Wikipedia
lldwiki
https://lld.wikipedia.org/wiki/Plata_prinzipala
MediaWiki 1.47.0-wmf.22
first-letter
Media
Speciale
Discussione
Utente
Discussioni utente
Wikipedia
Discussioni Wikipedia
File
Discussioni file
MediaWiki
Discussioni MediaWiki
Template
Discussioni template
Aiuto
Discussioni aiuto
Categoria
Discussioni categoria
TimedText
TimedText talk
Modulo
Discussioni modulo
Evento
Discussioni evento
Utente:Moroder
2
2450
253189
253173
2026-10-06T17:19:30Z
Moroder
67
253189
wikitext
text/x-wiki
[[File:Wolfgang Moroder by Bonnie 2020.jpg|miniatura|Moroder tl 2020]]
{{Gherdëina}}
[[File:Flag_of_Ladinia.svg|bordo|right|30x30px]] '''Ladin Gherdëina'''
Bon dì.
Son [[Wolfgang Moroder|Wolfgang Moroder de Rusina]], nasciù a [[Urtijëi]] mut de [[Alex Moroder|Alex]] y [[Paula Grossrubatscher]].
Son dutor n pension.
* Presidënt dl [[Museum Gherdëina]] dal 2006 al 2018.
* Cumëmber d'unëur dla [[Union di Ladins de Gherdëina]], 2022<ref>Union di Ladins de Gherdëina: ''Roland Verra y Wolfgang Moroder cumëmbri d'unëur dla ULG''. [[Calënder de Gherdëina]] 2023, pl. 58-63.</ref>.
* 15 de agost 2026 a [[Dispruch]] bedaia de merit dl Land Tirol<ref>Nathalie Stuffer:''Medaies de merit dal Land Tirol. Dedizion y pascion recunesciudes cun na bedaia.'' La usc di Ladins 21 de agost 2026 Nr. 32, pl. 1 y 7.</ref>.
** Trail 13 agost 2026, 16 agost 2026 y 20 agost 2026.
* Me plesc fe fotos per Wikipedia.
*[[c:User:Moroder|Wolfgang Moroder sun Wikimedia Commons]]
== Wikipedia ladina ==
Scriji scialdi de mi familia, ajache pënsi che la nformazions che ei, de nteres storich y per autra jënt de Gherdëina y dant al dut per i jëuni, jissa scenó perdudes. Ciche savon de nosc antenac y de nosta storia l savon me ajache l ie stat scrit o cuntà. Truep ie bel jit perdù. La Wikipedia ie da me ora l drë post ajache duc possa scrì iló y liejer iló te uni mumënt y la nfurmazions ne va nia perdudes.
=== Interview ===
* [[Moroder/interview|Interview de Sofia Stuflesser cun Wolfgang Moroder y Alexander Prinoth sun la Wikipedia ladina y sun la Wikipedia n generel per tudësch.]]
[[File:Jita di Studënc de Gherdëina ti Grijons.jpg|miniatura|Edgar Moroder cun la grupa di Studënc de Gherdëina a Mustèr tl [[Grijon]] ai 26 de lugio 1966. Da man ciancia: Leo Martiner, Hugo Senoner, Theodor Riffesser, Romeo Sommavilla, Heinz Stuflesser, Rafael Insam, Ambros Widmer, Heini Senoner, [[Pepi Martiner]], Erwin Messner, Wolfgang Moroder, Waltraud Santifaller, Mario Perathoner y [[Edgar Moroder]]<ref>Wolfgang Moroder: ''Viac culturel di studënc de Gherdëina ti Grijons''. [[Calënder de Gherdëina]] 1968, pl. 35.</ref>.]]
== Quinto Dì Culturel Academich Ladin ==
''N « fotograf » uel « fotegrafé » cun si « fotoaparat » per fe na bona « fotegrafia ». Chësta paroles ie nternaziuneles. La medema paroles dije-n per tudësch: Ein « Photograph » will mit seinem « Photoapparat » « photo- graphieren », um eine gute « Photographie » zu machen. N Franzëus dise: Un « photographe » veut « photographier » avec son appareil « photogra phique » pour faire une bonne « photographie ». Y nsci via: Te duta la rusnedes dl mond ie-l daniëura la medema paroles. Ma per I gherdëina chësc ne ti plesc nia al jëun '''Wolfgang Moroder'''. El à crià la nueva paroles: N «pultradëur» uel «pultré ju» cun si «pultradoi» per fe n bon « pultré ». Nen ie pa chësta na bona idea? N bon chert de vin sibe apustà al daulëibon custode dl muséum tla Cësa di Ladins!'', '''Willi Huch''':
''L problem d! vocabular ladin tl spiedi d’autra rusnedes''. Relazion a unëur dl Quinto Dì Culturel Academich Ladin y a unëur y utl dla Rusneda de Gherdëina. Urtijëi 27 d’agost 1967. Calënder de Gherdëina 1968, pl. 45.
[[File:Willi Huch Wolfgang Moroder pultré ju.ogg|miniatura|L Prof Willi Huch al 5 Cungres Ladin a Urtijëi]]
== Video TV TGA ==
* [http://www.tmltv.it/video_on_demand.php?id_menu=65&id_video=60325&pag= Wolfgang Moroder spiega Wikipedia sul TV TGA (Ai 8 de agost 2021 - scumëncia al al menut 6.45)]
* Wolfgang Moroder sun "Dai Crëps dl Sela" [http://www.raibz.rai.it/feed.php?id=18 Trei ntervistes con Ivan Senoner ai 30 de lugio, 8 de agost y 15 de agost 2021]
* Sun '''TV Mediateca Rai Ladinia'''
:[http://www.raibz.rai.it/la/index.php Ntervista ai 06-05-2021 20:55 Scenar ert y cultura: I Schuhplattler, scumëncia al al menut 7.00 Wolfgang Moroder]
* [https://autonomiae.bz.it/it/testimonianze/ Wolfgang Moroder rejona sun l'autonomia sun plaza [[Silvius Magnago]] a Bulsan.]
* [https://www.rainews.it/tgr/trail/video/2022/12/tra-cripl-storica-rudolf-moroder-da-lenert-0c358f15-73ba-498f-bf5f-1ff9002985e9.html Ntervista sun TRAIL sula cripl de Rudolf Moroder Lenert ai 23 de dezëmber 2022.]
* Ntervista cun Oswald sun Radio Gherdëina: Cripl de Rudolf Moroder ai 23 de dezëmber 2022.
* [https://www.radiogardena.it/ld/trasmiscions?ewald-moroder-ciaculea-cun#anchor-sendung Ntervista cun Ewald Moroder sun Radio Gherdëina ai 17 de jené 2023]
* Ntervista cun Bruno Maruca: ''Scultëures storics de Gherdëina''. La Usc di Ladins, 12 de mei 2023, pl. 25.
* [https://www.rainews.it/tgr/trail/video/2024/01/cripl-museum-gherdeina-36ba1821-4214-49eb-a737-c193117aa8f6.html?nxtep TRAIL sun la cripl de Nadel De Rudolf Moroder Lenert depënta da Josef Moroder Lusenberg|Ntervista TRAIL sun la cripl de Nadel De Rudolf Moroder Lenert depënta da Josef Moroder Lusenberg]
* [https://www.rainews.it/tgr/trail/video/2024/02/trail-taa-web--1302-trail-2200-s-radio-ladin-b62d22b0-fe37-4a43-b8fd-34a7a93b08f3.html Storia dl Radio Ladin de Gherdëina - TRAIL.]
* [https://www.peer.tv/de/video/die-groedner-buckelkraemer Video sun i Zandlëc de Gherdëina. Peer.TV]
* Mostra: Berstot Lenert 19 de setëmber 1 de nuvëmber 2026. Rai Ladina, Sozieté 220 de setëmber 2026 [https://www.rainews.it/tgr/trail/video/2026/09/documenta-co-che-l-univa-ti-seculi-passei-laura-tla-berstotes-de-gherdeina-56c0ccab-968c-4354-b9db-b33cc733dcac.html Rai Ladina.]
** Dai creps dl Sela Berstot de Lenert, lunesc, 28.09.2026 dala 19:05.
* Mostra: Berstot Lenert 19 de setëmber 1 de nuvëmber 2026 [https://www.altoadigetv.it/video%20on%20demand.php?id%20menu=65&fbclid=IwY2xjawUp059leHRuA2FlbQIxMABwZG9mBWJyaWQRMXl6dDl0Y1QzRXZVdVpvVEhzcnRjBmFwcF9pZBAyMjIwMzkxNzg4MjAwODkyAAEeWQNnnxQaT-oeLAXc73TwNK7zzG8zLL5rSxmvZEg8RckhIUGj5v6wzxMgO5U%20aem%207yqCXKxVhDUSM9RYqM25 Ntervista cun Egon Vinatzer TG Ladin dl 29/09/2026]
* Mostra: Berstot Lenert 19 de setëmber 1 de nuvëmber 2026, Rai Ladina, Scenar ai 1 de utober 2026.
* Mostra: Berstot Lenert 19 de setëmber 1 de nuvëmber 2026, Rdio Gherdëina Merdi 6 de utober 2026 dala 11.
== Stories de Gherdëina ==
* [https://web.archive.org/web/20160316093451/http://lusenberg.com/index.html Plata persunela cun documënc sun Gherdëina] Una dla prima plates Internet de Gherdëina.
== Curs de Wikipedia ladina ==
Curs online urganisá dala Union di Ladins de Gherdëina
# [https://www.youtube.com/watch?v=hOo_ehb6AOY&t=46s curs su Youtube, prima pert]
# [https://www.youtube.com/watch?v=tgPcVg8etNA&t=1275s curs su Youtube, segonda pert]
== Plates criëdes sun WP ladina ==
{{Culones-lista|colwidth=25em|
*[[Calënder de Gherdëina]]
*[[Johann Baptist Walpoth]]
*[[Col de Ronc]]
*[[Nos Ladins]]
*[[Rudolf Moroder]]
*[[Adele Moroder]]
*[[Ludwig Moroder]]
*[[Alex Moroder]]
*[[Josef Moroder Jumbiërch]]
*[[Martin Vinazer]]
*[[Sureghes]]
*[[Fie]]
*[[Radio Ladin de Gherdëina]]
*[[Cësa di Ladins]]
*[[L'amik di Ladins]]
*[[A chi legge]]
*[[Der Ladiner]]
*[[Concordia]]
*[[Bruno Moroder]]
*[[Grupa Ruscél]]
*[[Lia Mostra d’Ert]]
*[[Vinzenz Maria Demetz]]
*[[Dlieja de San Durich]]
*[[Alois Kostner]]
*[[Vinzenz Moroder-Resciesa]]
*[[Mastlé]]
*[[Secëda]]
*[[Egon Rusina Moroder]]
*[[Batista Vinatzer]]
*[[Peter Demetz-Fëur]]
*[[Luis Piazza]]
*[[Guido Balsamo Stella]]
*[[Val]]
*[[Scola d'Ert Urtijëi]]
*[[Ferdinand Stuflesser]]
*[[Catores]]
*[[Ciastel Stetteneck]]
*[[Radio Gherdëina Dolomites]]
*[[TV TCA Ladina]]
*[[Armin Moroder]]
*[[Cason de Resciesa]]
*[[Stevia]]
*[[Sacun]]
*[[L Brunsin]]
*[[Tel Tipes|tel Tipes]]
*[[Ncisles]]
*[[Pepi Martiner]]
*[[UNIKA Val Gardena]]
*[[Urbejidla]]
*[[Cuecenes]]
*[[Dlieja da Sacun]]
*[[Iender]]
*[[Toponomastica de Gherdëina]]
*[[Lec de Gherdëina]]
*[[Cësa Rusina]]
*[[Ruves de Gherdëina]]
*[[Cianties de Gherdëina]]
*[[Ciastel de Gherdëina]]
*[[Ciastel de Val]]
*[[Dlieja de San Antone (Urtijëi)|Dlieja de San Antone]]
*[[Dlieja de Sant'Ana (Urtijëi)]]
*[[Curtina de Urtijëi]]
*[[Fé zandli te Gherdëina]]
*[[Paula Grossrubatscher]]
*[[Turné te Gherdëina]]
*[[Cason de Piëralongia]]
*[[Ëiles de Gherdëina che zipla]]
*[[Dolomitale]]
*[[Mont de Pana y Ciandevaves]]
*[[Gilo Prugger]]
*[[Bibliotech ladina Malia da Cudan]]
*[[Amalia Anderlan Obletter]]
*[[Genoveva Costner]]
*[[Dlieja Santa Maria ad Nives]]
*[[Dlieja de Santa Cristina]]
*[[Dlieja San Lenert, Bula]]
*[[Dlieja Sant Ujep Runcadic]]
*[[Pic]]
*[[Capeles de Gherdëina]]
*[[Capela sal Crist]]
*[[Madona di Àbeti]]
*[[Franz Grünewald]]
*[[Josef Rifesser]]
*[[Christian Trebinger]]
*[[Friedrich Moroder]]
*[[Jakob Sotriffer]]
*[[Emil Terschak]]
*[[Rudolf Vallazza]]
*[[Gana La Usc dles Ladines]]
*[[Carolina Kostner]]
*[[Johann Burgauner]]
*[[Belsy]]
*[[Teatro alla Scala]]
*[[Giustina Demetz]]
*[[Cirillo Dell’Antonio]]
*[[Johann Baptist Moroder]]
*[[Francësch Tavella]]
*[[Vincenzo Valier dit l Spinalonga]]
*[[Bruscia]]
*[[Karin Moroder]]
*[[Lisa Demetz]]
*[[Stina Walpoth Moroder]]
*[[Luisa Walpoth Demetz]]
*[[Isolde Kostner]]
*[[Fini Martiner Moroder]]
*[[Aurelia Moroder Langer]]
*[[Mili Schmalzl]]
*[[Annemarie Moroder]]
*[[Felizita Unterplatzer Moroder]]
*[[Trina Kasslatter Bernardi]]
*[[Alexia Runggaldier]]
*[[Ingrid Runggaldier]]
*[[Babi Pitschieler]]
*[[Franz Dantone]]
*[[Elsa Runggaldier]] gran pert dl articul.
