Wikipedia lldwiki https://lld.wikipedia.org/wiki/Plata_prinzipala MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Media Speciale Discussione Utente Discussioni utente Wikipedia Discussioni Wikipedia File Discussioni file MediaWiki Discussioni MediaWiki Template Discussioni template Aiuto Discussioni aiuto Categoria Discussioni categoria TimedText TimedText talk Modulo Discussioni modulo Evento Discussioni evento Utente:Moroder 2 2450 253256 253189 2026-10-14T17:58:11Z Moroder 67 /* Video TV TGA */ 253256 wikitext text/x-wiki [[File:Wolfgang Moroder by Bonnie 2020.jpg|miniatura|Moroder tl 2020]] {{Gherdëina}} [[File:Flag_of_Ladinia.svg|bordo|right|30x30px]] '''Ladin Gherdëina''' Bon dì. Son [[Wolfgang Moroder|Wolfgang Moroder de Rusina]], nasciù a [[Urtijëi]] mut de [[Alex Moroder|Alex]] y [[Paula Grossrubatscher]]. Son dutor n pension. * Presidënt dl [[Museum Gherdëina]] dal 2006 al 2018. * Cumëmber d'unëur dla [[Union di Ladins de Gherdëina]], 2022<ref>Union di Ladins de Gherdëina: ''Roland Verra y Wolfgang Moroder cumëmbri d'unëur dla ULG''. [[Calënder de Gherdëina]] 2023, pl. 58-63.</ref>. * 15 de agost 2026 a [[Dispruch]] bedaia de merit dl Land Tirol<ref>Nathalie Stuffer:''Medaies de merit dal Land Tirol. Dedizion y pascion recunesciudes cun na bedaia.'' La usc di Ladins 21 de agost 2026 Nr. 32, pl. 1 y 7.</ref>. ** Trail 13 agost 2026, 16 agost 2026 y 20 agost 2026. * Me plesc fe fotos per Wikipedia. *[[c:User:Moroder|Wolfgang Moroder sun Wikimedia Commons]] == Wikipedia ladina == Scriji scialdi de mi familia, ajache pënsi che la nformazions che ei, de nteres storich y per autra jënt de Gherdëina y dant al dut per i jëuni, jissa scenó perdudes. Ciche savon de nosc antenac y de nosta storia l savon me ajache l ie stat scrit o cuntà. Truep ie bel jit perdù. La Wikipedia ie da me ora l drë post ajache duc possa scrì iló y liejer iló te uni mumënt y la nfurmazions ne va nia perdudes. === Interview === * [[Moroder/interview|Interview de Sofia Stuflesser cun Wolfgang Moroder y Alexander Prinoth sun la Wikipedia ladina y sun la Wikipedia n generel per tudësch.]] [[File:Jita di Studënc de Gherdëina ti Grijons.jpg|miniatura|Edgar Moroder cun la grupa di Studënc de Gherdëina a Mustèr tl [[Grijon]] ai 26 de lugio 1966. Da man ciancia: Leo Martiner, Hugo Senoner, Theodor Riffesser, Romeo Sommavilla, Heinz Stuflesser, Rafael Insam, Ambros Widmer, Heini Senoner, [[Pepi Martiner]], Erwin Messner, Wolfgang Moroder, Waltraud Santifaller, Mario Perathoner y [[Edgar Moroder]]<ref>Wolfgang Moroder: ''Viac culturel di studënc de Gherdëina ti Grijons''. [[Calënder de Gherdëina]] 1968, pl. 35.</ref>.]] == Quinto Dì Culturel Academich Ladin == ''N « fotograf » uel « fotegrafé » cun si « fotoaparat » per fe na bona « fotegrafia ». Chësta paroles ie nternaziuneles. La medema paroles dije-n per tudësch: Ein « Photograph » will mit seinem « Photoapparat » « photo- graphieren », um eine gute « Photographie » zu machen. N Franzëus dise: Un « photographe » veut « photographier » avec son appareil « photogra­ phique » pour faire une bonne « photographie ». Y nsci via: Te duta la rusnedes dl mond ie-l daniëura la medema paroles. Ma per I gherdëina chësc ne ti plesc nia al jëun '''Wolfgang Moroder'''. El à crià la nueva paroles: N «pultradëur» uel «pultré ju» cun si «pultradoi» per fe n bon « pultré ». Nen ie pa chësta na bona idea? N bon chert de vin sibe apustà al daulëibon custode dl muséum tla Cësa di Ladins!'', '''Willi Huch''': ''L problem d! vocabular ladin tl spiedi d’autra rusnedes''. Relazion a unëur dl Quinto Dì Culturel Academich Ladin y a unëur y utl dla Rusneda de Gherdëina. Urtijëi 27 d’agost 1967. Calënder de Gherdëina 1968, pl. 45. [[File:Willi Huch Wolfgang Moroder pultré ju.ogg|miniatura|L Prof Willi Huch al 5 Cungres Ladin a Urtijëi]] == Video TV TGA == * [http://www.tmltv.it/video_on_demand.php?id_menu=65&id_video=60325&pag= Wolfgang Moroder spiega Wikipedia sul TV TGA (Ai 8 de agost 2021 - scumëncia al al menut 6.45)] * Wolfgang Moroder sun "Dai Crëps dl Sela" [http://www.raibz.rai.it/feed.php?id=18 Trei ntervistes con Ivan Senoner ai 30 de lugio, 8 de agost y 15 de agost 2021] * Sun '''TV Mediateca Rai Ladinia''' :[http://www.raibz.rai.it/la/index.php Ntervista ai 06-05-2021 20:55 Scenar ert y cultura: I Schuhplattler, scumëncia al al menut 7.00 Wolfgang Moroder] * [https://autonomiae.bz.it/it/testimonianze/ Wolfgang Moroder rejona sun l'autonomia sun plaza [[Silvius Magnago]] a Bulsan.] * [https://www.rainews.it/tgr/trail/video/2022/12/tra-cripl-storica-rudolf-moroder-da-lenert-0c358f15-73ba-498f-bf5f-1ff9002985e9.html Ntervista sun TRAIL sula cripl de Rudolf Moroder Lenert ai 23 de dezëmber 2022.] * Ntervista cun Oswald sun Radio Gherdëina: Cripl de Rudolf Moroder ai 23 de dezëmber 2022. * [https://www.radiogardena.it/ld/trasmiscions?ewald-moroder-ciaculea-cun#anchor-sendung Ntervista cun Ewald Moroder sun Radio Gherdëina ai 17 de jené 2023] * Ntervista cun Bruno Maruca: ''Scultëures storics de Gherdëina''. La Usc di Ladins, 12 de mei 2023, pl. 25. * [https://www.rainews.it/tgr/trail/video/2024/01/cripl-museum-gherdeina-36ba1821-4214-49eb-a737-c193117aa8f6.html?nxtep TRAIL sun la cripl de Nadel De Rudolf Moroder Lenert depënta da Josef Moroder Lusenberg|Ntervista TRAIL sun la cripl de Nadel De Rudolf Moroder Lenert depënta da Josef Moroder Lusenberg] * [https://www.rainews.it/tgr/trail/video/2024/02/trail-taa-web--1302-trail-2200-s-radio-ladin-b62d22b0-fe37-4a43-b8fd-34a7a93b08f3.html Storia dl Radio Ladin de Gherdëina - TRAIL.] * [https://www.peer.tv/de/video/die-groedner-buckelkraemer Video sun i Zandlëc de Gherdëina. Peer.TV] * Mostra: Berstot Lenert 19 de setëmber 1 de nuvëmber 2026. Rai Ladina, Sozieté 220 de setëmber 2026 [https://www.rainews.it/tgr/trail/video/2026/09/documenta-co-che-l-univa-ti-seculi-passei-laura-tla-berstotes-de-gherdeina-56c0ccab-968c-4354-b9db-b33cc733dcac.html Rai Ladina.] ** Dai creps dl Sela Berstot de Lenert, lunesc, 28.09.2026 dala 19:05. * Mostra: Berstot Lenert 19 de setëmber 1 de nuvëmber 2026 [https://www.altoadigetv.it/video%20on%20demand.php?id%20menu=65&fbclid=IwY2xjawUp059leHRuA2FlbQIxMABwZG9mBWJyaWQRMXl6dDl0Y1QzRXZVdVpvVEhzcnRjBmFwcF9pZBAyMjIwMzkxNzg4MjAwODkyAAEeWQNnnxQaT-oeLAXc73TwNK7zzG8zLL5rSxmvZEg8RckhIUGj5v6wzxMgO5U%20aem%207yqCXKxVhDUSM9RYqM25 Ntervista cun Egon Vinatzer TG Ladin dl 29/09/2026] * Mostra: Berstot Lenert 19 de setëmber 1 de nuvëmber 2026, Rai Ladina, Scenar ai 1 de utober 2026. * Mostra: Berstot Lenert 19 de setëmber 1 de nuvëmber 2026, Radio Gherdëina Merdi 6 de utober 2026 dala 11. * Mostra: Berstot Lenert [https://www.peer.tv/de/journal/2026-10-10/evening Peer.TV 10 de utober 2026 dal menut 7.01.] == Stories de Gherdëina == * [https://web.archive.org/web/20160316093451/http://lusenberg.com/index.html Plata persunela cun documënc sun Gherdëina] Una dla prima plates Internet de Gherdëina. == Curs de Wikipedia ladina == Curs online urganisá dala Union di Ladins de Gherdëina # [https://www.youtube.com/watch?v=hOo_ehb6AOY&t=46s curs su Youtube, prima pert] # [https://www.youtube.com/watch?v=tgPcVg8etNA&t=1275s curs su Youtube, segonda pert] == Plates criëdes sun WP ladina == {{Culones-lista|colwidth=25em| *[[Calënder de Gherdëina]] *[[Johann Baptist Walpoth]] *[[Col de Ronc]] *[[Nos Ladins]] *[[Rudolf Moroder]] *[[Adele Moroder]] *[[Ludwig Moroder]] *[[Alex Moroder]] *[[Josef Moroder Jumbiërch]] *[[Martin Vinazer]] *[[Sureghes]] *[[Fie]] *[[Radio Ladin de Gherdëina]] *[[Cësa di Ladins]] *[[L'amik di Ladins‎]] *[[A chi legge]] *[[Der Ladiner]] *[[Concordia]] *[[Bruno Moroder]] *[[Grupa Ruscél]] *[[Lia Mostra d’Ert]] *[[Vinzenz Maria Demetz]] *[[Dlieja de San Durich]] *[[Alois Kostner]] *[[Vinzenz Moroder-Resciesa]] *[[Mastlé]] *[[Secëda]] *[[Egon Rusina Moroder]] *[[Batista Vinatzer]] *[[Peter Demetz-Fëur]] *[[Luis Piazza]] *[[Guido Balsamo Stella]] *[[Val]] *[[Scola d'Ert Urtijëi]] *[[Ferdinand Stuflesser]] *[[Catores]] *[[Ciastel Stetteneck]] *[[Radio Gherdëina Dolomites]] *[[TV TCA Ladina]] *[[Armin Moroder]] *[[Cason de Resciesa]] *[[Stevia]] *[[Sacun]] *[[L Brunsin]] *[[Tel Tipes|tel Tipes]] *[[Ncisles]] *[[Pepi Martiner]] *[[UNIKA Val Gardena]] *[[Urbejidla]] *[[Cuecenes]] *[[Dlieja da Sacun]] *[[Iender]] *[[Toponomastica de Gherdëina]] *[[Lec de Gherdëina]] *[[Cësa Rusina]] *[[Ruves de Gherdëina]] *[[Cianties de Gherdëina]] *[[Ciastel de Gherdëina]] *[[Ciastel de Val]] *[[Dlieja de San Antone (Urtijëi)|Dlieja de San Antone]] *[[Dlieja de Sant'Ana (Urtijëi)]] *[[Curtina de Urtijëi]] *[[Fé zandli te Gherdëina]] *[[Paula Grossrubatscher]] *[[Turné te Gherdëina]] *[[Cason de Piëralongia]] *[[Ëiles de Gherdëina che zipla]] *[[Dolomitale]] *[[Mont de Pana y Ciandevaves]] *[[Gilo Prugger]] *[[Bibliotech ladina Malia da Cudan]] *[[Amalia Anderlan Obletter]] *[[Genoveva Costner]] *[[Dlieja Santa Maria ad Nives]] *[[Dlieja de Santa Cristina]] *[[Dlieja San Lenert, Bula]] *[[Dlieja Sant Ujep Runcadic]] *[[Pic]] *[[Capeles de Gherdëina]] *[[Capela sal Crist]] *[[Madona di Àbeti]] *[[Franz Grünewald]] *[[Josef Rifesser]] *[[Christian Trebinger]] *[[Friedrich Moroder]] *[[Jakob Sotriffer]] *[[Emil Terschak]] *[[Rudolf Vallazza]] *[[Gana La Usc dles Ladines]] *[[Carolina Kostner]] *[[Johann Burgauner]] *[[Belsy]] *[[Teatro alla Scala]] *[[Giustina Demetz]] *[[Cirillo Dell’Antonio]] *[[Johann Baptist Moroder]] *[[Francësch Tavella]] *[[Vincenzo Valier dit l Spinalonga]] *[[Bruscia]] *[[Karin Moroder]] *[[Lisa Demetz]] *[[Stina Walpoth Moroder]] *[[Luisa Walpoth Demetz]] *[[Isolde Kostner]] *[[Fini Martiner Moroder‎]] *[[Aurelia Moroder Langer‎]] *[[Mili Schmalzl]] *[[Annemarie Moroder]] *[[Felizita Unterplatzer Moroder]] *[[Trina Kasslatter Bernardi]] *[[Alexia Runggaldier]] *[[Ingrid Runggaldier]] *[[Babi Pitschieler]] *[[Franz Dantone]] *[[Elsa Runggaldier]] gran pert dl articul. *[[Carla Lezuo]] *[[Trudi Vallazza]] *[[Milia Insam Kostner]] *[[Christa Perathoner]] *[[Edgar Moroder]] *[[Hans Perathoner]] *[[Puntives]] *[[Vinzenz Peristi]] *[[Edberte Moroder]] *[[Śepl Obletter]] *[[Katharina Bernardi]] *[[Siegfried Moroder]] *[[Jakob Crepaz-Maidl]] *[[Dominik Holzknecht]] *[[Philomena Prinoth Moroder]] *[[Cassian Dapoz]] *[[Franz Prugger]] *[[Maria Ursula Welponer]] *[[Arcangiul Lardschneider]] laurà lessù *[[Palua Dedite]] *[[Scultëures de Gherdëina]] *[[Hans Sontheimer]] *[[Sabedin]] *[[Peter Nocker]] *[[Luis Insam]] *[[Cnodla]] *[[Doss dl Preve ]] *[[Costamula]] *[[Lara Malsiner]] *[[Raimund Mureda]] *[[Albino Pitscheider]] *[[Villa Rudolfine]] *[[Otto Moroder]] *[[Hermann Moroder]] *[[Caiot]] *[[Lenèrt]] *[[Johann Baptist Purger]] *[[Tone Pitscheider]] *[[Josef Mersa]] *[[Guido Insam]] *[[Sepl Rifesser]] *[[Schnürlsteig]] *[[Eduard Senoner]] *[[Giuani Demetz]] *[[Bivach dl Saslonch]] *[[Pilat]] *[[Tramans]] laurà lessù *[[Sepl Senoner Ronch]] *[[Martin Demetz]] *[[Balest]] *[[Martin (Urtijëi)]] *[[Familia Franchetti]] *[[Via nfiëreda Furcela de Saslonch]] *[[Bulacia]] *[[Max Moroder]] *[[Franz Insam]] *[[Levisc Antone Insam]] *[[Manduchel]] *[[Vigil Dorigo]] *[[Giacobe Mussner]] *[[Georg Runggaldier]] *[[Christian Delago]] *[[Joseph Anton Mahlknecht]] *[[Marchiò Molziner]] *[[Franz Haider]] *[[Bernardin Pitschieler]] *[[Iuchin Unterplatzer]] *[[Plans de Cunfin]] *[[Markus Vallazza]] *[[Antone Daprè]] *[[Giovanni Battista Holnaider]] *[[Col Ciarnacëi]] *[[Ji cun la crëusc]] *[[Norbert Kostner]] *[[Ernst Prinoth]] *[[Antone Perathoner]] *[[Giuana Prugger]] *[[Leo Crepaz]] *[[Furmescere]] *[[Andrea Desalla ]] *[[Fussel de Grialëces]] *[[Josef Barth]] *[[Luis Trenker]] laurà lessù *[[Marx Sittich von Wolkenstein]] *[[Josef Grossrubatscher]] *[[Productiva]] *[[Arturo Tanesini]] *[[Lotte Nogler]] *[[Lech Sant]] *[[Cuca]] *[[Col Raiser]] *[[Rudi Moroder]] *[[Vinzenz Demetz]] *[[Edmund Runggaldier]] *[[Tré zedules]] *[[Joachina Mussner]] *[[Giuani Enrich]] *[[Leo Demetz]] *[[Ottavia Kostner]] *[[Café Demetz]] *[[Pazifica Lardschneider Glück]] *[[Ciaulonch]] *[[Ludwig Norman-Neruda]] *[[Franz Josef Noflaner]] *[[Furnes]] *[[Mestier]] *[[Dantersasc]] *[[Odles]] *[[Ludwig Schmalzl de Ronc]] *[[Pitoch ziplà]] *[[Rusina Vinatzer]] *[[Decassian]] *[[Anna Perathoner Declara]] *[[Schi te Gherdëina]] *[[Luis Senoner]] *[[Nfiereda de Mëisules]] *[[Mene]] *[[Ëifomes de Gherdëina]] *[[Ianesc (ustaria)]] *[[Chemun (mont)]] *[[Hartl (mont)]] *[[Craut]] *[[Linacia]] *[[Leo Delago]] *[[Anton Anderlan]] *[[Televijion]] *[[Marina Demetz]] *[[Elisabeth Lardschneider]] *[[Stefania Pitschieler]] *[[Ivan Senoner]] *[[Juebia grassa]] *[[Villa Grohmann]] *[[Gebrüder Moroder]] *[[Menza Nogler Pitscheider]] *[[Bibliotech San Durich]] *[[Bocia de Mont]] *[[Luis Moroder]] *[[Cumpania di Scizri Urtijëi]] *[[Gustin]] *[[Marcadënc de Gherdëina]] *[[Heinrich Moroder]] *[[Demëine Mahlknecht]] *[[Sepl Rifesser junior]] *[[Josef Oberbacher]] *[[Buja dal Fiër]] *[[Cristl Moroder Levigi]] *[[David Piazza]] *[[Carlo Verra sen.]] *[[Alois Colli]] *[[Anton Runggaldier]] *[[Heindl Moroder|Heindl Moroder Doss]] *[[Stlejuc]] *[[Ildefons Perathoner]] *[[Basilio Moroder]] *[[Adolf Keim]] *[[Alois Canins]] *[[Furdenan]] *[[Josef Runggaldier|Ujep Runggaldier]] laurà lessù *[[Luis Kostner Stlejuc]] *[[Vinzenz Mussner sen.]] *[[Nduradëur]] *[[Dessëniadëur]] *[[Alois Walpoth]] *[[Michl Gaslitter]] *[[Franz Runggaldier Nevaves]] *[[Maria Perathoner]] *[[Carlo Crepaz]] }} == Scri per ladin == “Me sa che scri per ladin ie sche rué sun na luna y me sa bel. Me sa de vester te na cësa povester foresta ma ciauda y nia tl frëid dl fulestier. Scri per ladin me sa nce de mëter sota scunanza n ciof rer, ciofes che ne po inió crëscer do che ei messù rujené duta la autra rujenedes. Me sa de julé inò te n paravis de mi sëmies, de rué de reviërs te mi lecorc da pitl tla valeda ulache son nasciù.” Wolfgang Moroder == Notes == <references/> == Sandbox == *[[Utente:Moroder/Articul|Bio scultëur]] *[[Utente:Moroder/Urtijëi|Slata Doss]] *[[Utente:Moroder/Calënder de Gherdëina|Plata ueta]] *[[Utente:Moroder/Martin Vinazer| Persones de Gherdëina]] *[[Utente:Moroder/natura|TREMOT TE GHERDËINA Y TLA VALEDA DL ISARCH]] *[[Utente:Moroder/media|Uet]] *[[Utente:Moroder/Media II|Ianesc]] *[[Utente:Moroder/Stevia|Geografia]] == Templates == *<nowiki>{{Moroder}}</nowiki> ::{{Moroder}} [[bar:Benutzer:moroder]] [[de:Benutzer:Moroder]] [[en:User:Moroderen]] [[es:usuario:moroderes]] [[fr:Utilisateur:Moroder]] [[fur:Utent:Moroder]] [[ia:Usator:Moroder]] [[it:utente:moroder]] [[vec:utente:Moroder]] [[lmo:Druvadur:Moroder]] [[Categoria:Uem|Moroder, Wolfgang]] [[Categoria:Fotografia|Moroder, Wolfgang]] dro1vh6g4tkobac2cv07qvfqu1ujcbw 253257 253256 2026-10-14T18:01:46Z Moroder 67 /* Video TV TGA */ 253257 wikitext text/x-wiki [[File:Wolfgang Moroder by Bonnie 2020.jpg|miniatura|Moroder tl 2020]] {{Gherdëina}} [[File:Flag_of_Ladinia.svg|bordo|right|30x30px]] '''Ladin Gherdëina''' Bon dì. Son [[Wolfgang Moroder|Wolfgang Moroder de Rusina]], nasciù a [[Urtijëi]] mut de [[Alex Moroder|Alex]] y [[Paula Grossrubatscher]]. Son dutor n pension. * Presidënt dl [[Museum Gherdëina]] dal 2006 al 2018. * Cumëmber d'unëur dla [[Union di Ladins de Gherdëina]], 2022<ref>Union di Ladins de Gherdëina: ''Roland Verra y Wolfgang Moroder cumëmbri d'unëur dla ULG''. [[Calënder de Gherdëina]] 2023, pl. 58-63.</ref>. * 15 de agost 2026 a [[Dispruch]] bedaia de merit dl Land Tirol<ref>Nathalie Stuffer:''Medaies de merit dal Land Tirol. Dedizion y pascion recunesciudes cun na bedaia.'' La usc di Ladins 21 de agost 2026 Nr. 32, pl. 1 y 7.</ref>. ** Trail 13 agost 2026, 16 agost 2026 y 20 agost 2026. * Me plesc fe fotos per Wikipedia. *[[c:User:Moroder|Wolfgang Moroder sun Wikimedia Commons]] == Wikipedia ladina == Scriji scialdi de mi familia, ajache pënsi che la nformazions che ei, de nteres storich y per autra jënt de Gherdëina y dant al dut per i jëuni, jissa scenó perdudes. Ciche savon de nosc antenac y de nosta storia l savon me ajache l ie stat scrit o cuntà. Truep ie bel jit perdù. La Wikipedia ie da me ora l drë post ajache duc possa scrì iló y liejer iló te uni mumënt y la nfurmazions ne va nia perdudes. === Interview === * [[Moroder/interview|Interview de Sofia Stuflesser cun Wolfgang Moroder y Alexander Prinoth sun la Wikipedia ladina y sun la Wikipedia n generel per tudësch.]] [[File:Jita di Studënc de Gherdëina ti Grijons.jpg|miniatura|Edgar Moroder cun la grupa di Studënc de Gherdëina a Mustèr tl [[Grijon]] ai 26 de lugio 1966. Da man ciancia: Leo Martiner, Hugo Senoner, Theodor Riffesser, Romeo Sommavilla, Heinz Stuflesser, Rafael Insam, Ambros Widmer, Heini Senoner, [[Pepi Martiner]], Erwin Messner, Wolfgang Moroder, Waltraud Santifaller, Mario Perathoner y [[Edgar Moroder]]<ref>Wolfgang Moroder: ''Viac culturel di studënc de Gherdëina ti Grijons''. [[Calënder de Gherdëina]] 1968, pl. 35.</ref>.]] == Quinto Dì Culturel Academich Ladin == ''N « fotograf » uel « fotegrafé » cun si « fotoaparat » per fe na bona « fotegrafia ». Chësta paroles ie nternaziuneles. La medema paroles dije-n per tudësch: Ein « Photograph » will mit seinem « Photoapparat » « photo- graphieren », um eine gute « Photographie » zu machen. N Franzëus dise: Un « photographe » veut « photographier » avec son appareil « photogra­ phique » pour faire une bonne « photographie ». Y nsci via: Te duta la rusnedes dl mond ie-l daniëura la medema paroles. Ma per I gherdëina chësc ne ti plesc nia al jëun '''Wolfgang Moroder'''. El à crià la nueva paroles: N «pultradëur» uel «pultré ju» cun si «pultradoi» per fe n bon « pultré ». Nen ie pa chësta na bona idea? N bon chert de vin sibe apustà al daulëibon custode dl muséum tla Cësa di Ladins!'', '''Willi Huch''': ''L problem d! vocabular ladin tl spiedi d’autra rusnedes''. Relazion a unëur dl Quinto Dì Culturel Academich Ladin y a unëur y utl dla Rusneda de Gherdëina. Urtijëi 27 d’agost 1967. Calënder de Gherdëina 1968, pl. 45. [[File:Willi Huch Wolfgang Moroder pultré ju.ogg|miniatura|L Prof Willi Huch al 5 Cungres Ladin a Urtijëi]] == Video TV TGA == * [http://www.tmltv.it/video_on_demand.php?id_menu=65&id_video=60325&pag= Wolfgang Moroder spiega Wikipedia sul TV TGA (Ai 8 de agost 2021 - scumëncia al al menut 6.45)] * Wolfgang Moroder sun "Dai Crëps dl Sela" [http://www.raibz.rai.it/feed.php?id=18 Trei ntervistes con Ivan Senoner ai 30 de lugio, 8 de agost y 15 de agost 2021] * Sun '''TV Mediateca Rai Ladinia''' :[http://www.raibz.rai.it/la/index.php Ntervista ai 06-05-2021 20:55 Scenar ert y cultura: I Schuhplattler, scumëncia al al menut 7.00 Wolfgang Moroder] * [https://autonomiae.bz.it/it/testimonianze/ Wolfgang Moroder rejona sun l'autonomia sun plaza [[Silvius Magnago]] a Bulsan.] * [https://www.rainews.it/tgr/trail/video/2022/12/tra-cripl-storica-rudolf-moroder-da-lenert-0c358f15-73ba-498f-bf5f-1ff9002985e9.html Ntervista sun TRAIL sula cripl de Rudolf Moroder Lenert ai 23 de dezëmber 2022.] * Ntervista cun Oswald sun Radio Gherdëina: Cripl de Rudolf Moroder ai 23 de dezëmber 2022. * [https://www.radiogardena.it/ld/trasmiscions?ewald-moroder-ciaculea-cun#anchor-sendung Ntervista cun Ewald Moroder sun Radio Gherdëina ai 17 de jené 2023] * Ntervista cun Bruno Maruca: ''Scultëures storics de Gherdëina''. La Usc di Ladins, 12 de mei 2023, pl. 25. * [https://www.rainews.it/tgr/trail/video/2024/01/cripl-museum-gherdeina-36ba1821-4214-49eb-a737-c193117aa8f6.html?nxtep TRAIL sun la cripl de Nadel De Rudolf Moroder Lenert depënta da Josef Moroder Lusenberg|Ntervista TRAIL sun la cripl de Nadel De Rudolf Moroder Lenert depënta da Josef Moroder Lusenberg] * [https://www.rainews.it/tgr/trail/video/2024/02/trail-taa-web--1302-trail-2200-s-radio-ladin-b62d22b0-fe37-4a43-b8fd-34a7a93b08f3.html Storia dl Radio Ladin de Gherdëina - TRAIL.] * [https://www.peer.tv/de/video/die-groedner-buckelkraemer Video sun i Zandlëc de Gherdëina. Peer.TV] * Mostra: Berstot Lenert 19 de setëmber 1 de nuvëmber 2026. Rai Ladina, Sozieté 220 de setëmber 2026 [https://www.rainews.it/tgr/trail/video/2026/09/documenta-co-che-l-univa-ti-seculi-passei-laura-tla-berstotes-de-gherdeina-56c0ccab-968c-4354-b9db-b33cc733dcac.html Rai Ladina.] ** Dai creps dl Sela Berstot de Lenert, lunesc, 28.09.2026 dala 19:05. * Mostra: Berstot Lenert 19 de setëmber 1 de nuvëmber 2026 [https://www.altoadigetv.it/video%20on%20demand.php?id%20menu=65&fbclid=IwY2xjawUp059leHRuA2FlbQIxMABwZG9mBWJyaWQRMXl6dDl0Y1QzRXZVdVpvVEhzcnRjBmFwcF9pZBAyMjIwMzkxNzg4MjAwODkyAAEeWQNnnxQaT-oeLAXc73TwNK7zzG8zLL5rSxmvZEg8RckhIUGj5v6wzxMgO5U%20aem%207yqCXKxVhDUSM9RYqM25 Ntervista cun Egon Vinatzer TG Ladin dl 29/09/2026] * Mostra: Berstot Lenert 19 de setëmber 1 de nuvëmber 2026, Rai Ladina, Scenar ai 1 de utober 2026. * Mostra: Berstot Lenert 19 de setëmber 1 de nuvëmber 2026, [https://www.radiogardena.it/ld/trasmiscion?id=9142 Radio Gherdëina. Merdi 6 de utober 2026 dala 11.] * Mostra: Berstot Lenert [https://www.peer.tv/de/journal/2026-10-10/evening Peer.TV 10 de utober 2026 dal menut 7.01.] == Stories de Gherdëina == * [https://web.archive.org/web/20160316093451/http://lusenberg.com/index.html Plata persunela cun documënc sun Gherdëina] Una dla prima plates Internet de Gherdëina. == Curs de Wikipedia ladina == Curs online urganisá dala Union di Ladins de Gherdëina # [https://www.youtube.com/watch?v=hOo_ehb6AOY&t=46s curs su Youtube, prima pert] # [https://www.youtube.com/watch?v=tgPcVg8etNA&t=1275s curs su Youtube, segonda pert] == Plates criëdes sun WP ladina == {{Culones-lista|colwidth=25em| *[[Calënder de Gherdëina]] *[[Johann Baptist Walpoth]] *[[Col de Ronc]] *[[Nos Ladins]] *[[Rudolf Moroder]] *[[Adele Moroder]] *[[Ludwig Moroder]] *[[Alex Moroder]] *[[Josef Moroder Jumbiërch]] *[[Martin Vinazer]] *[[Sureghes]] *[[Fie]] *[[Radio Ladin de Gherdëina]] *[[Cësa di Ladins]] *[[L'amik di Ladins‎]] *[[A chi legge]] *[[Der Ladiner]] *[[Concordia]] *[[Bruno Moroder]] *[[Grupa Ruscél]] *[[Lia Mostra d’Ert]] *[[Vinzenz Maria Demetz]] *[[Dlieja de San Durich]] *[[Alois Kostner]] *[[Vinzenz Moroder-Resciesa]] *[[Mastlé]] *[[Secëda]] *[[Egon Rusina Moroder]] *[[Batista Vinatzer]] *[[Peter Demetz-Fëur]] *[[Luis Piazza]] *[[Guido Balsamo Stella]] *[[Val]] *[[Scola d'Ert Urtijëi]] *[[Ferdinand