeg in zien geslage. ==Onstoon vaan 't leve== ==Bestudering vaan 't leve== lvj3k1uzuupxa3dxvpk0t2ospfkx416 0 26564 486389 343595 2026-08-22T13:59:00Z ~2026-45772-58 34081 486389 wikitext text/x-wiki {{dialek|Mestreechs}} '''Metabolisme''' of '''stofwisseling''' is de [[biologie|biologische]] eigesjap vaan [[leve|organismes]] um ziech mèt sjemische reacties in stand te hawwe, zoewel veur de [[greuj]] es veur de vernuiing vaan (potentieel) versjendeleerd materiaol. Neve [[voortplanting]] is metabolisme ein vaan de twie vaste kinmerke vaan levende wezes. [[Plante]] en [[blauwalge]] metabolisere door [[fotosynthees]]: ze aoseme [[koledioxied]] (CO₂) in, sjeie dat mèt energie oet 't [[zon]]leech in [[koolstof]] (C) en [[zuurstof]] (O₂), gebruke de koolstof um ziech vaan op te bouwe en fe opnumme. [[Bieste]] metabolisere door [[verbranding]]: ze [[heterotroof|ete]] bronne vaan koolstof en aoseme zuurstof in; de koolstof gebruke ze deils veur ziech op te bouwe en deils veur energie, die ze hole oet de reactie mèt de geaosemde zuurstof. De mieste bieste aoseme de koledioxied oet en stoete de aander (vaste en vleujbaar) resprodukte aof mèt d'n [[anus]]. 't Resproduk ('aofval') vaan ein organisme zien stofwisseling is dèks weer de veujing veur aander organismes: plante aoseme de koledioxied vaan bieste, bieste de zuurstof oet plante, en versjèllende organismes leve vaan de vaste aofvalstoffe vaan bieste. Ouch doej organisme weure gere veur 't metabolisme vaan levende gebruuk. Dees tegestèlling maak de [[krinkloup]] vaan 't leve en 't bestoon vaan [[ecosysteem|ecosysteme]] meugelek. {{sjtumpke}} [[Categorie:Biologie]] ixbpymm1dzle0fb5bpy74mxma5bpdaj 486396 486389 2026-08-23T07:31:22Z Steinbach 16 Hersjtèld tot de versie nao de lètste wieziging door Addbot. 343595 wikitext text/x-wiki {{dialek|Mestreechs}} '''Metabolisme''' of '''stofwisseling''' is de [[biologie|biologische]] eigesjap vaan [[leve|organismes]] um ziech mèt sjemische reacties in stand te hawwe, zoewel veur de [[greuj]] es veur de vernuiing vaan (potentieel) versjendeleerd materiaol. Neve [[voortplanting]] is metabolisme ein vaan de twie vaste kinmerke vaan levende wezes. [[Plante]] en [[blauwalge]] metabolisere door [[fotosynthees]]: ze aoseme [[koledioxied]] (CO₂) in, sjeie dat mèt energie oet 't [[zon]]leech in [[koolstof]] (C) en [[zuurstof]] (O₂), gebruke de koolstof um ziech vaan op te bouwe en aoseme de zuurstof oet. Mèt speciaol orgaone (beveurbeeld wortele) kinne ze eventueel ouch aander essentieel bouwstoffe opnumme. [[Bieste]] metabolisere door [[verbranding]]: ze [[heterotroof|ete]] bronne vaan koolstof en aoseme zuurstof in; de koolstof gebruke ze deils veur ziech op te bouwe en deils veur energie, die ze hole oet de reactie mèt de geaosemde zuurstof. De mieste bieste aoseme de koledioxied oet en stoete de aander (vaste en vleujbaar) resprodukte aof mèt d'n [[anus]]. 