*[[Carla Lezuo]]
*[[Trudi Vallazza]]
*[[Milia Insam Kostner]]
*[[Christa Perathoner]]
*[[Edgar Moroder]]
*[[Hans Perathoner]]
*[[Puntives]]
*[[Vinzenz Peristi]]
*[[Edberte Moroder]]
*[[Śepl Obletter]]
*[[Katharina Bernardi]]
*[[Siegfried Moroder]]
*[[Jakob Crepaz-Maidl]]
*[[Dominik Holzknecht]]
*[[Philomena Prinoth Moroder]]
*[[Cassian Dapoz]]
*[[Franz Prugger]]
*[[Maria Ursula Welponer]]
*[[Arcangiul Lardschneider]] laurà lessù
*[[Palua Dedite]]
*[[Scultëures de Gherdëina]]
*[[Hans Sontheimer]]
*[[Sabedin]]
*[[Peter Nocker]]
*[[Luis Insam]]
*[[Cnodla]]
*[[Doss dl Preve ]]
*[[Costamula]]
*[[Lara Malsiner]]
*[[Raimund Mureda]]
*[[Albino Pitscheider]]
*[[Villa Rudolfine]]
*[[Otto Moroder]]
*[[Hermann Moroder]]
*[[Caiot]]
*[[Lenèrt]]
*[[Johann Baptist Purger]]
*[[Tone Pitscheider]]
*[[Josef Mersa]]
*[[Guido Insam]]
*[[Sepl Rifesser]]
*[[Schnürlsteig]]
*[[Eduard Senoner]]
*[[Giuani Demetz]]
*[[Bivach dl Saslonch]]
*[[Pilat]]
*[[Tramans]] laurà lessù
*[[Sepl Senoner Ronch]]
*[[Martin Demetz]]
*[[Balest]]
*[[Martin (Urtijëi)]]
*[[Familia Franchetti]]
*[[Via nfiëreda Furcela de Saslonch]]
*[[Bulacia]]
*[[Max Moroder]]
*[[Franz Insam]]
*[[Levisc Antone Insam]]
*[[Manduchel]]
*[[Vigil Dorigo]]
*[[Giacobe Mussner]]
*[[Georg Runggaldier]]
*[[Christian Delago]]
*[[Joseph Anton Mahlknecht]]
*[[Marchiò Molziner]]
*[[Franz Haider]]
*[[Bernardin Pitschieler]]
*[[Iuchin Unterplatzer]]
*[[Plans de Cunfin]]
*[[Markus Vallazza]]
*[[Antone Daprè]]
*[[Giovanni Battista Holnaider]]
*[[Col Ciarnacëi]]
*[[Ji cun la crëusc]]
*[[Norbert Kostner]]
*[[Ernst Prinoth]]
*[[Antone Perathoner]]
*[[Giuana Prugger]]
*[[Leo Crepaz]]
*[[Furmescere]]
*[[Andrea Desalla ]]
*[[Fussel de Grialëces]]
*[[Josef Barth]]
*[[Luis Trenker]] laurà lessù
*[[Marx Sittich von Wolkenstein]]
*[[Josef Grossrubatscher]]
*[[Productiva]]
*[[Arturo Tanesini]]
*[[Lotte Nogler]]
*[[Lech Sant]]
*[[Cuca]]
*[[Col Raiser]]
*[[Rudi Moroder]]
*[[Vinzenz Demetz]]
*[[Edmund Runggaldier]]
*[[Tré zedules]]
*[[Joachina Mussner]]
*[[Giuani Enrich]]
*[[Leo Demetz]]
*[[Ottavia Kostner]]
*[[Café Demetz]]
*[[Pazifica Lardschneider Glück]]
*[[Ciaulonch]]
*[[Ludwig Norman-Neruda]]
*[[Franz Josef Noflaner]]
*[[Furnes]]
*[[Mestier]]
*[[Dantersasc]]
*[[Odles]]
*[[Ludwig Schmalzl de Ronc]]
*[[Pitoch ziplà]]
*[[Rusina Vinatzer]]
*[[Decassian]]
*[[Anna Perathoner Declara]]
*[[Schi te Gherdëina]]
*[[Luis Senoner]]
*[[Nfiereda de Mëisules]]
*[[Mene]]
*[[Ëifomes de Gherdëina]]
*[[Ianesc (ustaria)]]
*[[Chemun (mont)]]
*[[Hartl (mont)]]
*[[Craut]]
*[[Linacia]]
*[[Leo Delago]]
*[[Anton Anderlan]]
*[[Televijion]]
*[[Marina Demetz]]
*[[Elisabeth Lardschneider]]
*[[Stefania Pitschieler]]
*[[Ivan Senoner]]
*[[Juebia grassa]]
*[[Villa Grohmann]]
*[[Gebrüder Moroder]]
*[[Menza Nogler Pitscheider]]
*[[Bibliotech San Durich]]
*[[Bocia de Mont]]
*[[Luis Moroder]]
*[[Cumpania di Scizri Urtijëi]]
*[[Gustin]]
*[[Marcadënc de Gherdëina]]
*[[Heinrich Moroder]]
*[[Demëine Mahlknecht]]
*[[Sepl Rifesser junior]]
*[[Josef Oberbacher]]
*[[Buja dal Fiër]]
*[[Cristl Moroder Levigi]]
*[[David Piazza]]
*[[Carlo Verra sen.]]
*[[Alois Colli]]
*[[Anton Runggaldier]]
*[[Heindl Moroder|Heindl Moroder Doss]]
*[[Stlejuc]]
*[[Ildefons Perathoner]]
*[[Basilio Moroder]]
*[[Adolf Keim]]
*[[Alois Canins]]
*[[Furdenan]]
*[[Josef Runggaldier|Ujep Runggaldier]] laurà lessù
*[[Luis Kostner Stlejuc]]
*[[Vinzenz Mussner sen.]]
*[[Nduradëur]]
*[[Dessëniadëur]]
*[[Alois Walpoth]]
*[[Michl Gaslitter]]
*[[Franz Runggaldier Nevaves]]
*[[Maria Perathoner]]
*[[Carlo Crepaz]]
}}
== Scri per ladin ==
“Me sa che scri per ladin ie sche rué sun na luna y me sa bel. Me sa de vester te na cësa povester foresta ma ciauda y nia tl frëid dl fulestier. Scri per ladin me sa nce de mëter sota scunanza n ciof rer, ciofes che ne po inió crëscer do che ei messù rujené duta la autra rujenedes. Me sa de julé inò te n paravis de mi sëmies, de rué de reviërs te mi lecorc da pitl tla valeda ulache son nasciù.” Wolfgang Moroder
== Notes ==
<references/>
== Sandbox ==
*[[Utente:Moroder/Articul|Bio scultëur]]
*[[Utente:Moroder/Urtijëi|Slata Doss]]
*[[Utente:Moroder/Calënder de Gherdëina|Plata ueta]]
*[[Utente:Moroder/Martin Vinazer| Persones de Gherdëina]]
*[[Utente:Moroder/natura|TREMOT TE GHERDËINA Y TLA VALEDA DL ISARCH]]
*[[Utente:Moroder/media|Uet]]
*[[Utente:Moroder/Media II|Ianesc]]
*[[Utente:Moroder/Stevia|Geografia]]
== Templates ==
*<nowiki>{{Moroder}}</nowiki>
::{{Moroder}}
[[bar:Benutzer:moroder]]
[[de:Benutzer:Moroder]]
[[en:User:Moroderen]]
[[es:usuario:moroderes]]
[[fr:Utilisateur:Moroder]]
[[fur:Utent:Moroder]]
[[ia:Usator:Moroder]]
[[it:utente:moroder]]
[[vec:utente:Moroder]]
[[lmo:Druvadur:Moroder]]
[[Categoria:Uem|Moroder, Wolfgang]]
[[Categoria:Fotografia|Moroder, Wolfgang]]
8l78yknhdn5pby18h7wwu1hhuzvbmgw
Wonsheim
0
20765
253187
45375
2026-10-06T15:20:35Z
-wuppertaler
10171
Photo + Commons added
253187
wikitext
text/x-wiki
{{gherdëina}}{{Infobox_chemun_Germania
|Foto = Die ev. Kirche St. Lambert in Wonsheim - panoramio.jpg
|Inuem luech = Wonsheim
|Bandiera =
|Blason = DEU_Wonsheim_COA.svg
|Stat federal = {{DE-RP}}
|Landkreis = [[Landkreis Alzey-Worms]]
|Fundazion =
|Autëza =
|Seuraspersa = 8.78
|Abitanc = 896
|Data abitanc = 2020
|Codesc targa de l'auto = AZ
|Codesc posta = 55597
|Coordinates = {{coord|49|47|N|7|58|E|format=dms|display=inline}} <!--mantenì genau chësc format-->
|Cherta = {{Mappa di localizzazione
|DEU
|label = Wonsheim
|latitudineGradi = 49
|latitudinePrimi = 47
|longitudineGradi = 7
|longitudinePrimi = 58
|position = right
|width = 300
|float = center
|relief = yes
}}
|}}
'''Wonsheim''' ie n [[chemun]] te la [[Germania]] tl [[Landkreis Alzey-Worms]] dl [[Stac federei de la Germania|stat federel]] [[Rheinland-Pfalz]]. Tl 2020 ovel na populazion de {{formatnum:896}} sun na spersa de {{formatnum:8.78}} km².<ref>https://www.destatis.de/DE/Themen/Laender-Regionen/Regionales/Gemeindeverzeichnis/_inhalt.html Statistisches Bundesamt – Gemeindeverzeichnis</ref>
{{Commonscat}}
[[Categoria:Chemuns dl Rheinland-Pfalz]]
[[Categoria:Chemuns de la Germania]]
ak57b7h7irkoxzaa8mzrcdlyhomspph
Scultëures de Gherdëina
0
24356
253191
252525
2026-10-06T20:21:57Z
Moroder
67
/* Cëla nce */
253191
wikitext
text/x-wiki
{{Gherdëina}}
[[File:Saint_Rupert_Johannes_Vinazer_1684.jpg|miniatura|San Rupert tla dlieja de Sant Antone a Urtijëi de Johann Vinazer 1684]]
La [[scultura]] y l [[ziplé]] te [[Gherdëina]] à na longia tradizion. Bele tl dejesetejem secul à scumencià te Gherdëina families de artistc a ziplé tl lën. Danter chëstes i [[Christian Trebinger|Trebinger]] y i [[Martin Vinazer|Vinazer]]. Christian Trebinger ie stat l prim dla familia che ova mparà a [[Persenon]].
== Storia ==
Scialdi judà al svilup dl ert de ziplé tl lën à che te Gherdëina dal truepes bosc de [[Cier|zirm]]. La majera pert di lëures ziplei te Gherdëina fova de lën de zirm. Plu tert canche n à scumencià a ziplé a mascin ie unì adurvà l plù l lën de air.
Tl 1700 dajovel te Gherdëina bel 50 scultëures y tla metà dl dejedotejem secul passa 300. Te chëi ani univa i lëures ziplei te Gherdëina purtei dlonch ora te duta Europa, scialdi ti paejes romanics da [[marcadënc de Gherdëina]] y ncé dala [[Fé zandli te Gherdëina|zandlëtes]] y zandlëc<ref>Gunther Langes: ''Ladinien''. Südtiroler Landeskunde, Band 6, Bozen 1985, pl. 30–34 (tudësch).</ref>.
Ai 19 de auril 1679 ie stata fata na plura (Pilthawer-Streit) da pert de na grupa de vedli mostri scultëures d’ert, danter chisc i vedli scultëures Trebinger y Marcion Vinazer, tl vieres de n valgun scultëures jëuni y prinzipianc che ova autri mestieres y che ruinova l'inuem de chësc lëur. I seniëures dla suneria de Gudon fova unic tla [[Ianesc (ustaria)|ustaria Ianesc]] a Urtijëi, ma ëi ne l'à nia lasceda vënta ai vedli scultëures ajache i se ova nia metù adum te na lia de artejanat<ref>Toni Sotriffer: ''“De tei che sturpieia 1 lëur y 1 spaza via a bon-marcià”''. Calënder de Gherdëina 2016, pl. 134-139.</ref>
Danter la families de scultëures plu cunesciudes fova i Vinazer y n valguni de chisc ie deventei cunesciui a Viena, Praga y Toledo. [[Martin Vinazer|Martin Vinatzer]] fova stat per ot ani a mparé a Venezia y Roma. Marcion Malsiner ova nchinamei na berstot a Venezia bele danter l 1691 y l 1714<ref>Wolfgang Moroder: ''Scultëures de Gherdëina jic ora de nosta valeda: Marcion Malsiner a Unieja''. [[Calënder de Gherdëina]] 2011, pl. 183-185</ref>.
I artistc tlamei i Fronc fajova scialdi cristc y fova bonamënter sculëies o tei de familia de [[Franz Grünewald]] de Nudrei nasciù tl 1667 che ova fat la cademia a Viena ulache l univa tlamà Fronz<ref>[[Franz Moroder]]: ''Das Grödner Tal''. 2. Auflage. Sezion Gherdëina dl [[Deutscher und Österreichischen Alpenverein]]. Urtijëi 1914, pl. 157 (tudësch))</ref>.
Un di primes scultëures de Urtijëi dl 1800 fova [[Franz Runggaldier Nevaves]] che à fat l crist baroch y l crist dl sepolcro te [[dlieja de San Durich]] a Urtijëi.
Scialdi cunesciù tla Franzia ie [[Jan Dumëine Mahlknecht|Johann Dominik Mahlknecht]] de Rainell ([[Sureghes]]) che ova lascià ala dlieja de San Durich a Urtijëi na Madona cun Bambin y i cater Evangelisć de gips y ala [[dlieja de Santa Cristina]] na santa Fefa, śën da udëi tl [[Museum Gherdëina]]. Dl Mahlknecht dal mo sun plaza de dlieja a Urtijëi na copia dla Terpsichore dl Ferdinandeum<ref>''[[Commons:Category:Evangelists by J.D. Mahlknecht|Evangelists de J.D. Mahlknecht]]'' sun Wikimedia Commons</ref>.
N auter scultëur de valor de Gherdëina fova [[Peter Nocker|Peter Nocker-Sabedin]]. De chësc dal n relief dla Ultima Cëina do Leonardo tla dlieja de Santa Cristina y na pitla figura de vëscul tl Museum Gherdëina.
Cun [[Francësch Tavella]] y tres l nseniamënt te scola de [[Franz Haider]] à l ert dl ziplé te Gherdëina arjont scialdi n bon livel<ref>''Nachruf in: Der Schlern, Bozen Jahrgang 1947, pl. 343''</ref>.
Ala fin dl vintejem secul se à svilupà scialdi a Urtijëi i ferlëigheri che à purtà pro al svilup dla ert sacra per l'aredamënt dla dliejes te dut l mond.
Perchël ie unides su truepa berstots nce de moleri danter chëstes la plu grandes y cunesciudes fova chëles de [[Alois Kostner]] (Luis moler), [[Christian Delago]] (Cristl dl Tuene) y dla familia [[Oberbacher]].