Stuflesser]] *[[Catores]] *[[Ciastel Stetteneck]] *[[Radio Gherdëina Dolomites]] *[[TV TCA Ladina]] *[[Armin Moroder]] *[[Cason de Resciesa]] *[[Stevia]] *[[Sacun]] *[[L Brunsin]] *[[Tel Tipes|tel Tipes]] *[[Ncisles]] *[[Pepi Martiner]] *[[UNIKA Val Gardena]] *[[Urbejidla]] *[[Cuecenes]] *[[Dlieja da Sacun]] *[[Iender]] *[[Toponomastica de Gherdëina]] *[[Lec de Gherdëina]] *[[Cësa Rusina]] *[[Ruves de Gherdëina]] *[[Cianties de Gherdëina]] *[[Ciastel de Gherdëina]] *[[Ciastel de Val]] *[[Dlieja de San Antone (Urtijëi)|Dlieja de San Antone]] *[[Dlieja de Sant'Ana (Urtijëi)]] *[[Curtina de Urtijëi]] *[[Fé zandli te Gherdëina]] *[[Paula Grossrubatscher]] *[[Turné te Gherdëina]] *[[Cason de Piëralongia]] *[[Ëiles de Gherdëina che zipla]] *[[Dolomitale]] *[[Mont de Pana y Ciandevaves]] *[[Gilo Prugger]] *[[Bibliotech ladina Malia da Cudan]] *[[Amalia Anderlan Obletter]] *[[Genoveva Costner]] *[[Dlieja Santa Maria ad Nives]] *[[Dlieja de Santa Cristina]] *[[Dlieja San Lenert, Bula]] *[[Dlieja Sant Ujep Runcadic]] *[[Pic]] *[[Capeles de Gherdëina]] *[[Capela sal Crist]] *[[Madona di Àbeti]] *[[Franz Grünewald]] *[[Josef Rifesser]] *[[Christian Trebinger]] *[[Friedrich Moroder]] *[[Jakob Sotriffer]] *[[Emil Terschak]] *[[Rudolf Vallazza]] *[[Gana La Usc dles Ladines]] *[[Carolina Kostner]] *[[Johann Burgauner]] *[[Belsy]] *[[Teatro alla Scala]] *[[Giustina Demetz]] *[[Cirillo Dell’Antonio]] *[[Johann Baptist Moroder]] *[[Francësch Tavella]] *[[Vincenzo Valier dit l Spinalonga]] *[[Bruscia]] *[[Karin Moroder]] *[[Lisa Demetz]] *[[Stina Walpoth Moroder]] *[[Luisa Walpoth Demetz]] *[[Isolde Kostner]] *[[Fini Martiner Moroder‎]] *[[Aurelia Moroder Langer‎]] *[[Mili Schmalzl]] *[[Annemarie Moroder]] *[[Felizita Unterplatzer Moroder]] *[[Trina Kasslatter Bernardi]] *[[Alexia Runggaldier]] *[[Ingrid Runggaldier]] *[[Babi Pitschieler]] *[[Franz Dantone]] *[[Elsa Runggaldier]] gran pert dl articul. *[[Carla Lezuo]] *[[Trudi Vallazza]] *[[Milia Insam Kostner]] *[[Christa Perathoner]] *[[Edgar Moroder]] *[[Hans Perathoner]] *[[Puntives]] *[[Vinzenz Peristi]] *[[Edberte Moroder]] *[[Śepl Obletter]] *[[Katharina Bernardi]] *[[Siegfried Moroder]] *[[Jakob Crepaz-Maidl]] *[[Dominik Holzknecht]] *[[Philomena Prinoth Moroder]] *[[Cassian Dapoz]] *[[Franz Prugger]] *[[Maria Ursula Welponer]] *[[Arcangiul Lardschneider]] laurà lessù *[[Palua Dedite]] *[[Scultëures de Gherdëina]] *[[Hans Sontheimer]] *[[Sabedin]] *[[Peter Nocker]] *[[Luis Insam]] *[[Cnodla]] *[[Doss dl Preve ]] *[[Costamula]] *[[Lara Malsiner]] *[[Raimund Mureda]] *[[Albino Pitscheider]] *[[Villa Rudolfine]] *[[Otto Moroder]] *[[Hermann Moroder]] *[[Caiot]] *[[Lenèrt]] *[[Johann Baptist Purger]] *[[Tone Pitscheider]] *[[Josef Mersa]] *[[Guido Insam]] *[[Sepl Rifesser]] *[[Schnürlsteig]] *[[Eduard Senoner]] *[[Giuani Demetz]] *[[Bivach dl Saslonch]] *[[Pilat]] *[[Tramans]] laurà lessù *[[Sepl Senoner Ronch]] *[[Martin Demetz]] *[[Balest]] *[[Martin (Urtijëi)]] *[[Familia Franchetti]] *[[Via nfiëreda Furcela de Saslonch]] *[[Bulacia]] *[[Max Moroder]] *[[Franz Insam]] *[[Levisc Antone Insam]] *[[Manduchel]] *[[Vigil Dorigo]] *[[Giacobe Mussner]] *[[Georg Runggaldier]] *[[Christian Delago]] *[[Joseph Anton Mahlknecht]] *[[Marchiò Molziner]] *[[Franz Haider]] *[[Bernardin Pitschieler]] *[[Iuchin Unterplatzer]] *[[Plans de Cunfin]] *[[Markus Vallazza]] *[[Antone Daprè]] *[[Giovanni Battista Holnaider]] *[[Col Ciarnacëi]] *[[Ji cun la crëusc]] *[[Norbert Kostner]] *[[Ernst Prinoth]] *[[Antone Perathoner]] *[[Giuana Prugger]] *[[Leo Crepaz]] *[[Furmescere]] *[[Andrea Desalla ]] *[[Fussel de Grialëces]] *[[Josef Barth]] *[[Luis Trenker]] laurà lessù *[[Marx Sittich von Wolkenstein]] *[[Josef Grossrubatscher]] *[[Productiva]] *[[Arturo Tanesini]] *[[Lotte Nogler]] *[[Lech Sant]] *[[Cuca]] *[[Col Raiser]] *[[Rudi Moroder]] *[[Vinzenz Demetz]] *[[Edmund Runggaldier]] *[[Tré zedules]] *[[Joachina Mussner]] *[[Giuani Enrich]] *[[Leo Demetz]] *[[Ottavia Kostner]] *[[Café Demetz]] *[[Pazifica Lardschneider Glück]] *[[Ciaulonch]] *[[Ludwig Norman-Neruda]] *[[Franz Josef Noflaner]] *[[Furnes]] *[[Mestier]] *[[Dantersasc]] *[[Odles]] *[[Ludwig Schmalzl de Ronc]] *[[Pitoch ziplà]] *[[Rusina Vinatzer]] *[[Decassian]] *[[Anna Perathoner Declara]] *[[Schi te Gherdëina]] *[[Luis Senoner]] *[[Nfiereda de Mëisules]] *[[Mene]] *[[Ëifomes de Gherdëina]] *[[Ianesc (ustaria)]] *[[Chemun (mont)]] *[[Hartl (mont)]] *[[Craut]] *[[Linacia]] *[[Leo Delago]] *[[Anton Anderlan]] *[[Televijion]] *[[Marina Demetz]] *[[Elisabeth Lardschneider]] *[[Stefania Pitschieler]] *[[Ivan Senoner]] *[[Juebia grassa]] *[[Villa Grohmann]] *[[Gebrüder Moroder]] *[[Menza Nogler Pitscheider]] *[[Bibliotech San Durich]] *[[Bocia de Mont]] *[[Luis Moroder]] *[[Cumpania di Scizri Urtijëi]] *[[Gustin]] *[[Marcadënc de Gherdëina]] *[[Heinrich Moroder]] *[[Demëine Mahlknecht]] *[[Sepl Rifesser junior]] *[[Josef Oberbacher]] *[[Buja dal Fiër]] *[[Cristl Moroder Levigi]] *[[David Piazza]] *[[Carlo Verra sen.]] *[[Alois Colli]] *[[Anton Runggaldier]] *[[Heindl Moroder|Heindl Moroder Doss]] *[[Stlejuc]] *[[Ildefons Perathoner]] *[[Basilio Moroder]] *[[Adolf Keim]] *[[Alois Canins]] *[[Furdenan]] *[[Josef Runggaldier|Ujep Runggaldier]] laurà lessù *[[Luis Kostner Stlejuc]] *[[Vinzenz Mussner sen.]] *[[Nduradëur]] *[[Dessëniadëur]] *[[Alois Walpoth]] *[[Michl Gaslitter]] *[[Franz Runggaldier Nevaves]] *[[Maria Perathoner]] *[[Carlo Crepaz]] }} == Scri per ladin == “Me sa che scri per ladin ie sche rué sun na luna y me sa bel. Me sa de vester te na cësa povester foresta ma ciauda y nia tl frëid dl fulestier. Scri per ladin me sa nce de mëter sota scunanza n ciof rer, ciofes che ne po inió crëscer do che ei messù rujené duta la autra rujenedes. Me sa de julé inò te n paravis de mi sëmies, de rué de reviërs te mi lecorc da pitl tla valeda ulache son nasciù.” Wolfgang Moroder == Notes == <references/> == Sandbox == *[[Utente:Moroder/Articul|Bio scultëur]] *[[Utente:Moroder/Urtijëi|Slata Doss]] *[[Utente:Moroder/Calënder de Gherdëina|Plata ueta]] *[[Utente:Moroder/Martin Vinazer| Persones de Gherdëina]] *[[Utente:Moroder/natura|TREMOT TE GHERDËINA Y TLA VALEDA DL ISARCH]] *[[Utente:Moroder/media|Uet]] *[[Utente:Moroder/Media II|Ianesc]] *[[Utente:Moroder/Stevia|Geografia]] == Templates == *<nowiki>{{Moroder}}</nowiki> ::{{Moroder}} [[bar:Benutzer:moroder]] [[de:Benutzer:Moroder]] [[en:User:Moroderen]] [[es:usuario:moroderes]] [[fr:Utilisateur:Moroder]] [[fur:Utent:Moroder]] [[ia:Usator:Moroder]] [[it:utente:moroder]] [[vec:utente:Moroder]] [[lmo:Druvadur:Moroder]] [[Categoria:Uem|Moroder, Wolfgang]] [[Categoria:Fotografia|Moroder, Wolfgang]] 56e067eosjun5f8f454lfonknnb0tqk 253258 253257 2026-10-14T18:02:36Z Moroder 67 /* Stories de Gherdëina */ 253258 wikitext text/x-wiki [[File:Wolfgang Moroder by Bonnie 2020.jpg|miniatura|Moroder tl 2020]] {{Gherdëina}} [[File:Flag_of_Ladinia.svg|bordo|right|30x30px]] '''Ladin Gherdëina''' Bon dì. Son [[Wolfgang Moroder|Wolfgang Moroder de Rusina]], nasciù a [[Urtijëi]] mut de [[Alex Moroder|Alex]] y [[Paula Grossrubatscher]]. Son dutor n pension. * Presidënt dl [[Museum Gherdëina]] dal 2006 al 2018. * Cumëmber d'unëur dla [[Union di Ladins de Gherdëina]], 2022<ref>Union di Ladins de Gherdëina: ''Roland Verra y Wolfgang Moroder cumëmbri d'unëur dla ULG''. [[Calënder de Gherdëina]] 2023, pl. 58-63.</ref>. * 15 de agost 2026 a [[Dispruch]] bedaia de merit dl Land Tirol<ref>Nathalie Stuffer:''Medaies de merit dal Land Tirol. Dedizion y pascion recunesciudes cun na bedaia.'' La usc di Ladins 21 de agost 2026 Nr. 32, pl. 1 y 7.</ref>. ** Trail 13 agost 2026, 16 agost 2026 y 20 agost 2026. * Me plesc fe fotos per Wikipedia. *[[c:User:Moroder|Wolfgang Moroder sun Wikimedia Commons]] == Wikipedia ladina == Scriji scialdi de mi familia, ajache pënsi che la nformazions che ei, de nteres storich y per autra jënt de Gherdëina y dant al dut per i jëuni, jissa scenó perdudes. Ciche savon de nosc antenac y de nosta storia l savon me ajache l ie stat scrit o cuntà. Truep ie bel jit perdù. La Wikipedia ie da me ora l drë post ajache duc possa scrì iló y liejer iló te uni mumënt y la nfurmazions ne va nia perdudes. === Interview === * [[Moroder/interview|Interview de Sofia Stuflesser cun Wolfgang Moroder y Alexander Prinoth sun la Wikipedia ladina y sun la Wikipedia n generel per tudësch.]] [[File:Jita di Studënc de Gherdëina ti Grijons.jpg|miniatura|Edgar Moroder cun la grupa di Studënc de Gherdëina a Mustèr tl [[Grijon]] ai 26 de lugio 1966. Da man ciancia: Leo Martiner, Hugo Senoner, Theodor Riffesser, Romeo Sommavilla, Heinz Stuflesser, Rafael Insam, Ambros Widmer, Heini Senoner, [[Pepi Martiner]], Erwin Messner, Wolfgang Moroder, Waltraud Santifaller, Mario Perathoner y [[Edgar Moroder]]<ref>Wolfgang Moroder: ''Viac culturel di studënc de Gherdëina ti Grijons''. [[Calënder de Gherdëina]] 1968, pl. 35.</ref>.]] == Quinto Dì Culturel Academich Ladin == ''N « fotograf » uel « fotegrafé » cun si « fotoaparat » per fe na bona « fotegrafia ». Chësta paroles ie nternaziuneles. La medema paroles dije-n per tudësch: Ein « Photograph » will mit seinem « Photoapparat » « photo- graphieren », um eine gute « Photographie » zu machen. N Franzëus dise: Un « photographe » veut « photographier » avec son appareil « photogra­ phique » pour faire une bonne « photographie ». Y nsci via: Te duta la rusnedes dl mond ie-l daniëura la medema paroles. Ma per I gherdëina chësc ne ti plesc nia al jëun '''Wolfgang Moroder'''. El à crià la nueva paroles: N «pultradëur» uel «pultré ju» cun si «pultradoi» per fe n bon « pultré ». Nen ie pa chësta na bona idea? N bon chert de vin sibe apustà al daulëibon custode dl muséum tla Cësa di Ladins!'', '''Willi Huch''': ''L problem d! vocabular ladin tl spiedi d’autra rusnedes''. Relazion a unëur dl Quinto Dì Culturel Academich Ladin y a unëur y utl dla Rusneda de Gherdëina. Urtijëi 27 d’agost 1967. Calënder de Gherdëina 1968, pl. 45. [[File:Willi Huch Wolfgang Moroder pultré ju.ogg|miniatura|L Prof Willi Huch al 5 Cungres Ladin a Urtijëi]] == Video TV TGA == * [http://www.tmltv.it/video_on_demand.php?id_menu=65&id_video=60325&pag= Wolfgang Moroder spiega Wikipedia sul TV TGA (Ai 8 de agost 2021 - scumëncia al al menut 6.45)] * Wolfgang Moroder sun "Dai Crëps dl Sela" [http://www.raibz.rai.it/feed.php?id=18 Trei ntervistes con Ivan Senoner ai 30 de lugio, 8 de agost y 15 de agost 2021] * Sun '''TV Mediateca Rai Ladinia''' :[http://www.raibz.rai.it/la/index.php Ntervista ai 06-05-2021 20:55 Scenar ert y cultura: I Schuhplattler, scumëncia al al menut 7.00 Wolfgang Moroder] * [https://autonomiae.bz.it/it/testimonianze/ Wolfgang Moroder rejona sun l'autonomia sun plaza [[Silvius Magnago]] a Bulsan.] * [https://www.rainews.it/tgr/trail/video/2022/12/tra-cripl-storica-rudolf-moroder-da-lenert-0c358f15-73ba-498f-bf5f-1ff9002985e9.html Ntervista sun TRAIL sula cripl de Rudolf Moroder Lenert ai 23 de dezëmber 2022.] * Ntervista cun Oswald sun Radio Gherdëina: Cripl de Rudolf Moroder ai 23 de dezëmber 2022. * [https://www.radiogardena.it/ld/trasmiscions?ewald-moroder-ciaculea-cun#anchor-sendung Ntervista cun Ewald Moroder sun Radio Gherdëina ai 17 de jené 2023] * Ntervista cun Bruno Maruca: ''Scultëures storics de Gherdëina''. La Usc di Ladins, 12 de mei 2023, pl. 25. * [https://www.rainews.it/tgr/trail/video/2024/01/cripl-museum-gherdeina-36ba1821-4214-49eb-a737-c193117aa8f6.html?nxtep TRAIL sun la cripl de Nadel De Rudolf Moroder Lenert depënta da Josef Moroder Lusenberg|Ntervista TRAIL sun la cripl de Nadel De Rudolf Moroder Lenert depënta da Josef Moroder Lusenberg] * [https://www.rainews.it/tgr/trail/video/2024/02/trail-taa-web--1302-trail-2200-s-radio-ladin-b62d22b0-fe37-4a43-b8fd-34a7a93b08f3.html Storia dl Radio Ladin de Gherdëina - TRAIL.] * [https://www.peer.tv/de/video/die-groedner-buckelkraemer Video sun i Zandlëc de Gherdëina. Peer.TV] * Mostra: Berstot Lenert 19 de setëmber 1 de nuvëmber 2026. Rai Ladina, Sozieté 220 de setëmber 2026 [https://www.rainews.it/tgr/trail/video/2026/09/documenta-co-che-l-univa-ti-seculi-passei-laura-tla-berstotes-de-gherdeina-56c0ccab-968c-4354-b9db-b33cc733dcac.html Rai Ladina.] ** Dai creps dl Sela Berstot de Lenert, lunesc, 28.09.2026 dala 19:05. * Mostra: Berstot Lenert 19 de setëmber 1 de nuvëmber 2026 [https://www.altoadigetv.it/video%20on%20demand.php?id%20menu=65&fbclid=IwY2xjawUp059leHRuA2FlbQIxMABwZG9mBWJyaWQRMXl6dDl0Y1QzRXZVdVpvVEhzcnRjBmFwcF9pZBAyMjIwMzkxNzg4MjAwODkyAAEeWQNnnxQaT-oeLAXc73TwNK7zzG8zLL5rSxmvZEg8RckhIUGj5v6wzxMgO5U%20aem%207yqCXKxVhDUSM9RYqM25 Ntervista cun Egon Vinatzer TG Ladin dl 29/09/2026] * Mostra: Berstot Lenert 19 de setëmber 1 de nuvëmber 2026, Rai Ladina, Scenar ai 1 de utober 2026. * Mostra: Berstot Lenert 19 de setëmber 1 de nuvëmber 2026, [https://www.radiogardena.it/ld/trasmiscion?id=9142 Radio Gherdëina. Merdi 6 de utober 2026 dala 11.] * Mostra: Berstot Lenert [https://www.peer.tv/de/journal/2026-10-10/evening Peer.TV 10 de utober 2026 dal menut 7.01.] == Stories de Gherdëina == * [https://web.archive.org/web/20160316093451/http://lusenberg.com/index.html Plata persunela cun documënc sun Gherdëina] Una dla prima plates Internet de Gherdëina, duta per nglëisc. == Curs de Wikipedia ladina == Curs online urganisá dala Union di Ladins de Gherdëina # [https://www.youtube.com/watch?v=hOo_ehb6AOY&t=46s curs su Youtube, prima pert] # [https://www.youtube.com/watch?v=tgPcVg8etNA&t=1275s curs su Youtube, segonda pert] == Plates criëdes sun WP ladina == {{Culones-lista|colwidth=25em| *[[Calënder de Gherdëina]] *[[Johann Baptist Walpoth]] *[[Col de Ronc]] *[[Nos Ladins]] *[[Rudolf Moroder]] *[[Adele Moroder]] *[[Ludwig Moroder]] *[[Alex Moroder]] *[[Josef Moroder Jumbiërch]] *[[Martin Vinazer]] *[[Sureghes]] *[[Fie]] *[[Radio Ladin de Gherdëina]] *[[Cësa di Ladins]] *[[L'amik di Ladins‎]] *[[A chi legge]] *[[Der Ladiner]] *[[Concordia]] *[[Bruno Moroder]] *[[Grupa Ruscél]] *[[Lia Mostra d’Ert]] *[[Vinzenz Maria Demetz]] *[[Dlieja de San Durich]] *[[Alois Kostner]] *[[Vinzenz Moroder-Resciesa]] *[[Mastlé]] *[[Secëda]] *[[Egon Rusina Moroder]] *[[Batista Vinatzer]] *[[Peter Demetz-Fëur]] *[[Luis Piazza]] *[[Guido Balsamo Stella]] *[[Val]] *[[Scola d'Ert Urtijëi]] *[[Ferdinand Stuflesser]] *[[Catores]] *[[Ciastel Stetteneck]] *[[Radio Gherdëina Dolomites]] *[[TV TCA Ladina]] *[[Armin Moroder]] *[[Cason de Resciesa]] *[[Stevia]] *[[Sacun]] *[[L Brunsin]] *[[Tel Tipes|tel Tipes]] *[[Ncisles]] *[[Pepi Martiner]] *[[UNIKA Val Gardena]] *[[Urbejidla]] *[[Cuecenes]] *[[Dlieja da Sacun]] *[[Iender]] *[[Toponomastica de Gherdëina]] *[[Lec de Gherdëina]] *[[Cësa Rusina]] *[[Ruves de Gherdëina]] *[[Cianties de Gherdëina]] *[[Ciastel de Gherdëina]] *[[Ciastel de Val]] *[[Dlieja de San Antone (Urtijëi)|Dlieja de San Antone]] *[[Dlieja de Sant'Ana (Urtijëi)]] *[[Curtina de Urtijëi]] *[[Fé zandli te Gherdëina]] *[[Paula Grossrubatscher]] *[[Turné te Gherdëina]] *[[Cason de Piëralongia]] *[[Ëiles de Gherdëina che zipla]] *[[Dolomitale]] *[[Mont de Pana y Ciandevaves]] *[[Gilo Prugger]] *[[Bibliotech ladina Malia da Cudan]] *[[Amalia Anderlan Obletter]] *[[Genoveva Costner]] *[[Dlieja Santa Maria ad Nives]] *[[Dlieja de Santa Cristina]] *[[Dlieja San Lenert, Bula]] *[[Dlieja Sant Ujep Runcadic]] *[[Pic]] *[[Capeles de Gherdëina]] *[[Capela sal Crist]] *[[Madona di Àbeti]] *[[Franz Grünewald]] *[[Josef Rifesser]] *[[Christian Trebinger]] *[[Friedrich Moroder]] *[[Jakob Sotriffer]] *[[Emil Terschak]] *[[Rudolf Vallazza]] *[[Gana La Usc dles Ladines]] *[[Carolina Kostner]] *[[Johann Burgauner]] *[[Belsy]] *[[Teatro alla Scala]] *[[Giustina Demetz]] *[[Cirillo Dell’Antonio]] *[[Johann Baptist Moroder]] *[[Francësch Tavella]] *[[Vincenzo Valier dit l Spinalonga]] *[[Bruscia]] *[[Karin Moroder]] *[[Lisa Demetz]] *[[Stina Walpoth Moroder]] *[[Luisa Walpoth Demetz]] *[[Isolde Kostner]] *[[Fini Martiner Moroder‎]] *[[Aurelia Moroder Langer‎]] *[[Mili Schmalzl]] *[[Annemarie Moroder]] *[[Felizita Unterplatzer Moroder]] *[[Trina Kasslatter Bernardi]] *[[Alexia Runggaldier]] *[[Ingrid Runggaldier]] *[[Babi Pitschieler]] *[[Franz Dantone]] *[[Elsa Runggaldier]] gran pert dl articul. *[[Carla Lezuo]] *[[Trudi Vallazza]] *[[Milia Insam Kostner]] *[[Christa Perathoner]] *[[Edgar Moroder]] *[[Hans Perathoner]] *[[Puntives]] *[[Vinzenz Peristi]] *[[Edberte Moroder]] *[[Śepl Obletter]] *[[Katharina Bernardi]] *[[Siegfried Moroder]] *[[Jakob Crepaz-Maidl]] *[[Dominik Holzknecht]] *[[Philomena Prinoth Moroder]] *[[Cassian Dapoz]] *[[Franz Prugger]] *[[Maria Ursula Welponer]] *[[Arcangiul Lardschneider]] laurà lessù *[[Palua Dedite]] *[[Scultëures de Gherdëina]] *[[Hans Sontheimer]] *[[Sabedin]] *[[Peter Nocker]] *[[Luis Insam]] *[[Cnodla]] *[[Doss dl Preve ]] *[[Costamula]] *[[Lara Malsiner]] *[[Raimund Mureda]] *[[Albino Pitscheider]] *[[Villa Rudolfine]] *[[Otto Moroder]] *[[Hermann Moroder]] *[[Caiot]] *[[Lenèrt]] *[[Johann Baptist Purger]] *[[Tone Pitscheider]] *[[Josef Mersa]] *[[Guido Insam]] *[[Sepl Rifesser]] *[[Schnürlsteig]] *[[Eduard Senoner]] *[[Giuani Demetz]] *[[Bivach dl Saslonch]] *[[Pilat]] *[[Tramans]] laurà lessù *[[Sepl Senoner Ronch]] *[[Martin Demetz]] *[[Balest]] *[[Martin (Urtijëi)]] *[[Familia Franchetti]] *[[Via nfiëreda Furcela de Saslonch]] *[[Bulacia]] *[[Max Moroder]] *[[Franz Insam]] *[[Levisc Antone Insam]] *[[Manduchel]] *[[Vigil Dorigo]] *[[Giacobe Mussner]] *[[Georg Runggaldier]] *[[Christian Delago]] *[[Joseph Anton Mahlknecht]] *[[Marchiò Molziner]] *[[Franz Haider]] *[[Bernardin Pitschieler]] *[[Iuchin Unterplatzer]] *[[Plans de Cunfin]] *[[Markus Vallazza]] *[[Antone Daprè]] *[[Giovanni Battista Holnaider]] *[[Col Ciarnacëi]] *[[Ji cun la crëusc]] *[[Norbert Kostner]] *[[Ernst Prinoth]] *[[Antone Perathoner]] *[[Giuana Prugger]] *[[Leo Crepaz]] *[[Furmescere]] *[[Andrea Desalla ]] *[[Fussel de Grialëces]] *[[Josef Barth]] *[[Luis Trenker]] laurà lessù *[[Marx Sittich von Wolkenstein]] *[[Josef Grossrubatscher]] *[[Productiva]] *[[Arturo Tanesini]] *[[Lotte Nogler]] *[[Lech Sant]] *[[Cuca]] *[[Col Raiser]] *[[Rudi Moroder]] *[[Vinzenz Demetz]] *[[Edmund Runggaldier]] *[[Tré zedules]] *[[Joachina Mussner]] *[[Giuani Enrich]] *[[Leo Demetz]] *[[Ottavia Kostner]] *[[Café Demetz]] *[[Pazifica Lardschneider Glück]] *[[Ciaulonch]] *[[Ludwig Norman-Neruda]] *[[Franz Josef Noflaner]] *[[Furnes]] *[[Mestier]] *[[Dantersasc]] *[[Odles]] *[[Ludwig Schmalzl de Ronc]] *[[Pitoch ziplà]] *[[Rusina Vinatzer]] *[[Decassian]] *[[Anna Perathoner Declara]] *[[Schi te Gherdëina]] *[[Luis Senoner]] *[[Nfiereda de Mëisules]] *[[Mene]] *[[Ëifomes de Gherdëina]] *[[Ianesc (ustaria)]] *[[Chemun (mont)]] *[[Hartl (mont)]] *[[Craut]] *[[Linacia]] *[[Leo Delago]] *[[Anton Anderlan]] *[[Televijion]] *[[Marina Demetz]] *[[Elisabeth Lardschneider]] *[[Stefania Pitschieler]] *[[Ivan Senoner]] *[[Juebia grassa]] *[[Villa Grohmann]] *[[Gebrüder Moroder]] *[[Menza Nogler Pitscheider]] *[[Bibliotech San Durich]] *[[Bocia de Mont]] *[[Luis Moroder]] *[[Cumpania di Scizri Urtijëi]] *[[Gustin]] *[[Marcadënc de Gherdëina]] *[[Heinrich Moroder]] *[[Demëine Mahlknecht]] *[[Sepl Rifesser junior]] *[[Josef Oberbacher]] *[[Buja dal Fiër]] *[[Cristl Moroder Levigi]] *[[David Piazza]] *[[Carlo Verra sen.]] *[[Alois Colli]] *[[Anton Runggaldier]] *[[Heindl Moroder|Heindl Moroder Doss]] *[[Stlejuc]] *[[Ildefons Perathoner]] *[[Basilio Moroder]] *[[Adolf Keim]] *[[Alois Canins]] *[[Furdenan]] *[[Josef Runggaldier|Ujep Runggaldier]] laurà lessù *[[Luis Kostner Stlejuc]] *[[Vinzenz Mussner sen.]] *[[Nduradëur]] *[[Dessëniadëur]] *[[Alois Walpoth]] *[[Michl Gaslitter]] *[[Franz Runggaldier Nevaves]] *[[Maria Perathoner]] *[[Carlo Crepaz]] }} == Scri per ladin == “Me sa che scri per ladin ie sche rué sun na luna y me sa bel. Me sa de vester te na cësa povester foresta ma ciauda y nia tl frëid dl fulestier. Scri per ladin me sa nce de mëter sota scunanza n ciof rer, ciofes che ne po inió crëscer do che ei messù rujené duta la autra rujenedes. Me sa de julé inò te n paravis de mi sëmies, de rué de reviërs te mi lecorc da pitl tla valeda ulache son nasciù.” Wolfgang Moroder == Notes == <references/> == Sandbox == *[[Utente:Moroder/Articul|Bio scultëur]] *[[Utente:Moroder/Urtijëi|Slata Doss]] *[[Utente:Moroder/Calënder de Gherdëina|Plata ueta]] *[[Utente:Moroder/Martin Vinazer| Persones de Gherdëina]] *[[Utente:Moroder/natura|TREMOT TE GHERDËINA Y TLA VALEDA DL ISARCH]] *[[Utente:Moroder/media|Uet]] *[[Utente:Moroder/Media II|Ianesc]] *[[Utente:Moroder/Stevia|Geografia]] == Templates == *<nowiki>{{Moroder}}</nowiki> ::{{Moroder}} [[bar:Benutzer:moroder]] [[de:Benutzer:Moroder]] [[en:User:Moroderen]] [[es:usuario:moroderes]] [[fr:Utilisateur:Moroder]] [[fur:Utent:Moroder]] [[ia:Usator:Moroder]] [[it:utente:moroder]] [[vec:utente:Moroder]] [[lmo:Druvadur:Moroder]] [[Categoria:Uem|Moroder, Wolfgang]] [[Categoria:Fotografia|Moroder, Wolfgang]] 9w0brxeb2xnmu9a1ertrd5asy3t9n8w Ziplé 0 14185 253260 36132 2026-10-15T09:00:51Z Moroder 67 253260 wikitext text/x-wiki {{gherdëina}}[[File:Traditional Maori Carving.jpg|thumb|Na persona che zipla.]]'''Ziplé''' ie na tecnica de lauré l [[lën]]. Ziplà vën cun n [[scarpel]], suënz se judan cun na [[maza]]. L ziplé à na [[L ert de ziplè te Gherdëina|gran tradizion te Gherdëina]] ulache l ie giut alalongia stat n ram mpurtant de l'economia. [[File:Balleisen mit Knüpfel.jpg|thumb|Na maza y n scarpel, i strumënc per ziplé.]] == Cëla nce == * [[Scultëures de Gherdëina]] [[Categoria:Ert]] p6rg62s1wtdoaf2144oakfqsbv314vp 253261 253260 2026-10-15T09:02:21Z Moroder 67 /* Cëla nce */ 253261 wikitext text/x-wiki {{gherdëina}}[[File:Traditional Maori Carving.jpg|thumb|Na persona che zipla.]]'''Ziplé''' ie na tecnica de lauré l [[lën]]. Ziplà vën cun n [[scarpel]], suënz se judan cun na [[maza]]. L ziplé à na [[L ert de ziplè te Gherdëina|gran tradizion te Gherdëina]] ulache l ie giut alalongia stat n ram mpurtant de l'economia. [[File:Balleisen mit Knüpfel.jpg|thumb|Na maza y n scarpel, i strumënc per ziplé.]] == Cëla nce == * [[Scultëures de Gherdëina]] * [[Ëiles de Gherdëina che zipla]] * [[L ert de ziplè te Gherdëina]] [[Categoria:Ert]] fb9oxtj8qoj8lg0j921atseo61n62ed Scultëures de Gherdëina 0 24356 253262 253192 2026-10-15T09:10:35Z Moroder 67 /* Storia */ 253262 wikitext text/x-wiki {{Gherdëina}} [[File:Saint_Rupert_Johannes_Vinazer_1684.jpg|miniatura|San Rupert tla dlieja de Sant Antone a Urtijëi de Johann Vinazer 1684]] La [[scultura]] y l [[ziplé]] te [[Gherdëina]] à na longia tradizion. Bele tl dejesetejem secul à scumencià te Gherdëina families de artistc a ziplé tl lën. Danter chëstes i [[Christian Trebinger|Trebinger]] y i [[Martin Vinazer|Vinazer]]. Christian Trebinger ie stat l prim dla familia che ova mparà a [[Persenon]]. == Storia == Scialdi judà al svilup dl ert de ziplé tl lën à che te Gherdëina dal truepes bosc de [[Cier|zirm]]. La majera pert di lëures ziplei te Gherdëina fova de lën de zirm. Plu tert canche n à scumencià a ziplé a mascin ie unì adurvà l plù l lën de air. Tl 1700 dajovel te Gherdëina bel 50 scultëures y tla metà dl dejedotejem secul passa 300. Te chëi ani univa i lëures ziplei te Gherdëina purtei dlonch ora te duta Europa, scialdi ti paejes romanics da [[marcadënc de Gherdëina]] y ncé dala [[Fé zandli te Gherdëina|zandlëtes]] y zandlëc<ref>Gunther Langes: ''Ladinien''. Südtiroler Landeskunde, Band 6, Bozen 1985, pl. 30–34 (tudësch).