't Resproduk ('aofval') vaan ein organisme zien stofwisseling is dèks weer de veujing veur aander organismes: plante aoseme de koledioxied vaan bieste, bieste de zuurstof oet plante, en versjèllende organismes leve vaan de vaste aofvalstoffe vaan bieste. Ouch doej organisme weure gere veur 't metabolisme vaan levende gebruuk. Dees tegestèlling maak de [[krinkloup]] vaan 't leve en 't bestoon vaan [[ecosysteem|ecosysteme]] meugelek. {{sjtumpke}} [[Categorie:Biologie]] 1b4hrwgfib3uyjhzyapprdh29c1mazf 0 71800 486390 483148 2026-08-22T13:59:51Z ~2026-45772-58 34081 /* Anger bonskanselere */ 486390 wikitext text/x-wiki {{Dialek|Valkebergs}} [[File:Angela_Merkel_2019_cropped.jpg|thumb|Bundeskanzlerin [[Angela Merkel]] in [[2019]]]] De '''Bundeskanzler''' of '''[[Bondskanseleer]] van [[Duutsjland]]''' ies 't [[regeringshouf]] van de [[Bondsrippebliek Duutsjland]]. De vrouwelike vörm van 'ne bondskanseleer is op 't [[Duutsj]] 'n '''Bundeskanzlerin'''. De Bondskanseleer en de Bundesminister, of [[Bondsminister]]s, zint same de Duutsje bonds[[regering]]. De bondskanseleer besjtömp de riechliene van de [[polletiek]]. In de praktiek moet 'ne bondskansleer ivvels altied de veursjtille van zien eige [[politieke partie|partie]] en ziene [[coalitie]]partner mitnumme in besjliesinge, umdat de partie en de coalitiepartner(s) d'r altied veur kinne keze um de bondskanseleer neet miè te sjteune. De Bondskanseleer weurt nao suggestie van de [[Prizzedent van Duutsjland]] googekeurd door de [[Bundestag]]: 't Duutsj [[Parlemint]]. De Bondskansleer sjtilt de Bondsministers veur aan d'n Duutsje Prizzedent. Zonger mitwirking van de Prizzedent, kin de Bondskansleer gein regering mèt ministers vörme. De Bondskanseleer gilt es de polletiek mechtigsten Duutsjen amsdrager.Me sjprik soms dan ouch van 'n ''Kanzlerdemokratie''. Heer sjteit ivvels in de Duutsje protokollaarse rangvolgorde náó de Bondspresident (es [[sjtaatshouf]], ofweel Staatsoberhaupt), zoawie de [[Bundestagspräsident]] - ofwaal de parlemintsveurzitter - náó de Bondskanseleer kump en dus op de driede plek sjteit. De amterende Bundeskanzlerin ies saer [[22 november]] [[2005]] [[Angela Merkel]], van de [[christendemocratie|christendemocratische]] [[CDU]]. Zie is d'n achste bondskanseleer van Duutsjland. == Anger bonskanselere == Neet allein Duutsjland haet 'ne bondskanseleer. Ouch naoberland [[Oasteriek]] haet 'ne [[bondskanseleer]]: de [[bondskanseleer van Oasteriek]]. Ouch wie d'n Duutsje bondskanseleer. De [[Bondskanseleer van Zjweitserland]] besjteit ouch mer is gei regeringshouf van [[Zjweitserland]]. == Lies van Bondskanselere van de Duutjse Bondsrippebliek == :''Veur alle kanselere van Duutsje grondgebeje, betrach: [[Lies van kanselere van Duutsland]]'' # [[Konrad Adenauer]] ([[CDU]], [[1949]]-[[1963]]) # [[Ludwig Erhard]] ([[CDU]], [[1963]]-[[1966]]) # [[Kurt Georg Kiesinger]] ([[CDU]], [[1966]]-[[1969]]) # [[Willy Brandt]] ([[SPD]], [[1969]]-[[1974]])<ref>''plaatselike vervanger [[Walter Scheel]] ([[1974]])''</ref> # [[Helmut Schmidt]] ([[SPD]], [[1974]]-[[1982]]) # [[Helmut Kohl]] ([[CDU]], [[1982]]-[[1998]]) # [[Gerhard Schröder]] ([[SPD]], [[1998]]-[[2005]]) # [[Angela Merkel]] ([[CDU]], [[2005]]-[[2021]]) # [[Olaf Scholz]] ([[SPD]], [[2021]]-[[2025]]) # [[Friedrich Merz]] ([[CDU]], [[2025]]-) == Bron == * [[Duutsj]]talige Wikipedia [[Categorie:Politiek in Duutsjland]] ropbtnj3hg8zrm8pe20bhv5x1dygxz6 0 76145 486394 486377 2026-08-22T21:24:25Z Steinbach 16 Begin runde 3. 