L univa ziplà te Gherdëina truepes crisć da vënder ora per l mond y ti paejes tudësc univa chëi de Gherdëina suvënz tlamei "[[:de:Herrgottschnitzer|Herrgottschnitzer]]
Una de chisc fova [[Maria Senoner Fill]] y truepa autres<ref>[[Amalia Anderlan Obletter|Malia Obletter]]: ''La scultëura de crisć.'' Calënder de Gherdëina 2002, pl. 127.</ref>
A Urtijëi dajovel nce truepes [[Desseniadëur|desseniadëures]] che ova suvënz fat la cademies a Viena o Minca y che desseniova i auteresc da fé<ref>[https://web.archive.org/web/20160316093451/http://lusenberg.com/sculteures/zeichner.pdf Vinzenz Mussner: ''Dessëniadëures tl artejanat de Gherdëina'' (Zeichner im Grödner Kunsthandwerk). Calënder de Gherdëina 1983, pl. 89-114] (PDF; 5,1 MB) </ref>.
[[Luis Insam]], [[Raimund Mureda|Raimund Mureda (Moroder)]], [[Siegfried Moroder]], [[Albino Pitscheider]] y Engelbert Perathoner à metù ora uni an dal 1940 al 1944 ntan la [[Secunda Vera dl Monn|segonda viëra mundiela]] pra la "Gauausstellungen Tirol-Vorarlberg" a [[Dispruch]]. <ref>[https://www.helmuth-oehler.at/userfiles/downloads/Helmuth%20Oehler,%20Skulptur%20im%20Nationalsozialismus%20in%20Tirol.%20Ein%20Überblick,%20Innsbruck%202018..pdf Helmuth Oehler: ''Skulptur im Nazionalsozialismus in Tirol. Ein Überblick''. Da Wolfgang Meighörner (Hrsg.): ''Zwischen Ideologie, Anpassung und Verfolgung. Kunst und Nationalsozialismus in Tirol''. Catalog dla mostra tl Landesmuseum Ferdinandeum a Dispruch 2019 pl. 164-179 (tudësch).]</ref>.
Do l Cunzil Vatican II a truepes scultëures y moleri messù lascé l ert ajache la dumanda de sanc per la dliejes ie jita scialdi doju<ref>Livio Comploi: ''N bel calënder per l’artejanat''. Calënder de Gherdëina 1991, pl. 47.</ref><ref>Vinzenz Mussner: ''Tanc laurova pa te Gherdëina tl artejanat di ziplé zacan, y tanc pa aldidancuei?''. Calënder de Gherdëina 1983, pl. 73.</ref>.
Dal 1994 ie la lia [[UNIKA Val Gardena|UNIKA]] scialdi dossù per cialé de mantenì y svilupé l ert te Gherdëina.
[[File:Scultëur de Gherdëina Leo Runggaldier.mp3|miniatura|Poejia ''Scultëur de Gherdëina'' de [[Leo Runggaldier]]<ref>Leo Runggaldier: ''L Scultëur de Gherdëina''. Calënder de Gherdëina 1952, pl. 49-50.</ref>.]]
== Scoles d'ert ==
[[File:Scultori_s._cristna_Val_Gardena.ogv|miniatura|150x150px|Scola d'ert te Gherdëina 1932]]
Bel tl 1800 fova truepes de Gherdëina che jiva tla academies a Viena y a Minca.
[[Jakob Sotriffer|Jakob Sotriffer-Plajes]] ie stat mandá tl academia a Viena a studië bele tl 1825 y canche l ie unit ino te Gherdëina al metù su na [[Scola d'Ert Urtijëi|scola de desëni]] tla cësa „Steifl“ a Urtijëi. Chësta scola ie pona stata plu tert purteda inant da [[Ferdinand Demetz |Ferdinand Demetz Cademia]]<ref>[https://web.archive.org/web/20071014064922/http://www.clubosttirol.at/co_kultur/kunstschaffende_aus%20Osttirol.pdf Georg Demetz: ''Die Grödner Kunstschule „Cademia“ – Geschichte und Entwicklung einer Kulturträgerin'', pl. 35]</ref>.
== Gherdëina y la Cademia de Minca ==
Truepes artisć de Gherdëina ie jic tla Cademia de [[Minca]]. Chësc à danz permetù de miuré scialdi la qualità dl lëur che univa fat te Gherdëina.
Tla lista de chisc artistc iel scultëures de Gherdëina ma nce artisć che à abù da n fé cun Gherdëina y autri che se n ie jic<ref>[http://matrikel.adbk.de/05ordner/mb_1841-1884/jahr_1850/matrikel-00851 Libri:''Matrikelbuch der Akademie der Bildenden Künste München'']</ref>.
* [[Johann Burgauner]], entreda: 4. April 1845 de Ciastel, l pere fova pech, 30 ani, pitura, ai 15 de nuvëmber 1845 cun Nr. de matricula 330.
* [[Joseph Anton Mahlknecht]], entreda: 16. November 1850 da Sureghes a Urtijëi, abitea te Gherdëina, k.k. Landgerichts Castelruth, Vater Gutsbesitzer, 23 Jahre, Fach bei Einschreibung: Malerei
* Franz Prinoth, entreda: 19. November 1850, Matrikel-Nr. 851
* Vincenz Runggaldier, entreda: 18. Mai 1861 aus ''Svöden'', Vater Handelsmann, 23 Jahre, Antikenklasse, Matrikel-Nr. 1774
* Franz Demetz, entreda: 30. Oktober 1862, 26 Jahre, Bildhauerklasse, Matrikel-Nr. 1880
* Ferdinand Demetz, entreda: 16. Dezember 1866, Vater Bildhauer, 24 Jahre, Bildhauerschule, Matrikel-Nr. 2295
* Johann Moroder, entreda: 4. November 1870, 26 Jahre, Vater Gutsbesitzer, Matrikel-Nr. 2613
* Leopold Moroder, entreda: 3. März 1876, Vater Gutsbesitzer, 25 Jahre, Matrikel-Nr. 03263
* [[Emil Terschak]], entreda: 24. April 1876, Vater Componist, 18 Jahre, Antikenklasse, Matrikel-Nr. 3272
* [[Josef Moroder Jumbiërch|Josef Moroder-Lusenberg]], entreda: 21. Juni 1876, Vater Gutsbesitzer, 30 Jahre, Matrikel-Nr. 3303
* Franz Insam, entreda: 23. Oktober 1878 aus ''Skt. Christina in Tyrol'', Vater Holzschnitzer, 25 Jahre, Bildhauerschule,
* [[Hans Perathoner]], entreda: 18. Oktober 1897, 24 Jahre, Bildhauerschule v. Ruemann, Matrikel-Nr. 1742
* Valentin Gallmetzer (* 1870; † 1958)
* Robert Vittur, entreda: 30. Oktober 1907 aus ''St. Ulrich'', Vater Kirchen-Dekorateur, 19 Jahre, Matrikel-Nr. 3392
* [[Guido Balsamo Stella]], entreda: 18. Oktober 1909 aus Turin, Vater Kaufmann, 27 Jahre, Malschule v. Habermann, Matrikel-Nr. 3751
* Wilhelm Obletter, entreda: 3. Mai 1912 aus München, 21 Jahre, Zeichenschule B. Gundahl, Matrikel-Nr. 5069
== Lëures da udëi te Gherdëina ==
[[File:Franz_Grünwald_Nudrei_Gherdëina.jpg|miniatura|Crist bonamënter di Fronc- Nudrëi.]]
Truepes lëures di scultëures de Gherdëina ie da udëi tl Museum Gherdëina, tla Dlieja de San Durich, tla [[Dlieja de San Antone (Urtijëi)|dlieja de Sant Antone]] y te [[Curtina de Urtijëi|curtina a Urtijëi]], tla [[Dlieja San Lenert, Bula]], tla dliejes y curtines de Santa Cristina, tla [[Dlieja Santa Maria ad Nives]] de Sëlva y tla [[Capeles de Gherdëina|capeles de Gherdëina]].
== N valguna notes sun scultëures de Gherdëina ==
Do n articul tl Calënder de Gherdëina de Vinzenz Mussner-Scizr.
* Sepl Mahlknecht-Rainèl (* 1864 † 1944), sculè de [[August Runggaldier]] da [[Furdenan]].
* Anton Runggaldier Passua (1856–1928) sculé de Josef Moroder Lusenberg<ref>[https://web.archive.org/web/20160316093451/http://lusenberg.com/sculteures/sculteuresdegherdeina.html Vinzenz Mussner: ''Mòstri scultëures de Gherdëina che à ziplà de bela scultures y che à nsenià ju lernri'', Calënder de Gherdëina 1981, pl. 113.].</ref>.
* [[Vigil Dorigo]] (* 1866 in [[Fodom|Corte-Buchenstein]] † 1958 a Urtijëi), sculé de Ferdinand Demetz – n si lëur ie l Angiul Custode tla dlieja de San Durich a Urtijëi – n si sculë ie l nepot Virgilio Prugger.
* [[Giacobe Mussner|Giacobe Mussner-Scizer]] (* 1866 te Sëlva † 1932 a Urtijëi), Sculé de Johann Dominik Demetz-Furdenan y de Josef Moroder-Lusenberg tla Scola d Ert de Urtijëi. Cunesciuda ie si statua de Andreas Hofer tla cësa Andreas Hofer te Passeier. Un di fundadëures dla Lia Mostra d'Ert de Urtijëi.
* Michl Gaslitter (* 1870 a Sëuc † 1932 a Urtijëi), à laurà pra la firma „[[Gebrüder Moroder]]“ a [[Offenburg]].
* [[Levisc Antone Insam]]-Tavella (* 1870 a Santa Cristina † 1932 a Urtijëi), sculé de [[Luis Kostner Stlejuc]] y Johann Baptist Moroder. Si sculëies fova si mutons [[Luis Insam]]-Tavella y Rudolf Insam y truepes de autri. Tl Museum Gherdëina iel da udëi na cripl de Levisc Antone.
* [[Johann Baptist Moroder|Batista Moroder]]-Jumbierch,
* Josef Kostner-Stlejuc (* 1870 † 1958) si sculëies fove i mutons Sepl, Batista y Ludwig. L monumënt per la fossa de Josef Runggaldier-Passua te curtina a Urtijëi ie sie.
* Josef Höglinger (* 1871 in Putzleinsdorf † 1933 a Urtijëi), dessëniadëur y scultëur de urnamënc, studies a Ottensheim y Amberg Österreich y pra David Knottner (* 1857 † 1934). Ël à nce dessenià truepes auteresc.
* Filip Noflaner (* 1871 a [[Funes (chemun)|Funes]] † 1955 a Urtijëi), sculé de Ferdinand Demetz, ova sciche sculé l mut Franzl y truepes d autri.
* Heinrich Kostner (da Stlejuc) (* 1872 † 1958), à mparà cun si pere Batista y à nsenià a si mutons Heinrich, Hermann, Friedl, Emmerich y Oliva.
* [[Jakob Crepaz-Maidl|Iocl Crepaz]]-Maidl,
* [[Ludwig Moroder]]-Meune,
* [[Marchiò Molziner]]
* Anselmo Obletter-Lip (* 1879 † 1950), sculé de Sepl Obletter-Juaut y de [[Francësch Tavella|Franz Tavella]]. Si mut Arnold ie nce stat si sculé.
* [[Albino Pitscheider|Albino Pitscheider-Menza]] (* 1877 a Urtijëi † 1962 te Sëlva).
* [[Tone Pitscheider|Tone Pitscheider-Menza]] (* 1879 † 1953), sculé de Ferdinand Demetz. À laurà cun Sepl Ruggaldier-Paussua, ulache l à fat la Sant'Ana cun la Madona y la Santa Lisabeta tla capela dl Cuer de Gejù tla dlieja de San Durich a Urtijëi. Aldò de Margareth Runggaldier ie la Santa Lisabeta de Anton Demetz<ref>Margareth Runggaldier Mahlknecht, Karl Mahlknecht: ''St. Ulrich in Gröden – Kirchen und Kirchengeschichte. Eine Text- und Bilddokumentation''. Athesia , Persenon 1992.</ref>.
* [[Friedrich Moroder|Friedrich Moroder-Rico]] (* 1880 † 1937), sculé de si pere Josef Moroder-Lusenberg y dl fra Batista. Si sculëies ie stac si mutons Bruno y Viktor.
* Giuani Piazza-Cudan (* 1880 a Urtijëi † 1948 a Urtijëi), sculé de Josef Moroder Lusenberg. Si sculëies ie stac si mutons David y Luis.
* Sepl Pitscheider-[[Menza Nogler Pitscheider|Menza]] (* 1880 a Urtijëi † 1952 a Urtijëi), sculé de Ferdinand Demetz. Si sculé ie stat l mut Hubert.
* [[August Runggaldier|Gustl Runggaldier-Furdenan]] (August Runggaldier, * 1880 † 1940) Fundadëur dla Lia di Artistc de Urtijëi tl 1920. Dal 1922 a 1933 iel stat diretëwur dla scola d'ert de [[Pinerolo]] Piemont.
* [[Vijo Canins]] (* 1868 a [[Badia|Pedraces]] † 1946 a Urtijëi), sculé de Franz Tavella, al laurà sciche moster tla berstot de Ferdinand Stuflesser-Petlin cun si mut Bernard (1895–1966), sculé de Filip Noflaner.
* Siegfried Demetz-Feur (* 1868 a Urtijëi † 1946 a Urtijëi),
* [[Giuani Enrich]] (* 1881 La Pli de Fedom † 1970 a Urtijëi), à laurà da moster cun Johann Baptist Moroder . Si ie n relief de [[Cristoforo Colombo]].
* Valentino Sommavilla (* 1868 a [[Moena]] † 1946 a Urtijëi) sculé de Ferdinand Demetz, n si sculé ie stat si mut Zenz.
* Paul Pescosta (sculé de Anton Runggaldier Passua (1856–1928)) à laurà nce cun Franz Tavella y ie stat moster tla berstot de Pepi Stuflesser Petlin.
* Gottfried Moroder-Doss (* 1887 a Urtijëi † a Urtijëi), sculé de Alois Anton (Levisc Antone) Insam. Si sculeies ie stac i mutons Hermann, Rudy y David (''de Go'').
* [[Rudolf Vallazza]]
* [[Hermann Moroder|Hermann Moroder-Jumbierch]] (* 1889 a Urtijëi † 1969 a Urtijëi) Mut de Josef Moroder-Lusenberg, Sculé de [[Rudolf Moroder|Rudolf]] y [[Ludwig Moroder]] de Lenert. Sciche fant al laurà truepes ani pra la firma ''Gebrüder Moroder'' a Offenburg. Si sculé fova l mut Hermann y truepes d'autri. Ël ie stat nce fundadëur dl Museum Gherdëina. N si lëur ie la fossa dla familia Martiner te curtina a Urtijëi.
* Vinzenz Moroder-Resciesa (* 1889 a Urtijëi † 1980 a Urtijëi). Sculé de Luis Anton Insam y de Rudolf Moroder-Lenert. Si sculeies fova si mutons Vinzenz y Hansi. Fundadëur tl 1920 dla " ''Ausstellung für Kunst und Kunstgewerbe"'' a Urtijëi. 1920–1921 al zipla la stazions dla Via Crucis de [[Resciesa]]. L à nce zipla n gran crist per la curtina de Urtijëi.