</ref>. Ai 19 de auril 1679 ie stata fata na plura (Pilthawer-Streit) da pert de na grupa de vedli mostri scultëures d’ert, danter chisc i vedli scultëures Trebinger y Marcion Vinazer, tl vieres de n valgun scultëures jëuni y prinzipianc che ova autri mestieres y che ruinova l'inuem de chësc lëur. I seniëures dla suneria de Gudon fova unic tla [[Ianesc (ustaria)|ustaria Ianesc]] a Urtijëi, ma ëi ne l'à nia lasceda vënta ai vedli scultëures ajache i se ova nia metù adum te na lia de artejanat<ref>Toni Sotriffer: ''“De tei che sturpieia 1 lëur y 1 spaza via a bon-marcià”''. Calënder de Gherdëina 2016, pl. 134-139.</ref> Danter la families de scultëures plu cunesciudes fova i Vinazer y n valguni de chisc ie deventei cunesciui a Viena, Praga y Toledo. [[Martin Vinazer|Martin Vinatzer]] fova stat per ot ani a mparé a Venezia y Roma. Marcion Malsiner ova nchinamei na berstot a Venezia bele danter l 1691 y l 1714<ref>Wolfgang Moroder: ''Scultëures de Gherdëina jic ora de nosta valeda: Marcion Malsiner a Unieja''. [[Calënder de Gherdëina]] 2011, pl. 183-185</ref>. I artistc tlamei i Fronc fajova scialdi cristc y fova bonamënter sculëies o tei de familia de [[Franz Grünewald]] de Nudrei nasciù tl 1667 che ova fat la cademia a Viena ulache l univa tlamà Fronz<ref>[[Franz Moroder]]: ''Das Grödner Tal''. 2. Auflage. Sezion Gherdëina dl [[Deutscher und Österreichischen Alpenverein]]. Urtijëi 1914, pl. 157 (tudësch))</ref>. Un di primes scultëures de Urtijëi dl 1800 fova [[Franz Runggaldier Nevaves|Franz Runggaldier de Nevaves dessëura]] che à fat l crist baroch y l crist dl sepolcro te [[dlieja de San Durich]] a Urtijëi. Scialdi cunesciù tla Franzia ie [[Jan Dumëine Mahlknecht|Johann Dominik Mahlknecht]] de Rainell ([[Sureghes]]) che ova lascià ala dlieja de San Durich a Urtijëi na Madona cun Bambin y i cater Evangelisć de gips y ala [[dlieja de Santa Cristina]] na santa Fefa, śën da udëi tl [[Museum Gherdëina]]. Dl Mahlknecht dal mo sun plaza de dlieja a Urtijëi na copia dla Terpsichore dl Ferdinandeum<ref>''[[Commons:Category:Evangelists by J.D. Mahlknecht|Evangelists de J.D. Mahlknecht]]'' sun Wikimedia Commons</ref>. N auter scultëur de valor de Gherdëina fova [[Peter Nocker|Peter Nocker-Sabedin]]. De chësc dal n relief dla Ultima Cëina do Leonardo tla dlieja de Santa Cristina y na pitla figura de vëscul tl Museum Gherdëina. Cun [[Francësch Tavella]] y tres l nseniamënt te scola de [[Franz Haider]] à l ert dl ziplé te Gherdëina arjont scialdi n bon livel<ref>''Nachruf in: Der Schlern, Bozen Jahrgang 1947, pl. 343''</ref>. Ala fin dl vintejem secul se à svilupà scialdi a Urtijëi i ferlëigheri che à purtà pro al svilup dla ert sacra per l'aredamënt dla dliejes te dut l mond. Perchël ie unides su truepa berstots nce de moleri danter chëstes la plu grandes y cunesciudes fova chëles de [[Alois Kostner]] (Luis moler), [[Christian Delago]] (Cristl dl Tuene) y dla familia [[Oberbacher]]. L univa ziplà te Gherdëina truepes crisć da vënder ora per l mond y ti paejes tudësc univa chëi de Gherdëina suvënz tlamei "[[:de:Herrgottschnitzer|Herrgottschnitzer]] Una de chisc fova [[Maria Senoner Fill]] y truepa autres<ref>[[Amalia Anderlan Obletter|Malia Obletter]]: ''La scultëura de crisć.'' Calënder de Gherdëina 2002, pl. 127.</ref> A Urtijëi dajovel nce truepes [[Desseniadëur|desseniadëures]] che ova suvënz fat la cademies a Viena o Minca y che desseniova i auteresc da fé<ref>[https://web.archive.org/web/20160316093451/http://lusenberg.com/sculteures/zeichner.pdf Vinzenz Mussner: ''Dessëniadëures tl artejanat de Gherdëina'' (Zeichner im Grödner Kunsthandwerk). Calënder de Gherdëina 1983, pl. 89-114] (PDF; 5,1&nbsp;MB) </ref>. [[Luis Insam]], [[Raimund Mureda|Raimund Mureda (Moroder)]], [[Siegfried Moroder]], [[Albino Pitscheider]] y Engelbert Perathoner à metù ora uni an dal 1940 al 1944 ntan la [[Secunda Vera dl Monn|segonda viëra mundiela]] pra la "Gauausstellungen Tirol-Vorarlberg" a [[Dispruch]]. <ref>[https://www.helmuth-oehler.at/userfiles/downloads/Helmuth%20Oehler,%20Skulptur%20im%20Nationalsozialismus%20in%20Tirol.%20Ein%20Überblick,%20Innsbruck%202018..pdf Helmuth Oehler: ''Skulptur im Nazionalsozialismus in Tirol. Ein Überblick''. Da Wolfgang Meighörner (Hrsg.): ''Zwischen Ideologie, Anpassung und Verfolgung. Kunst und Nationalsozialismus in Tirol''. Catalog dla mostra tl Landesmuseum Ferdinandeum a Dispruch 2019 pl. 164-179 (tudësch).]</ref>. Do l Cunzil Vatican II a truepes scultëures y moleri messù lascé l ert ajache la dumanda de sanc per la dliejes ie jita scialdi doju<ref>Livio Comploi: ''N bel calënder per l’artejanat''. Calënder de Gherdëina 1991, pl. 47.</ref><ref>Vinzenz Mussner: ''Tanc laurova pa te Gherdëina tl artejanat di ziplé zacan, y tanc pa aldidancuei?''. Calënder de Gherdëina 1983, pl. 73.</ref>. Dal 1994 ie la lia [[UNIKA Val Gardena|UNIKA]] scialdi dossù per cialé de mantenì y svilupé l ert te Gherdëina. [[File:Scultëur de Gherdëina Leo Runggaldier.mp3|miniatura|Poejia ''Scultëur de Gherdëina'' de [[Leo Runggaldier]]<ref>Leo Runggaldier: ''L Scultëur de Gherdëina''. Calënder de Gherdëina 1952, pl. 49-50.</ref>.]] == Scoles d'ert == [[File:Scultori_s._cristna_Val_Gardena.ogv|miniatura|150x150px|Scola d'ert te Gherdëina 1932]] Bel tl 1800 fova truepes de Gherdëina che jiva tla academies a Viena y a Minca. [[Jakob Sotriffer|Jakob Sotriffer-Plajes]] ie stat mandá tl academia a Viena a studië bele tl 1825 y canche l ie unit ino te Gherdëina al metù su na [[Scola d'Ert Urtijëi|scola de desëni]] tla cësa „Steifl“ a Urtijëi. Chësta scola ie pona stata plu tert purteda inant da [[Ferdinand Demetz |Ferdinand Demetz Cademia]]<ref>[https://web.archive.org/web/20071014064922/http://www.clubosttirol.at/co_kultur/kunstschaffende_aus%20Osttirol.pdf Georg Demetz: ''Die Grödner Kunstschule „Cademia“ – Geschichte und Entwicklung einer Kulturträgerin'', pl. 35]</ref>. == Gherdëina y la Cademia de Minca == Truepes artisć de Gherdëina ie jic tla Cademia de [[Minca]]. Chësc à danz permetù de miuré scialdi la qualità dl lëur che univa fat te Gherdëina. Tla lista de chisc artistc iel scultëures de Gherdëina ma nce artisć che à abù da n fé cun Gherdëina y autri che se n ie jic<ref>[http://matrikel.adbk.de/05ordner/mb_1841-1884/jahr_1850/matrikel-00851 Libri:''Matrikelbuch der Akademie der Bildenden Künste München'']</ref>. * [[Johann Burgauner]], entreda: 4. April 1845 de Ciastel, l pere fova pech, 30 ani, pitura, ai 15 de nuvëmber 1845 cun Nr. de matricula 330. * [[Joseph Anton Mahlknecht]], entreda: 16. November 1850 da Sureghes a Urtijëi, abitea te Gherdëina, k.k. Landgerichts Castelruth, Vater Gutsbesitzer, 23 Jahre, Fach bei Einschreibung: Malerei * Franz Prinoth, entreda: 19. November 1850, Matrikel-Nr. 851 * Vincenz Runggaldier, entreda: 18. Mai 1861 aus ''Svöden'', Vater Handelsmann, 23 Jahre, Antikenklasse, Matrikel-Nr. 1774 * Franz Demetz, entreda: 30. Oktober 1862, 26 Jahre, Bildhauerklasse, Matrikel-Nr. 1880 * Ferdinand Demetz, entreda: 16. Dezember 1866, Vater Bildhauer, 24 Jahre, Bildhauerschule, Matrikel-Nr. 2295 * Johann Moroder, entreda: 4. November 1870, 26 Jahre, Vater Gutsbesitzer, Matrikel-Nr. 2613 * Leopold Moroder, entreda: 3. März 1876, Vater Gutsbesitzer, 25 Jahre, Matrikel-Nr. 03263 * [[Emil Terschak]], entreda: 24. April 1876, Vater Componist, 18 Jahre, Antikenklasse, Matrikel-Nr. 3272 * [[Josef Moroder Jumbiërch|Josef Moroder-Lusenberg]], entreda: 21. Juni 1876, Vater Gutsbesitzer, 30 Jahre, Matrikel-Nr. 3303 * Franz Insam, entreda: 23. Oktober 1878 aus ''Skt. Christina in Tyrol'', Vater Holzschnitzer, 25 Jahre, Bildhauerschule, * [[Hans Perathoner]], entreda: 18. Oktober 1897, 24 Jahre, Bildhauerschule v. Ruemann, Matrikel-Nr. 1742 * Valentin Gallmetzer (* 1870; † 1958) * Robert Vittur, entreda: 30. Oktober 1907 aus ''St. Ulrich'', Vater Kirchen-Dekorateur, 19 Jahre, Matrikel-Nr. 3392 * [[Guido Balsamo Stella]], entreda: 18. Oktober 1909 aus Turin, Vater Kaufmann, 27 Jahre, Malschule v. Habermann, Matrikel-Nr. 3751 * Wilhelm Obletter, entreda: 3. Mai 1912 aus München, 21 Jahre, Zeichenschule B. Gundahl, Matrikel-Nr. 5069 == Lëures da udëi te Gherdëina == [[File:Franz_Grünwald_Nudrei_Gherdëina.jpg|miniatura|Crist bonamënter di Fronc- Nudrëi.]] Truepes lëures di scultëures de Gherdëina ie da udëi tl Museum Gherdëina, tla Dlieja de San Durich, tla [[Dlieja de San Antone (Urtijëi)|dlieja de Sant Antone]] y te [[Curtina de Urtijëi|curtina a Urtijëi]], tla [[Dlieja San Lenert, Bula]], tla dliejes y curtines de Santa Cristina, tla [[Dlieja Santa Maria ad Nives]] de Sëlva y tla [[Capeles de Gherdëina|capeles de Gherdëina]]. == N valguna notes sun scultëures de Gherdëina == Do n articul tl Calënder de Gherdëina de Vinzenz Mussner-Scizr. * Sepl Mahlknecht-Rainèl (* 1864 † 1944), sculè de [[August Runggaldier]] da [[Furdenan]]. * Anton Runggaldier Passua (1856–1928) sculé de Josef Moroder Lusenberg<ref>[https://web.archive.org/web/20160316093451/http://lusenberg.com/sculteures/sculteuresdegherdeina.html Vinzenz Mussner: ''Mòstri scultëures de Gherdëina che à ziplà de bela scultures y che à nsenià ju lernri'', Calënder de Gherdëina 1981, pl. 113.].</ref>. * [[Vigil Dorigo]] (* 1866 in [[Fodom|Corte-Buchenstein]] † 1958 a Urtijëi), sculé de Ferdinand Demetz –&nbsp;n si lëur ie l Angiul Custode tla dlieja de San Durich a Urtijëi – n si sculë ie l nepot Virgilio Prugger. * [[Giacobe Mussner|Giacobe Mussner-Scizer]] (* 1866 te Sëlva † 1932 a Urtijëi), Sculé de Johann Dominik Demetz-Furdenan y de Josef Moroder-Lusenberg tla Scola d Ert de Urtijëi. Cunesciuda ie si statua de Andreas Hofer tla cësa Andreas Hofer te Passeier. Un di fundadëures dla Lia Mostra d'Ert de Urtijëi. * Michl Gaslitter (* 1870 a Sëuc † 1932 a Urtijëi), à laurà pra la firma „[[Gebrüder Moroder]]“ a [[Offenburg]]. * [[Levisc Antone Insam]]-Tavella (* 1870 a Santa Cristina † 1932 a Urtijëi), sculé de [[Luis Kostner Stlejuc]] y Johann Baptist Moroder. Si sculëies fova si mutons [[Luis Insam]]-Tavella y Rudolf Insam y truepes de autri. Tl Museum Gherdëina iel da udëi na cripl de Levisc Antone. * [[Johann Baptist Moroder|Batista Moroder]]-Jumbierch, * Josef Kostner-Stlejuc (* 1870 † 1958) si sculëies fove i mutons Sepl, Batista y Ludwig. L monumënt per la fossa de Josef Runggaldier-Passua te curtina a Urtijëi ie sie. * Josef Höglinger (* 1871 in Putzleinsdorf † 1933 a Urtijëi), dessëniadëur y scultëur de urnamënc, studies a Ottensheim y Amberg Österreich y pra David Knottner (* 1857 † 1934). Ël à nce dessenià truepes auteresc. * Filip Noflaner (* 1871 a [[Funes (chemun)|Funes]] † 1955 a Urtijëi), sculé de Ferdinand Demetz, ova sciche sculé l mut Franzl y truepes d autri. * Heinrich Kostner (da Stlejuc) (* 1872 † 1958), à mparà cun si pere Batista y à nsenià a si mutons Heinrich, Hermann, Friedl, Emmerich y Oliva. * [[Jakob Crepaz-Maidl|Iocl Crepaz]]-Maidl, * [[Ludwig Moroder]]-Meune, * [[Marchiò Molziner]] * Anselmo Obletter-Lip (* 1879 † 1950), sculé de Sepl Obletter-Juaut y de [[Francësch Tavella|Franz Tavella]]. Si mut Arnold ie nce stat si sculé. * [[Albino Pitscheider|Albino Pitscheider-Menza]] (* 1877 a Urtijëi † 1962 te Sëlva). * [[Tone Pitscheider|Tone Pitscheider-Menza]] (* 1879 † 1953), sculé de Ferdinand Demetz. À laurà cun Sepl Ruggaldier-Paussua, ulache l à fat la Sant'Ana cun la Madona y la Santa Lisabeta tla capela dl Cuer de Gejù tla dlieja de San Durich a Urtijëi. Aldò de Margareth Runggaldier ie la Santa Lisabeta de Anton Demetz<ref>Margareth Runggaldier Mahlknecht, Karl Mahlknecht: ''St. Ulrich in Gröden – Kirchen und Kirchengeschichte. Eine Text- und Bilddokumentation''. Athesia , Persenon 1992.</ref>. * [[Friedrich Moroder|Friedrich Moroder-Rico]] (* 1880 † 1937), sculé de si pere Josef Moroder-Lusenberg y dl fra Batista. Si sculëies ie stac si mutons Bruno y Viktor. * Giuani Piazza-Cudan (* 1880 a Urtijëi † 1948 a Urtijëi), sculé de Josef Moroder Lusenberg. Si sculëies ie stac si mutons David y Luis. * Sepl Pitscheider-[[Menza Nogler Pitscheider|Menza]] (* 1880 a Urtijëi † 1952 a Urtijëi), sculé de Ferdinand Demetz. Si sculé ie stat l mut Hubert. * [[August Runggaldier|Gustl Runggaldier-Furdenan]] (August Runggaldier, * 1880 † 1940) Fundadëur dla Lia di Artistc de Urtijëi tl 1920. Dal 1922 a 1933 iel stat diretëwur dla scola d'ert de [[Pinerolo]] Piemont. * [[Vijo Canins]] (* 1868 a [[Badia|Pedraces]] † 1946 a Urtijëi), sculé de Franz Tavella, al laurà sciche moster tla berstot de Ferdinand Stuflesser-Petlin cun si mut Bernard (1895–1966), sculé de Filip Noflaner. * Siegfried Demetz-Feur (* 1868 a Urtijëi † 1946 a Urtijëi), * [[Giuani Enrich]] (* 1881 La Pli de Fedom † 1970 a Urtijëi), à laurà da moster cun Johann Baptist Moroder . Si ie n relief de [[Cristoforo Colombo]]. * Valentino Sommavilla (* 1868 a [[Moena]] † 1946 a Urtijëi) sculé de Ferdinand Demetz, n si sculé ie stat si mut Zenz. * Paul Pescosta (sculé de Anton Runggaldier Passua (1856–1928)) à laurà nce cun Franz Tavella y ie stat moster tla berstot de Pepi Stuflesser Petlin. * Gottfried Moroder-Doss (* 1887 a Urtijëi † a Urtijëi), sculé de Alois Anton (Levisc Antone) Insam. Si sculeies ie stac i mutons Hermann, Rudy y David (''de Go''). * [[Rudolf Vallazza]] * [[Hermann Moroder|Hermann Moroder-Jumbierch]] (* 1889 a Urtijëi † 1969 a Urtijëi) Mut de Josef Moroder-Lusenberg, Sculé de [[Rudolf Moroder|Rudolf]] y [[Ludwig Moroder]] de Lenert. Sciche fant al laurà truepes ani pra la firma ''Gebrüder Moroder'' a Offenburg. Si sculé fova l mut Hermann y truepes d'autri. Ël ie stat nce fundadëur dl Museum Gherdëina. N si lëur ie la fossa dla familia Martiner te curtina a Urtijëi. * Vinzenz Moroder-Resciesa (* 1889 a Urtijëi † 1980 a Urtijëi). Sculé de Luis Anton Insam y de Rudolf Moroder-Lenert. Si sculeies fova si mutons Vinzenz y Hansi. Fundadëur tl 1920 dla " ''Ausstellung für Kunst und Kunstgewerbe"'' a Urtijëi. 1920–1921 al zipla la stazions dla Via Crucis de [[Resciesa]]. L à nce zipla n gran crist per la curtina de Urtijëi. * Cristl Moroder-Levigi (* 1892 a Urtijëi † 1968 a Urtijëi) fova sculé de Rudolf y Ludwig Moroder tla berstot da Lenert. Si sculé fova l mut Eduard Moroder-Mureda. * Ivan Senoner * Luis Senoner-Tinderla (* 1892 a Urtijëi † 1960 a Urtijëi), fova sculé de Luis Insam y de si pere Luis Anton (Levisc Antone) (1865–1917). Si mutons Luis, Bruno y Remo ova mparà dad ël. * Luis Kostner-da Stlejuc (* 1894 a Urtijëi † 1974 a Urtijëi), fova sculé dl pere Luis y moster de Luisl Kostner che ova fat nce l „Istituto d’Arte“ a Firenze y ova giut nsenià tla Scola d'Ert de Urtijëi. * Romano Stuflesser-Digon (* 1894 a Urtijëi † 1973 a Urtijëi), fova scultëur de urnamënt y ova mparà da Josef Höglinger. Te si berstot ova mparà i fions Pepi, Romano y Hansi. * Luis Demetz-Pilat (* 1899 a Urtijëi † 1972 a Urtijëi), lerner pra Vigil Dorigo y fant pra Vinzenz Moroder. Si sculeies fova i fions Nevin y Edith. * Sepl Obletter-Juaut (* 1900 a Urtijëi † 1963 a Urtijëi). Ova mparà da si pere Josef (1873–1925) y pra Johann Baptist Moroder. Si lerneri fova l fra Eugen y l mut Josef. * Giuani Senoner-Luca (* 1900 a Urtijëi † 1976 a Urtijëi). Sculé de Vinzenz y Ludwig Moroder, àl mparà nce pra Luis Senoner (1870–1929). Te si berstot à laurà y mutons Hans, Pepi, Carlo, Erich y Michl. Ël fova drët bon a ziplé cristc. * Luis Insam-Tavela * Caio Perathoner (dl Baga) (* 1905 a Urtijëi † 1965 a Urtijëi) à mparà pra si pere Ferdinand Perathoner (1871–1930) y Josef Pitscheider und à laurà cun Hermann Moroder-Jumbiërch zusammen. Set de si mutons ie deventei scultëures: Ferdinand, Caio, Robert, Viktor, Ulrich, Herbert y Julius. Un n mut Bruno ie moler. * Rudi Insam-Tavela (* 1908 a Urtijëi † 1953 a Urtijëi) à mparà dal pere Levisc Antone y si fra Luis. * [[Rudi Moroder]] (de Gottfried) (* 1923 a Urtijëi † 1958 a Urtijëi), lerner pra si pere Gottfried al fat la scola d'ert a Urtijëi pra Ludwig Moroder y Salvatore Li Rosi. Ël ie cunesciù per la figura dl alpino de 4,5 m de porfir a [[Burnech]] (1951 fata su tl y sauteda tl aria tl 1966 ) bekannt. Tl 1956 al metù ora pra la Biennale di Venezia. Ël nseniova tla scola d'ert de Sëlva ma ie mort da jëun per si striches dla viëra<ref>''Rudi Moroder, Sohn des Gottfried''. Südtiroler Künstlerbund, Athesia 1988. ISBN 8870145107</ref>. * [[Luis Piazza|Luis Piazza-Cudan]] (* 1908 a Urtijëi † 1977 a Urtijëi), lerner pra si pere Johann (Giuani) Piazza y sculé pra Ludwig Moroder y Balsamo Stella tla scola d'ert a Urtijëi. L à giut nsenia tla scola d'ert de Urtijëi. L ie nce stat fundadëur dl Museum Gherdëina. L ie mort do na desgrazia tl bosch de Resciesa. Ël laurova nce scialdi tl sas Bellerophon y à depënt truepes acuarei. * Gabriel Senoner (* 1909 a Urtijëi † 1978 a Urtijëi) à mparà da si pere Luis y si fra Giuani. Si mutons Oswald, Wilfried y Wilhelm à mpara te si berstot. L mut Wilfried ie nce jit sula Cademia Brera a Milan. * [[Josef Mersa]] * Franz Mersa (* 1909 a Persenon † 1974 a Persenon). Mut de Josef Mersa iel stat lerner tla berstot de Ludwig Moroder-Lenert. Per 24 ani al nsenià tla scola d'ert der Persenon. te si berstot a Persenon à mpara truepes scultëures de Gherdëina y danter chisc Harald Schmalzl.Harald Schmalzl. [[File:Relief de pitl mut Alois Walpoth.jpg|miniatura|alt=Relief de ghips firmà da Alois Walpoth dl 1896.|Relief de ghips firmà da [[Alois Walpoth]] dl 1896.]] * [[Johann Baptist Walpoth|Batista Walpoth]] (* 1911 a Urtijëi † 1934 a Urtijëi), mut dl scultëur [[Alois Walpoth]], mort do na desgrazia cun l stlop tl bosch de Resciesa. À zipla cun Vinzenz Peristi l crist de Sëurasas<ref name="calender">Pepi Moroder: ''Trëi scultëures de Gherdëina, morc te si plu biei ani, Vinzenz Peristi, J. Batista Walpoth, [[Anton Anderlan|Prof. Anton Anderlan]].'' Calënder de Gherdëina 1955. pl. 42 </ref>. * [[Vinzenz Peristi]] (* 1909 a Urtijëi † 1943 tumà tla viëra)<ref name="calender" />. * Tone Anderlan (* 1915 a Urtijëi † 1945 tumà tla viëra). * [[Vigil Pescosta|Vigil Pescosta-Banch]] (* 1886 in [[Calfosch|Colfosch]] † 1981 a Urtijëi) Lerner pra Anton Runggaldier-Passua. Per n si lëur ziplà tl lën de San Piere che smaca la rë al giatà n pest a Paris tl 1925. Ël à nsenià tla scoles d'ert a Padova, a [[Monza]] tla Università dell' Arte<ref>J.K. (Josef Kostner): ''Bera Vigil Pescosta''. Calënder de Gherdëina 1976, pl. 44–53</ref>. * [[Sepl Senoner Ronch]] (1886-1914). * [[Luis Senoner|Luis Senoner Ronch]], (1889-1985) fova diretëur de scola d'ert de Gherdëina. * Ferdinand Demetz<ref>[https://web.archive.org/web/20160316093451/http://lusenberg.com/sculteures/sculteuresdegherdeina.html Vinzenz Mussner: ''Mòstri scultëures de Gherdëina che à ziplà de bela scultures y che à nsenià ju lernri'', Calënder de Gherdëina 1981].</ref>. * [[Josef Rifesser]], auch Joseph „Peppi“ Rifesser (* 1921 a Urtijëi; † 2019 a Urtijëi) * Hans Sontheimer (1906–1981) [[File:Saint-Ulrich.jpg|miniatura|San Durich de [[Ludwig Moroder|Ludwig Moroder-Lenert]] tla dlieja de pluania de Urtijëi.]] == Films == * [https://www.youtube.com/watch?v=Utta-zqnfMg Giornale Luce 27/11/1943: l artejanat artistich de Gherdëina.] === Belletristik === Tl 1961 à l scritëur rumanc Andri Peer scrit la storia ''L'intagliadur d'Urtischei'' . == Notes == <references/> === Bibliografia === * [https://web.archive.org/web/20160304092312/http://www.lusenberg.com/willimoroder/marktgemeinde.html Wilhelm Moroder-Lusenberg: ''Die Marktgemeinde St. Ulrich in Gröden (1908)'']. Eigenverlag, Innsbruck 1908 (tudësch). * 1) [https://web.archive.org/web/20160304092329/http://www.lusenberg.com/sculptures/haberlandt1.pdf Arthur Haberlandt: ''Die Holzschnitzerei im Grödener Tale'', Sonderabdruck aus der Vierteljahrsschrift Werke der Volkskunst, Band II, Heft 1. Kunst- und Verlagsanstalt J. Löwy, Wien 1914 (tudësch)]. * 2) [https://web.archive.org/web/20160304052315/http://www.lusenberg.com/sculptures/haberlandt2.pdf Arthur Haberlandt: ''Die Holzschnitzerei im Grödener Tale'', Sonderabdruck aus der Vierteljahrsschrift Werke der Volkskunst, Band II, Heft 1. Kunst- und Verlagsanstalt J. Löwy, Wien 1914 - Dessënies y fotos de chiena de Gherdëina]. * J. A. Perathoner: ''Über das Alter der Grödner [[Chiena|Holzspielwaren]]-Industrie''. Schlern 9. Heft 4. Jahrgang 1923. pl.