486394 wikitext text/x-wiki '''2026/27''' is 't 71e sezoen vaan de [[Ieredevisie (hierevoetbal)|'''Ieredevisie voetbal''' veur manslui]]. Wie ummer speule 18 clubs um 't kampioensjap. De ierste späölrunde begós op 7 augustus 2026; de lèste späöldaag is op 23 mei 2027.<ref>[https://eredivisie.nl/nieuws/speeldagenkalender-betaald-voetbal-seizoen-2026-27-vastgesteld/ VriendenLoterij Eredivisie - Speeldagenkalender betaald voetbal seizoen 2026/’27 vastgesteld]</ref> [[PSV]] is de verdeidegende kampioen; nui in de Ieredevisie zien [[ADO Den Haag]], [[Cambuur Leeuwarden]] en [[Willem II (voetbalclub)|Willem II]]. ==Clubs== {| class="wikitable sortable |- style="font-size:85%;" ! Club !! Plaots !! Opgeriech !! Stadion<br />Capaciteit !! Trainer !! Rizzeltaot '23/'24 |- | [[ADO Den Haag]] || [[D'n Haag]] || [[1905]] || align=center style="font-size:85%;" | [[Cars Jeans Stadion]]<br />[[Plaetje:ADO_Den_Haag_Stadion,_Forepark.jpg|250px]]<br />15.000 || [[Robin Peter]] || kampioen Ierste Dev. |- | [[AFC Ajax]] || [[Amsterdam]] || [[1900]] || align=center style="font-size:85%;" | [[Johan Cruijff ArenA]]<br />[[Plaetje:Amsterdam_Arena_Roof_Open.jpg|250px]]<br />53.052 || [[Míchel (voetbaltrainer)|Míchel]] || 5e |- | [[AZ]] || [[Alkmaar]] || [[1967]] || align=center style="font-size:85%;" | [[AFAS Stadion]]<br />[[Plaetje:DSB-Stadion.jpg|250px|'t AFAS-stadion in Alkmaar, nog oonder de naom ''DSB Stadion''.]]<br />18.023 || [[Lee-Roy Echteld]] || 7e |- | [[SC Cambuur]] || [[Leeuwarden]] || [[1964]] || align=center style="font-size:85%" | [[Kooi Stadion]]<br />[[Plaetje:Kooi_Stadion_west_-_Leeuwarden_2025.jpg|250px]]<br />15.000 || [[Johan Plat]] || 2e Ierste Dev. |- | [[SBV Excelsior]] || [[Rotterdam]] || [[1902]] || align=center style="font-size:85%;" | [[Stadion Woudestein]]<br />[[Plaetje:Rotterdam stadion woudestein.jpg|250px|D'n entree vaan Woudestein in Kralingen (Rotterdam-Oos).]]<br />4.400 || [[Ruben den Uil]] || 13e |- | [[Feyenoord]] || [[Rotterdam]] || [[1908]] || align=center style="font-size:85%;" | [[Sjtadion Feijenoord|Stadion Feijenoord]]<br />[[Plaetje:DeKuipdak2006.jpg|250px|De Kuip, officieel Stadion Feijenoord, gezeen vaanaof 't daak.]]<br />51.137 || [[Giovanni van Bronckhorst]] || 2e |- | [[Fortuna Sittard]] || [[Zitterd]] || [[1968]] || align=center style="font-size:85%;" | [[Fortuna Sittard Stadion]]<br />[[Plaetje:Stadion Sittard Rapsstroh pressen.JPG|250px]]<br />12.500 || [[Danny Buijs]] || 11e |- | [[Go Ahead Eagles]] || [[Deventer]] || [[1902]] || align=center style="font-size:85%" | [[De Adelaarshorst]]<br />[[Plaetje:De_Adelaarshorst,_Deventer_(2019)_02.jpg|250px]]<br />9.909 || [[Joseph Oosting]] || 12e |- | [[FC Groningen]] || [[Groninge (stad)|Groninge]] || [[1971]] || align=center style="font-size:85%" | [[Euroborg]]<br />[[Plaetje:Euroborg121210.png|250px]]<br />22.550 || [[Dick Lukkien]] || 9e |- | [[SC Heerenveen]] || [[Heerenveen]] || [[1920]] || align=center