* Cristl Moroder-Levigi (* 1892 a Urtijëi † 1968 a Urtijëi) fova sculé de Rudolf y Ludwig Moroder tla berstot da Lenert. Si sculé fova l mut Eduard Moroder-Mureda.
* Ivan Senoner
* Luis Senoner-Tinderla (* 1892 a Urtijëi † 1960 a Urtijëi), fova sculé de Luis Insam y de si pere Luis Anton (Levisc Antone) (1865–1917). Si mutons Luis, Bruno y Remo ova mparà dad ël.
* Luis Kostner-da Stlejuc (* 1894 a Urtijëi † 1974 a Urtijëi), fova sculé dl pere Luis y moster de Luisl Kostner che ova fat nce l „Istituto d’Arte“ a Firenze y ova giut nsenià tla Scola d'Ert de Urtijëi.
* Romano Stuflesser-Digon (* 1894 a Urtijëi † 1973 a Urtijëi), fova scultëur de urnamënt y ova mparà da Josef Höglinger. Te si berstot ova mparà i fions Pepi, Romano y Hansi.
* Luis Demetz-Pilat (* 1899 a Urtijëi † 1972 a Urtijëi), lerner pra Vigil Dorigo y fant pra Vinzenz Moroder. Si sculeies fova i fions Nevin y Edith.
* Sepl Obletter-Juaut (* 1900 a Urtijëi † 1963 a Urtijëi). Ova mparà da si pere Josef (1873–1925) y pra Johann Baptist Moroder. Si lerneri fova l fra Eugen y l mut Josef.
* Giuani Senoner-Luca (* 1900 a Urtijëi † 1976 a Urtijëi). Sculé de Vinzenz y Ludwig Moroder, àl mparà nce pra Luis Senoner (1870–1929). Te si berstot à laurà y mutons Hans, Pepi, Carlo, Erich y Michl. Ël fova drët bon a ziplé cristc.
* Luis Insam-Tavela
* Caio Perathoner (dl Baga) (* 1905 a Urtijëi † 1965 a Urtijëi) à mparà pra si pere Ferdinand Perathoner (1871–1930) y Josef Pitscheider und à laurà cun Hermann Moroder-Jumbiërch zusammen. Set de si mutons ie deventei scultëures: Ferdinand, Caio, Robert, Viktor, Ulrich, Herbert y Julius. Un n mut Bruno ie moler.
* Rudi Insam-Tavela (* 1908 a Urtijëi † 1953 a Urtijëi) à mparà dal pere Levisc Antone y si fra Luis.
* [[Rudi Moroder]] (de Gottfried) (* 1923 a Urtijëi † 1958 a Urtijëi), lerner pra si pere Gottfried al fat la scola d'ert a Urtijëi pra Ludwig Moroder y Salvatore Li Rosi. Ël ie cunesciù per la figura dl alpino de 4,5 m de porfir a [[Burnech]] (1951 fata su tl y sauteda tl aria tl 1966 ) bekannt. Tl 1956 al metù ora pra la Biennale di Venezia. Ël nseniova tla scola d'ert de Sëlva ma ie mort da jëun per si striches dla viëra<ref>''Rudi Moroder, Sohn des Gottfried''. Südtiroler Künstlerbund, Athesia 1988. ISBN 8870145107</ref>.
* [[Luis Piazza|Luis Piazza-Cudan]] (* 1908 a Urtijëi † 1977 a Urtijëi), lerner pra si pere Johann (Giuani) Piazza y sculé pra Ludwig Moroder y Balsamo Stella tla scola d'ert a Urtijëi. L à giut nsenia tla scola d'ert de Urtijëi. L ie nce stat fundadëur dl Museum Gherdëina. L ie mort do na desgrazia tl bosch de Resciesa. Ël laurova nce scialdi tl sas Bellerophon y à depënt truepes acuarei.
* Gabriel Senoner (* 1909 a Urtijëi † 1978 a Urtijëi) à mparà da si pere Luis y si fra Giuani. Si mutons Oswald, Wilfried y Wilhelm à mpara te si berstot. L mut Wilfried ie nce jit sula Cademia Brera a Milan.
* [[Josef Mersa]]
* Franz Mersa (* 1909 a Persenon † 1974 a Persenon). Mut de Josef Mersa iel stat lerner tla berstot de Ludwig Moroder-Lenert. Per 24 ani al nsenià tla scola d'ert der Persenon. te si berstot a Persenon à mpara truepes scultëures de Gherdëina y danter chisc Harald Schmalzl.Harald Schmalzl.
[[File:Relief de pitl mut Alois Walpoth.jpg|miniatura|alt=Relief de ghips firmà da Alois Walpoth dl 1896.|Relief de ghips firmà da [[Alois Walpoth]] dl 1896.]]
* [[Johann Baptist Walpoth|Batista Walpoth]] (* 1911 a Urtijëi † 1934 a Urtijëi), mut dl scultëur [[Alois Walpoth]], mort do na desgrazia cun l stlop tl bosch de Resciesa. À zipla cun Vinzenz Peristi l crist de Sëurasas<ref name="calender">Pepi Moroder: ''Trëi scultëures de Gherdëina, morc te si plu biei ani, Vinzenz Peristi, J. Batista Walpoth, [[Anton Anderlan|Prof. Anton Anderlan]].'' Calënder de Gherdëina 1955. pl. 42 </ref>.
* [[Vinzenz Peristi]] (* 1909 a Urtijëi † 1943 tumà tla viëra)<ref name="calender" />.
* Tone Anderlan (* 1915 a Urtijëi † 1945 tumà tla viëra).
* [[Vigil Pescosta|Vigil Pescosta-Banch]] (* 1886 in [[Calfosch|Colfosch]] † 1981 a Urtijëi) Lerner pra Anton Runggaldier-Passua. Per n si lëur ziplà tl lën de San Piere che smaca la rë al giatà n pest a Paris tl 1925. Ël à nsenià tla scoles d'ert a Padova, a [[Monza]] tla Università dell' Arte<ref>J.K. (Josef Kostner): ''Bera Vigil Pescosta''. Calënder de Gherdëina 1976, pl. 44–53</ref>.
* [[Sepl Senoner Ronch]] (1886-1914).
* [[Luis Senoner|Luis Senoner Ronch]], (1889-1985) fova diretëur de scola d'ert de Gherdëina.
* Ferdinand Demetz<ref>[https://web.archive.org/web/20160316093451/http://lusenberg.com/sculteures/sculteuresdegherdeina.html Vinzenz Mussner: ''Mòstri scultëures de Gherdëina che à ziplà de bela scultures y che à nsenià ju lernri'', Calënder de Gherdëina 1981].</ref>.
* [[Josef Rifesser]], auch Joseph „Peppi“ Rifesser (* 1921 a Urtijëi; † 2019 a Urtijëi)
* Hans Sontheimer (1906–1981)
[[File:Saint-Ulrich.jpg|miniatura|San Durich de [[Ludwig Moroder|Ludwig Moroder-Lenert]] tla dlieja de pluania de Urtijëi.]]
== Films ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=Utta-zqnfMg Giornale Luce 27/11/1943: l artejanat artistich de Gherdëina.]
=== Belletristik ===
Tl 1961 à l scritëur rumanc Andri Peer scrit la storia ''L'intagliadur d'Urtischei'' .
== Notes ==
<references/>
=== Bibliografia ===
* [https://web.archive.org/web/20160304092312/http://www.lusenberg.com/willimoroder/marktgemeinde.html Wilhelm Moroder-Lusenberg: ''Die Marktgemeinde St. Ulrich in Gröden (1908)'']. Eigenverlag, Innsbruck 1908 (tudësch).
* 1) [https://web.archive.org/web/20160304092329/http://www.lusenberg.com/sculptures/haberlandt1.pdf Arthur Haberlandt: ''Die Holzschnitzerei im Grödener Tale'', Sonderabdruck aus der Vierteljahrsschrift Werke der Volkskunst, Band II, Heft 1. Kunst- und Verlagsanstalt J. Löwy, Wien 1914 (tudësch)].
* 2) [https://web.archive.org/web/20160304052315/http://www.lusenberg.com/sculptures/haberlandt2.pdf Arthur Haberlandt: ''Die Holzschnitzerei im Grödener Tale'', Sonderabdruck aus der Vierteljahrsschrift Werke der Volkskunst, Band II, Heft 1. Kunst- und Verlagsanstalt J. Löwy, Wien 1914 - Dessënies y fotos de chiena de Gherdëina].
* J. A. Perathoner: ''Über das Alter der Grödner [[Chiena|Holzspielwaren]]-Industrie''. Schlern 9. Heft 4. Jahrgang 1923. pl. 294 (tudësch).
* [https://web.archive.org/web/20160321053320/http://lusenberg.com/scultorigardena/scultorigardena.html Guido Ruberti: ''Gli scultori in legno di Val Gardena''. Istituto Nazionale L.V.C.E. Bergamo 1932.]
* [http://www.biblioarti.beniculturali.it/opencms/multimedia/BollettinoArteIt/documents/1386080497058%2007%20-%20Nebbia%20180.pdf Ugo Nebbia: ''L'arte degli intagliatori di Val Gardena e le scuole professionali di Selva e di Ortisei''. In: in Cronaca delle Belle Arti]{{Toter Link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* ''Die Moroder, ein altladinisches Geschlecht aus Gröden-Dolomiten vom 14. bis zum 20. Jahrhundert. Ein Beitrag zur tirolischen Familienforschung.'' Komitee für die Drucklegung des Moroder-Stammbuches, St. Ulrich in Gröden 1980 [http://www.moroderfamily.com/ld/libri Libri pdf].
* Vinzenz Mussner: ''Scultëures y zipladëures a Urtijëi, che ie é mo cunesciù''. Calënder de Gherdëina 1982, pl. 37-52.
* Vinzenz Mussner: Tanc laurova pa te Gherdëina tl artejanat di ziplé zacan, y tanc pa aldidancuei? Calënder de Gherdëina 1983, pl. 60-75.
* Nicolò Rasmo: ''Gli scultori Vinazer: origini dell'attività scultorea in Val Gardena''. Museum Gherdëina, St. Ulrich in Gröden 1989. (talian).
* Lia Mostra dl Artejanat de Gherdëina Cësa di Cungresc Urtijëi. Catalogh. Typak 1989.
* [https://web.archive.org/web/20160304111425/http://www.lusenberg.com/petocchi/petocchi1.html Paolo Caneppele: ''I vagbondi nell'artigianato ligneo gardenese'']. Ladinia nr. 15, Istitut ladin Micurà de Rü 1991, pl. 85-104 (talian).
* Othmar Moroder: ''Das Grödner Kunsthandwerk''. Eigenverlag, St. Ulrich in Gröden, Druck Fotolito Longo 1994 (tudësch).
* Paulina Moroder, Eugen Trapp: ''L lëur d’auteresc te Gherdëina, 1700-1940''. Calënder de Gherdëina 2001, pl. 72–77.
* Eugen Trapp: ''Kunstdenkmäler Ladiniens. Gadertal. Gröden. Fassatal. Buchenstein. Ampezzo.'' Istitut Cultural Ladin Micurà de Rü, San Martin de Tor 2003, ISBN 88-8171-044-7
* Elfriede Perathoner:'' Grödner Krippenschnitzkunst.'' Folio Verlag, 2004 (tudësch). ISBN 978-3-85256-279-7.
* Erich Egg, Herlinde Menardi: ''Das Tiroler Krippenbuch. Die Krippe von den Anfängen bis zur Gegenwart''. 2. Aufl. Tyrolia, Innsbruck 2004 (tudësch). ISBN 3-7022-2604-4.
== Cëla nce ==
* {{Commons|Bildschnitzer Gröden Ernst Warburg|''Die Bildschnitzer im Grödner Tal''. Ernst Warburg, Westermanns Monatshefte 1914.}}
* {{Commons|Werkstatt Lenert}}
* [[File:Ntervista a bera Zenz Mussner.mp3|thumb|Ntervista sun la scultura te Gherdëina cun Zenz Mussner Scizer a Urtijëi]]
* [[L ert de ziplè te Gherdëina]]
* [[Ëiles de Gherdëina che zipla]]
* [[Lia Mostra d’Ert]]
* [[Grupa Ruscél|Ruscél]]
* [[Mestier]]
* Vinzenz Mussner dl Scizer: ''Desseniadëures tl artejanat de Gherdëina.'' Calënder de Gherdëina 1983, pl. 49-59.
[[Categoria:Gherdëina|Scultëures]]
[[Categoria:Ert||Scultëures de Gherdëina]]
[[Categoria:Scultëures de Gherdëina]]
9z1w2qqeojusv5rsilhkveb0do6hfd9
253192
253191
2026-10-06T20:25:57Z
Moroder
67
/* Cëla nce */
253192
wikitext
text/x-wiki
{{Gherdëina}}
[[File:Saint_Rupert_Johannes_Vinazer_1684.jpg|miniatura|San Rupert tla dlieja de Sant Antone a Urtijëi de Johann Vinazer 1684]]
La [[scultura]] y l [[ziplé]] te [[Gherdëina]] à na longia tradizion. Bele tl dejesetejem secul à scumencià te Gherdëina families de artistc a ziplé tl lën. Danter chëstes i [[Christian Trebinger|Trebinger]] y i [[Martin Vinazer|Vinazer]]. Christian Trebinger ie stat l prim dla familia che ova mparà a [[Persenon]].
== Storia ==
Scialdi judà al svilup dl ert de ziplé tl lën à che te Gherdëina dal truepes bosc de [[Cier|zirm]]. La majera pert di lëures ziplei te Gherdëina fova de lën de zirm. Plu tert canche n à scumencià a ziplé a mascin ie unì adurvà l plù l lën de air.
Tl 1700 dajovel te Gherdëina bel 50 scultëures y tla metà dl dejedotejem secul passa 300. Te chëi ani univa i lëures ziplei te Gherdëina purtei dlonch ora te duta Europa, scialdi ti paejes romanics da [[marcadënc de Gherdëina]] y ncé dala [[Fé zandli te Gherdëina|zandlëtes]] y zandlëc<ref>Gunther Langes: ''Ladinien''. Südtiroler Landeskunde, Band 6, Bozen 1985, pl. 30–34 (tudësch).</ref>.