&nbsp;294 (tudësch). * [https://web.archive.org/web/20160321053320/http://lusenberg.com/scultorigardena/scultorigardena.html Guido Ruberti: ''Gli scultori in legno di Val Gardena''. Istituto Nazionale L.V.C.E. Bergamo 1932.] * [http://www.biblioarti.beniculturali.it/opencms/multimedia/BollettinoArteIt/documents/1386080497058%2007%20-%20Nebbia%20180.pdf Ugo Nebbia: ''L'arte degli intagliatori di Val Gardena e le scuole professionali di Selva e di Ortisei''. In: in Cronaca delle Belle Arti]{{Toter Link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * ''Die Moroder, ein altladinisches Geschlecht aus Gröden-Dolomiten vom 14. bis zum 20. Jahrhundert. Ein Beitrag zur tirolischen Familienforschung.'' Komitee für die Drucklegung des Moroder-Stammbuches, St. Ulrich in Gröden 1980 [http://www.moroderfamily.com/ld/libri Libri pdf]. * Vinzenz Mussner: ''Scultëures y zipladëures a Urtijëi, che ie é mo cunesciù''. Calënder de Gherdëina 1982, pl. 37-52. * Vinzenz Mussner: Tanc laurova pa te Gherdëina tl artejanat di ziplé zacan, y tanc pa aldidancuei? Calënder de Gherdëina 1983, pl. 60-75. * Nicolò Rasmo: ''Gli scultori Vinazer: origini dell'attività scultorea in Val Gardena''. Museum Gherdëina, St. Ulrich in Gröden 1989. (talian). * Lia Mostra dl Artejanat de Gherdëina Cësa di Cungresc Urtijëi. Catalogh. Typak 1989. * [https://web.archive.org/web/20160304111425/http://www.lusenberg.com/petocchi/petocchi1.html Paolo Caneppele: ''I vagbondi nell'artigianato ligneo gardenese'']. Ladinia nr. 15, Istitut ladin Micurà de Rü 1991, pl. 85-104 (talian). * Othmar Moroder: ''Das Grödner Kunsthandwerk''. Eigenverlag, St. Ulrich in Gröden, Druck Fotolito Longo 1994 (tudësch). * Paulina Moroder, Eugen Trapp: ''L lëur d’auteresc te Gherdëina, 1700-1940''. Calënder de Gherdëina 2001, pl. 72–77. * Eugen Trapp: ''Kunstdenkmäler Ladiniens. Gadertal. Gröden. Fassatal. Buchenstein. Ampezzo.'' Istitut Cultural Ladin Micurà de Rü, San Martin de Tor 2003, ISBN 88-8171-044-7 * Elfriede Perathoner:'' Grödner Krippenschnitzkunst.'' Folio Verlag, 2004 (tudësch). ISBN 978-3-85256-279-7. * Erich Egg, Herlinde Menardi: ''Das Tiroler Krippenbuch. Die Krippe von den Anfängen bis zur Gegenwart''. 2. Aufl. Tyrolia, Innsbruck 2004 (tudësch). ISBN 3-7022-2604-4. == Cëla nce == * {{Commons|Bildschnitzer Gröden Ernst Warburg|''Die Bildschnitzer im Grödner Tal''. Ernst Warburg, Westermanns Monatshefte 1914.}} * {{Commons|Werkstatt Lenert}} * [[File:Ntervista a bera Zenz Mussner.mp3|thumb|Ntervista sun la scultura te Gherdëina cun [[Vinzenz Mussner sen.|Zenz Mussner Scizer]] a Urtijëi]] * [[L ert de ziplè te Gherdëina]] * [[Ëiles de Gherdëina che zipla]] * [[Lia Mostra d’Ert]] * [[Grupa Ruscél|Ruscél]] * [[Mestier]] * Vinzenz Mussner dl Scizer: ''Desseniadëures tl artejanat de Gherdëina.'' Calënder de Gherdëina 1983, pl. 49-59. [[Categoria:Gherdëina|Scultëures]] [[Categoria:Ert||Scultëures de Gherdëina]] [[Categoria:Scultëures de Gherdëina]] r583rnsmhymkhxwv79c0t489yksx3fw 253263 253262 2026-10-15T09:14:51Z Moroder 67 /* Cëla nce */ 253263 wikitext text/x-wiki {{Gherdëina}} [[File:Saint_Rupert_Johannes_Vinazer_1684.jpg|miniatura|San Rupert tla dlieja de Sant Antone a Urtijëi de Johann Vinazer 1684]] La [[scultura]] y l [[ziplé]] te [[Gherdëina]] à na longia tradizion. Bele tl dejesetejem secul à scumencià te Gherdëina families de artistc a ziplé tl lën. Danter chëstes i [[Christian Trebinger|Trebinger]] y i [[Martin Vinazer|Vinazer]]. Christian Trebinger ie stat l prim dla familia che ova mparà a [[Persenon]]. == Storia == Scialdi judà al svilup dl ert de ziplé tl lën à che te Gherdëina dal truepes bosc de [[Cier|zirm]]. La majera pert di lëures ziplei te Gherdëina fova de lën de zirm. Plu tert canche n à scumencià a ziplé a mascin ie unì adurvà l plù l lën de air. Tl 1700 dajovel te Gherdëina bel 50 scultëures y tla metà dl dejedotejem secul passa 300. Te chëi ani univa i lëures ziplei te Gherdëina purtei dlonch ora te duta Europa, scialdi ti paejes romanics da [[marcadënc de Gherdëina]] y ncé dala [[Fé zandli te Gherdëina|zandlëtes]] y zandlëc<ref>Gunther Langes: ''Ladinien''. Südtiroler Landeskunde, Band 6, Bozen 1985, pl. 30–34 (tudësch).</ref>. Ai 19 de auril 1679 ie stata fata na plura (Pilthawer-Streit) da pert de na grupa de vedli mostri scultëures d’ert, danter chisc i vedli scultëures Trebinger y Marcion Vinazer, tl vieres de n valgun scultëures jëuni y prinzipianc che ova autri mestieres y che ruinova l'inuem de chësc lëur. I seniëures dla suneria de Gudon fova unic tla [[Ianesc (ustaria)|ustaria Ianesc]] a Urtijëi, ma ëi ne l'à nia lasceda vënta ai vedli scultëures ajache i se ova nia metù adum te na lia de artejanat<ref>Toni Sotriffer: ''“De tei che sturpieia 1 lëur y 1 spaza via a bon-marcià”''. Calënder de Gherdëina 2016, pl. 134-139.</ref> Danter la families de scultëures plu cunesciudes fova i Vinazer y n valguni de chisc ie deventei cunesciui a Viena, Praga y Toledo. [[Martin Vinazer|Martin Vinatzer]] fova stat per ot ani a mparé a Venezia y Roma. Marcion Malsiner ova nchinamei na berstot a Venezia bele danter l 1691 y l 1714<ref>Wolfgang Moroder: ''Scultëures de Gherdëina jic ora de nosta valeda: Marcion Malsiner a Unieja''. [[Calënder de Gherdëina]] 2011, pl. 183-185</ref>. I artistc tlamei i Fronc fajova scialdi cristc y fova bonamënter sculëies o tei de familia de [[Franz Grünewald]] de Nudrei nasciù tl 1667 che ova fat la cademia a Viena ulache l univa tlamà Fronz<ref>[[Franz Moroder]]: ''Das Grödner Tal''. 2. Auflage. Sezion Gherdëina dl [[Deutscher und Österreichischen Alpenverein]]. Urtijëi 1914, pl. 157 (tudësch))</ref>. Un di primes scultëures de Urtijëi dl 1800 fova [[Franz Runggaldier Nevaves|Franz Runggaldier de Nevaves dessëura]] che à fat l crist baroch y l crist dl sepolcro te [[dlieja de San Durich]] a Urtijëi. Scialdi cunesciù tla Franzia ie [[Jan Dumëine Mahlknecht|Johann Dominik Mahlknecht]] de Rainell ([[Sureghes]]) che ova lascià ala dlieja de San Durich a Urtijëi na Madona cun Bambin y i cater Evangelisć de gips y ala [[dlieja de Santa Cristina]] na santa Fefa, śën da udëi tl [[Museum Gherdëina]]. Dl Mahlknecht dal mo sun plaza de dlieja a Urtijëi na copia dla Terpsichore dl Ferdinandeum<ref>''[[Commons:Category:Evangelists by J.D. Mahlknecht|Evangelists de J.D. Mahlknecht]]'' sun Wikimedia Commons</ref>. N auter scultëur de valor de Gherdëina fova [[Peter Nocker|Peter Nocker-Sabedin]]. De chësc dal n relief dla Ultima Cëina do Leonardo tla dlieja de Santa Cristina y na pitla figura de vëscul tl Museum Gherdëina. Cun [[Francësch Tavella]] y tres l nseniamënt te scola de [[Franz Haider]] à l ert dl ziplé te Gherdëina arjont scialdi n bon livel<ref>''Nachruf in: Der Schlern, Bozen Jahrgang 1947, pl. 343''</ref>. Ala fin dl vintejem secul se à svilupà scialdi a Urtijëi i ferlëigheri che à purtà pro al svilup dla ert sacra per l'aredamënt dla dliejes te dut l mond. Perchël ie unides su truepa berstots nce de moleri danter chëstes la plu grandes y cunesciudes fova chëles de [[Alois Kostner]] (Luis moler), [[Christian Delago]] (Cristl dl Tuene) y dla familia [[Oberbacher]]. L univa ziplà te Gherdëina truepes crisć da vënder ora per l mond y ti paejes tudësc univa chëi de Gherdëina suvënz tlamei "[[:de:Herrgottschnitzer|Herrgottschnitzer]] Una de chisc fova [[Maria Senoner Fill]] y truepa autres<ref>[[Amalia Anderlan Obletter|Malia Obletter]]: ''La scultëura de crisć.'' Calënder de Gherdëina 2002, pl. 127.</ref> A Urtijëi dajovel nce truepes [[Desseniadëur|desseniadëures]] che ova suvënz fat la cademies a Viena o Minca y che desseniova i auteresc da fé<ref>[https://web.archive.org/web/20160316093451/http://lusenberg.com/sculteures/zeichner.pdf Vinzenz Mussner: ''Dessëniadëures tl artejanat de Gherdëina'' (Zeichner im Grödner Kunsthandwerk). Calënder de Gherdëina 1983, pl. 89-114] (PDF; 5,1&nbsp;MB) </ref>. [[Luis Insam]], [[Raimund Mureda|Raimund Mureda (Moroder)]], [[Siegfried Moroder]], [[Albino Pitscheider]] y Engelbert Perathoner à metù ora uni an dal 1940 al 1944 ntan la [[Secunda Vera dl Monn|segonda viëra mundiela]] pra la "Gauausstellungen Tirol-Vorarlberg" a [[Dispruch]]. <ref>[https://www.helmuth-oehler.at/userfiles/downloads/Helmuth%20Oehler,%20Skulptur%20im%20Nationalsozialismus%20in%20Tirol.%20Ein%20Überblick,%20Innsbruck%202018..pdf Helmuth Oehler: ''Skulptur im Nazionalsozialismus in Tirol. Ein Überblick''. Da Wolfgang Meighörner (Hrsg.): ''Zwischen Ideologie, Anpassung und Verfolgung. Kunst und Nationalsozialismus in Tirol''. Catalog dla mostra tl Landesmuseum Ferdinandeum a Dispruch 2019 pl. 164-179 (tudësch).]</ref>. Do l Cunzil Vatican II a truepes scultëures y moleri messù lascé l ert ajache la dumanda de sanc per la dliejes ie jita scialdi doju<ref>Livio Comploi: ''N bel calënder per l’artejanat''. Calënder de Gherdëina 1991, pl. 47.</ref><ref>Vinzenz Mussner: ''Tanc laurova pa te Gherdëina tl artejanat di ziplé zacan, y tanc pa aldidancuei?''. Calënder de Gherdëina 1983, pl. 73.</ref>. Dal 1994 ie la lia [[UNIKA Val Gardena|UNIKA]] scialdi dossù per cialé de mantenì y svilupé l ert te Gherdëina. [[File:Scultëur de Gherdëina Leo Runggaldier.mp3|miniatura|Poejia ''Scultëur de Gherdëina'' de [[Leo Runggaldier]]<ref>Leo Runggaldier: ''L Scultëur de Gherdëina''. Calënder de Gherdëina 1952, pl. 49-50.</ref>.]] == Scoles d'ert == [[File:Scultori_s._cristna_Val_Gardena.ogv|miniatura|150x150px|Scola d'ert te Gherdëina 1932]] Bel tl 1800 fova truepes de Gherdëina che jiva tla academies a Viena y a Minca. [[Jakob Sotriffer|Jakob Sotriffer-Plajes]] ie stat mandá tl academia a Viena a studië bele tl 1825 y canche l ie unit ino te Gherdëina al metù su na [[Scola d'Ert Urtijëi|scola de desëni]] tla cësa „Steifl“ a Urtijëi. Chësta scola ie pona stata plu tert purteda inant da [[Ferdinand Demetz |Ferdinand Demetz Cademia]]<ref>[https://web.archive.org/web/20071014064922/http://www.clubosttirol.at/co_kultur/kunstschaffende_aus%20Osttirol.pdf Georg Demetz: ''Die Grödner Kunstschule „Cademia“ – Geschichte und Entwicklung einer Kulturträgerin'', pl. 35]</ref>. == Gherdëina y la Cademia de Minca == Truepes artisć de Gherdëina ie jic tla Cademia de [[Minca]]. Chësc à danz permetù de miuré scialdi la qualità dl lëur che univa fat te Gherdëina. Tla lista de chisc artistc iel scultëures de Gherdëina ma nce artisć che à abù da n fé cun Gherdëina y autri che se n ie jic<ref>[http://matrikel.adbk.de/05ordner/mb_1841-1884/jahr_1850/matrikel-00851 Libri:''Matrikelbuch der Akademie der Bildenden Künste München'']</ref>. * [[Johann Burgauner]], entreda: 4. April 1845 de Ciastel, l pere fova pech, 30 ani, pitura, ai 15 de nuvëmber 1845 cun Nr. de matricula 330. * [[Joseph Anton Mahlknecht]], entreda: 16. November 1850 da Sureghes a Urtijëi, abitea te Gherdëina, k.k. Landgerichts Castelruth, Vater Gutsbesitzer, 23 Jahre, Fach bei Einschreibung: Malerei * Franz Prinoth, entreda: 19. November 1850, Matrikel-Nr. 851 * Vincenz Runggaldier, entreda: 18. Mai 1861 aus ''Svöden'', Vater Handelsmann, 23 Jahre, Antikenklasse, Matrikel-Nr. 1774 * Franz Demetz, entreda: 30. Oktober 1862, 26 Jahre, Bildhauerklasse, Matrikel-Nr. 1880 * Ferdinand Demetz, entreda: 16. Dezember 1866, Vater Bildhauer, 24 Jahre, Bildhauerschule, Matrikel-Nr. 2295 * Johann Moroder, entreda: 4. November 1870, 26 Jahre, Vater Gutsbesitzer, Matrikel-Nr. 2613 * Leopold Moroder, entreda: 3. März 1876, Vater Gutsbesitzer, 25 Jahre, Matrikel-Nr. 03263 * [[Emil Terschak]], entreda: 24. April 1876, Vater Componist, 18 Jahre, Antikenklasse, Matrikel-Nr. 3272 * [[Josef Moroder Jumbiërch|Josef Moroder-Lusenberg]], entreda: 21. Juni 1876, Vater Gutsbesitzer, 30 Jahre, Matrikel-Nr. 3303 * Franz Insam, entreda: 23. Oktober 1878 aus ''Skt. Christina in Tyrol'', Vater Holzschnitzer, 25 Jahre, Bildhauerschule, * [[Hans Perathoner]], entreda: 18. Oktober 1897, 24 Jahre, Bildhauerschule v. Ruemann, Matrikel-Nr. 1742 * Valentin Gallmetzer (* 1870; † 1958) * Robert Vittur, entreda: 30. Oktober 1907 aus ''St. Ulrich'', Vater Kirchen-Dekorateur, 19 Jahre, Matrikel-Nr. 3392 * [[Guido Balsamo Stella]], entreda: 18. Oktober 1909 aus Turin, Vater Kaufmann, 27 Jahre, Malschule v. Habermann, Matrikel-Nr. 3751 * Wilhelm Obletter, entreda: 3. Mai 1912 aus München, 21 Jahre, Zeichenschule B. Gundahl, Matrikel-Nr. 5069 == Lëures da udëi te Gherdëina == [[File:Franz_Grünwald_Nudrei_Gherdëina.jpg|miniatura|Crist bonamënter di Fronc- Nudrëi.]] Truepes lëures di scultëures de Gherdëina ie da udëi tl Museum Gherdëina, tla Dlieja de San Durich, tla [[Dlieja de San Antone (Urtijëi)|dlieja de Sant Antone]] y te [[Curtina de Urtijëi|curtina a Urtijëi]], tla [[Dlieja San Lenert, Bula]], tla dliejes y curtines de Santa Cristina, tla [[Dlieja Santa Maria ad Nives]] de Sëlva y tla [[Capeles de Gherdëina|capeles de Gherdëina]]. == N valguna notes sun scultëures de Gherdëina == Do n articul tl Calënder de Gherdëina de Vinzenz Mussner-Scizr. * Sepl Mahlknecht-Rainèl (* 1864 † 1944), sculè de [[August Runggaldier]] da [[Furdenan]]. * Anton Runggaldier Passua (1856–1928) sculé de Josef Moroder Lusenberg<ref>[https://web.archive.org/web/20160316093451/http://lusenberg.com/sculteures/sculteuresdegherdeina.html Vinzenz Mussner: ''Mòstri scultëures de Gherdëina che à ziplà de bela scultures y che à nsenià ju lernri'', Calënder de Gherdëina 1981, pl. 113.].</ref>. * [[Vigil Dorigo]] (* 1866 in [[Fodom|Corte-Buchenstein]] † 1958 a Urtijëi), sculé de Ferdinand Demetz –&nbsp;n si lëur ie l Angiul Custode tla dlieja de San Durich a Urtijëi – n si sculë ie l nepot Virgilio Prugger. * [[Giacobe Mussner|Giacobe Mussner-Scizer]] (* 1866 te Sëlva † 1932 a Urtijëi), Sculé de Johann Dominik Demetz-Furdenan y de Josef Moroder-Lusenberg tla Scola d Ert de Urtijëi. Cunesciuda ie si statua de Andreas Hofer tla cësa Andreas Hofer te Passeier. Un di fundadëures dla Lia Mostra d'Ert de Urtijëi. * Michl Gaslitter (* 1870 a Sëuc † 1932 a Urtijëi), à laurà pra la firma „[[Gebrüder Moroder]]“ a [[Offenburg]]. * [[Levisc Antone Insam]]-Tavella (* 1870 a Santa Cristina † 1932 a Urtijëi), sculé de [[Luis Kostner Stlejuc]] y Johann Baptist Moroder. Si sculëies fova si mutons [[Luis Insam]]-Tavella y Rudolf Insam y truepes de autri. Tl Museum Gherdëina iel da udëi na cripl de Levisc Antone. * [[Johann Baptist Moroder|Batista Moroder]]-Jumbierch, * Josef Kostner-Stlejuc (* 1870 † 1958) si sculëies fove i mutons Sepl, Batista y Ludwig. L monumënt per la fossa de Josef Runggaldier-Passua te curtina a Urtijëi ie sie. * Josef Höglinger (* 1871 in Putzleinsdorf † 1933 a Urtijëi), dessëniadëur y scultëur de urnamënc, studies a Ottensheim y Amberg Österreich y pra David Knottner (* 1857 † 1934). Ël à nce dessenià truepes auteresc. * Filip Noflaner (* 1871 a [[Funes (chemun)|Funes]] † 1955 a Urtijëi), sculé de Ferdinand Demetz, ova sciche sculé l mut Franzl y truepes d autri. * Heinrich Kostner (da Stlejuc) (* 1872 † 1958), à mparà cun si pere Batista y à nsenià a si mutons Heinrich, Hermann, Friedl, Emmerich y Oliva. * [[Jakob Crepaz-Maidl|Iocl Crepaz]]-Maidl, * [[Ludwig Moroder]]-Meune, * [[Marchiò Molziner]] * Anselmo Obletter-Lip (* 1879 † 1950), sculé de Sepl Obletter-Juaut y de [[Francësch Tavella|Franz Tavella]]. Si mut Arnold ie nce stat si sculé. * [[Albino Pitscheider|Albino Pitscheider-Menza]] (* 1877 a Urtijëi † 1962 te Sëlva). * [[Tone Pitscheider|Tone Pitscheider-Menza]] (* 1879 † 1953), sculé de Ferdinand Demetz. À laurà cun Sepl Ruggaldier-Paussua, ulache l à fat la Sant'Ana cun la Madona y la Santa Lisabeta tla capela dl Cuer de Gejù tla dlieja de San Durich a Urtijëi. Aldò de Margareth Runggaldier ie la Santa Lisabeta de Anton Demetz<ref>Margareth Runggaldier Mahlknecht, Karl Mahlknecht: ''St. Ulrich in Gröden – Kirchen und Kirchengeschichte. Eine Text- und Bilddokumentation''. Athesia , Persenon 1992.</ref>. * [[Friedrich Moroder|Friedrich Moroder-Rico]] (* 1880 † 1937), sculé de si pere Josef Moroder-Lusenberg y dl fra Batista. Si sculëies ie stac si mutons Bruno y Viktor. * Giuani Piazza-Cudan (* 1880 a Urtijëi † 1948 a Urtijëi), sculé de Josef Moroder Lusenberg. Si sculëies ie stac si mutons David y Luis. * Sepl Pitscheider-[[Menza Nogler Pitscheider|Menza]] (* 1880 a Urtijëi † 1952 a Urtijëi), sculé de Ferdinand Demetz. Si sculé ie stat l mut Hubert. * [[August Runggaldier|Gustl Runggaldier-Furdenan]] (August Runggaldier, * 1880 † 1940) Fundadëur dla Lia di Artistc de Urtijëi tl 1920. Dal 1922 a 1933 iel stat diretëwur dla scola d'ert de [[Pinerolo]] Piemont. * [[Vijo Canins]] (* 1868 a [[Badia|Pedraces]] † 1946 a Urtijëi), sculé de Franz Tavella, al laurà sciche moster tla berstot de Ferdinand Stuflesser-Petlin cun si mut Bernard (1895–1966), sculé de Filip Noflaner. * Siegfried Demetz-Feur (* 1868 a Urtijëi † 1946 a Urtijëi), * [[Giuani Enrich]] (* 1881 La Pli de Fedom † 1970 a Urtijëi), à laurà da moster cun Johann Baptist Moroder . Si ie n relief de [[Cristoforo Colombo]]. * Valentino Sommavilla (* 1868 a [[Moena]] † 1946 a Urtijëi) sculé de Ferdinand Demetz, n si sculé ie stat si mut Zenz. * Paul Pescosta (sculé de Anton Runggaldier Passua (1856–1928)) à laurà nce cun Franz Tavella y ie stat moster tla berstot de Pepi Stuflesser Petlin. * Gottfried Moroder-Doss (* 1887 a Urtijëi † a Urtijëi), sculé de Alois Anton (Levisc Antone) Insam. Si sculeies ie stac i mutons Hermann, Rudy y David (''de Go''). * [[Rudolf Vallazza]] * [[Hermann Moroder|Hermann Moroder-Jumbierch]] (* 1889 a Urtijëi † 1969 a Urtijëi) Mut de Josef Moroder-Lusenberg, Sculé de [[Rudolf Moroder|Rudolf]] y [[Ludwig Moroder]] de Lenert. Sciche fant al laurà truepes ani pra la firma ''Gebrüder Moroder'' a Offenburg. Si sculé fova l mut Hermann y truepes d'autri. Ël ie stat nce fundadëur dl Museum Gherdëina. N si lëur ie la fossa dla familia Martiner te curtina a Urtijëi. * Vinzenz Moroder-Resciesa (* 1889 a Urtijëi † 1980 a Urtijëi). Sculé de Luis Anton Insam y de Rudolf Moroder-Lenert. Si sculeies fova si mutons Vinzenz y Hansi. Fundadëur tl 1920 dla " ''Ausstellung für Kunst und Kunstgewerbe"'' a Urtijëi. 1920–1921 al zipla la stazions dla Via Crucis de [[Resciesa]]. L à nce zipla n gran crist per la curtina de Urtijëi. * Cristl Moroder-Levigi (* 1892 a Urtijëi † 1968 a Urtijëi) fova sculé de Rudolf y Ludwig Moroder tla berstot da Lenert. Si sculé fova l mut Eduard Moroder-Mureda. * Ivan Senoner * Luis Senoner-Tinderla (* 1892 a Urtijëi † 1960 a Urtijëi), fova sculé de Luis Insam y de si pere Luis Anton (Levisc Antone) (1865–1917). Si mutons Luis, Bruno y Remo ova mparà dad ël. * Luis Kostner-da Stlejuc (* 1894 a Urtijëi † 1974 a Urtijëi), fova sculé dl pere Luis y moster de Luisl Kostner che ova fat nce l „Istituto d’Arte“ a Firenze y ova giut nsenià tla Scola d'Ert de Urtijëi. * Romano Stuflesser-Digon (* 1894 a Urtijëi † 1973 a Urtijëi), fova scultëur de urnamënt y ova mparà da Josef Höglinger. Te si berstot ova mparà i fions Pepi, Romano y Hansi. * Luis Demetz-Pilat (* 1899 a Urtijëi † 1972 a Urtijëi), lerner pra Vigil Dorigo y fant pra Vinzenz Moroder. Si sculeies fova i fions Nevin y Edith. * Sepl Obletter-Juaut (* 1900 a Urtijëi † 1963 a Urtijëi). Ova mparà da si pere Josef (1873–1925) y pra Johann Baptist Moroder. Si lerneri fova l fra Eugen y l mut Josef. * Giuani Senoner-Luca (* 1900 a Urtijëi † 1976 a Urtijëi). Sculé de Vinzenz y Ludwig Moroder, àl mparà nce pra Luis Senoner (1870–1929). Te si berstot à laurà y mutons Hans, Pepi, Carlo, Erich y Michl. Ël fova drët bon a ziplé cristc. * Luis Insam-Tavela * Caio Perathoner (dl Baga) (* 1905 a Urtijëi † 1965 a Urtijëi) à mparà pra si pere Ferdinand Perathoner (1871–1930) y Josef Pitscheider und à laurà cun Hermann Moroder-Jumbiërch zusammen. Set de si mutons ie deventei scultëures: Ferdinand, Caio, Robert, Viktor, Ulrich, Herbert y Julius. Un n mut Bruno ie moler. * Rudi Insam-Tavela (* 1908 a Urtijëi † 1953 a Urtijëi) à mparà dal pere Levisc Antone y si fra Luis. * [[Rudi Moroder]] (de Gottfried) (* 1923 a Urtijëi † 1958 a Urtijëi), lerner pra si pere Gottfried al fat la scola d'ert a Urtijëi pra Ludwig Moroder y Salvatore Li Rosi. Ël ie cunesciù per la figura dl alpino de 4,5 m de porfir a [[Burnech]] (1951 fata su tl y sauteda tl aria tl 1966 ) bekannt. Tl 1956 al metù ora pra la Biennale di Venezia. Ël nseniova tla scola d'ert de Sëlva ma ie mort da jëun per si striches dla viëra<ref>''Rudi Moroder, Sohn des Gottfried''. Südtiroler Künstlerbund, Athesia 1988. ISBN 8870145107</ref>. * [[Luis Piazza|Luis Piazza-Cudan]] (* 1908 a Urtijëi † 1977 a Urtijëi), lerner pra si pere Johann (Giuani) Piazza y sculé pra Ludwig Moroder y Balsamo Stella tla scola d'ert a Urtijëi. L à giut nsenia tla scola d'ert de Urtijëi. L ie nce stat fundadëur dl Museum Gherdëina. L ie mort do na desgrazia tl bosch de Resciesa. Ël laurova nce scialdi tl sas Bellerophon y à depënt truepes acuarei. * Gabriel Senoner (* 1909 a Urtijëi † 1978 a Urtijëi) à mparà da si pere Luis y si fra Giuani. Si mutons Oswald, Wilfried y Wilhelm à mpara te si berstot. L mut Wilfried ie nce jit sula Cademia Brera a Milan. * [[Josef Mersa]] * Franz Mersa (* 1909 a Persenon † 1974 a Persenon). Mut de Josef Mersa iel stat lerner tla berstot de Ludwig Moroder-Lenert. Per 24 ani al nsenià tla scola d'ert der Persenon. te si berstot a Persenon à mpara truepes scultëures de Gherdëina y danter chisc Harald Schmalzl.Harald Schmalzl. [[File:Relief de pitl mut Alois Walpoth.jpg|miniatura|alt=Relief de ghips firmà da Alois Walpoth dl 1896.|Relief de ghips firmà da [[Alois Walpoth]] dl 1896.]] * [[Johann Baptist Walpoth|Batista Walpoth]] (* 1911 a Urtijëi † 1934 a Urtijëi), mut dl scultëur [[Alois Walpoth]], mort do na desgrazia cun l stlop tl bosch de Resciesa. À zipla cun Vinzenz Peristi l crist de Sëurasas<ref name="calender">Pepi Moroder: ''Trëi scultëures de Gherdëina, morc te si plu biei ani, Vinzenz Peristi, J. Batista Walpoth, [[Anton Anderlan|Prof. Anton Anderlan]].'' Calënder de Gherdëina 1955. pl. 42 </ref>. * [[Vinzenz Peristi]] (* 1909 a Urtijëi † 1943 tumà tla viëra)<ref name="calender" />. * Tone Anderlan (* 1915 a Urtijëi † 1945 tumà tla viëra). * [[Vigil Pescosta|Vigil Pescosta-Banch]] (* 1886 in [[Calfosch|Colfosch]] † 1981 a Urtijëi) Lerner pra Anton Runggaldier-Passua. Per n si lëur ziplà tl lën de San Piere che smaca la rë al giatà n pest a Paris tl 1925. Ël à nsenià tla scoles d'ert a Padova, a [[Monza]] tla Università dell' Arte<ref>J.K. (Josef Kostner): ''Bera Vigil Pescosta''. Calënder de Gherdëina 1976, pl. 44–53</ref>. * [[Sepl Senoner Ronch]] (1886-1914). * [[Luis Senoner|Luis Senoner Ronch]], (1889-1985) fova diretëur de scola d'ert de Gherdëina. * Ferdinand Demetz<ref>[https://web.archive.org/web/20160316093451/http://lusenberg.com/sculteures/sculteuresdegherdeina.html Vinzenz Mussner: ''Mòstri scultëures de Gherdëina che à ziplà de bela scultures y che à nsenià ju lernri'', Calënder de Gherdëina 1981].