style="font-size:85%;" | [[Abe Lenstra Stadion]]<br />[[Plaetje:Abe_Lenstra_Stadion_08c.JPG|250px]]<br />26.100 || [[Robin Veldman]] || 8e |- | [[N.E.C.]] || [[Nimwege]] || [[1910]] || align=center style="font-size:85%" | [[Goffertstadion]]<br />[[Plaetje:Goffertstadion_N.E.C._Nijmegen.jpg|250px]]<br />12.500 || [[Dick Schreuder]] || 3e |- | [[PEC Zwolle]] || [[Zwolle]] || [[1910]] || align=center style="font-size:85%" | [[IJsseldeltastadion]]<br />[[Plaetje:Zwolle IJsseldeltastadion.jpg|250px]]<br />12.500 || [[Henry van der Vegt]] || 15e |- | [[PSV]] || [[Indhove]] || [[1913]] || align=center style="font-size:85%;" | [[Philips Stadion]]<br />[[Plaetje:Philipsstadion,_2019.jpg|'t Philipsstadion in 2019, bij 'nen toesmatch vaan PSV|250px]]<br />35.000 || [[Peter Bosz]] || kampioen |- | [[Sparta Rotterdam]] || [[Rotterdam]] || [[1888]] || align=center style="font-size:85%" | [[Het Kasteel]]<br />[[Plaetje:Rotterdam spangen spartastadion.jpg|250px|Entree vaan ''Het Kasteel'' in Rotterdam.]]<br />11.000 || [[Rogier Meijer]] || 10e |- | [[Telstar (voetbalclub)|Telstar]] || [[Velsen]] || [[1963]] || align=center style="font-size:85%" | [[BUKO Stadion]]<br />[[Plaetje:02_juni_2025_IP_Images_-Telstar-01.jpg|250px|Lochfoto vaan 't BUKO-stadion in Velsen-Zuid]] || [[Henk Brugge]] || 14e |- | [[FC Twente]] || [[Enschede]] || [[1965]] || align=center style="font-size:85%" | [[Grolsch Veste]]<br />[[Plaetje:Grolsch Veste wedstrijd.JPG|250px|Interieur vaan de Grolschveste bij 'nen toesmatch vaan FC Twente.]]<br />30.205 || [[John van den Brom]] || 4e |- | [[FC Utrecht]] || [[Utrech (stad)|Utrech]] || [[1970]] || align=center style="font-size:85%" | [[Galgenwaard]]<br />[[Plaetje:Galgenwaard_vanuit_de_lucht.jpg|250px]]<br />23.750 || [[Anthony Correia]] || 6e |- | [[Willem II (voetbalclub)|Willem II]] || [[Tilburg]] || [[1896]] || align=center style="font-size:85%" | [[Koning Willem II Stadion]]<br />[[Plaetje:Willem II stadion.jpg|250px]]<br />14.700 || [[John Stegeman]] || 3e Ierste Dev. |} ==Matche== {| class=wikitable |- ! !! ADO !! AJA !! AZ !! CAM !! EXC !! FEY !! FOR !! GAE !! GRO !! HEE !! NEC !! PEC !! PSV !! SPA !! TEL !! TWE !! UTR !! WII |- | [[ADO Den Haag]] || bgcolor=silver | || || || || || || || || bgcolor=ffcccc | <span style="cursor:help" title="16 augustus 2026">1-4</span> || || || || || || || || || |- | [[AFC Ajax]] || || bgcolor=silver | || || || || || || || || bgcolor=bbebff | <span style="cursor:help" title="16 augustus 2026">2-2</span> || || || || || || || || |- | [[AZ]] || bgcolor=c0f0d0 | <span style="cursor:help" title="8 augustus 2026">2-0</span> || || bgcolor=silver | || || || || || || || || || || || || || || || |- | [[SC Cambuur]] || || || || bgcolor=silver | || bgcolor=ffcccc | <span style="cursor:help" title="7 augustus 2026">0-4</span> || || || || || || || || || || || || || |- | [[SBV Excelsior]] || || || || || bgcolor=silver | || || || || || || || || bgcolor=ffcccc | <span style="cursor:help" title="15 augustus 2026">1-2</span> || || || || || |- | [[Feyenoord]] || || || || || || bgcolor=silver | || || bgcolor=bbebff | <span style="cursor:help" title="16 augustus 2026">2-2</span> || || || || || || || || || || |- | [[Fortuna Sittard]] || || || bgcolor=ffcccc | <span style="cursor:help" title="22 augustus 2026">0-2</span> || bgcolor=c0f0d0 | <span style="cursor:help" title="15 augustus 2026">3-1</span> || || || bgcolor=silver | || || || || || || || || || || || |- | [[Go Ahead Eagles]] || || || || || || || || bgcolor=silver | || || || || || || || || || || bgcolor=c0f0d0 | <span style="cursor:help" title="8 augustus 2026">4-1</span> |- | [[FC Groningen]] || || || || || || || || || bgcolor=silver | || || || || || || || || bgcolor=c0f0d0 | <span style="cursor:help" title="9 augustus 2026">2-1</span> || |- | [[SC Heerenveen]] || || || || || || || || || || bgcolor=silver | || || bgcolor=ffcccc | <span style="cursor:help" title="22 augustus 2026">0-2</span> || || || || bgcolor=c0f0d0 | <span style="cursor:help" title="9 augustus 2026">1-0</span> || || |- | [[N.E.C.]] || || || || || || || || || || || bgcolor=silver | || || || || bgcolor=ffcccc | <span style="cursor:help" title="8 augustus 2026">1-2</span> || || || |- | [[PEC Zwolle]] || || bgcolor=ffcccc | <span style="cursor:help" title="9 augustus 2026">0-2</span> || || || || || || || || || || bgcolor=silver | || || || || || || |- | [[PSV]] || || || || || || || bgcolor=bbebff | <span style="cursor:help" title="8 augustus 2026">2-2</span> || || || || || || bgcolor=silver | || || || || || |- | [[Sparta Rotterdam]] || || || || || || bgcolor=ffcccc | <span style="cursor:help" title="9 augustus 2026">0-1</span> || || || || || || || || bgcolor=silver | || || || bgcolor=bbebff | <span style="cursor:help" title="22 augustus 2026">3-3</span> || |- | [[Telstar (voetbalclub)|Telstar]] || || || || || || || || || || || || || || bgcolor=ffcccc | <span style="cursor:help" title="14 augustus 2026">1-3</span> || bgcolor=silver | || || || |- | [[FC Twente]] || || || || || || || || || || || || bgcolor=c0f0d0 | <span style="cursor:help" title="16 augustus 2026">3-1</span> || || || || bgcolor=silver | || || |- | [[FC Utrecht]] || || || bgcolor=ffcccc | <span style="cursor:help" title="15 augustus 2026">1-4</span> || || || || || || || || || || || || || || bgcolor=silver | || |- | [[Willem II (voetbalclub)|Willem II]] || || || || || || || || || || || bgcolor=ffcccc | <span style="cursor:help" title="15 augustus 2026">1-4</span> || || || || || || || bgcolor=silver | |} ==Stand== {| class=wikitable |- ! <span style="cursor:help;border-bottom: 1px dotted" title="positie">Pos.</span> !! Club !! <span style="cursor:help;border-bottom: 1px dotted" title="aontal matche gespäöld>gesp.</span> !! <span style="cursor:help;border-bottom: 1px dotted" title="aontal gewonne matche">W.</span> !! <span style="cursor:help;border-bottom: 1px dotted" title="aontal geliekgespäölde matche">G.</span> !! <span style="cursor:help;border-bottom: 1px dotted" title="aontal verlore matche">V.</span> !! <span style="cursor:help;border-bottom: 1px dotted" title="aontal punte: 3 veur de wins, 1 bij e geliekspeul">Pt.