Ai 19 de auril 1679 ie stata fata na plura (Pilthawer-Streit) da pert de na grupa de vedli mostri scultëures d’ert, danter chisc i vedli scultëures Trebinger y Marcion Vinazer, tl vieres de n valgun scultëures jëuni y prinzipianc che ova autri mestieres y che ruinova l'inuem de chësc lëur. I seniëures dla suneria de Gudon fova unic tla [[Ianesc (ustaria)|ustaria Ianesc]] a Urtijëi, ma ëi ne l'à nia lasceda vënta ai vedli scultëures ajache i se ova nia metù adum te na lia de artejanat<ref>Toni Sotriffer: ''“De tei che sturpieia 1 lëur y 1 spaza via a bon-marcià”''. Calënder de Gherdëina 2016, pl. 134-139.</ref>
Danter la families de scultëures plu cunesciudes fova i Vinazer y n valguni de chisc ie deventei cunesciui a Viena, Praga y Toledo. [[Martin Vinazer|Martin Vinatzer]] fova stat per ot ani a mparé a Venezia y Roma. Marcion Malsiner ova nchinamei na berstot a Venezia bele danter l 1691 y l 1714<ref>Wolfgang Moroder: ''Scultëures de Gherdëina jic ora de nosta valeda: Marcion Malsiner a Unieja''. [[Calënder de Gherdëina]] 2011, pl. 183-185</ref>.
I artistc tlamei i Fronc fajova scialdi cristc y fova bonamënter sculëies o tei de familia de [[Franz Grünewald]] de Nudrei nasciù tl 1667 che ova fat la cademia a Viena ulache l univa tlamà Fronz<ref>[[Franz Moroder]]: ''Das Grödner Tal''. 2. Auflage. Sezion Gherdëina dl [[Deutscher und Österreichischen Alpenverein]]. Urtijëi 1914, pl. 157 (tudësch))</ref>.
Un di primes scultëures de Urtijëi dl 1800 fova [[Franz Runggaldier Nevaves]] che à fat l crist baroch y l crist dl sepolcro te [[dlieja de San Durich]] a Urtijëi.
Scialdi cunesciù tla Franzia ie [[Jan Dumëine Mahlknecht|Johann Dominik Mahlknecht]] de Rainell ([[Sureghes]]) che ova lascià ala dlieja de San Durich a Urtijëi na Madona cun Bambin y i cater Evangelisć de gips y ala [[dlieja de Santa Cristina]] na santa Fefa, śën da udëi tl [[Museum Gherdëina]]. Dl Mahlknecht dal mo sun plaza de dlieja a Urtijëi na copia dla Terpsichore dl Ferdinandeum<ref>''[[Commons:Category:Evangelists by J.D. Mahlknecht|Evangelists de J.D. Mahlknecht]]'' sun Wikimedia Commons</ref>.
N auter scultëur de valor de Gherdëina fova [[Peter Nocker|Peter Nocker-Sabedin]]. De chësc dal n relief dla Ultima Cëina do Leonardo tla dlieja de Santa Cristina y na pitla figura de vëscul tl Museum Gherdëina.
Cun [[Francësch Tavella]] y tres l nseniamënt te scola de [[Franz Haider]] à l ert dl ziplé te Gherdëina arjont scialdi n bon livel<ref>''Nachruf in: Der Schlern, Bozen Jahrgang 1947, pl. 343''</ref>.
Ala fin dl vintejem secul se à svilupà scialdi a Urtijëi i ferlëigheri che à purtà pro al svilup dla ert sacra per l'aredamënt dla dliejes te dut l mond.
Perchël ie unides su truepa berstots nce de moleri danter chëstes la plu grandes y cunesciudes fova chëles de [[Alois Kostner]] (Luis moler), [[Christian Delago]] (Cristl dl Tuene) y dla familia [[Oberbacher]].
L univa ziplà te Gherdëina truepes crisć da vënder ora per l mond y ti paejes tudësc univa chëi de Gherdëina suvënz tlamei "[[:de:Herrgottschnitzer|Herrgottschnitzer]]
Una de chisc fova [[Maria Senoner Fill]] y truepa autres<ref>[[Amalia Anderlan Obletter|Malia Obletter]]: ''La scultëura de crisć.'' Calënder de Gherdëina 2002, pl. 127.</ref>
A Urtijëi dajovel nce truepes [[Desseniadëur|desseniadëures]] che ova suvënz fat la cademies a Viena o Minca y che desseniova i auteresc da fé<ref>[https://web.archive.org/web/20160316093451/http://lusenberg.com/sculteures/zeichner.pdf Vinzenz Mussner: ''Dessëniadëures tl artejanat de Gherdëina'' (Zeichner im Grödner Kunsthandwerk). Calënder de Gherdëina 1983, pl. 89-114] (PDF; 5,1 MB) </ref>.
[[Luis Insam]], [[Raimund Mureda|Raimund Mureda (Moroder)]], [[Siegfried Moroder]], [[Albino Pitscheider]] y Engelbert Perathoner à metù ora uni an dal 1940 al 1944 ntan la [[Secunda Vera dl Monn|segonda viëra mundiela]] pra la "Gauausstellungen Tirol-Vorarlberg" a [[Dispruch]]. <ref>[https://www.helmuth-oehler.at/userfiles/downloads/Helmuth%20Oehler,%20Skulptur%20im%20Nationalsozialismus%20in%20Tirol.%20Ein%20Überblick,%20Innsbruck%202018..pdf Helmuth Oehler: ''Skulptur im Nazionalsozialismus in Tirol. Ein Überblick''. Da Wolfgang Meighörner (Hrsg.): ''Zwischen Ideologie, Anpassung und Verfolgung. Kunst und Nationalsozialismus in Tirol''. Catalog dla mostra tl Landesmuseum Ferdinandeum a Dispruch 2019 pl. 164-179 (tudësch).]</ref>.
Do l Cunzil Vatican II a truepes scultëures y moleri messù lascé l ert ajache la dumanda de sanc per la dliejes ie jita scialdi doju<ref>Livio Comploi: ''N bel calënder per l’artejanat''. Calënder de Gherdëina 1991, pl. 47.</ref><ref>Vinzenz Mussner: ''Tanc laurova pa te Gherdëina tl artejanat di ziplé zacan, y tanc pa aldidancuei?''. Calënder de Gherdëina 1983, pl. 73.</ref>.
Dal 1994 ie la lia [[UNIKA Val Gardena|UNIKA]] scialdi dossù per cialé de mantenì y svilupé l ert te Gherdëina.
[[File:Scultëur de Gherdëina Leo Runggaldier.mp3|miniatura|Poejia ''Scultëur de Gherdëina'' de [[Leo Runggaldier]]<ref>Leo Runggaldier: ''L Scultëur de Gherdëina''. Calënder de Gherdëina 1952, pl. 49-50.</ref>.]]
== Scoles d'ert ==
[[File:Scultori_s._cristna_Val_Gardena.ogv|miniatura|150x150px|Scola d'ert te Gherdëina 1932]]
Bel tl 1800 fova truepes de Gherdëina che jiva tla academies a Viena y a Minca.
[[Jakob Sotriffer|Jakob Sotriffer-Plajes]] ie stat mandá tl academia a Viena a studië bele tl 1825 y canche l ie unit ino te Gherdëina al metù su na [[Scola d'Ert Urtijëi|scola de desëni]] tla cësa „Steifl“ a Urtijëi. Chësta scola ie pona stata plu tert purteda inant da [[Ferdinand Demetz |Ferdinand Demetz Cademia]]<ref>[https://web.archive.org/web/20071014064922/http://www.clubosttirol.at/co_kultur/kunstschaffende_aus%20Osttirol.pdf Georg Demetz: ''Die Grödner Kunstschule „Cademia“ – Geschichte und Entwicklung einer Kulturträgerin'', pl. 35]</ref>.
== Gherdëina y la Cademia de Minca ==
Truepes artisć de Gherdëina ie jic tla Cademia de [[Minca]]. Chësc à danz permetù de miuré scialdi la qualità dl lëur che univa fat te Gherdëina.
Tla lista de chisc artistc iel scultëures de Gherdëina ma nce artisć che à abù da n fé cun Gherdëina y autri che se n ie jic<ref>[http://matrikel.adbk.de/05ordner/mb_1841-1884/jahr_1850/matrikel-00851 Libri:''Matrikelbuch der Akademie der Bildenden Künste München'']</ref>.
* [[Johann Burgauner]], entreda: 4. April 1845 de Ciastel, l pere fova pech, 30 ani, pitura, ai 15 de nuvëmber 1845 cun Nr. de matricula 330.
* [[Joseph Anton Mahlknecht]], entreda: 16. November 1850 da Sureghes a Urtijëi, abitea te Gherdëina, k.k. Landgerichts Castelruth, Vater Gutsbesitzer, 23 Jahre, Fach bei Einschreibung: Malerei
* Franz Prinoth, entreda: 19. November 1850, Matrikel-Nr. 851
* Vincenz Runggaldier, entreda: 18. Mai 1861 aus ''Svöden'', Vater Handelsmann, 23 Jahre, Antikenklasse, Matrikel-Nr. 1774
* Franz Demetz, entreda: 30. Oktober 1862, 26 Jahre, Bildhauerklasse, Matrikel-Nr. 1880
* Ferdinand Demetz, entreda: 16. Dezember 1866, Vater Bildhauer, 24 Jahre, Bildhauerschule, Matrikel-Nr. 2295
* Johann Moroder, entreda: 4. November 1870, 26 Jahre, Vater Gutsbesitzer, Matrikel-Nr. 2613
* Leopold Moroder, entreda: 3. März 1876, Vater Gutsbesitzer, 25 Jahre, Matrikel-Nr. 03263
* [[Emil Terschak]], entreda: 24. April 1876, Vater Componist, 18 Jahre, Antikenklasse, Matrikel-Nr. 3272
* [[Josef Moroder Jumbiërch|Josef Moroder-Lusenberg]], entreda: 21. Juni 1876, Vater Gutsbesitzer, 30 Jahre, Matrikel-Nr. 3303
* Franz Insam, entreda: 23. Oktober 1878 aus ''Skt. Christina in Tyrol'', Vater Holzschnitzer, 25 Jahre, Bildhauerschule,
* [[Hans Perathoner]], entreda: 18. Oktober 1897, 24 Jahre, Bildhauerschule v. Ruemann, Matrikel-Nr. 1742
* Valentin Gallmetzer (* 1870; † 1958)
* Robert Vittur, entreda: 30. Oktober 1907 aus ''St. Ulrich'', Vater Kirchen-Dekorateur, 19 Jahre, Matrikel-Nr. 3392
* [[Guido Balsamo Stella]], entreda: 18. Oktober 1909 aus Turin, Vater Kaufmann, 27 Jahre, Malschule v. Habermann, Matrikel-Nr. 3751
* Wilhelm Obletter, entreda: 3. Mai 1912 aus München, 21 Jahre, Zeichenschule B. Gundahl, Matrikel-Nr. 5069
== Lëures da udëi te Gherdëina ==
[[File:Franz_Grünwald_Nudrei_Gherdëina.jpg|miniatura|Crist bonamënter di Fronc- Nudrëi.]]
Truepes lëures di scultëures de Gherdëina ie da udëi tl Museum Gherdëina, tla Dlieja de San Durich, tla [[Dlieja de San Antone (Urtijëi)|dlieja de Sant Antone]] y te [[Curtina de Urtijëi|curtina a Urtijëi]], tla [[Dlieja San Lenert, Bula]], tla dliejes y curtines de Santa Cristina, tla [[Dlieja Santa Maria ad Nives]] de Sëlva y tla [[Capeles de Gherdëina|capeles de Gherdëina]].
== N valguna notes sun scultëures de Gherdëina ==
Do n articul tl Calënder de Gherdëina de Vinzenz Mussner-Scizr.
* Sepl Mahlknecht-Rainèl (* 1864 † 1944), sculè de [[August Runggaldier]] da [[Furdenan]].
* Anton Runggaldier Passua (1856–1928) sculé de Josef Moroder Lusenberg<ref>[https://web.archive.org/web/20160316093451/http://lusenberg.com/sculteures/sculteuresdegherdeina.html Vinzenz Mussner: ''Mòstri scultëures de Gherdëina che à ziplà de bela scultures y che à nsenià ju lernri'', Calënder de Gherdëina 1981, pl. 113.].</ref>.
* [[Vigil Dorigo]] (* 1866 in [[Fodom|Corte-Buchenstein]] † 1958 a Urtijëi), sculé de Ferdinand Demetz – n si lëur ie l Angiul Custode tla dlieja de San Durich a Urtijëi – n si sculë ie l nepot Virgilio Prugger.
* [[Giacobe Mussner|Giacobe Mussner-Scizer]] (* 1866 te Sëlva † 1932 a Urtijëi), Sculé de Johann Dominik Demetz-Furdenan y de Josef Moroder-Lusenberg tla Scola d Ert de Urtijëi. Cunesciuda ie si statua de Andreas Hofer tla cësa Andreas Hofer te Passeier. Un di fundadëures dla Lia Mostra d'Ert de Urtijëi.
* Michl Gaslitter (* 1870 a Sëuc † 1932 a Urtijëi), à laurà pra la firma „[[Gebrüder Moroder]]“ a [[Offenburg]].
* [[Levisc Antone Insam]]-Tavella (* 1870 a Santa Cristina † 1932 a Urtijëi), sculé de [[Luis Kostner Stlejuc]] y Johann Baptist Moroder. Si sculëies fova si mutons [[Luis Insam]]-Tavella y Rudolf Insam y truepes de autri. Tl Museum Gherdëina iel da udëi na cripl de Levisc Antone.
* [[Johann Baptist Moroder|Batista Moroder]]-Jumbierch,
* Josef Kostner-Stlejuc (* 1870 † 1958) si sculëies fove i mutons Sepl, Batista y Ludwig. L monumënt per la fossa de Josef Runggaldier-Passua te curtina a Urtijëi ie sie.
* Josef Höglinger (* 1871 in Putzleinsdorf † 1933 a Urtijëi), dessëniadëur y scultëur de urnamënc, studies a Ottensheim y Amberg Österreich y pra David Knottner (* 1857 † 1934). Ël à nce dessenià truepes auteresc.
* Filip Noflaner (* 1871 a [[Funes (chemun)|Funes]] † 1955 a Urtijëi), sculé de Ferdinand Demetz, ova sciche sculé l mut Franzl y truepes d autri.
* Heinrich Kostner (da Stlejuc) (* 1872 † 1958), à mparà cun si pere Batista y à nsenià a si mutons Heinrich, Hermann, Friedl, Emmerich y Oliva.
* [[Jakob Crepaz-Maidl|Iocl Crepaz]]-Maidl,
* [[Ludwig Moroder]]-Meune,
* [[Marchiò Molziner]]
* Anselmo Obletter-Lip (* 1879 † 1950), sculé de Sepl Obletter-Juaut y de [[Francësch Tavella|Franz Tavella]]. Si mut Arnold ie nce stat si sculé.
* [[Albino Pitscheider|Albino Pitscheider-Menza]] (* 1877 a Urtijëi † 1962 te Sëlva).
* [[Tone Pitscheider|Tone Pitscheider-Menza]] (* 1879 † 1953), sculé de Ferdinand Demetz. À laurà cun Sepl Ruggaldier-Paussua, ulache l à fat la Sant'Ana cun la Madona y la Santa Lisabeta tla capela dl Cuer de Gejù tla dlieja de San Durich a Urtijëi. Aldò de Margareth Runggaldier ie la Santa Lisabeta de Anton Demetz<ref>Margareth Runggaldier Mahlknecht, Karl Mahlknecht: ''St. Ulrich in Gröden – Kirchen und Kirchengeschichte. Eine Text- und Bilddokumentation''. Athesia , Persenon 1992.</ref>.