</ref>. * [[Josef Rifesser]], auch Joseph „Peppi“ Rifesser (* 1921 a Urtijëi; † 2019 a Urtijëi) * Hans Sontheimer (1906–1981) [[File:Saint-Ulrich.jpg|miniatura|San Durich de [[Ludwig Moroder|Ludwig Moroder-Lenert]] tla dlieja de pluania de Urtijëi.]] == Films == * [https://www.youtube.com/watch?v=Utta-zqnfMg Giornale Luce 27/11/1943: l artejanat artistich de Gherdëina.] === Belletristik === Tl 1961 à l scritëur rumanc Andri Peer scrit la storia ''L'intagliadur d'Urtischei'' . == Notes == <references/> === Bibliografia === * [https://web.archive.org/web/20160304092312/http://www.lusenberg.com/willimoroder/marktgemeinde.html Wilhelm Moroder-Lusenberg: ''Die Marktgemeinde St. Ulrich in Gröden (1908)'']. Eigenverlag, Innsbruck 1908 (tudësch). * 1) [https://web.archive.org/web/20160304092329/http://www.lusenberg.com/sculptures/haberlandt1.pdf Arthur Haberlandt: ''Die Holzschnitzerei im Grödener Tale'', Sonderabdruck aus der Vierteljahrsschrift Werke der Volkskunst, Band II, Heft 1. Kunst- und Verlagsanstalt J. Löwy, Wien 1914 (tudësch)]. * 2) [https://web.archive.org/web/20160304052315/http://www.lusenberg.com/sculptures/haberlandt2.pdf Arthur Haberlandt: ''Die Holzschnitzerei im Grödener Tale'', Sonderabdruck aus der Vierteljahrsschrift Werke der Volkskunst, Band II, Heft 1. Kunst- und Verlagsanstalt J. Löwy, Wien 1914 - Dessënies y fotos de chiena de Gherdëina]. * J. A. Perathoner: ''Über das Alter der Grödner [[Chiena|Holzspielwaren]]-Industrie''. Schlern 9. Heft 4. Jahrgang 1923. pl.&nbsp;294 (tudësch). * [https://web.archive.org/web/20160321053320/http://lusenberg.com/scultorigardena/scultorigardena.html Guido Ruberti: ''Gli scultori in legno di Val Gardena''. Istituto Nazionale L.V.C.E. Bergamo 1932.] * [http://www.biblioarti.beniculturali.it/opencms/multimedia/BollettinoArteIt/documents/1386080497058%2007%20-%20Nebbia%20180.pdf Ugo Nebbia: ''L'arte degli intagliatori di Val Gardena e le scuole professionali di Selva e di Ortisei''. In: in Cronaca delle Belle Arti]{{Toter Link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * ''Die Moroder, ein altladinisches Geschlecht aus Gröden-Dolomiten vom 14. bis zum 20. Jahrhundert. Ein Beitrag zur tirolischen Familienforschung.'' Komitee für die Drucklegung des Moroder-Stammbuches, St. Ulrich in Gröden 1980 [http://www.moroderfamily.com/ld/libri Libri pdf]. * Vinzenz Mussner: ''Scultëures y zipladëures a Urtijëi, che ie é mo cunesciù''. Calënder de Gherdëina 1982, pl. 37-52. * Vinzenz Mussner: Tanc laurova pa te Gherdëina tl artejanat di ziplé zacan, y tanc pa aldidancuei? Calënder de Gherdëina 1983, pl. 60-75. * Nicolò Rasmo: ''Gli scultori Vinazer: origini dell'attività scultorea in Val Gardena''. Museum Gherdëina, St. Ulrich in Gröden 1989. (talian). * Lia Mostra dl Artejanat de Gherdëina Cësa di Cungresc Urtijëi. Catalogh. Typak 1989. * [https://web.archive.org/web/20160304111425/http://www.lusenberg.com/petocchi/petocchi1.html Paolo Caneppele: ''I vagbondi nell'artigianato ligneo gardenese'']. Ladinia nr. 15, Istitut ladin Micurà de Rü 1991, pl. 85-104 (talian). * Othmar Moroder: ''Das Grödner Kunsthandwerk''. Eigenverlag, St. Ulrich in Gröden, Druck Fotolito Longo 1994 (tudësch). * Paulina Moroder, Eugen Trapp: ''L lëur d’auteresc te Gherdëina, 1700-1940''. Calënder de Gherdëina 2001, pl. 72–77. * Eugen Trapp: ''Kunstdenkmäler Ladiniens. Gadertal. Gröden. Fassatal. Buchenstein. Ampezzo.'' Istitut Cultural Ladin Micurà de Rü, San Martin de Tor 2003, ISBN 88-8171-044-7 * Elfriede Perathoner:'' Grödner Krippenschnitzkunst.'' Folio Verlag, 2004 (tudësch). ISBN 978-3-85256-279-7. * Erich Egg, Herlinde Menardi: ''Das Tiroler Krippenbuch. Die Krippe von den Anfängen bis zur Gegenwart''. 2. Aufl. Tyrolia, Innsbruck 2004 (tudësch). ISBN 3-7022-2604-4. == Cëla nce == * {{Commons|Bildschnitzer Gröden Ernst Warburg|''Die Bildschnitzer im Grödner Tal''. Ernst Warburg, Westermanns Monatshefte 1914.}} * {{Commons|Werkstatt Lenert}} * [[File:Ntervista a bera Zenz Mussner.mp3|thumb|Ntervista sun la scultura te Gherdëina cun [[Vinzenz Mussner sen.|Zenz Mussner Scizer]] a Urtijëi]] * [[L ert de ziplè te Gherdëina]] * [[Ëiles de Gherdëina che zipla]] * [[Lia Mostra d’Ert]] * [[Grupa Ruscél|Ruscél]] * [[Mestier]] * Vinzenz Mussner dl Scizer: ''Desseniadëures tl artejanat de Gherdëina.'' Calënder de Gherdëina 1983, pl. 49-59. [[Categoria:Gherdëina|Scultëures]] [[Categoria:Ert||Scultëures de Gherdëina]] [[Categoria:Scultëures de Gherdëina]] leigr28umg2tw30u6n6iirkixh4y7ap 253264 253263 2026-10-15T09:17:42Z Moroder 67 /* Cëla nce */ 253264 wikitext text/x-wiki {{Gherdëina}} [[File:Saint_Rupert_Johannes_Vinazer_1684.jpg|miniatura|San Rupert tla dlieja de Sant Antone a Urtijëi de Johann Vinazer 1684]] La [[scultura]] y l [[ziplé]] te [[Gherdëina]] à na longia tradizion. Bele tl dejesetejem secul à scumencià te Gherdëina families de artistc a ziplé tl lën. Danter chëstes i [[Christian Trebinger|Trebinger]] y i [[Martin Vinazer|Vinazer]]. Christian Trebinger ie stat l prim dla familia che ova mparà a [[Persenon]]. == Storia == Scialdi judà al svilup dl ert de ziplé tl lën à che te Gherdëina dal truepes bosc de [[Cier|zirm]]. La majera pert di lëures ziplei te Gherdëina fova de lën de zirm. Plu tert canche n à scumencià a ziplé a mascin ie unì adurvà l plù l lën de air. Tl 1700 dajovel te Gherdëina bel 50 scultëures y tla metà dl dejedotejem secul passa 300. Te chëi ani univa i lëures ziplei te Gherdëina purtei dlonch ora te duta Europa, scialdi ti paejes romanics da [[marcadënc de Gherdëina]] y ncé dala [[Fé zandli te Gherdëina|zandlëtes]] y zandlëc<ref>Gunther Langes: ''Ladinien''. Südtiroler Landeskunde, Band 6, Bozen 1985, pl. 30–34 (tudësch).</ref>. Ai 19 de auril 1679 ie stata fata na plura (Pilthawer-Streit) da pert de na grupa de vedli mostri scultëures d’ert, danter chisc i vedli scultëures Trebinger y Marcion Vinazer, tl vieres de n valgun scultëures jëuni y prinzipianc che ova autri mestieres y che ruinova l'inuem de chësc lëur. I seniëures dla suneria de Gudon fova unic tla [[Ianesc (ustaria)|ustaria Ianesc]] a Urtijëi, ma ëi ne l'à nia lasceda vënta ai vedli scultëures ajache i se ova nia metù adum te na lia de artejanat<ref>Toni Sotriffer: ''“De tei che sturpieia 1 lëur y 1 spaza via a bon-marcià”''. Calënder de Gherdëina 2016, pl. 134-139.</ref> Danter la families de scultëures plu cunesciudes fova i Vinazer y n valguni de chisc ie deventei cunesciui a Viena, Praga y Toledo. [[Martin Vinazer|Martin Vinatzer]] fova stat per ot ani a mparé a Venezia y Roma. Marcion Malsiner ova nchinamei na berstot a Venezia bele danter l 1691 y l 1714<ref>Wolfgang Moroder: ''Scultëures de Gherdëina jic ora de nosta valeda: Marcion Malsiner a Unieja''. [[Calënder de Gherdëina]] 2011, pl. 183-185</ref>. I artistc tlamei i Fronc fajova scialdi cristc y fova bonamënter sculëies o tei de familia de [[Franz Grünewald]] de Nudrei nasciù tl 1667 che ova fat la cademia a Viena ulache l univa tlamà Fronz<ref>[[Franz Moroder]]: ''Das Grödner Tal''. 2. Auflage. Sezion Gherdëina dl [[Deutscher und Österreichischen Alpenverein]]. Urtijëi 1914, pl. 157 (tudësch))</ref>. Un di primes scultëures de Urtijëi dl 1800 fova [[Franz Runggaldier Nevaves|Franz Runggaldier de Nevaves dessëura]] che à fat l crist baroch y l crist dl sepolcro te [[dlieja de San Durich]] a Urtijëi. Scialdi cunesciù tla Franzia ie [[Jan Dumëine Mahlknecht|Johann Dominik Mahlknecht]] de Rainell ([[Sureghes]]) che ova lascià ala dlieja de San Durich a Urtijëi na Madona cun Bambin y i cater Evangelisć de gips y ala [[dlieja de Santa Cristina]] na santa Fefa, śën da udëi tl [[Museum Gherdëina]]. Dl Mahlknecht dal mo sun plaza de dlieja a Urtijëi na copia dla Terpsichore dl Ferdinandeum<ref>''[[Commons:Category:Evangelists by J.D. Mahlknecht|Evangelists de J.D. Mahlknecht]]'' sun Wikimedia Commons</ref>. N auter scultëur de valor de Gherdëina fova [[Peter Nocker|Peter Nocker-Sabedin]]. De chësc dal n relief dla Ultima Cëina do Leonardo tla dlieja de Santa Cristina y na pitla figura de vëscul tl Museum Gherdëina. Cun [[Francësch Tavella]] y tres l nseniamënt te scola de [[Franz Haider]] à l ert dl ziplé te Gherdëina arjont scialdi n bon livel<ref>''Nachruf in: Der Schlern, Bozen Jahrgang 1947, pl. 343''</ref>. Ala fin dl vintejem secul se à svilupà scialdi a Urtijëi i ferlëigheri che à purtà pro al svilup dla ert sacra per l'aredamënt dla dliejes te dut l mond. Perchël ie unides su truepa berstots nce de moleri danter chëstes la plu grandes y cunesciudes fova chëles de [[Alois Kostner]] (Luis moler), [[Christian Delago]] (Cristl dl Tuene) y dla familia [[Oberbacher]]. L univa ziplà te Gherdëina truepes crisć da vënder ora per l mond y ti paejes tudësc univa chëi de Gherdëina suvënz tlamei "[[:de:Herrgottschnitzer|Herrgottschnitzer]] Una de chisc fova [[Maria Senoner Fill]] y truepa autres<ref>[[Amalia Anderlan Obletter|Malia Obletter]]: ''La scultëura de crisć.'' Calënder de Gherdëina 2002, pl. 127.</ref> A Urtijëi dajovel nce truepes [[Desseniadëur|desseniadëures]] che ova suvënz fat la cademies a Viena o Minca y che desseniova i auteresc da fé<ref>[https://web.archive.org/web/20160316093451/http://lusenberg.com/sculteures/zeichner.pdf Vinzenz Mussner: ''Dessëniadëures tl artejanat de Gherdëina'' (Zeichner im Grödner Kunsthandwerk). Calënder de Gherdëina 1983, pl. 89-114] (PDF; 5,1&nbsp;MB) </ref>. [[Luis Insam]], [[Raimund Mureda|Raimund Mureda (Moroder)]], [[Siegfried Moroder]], [[Albino Pitscheider]] y Engelbert Perathoner à metù ora uni an dal 1940 al 1944 ntan la [[Secunda Vera dl Monn|segonda viëra mundiela]] pra la "Gauausstellungen Tirol-Vorarlberg" a [[Dispruch]]. <ref>[https://www.helmuth-oehler.at/userfiles/downloads/Helmuth%20Oehler,%20Skulptur%20im%20Nationalsozialismus%20in%20Tirol.%20Ein%20Überblick,%20Innsbruck%202018..pdf Helmuth Oehler: ''Skulptur im Nazionalsozialismus in Tirol. Ein Überblick''. Da Wolfgang Meighörner (Hrsg.): ''Zwischen Ideologie, Anpassung und Verfolgung. Kunst und Nationalsozialismus in Tirol''. Catalog dla mostra tl Landesmuseum Ferdinandeum a Dispruch 2019 pl. 164-179 (tudësch).]</ref>. Do l Cunzil Vatican II a truepes scultëures y moleri messù lascé l ert ajache la dumanda de sanc per la dliejes ie jita scialdi doju<ref>Livio Comploi: ''N bel calënder per l’artejanat''. Calënder de Gherdëina 1991, pl. 47.</ref><ref>Vinzenz Mussner: ''Tanc laurova pa te Gherdëina tl artejanat di ziplé zacan, y tanc pa aldidancuei?''. Calënder de Gherdëina 1983, pl. 73.</ref>. Dal 1994 ie la lia [[UNIKA Val Gardena|UNIKA]] scialdi dossù per cialé de mantenì y svilupé l ert te Gherdëina. [[File:Scultëur de Gherdëina Leo Runggaldier.mp3|miniatura|Poejia ''Scultëur de Gherdëina'' de [[Leo Runggaldier]]<ref>Leo Runggaldier: ''L Scultëur de Gherdëina''. Calënder de Gherdëina 1952, pl. 49-50.</ref>.]] == Scoles d'ert == [[File:Scultori_s._cristna_Val_Gardena.ogv|miniatura|150x150px|Scola d'ert te Gherdëina 1932]] Bel tl 1800 fova truepes de Gherdëina che jiva tla academies a Viena y a Minca. [[Jakob Sotriffer|Jakob Sotriffer-Plajes]] ie stat mandá tl academia a Viena a studië bele tl 1825 y canche l ie unit ino te Gherdëina al metù su na [[Scola d'Ert Urtijëi|scola de desëni]] tla cësa „Steifl“ a Urtijëi. Chësta scola ie pona stata plu tert purteda inant da [[Ferdinand Demetz |Ferdinand Demetz Cademia]]<ref>[https://web.archive.org/web/20071014064922/http://www.clubosttirol.at/co_kultur/kunstschaffende_aus%20Osttirol.pdf Georg Demetz: ''Die Grödner Kunstschule „Cademia“ – Geschichte und Entwicklung einer Kulturträgerin'', pl. 35]</ref>. == Gherdëina y la Cademia de Minca == Truepes artisć de Gherdëina ie jic tla Cademia de [[Minca]]. Chësc à danz permetù de miuré scialdi la qualità dl lëur che univa fat te Gherdëina. Tla lista de chisc artistc iel scultëures de Gherdëina ma nce artisć che à abù da n fé cun Gherdëina y autri che se n ie jic<ref>[http://matrikel.adbk.de/05ordner/mb_1841-1884/jahr_1850/matrikel-00851 Libri:''Matrikelbuch der Akademie der Bildenden Künste München'']</ref>. * [[Johann Burgauner]], entreda: 4. April 1845 de Ciastel, l pere fova pech, 30 ani, pitura, ai 15 de nuvëmber 1845 cun Nr. de matricula 330. * [[Joseph Anton Mahlknecht]], entreda: 16. November 1850 da Sureghes a Urtijëi, abitea te Gherdëina, k.k. Landgerichts Castelruth, Vater Gutsbesitzer, 23 Jahre, Fach bei Einschreibung: Malerei * Franz Prinoth, entreda: 19. November 1850, Matrikel-Nr. 851 * Vincenz Runggaldier, entreda: 18. Mai 1861 aus ''Svöden'', Vater Handelsmann, 23 Jahre, Antikenklasse, Matrikel-Nr. 1774 * Franz Demetz, entreda: 30. Oktober 1862, 26 Jahre, Bildhauerklasse, Matrikel-Nr. 1880 * Ferdinand Demetz, entreda: 16. Dezember 1866, Vater Bildhauer, 24 Jahre, Bildhauerschule, Matrikel-Nr. 2295 * Johann Moroder, entreda: 4. November 1870, 26 Jahre, Vater Gutsbesitzer, Matrikel-Nr. 2613 * Leopold Moroder, entreda: 3. März 1876, Vater Gutsbesitzer, 25 Jahre, Matrikel-Nr. 03263 * [[Emil Terschak]], entreda: 24. April 1876, Vater Componist, 18 Jahre, Antikenklasse, Matrikel-Nr. 3272 * [[Josef Moroder Jumbiërch|Josef Moroder-Lusenberg]], entreda: 21. Juni 1876, Vater Gutsbesitzer, 30 Jahre, Matrikel-Nr. 3303 * Franz Insam, entreda: 23. Oktober 1878 aus ''Skt. Christina in Tyrol'', Vater Holzschnitzer, 25 Jahre, Bildhauerschule, * [[Hans Perathoner]], entreda: 18. Oktober 1897, 24 Jahre, Bildhauerschule v. Ruemann, Matrikel-Nr. 1742 * Valentin Gallmetzer (* 1870; † 1958) * Robert Vittur, entreda: 30. Oktober 1907 aus ''St. Ulrich'', Vater Kirchen-Dekorateur, 19 Jahre, Matrikel-Nr. 3392 * [[Guido Balsamo Stella]], entreda: 18. Oktober 1909 aus Turin, Vater Kaufmann, 27 Jahre, Malschule v. Habermann, Matrikel-Nr. 3751 * Wilhelm Obletter, entreda: 3. Mai 1912 aus München, 21 Jahre, Zeichenschule B. Gundahl, Matrikel-Nr. 5069 == Lëures da udëi te Gherdëina == [[File:Franz_Grünwald_Nudrei_Gherdëina.jpg|miniatura|Crist bonamënter di Fronc- Nudrëi.]] Truepes lëures di scultëures de Gherdëina ie da udëi tl Museum Gherdëina, tla Dlieja de San Durich, tla [[Dlieja de San Antone (Urtijëi)|dlieja de Sant Antone]] y te [[Curtina de Urtijëi|curtina a Urtijëi]], tla [[Dlieja San Lenert, Bula]], tla dliejes y curtines de Santa Cristina, tla [[Dlieja Santa Maria ad Nives]] de Sëlva y tla [[Capeles de Gherdëina|capeles de Gherdëina]]. == N valguna notes sun scultëures de Gherdëina == Do n articul tl Calënder de Gherdëina de Vinzenz Mussner-Scizr. * Sepl Mahlknecht-Rainèl (* 1864 † 1944), sculè de [[August Runggaldier]] da [[Furdenan]]. * Anton Runggaldier Passua (1856–1928) sculé de Josef Moroder Lusenberg<ref>[https://web.archive.org/web/20160316093451/http://lusenberg.com/sculteures/sculteuresdegherdeina.html Vinzenz Mussner: ''Mòstri scultëures de Gherdëina che à ziplà de bela scultures y che à nsenià ju lernri'', Calënder de Gherdëina 1981, pl. 113.].</ref>. * [[Vigil Dorigo]] (* 1866 in [[Fodom|Corte-Buchenstein]] † 1958 a Urtijëi), sculé de Ferdinand Demetz –&nbsp;n si lëur ie l Angiul Custode tla dlieja de San Durich a Urtijëi – n si sculë ie l nepot Virgilio Prugger. * [[Giacobe Mussner|Giacobe Mussner-Scizer]] (* 1866 te Sëlva † 1932 a Urtijëi), Sculé de Johann Dominik Demetz-Furdenan y de Josef Moroder-Lusenberg tla Scola d Ert de Urtijëi. Cunesciuda ie si statua de Andreas Hofer tla cësa Andreas Hofer te Passeier. Un di fundadëures dla Lia Mostra d'Ert de Urtijëi. * Michl Gaslitter (* 1870 a Sëuc † 1932 a Urtijëi), à laurà pra la firma „[[Gebrüder Moroder]]“ a [[Offenburg]]. * [[Levisc Antone Insam]]-Tavella (* 1870 a Santa Cristina † 1932 a Urtijëi), sculé de [[Luis Kostner Stlejuc]] y Johann Baptist Moroder. Si sculëies fova si mutons [[Luis Insam]]-Tavella y Rudolf Insam y truepes de autri. Tl Museum Gherdëina iel da udëi na cripl de Levisc Antone. * [[Johann Baptist Moroder|Batista Moroder]]-Jumbierch, * Josef Kostner-Stlejuc (* 1870 † 1958) si sculëies fove i mutons Sepl, Batista y Ludwig. L monumënt per la fossa de Josef Runggaldier-Passua te curtina a Urtijëi ie sie. * Josef Höglinger (* 1871 in Putzleinsdorf † 1933 a Urtijëi), dessëniadëur y scultëur de urnamënc, studies a Ottensheim y Amberg Österreich y pra David Knottner (* 1857 † 1934). Ël à nce dessenià truepes auteresc. * Filip Noflaner (* 1871 a [[Funes (chemun)|Funes]] † 1955 a Urtijëi), sculé de Ferdinand Demetz, ova sciche sculé l mut Franzl y truepes d autri. * Heinrich Kostner (da Stlejuc) (* 1872 † 1958), à mparà cun si pere Batista y à nsenià a si mutons Heinrich, Hermann, Friedl, Emmerich y Oliva. * [[Jakob Crepaz-Maidl|Iocl Crepaz]]-Maidl, * [[Ludwig Moroder]]-Meune, * [[Marchiò Molziner]] * Anselmo Obletter-Lip (* 1879 † 1950), sculé de Sepl Obletter-Juaut y de [[Francësch Tavella|Franz Tavella]]. Si mut Arnold ie nce stat si sculé. * [[Albino Pitscheider|Albino Pitscheider-Menza]] (* 1877 a Urtijëi † 1962 te Sëlva). * [[Tone Pitscheider|Tone Pitscheider-Menza]] (* 1879 † 1953), sculé de Ferdinand Demetz. À laurà cun Sepl Ruggaldier-Paussua, ulache l à fat la Sant'Ana cun la Madona y la Santa Lisabeta tla capela dl Cuer de Gejù tla dlieja de San Durich a Urtijëi. Aldò de Margareth Runggaldier ie la Santa Lisabeta de Anton Demetz<ref>Margareth Runggaldier Mahlknecht, Karl Mahlknecht: ''St. Ulrich in Gröden – Kirchen und Kirchengeschichte. Eine Text- und Bilddokumentation''. Athesia , Persenon 1992.</ref>. * [[Friedrich Moroder|Friedrich Moroder-Rico]] (* 1880 † 1937), sculé de si pere Josef Moroder-Lusenberg y dl fra Batista. Si sculëies ie stac si mutons Bruno y Viktor. * Giuani Piazza-Cudan (* 1880 a Urtijëi † 1948 a Urtijëi), sculé de Josef Moroder Lusenberg. Si sculëies ie stac si mutons David y Luis. * Sepl Pitscheider-[[Menza Nogler Pitscheider|Menza]] (* 1880 a Urtijëi † 1952 a Urtijëi), sculé de Ferdinand Demetz. Si sculé ie stat l mut Hubert. * [[August Runggaldier|Gustl Runggaldier-Furdenan]] (August Runggaldier, * 1880 † 1940) Fundadëur dla Lia di Artistc de Urtijëi tl 1920. Dal 1922 a 1933 iel stat diretëwur dla scola d'ert de [[Pinerolo]] Piemont. * [[Vijo Canins]] (* 1868 a [[Badia|Pedraces]] † 1946 a Urtijëi), sculé de Franz Tavella, al laurà sciche moster tla berstot de Ferdinand Stuflesser-Petlin cun si mut Bernard (1895–1966), sculé de Filip Noflaner. * Siegfried Demetz-Feur (* 1868 a Urtijëi † 1946 a Urtijëi), * [[Giuani Enrich]] (* 1881 La Pli de Fedom † 1970 a Urtijëi), à laurà da moster cun Johann Baptist Moroder . Si ie n relief de [[Cristoforo Colombo]]. * Valentino Sommavilla (* 1868 a [[Moena]] † 1946 a Urtijëi) sculé de Ferdinand Demetz, n si sculé ie stat si mut Zenz. * Paul Pescosta (sculé de Anton Runggaldier Passua (1856–1928)) à laurà nce cun Franz Tavella y ie stat moster tla berstot de Pepi Stuflesser Petlin. * Gottfried Moroder-Doss (* 1887 a Urtijëi † a Urtijëi), sculé de Alois Anton (Levisc Antone) Insam. Si sculeies ie stac i mutons Hermann, Rudy y David (''de Go''). * [[Rudolf Vallazza]] * [[Hermann Moroder|Hermann Moroder-Jumbierch]] (* 1889 a Urtijëi † 1969 a Urtijëi) Mut de Josef Moroder-Lusenberg, Sculé de [[Rudolf Moroder|Rudolf]] y [[Ludwig Moroder]] de Lenert. Sciche fant al laurà truepes ani pra la firma ''Gebrüder Moroder'' a Offenburg. Si sculé fova l mut Hermann y truepes d'autri. Ël ie stat nce fundadëur dl Museum Gherdëina. N si lëur ie la fossa dla familia Martiner te curtina a Urtijëi. * Vinzenz Moroder-Resciesa (* 1889 a Urtijëi † 1980 a Urtijëi). Sculé de Luis Anton Insam y de Rudolf Moroder-Lenert. Si sculeies fova si mutons Vinzenz y Hansi. Fundadëur tl 1920 dla " ''Ausstellung für Kunst und Kunstgewerbe"'' a Urtijëi. 1920–1921 al zipla la stazions dla Via Crucis de [[Resciesa]]. L à nce zipla n gran crist per la curtina de Urtijëi. * Cristl Moroder-Levigi (* 1892 a Urtijëi † 1968 a Urtijëi) fova sculé de Rudolf y Ludwig Moroder tla berstot da Lenert. Si sculé fova l mut Eduard Moroder-Mureda. * Ivan Senoner * Luis Senoner-Tinderla (* 1892 a Urtijëi † 1960 a Urtijëi), fova sculé de Luis Insam y de si pere Luis Anton (Levisc Antone) (1865–1917). Si mutons Luis, Bruno y Remo ova mparà dad ël. * Luis Kostner-da Stlejuc (* 1894 a Urtijëi † 1974 a Urtijëi), fova sculé dl pere Luis y moster de Luisl Kostner che ova fat nce l „Istituto d’Arte“ a Firenze y ova giut nsenià tla Scola d'Ert de Urtijëi. * Romano Stuflesser-Digon (* 1894 a Urtijëi † 1973 a Urtijëi), fova scultëur de urnamënt y ova mparà da Josef Höglinger. Te si berstot ova mparà i fions Pepi, Romano y Hansi. * Luis Demetz-Pilat (* 1899 a Urtijëi † 1972 a Urtijëi), lerner pra Vigil Dorigo y fant pra Vinzenz Moroder. Si sculeies fova i fions Nevin y Edith. * Sepl Obletter-Juaut (* 1900 a Urtijëi † 1963 a Urtijëi). Ova mparà da si pere Josef (1873–1925) y pra Johann Baptist Moroder. Si lerneri fova l fra Eugen y l mut Josef. * Giuani Senoner-Luca (* 1900 a Urtijëi † 1976 a Urtijëi). Sculé de Vinzenz y Ludwig Moroder, àl mparà nce pra Luis Senoner (1870–1929). Te si berstot à laurà y mutons Hans, Pepi, Carlo, Erich y Michl. Ël fova drët bon a ziplé cristc. * Luis Insam-Tavela * Caio Perathoner (dl Baga) (* 1905 a Urtijëi † 1965 a Urtijëi) à mparà pra si pere Ferdinand Perathoner (1871–1930) y Josef Pitscheider und à laurà cun Hermann Moroder-Jumbiërch zusammen. Set de si mutons ie deventei scultëures: Ferdinand, Caio, Robert, Viktor, Ulrich, Herbert y Julius. Un n mut Bruno ie moler. * Rudi Insam-Tavela (* 1908 a Urtijëi † 1953 a Urtijëi) à mparà dal pere Levisc Antone y si fra Luis. * [[Rudi Moroder]] (de Gottfried) (* 1923 a Urtijëi † 1958 a Urtijëi), lerner pra si pere Gottfried al fat la scola d'ert a Urtijëi pra Ludwig Moroder y Salvatore Li Rosi. Ël ie cunesciù per la figura dl alpino de 4,5 m de porfir a [[Burnech]] (1951 fata su tl y sauteda tl aria tl 1966 ) bekannt. Tl 1956 al metù ora pra la Biennale di Venezia. Ël nseniova tla scola d'ert de Sëlva ma ie mort da jëun per si striches dla viëra<ref>''Rudi Moroder, Sohn des Gottfried''. Südtiroler Künstlerbund, Athesia 1988. ISBN 8870145107</ref>. * [[Luis Piazza|Luis Piazza-Cudan]] (* 1908 a Urtijëi † 1977 a Urtijëi), lerner pra si pere Johann (Giuani) Piazza y sculé pra Ludwig Moroder y Balsamo Stella tla scola d'ert a Urtijëi. L à giut nsenia tla scola d'ert de Urtijëi. L ie nce stat fundadëur dl Museum Gherdëina. L ie mort do na desgrazia tl bosch de Resciesa. Ël laurova nce scialdi tl sas Bellerophon y à depënt truepes acuarei. * Gabriel Senoner (* 1909 a Urtijëi † 1978 a Urtijëi) à mparà da si pere Luis y si fra Giuani. Si mutons Oswald, Wilfried y Wilhelm à mpara te si berstot. L mut Wilfried ie nce jit sula Cademia Brera a Milan. * [[Josef Mersa]] * Franz Mersa (* 1909 a Persenon † 1974 a Persenon). Mut de Josef Mersa iel stat lerner tla berstot de Ludwig Moroder-Lenert. Per 24 ani al nsenià tla scola d'ert der Persenon. te si berstot a Persenon à mpara truepes scultëures de Gherdëina y danter chisc Harald Schmalzl.Harald Schmalzl. [[File:Relief de pitl mut Alois Walpoth.jpg|miniatura|alt=Relief de ghips firmà da Alois Walpoth dl 1896.