</span> !! <span style="cursor:help;border-bottom: 1px dotted" title="doelsaldo">DS</span> |- bgcolor=ace1af | 1. || [[AZ]] || 3 || 3 || 0 || 0 || '''9''' || +7 (8-1) |- bgcolor=C0F0D0 | 2. || [[FC Groningen]] || 2 || 2 || 0 || 0 || '''6''' || +4 (6-2) |- bgcolor=EEE8AA | 3. || [[Go Ahead Eagles]] || 2 || 1 || 1 || 0 || '''4''' || +3 (6-3) |- bgcolor=B0E0E6 | 4. || [[AFC Ajax]] || 2 || 1 || 1 || 0 || '''4''' || +2 (4-2) |- bgcolor=B0E0E6 | 5. || [[PSV]] || 2 || 1 || 1 || 0 || '''4''' || +1 (4-3) |- bgcolor=B0E0E6 | 6. || [[Feyenoord]] || 2 || 1 || 1 || 0 || '''4''' || +1 (3-2) |- bgcolor=B0E0E6 | 7. || [[Sparta Rotterdam]] || 3 || 1 || 1 || 1 || '''4''' || +1 (6-5) |- | 8. || [[Fortuna Zitterd]] || 3 || 1 || 1 || 1 || '''4''' || 0 (5-5) |- | 9. || [[sc Heerenveen]] || 3 || 1 || 1 || 1 || '''4''' || -1 (3-4) |- | 10. || [[SBV Excelsior]] || 2 || 1 || 0 || 1 || '''3''' || +3 (5-2) |- | 11. || [[N.E.C.]] || 2 || 1 || 0 || 1 || '''3''' || +2 (5-3) |- | 12. || [[FC Twente]] || 2 || 1 || 0 || 1 || '''3''' || +1 (3-2) |- | 13. || [[Telstar (voetbalclub)|Telstar]] || 2 || 1 || 0 || 1 || '''3''' || -1 (3-4) |- | 14. || [[PEC Zwolle]] || 3 || 1 || 0 || 2 || '''3''' || -2 (3-5) |- | 15. || [[FC Utrecht]] || 3 || 0 || 1 || 2 || '''1''' || -4 (5-9) |- bgcolor=ffcccc | 16. || [[ADO Den Haag]] || 2 || 0 || 0 || 2 || '''0''' || -5 (1-6) |- bgcolor=ff8888 | 17. || [[Willem II (voetbalclub)|Willem II]] || 2 || 0 || 0 || 2 || '''0''' || -6 (2-8) |- bgcolor=ff8888 | 18. || [[Cambuur Leeuwarden]] || 2 || 0 || 0 || 2 || '''0''' || -6 (1-7) |} {| class="wikitable" !Kleur !Kwalificatie veur |- | style="background:#ACE1AF;"| | <small>Grópsfaas [[UEFA Champions League 2026/27|Champions League]]</small> |- | style="background:#C0F0D0;"| | <small>Veurrunde Champions League</small> |- | style="background:#EEE8AA;"| | <small>Veurrunde [[UEFA Europa League 2026/27|Europa League]]</small> |- | style="background:#81BEF7;"| | <small>Veurrunde [[UEFA Conference League 2026/27|Conference League]]</small> |- | style="background:#B0E0E6;"| | <small>Play-offs veur veurrunde Conference League</small> |- | style="background:#FFCCCC;"| | <small>Play-offs tege degradatie nao de [[Ierste Devisie 2024/25|Ierste Devisie]]</small> |- | style="background:#FF8888;"| | <small>Degradatie nao de Ierste Devisie</small> |} ==Rifferenties== <references/> [[Categorie:Sjport in 2026]] [[Categorie:Sjport in 2027]] [[Categorie:Voetbal in Nederlandj]] pzpkg85t8xlr8y12arccjeijuvdxxjs 15 76183 486393 486367 2026-08-22T20:57:12Z Stephan 0796 13118 486393 wikitext text/x-wiki Iech vin dit 'n oongelökkege categorie. "Duits-Limbörgs" is gein discrete gróp Limbörgse dialekte. Op taolkundeg gebeed höbbe ze niks gemein wat aandere dialekte neet höbbe - boete daan d'n invlood vaan ein en dezelfde cultuurtaol. En dees categorie suggereert tot dat wel zoe is. Zeker neet-vaklui kinne heidoor in verwarring rake. [[Gebroeker:Steinbach|Steinbach 🦇]] ([[Euverlèk gebroeker:Steinbach|euverlègk]]) 16 aug 2026 12:36 (CEST) :'t Is op zich waal henjig 'n kattegorie hieveur aan te haje. Mesjiens is "Limburgse dialekte gesjpraoke in Duutsjlandj" 'n baeter