* [[Friedrich Moroder|Friedrich Moroder-Rico]] (* 1880 † 1937), sculé de si pere Josef Moroder-Lusenberg y dl fra Batista. Si sculëies ie stac si mutons Bruno y Viktor.
* Giuani Piazza-Cudan (* 1880 a Urtijëi † 1948 a Urtijëi), sculé de Josef Moroder Lusenberg. Si sculëies ie stac si mutons David y Luis.
* Sepl Pitscheider-[[Menza Nogler Pitscheider|Menza]] (* 1880 a Urtijëi † 1952 a Urtijëi), sculé de Ferdinand Demetz. Si sculé ie stat l mut Hubert.
* [[August Runggaldier|Gustl Runggaldier-Furdenan]] (August Runggaldier, * 1880 † 1940) Fundadëur dla Lia di Artistc de Urtijëi tl 1920. Dal 1922 a 1933 iel stat diretëwur dla scola d'ert de [[Pinerolo]] Piemont.
* [[Vijo Canins]] (* 1868 a [[Badia|Pedraces]] † 1946 a Urtijëi), sculé de Franz Tavella, al laurà sciche moster tla berstot de Ferdinand Stuflesser-Petlin cun si mut Bernard (1895–1966), sculé de Filip Noflaner.
* Siegfried Demetz-Feur (* 1868 a Urtijëi † 1946 a Urtijëi),
* [[Giuani Enrich]] (* 1881 La Pli de Fedom † 1970 a Urtijëi), à laurà da moster cun Johann Baptist Moroder . Si ie n relief de [[Cristoforo Colombo]].
* Valentino Sommavilla (* 1868 a [[Moena]] † 1946 a Urtijëi) sculé de Ferdinand Demetz, n si sculé ie stat si mut Zenz.
* Paul Pescosta (sculé de Anton Runggaldier Passua (1856–1928)) à laurà nce cun Franz Tavella y ie stat moster tla berstot de Pepi Stuflesser Petlin.
* Gottfried Moroder-Doss (* 1887 a Urtijëi † a Urtijëi), sculé de Alois Anton (Levisc Antone) Insam. Si sculeies ie stac i mutons Hermann, Rudy y David (''de Go'').
* [[Rudolf Vallazza]]
* [[Hermann Moroder|Hermann Moroder-Jumbierch]] (* 1889 a Urtijëi † 1969 a Urtijëi) Mut de Josef Moroder-Lusenberg, Sculé de [[Rudolf Moroder|Rudolf]] y [[Ludwig Moroder]] de Lenert. Sciche fant al laurà truepes ani pra la firma ''Gebrüder Moroder'' a Offenburg. Si sculé fova l mut Hermann y truepes d'autri. Ël ie stat nce fundadëur dl Museum Gherdëina. N si lëur ie la fossa dla familia Martiner te curtina a Urtijëi.
* Vinzenz Moroder-Resciesa (* 1889 a Urtijëi † 1980 a Urtijëi). Sculé de Luis Anton Insam y de Rudolf Moroder-Lenert. Si sculeies fova si mutons Vinzenz y Hansi. Fundadëur tl 1920 dla " ''Ausstellung für Kunst und Kunstgewerbe"'' a Urtijëi. 1920–1921 al zipla la stazions dla Via Crucis de [[Resciesa]]. L à nce zipla n gran crist per la curtina de Urtijëi.
* Cristl Moroder-Levigi (* 1892 a Urtijëi † 1968 a Urtijëi) fova sculé de Rudolf y Ludwig Moroder tla berstot da Lenert. Si sculé fova l mut Eduard Moroder-Mureda.
* Ivan Senoner
* Luis Senoner-Tinderla (* 1892 a Urtijëi † 1960 a Urtijëi), fova sculé de Luis Insam y de si pere Luis Anton (Levisc Antone) (1865–1917). Si mutons Luis, Bruno y Remo ova mparà dad ël.
* Luis Kostner-da Stlejuc (* 1894 a Urtijëi † 1974 a Urtijëi), fova sculé dl pere Luis y moster de Luisl Kostner che ova fat nce l „Istituto d’Arte“ a Firenze y ova giut nsenià tla Scola d'Ert de Urtijëi.
* Romano Stuflesser-Digon (* 1894 a Urtijëi † 1973 a Urtijëi), fova scultëur de urnamënt y ova mparà da Josef Höglinger. Te si berstot ova mparà i fions Pepi, Romano y Hansi.
* Luis Demetz-Pilat (* 1899 a Urtijëi † 1972 a Urtijëi), lerner pra Vigil Dorigo y fant pra Vinzenz Moroder. Si sculeies fova i fions Nevin y Edith.
* Sepl Obletter-Juaut (* 1900 a Urtijëi † 1963 a Urtijëi). Ova mparà da si pere Josef (1873–1925) y pra Johann Baptist Moroder. Si lerneri fova l fra Eugen y l mut Josef.
* Giuani Senoner-Luca (* 1900 a Urtijëi † 1976 a Urtijëi). Sculé de Vinzenz y Ludwig Moroder, àl mparà nce pra Luis Senoner (1870–1929). Te si berstot à laurà y mutons Hans, Pepi, Carlo, Erich y Michl. Ël fova drët bon a ziplé cristc.
* Luis Insam-Tavela
* Caio Perathoner (dl Baga) (* 1905 a Urtijëi † 1965 a Urtijëi) à mparà pra si pere Ferdinand Perathoner (1871–1930) y Josef Pitscheider und à laurà cun Hermann Moroder-Jumbiërch zusammen. Set de si mutons ie deventei scultëures: Ferdinand, Caio, Robert, Viktor, Ulrich, Herbert y Julius. Un n mut Bruno ie moler.
* Rudi Insam-Tavela (* 1908 a Urtijëi † 1953 a Urtijëi) à mparà dal pere Levisc Antone y si fra Luis.
* [[Rudi Moroder]] (de Gottfried) (* 1923 a Urtijëi † 1958 a Urtijëi), lerner pra si pere Gottfried al fat la scola d'ert a Urtijëi pra Ludwig Moroder y Salvatore Li Rosi. Ël ie cunesciù per la figura dl alpino de 4,5 m de porfir a [[Burnech]] (1951 fata su tl y sauteda tl aria tl 1966 ) bekannt. Tl 1956 al metù ora pra la Biennale di Venezia. Ël nseniova tla scola d'ert de Sëlva ma ie mort da jëun per si striches dla viëra<ref>''Rudi Moroder, Sohn des Gottfried''. Südtiroler Künstlerbund, Athesia 1988. ISBN 8870145107</ref>.
* [[Luis Piazza|Luis Piazza-Cudan]] (* 1908 a Urtijëi † 1977 a Urtijëi), lerner pra si pere Johann (Giuani) Piazza y sculé pra Ludwig Moroder y Balsamo Stella tla scola d'ert a Urtijëi. L à giut nsenia tla scola d'ert de Urtijëi. L ie nce stat fundadëur dl Museum Gherdëina. L ie mort do na desgrazia tl bosch de Resciesa. Ël laurova nce scialdi tl sas Bellerophon y à depënt truepes acuarei.
* Gabriel Senoner (* 1909 a Urtijëi † 1978 a Urtijëi) à mparà da si pere Luis y si fra Giuani. Si mutons Oswald, Wilfried y Wilhelm à mpara te si berstot. L mut Wilfried ie nce jit sula Cademia Brera a Milan.
* [[Josef Mersa]]
* Franz Mersa (* 1909 a Persenon † 1974 a Persenon). Mut de Josef Mersa iel stat lerner tla berstot de Ludwig Moroder-Lenert. Per 24 ani al nsenià tla scola d'ert der Persenon. te si berstot a Persenon à mpara truepes scultëures de Gherdëina y danter chisc Harald Schmalzl.Harald Schmalzl.
[[File:Relief de pitl mut Alois Walpoth.jpg|miniatura|alt=Relief de ghips firmà da Alois Walpoth dl 1896.|Relief de ghips firmà da [[Alois Walpoth]] dl 1896.]]
* [[Johann Baptist Walpoth|Batista Walpoth]] (* 1911 a Urtijëi † 1934 a Urtijëi), mut dl scultëur [[Alois Walpoth]], mort do na desgrazia cun l stlop tl bosch de Resciesa. À zipla cun Vinzenz Peristi l crist de Sëurasas<ref name="calender">Pepi Moroder: ''Trëi scultëures de Gherdëina, morc te si plu biei ani, Vinzenz Peristi, J. Batista Walpoth, [[Anton Anderlan|Prof. Anton Anderlan]].'' Calënder de Gherdëina 1955. pl. 42 </ref>.
* [[Vinzenz Peristi]] (* 1909 a Urtijëi † 1943 tumà tla viëra)<ref name="calender" />.
* Tone Anderlan (* 1915 a Urtijëi † 1945 tumà tla viëra).
* [[Vigil Pescosta|Vigil Pescosta-Banch]] (* 1886 in [[Calfosch|Colfosch]] † 1981 a Urtijëi) Lerner pra Anton Runggaldier-Passua. Per n si lëur ziplà tl lën de San Piere che smaca la rë al giatà n pest a Paris tl 1925. Ël à nsenià tla scoles d'ert a Padova, a [[Monza]] tla Università dell' Arte<ref>J.K. (Josef Kostner): ''Bera Vigil Pescosta''. Calënder de Gherdëina 1976, pl. 44–53</ref>.
* [[Sepl Senoner Ronch]] (1886-1914).
* [[Luis Senoner|Luis Senoner Ronch]], (1889-1985) fova diretëur de scola d'ert de Gherdëina.
* Ferdinand Demetz<ref>[https://web.archive.org/web/20160316093451/http://lusenberg.com/sculteures/sculteuresdegherdeina.html Vinzenz Mussner: ''Mòstri scultëures de Gherdëina che à ziplà de bela scultures y che à nsenià ju lernri'', Calënder de Gherdëina 1981].</ref>.
* [[Josef Rifesser]], auch Joseph „Peppi“ Rifesser (* 1921 a Urtijëi; † 2019 a Urtijëi)
* Hans Sontheimer (1906–1981)
[[File:Saint-Ulrich.jpg|miniatura|San Durich de [[Ludwig Moroder|Ludwig Moroder-Lenert]] tla dlieja de pluania de Urtijëi.]]
== Films ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=Utta-zqnfMg Giornale Luce 27/11/1943: l artejanat artistich de Gherdëina.]
=== Belletristik ===
Tl 1961 à l scritëur rumanc Andri Peer scrit la storia ''L'intagliadur d'Urtischei'' .
== Notes ==
<references/>
=== Bibliografia ===
* [https://web.archive.org/web/20160304092312/http://www.lusenberg.com/willimoroder/marktgemeinde.html Wilhelm Moroder-Lusenberg: ''Die Marktgemeinde St. Ulrich in Gröden (1908)'']. Eigenverlag, Innsbruck 1908 (tudësch).
* 1) [https://web.archive.org/web/20160304092329/http://www.lusenberg.com/sculptures/haberlandt1.pdf Arthur Haberlandt: ''Die Holzschnitzerei im Grödener Tale'', Sonderabdruck aus der Vierteljahrsschrift Werke der Volkskunst, Band II, Heft 1. Kunst- und Verlagsanstalt J. Löwy, Wien 1914 (tudësch)].
* 2) [https://web.archive.org/web/20160304052315/http://www.lusenberg.com/sculptures/haberlandt2.pdf Arthur Haberlandt: ''Die Holzschnitzerei im Grödener Tale'', Sonderabdruck aus der Vierteljahrsschrift Werke der Volkskunst, Band II, Heft 1. Kunst- und Verlagsanstalt J. Löwy, Wien 1914 - Dessënies y fotos de chiena de Gherdëina].
* J. A. Perathoner: ''Über das Alter der Grödner [[Chiena|Holzspielwaren]]-Industrie''. Schlern 9. Heft 4. Jahrgang 1923. pl. 294 (tudësch).
* [https://web.archive.org/web/20160321053320/http://lusenberg.com/scultorigardena/scultorigardena.html Guido Ruberti: ''Gli scultori in legno di Val Gardena''. Istituto Nazionale L.V.C.E. Bergamo 1932.]
* [http://www.biblioarti.beniculturali.it/opencms/multimedia/BollettinoArteIt/documents/1386080497058%2007%20-%20Nebbia%20180.pdf Ugo Nebbia: ''L'arte degli intagliatori di Val Gardena e le scuole professionali di Selva e di Ortisei''. In: in Cronaca delle Belle Arti]{{Toter Link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* ''Die Moroder, ein altladinisches Geschlecht aus Gröden-Dolomiten vom 14. bis zum 20. Jahrhundert. Ein Beitrag zur tirolischen Familienforschung.'' Komitee für die Drucklegung des Moroder-Stammbuches, St. Ulrich in Gröden 1980 [http://www.moroderfamily.com/ld/libri Libri pdf].
* Vinzenz Mussner: ''Scultëures y zipladëures a Urtijëi, che ie é mo cunesciù''. Calënder de Gherdëina 1982, pl. 37-52.
* Vinzenz Mussner: Tanc laurova pa te Gherdëina tl artejanat di ziplé zacan, y tanc pa aldidancuei? Calënder de Gherdëina 1983, pl. 60-75.
* Nicolò Rasmo: ''Gli scultori Vinazer: origini dell'attività scultorea in Val Gardena''. Museum Gherdëina, St. Ulrich in Gröden 1989. (talian).
* Lia Mostra dl Artejanat de Gherdëina Cësa di Cungresc Urtijëi. Catalogh. Typak 1989.
* [https://web.archive.org/web/20160304111425/http://www.lusenberg.com/petocchi/petocchi1.html Paolo Caneppele: ''I vagbondi nell'artigianato ligneo gardenese'']. Ladinia nr. 15, Istitut ladin Micurà de Rü 1991, pl. 85-104 (talian).
* Othmar Moroder: ''Das Grödner Kunsthandwerk''. Eigenverlag, St. Ulrich in Gröden, Druck Fotolito Longo 1994 (tudësch).
* Paulina Moroder, Eugen Trapp: ''L lëur d’auteresc te Gherdëina, 1700-1940''. Calënder de Gherdëina 2001, pl. 72–77.
* Eugen Trapp: ''Kunstdenkmäler Ladiniens. Gadertal. Gröden. Fassatal. Buchenstein. Ampezzo.'' Istitut Cultural Ladin Micurà de Rü, San Martin de Tor 2003, ISBN 88-8171-044-7
* Elfriede Perathoner:'' Grödner Krippenschnitzkunst.'' Folio Verlag, 2004 (tudësch). ISBN 978-3-85256-279-7.