|Relief de ghips firmà da [[Alois Walpoth]] dl 1896.]] * [[Johann Baptist Walpoth|Batista Walpoth]] (* 1911 a Urtijëi † 1934 a Urtijëi), mut dl scultëur [[Alois Walpoth]], mort do na desgrazia cun l stlop tl bosch de Resciesa. À zipla cun Vinzenz Peristi l crist de Sëurasas<ref name="calender">Pepi Moroder: ''Trëi scultëures de Gherdëina, morc te si plu biei ani, Vinzenz Peristi, J. Batista Walpoth, [[Anton Anderlan|Prof. Anton Anderlan]].'' Calënder de Gherdëina 1955. pl. 42 </ref>. * [[Vinzenz Peristi]] (* 1909 a Urtijëi † 1943 tumà tla viëra)<ref name="calender" />. * Tone Anderlan (* 1915 a Urtijëi † 1945 tumà tla viëra). * [[Vigil Pescosta|Vigil Pescosta-Banch]] (* 1886 in [[Calfosch|Colfosch]] † 1981 a Urtijëi) Lerner pra Anton Runggaldier-Passua. Per n si lëur ziplà tl lën de San Piere che smaca la rë al giatà n pest a Paris tl 1925. Ël à nsenià tla scoles d'ert a Padova, a [[Monza]] tla Università dell' Arte<ref>J.K. (Josef Kostner): ''Bera Vigil Pescosta''. Calënder de Gherdëina 1976, pl. 44–53</ref>. * [[Sepl Senoner Ronch]] (1886-1914). * [[Luis Senoner|Luis Senoner Ronch]], (1889-1985) fova diretëur de scola d'ert de Gherdëina. * Ferdinand Demetz<ref>[https://web.archive.org/web/20160316093451/http://lusenberg.com/sculteures/sculteuresdegherdeina.html Vinzenz Mussner: ''Mòstri scultëures de Gherdëina che à ziplà de bela scultures y che à nsenià ju lernri'', Calënder de Gherdëina 1981].</ref>. * [[Josef Rifesser]], auch Joseph „Peppi“ Rifesser (* 1921 a Urtijëi; † 2019 a Urtijëi) * Hans Sontheimer (1906–1981) [[File:Saint-Ulrich.jpg|miniatura|San Durich de [[Ludwig Moroder|Ludwig Moroder-Lenert]] tla dlieja de pluania de Urtijëi.]] == Films == * [https://www.youtube.com/watch?v=Utta-zqnfMg Giornale Luce 27/11/1943: l artejanat artistich de Gherdëina.] === Belletristik === Tl 1961 à l scritëur rumanc Andri Peer scrit la storia ''L'intagliadur d'Urtischei'' . == Notes == <references/> === Bibliografia === * [https://web.archive.org/web/20160304092312/http://www.lusenberg.com/willimoroder/marktgemeinde.html Wilhelm Moroder-Lusenberg: ''Die Marktgemeinde St. Ulrich in Gröden (1908)'']. Eigenverlag, Innsbruck 1908 (tudësch). * 1) [https://web.archive.org/web/20160304092329/http://www.lusenberg.com/sculptures/haberlandt1.pdf Arthur Haberlandt: ''Die Holzschnitzerei im Grödener Tale'', Sonderabdruck aus der Vierteljahrsschrift Werke der Volkskunst, Band II, Heft 1. Kunst- und Verlagsanstalt J. Löwy, Wien 1914 (tudësch)]. * 2) [https://web.archive.org/web/20160304052315/http://www.lusenberg.com/sculptures/haberlandt2.pdf Arthur Haberlandt: ''Die Holzschnitzerei im Grödener Tale'', Sonderabdruck aus der Vierteljahrsschrift Werke der Volkskunst, Band II, Heft 1. Kunst- und Verlagsanstalt J. Löwy, Wien 1914 - Dessënies y fotos de chiena de Gherdëina]. * J. A. Perathoner: ''Über das Alter der Grödner [[Chiena|Holzspielwaren]]-Industrie''. Schlern 9. Heft 4. Jahrgang 1923. pl.&nbsp;294 (tudësch). * [https://web.archive.org/web/20160321053320/http://lusenberg.com/scultorigardena/scultorigardena.html Guido Ruberti: ''Gli scultori in legno di Val Gardena''. Istituto Nazionale L.V.C.E. Bergamo 1932.] * [http://www.biblioarti.beniculturali.it/opencms/multimedia/BollettinoArteIt/documents/1386080497058%2007%20-%20Nebbia%20180.pdf Ugo Nebbia: ''L'arte degli intagliatori di Val Gardena e le scuole professionali di Selva e di Ortisei''. In: in Cronaca delle Belle Arti]{{Toter Link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * ''Die Moroder, ein altladinisches Geschlecht aus Gröden-Dolomiten vom 14. bis zum 20. Jahrhundert. Ein Beitrag zur tirolischen Familienforschung.'' Komitee für die Drucklegung des Moroder-Stammbuches, St. Ulrich in Gröden 1980 [http://www.moroderfamily.com/ld/libri Libri pdf]. * Vinzenz Mussner: ''Scultëures y zipladëures a Urtijëi, che ie é mo cunesciù''. Calënder de Gherdëina 1982, pl. 37-52. * Vinzenz Mussner: Tanc laurova pa te Gherdëina tl artejanat di ziplé zacan, y tanc pa aldidancuei? Calënder de Gherdëina 1983, pl. 60-75. * Nicolò Rasmo: ''Gli scultori Vinazer: origini dell'attività scultorea in Val Gardena''. Museum Gherdëina, St. Ulrich in Gröden 1989. (talian). * Lia Mostra dl Artejanat de Gherdëina Cësa di Cungresc Urtijëi. Catalogh. Typak 1989. * [https://web.archive.org/web/20160304111425/http://www.lusenberg.com/petocchi/petocchi1.html Paolo Caneppele: ''I vagbondi nell'artigianato ligneo gardenese'']. Ladinia nr. 15, Istitut ladin Micurà de Rü 1991, pl. 85-104 (talian). * Othmar Moroder: ''Das Grödner Kunsthandwerk''. Eigenverlag, St. Ulrich in Gröden, Druck Fotolito Longo 1994 (tudësch). * Paulina Moroder, Eugen Trapp: ''L lëur d’auteresc te Gherdëina, 1700-1940''. Calënder de Gherdëina 2001, pl. 72–77. * Eugen Trapp: ''Kunstdenkmäler Ladiniens. Gadertal. Gröden. Fassatal. Buchenstein. Ampezzo.'' Istitut Cultural Ladin Micurà de Rü, San Martin de Tor 2003, ISBN 88-8171-044-7 * Elfriede Perathoner:'' Grödner Krippenschnitzkunst.'' Folio Verlag, 2004 (tudësch). ISBN 978-3-85256-279-7. * Erich Egg, Herlinde Menardi: ''Das Tiroler Krippenbuch. Die Krippe von den Anfängen bis zur Gegenwart''. 2. Aufl. Tyrolia, Innsbruck 2004 (tudësch). ISBN 3-7022-2604-4. == Cëla nce == * {{Commons|Bildschnitzer Gröden Ernst Warburg|''Die Bildschnitzer im Grödner Tal''. Ernst Warburg, Westermanns Monatshefte 1914.}} * {{Commons|Werkstatt Lenert}} * [[File:Ntervista a bera Zenz Mussner.mp3|thumb|left|Ntervista sun la scultura te Gherdëina cun [[Vinzenz Mussner sen.|Zenz Mussner Scizer]] a Urtijëi]] * [[L ert de ziplè te Gherdëina]] * [[Ëiles de Gherdëina che zipla]] * [[Lia Mostra d’Ert]] * [[Grupa Ruscél|Ruscél]] * [[Mestier]] * Vinzenz Mussner dl Scizer: ''Desseniadëures tl artejanat de Gherdëina.'' Calënder de Gherdëina 1983, pl. 49-59. [[Categoria:Gherdëina|Scultëures]] [[Categoria:Ert||Scultëures de Gherdëina]] [[Categoria:Scultëures de Gherdëina]] oxj5byqnn47z1zzvdxyolthjsrlx5bn 253265 253264 2026-10-15T09:23:43Z Moroder 67 /* Storia */ 253265 wikitext text/x-wiki {{Gherdëina}} [[File:Saint_Rupert_Johannes_Vinazer_1684.jpg|miniatura|San Rupert tla dlieja de Sant Antone a Urtijëi de Johann Vinazer 1684]] La [[scultura]] y l [[ziplé]] te [[Gherdëina]] à na longia tradizion. Bele tl dejesetejem secul à scumencià te Gherdëina families de artistc a ziplé tl lën. Danter chëstes i [[Christian Trebinger|Trebinger]] y i [[Martin Vinazer|Vinazer]]. Christian Trebinger ie stat l prim dla familia che ova mparà a [[Persenon]]. == Storia == Scialdi judà al svilup dl ert de ziplé tl lën à che te Gherdëina dal truepes bosc de [[Cier|zirm]]. La majera pert di lëures ziplei te Gherdëina fova de lën de zirm. Plu tert canche n à scumencià a ziplé a mascin ie unì adurvà l plù l lën de air. Tl 1700 dajovel te Gherdëina bel 50 scultëures y tla metà dl dejedotejem secul passa 300. Te chëi ani univa i lëures ziplei te Gherdëina purtei dlonch ora te duta Europa, scialdi ti paejes romanics da [[marcadënc de Gherdëina]] y ncé dala [[Fé zandli te Gherdëina|zandlëtes]] y zandlëc<ref>Gunther Langes: ''Ladinien''. Südtiroler Landeskunde, Band 6, Bozen 1985, pl. 30–34 (tudësch).</ref>. Ai 19 de auril 1679 ie stata fata na plura (Pilthawer-Streit) da pert de na grupa de vedli mostri scultëures d’ert, danter chisc i vedli scultëures Trebinger y Marcion Vinazer, tl vieres de n valgun scultëures jëuni y prinzipianc che ova autri mestieres y che ruinova l'inuem de chësc lëur. I seniëures dla suneria de Gudon fova unic tla [[Ianesc (ustaria)|ustaria Ianesc]] a Urtijëi, ma ëi ne l'à nia lasceda vënta ai vedli scultëures ajache i se ova nia metù adum te na lia de artejanat<ref>Toni Sotriffer: ''“De tei che sturpieia 1 lëur y 1 spaza via a bon-marcià”''. Calënder de Gherdëina 2016, pl. 134-139.</ref> Danter la families de scultëures plu cunesciudes fova i Vinazer y n valguni de chisc ie deventei cunesciui a Viena, Praga y Toledo. [[Martin Vinazer|Martin Vinatzer]] fova stat per ot ani a mparé a Venezia y Roma. Marcion Malsiner ova nchinamei na berstot a Venezia bele danter l 1691 y l 1714<ref>Wolfgang Moroder: ''Scultëures de Gherdëina jic ora de nosta valeda: Marcion Malsiner a Unieja''. [[Calënder de Gherdëina]] 2011, pl. 183-185</ref>. I artistc tlamei i Fronc fajova scialdi cristc y fova bonamënter sculëies o tei de familia de [[Franz Grünewald]] de Nudrei nasciù tl 1667 che ova fat la cademia a Viena ulache l univa tlamà Fronz<ref>[[Franz Moroder]]: ''Das Grödner Tal''. 2. Auflage. Sezion Gherdëina dl [[Deutscher und Österreichischen Alpenverein]]. Urtijëi 1914, pl. 157 (tudësch))</ref>. Un di primes scultëures de Urtijëi dl 1800 fova [[Franz Runggaldier Nevaves|Franz Runggaldier de Nevaves dessëura]] che à fat l crist baroch y l crist dl sepolcro te [[dlieja de San Durich]] a Urtijëi. Scialdi cunesciù tla Franzia ie [[Jan Dumëine Mahlknecht|Johann Dominik Mahlknecht]] de Rainell ([[Sureghes]]) che ova lascià ala dlieja de San Durich a Urtijëi na Madona cun Bambin y i cater Evangelisć de gips y ala [[dlieja de Santa Cristina]] na santa Fefa, śën da udëi tl [[Museum Gherdëina]]. Dl Mahlknecht dal mo sun plaza de dlieja a Urtijëi na copia dla Terpsichore dl Ferdinandeum<ref>''[[Commons:Category:Evangelists by J.D. Mahlknecht|Evangelists de J.D. Mahlknecht]]'' sun Wikimedia Commons</ref>. N auter scultëur de valor de Gherdëina fova [[Peter Nocker|Peter Nocker-Sabedin]]. De chësc dal n relief dla Ultima Cëina do Leonardo tla dlieja de Santa Cristina y na pitla figura de vëscul tl Museum Gherdëina. Franz Prinoth da Passua, che ova fat la Cademia de Minga, ie stat un di maestri de [[Josef Moroder Jumbiërch|Josef Moroder da Jumbiërch]]. Cun [[Francësch Tavella]] y tres l nseniamënt te scola de [[Franz Haider]] à l ert dl ziplé te Gherdëina arjont scialdi n bon livel<ref>''Nachruf in: Der Schlern, Bozen Jahrgang 1947, pl. 343''</ref>. Ala fin dl vintejem secul se à svilupà scialdi a Urtijëi i ferlëigheri che à purtà pro al svilup dla ert sacra per l'aredamënt dla dliejes te dut l mond. Perchël ie unides su truepa berstots nce de moleri danter chëstes la plu grandes y cunesciudes fova chëles de [[Alois Kostner]] (Luis moler), [[Christian Delago]] (Cristl dl Tuene) y dla familia [[Oberbacher]]. L univa ziplà te Gherdëina truepes crisć da vënder ora per l mond y ti paejes tudësc univa chëi de Gherdëina suvënz tlamei "[[:de:Herrgottschnitzer|Herrgottschnitzer]] Una de chisc fova [[Maria Senoner Fill]] y truepa autres<ref>[[Amalia Anderlan Obletter|Malia Obletter]]: ''La scultëura de crisć.'' Calënder de Gherdëina 2002, pl. 127.</ref> A Urtijëi dajovel nce truepes [[Desseniadëur|desseniadëures]] che ova suvënz fat la cademies a Viena o Minca y che desseniova i auteresc da fé<ref>[https://web.archive.org/web/20160316093451/http://lusenberg.com/sculteures/zeichner.pdf Vinzenz Mussner: ''Dessëniadëures tl artejanat de Gherdëina'' (Zeichner im Grödner Kunsthandwerk). Calënder de Gherdëina 1983, pl. 89-114] (PDF; 5,1&nbsp;MB) </ref>. [[Luis Insam]], [[Raimund Mureda|Raimund Mureda (Moroder)]], [[Siegfried Moroder]], [[Albino Pitscheider]] y Engelbert Perathoner à metù ora uni an dal 1940 al 1944 ntan la [[Secunda Vera dl Monn|segonda viëra mundiela]] pra la "Gauausstellungen Tirol-Vorarlberg" a [[Dispruch]]. <ref>[https://www.helmuth-oehler.at/userfiles/downloads/Helmuth%20Oehler,%20Skulptur%20im%20Nationalsozialismus%20in%20Tirol.%20Ein%20Überblick,%20Innsbruck%202018..pdf Helmuth Oehler: ''Skulptur im Nazionalsozialismus in Tirol. Ein Überblick''. Da Wolfgang Meighörner (Hrsg.): ''Zwischen Ideologie, Anpassung und Verfolgung. Kunst und Nationalsozialismus in Tirol''. Catalog dla mostra tl Landesmuseum Ferdinandeum a Dispruch 2019 pl. 164-179 (tudësch).]</ref>. Do l Cunzil Vatican II a truepes scultëures y moleri messù lascé l ert ajache la dumanda de sanc per la dliejes ie jita scialdi doju<ref>Livio Comploi: ''N bel calënder per l’artejanat''. Calënder de Gherdëina 1991, pl. 47.</ref><ref>Vinzenz Mussner: ''Tanc laurova pa te Gherdëina tl artejanat di ziplé zacan, y tanc pa aldidancuei?''. Calënder de Gherdëina 1983, pl. 73.</ref>. Dal 1994 ie la lia [[UNIKA Val Gardena|UNIKA]] scialdi dossù per cialé de mantenì y svilupé l ert te Gherdëina. [[File:Scultëur de Gherdëina Leo Runggaldier.mp3|miniatura|Poejia ''Scultëur de Gherdëina'' de [[Leo Runggaldier]]<ref>Leo Runggaldier: ''L Scultëur de Gherdëina''. Calënder de Gherdëina 1952, pl. 49-50.</ref>.]] == Scoles d'ert == [[File:Scultori_s._cristna_Val_Gardena.ogv|miniatura|150x150px|Scola d'ert te Gherdëina 1932]] Bel tl 1800 fova truepes de Gherdëina che jiva tla academies a Viena y a Minca. [[Jakob Sotriffer|Jakob Sotriffer-Plajes]] ie stat mandá tl academia a Viena a studië bele tl 1825 y canche l ie unit ino te Gherdëina al metù su na [[Scola d'Ert Urtijëi|scola de desëni]] tla cësa „Steifl“ a Urtijëi. Chësta scola ie pona stata plu tert purteda inant da [[Ferdinand Demetz |Ferdinand Demetz Cademia]]<ref>[https://web.archive.org/web/20071014064922/http://www.clubosttirol.at/co_kultur/kunstschaffende_aus%20Osttirol.pdf Georg Demetz: ''Die Grödner Kunstschule „Cademia“ – Geschichte und Entwicklung einer Kulturträgerin'', pl. 35]</ref>. == Gherdëina y la Cademia de Minca == Truepes artisć de Gherdëina ie jic tla Cademia de [[Minca]]. Chësc à danz permetù de miuré scialdi la qualità dl lëur che univa fat te Gherdëina. Tla lista de chisc artistc iel scultëures de Gherdëina ma nce artisć che à abù da n fé cun Gherdëina y autri che se n ie jic<ref>[http://matrikel.adbk.de/05ordner/mb_1841-1884/jahr_1850/matrikel-00851 Libri:''Matrikelbuch der Akademie der Bildenden Künste München'']</ref>. * [[Johann Burgauner]], entreda: 4. April 1845 de Ciastel, l pere fova pech, 30 ani, pitura, ai 15 de nuvëmber 1845 cun Nr. de matricula 330. * [[Joseph Anton Mahlknecht]], entreda: 16. November 1850 da Sureghes a Urtijëi, abitea te Gherdëina, k.k. Landgerichts Castelruth, Vater Gutsbesitzer, 23 Jahre, Fach bei Einschreibung: Malerei * Franz Prinoth, entreda: 19. November 1850, Matrikel-Nr. 851 * Vincenz Runggaldier, entreda: 18. Mai 1861 aus ''Svöden'', Vater Handelsmann, 23 Jahre, Antikenklasse, Matrikel-Nr. 1774 * Franz Demetz, entreda: 30. Oktober 1862, 26 Jahre, Bildhauerklasse, Matrikel-Nr. 1880 * Ferdinand Demetz, entreda: 16. Dezember 1866, Vater Bildhauer, 24 Jahre, Bildhauerschule, Matrikel-Nr. 2295 * Johann Moroder, entreda: 4. November 1870, 26 Jahre, Vater Gutsbesitzer, Matrikel-Nr. 2613 * Leopold Moroder, entreda: 3. März 1876, Vater Gutsbesitzer, 25 Jahre, Matrikel-Nr. 03263 * [[Emil Terschak]], entreda: 24. April 1876, Vater Componist, 18 Jahre, Antikenklasse, Matrikel-Nr. 3272 * [[Josef Moroder Jumbiërch|Josef Moroder-Lusenberg]], entreda: 21. Juni 1876, Vater Gutsbesitzer, 30 Jahre, Matrikel-Nr. 3303 * Franz Insam, entreda: 23. Oktober 1878 aus ''Skt. Christina in Tyrol'', Vater Holzschnitzer, 25 Jahre, Bildhauerschule, * [[Hans Perathoner]], entreda: 18. Oktober 1897, 24 Jahre, Bildhauerschule v. Ruemann, Matrikel-Nr. 1742 * Valentin Gallmetzer (* 1870; † 1958) * Robert Vittur, entreda: 30. Oktober 1907 aus ''St. Ulrich'', Vater Kirchen-Dekorateur, 19 Jahre, Matrikel-Nr. 3392 * [[Guido Balsamo Stella]], entreda: 18. Oktober 1909 aus Turin, Vater Kaufmann, 27 Jahre, Malschule v. Habermann, Matrikel-Nr. 3751 * Wilhelm Obletter, entreda: 3. Mai 1912 aus München, 21 Jahre, Zeichenschule B. Gundahl, Matrikel-Nr. 5069 == Lëures da udëi te Gherdëina == [[File:Franz_Grünwald_Nudrei_Gherdëina.jpg|miniatura|Crist bonamënter di Fronc- Nudrëi.]] Truepes lëures di scultëures de Gherdëina ie da udëi tl Museum Gherdëina, tla Dlieja de San Durich, tla [[Dlieja de San Antone (Urtijëi)|dlieja de Sant Antone]] y te [[Curtina de Urtijëi|curtina a Urtijëi]], tla [[Dlieja San Lenert, Bula]], tla dliejes y curtines de Santa Cristina, tla [[Dlieja Santa Maria ad Nives]] de Sëlva y tla [[Capeles de Gherdëina|capeles de Gherdëina]]. == N valguna notes sun scultëures de Gherdëina == Do n articul tl Calënder de Gherdëina de Vinzenz Mussner-Scizr. * Sepl Mahlknecht-Rainèl (* 1864 † 1944), sculè de [[August Runggaldier]] da [[Furdenan]]. * Anton Runggaldier Passua (1856–1928) sculé de Josef Moroder Lusenberg<ref>[https://web.archive.org/web/20160316093451/http://lusenberg.com/sculteures/sculteuresdegherdeina.html Vinzenz Mussner: ''Mòstri scultëures de Gherdëina che à ziplà de bela scultures y che à nsenià ju lernri'', Calënder de Gherdëina 1981, pl. 113.].</ref>. * [[Vigil Dorigo]] (* 1866 in [[Fodom|Corte-Buchenstein]] † 1958 a Urtijëi), sculé de Ferdinand Demetz –&nbsp;n si lëur ie l Angiul Custode tla dlieja de San Durich a Urtijëi – n si sculë ie l nepot Virgilio Prugger. * [[Giacobe Mussner|Giacobe Mussner-Scizer]] (* 1866 te Sëlva † 1932 a Urtijëi), Sculé de Johann Dominik Demetz-Furdenan y de Josef Moroder-Lusenberg tla Scola d Ert de Urtijëi. Cunesciuda ie si statua de Andreas Hofer tla cësa Andreas Hofer te Passeier. Un di fundadëures dla Lia Mostra d'Ert de Urtijëi. * Michl Gaslitter (* 1870 a Sëuc † 1932 a Urtijëi), à laurà pra la firma „[[Gebrüder Moroder]]“ a [[Offenburg]]. * [[Levisc Antone Insam]]-Tavella (* 1870 a Santa Cristina † 1932 a Urtijëi), sculé de [[Luis Kostner Stlejuc]] y Johann Baptist Moroder. Si sculëies fova si mutons [[Luis Insam]]-Tavella y Rudolf Insam y truepes de autri. Tl Museum Gherdëina iel da udëi na cripl de Levisc Antone. * [[Johann Baptist Moroder|Batista Moroder]]-Jumbierch, * Josef Kostner-Stlejuc (* 1870 † 1958) si sculëies fove i mutons Sepl, Batista y Ludwig. L monumënt per la fossa de Josef Runggaldier-Passua te curtina a Urtijëi ie sie. * Josef Höglinger (* 1871 in Putzleinsdorf † 1933 a Urtijëi), dessëniadëur y scultëur de urnamënc, studies a Ottensheim y Amberg Österreich y pra David Knottner (* 1857 † 1934). Ël à nce dessenià truepes auteresc. * Filip Noflaner (* 1871 a [[Funes (chemun)|Funes]] † 1955 a Urtijëi), sculé de Ferdinand Demetz, ova sciche sculé l mut Franzl y truepes d autri. * Heinrich Kostner (da Stlejuc) (* 1872 † 1958), à mparà cun si pere Batista y à nsenià a si mutons Heinrich, Hermann, Friedl, Emmerich y Oliva. * [[Jakob Crepaz-Maidl|Iocl Crepaz]]-Maidl, * [[Ludwig Moroder]]-Meune, * [[Marchiò Molziner]] * Anselmo Obletter-Lip (* 1879 † 1950), sculé de Sepl Obletter-Juaut y de [[Francësch Tavella|Franz Tavella]]. Si mut Arnold ie nce stat si sculé. * [[Albino Pitscheider|Albino Pitscheider-Menza]] (* 1877 a Urtijëi † 1962 te Sëlva). * [[Tone Pitscheider|Tone Pitscheider-Menza]] (* 1879 † 1953), sculé de Ferdinand Demetz. À laurà cun Sepl Ruggaldier-Paussua, ulache l à fat la Sant'Ana cun la Madona y la Santa Lisabeta tla capela dl Cuer de Gejù tla dlieja de San Durich a Urtijëi. Aldò de Margareth Runggaldier ie la Santa Lisabeta de Anton Demetz<ref>Margareth Runggaldier Mahlknecht, Karl Mahlknecht: ''St. Ulrich in Gröden – Kirchen und Kirchengeschichte. Eine Text- und Bilddokumentation''. Athesia , Persenon 1992.</ref>. * [[Friedrich Moroder|Friedrich Moroder-Rico]] (* 1880 † 1937), sculé de si pere Josef Moroder-Lusenberg y dl fra Batista. Si sculëies ie stac si mutons Bruno y Viktor. * Giuani Piazza-Cudan (* 1880 a Urtijëi † 1948 a Urtijëi), sculé de Josef Moroder Lusenberg. Si sculëies ie stac si mutons David y Luis. * Sepl Pitscheider-[[Menza Nogler Pitscheider|Menza]] (* 1880 a Urtijëi † 1952 a Urtijëi), sculé de Ferdinand Demetz. Si sculé ie stat l mut Hubert. * [[August Runggaldier|Gustl Runggaldier-Furdenan]] (August Runggaldier, * 1880 † 1940) Fundadëur dla Lia di Artistc de Urtijëi tl 1920. Dal 1922 a 1933 iel stat diretëwur dla scola d'ert de [[Pinerolo]] Piemont. * [[Vijo Canins]] (* 1868 a [[Badia|Pedraces]] † 1946 a Urtijëi), sculé de Franz Tavella, al laurà sciche moster tla berstot de Ferdinand Stuflesser-Petlin cun si mut Bernard (1895–1966), sculé de Filip Noflaner. * Siegfried Demetz-Feur (* 1868 a Urtijëi † 1946 a Urtijëi), * [[Giuani Enrich]] (* 1881 La Pli de Fedom † 1970 a Urtijëi), à laurà da moster cun Johann Baptist Moroder . Si ie n relief de [[Cristoforo Colombo]]. * Valentino Sommavilla (* 1868 a [[Moena]] † 1946 a Urtijëi) sculé de Ferdinand Demetz, n si sculé ie stat si mut Zenz. * Paul Pescosta (sculé de Anton Runggaldier Passua (1856–1928)) à laurà nce cun Franz Tavella y ie stat moster tla berstot de Pepi Stuflesser Petlin. * Gottfried Moroder-Doss (* 1887 a Urtijëi † a Urtijëi), sculé de Alois Anton (Levisc Antone) Insam. Si sculeies ie stac i mutons Hermann, Rudy y David (''de Go''). * [[Rudolf Vallazza]] * [[Hermann Moroder|Hermann Moroder-Jumbierch]] (* 1889 a Urtijëi † 1969 a Urtijëi) Mut de Josef Moroder-Lusenberg, Sculé de [[Rudolf Moroder|Rudolf]] y [[Ludwig Moroder]] de Lenert. Sciche fant al laurà truepes ani pra la firma ''Gebrüder Moroder'' a Offenburg. Si sculé fova l mut Hermann y truepes d'autri. Ël ie stat nce fundadëur dl Museum Gherdëina. N si lëur ie la fossa dla familia Martiner te curtina a Urtijëi. * Vinzenz Moroder-Resciesa (* 1889 a Urtijëi † 1980 a Urtijëi). Sculé de Luis Anton Insam y de Rudolf Moroder-Lenert. Si sculeies fova si mutons Vinzenz y Hansi. Fundadëur tl 1920 dla " ''Ausstellung für Kunst und Kunstgewerbe"'' a Urtijëi. 