benaming? --[[Gebroeker:Ooswesthoesbes|OosWesThoesBes]] ([[Euverlèk gebroeker:Ooswesthoesbes|euverlègk]]) 17 aug 2026 17:27 (CEST) ::Joa, liek mich e good idee van dich, OWTB. --[[Gebroeker:Stephan 0796|Zjweëgelke]] ([[Euverlèk gebroeker:Stephan 0796|euverlègk]]) 22 aug 2026 22:56 (CEST) t8pxn3vvmcb8bcza5c29njqljk8mylg 486395 486393 2026-08-22T21:25:02Z Steinbach 16 486395 wikitext text/x-wiki Iech vin dit 'n oongelökkege categorie. "Duits-Limbörgs" is gein discrete gróp Limbörgse dialekte. Op taolkundeg gebeed höbbe ze niks gemein wat aandere dialekte neet höbbe - boete daan d'n invlood vaan ein en dezelfde cultuurtaol. En dees categorie suggereert tot dat wel zoe is. Zeker neet-vaklui kinne heidoor in verwarring rake. [[Gebroeker:Steinbach|Steinbach 🦇]] ([[Euverlèk gebroeker:Steinbach|euverlègk]]) 16 aug 2026 12:36 (CEST) :'t Is op zich waal henjig 'n kattegorie hieveur aan te haje. Mesjiens is "Limburgse dialekte gesjpraoke in Duutsjlandj" 'n baeter benaming? --[[Gebroeker:Ooswesthoesbes|OosWesThoesBes]] ([[Euverlèk gebroeker:Ooswesthoesbes|euverlègk]]) 17 aug 2026 17:27 (CEST) ::Joa, liek mich e good idee van dich, OWTB. --[[Gebroeker:Stephan 0796|Zjweëgelke]] ([[Euverlèk gebroeker:Stephan 0796|euverlègk]]) 22 aug 2026 22:56 (CEST) :::Dat beteikent wel tot e dialek wie Eupes droet moot. [[Gebroeker:Steinbach|Steinbach 🦇]] ([[Euverlèk gebroeker:Steinbach|euverlègk]]) 22 aug 2026 23:25 (CEST) p72uk1iio4jyqwnrb9zml2afpxqx85h 486400 486395 2026-08-23T11:43:02Z Stephan 0796 13118 486400 wikitext text/x-wiki Iech vin dit 'n oongelökkege categorie. "Duits-Limbörgs" is gein discrete gróp Limbörgse dialekte. Op taolkundeg gebeed höbbe ze niks gemein wat aandere dialekte neet höbbe - boete daan d'n invlood vaan ein en dezelfde cultuurtaol. En dees categorie suggereert tot dat wel zoe is. Zeker neet-vaklui kinne heidoor in verwarring rake. [[Gebroeker:Steinbach|Steinbach 🦇]] ([[Euverlèk gebroeker:Steinbach|euverlègk]]) 16 aug 2026 12:36 (CEST) :'t Is op zich waal henjig 'n kattegorie hieveur aan te haje. Mesjiens is "Limburgse dialekte gesjpraoke in Duutsjlandj" 'n baeter benaming? --[[Gebroeker:Ooswesthoesbes|OosWesThoesBes]] ([[Euverlèk gebroeker:Ooswesthoesbes|euverlègk]]) 17 aug 2026 17:27 (CEST) ::Joa, liek mich e good idee van dich, OWTB. --[[Gebroeker:Stephan 0796|Zjweëgelke]] ([[Euverlèk gebroeker:Stephan 0796|euverlègk]]) 22 aug 2026 22:56 (CEST) :::Dat beteikent wel tot e dialek wie Eupes droet moot. [[Gebroeker:Steinbach|Steinbach 🦇]] ([[Euverlèk gebroeker:Steinbach|euverlègk]]) 22 aug 2026 23:25 (CEST) ::::Doa kense dan inderdaad twieë categorië van make: "Limburgse dialekte gesjpraoke in Duutsjlandj" en "Limburgse dialekte gesjpraoke op 't Belsj". --[[Gebroeker:Stephan 0796|Zjweëgelke]] ([[Euverlèk gebroeker:Stephan 0796|euverlègk]]) 23 aug 2026 13:43 (CEST) k529wulxsa6ve3nkej7n091i84uzcwx 3 76184 486399 2026-08-23T07:32:29Z Steinbach 16 Nuuj pazjena: {{ws-anoniem}} # Weghaolvandalisme in versjèllende artikele. ~~~~~ 486399 wikitext text/x-wiki {{ws-anoniem}} # Weghaolvandalisme in versjèllende artikele. 23 aug 2026 09:32 (CEST) c4n2brp7iay2550tmr660bbqnphltnj