* Erich Egg, Herlinde Menardi: ''Das Tiroler Krippenbuch. Die Krippe von den Anfängen bis zur Gegenwart''. 2. Aufl. Tyrolia, Innsbruck 2004 (tudësch). ISBN 3-7022-2604-4.
== Cëla nce ==
* {{Commons|Bildschnitzer Gröden Ernst Warburg|''Die Bildschnitzer im Grödner Tal''. Ernst Warburg, Westermanns Monatshefte 1914.}}
* {{Commons|Werkstatt Lenert}}
* [[File:Ntervista a bera Zenz Mussner.mp3|thumb|Ntervista sun la scultura te Gherdëina cun [[Vinzenz Mussner sen.|Zenz Mussner Scizer]] a Urtijëi]]
* [[L ert de ziplè te Gherdëina]]
* [[Ëiles de Gherdëina che zipla]]
* [[Lia Mostra d’Ert]]
* [[Grupa Ruscél|Ruscél]]
* [[Mestier]]
* Vinzenz Mussner dl Scizer: ''Desseniadëures tl artejanat de Gherdëina.'' Calënder de Gherdëina 1983, pl. 49-59.
[[Categoria:Gherdëina|Scultëures]]
[[Categoria:Ert||Scultëures de Gherdëina]]
[[Categoria:Scultëures de Gherdëina]]
s5vlvlb3rcz2hgycvl2itb9fj8a8l4q
Template:Country data Iran
10
64314
253188
246102
2026-10-06T17:02:40Z
CommonsDelinker
73
Removing [[:c:File:Safavid_Flag.svg|Safavid_Flag.svg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by ConflictFan|]].
253188
wikitext
text/x-wiki
{{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}}
| alias = Iran
| flag alias = Flag of Iran.svg
| flag alias-official = Flag of Iran (official).svg
| flag alias-1502 =
| flag alias-1576 =
| flag alias-1665 = Flag of Persia (1665).svg
| flag alias-1736 = Nadir Shah Flag.svg
| flag alias-1760 = Zand Dynasty flag.svg
| border-1760 =
| flag alias-1796 = Qajar Naval Ensign.svg
| flag alias-1849 = Amir Kabir Flag.svg
| flag alias-1907 = Flag of Persia (1907).svg
| flag alias-1910 = Flag of Persia (1910-1925).svg
| flag alias-1925 = State Flag of Iran (1925).svg
| flag alias-1964 = State Flag of Iran (1964).svg
| flag alias-air force = Flag of the Islamic Republic of Iran Air Force.svg
| flag alias-army = Flag of the Islamic Republic of Iran Army Ground Forces.svg
| link alias-army = Islamic Republic of Iran Army Ground Forces
| flag alias-coast guard=Flag of the Army of the Guardians of the Islamic Revolution.svg
| link alias-coast guard=Navy of the Islamic Revolutionary Guard Corps
| flag alias-navy=Flag of the Islamic Republic of Iran Navy.svg
| link alias-navy=Islamic Republic of Iran Navy
| link alias-naval = Islamic Republic of Iran Navy
| flag alias-military=Flag of the Islamic Republic of Iran Army.svg
| link alias-military=Islamic Republic of Iran Army
| link alias-air force = Islamic Republic of Iran Air Force
| size = {{{size|}}}
| name = {{{name|}}}
| altlink = {{{altlink|}}}
| variant = {{{variant|}}}
<noinclude>
| var1 = official
| var2 = 1502
| var3 = 1576
| var4 = 1665
| var5 = 1736
| var6 = 1760
| var7 = 1796
| var8 = 1849
| var9 = 1907
| var10 = 1910
| var11 = 1925
| var12 = 1964
| redir1 = IRN
| redir2 = IRI
</noinclude>
| related1 = Persia
| related2 = Pahlavi dynasty
| related3 = Qajar dynasty
}}
sry5ypnwdfa7ekns7nztb8sgwox9ysh
253190
253188
2026-10-06T17:53:46Z
CommonsDelinker
73
Removing [[:c:File:Nadir_Shah_Flag.svg|Nadir_Shah_Flag.svg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by ConflictFan|]].
253190
wikitext
text/x-wiki
{{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}}
| alias = Iran
| flag alias = Flag of Iran.svg
| flag alias-official = Flag of Iran (official).svg
| flag alias-1502 =
| flag alias-1576 =
| flag alias-1665 = Flag of Persia (1665).svg
| flag alias-1736 =
| flag alias-1760 = Zand Dynasty flag.svg
| border-1760 =
| flag alias-1796 = Qajar Naval Ensign.svg
| flag alias-1849 = Amir Kabir Flag.svg
| flag alias-1907 = Flag of Persia (1907).svg
| flag alias-1910 = Flag of Persia (1910-1925).svg
| flag alias-1925 = State Flag of Iran (1925).svg
| flag alias-1964 = State Flag of Iran (1964).svg
| flag alias-air force = Flag of the Islamic Republic of Iran Air Force.svg
| flag alias-army = Flag of the Islamic Republic of Iran Army Ground Forces.svg
| link alias-army = Islamic Republic of Iran Army Ground Forces
| flag alias-coast guard=Flag of the Army of the Guardians of the Islamic Revolution.svg
| link alias-coast guard=Navy of the Islamic Revolutionary Guard Corps
| flag alias-navy=Flag of the Islamic Republic of Iran Navy.svg
| link alias-navy=Islamic Republic of Iran Navy
| link alias-naval = Islamic Republic of Iran Navy
| flag alias-military=Flag of the Islamic Republic of Iran Army.svg
| link alias-military=Islamic Republic of Iran Army
| link alias-air force = Islamic Republic of Iran Air Force
| size = {{{size|}}}
| name = {{{name|}}}
| altlink = {{{altlink|}}}
| variant = {{{variant|}}}
<noinclude>
| var1 = official
| var2 = 1502
| var3 = 1576
| var4 = 1665
| var5 = 1736
| var6 = 1760
| var7 = 1796
| var8 = 1849
| var9 = 1907
| var10 = 1910
| var11 = 1925
| var12 = 1964
| redir1 = IRN
| redir2 = IRI
</noinclude>
| related1 = Persia
| related2 = Pahlavi dynasty
| related3 = Qajar dynasty
}}
n1x7g8clbnxeji6v17x5p8uf5u3p4mf
Wikipedia:Mancia na referënza
4
64388
253194
94734
2026-10-06T23:51:46Z
Viyowoyero-vya-Malaŵi
13832
Ladin image
253194
wikitext
text/x-wiki
[[File:Citation-needed.svg|thumb|right|Typische Darstellung in einer [[Grotesk (Schrift)|serifenlosen]], kursiven Schriftart]]
[[File:Webcomic xkcd - Wikipedian protester - Ladin.png|thumb|Mancia na referënza]]
'''Mancia na referënza''' ({{EnS}} „Literaturangabe benötigt“), meistens in der Schreibweise <sup>„<nowiki>[</nowiki>[[Wikipedia:Belege|''citation needed'']]<nowiki>]</nowiki>“</sup> dargestellt, ist ein weitverbreiteter Bearbeitungshinweis in der [[Englischsprachige Wikipedia|englischen Sprachversion von Wikipedia]], der sich seit seiner Einführung im Juni 2005 zu einem [[Internet-Phänomen|Phänomen]] der [[Netzkultur]], einem auch außerhalb des Internets verwendeten [[Mem]], und gleichzeitig zu einem der bekanntesten Markenzeichen der [[Wikipedia]] entwickelt hat. Hingegen hat sich 2013 eine deutliche Mehrheit der abstimmenden deutschsprachigen Wikipedianer gegen die Verwendung des Bausteins ausgesprochen, weil nach ihrer Ansicht das Missbrauchspotenzial und andere Schwächen des Bearbeitungshinweises dessen Vorteile überwiegen.<ref>[[Wikipedia:Meinungsbilder/Vorlage zur Markierung von Belegmängeln]]</ref>
== Verwendung in Wikimedia-Projekten ==
{{Schwesterprojekte|commonscat=Citation needed|wikt=en:citation needed|b=en:Special:Search/Citation needed|q=en:Template:Source|s=en:Template:Ref|v=en:Template:Fact}}
Der Bearbeitungsbaustein wurde am 15. Juni 2005 vom Benutzer „[[:en:Special:Contributions/Ta bu shi da yu|Ta bu shi da yu]]“<ref>en.wikipedia.org: [http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Template:Citation_needed&oldid=17662960 Neuanlage durch User:Ta bu shi da yu (03:51, 15 June 2005)], abgerufen am 2. Februar 2013</ref> (Chris Sherlock) in der englischsprachigen Wikipedia als [[WP:Vorlage|Vorlage]] <nowiki>{{</nowiki>Fact<nowiki>}}</nowiki> angelegt. Die Vorlage kann dort auch über die heute bekannteren Versionen <nowiki>{{</nowiki>[[:en:Template:Citation needed|Citation needed]]<nowiki>}}</nowiki> und <nowiki>{{</nowiki>Cn<nowiki>}}</nowiki> eingebunden werden. Vorläufer des Bausteins ist die am 25. Juli 2004 von [[:en:User:Pcarbonn|Pierre Carbonnelle]] erstellte Vorlage <sup>„<nowiki>[</nowiki>[[:en:Wikipedia:Disputed statement|''dubious'']] – [[:en:Template:Dubious|''discuss'']]<nowiki>]</nowiki>“</sup>.<ref name="WAStudie">wikipedia-academy.de: [http://wikipedia-academy.de/2012/w/images/f/f0/13_Paper_Maik_Anderka_Benno_Stein_Matthias_Busse.pdf On the Evolution of Quality Flaws and the Effectiveness of Cleanup Tags in the English Wikipedia (July 2012)], abgerufen am 2. Februar 2013</ref>
Der Baustein dient zur Markierung von noch nicht hinreichend belegten, aber plausiblen Textstellen und wird ohne Leerzeichen direkt am Ende des betreffenden Satzes eingefügt. Der hinterlegte Link führt den Leser zu einer Seite, auf der die Belegpflicht erklärt wird und praktische Tipps zur Einarbeitung von Einzelnachweisen gegeben werden. Jeder Artikel, in dem der Baustein Verwendung findet, wird automatisch in eine interne Wartungskategorie aufgenommen.
Entsprechende Bausteine werden derzeit in über 100 Sprachversionen<ref>{{Internetquelle |url=https://www.wikidata.org/wiki/Q5312535 |titel=Template:Citation needed |werk=Wikidata |sprache=en |abruf=2022-07-18}}</ref> und vielen weiteren Wikimedia-Projekten verwendet, darunter die 50 größten Wikipedien<ref>{{Internetquelle |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias |titel=List of Wikipedias - Meta |sprache=en |abruf=2022-07-18}}</ref> – mit der [[Deutschsprachige Wikipedia|deutschsprachigen Wikipedia]] als einziger Ausnahme. In der deutschsprachigen Wikipedia wurde die Einführung eines entsprechenden Bausteins mehrfach diskutiert, alle entsprechenden Umsetzungen bisher aber wieder gelöscht. In einer Umfrage und einem Meinungsbild hat sich eine deutliche Mehrheit gegen die Einführung eines ähnlichen Bausteins ausgesprochen.<ref>[[Wikipedia:Umfragen/Vorlage zur Markierung von Belegmängeln]], beendet am 17. September 2012</ref><ref>[[Wikipedia:Meinungsbilder/Vorlage zur Markierung von Belegmängeln]], beendet am 4. Februar 2013</ref> Hierfür werden diverse Argumente angeführt.<ref>Vgl. [[Wikipedia:Meinungsbilder/Vorlage zur Markierung von Belegmängeln#Ich bin gegen die Umsetzung des Vorschlags|Kommentierung der Stimmen gegen die Einführung des Bausteins im Zuge des Meinungsbilds vom Januar/Februar 2013]]</ref> Zu den häufig genannten Gründen zählt das Missbrauchspotenzial, denn der Baustein könnte wie andere, schon bestehende Bausteine Störer dazu verleiten, korrekte Artikel durch häufige und eigentlich unnötige Ergänzung der Bausteine vorsätzlich zu diskreditieren. Ferner kann er nach Auffassung der ablehnenden Nutzer auch dazu beitragen, dass falsche Informationen durch die Vorlage „geschützt“ anstatt unmittelbar gelöscht werden.<ref>Vgl. [[Wikipedia:Meinungsbilder/Vorlage zur Markierung von Belegmängeln#Pro und Kontra|Kontra-Argumente im Meinungsbild vom Januar/Februar 2013]]</ref>
In der deutschsprachigen Wikipedia werden stattdessen größere Textbausteine verwendet, die ganzen Artikeln oder Abschnitten vorangestellt werden, wie z.B. der [[Vorlage:Belege fehlen|Baustein „Belege fehlen“]].<ref>de.wikipedia: [[Vorlage:Belege fehlen]]</ref> Vergleichbare große Bausteine gibt es auch in der englischsprachigen Wikipedia, diese werden dort aber deutlich seltener verwendet.<ref>[[:en:Template:Unreferenced section]]: [http://toolserver.org/~jarry/templatecount/index.php?lang=en&name=Template%3AUnreferenced+section#bottom Template transclusion count], abgerufen am 2. Februar 2013</ref>
Eine im Jahr 2012 von der Wikipedia Academy an der [[Bauhaus-Universität Weimar]] durchgeführte Studie zeigte, dass in der englischsprachigen Wikipedia die [[Hochstellung|hochgestellten]], sogenannten „Inline“-Bausteine deutlich schneller bearbeitet werden als große Bausteine.<ref name="WAStudie" />
== Verbreitung im Internet ==
[[File:Webcomic xkcd - Wikipedian protester.png|thumb|right|[[xkcd]]-Comic „Wikipedian Protester“ mit dem Tooltip „SEMI-PROTECT THE CONSTITUTION“<ref name="xkcd">[[xkcd]]: [http://xkcd.com/285/ Wikipedian Protester (4. Juli 2007)], abgerufen am 2. Februar 2013</ref>]]
Am 4. Juli 2007 veröffentlichte der Comiczeichner Randall Munroe in seiner Serie [[xkcd]] den Comic „Wikipedian Protester“, in dem ein Demonstrant bei einer politischen Veranstaltung in den USA ein Schild mit der Aufschrift „[<span style="color:blue"><u>CITATION NEEDED</u></span>]“ hochhält. Dazu wird der [[Tooltip]] „SEMI-PROTECT THE CONSTITUTION“ ({{EnS|„[[Wikipedia:Pressemitteilungen/FAQ Semi-protection policy|''Halbsperre'']]'' für die ''[[Verfassung der Vereinigten Staaten|''Verfassung'']]“}}) angezeigt.<ref name="xkcd" /> Munroe stellt damit eine Verbindung her zwischen der Rede eines Politikers und der in Wikipedia üblichen Forderung danach, Aussagen mit [[Wikipedia:Belege#Was sind zuverlässige Informationsquellen?|nachprüfbaren Quellen]] zu belegen.