1920–1921 al zipla la stazions dla Via Crucis de [[Resciesa]]. L à nce zipla n gran crist per la curtina de Urtijëi. * Cristl Moroder-Levigi (* 1892 a Urtijëi † 1968 a Urtijëi) fova sculé de Rudolf y Ludwig Moroder tla berstot da Lenert. Si sculé fova l mut Eduard Moroder-Mureda. * Ivan Senoner * Luis Senoner-Tinderla (* 1892 a Urtijëi † 1960 a Urtijëi), fova sculé de Luis Insam y de si pere Luis Anton (Levisc Antone) (1865–1917). Si mutons Luis, Bruno y Remo ova mparà dad ël. * Luis Kostner-da Stlejuc (* 1894 a Urtijëi † 1974 a Urtijëi), fova sculé dl pere Luis y moster de Luisl Kostner che ova fat nce l „Istituto d’Arte“ a Firenze y ova giut nsenià tla Scola d'Ert de Urtijëi. * Romano Stuflesser-Digon (* 1894 a Urtijëi † 1973 a Urtijëi), fova scultëur de urnamënt y ova mparà da Josef Höglinger. Te si berstot ova mparà i fions Pepi, Romano y Hansi. * Luis Demetz-Pilat (* 1899 a Urtijëi † 1972 a Urtijëi), lerner pra Vigil Dorigo y fant pra Vinzenz Moroder. Si sculeies fova i fions Nevin y Edith. * Sepl Obletter-Juaut (* 1900 a Urtijëi † 1963 a Urtijëi). Ova mparà da si pere Josef (1873–1925) y pra Johann Baptist Moroder. Si lerneri fova l fra Eugen y l mut Josef. * Giuani Senoner-Luca (* 1900 a Urtijëi † 1976 a Urtijëi). Sculé de Vinzenz y Ludwig Moroder, àl mparà nce pra Luis Senoner (1870–1929). Te si berstot à laurà y mutons Hans, Pepi, Carlo, Erich y Michl. Ël fova drët bon a ziplé cristc. * Luis Insam-Tavela * Caio Perathoner (dl Baga) (* 1905 a Urtijëi † 1965 a Urtijëi) à mparà pra si pere Ferdinand Perathoner (1871–1930) y Josef Pitscheider und à laurà cun Hermann Moroder-Jumbiërch zusammen. Set de si mutons ie deventei scultëures: Ferdinand, Caio, Robert, Viktor, Ulrich, Herbert y Julius. Un n mut Bruno ie moler. * Rudi Insam-Tavela (* 1908 a Urtijëi † 1953 a Urtijëi) à mparà dal pere Levisc Antone y si fra Luis. * [[Rudi Moroder]] (de Gottfried) (* 1923 a Urtijëi † 1958 a Urtijëi), lerner pra si pere Gottfried al fat la scola d'ert a Urtijëi pra Ludwig Moroder y Salvatore Li Rosi. Ël ie cunesciù per la figura dl alpino de 4,5 m de porfir a [[Burnech]] (1951 fata su tl y sauteda tl aria tl 1966 ) bekannt. Tl 1956 al metù ora pra la Biennale di Venezia. Ël nseniova tla scola d'ert de Sëlva ma ie mort da jëun per si striches dla viëra<ref>''Rudi Moroder, Sohn des Gottfried''. Südtiroler Künstlerbund, Athesia 1988. ISBN 8870145107</ref>. * [[Luis Piazza|Luis Piazza-Cudan]] (* 1908 a Urtijëi † 1977 a Urtijëi), lerner pra si pere Johann (Giuani) Piazza y sculé pra Ludwig Moroder y Balsamo Stella tla scola d'ert a Urtijëi. L à giut nsenia tla scola d'ert de Urtijëi. L ie nce stat fundadëur dl Museum Gherdëina. L ie mort do na desgrazia tl bosch de Resciesa. Ël laurova nce scialdi tl sas Bellerophon y à depënt truepes acuarei. * Gabriel Senoner (* 1909 a Urtijëi † 1978 a Urtijëi) à mparà da si pere Luis y si fra Giuani. Si mutons Oswald, Wilfried y Wilhelm à mpara te si berstot. L mut Wilfried ie nce jit sula Cademia Brera a Milan. * [[Josef Mersa]] * Franz Mersa (* 1909 a Persenon † 1974 a Persenon). Mut de Josef Mersa iel stat lerner tla berstot de Ludwig Moroder-Lenert. Per 24 ani al nsenià tla scola d'ert der Persenon. te si berstot a Persenon à mpara truepes scultëures de Gherdëina y danter chisc Harald Schmalzl.Harald Schmalzl. [[File:Relief de pitl mut Alois Walpoth.jpg|miniatura|alt=Relief de ghips firmà da Alois Walpoth dl 1896.|Relief de ghips firmà da [[Alois Walpoth]] dl 1896.]] * [[Johann Baptist Walpoth|Batista Walpoth]] (* 1911 a Urtijëi † 1934 a Urtijëi), mut dl scultëur [[Alois Walpoth]], mort do na desgrazia cun l stlop tl bosch de Resciesa. À zipla cun Vinzenz Peristi l crist de Sëurasas<ref name="calender">Pepi Moroder: ''Trëi scultëures de Gherdëina, morc te si plu biei ani, Vinzenz Peristi, J. Batista Walpoth, [[Anton Anderlan|Prof. Anton Anderlan]].'' Calënder de Gherdëina 1955. pl. 42 </ref>. * [[Vinzenz Peristi]] (* 1909 a Urtijëi † 1943 tumà tla viëra)<ref name="calender" />. * Tone Anderlan (* 1915 a Urtijëi † 1945 tumà tla viëra). * [[Vigil Pescosta|Vigil Pescosta-Banch]] (* 1886 in [[Calfosch|Colfosch]] † 1981 a Urtijëi) Lerner pra Anton Runggaldier-Passua. Per n si lëur ziplà tl lën de San Piere che smaca la rë al giatà n pest a Paris tl 1925. Ël à nsenià tla scoles d'ert a Padova, a [[Monza]] tla Università dell' Arte<ref>J.K. (Josef Kostner): ''Bera Vigil Pescosta''. Calënder de Gherdëina 1976, pl. 44–53</ref>. * [[Sepl Senoner Ronch]] (1886-1914). * [[Luis Senoner|Luis Senoner Ronch]], (1889-1985) fova diretëur de scola d'ert de Gherdëina. * Ferdinand Demetz<ref>[https://web.archive.org/web/20160316093451/http://lusenberg.com/sculteures/sculteuresdegherdeina.html Vinzenz Mussner: ''Mòstri scultëures de Gherdëina che à ziplà de bela scultures y che à nsenià ju lernri'', Calënder de Gherdëina 1981].</ref>. * [[Josef Rifesser]], auch Joseph „Peppi“ Rifesser (* 1921 a Urtijëi; † 2019 a Urtijëi) * Hans Sontheimer (1906–1981) [[File:Saint-Ulrich.jpg|miniatura|San Durich de [[Ludwig Moroder|Ludwig Moroder-Lenert]] tla dlieja de pluania de Urtijëi.]] == Films == * [https://www.youtube.com/watch?v=Utta-zqnfMg Giornale Luce 27/11/1943: l artejanat artistich de Gherdëina.] === Belletristik === Tl 1961 à l scritëur rumanc Andri Peer scrit la storia ''L'intagliadur d'Urtischei'' . == Notes == <references/> === Bibliografia === * [https://web.archive.org/web/20160304092312/http://www.lusenberg.com/willimoroder/marktgemeinde.html Wilhelm Moroder-Lusenberg: ''Die Marktgemeinde St. Ulrich in Gröden (1908)'']. Eigenverlag, Innsbruck 1908 (tudësch). * 1) [https://web.archive.org/web/20160304092329/http://www.lusenberg.com/sculptures/haberlandt1.pdf Arthur Haberlandt: ''Die Holzschnitzerei im Grödener Tale'', Sonderabdruck aus der Vierteljahrsschrift Werke der Volkskunst, Band II, Heft 1. Kunst- und Verlagsanstalt J. Löwy, Wien 1914 (tudësch)]. * 2) [https://web.archive.org/web/20160304052315/http://www.lusenberg.com/sculptures/haberlandt2.pdf Arthur Haberlandt: ''Die Holzschnitzerei im Grödener Tale'', Sonderabdruck aus der Vierteljahrsschrift Werke der Volkskunst, Band II, Heft 1. Kunst- und Verlagsanstalt J. Löwy, Wien 1914 - Dessënies y fotos de chiena de Gherdëina]. * J. A. Perathoner: ''Über das Alter der Grödner [[Chiena|Holzspielwaren]]-Industrie''. Schlern 9. Heft 4. Jahrgang 1923. pl.&nbsp;294 (tudësch). * [https://web.archive.org/web/20160321053320/http://lusenberg.com/scultorigardena/scultorigardena.html Guido Ruberti: ''Gli scultori in legno di Val Gardena''. Istituto Nazionale L.V.C.E. Bergamo 1932.] * [http://www.biblioarti.beniculturali.it/opencms/multimedia/BollettinoArteIt/documents/1386080497058%2007%20-%20Nebbia%20180.pdf Ugo Nebbia: ''L'arte degli intagliatori di Val Gardena e le scuole professionali di Selva e di Ortisei''. In: in Cronaca delle Belle Arti]{{Toter Link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * ''Die Moroder, ein altladinisches Geschlecht aus Gröden-Dolomiten vom 14. bis zum 20. Jahrhundert. Ein Beitrag zur tirolischen Familienforschung.'' Komitee für die Drucklegung des Moroder-Stammbuches, St. Ulrich in Gröden 1980 [http://www.moroderfamily.com/ld/libri Libri pdf]. * Vinzenz Mussner: ''Scultëures y zipladëures a Urtijëi, che ie é mo cunesciù''. Calënder de Gherdëina 1982, pl. 37-52. * Vinzenz Mussner: Tanc laurova pa te Gherdëina tl artejanat di ziplé zacan, y tanc pa aldidancuei? Calënder de Gherdëina 1983, pl. 60-75. * Nicolò Rasmo: ''Gli scultori Vinazer: origini dell'attività scultorea in Val Gardena''. Museum Gherdëina, St. Ulrich in Gröden 1989. (talian). * Lia Mostra dl Artejanat de Gherdëina Cësa di Cungresc Urtijëi. Catalogh. Typak 1989. * [https://web.archive.org/web/20160304111425/http://www.lusenberg.com/petocchi/petocchi1.html Paolo Caneppele: ''I vagbondi nell'artigianato ligneo gardenese'']. Ladinia nr. 15, Istitut ladin Micurà de Rü 1991, pl. 85-104 (talian). * Othmar Moroder: ''Das Grödner Kunsthandwerk''. Eigenverlag, St. Ulrich in Gröden, Druck Fotolito Longo 1994 (tudësch). * Paulina Moroder, Eugen Trapp: ''L lëur d’auteresc te Gherdëina, 1700-1940''. Calënder de Gherdëina 2001, pl. 72–77. * Eugen Trapp: ''Kunstdenkmäler Ladiniens. Gadertal. Gröden. Fassatal. Buchenstein. Ampezzo.'' Istitut Cultural Ladin Micurà de Rü, San Martin de Tor 2003, ISBN 88-8171-044-7 * Elfriede Perathoner:'' Grödner Krippenschnitzkunst.'' Folio Verlag, 2004 (tudësch). ISBN 978-3-85256-279-7. * Erich Egg, Herlinde Menardi: ''Das Tiroler Krippenbuch. Die Krippe von den Anfängen bis zur Gegenwart''. 2. Aufl. Tyrolia, Innsbruck 2004 (tudësch). ISBN 3-7022-2604-4. == Cëla nce == * {{Commons|Bildschnitzer Gröden Ernst Warburg|''Die Bildschnitzer im Grödner Tal''. Ernst Warburg, Westermanns Monatshefte 1914.}} * {{Commons|Werkstatt Lenert}} * [[File:Ntervista a bera Zenz Mussner.mp3|thumb|left|Ntervista sun la scultura te Gherdëina cun [[Vinzenz Mussner sen.|Zenz Mussner Scizer]] a Urtijëi]] * [[L ert de ziplè te Gherdëina]] * [[Ëiles de Gherdëina che zipla]] * [[Lia Mostra d’Ert]] * [[Grupa Ruscél|Ruscél]] * [[Mestier]] * Vinzenz Mussner dl Scizer: ''Desseniadëures tl artejanat de Gherdëina.'' Calënder de Gherdëina 1983, pl. 49-59. [[Categoria:Gherdëina|Scultëures]] [[Categoria:Ert||Scultëures de Gherdëina]] [[Categoria:Scultëures de Gherdëina]] bldmbx7rp1q28ciu7rlpwwo4kyt8g5k Lista di stac y raions ulache l nglëisc ie na rujeneda ufiziela 0 64193 253255 245692 2026-10-14T13:44:45Z InternetArchiveBot 4149 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 253255 wikitext text/x-wiki [[File:English language distribution.svg|thumb|upright=1.8|Distribuzion dl nglëisc {{legend|#346699|Rujeneda de l'oma de la maiuranza}} {{legend|#99ccff|Rujeneda ufiziela o aministrativa, ma nia na rujeneda de l'oma}}]] Chësta ie na lista di stac y raions ulache l [[nglëisc]] ie na [[rujeneda ufiziela]]. [[File:The British Empire.png|thumb|upright=2|Duc i raions dl mond che fajova n iede pert dl [[Mper Britanich]]. I raions che al didancuei fej pert di [[Raions de Sëuramer Britanics]] sotrissei cun cueciun.]] ==Stac sovrans== {{Static row numbers}} {| {{static row numbers table}} style="width:100%" |+Stac ulache l nglëisc ie ''[[de jure]]'' na rujeneda ufiziela ! Stat ! [[ISO 3166-1 alpha-3|Codesc ISO]] ! Raion geografich ! Populazion{{Ref|population|1}} ! Rujeneda de la maiuranza? |- | style=text-align:left|{{flag|Antigua y Barbuda}} | style=text-align:center|ATG |Caribbean | style="text-align:right;" |85,000 |Sci (Creole basà sul nglëisc) |- | style=text-align:left|{{flag|Bahamas|name=La Bahamas}}<ref name="CIAofficial">Official language; {{cite web |title=Field Listing - Languages |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2098.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070613004519/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2098.html |url-status=dead |archive-date=June 13, 2007 |access-date=2009-01-11 |work=The World Factbook |publisher=[[Central Intelligence Agency]]}}</ref> | style=text-align:center|BHS | Caribbean | style="text-align:right;" | 331,000 | Sci (Creole basà sul nglëisc) |- | style=text-align:left|{{flag|Barbados}}<ref>{{cite web|url=http://www.barbados.gov.bb/society.htm |publisher=Government Information Service (Barbados) |access-date=2009-01-18 |title=Society |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090213230116/http://barbados.gov.bb/society.htm |archive-date=2009-02-13}}</ref> | style=text-align:center|BRB | Caribbean | style="text-align:right;" | 294,000 | Sci (Creole basà sul nglëisc) |- | style=text-align:left|{{flag|Belis}}<ref name="CIAusage">English usage; {{cite web | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2098.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20070613004519/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2098.html | url-status=dead | archive-date=June 13, 2007 | publisher=[[Central Intelligence Agency]] | work=The World Factbook | access-date=2009-01-11 | title=Field Listing - Languages}}</ref> | style=text-align:center|BLZ | Central America | style="text-align:right;" | 288,000 | Sci (Creole basà sul nglëisc) |- | style=text-align:left|{{flag|Botswana}}<ref name="CIAusage" /> | style=text-align:center|BWA | Africa | style="text-align:right;" | 1,882,000 | Sci |- | style=text-align:left|{{flag|Burundi}}<ref>{{cite news |url=http://www.iwacu-burundi.org/englishnews/english-is-now-official-language-of-burundi/ |title=English is now official language of Burundi |publisher=IWACU English News |date=17 July 2014 |access-date=17 December 2016 |archive-date=14 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180214014654/http://www.iwacu-burundi.org/englishnews/english-is-now-official-language-of-burundi/ |url-status=dead }}</ref> | style=text-align:center|BDI | Africa | style="text-align:right;" | 10,114,505 | No |- | style=text-align:left|{{flag|Camerun}}<ref name="CIAofficial" /> | style=text-align:center|CMR | Africa | style="text-align:right;" | 22,534,532 | No (co-official with French, but only spoken primarily in [[Southern Cameroons]]) |- | style=text-align:left|{{Flag|Canada}} | style=text-align:center|CAN | North America | style="text-align:right;" | 38,048,738 | Sci (Co-ufiziel cul franzëus, and a predominant language nationwide except for [[Quebec]] and [[Nunavut]]) |- | style=text-align:left|{{flag|Dominica}}<ref name="CIAofficial" /> | style=text-align:center|DMA | Caribbean | style="text-align:right;" | 73,000 | Sci (Creole basà sul franzëus) |- | style=text-align:left|{{flag|Eswatini|name=Esuatini}}<ref name="CIAofficial" /> | style=text-align:center|SWZ | Africa | style="text-align:right;" | 1,141,000 | No |- | style=text-align:left|{{flag|Figi}}<ref name="CIAofficial" /> | style=text-align:center|FJI | Oceania | style="text-align:right;" | 828,000 | Sci (used as lingua franca, mostly and widely spoken, educational, commerce, and government) |- | style=text-align:left|{{flag|Gambia|name=La Gambia}}<ref name="CIAofficial" /> | style=text-align:center|GMB | Africa | style="text-align:right;" | 1,709,000 | Sci |- | style=text-align:left|{{flag|Ghana}}<ref name="CIAofficial" /> | style=text-align:center|GHA | Africa | style="text-align:right;" | 27,000,000 | Sci (used as [[lingua franca]]) |- | style=text-align:left|{{flag|Grenada}}<ref name="CIAofficial" /> | style=text-align:center|GRD | Caribbean | style="text-align:right;" | 111,000 | Sci (Creole basà sul nglëisc) |- | style=text-align:left|{{flag|Guiana}}<ref>{{cite web | url=http://www.gina.gov.gy/natprofile/gnprof.html | publisher=Government Information Agency (Guiana) | access-date=2009-01-18 | title=National Profile |url-status=dead| archive-url=https://web.archive.org/web/20080820045506/http://gina.gov.gy/natprofile/gnprof.html | archive-date=2008-08-20}}</ref> | style=text-align:center|GUY | South America | style="text-align:right;" | 738,000 | Sci (Creole basà sul nglëisc) |- | style=text-align:left|{{flag|India}}<ref name="CIAusage" /><ref>{{cite book|author1=N. Krishnaswamy|author2=Lalitha Krishnaswamy|title=The story of English in India|url=https://books.google.com/books?id=mBpFLdcEG7IC|date=6 January 2006|publisher=Foundation Books|isbn=978-81-7596-312-2|chapter=3.14 English Becomes a Second Language|chapter-url=https://books.google.com/books?id=mBpFLdcEG7IC&pg=PA103}}</ref> | style=text-align:center|IND | Asia | style="text-align:right;" | 1,247,540,000 | No (but official and educational) |- | style=text-align:left|{{flag|Irlanda}}<ref>[http://www.taoiseach.gov.ie/eng/Historical_Information/The_Constitution/Bunreacht_na_hEireann_SEP2015.pdf The Constitution]</ref><ref>{{cite web|url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_386_en.pdf |title=Archived copy |access-date=2013-01-02 |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160106183351/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_386_en.pdf |archive-date=2016-01-06}}</ref> | style=text-align:center|IRL | Europe | style="text-align:right;" | 4,900,000 | Sci ([[Irish language|Irish]] is co-official) |- | style=text-align:left|{{flag|Giamaica}}<ref>[http://pdba.georgetown.edu/Constitutions/Jamaica/jam62.html The Constitution of Jamaica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170213043142/http://pdba.georgetown.edu/Constitutions/Jamaica/jam62.html |date=2017-02-13 }} (section 20(6e) ? implicit)</ref> | style=text-align:center|JAM | Caribbean | style="text-align:right;" | 2,714,000 | Sci (Creole basà sul nglëisc) |- | style=text-align:left|{{flag|Kenia}}<ref name="CIAofficial" /> | style=text-align:center|KEN | Africa | style="text-align:right;" | 45,010,056 | Sci (used in business and education) |- | style=text-align:left|{{flag|Kiribati}}<ref name="CIAofficial" /> | style=text-align:center|KIR | Oceania | style="text-align:right;" | 95,000 | No |- | style=text-align:left|{{flag|Lesotho}}<ref name="CIAofficial" /> | style=text-align:center|LSO | Africa | style="text-align:right;" | 2,008,000 | No |- | style=text-align:left|{{flag|Liberia}}<ref name="CIAofficial" /> | style=text-align:center|LBR | Africa | style="text-align:right;" | 3,750,000 | Sci |- | style=text-align:left|{{flag|Malaui}}<ref>{{cite web | url=http://www.malawi.gov.mw/investments/INVESTOR%27S%20GUIDE%20TO%20MALAWI.doc | title=Opportunities for investment and Trade in Malawi ? the Warm Heart of Africa | author=Malawi Investment Promotion Agency | publisher=Government of Malawi | access-date=2009-01-18 | date=August 2005 |url-status=dead| archive-url=https://web.archive.org/web/20090225085932/http://www.malawi.gov.mw/investments/INVESTOR%27S%20GUIDE%20TO%20MALAWI.doc | archive-date=2009-02-25}}</ref> | style=text-align:center|MWI | Africa | style="text-align:right;" | 16,407,000 | Sci (used as lingua franca) |- | style=text-align:left|{{flag|Malta}}<ref name="CIAofficial" /> | style=text-align:center|MLT | Europe | style="text-align:right;" | 430,000 | No (but official and in business / education) |- | style=text-align:left|{{flag|Ijules Marshall}}<ref name="CIAofficial" /> | style=text-align:center|MHL | Oceania | style="text-align:right;" | 59,000 | No |- | style=text-align:left|{{flag|Mauritius}}<ref name="CIAofficial" /> | style=text-align:center|MUS | Africa / Indian Ocean | style="text-align:right;" | 1,262,000 | Sci |- | style=text-align:left|{{flag|Micronesia}}<ref name="CIAofficial" /> | style=text-align:center|FSM | Oceania | style="text-align:right;" | 110,000 | Sci |- | style=text-align:left|{{flag|Namibia}}<ref name="CIAofficial" /> | style=text-align:center|NAM | Africa | style="text-align:right;" | 2,074,000 | No (used as lingua franca) |- | style=text-align:left|{{flag|Nauru}}<ref>{{cite web | url=http://www.mfat.govt.nz/Countries/Pacific/Nauru.php | title=Nauru | publisher=New Zealand Ministry of Foreign Affairs and Trade | access-date=2009-01-18 | date=2008-12-03}} English and Nauruan are official.</ref> | style=text-align:center|NRU | Oceania | style="text-align:right;" | 10,000 | No (but widely spoken) |- | style=text-align:left|{{flag|Nigeria}}<ref name="CIAofficial" /><ref>{{cite news|title=Country profile: Nigeria|date=April 30, 2008|work=[[BBC News]]|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/country_profiles/1064557.stm|access-date=November 10, 2008}}</ref> | style=text-align:center|NGA | Africa | style="text-align:right;" | 182,202,000 | Sci (used as [[official language]]) |- | style=text-align:left|{{flag|Pachistan}}<ref name="CIAofficial" /> | style=text-align:center|PAK | Asia | style="text-align:right;" | 212,742,631 | No (but official and educational) |- | style=text-align:left|{{flag|Palau}}<ref name="CIAusage" /> | style=text-align:center|PLW | Oceania | style="text-align:right;" | 20,000 | No |- | style=text-align:left|{{flag|Papua Nueva Guinea}}<ref>{{cite web|url=http://www.pngtourism.org.pg/png/export/sites/TPA/ForTheTraveller/Index.html |title=General Information on Papua Nueva Guinea |access-date=2009-01-18 |publisher=Papua Nueva Guinea Tourism Promotion Authority |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090131205730/http://www.pngtourism.org.pg/png/export/sites/TPA/ForTheTraveller/Index.html |archive-date=January 31, 2009}}</ref><ref>{{cite web | url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/country_profiles/1246074.stm | archive-url=https://web.archive.org/web/20021215160127/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/country_profiles/1246074.stm | url-status=dead | archive-date=December 15, 2002 | work=[[BBC News]] | title=Country profile: Papua Nueva Guinea | date=2008-11-28 }}</ref> | style=text-align:center|PNG | Oceania | style="text-align:right;" | 7,059,653 | Sci (but official and educational) |- | style=text-align:left|{{Flag|Filipines|name=La Filipines}} | style=text-align:center|PHL | Asia | style="text-align:right;" | 110,864,327 | Sci (but official and educational) |- | style=text-align:left|{{Flag|Ruanda}} | style=text-align:center|RWA | Africa | style="text-align:right;" | 13,240,439 | No |- | style=text-align:left|{{flag|San Cristoful y Nevis}}<ref>{{cite web | url=http://www.gov.kn/content.asp?cuItem=609&mp=1 | access-date=2009-01-18 | title=Primary Schools | publisher=Government of St Christopher (St Kitts) and Nevis |url-status=dead| archive-url=https://web.archive.org/web/20090103042228/http://www.gov.kn/content.asp?cuItem=609&mp=1 | archive-date=2009-01-03}}</ref> | style=text-align:center|KNA | Caribbean | style="text-align:right;" | 50,000 | Sci (Creole basà sul nglëisc) |- | style=text-align:left|{{flag|Santa Luzia}}<ref name="CIAofficial" /> | style=text-align:center|LCA | Caribbean | style="text-align:right;" | 165,000 | Sci (Creole basà sul franzëus) |- | style=text-align:left|{{flag|San Zenz y la Grenadines}}<ref>{{cite web | url=http://www.gov.vc/index.php?option=com_content&view=article&id=13&Itemid=101 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101112181635/http://www.gov.vc/index.php?option=com_content&view=article&id=13&Itemid=101 |url-status=dead| archive-date=2010-11-12 | publisher=Agency for Public Information (San Zenz y la Grenadines) | title=St. Vincent and the Grenadines Profile | access-date=2011-06-18}}</ref> | style=text-align:center|VCT | Caribbean | style="text-align:right;" | 120,000 | Sci (Creole basà sul nglëisc) |- | style=text-align:left|{{flag|Samoa}}<ref>{{cite web|url=http://www.parliament.gov.ws/legislations.cfm?sel=con |title=Legislations: List of Acts and Ordinances |access-date=2009-01-18 |publisher=The Parliament of Samoa |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20061001221522/http://www.parliament.gov.ws/legislations.cfm?sel=con |archive-date=October 1, 2006}} Languages for official legislation are Samoan and English.