Viele andere „[[Wiki]]s“ und Internetforen verwenden heute gleiche oder ähnliche Vorlagen und [[Emoticons]].<ref>http://kuroshitsuji.wikia.com/wiki/Template:Citation_needed</ref><ref>http://www.halopedia.org/Template:Citation_needed</ref><ref>http://wikien4.appspot.com/wiki/Template:Citation_needed</ref><ref>http://www.minecraftwiki.net/wiki/Template:Citation_needed</ref><ref>http://www.streetstunts.net/wiki/Template:Citation_needed</ref><ref>https://www.familysearch.org/learn/wiki/en/Template:Citation_needed</ref><ref>http://wiki.openmoko.org/wiki/Template:Citation_needed</ref><ref>http://wiki.scratch.mit.edu/wiki/Template:Citation_needed</ref> Die Zeichner Amy T. Falcone und Christopher J. O’Brien veröffentlichen seit dem 20. Juli 2009 eine [[Webcomic]]serie mit dem Namen „[citation needed]“.<ref>[http://cn-comics.com/ cn-comics.com]: [CITATION NEEDED]–[http://fullpickle.com/citationneeded/2009/07/20/a-subtle-hint/ A Subtle Hint, July 20, 2009], abgerufen am 2. Februar 2013</ref> Mehrere andere Blogs und Webcomics verwenden diesen Namen ebenfalls.
„Citation Needed“ ist auch der Titel einer [[Webserie]] im Stile einer [[Quizshow]] des britischen [[YouTube]]rs Tom Scott, bei der die Teilnehmer anhand des Titels eines Wikipedia-Artikels auf dessen Inhalt schließen müssen. Bisher sind sechs Staffeln der Serie auf dem YouTube-Kanal Tom Scotts erschienen.<ref>[https://www.youtube.com/user/enyay/playlists Youtube Kanal Tom Scotts]</ref>
== Verbreitung außerhalb des Internets ==
[[File:Citationneeded x2 Rally4Sanity.jpg|thumb|right|Zwei „Wikipedia-Protestierende“ im „[[Real Life]]“, Washington D.C. 2010]]
Die Idee, den Slogan „[<span style="color:blue"><u>''citation needed''</u></span>]“ als Schild bei Veranstaltungen zu zeigen, wurde von xkcd-Fans aufgegriffen<ref>flickr: [http://www.flickr.com/photos/75959029@N00/1429796457/ "Wikipedian Protester" holding a "[citation needed]" sign, from a Cambridge, Massachusetts xkcd picnic, 23 September 2007], abgerufen am 2. Februar 2013</ref> und verbreitete sich international weiter.<ref>devianart: [http://tanya-n.deviantart.com/art/Citation-Needed-80080832 15th March, 2008 – Scientology Centre, London], abgerufen am 2. Februar 2013</ref><ref>Variety: [http://www.variety.com/article/VR1118026656/ Satirical rally calls for sanity and/or fear (Mon., Nov. 1, 2010)], abgerufen am 2. Februar 2013</ref><ref>[http://www.funny22.com/wp-content/uploads/2012/06/citation-needed.jpg Citation needed – Demo Piraten Berlin], abgerufen am 2. Februar 2013</ref> So wurde er z.B. auch auf einer Demonstration gegen den damaligen Bundesverteidigungsminister [[Karl-Theodor zu Guttenberg]] 2011 in Berlin von Demonstrierenden verwendet.<ref>[[Berliner Morgenpost]]: [http://www.morgenpost.de/berlin-aktuell/article1558312/Anti-Guttenberg-Demo.html "Citation needed" – eine Anspielung auf die teils fehlenden Verweise in der Dissertation zu Guttenbergs. 26.02.11, Fotos Nr. 2 & 3 (dapd/DAPD)], abgerufen am 9. Februar 2013</ref><ref>Deutsche Welle: [http://www.dw.de/academics-attack-german-minister-in-plagiarism-row/a-14876451-1 Academics attack German minister in plagiarism row (26.02.2011)], abgerufen am 2. Februar 2013</ref>
Der Slogan findet als [[Mem]] inzwischen auf Plakaten, Aufklebern, T-Shirts und ähnlichem immer weitere Verbreitung<ref>[http://knowyourmeme.com/memes/citation-needed/photos/sort/oldest "Citation needed" Images], abgerufen am 2. Februar 2013</ref><ref>KnowYourMeme: [http://knowyourmeme.com/memes/citation-needed About "citation needed", updated Dec 26, 2011], abgerufen am 2. Februar 2013</ref><ref>xkcd-store: [http://store-xkcd-com.myshopify.com/products/citation-needed-sticker-pack Citation Needed Sticker Pack], abgerufen am 9. Februar 2013</ref> und wird auch von renommierten Zeitungen und Forschungseinrichtungen – insbesondere in Verbindung mit Wikipedia-Themen – in ihrer Berichterstattung aufgegriffen.<ref>New York Times: [http://artsbeat.blogs.nytimes.com/2010/09/09/citation-needed-houellebecq-responds-to-charge-of-plagiarizing-wikipedia/ Citation Needed: Houellebecq Responds to Charge of Plagiarizing Wikipedia (September 9, 2010, 11:50 am)], abgerufen am 2. Februar 2013</ref><ref>TheGlobeAndMail.com: [http://www.theglobeandmail.com/technology/nerd-humour-hits-it-big/article1064437/ Nerd humour hits it big, Oct. 23 2008], abgerufen am 2. Februar 2013</ref><ref>Nara Women's University Digital Information Repository: [http://nwudir.lib.nara-wu.ac.jp/dspace/handle/10935/2235 Can the Internet be the Public Sphere of Discourse? : Contents Analysis of Blog and Wikipedia (49.14 MB PDF), 1.3.2010], abgerufen am 2. Februar 2013</ref><ref>Willamette Week: [http://www.wweek.com/portland/article-19794-headout_%5Bcitation_.html Headout: [citation needed<nowiki>]</nowiki> October 24th, 2012], abgerufen am 9. Februar 2013</ref><ref>discovery.com: [http://news.discovery.com/space/asteroids-meteors-meteorites/asteroid-named-wikipedia-citation-needed-130205.htm Asteroid Re-Named 'Wikipedia' [Citation Needed<nowiki>]</nowiki>, Feb 5, 2013], abgerufen am 9. Februar 2013</ref> Von [[Boing Boing]] wurde für das Anbringen der „[citation needed]“-Aufkleber der Begriff "Wikiffiti" geprägt.<ref>[[Boing Boing]]: [http://boingboing.net/2008/01/02/wikiffiti-stickers-t.html Wikiffiti – stickers that read [citation needed<nowiki>]</nowiki>], abgerufen am 9. Februar 2013</ref>
== Weitere Bilder ==
<gallery>
Wpisavalidsource + citation needed.jpg
Citation needed sign at rally to restore hope and or fear 2010.jpg
Citationeeded.jpeg
"Citation needed".jpg
Jon Davies (4).jpg
Webcomic xkcd - Wikipedian protester cropped2.png
Webcomic xkcd - Wikipedian protester de.png|Deutsche Version
</gallery>
== Weblinks ==
{{Commonscat}}
{{Wiktionary|citation|1) citation|[[wikt:needed|'''2) needed''']]}}
* [[:en:Template:Citation needed|Template:Citation needed]] – Original-Vorlage in der englischsprachigen Wikipedia
* [[:en:Wikipedia:Citation needed|Wikipedia:Citation needed]] – Projektseite in der englischsprachigen Wikipedia
* [http://www.mediawiki.org/wiki/Template:Citation_needed Template:Citation needed] – Vorlage bei mediawiki.org
* [http://www.urbandictionary.com/define.php?term=Citation%20Needed citation needed] im [[Urban Dictionary]], ''Urban Word of the Day'' am 12. Mai 2010
* [http://knowyourmeme.com/memes/citation-needed [citation needed<nowiki>]</nowiki>] auf knowyourmeme.com
* [http://citationneeded.tumblr.com/ <nowiki>[</nowiki>Citation Needed<nowiki>]</nowiki> The Best of Wikipedia's Worst Writing] – Blog zum gleichnamigen Buch
* [http://www.talyarkoni.org/blog/ [citation needed<nowiki>]</nowiki>] – Blog von Ph.D. Tal Yarkoni, Direktor des Labors für Psychoinformatik an der [[University of Colorado Boulder]]
* [http://biphenyl.org/blog/2008/01/01/citation-needed/ [citation needed<nowiki>]</nowiki>] im Blog von Matt Mechtley
* [http://xkcd.com/285/ Wikipedian Protester] – xkcd-Comic von Randall Munroe
* [http://fullpickle.com/citationneeded [citation needed<nowiki>]</nowiki>] – Webcomic von Christopher J. O'Brien & Amy T. Falcone
* [http://citationneededcomic.com [citation needed<nowiki>]</nowiki>] – Webcomic von Moriah Hummer
* [http://tvtropes.org/pmwiki/pmwiki.php/Blog/CitationNeeded Citation Needed] bei [[:en:TV Tropes|TV Tropes]]
* [http://bungdeetle.deviantart.com/art/Citation-Needed-95115994 [''citation needed''<nowiki>]</nowiki>] bei [[deviantART]]
* [http://www.flickr.com/photos/tags/citation+needed/ [citation needed<nowiki>]</nowiki>-Fotos] bei [[flickr]]
== Einzelnachweise ==
<references />
[[Kategorie:Wikipedia:Belege und Literatur]]
5w9i1forgo36i41akffph3kazcwasdm
Carlo Crepaz
0
192532
253193
253107
2026-10-06T23:30:11Z
InternetArchiveBot
4149
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
253193
wikitext
text/x-wiki
{{Gherdëina}}
{{Infobox artist
|Inuem = Carlo Crepaz
|Auter inuem = Carlo da Maidl
|Foto = Parish church St. Ulrich - Urtijëi - St. Florian.jpg
|Descrizion foto = San Flurian tla dlieja de [[Urtijëi]]
|Nasciù/da = [[27 de setëmber]] [[1911]] Urtijëi
|Mort/a = [[9 de setëmber]] [[1992]] Urtijëi
|Suplì/da = Urtijëi
|Educazion =
|Cunesciù/da per = Vita tl Brasil
|Operes cunesciudes = San Flurian [[Dlieja de San Durich|Dlieja S. Durich]]
|Muvimënt =
|Uem/fëna = Flora Walpoth
|Firma =
}}
[[File:Professeures Scola D'Ert Urtijëi y Tanesini.jpg|miniatura|Arturo Tanesini cun i maestri dla Scola d'ert de Urtijëi tl utober 1937. Da man ciancia sentei: [[Ludwig Moroder|Ludwig Moroder Mëune]], [[Vinzenz Peristi |Vinzenz Peristi Banch]], Arturo Tanesini podestà; [[August Runggaldier |August Runggaldier Furdenan]]; Luis Pezzei. Da man ciancia mpé: Luis Senoner Tinderla, [[Luis Piazza |Luis Piazza Cudan]]; [[Luis Insam|Luis Insam de Levijantone]]; Carlo Crepaz Maidl; Luis Kostner Slejuc; Albin Mussner Zorz; [[Vinzenz Moroder-Resciesa|Vinzenz Moroder Resciesa]].]]
'''Carlo Crepaz''' dit nce Carlo da Maidl (* [[27 de setëmber]] [[1911]] a [[Urtijëi]]; † [[9 de setëmber]] [[1992]] Urtijëi), ie stat n scultëur y depenjadëur de Urtijëi che ie jit tl Brasil.
== Biografia ==
Carlo Crepaz ie stat l mut de Adelinde Sotriffer na pronepota de [[Jakob Sotriffer]] y de [[Jakob Crepaz-Maidl|Iocl Crepaz da Maidl]] y te si berstot al nce scumencià a ziplé coche si fra [[Leo Crepaz]].
Da pitl jivel via n Fedom dai nëinesc a vardé la cëures.
L ann 1940 iel jit a lauré te na gran berstot a [[Freiburg im Breisgau|Freiburg]].
Ntan la viëra tl Deutschland messovel nce ziplé proteses.
Do la viëra iel jit tl Brasil a Viteria te na scola artejana di Padri Pavoniani.
Tl Brasil se al maridà cun Flora Walpoth da Minert a Urtijëi.
Carlo Crepaz ie nce unì cherdà a nsenië tla università artistiga de Viteria y fova unì numinà professëur y plu tert mëmber de unëur.
I ultimi ani de si vita al pasà inò te Gherdëina.
Tla butëighes fovel da udëi na cherta cun na foto de Carlo Crepaz che se arpizova tl ciamin Adang tla Cir.
== Ncëries ==
* Nseniant tla [[Scola d'ert de Urtijëi|Scola d'Ert de Urtijëi]].
* Presidënt dla Mostra d'Ert a Urtijëi i ani 1938-1940<ref>''Storia dl’Esposizion dl’Ert de Gherdëina a Urtisei (1920—1950) Mostra d’Ert a Urtisei.'' Calënder de Gherdëina 1951, pl. 55.</ref>.
* Tla scola delle belle Arti de Santo Spirito tl Brasil iel stat numinà zitadin d’unëur.
== Opres ==
Tl Brasil iel dlonch ora da udëi munumënc che Carlo à fat n lecurdanza de bon artistc o jënt che à fat dl bën soziel.
<gallery>
Jakob-Crepaz-Portrait.jpg|alt=Cë de si pere Jocl sun fossa de familia fat da Carlo Crepaz|Cë de si pere Jocl sun fossa de familia fat da Carlo Crepaz.
Ludwig Moroder Carlo Crepaz.jpeg| Cë de Ludwig Moroder, si moaster, fat da Carlo Crepaz.
</gallery>
* Statua de San Flurian tla [[Dlieja de San Durich]] a Urtijëi ziplà per i 70 di studafuech y purtà n prucescion dal 1937.
* Valon cueciun tla Dlieja S. Durich.
== Cëla nce ==
* [https://sterbebilder.schwemberger.at/picture.php?/30692/search/psk-20260915-9dwOAreNZ5 Santa da mort de Carlo Crepaz.] {{Toter Link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
== Notes ==
<references />
== Bibliografia ==
* [[Paula Grossrubatscher]]: ''Uemes per l mont (Carlo Crepaz)''. [[Calënder de Gherdëina]] 1977, pl. 45-48.
* [[Milia Insam Kostner]]:''Bera Carlo Crepaz da Maidl''. Calënder de Gherdëina 1993, 69–72 (foto).
{{DEFAULTSORT:Crepaz, Carlo}}
[[Categoria:Uem]]
[[Categoria:Artist]]
[[Categoria:Scultëures de Gherdëina]]
[[Categoria:Persona de Urtijëi]]
[[Categoria:Artist ladin]]
q2ej466pz4v9m9c3k5iu40sdhhukhmk