</ref> | style=text-align:center|WSM | Oceania | style="text-align:right;" | 188,000 | No |- | style=text-align:left|{{flag|Seychelles}}<ref name="CIAofficial" /> | style=text-align:center|SYC | Africa / Indian Ocean | style="text-align:right;" | 87,000 | No |- | style=text-align:left|{{flag|Sierra Leone}}<ref name="CIAofficial" /> | style=text-align:center|SLE | Africa | style="text-align:right;" | 6,190,280 | Sci (Creole basà sul nglëisc) |- | style=text-align:left|{{Flag|Singapur}} | style=text-align:center|SGP | Asia | style="text-align:right;" | 5,469,700 | Sci (official language, lingua franca, mostly and widely spoken, and educational) |- | style=text-align:left|{{flag|Ijules Salomon}}<ref name="CIAofficial" /> | style=text-align:center|SLB | Oceania | style="text-align:right;" | 507,000 | Sci |- | style=text-align:left|{{flag|Sudafrica}}<ref name="SouthAfrica">{{cite web | url=http://www.concourt.gov.za/site/constitution/english-web/ch1.html | publisher=Constitutional Court of South Africa | title=Constitution of the Republic of South Africa | access-date=2009-01-11 |url-status=dead| archive-url=https://web.archive.org/web/20090116012952/http://www.concourt.gov.za/site/constitution/english-web/ch1.html | archive-date=2009-01-16}}</ref> | style=text-align:center|ZAF | Africa | style="text-align:right;" | 54,956,900 | Sci (official, educational and [[lingua franca]] in [[formal economy]]) |- | style=text-align:left|{{flag|Sudan dl Sud}}<ref name="SouthSudan">{{cite web | url=http://www.gurtong.net/LinkClick.aspx?fileticket=lOqRv9hqgv8%3D&tabid=345 | publisher=Southern Sudan Civil Society Initiative | title=The Constitution of Southern Sudan | access-date=2011-07-09}}</ref> | style=text-align:center|SSD | Africa | style="text-align:right;" | 12,340,000 | Sci |- | style=text-align:left|{{flag|Sudan}}<ref name="CIAofficial" /> | style=text-align:center|SDN | Africa | style="text-align:right;" | 40,235,000 | No |- | style=text-align:left|{{flag|Tanzania}}<ref name="CIAofficial" /> | style=text-align:center|TZA | Africa | style="text-align:right;" | 51,820,000 | No |- | style=text-align:left|{{flag|Tonga}}<ref>{{cite web|url=http://www.pmo.gov.to/guide-to-gov-mainmenu-26/tonga-a-the-world-mainmenu-72/the-united-nations-mainmenu-126.html |title=The United Nations / Universal Periodic Review by the United Nations Human Rights Council |author=Kingdom of Tonga |date=March 2008 |access-date=2009-01-18 |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090125103242/http://pmo.gov.to/guide-to-gov-mainmenu-26/tonga-a-the-world-mainmenu-72/the-united-nations-mainmenu-126.html |archive-date=January 25, 2009}} English and Tongan are listed as official.</ref> | style=text-align:center|TON | Oceania | style="text-align:right;" | 100,000 | No |- | style=text-align:left|{{flag|Trinidad y Tobago}}<ref name="CIAofficial" /> | style=text-align:center|TTO |Caribbean | style="text-align:right;" | 1,333,000 | Sci (Creole basà sul nglëisc) |- | style=text-align:left|{{flag|Tuvalu}}<ref name="CIAusage" /> | style=text-align:center|TUV | Oceania | style="text-align:right;" | 11,000 | No |- | style=text-align:left|{{Flag|Uganda}} | style=text-align:center|UGA | Africa | style="text-align:right;" | 47,053,690 | No (used as lingua franca) |- | style=text-align:left|{{flag|Vanuatu}}<ref>{{cite web | url=http://www.vanuatugovernment.gov.vu/government/library/constitution.html | title=Constitution of the Republic of Vanuatu | access-date=2009-01-18 | publisher=Government of the Republic of Vanuatu | date=1980 |url-status=dead| archive-url=https://web.archive.org/web/20090124133359/http://vanuatugovernment.gov.vu/government/library/constitution.html | archive-date=2009-01-24}}</ref> | style=text-align:center|VUT | Oceania | style="text-align:right;" | 226,000 | No |- | style=text-align:left|{{flag|Sambia}}<ref name="CIAofficial" /> | style=text-align:center|ZMB | Africa | style="text-align:right;" | 16,212,000 | Sci (used as lingua franca) |- | style=text-align:left|{{flag|Simbabue}}<ref name="CIAofficial" /> | style=text-align:center|ZWE | Africa | style="text-align:right;" | 13,061,239 | No (used as [[lingua franca]]) |} {{Static row numbers}} {| {{static row numbers table}} |+ Stac ulache l nglëisc ie la rujeneda duminanta cunvenzionalmënter adurveda sibe dal guviern che dala maiuranza de la populzaion, scebën che l ne à degun status ''[[de jure]]'' al livel naziunel <!-- concerning the habitual actions of the people, not the law, in how English is used in official contexts --> ! Stat ! [[ISO 3166-1 alpha-3|Codesc ISO]] ! Raion geografich ! Populazion{{Ref|population|1}} ! Rujeneda de la maiuranza? |- | style=text-align:left|{{flag|Australia}} | style=text-align:center|AUS | Ozeania | style="text-align:right;" | 25,795,700 | Sci |- | style=text-align:left|{{flag|Nueva Zelandia}}<ref>{{cite report|author=New Zealand Government |title=International Covenant on Civil and Political Rights Fifth Periodic Report of the Government of New Zealand |date=21 December 2007 |url=http://www.mfat.govt.nz/downloads/humanrights/5th-ICCPR-report.pdf |page=89 |quote=In addition to the Māori language, New Zealand Sign Language is also an official language of New Zealand. The New Zealand Sign Language Act 2006 permits the use of NZSL in legal proceedings, facilitates competency standards for its interpretation and guides government departments in its promotion and use. English, the medium for teaching and learning in most schools, is a de facto official language by virtue of its widespread use. For these reasons, these three languages have special mention in the New Zealand Curriculum. |access-date=21 April 2015 |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150124193521/http://mfat.govt.nz/downloads/humanrights/5th-ICCPR-report.pdf |archive-date=24 January 2015}}</ref> | style=text-align:center|NZL | Ozeania | style="text-align:right;" | 4,893,830 | Sci |- | style=text-align:left|{{flag|Riam Unì}} | style=text-align:center|GBR | Europa | style="text-align:right;" | 66,040,229 | Sci |- | style=text-align:left|{{flag|Stac Unii}} | style=text-align:center|USA | America dl Nord | style="text-align:right;" | 328,239,523 | Sci |} {{Static row numbers}} {| {{static row numbers table}} |+ Stac ulache l nglëisc ie ''[[de facto]]'' na rujeneda de lëur tl guviern o te l'educazion, ma la ne à ''de jure'' degun status ufiziel y ne ie ënghe nia la rujeneda de l'oma de la maiuranza de la populazion<!-- concerning the habitual actions of the people, not the law, in how English is used in official contexts --> ! Stat ! [[ISO 3166-1 alpha-3|Codesc ISO]] ! Raion geografich ! Populazion{{Ref|population|1}} |- | style=text-align:left|{{flag|Bahrain}}<ref name=BO>{{cite web|title=Bahrain: Languages|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/49072/Bahrain/256652/Languages|publisher=Britannica Online|access-date=June 7, 2017}}</ref><ref>{{cite web|title=Living in Bahrain|url=http://www.britishschoolbahrain.com/default.asp?action=category&id=132|publisher=BSB|access-date=June 7, 2017|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120624205759/http://www.britishschoolbahrain.com/default.asp?action=category&id=132|archive-date=June 24, 2012}}</ref> | style=text-align:center|BHR | Asia / Mez Urient | style="text-align:right;"| 1,378,000 |- | style=text-align:left|{{flag|Bangladesc}}<ref>"[T]eaching of English continued in primary, secondary and tertiary level not because it was the official language but it became the language of trade and commerce. Over the years, the prominence of English continued to rise. ... English language is dominantly present in every side of our national life while on the other hand in our constitution it is clearly declared that the language of the country is Bengali. In fact, nothing is said about the status of English language in our constitution. On one hand, economic activities in the private companies are carried out in English while there is a government law (Bengali procholon ain1987) that government offices must use Bengali in their official works. So from the government point of view Bengali is the national-official language of Bangladesh and English is the most important foreign language. But in reality English is the second language of the country and in many places English is more important than Bengali in Bangladesh." https://www.scribd.com/doc/53272796/Sucess-of-English-language-in-Bangladesh-rec</ref> | style=text-align:center|BGD | Asia | style="text-align:right;"| 150,039,000 |- | style=text-align:left|{{flag|Cambogia}}<ref>[https://www.shitennoji.ac.jp/ibu/images/toshokan/kiyo46-20.pdf English Language and its Education in Cambodia, a Country in Transition, Koji Igawa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160817210033/https://www.shitennoji.ac.jp/ibu/images/toshokan/kiyo46-20.pdf |date=2016-08-17 }}. (PDF) . Retrieved on 6 February 2020.</ref> | style=text-align:center|KHM | Asia | style="text-align:right;"| 15,288,489 |- | style=text-align:left|{{flag|Cipre}}<ref name="Ammon et al. 2006">{{cite book |editor1-last=Ammon |editor1-first=Ulrich |editor2-last=Dittmar |editor2-first=Norbert |editor3-last=Mattheier |editor3-first=Klaus J. |editor4-last=Trudgill |editor4-first=Peter |chapter=Greece and Cyprus |pages=1881–1889 |title=Sociolinguistics: An International Handbook of the Science of Language and Society / Soziolinguistik: Ein internationales Handbuch zur Wissenschaft von Sprache und Gesellschaft |year=2006 |edition=2nd |series=Handbooks of linguistics and communication science / Handbücher zur Sprach- und Kommunikationswissenschaft|volume=3|location=Berlin|publisher=Walter de Gruyter|isbn=9783110184181 |url=https://books.google.com/books?id=LMZm0w0k1c4C}}</ref> | style=text-align:center|CYP | Europa / Asia / Mez Urient | style="text-align:right;"| 1,141,166 |- | style=text-align:left|{{flag|Eritrea}}<ref name=CIAofficial /> | style=text-align:center|ERI | Africa | style="text-align:right;"| 6,234,000 |- | style=text-align:left|{{flag|Ethiopia}}<ref name=CIAofficial /> | style=text-align:center|ETH | Africa | style="text-align:right;"| 85,000,000 |- | style=text-align:left|{{flag|Israel}}<ref>{{cite book|last=Spolsky|first=Bernard|title=Round Table on Language and Linguistics |url=https://books.google.com/books?id=ljumbfV_7y0C&pg=PA169|year=1999|publisher=Georgetown University Press|location=Washington, D.C. |isbn=0-87840-132-6|pages=169–70|quote=In 1948, the newly independent state of Israel took over the old British regulations that had set English, Arabic, and Hebrew as official languages for Mandatory Palestine but, as mentioned, dropped English from the list. In spite of this, official language use has maintained a de facto role for English, after Hebrew but before Arabic.}}</ref><ref>{{cite book|first=Hava|last=Bat-Zeev Shyldkrot|editor2-first=Hava|editor2-last=Bat-Zeev Shyldkrot |editor1-first=Dorit|editor1-last=Diskin Ravid|title=Perspectives on Language and Development: Essays in Honor of Ruth A. Berman|chapter-url=https://books.google.com/books?id=xMzx6xFB0IgC&pg=PA90|publisher=Kluwer Academic Publishers|date=2004|page=90|chapter=Part I: Language and Discourse |isbn=1-4020-7911-7|quote=English is not considered official but it plays a dominant role in the educational and public life of Israeli society. [...] It is the language most widely used in commerce, business, formal papers, academia, and public interactions, public signs, road directions, names of buildings, etc. English behaves 'as if' it were the second and official language in Israel.}}</ref><ref>{{cite book|first=Elana|last=Shohamy|title=Language Policy: Hidden Agendas and New Approaches|url=https://books.google.com/books?id=5mG09P64jzYC&pg=PA72|year=2006|publisher=Routledge|isbn=0-415-32864-0|pages=72?73|quote=In terms of English, there is no connection between the declared policies and statements and de facto practices. While English is not declared anywhere as an official language, the reality is that it has a very high and unique status in Israel. It is the main language of the academy, commerce, business, and the public space.}}</ref> | style=text-align:center|ISR | Asia / Mez Urient | style="text-align:right;"| 8,051,200 |- | style=text-align:left|{{flag|Iordania}}<ref>" English, though without official status, is widely spoken throughout the country and is the de facto language of commerce and banking, as well as a co-official status in the education sector; almost all university-level classes are held in English and almost all public schools teach English along with Standard Arabic." {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=LMZm0w0k1c4C&pg=PA1921|page=1921|title=Sociolinguistics: An International Handbook of the Science of Language and Society|access-date=June 7, 2017|year=2006|publisher=Ulrich Ammon|first=Walter|last=de Gruyter|isbn=9783110184181}}</ref> | style=text-align:center|JOR | Asia / Mez Urient | style="text-align:right;"| 9,882,401 |- | style=text-align:left|{{flag|Cueit}}<ref>" English is widely spoken. It is used in business and is a compulsory second language in schools." {{Cite web |url=http://www.commisceo-global.com/country-guides/kuwait-guide |title=Kuwait Guide |website=Commisceo Global |access-date=June 7, 2017}}</ref> | style=text-align:center|KWT | Asia / Mez Urient | style="text-align:right;"| 4,348,395 |- | style=text-align:left|{{flag|Malaisia}} | style=text-align:center|MYS | Asia | style="text-align:right;" |32,730,000 |- | style=text-align:left|{{flag|Maldives}}<ref name="maldives.tourism-srilanka.com">"Other languages spoken in Maldives include English, which is also recognized as the second main language. Initially, Dhivehi was used as the medium of teaching in schools, but the need to promote higher education led to the conversion of syllabus in English. Now, English is widely spoken by the locals of Maldives." {{cite web |url=http://maldives.tourism-srilanka.com/travel-tips/language.html |title=Maldives Languages |access-date=Feb 2, 2017 |archive-date=November 11, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181111021720/http://maldives.tourism-srilanka.com/travel-tips/language.html |url-status=dead }}</ref> | style=text-align:center|MDV | Asia | style="text-align:right;" | 427,756 |- | style=text-align:left|{{flag|Mianmar}}<ref>Lintner, Bertil (2003), "Myanmar/Burma", in MacKerras, Colin, Ethnicity in Asia, Routledge, {{ISBN|0-415-25816-2}}</ref> | style=text-align:center|MMR | Asia | style="text-align:right;" | 51,486,253 |- | style=text-align:left|{{flag|Oman}}<ref>{{cite book|last1=Kharusi|first1=N. S.|last2=Salman|first2=A.|title=The English Transliteration of Place Names in Oman|date=September 2011}}</ref> | style=text-align:center|OMN | Asia / Mez Urient | style="text-align:right;" | 4,424,762 |- | style=text-align:left|{{flag|Catar}}<ref>{{cite book|last1=Baker|first1=Colin|last2=Jones|first2=Sylvia Prys|title=Encyclopedia of Bilingualism and Bilingual Education|url=https://books.google.com/books?id=YgtSqB9oqDIC|publisher=Multilingual Matters|year=1998|page=429|isbn=978-1853593628}}</ref> | style=text-align:center|QAT | Asia / Mez Urient | style="text-align:right;" | 2,675,522 |- | style=text-align:left|{{flag|Sri Lanka}}<ref>English is a "De facto national working language, used in government." Lewis, M. Paul, Gary F. Simons, and Charles D. Fennig (eds.). 2013. "Sri Lanka." ''[[Ethnologue]]: Languages of the World, Seventeenth edition.'' Dallas, Texas: [[SIL International]]. Online edition: https://www.ethnologue.com/country/LK Accessed 30 March 2014.</ref><ref>Under the constitution of 1978, Sinhala and Tamil are the official languages of Sri Lanka, but English is "the link language." Any person is entitled "to receive communications from, and to communicate and transact business with, any official in his official capacity" in English, to receive an English translation of "any official register, record, publication or other document," and "to communicate and transact business in English." English translations must be made for "all laws and subordinate legislation," "all Orders, Proclamations, rules, by-laws, regulations and notifications." {{cite web |url=http://www.priu.gov.lk/Cons/1978Constitution/Chapter_04_Amd.html |title=THE CONSTITUTION OF THE DEMOCRATIC SOCIALIST REPUBLIC OF SRI LANKA: Chapter IV |date=1978 |access-date=30 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030203101808/http://www.priu.gov.lk/Cons/1978Constitution/Chapter_04_Amd.html |archive-date=2003-02-03 |url-status=dead}}</ref> | style=text-align:center|LKA | Asia | style="text-align:right;" | 20,277,597 |- | style=text-align:left|{{flag|Emirac Arabs Unii}}<ref>{{Cite thesis |last=Hanani |first=Fatiha |title=Impact of English on Young Arabs' Use of Arabic in the UAE |date=December 2009 |degree=Master of Arts |publisher=[[American University of Sharjah]] |url=https://dspace.aus.edu/xmlui/handle/11073/75 |access-date=2022-08-15 |archive-date=2021-01-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210120055624/https://dspace.aus.edu/xmlui/handle/11073/75 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210120055624/https://dspace.aus.edu/xmlui/handle/11073/75 |date=2021-01-20 }}</ref> | style=text-align:center|ARE | Asia / Mez Urient | style="text-align:right;" | 9,809,000 |} ==Referënzes== <references/> diqriu0m81t46oda4x1yan5s638qiew Rëni de Sardenia 0 187556 253259 236744 2026-10-15T08:58:49Z Ziv 5756 ([[c:GR|GR]]) [[File:Civil Flag and Civil Ensign of the Kingdom of Sardinia (1816-1848).svg]] → [[File:Civil Flag and Civil Ensign of the Savoyard States (1816-1848).svg]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] · corr. 253259 wikitext text/x-wiki {{gherdëina}} {| cellpadding=3 style="float:right; clear:right; margin-left: 1em; border:1px solid #BBB; background-color:#F9F9F9; empty-cells:no; width:300px;" | colspan="2" bgcolor="#F9F9F9" style="font-size:100%;text-align: center;"|<big>'''Rëni de Sardenia'''</big><br>''Regnum Sardiniae ([[lingaz latin|latin]])<br>Regne de Sardenya ([[lingaz catalan|catalan]])<br>Reino de Cerdeña ([[lingaz spanuel|spanuel]])<br>Rennu de Sardigna ([[lingaz sarde|sarde]])<br>Regno di Sardegna ([[lingaz talian|talian]])<br>Regnu di Sardegna ([[lingaz corse|corse]])'' |- | colspan="2" bgcolor="#F9F9F9" style="font-size:90%;border-top: 1px solid #a2a9b1;text-align: center;"|1297—1861 |- | colspan="2" style="font-size:90%;border-top: 1px solid #a2a9b1;" | |- | valign="center"|[[File:Flag_of_the_Kingdom_of_Sardinia_(1324-1720).svg|150px|border|center]] |[[File:Cross_of_Alcoraz_Arms.svg|100px|border|center]] |- | valign="top" style="font-size:90%;text-align: center;"| Bandiera ntan i tëmps aragonejes y spanuei, y inò dal 1324 al 1720<ref>{{Cite web |url=https://www.regione.sardegna.it/j/v/11?&s=1&v=9&c=6554 |title=''Storia dello stemma.'' |access-date=31 Jan 2023 |language=it |archive-date=31 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230131182326/https://www.regione.sardegna.it/j/v/11?&s=1&v=9&c=6554 |url-status=dead }}</ref><ref name="rbvex.it">{{Cite web |url=http://www.rbvex.it/sardegna.html |title=''Bandiere degli Stati preunitari italiani: Sardegna.'' |access-date=31 May 2019 |archive-date=31 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190531182859/http://www.rbvex.it/sardegna.html |url-status=live }}</ref><ref name="crwflags.com">{{Cite web |url=https://www.crwflags.com/fotw/flags/it-sark2.html |title=''Flags of the World: Kingdom of Sardinia – Part 2 (Italy).'' |access-date=31 May 2019 |archive-date=25 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170225161154/http://www.crwflags.com/fotw/flags/it-sark2.html |url-status=live }}</ref> || valign="top" style="font-size:90%;text-align: center;"| Blason di tëmps aragonejes y spanuei |- | valign="center"|[[File:Civil Flag and Civil Ensign of the Savoyard States (1816-1848).svg|150px|border|center]] |[[File:Greater_coat_of_arms_of_the_Kingdom_of_Sardinia_(1833-1848).svg|100px|border|center]] |- | valign="top" style="font-size:90%;text-align: center;"| Bandiera dal 1816 al 1848 ntan la union cul Piemont-Savoia || valign="top" style="font-size:90%;text-align: center;"| Blason di tëmps di Savoia |- |- | colspan="2" style="font-size:90%;border-top: 1px solid #a2a9b1;text-align: center;" | '''Motto''': FERT<br>(Motto de la cësa di Savoia) |- | colspan="2" style="font-size:90%;border-top: 1px solid #a2a9b1;text-align: center;" | '''Inn''':<br>''S'hymnu sardu nationale''<br>(Ladin: "L inn naziunel sarde") |- | colspan="2" valign="top" style="border-top: 1px solid #a2a9b1;" | [[File:Piedmont-Sardinia_1850s.png|300px|La Sardenia-Piemont tl 1859; i stac tlienc tl vërt linëus]] |- | colspan="2" valign="top" style="text-align: center;font-size:90%;border-bottom: 1px solid #a2a9b1;" | La Sardenia-Piemont tl 1859; i stac tlienc tl vërt linëus |- | valign="top" style="font-size:90%"|'''Capitela''' || valign="top" style="font-size:90%"| [[Cagliari]]<br>(1324–1720, 1798–1814)<br>[[Turin]]<br>(1720–1798, 1814–1861) |- ! colspan="2" style="font-size:90%;border-top: 1px solid #a2a9b1;" | |- | valign="top" style="font-size:90%"| '''Rujenedes''' || valign="top" style="font-size:90%"| Ntan l tëmp iberian te la Sardenia:<br />[[lingaz sarde|Sarde]], [[lingaz corse|Corse]], [[lingaz catalan|Catalan]] y [[lingaz spanuel|Spanuel]];<ref>''Storia della lingua sarda'', vol. 3, a cura di Giorgia Ingrassia e Eduardo Blasco Ferrer</ref> |- ! colspan="2" style="font-size:90%;border-top: 1px solid #a2a9b1;" | |- | valign="top" style="font-size:90%"| '''Religion''' || valign="top" style="font-size:90%"| [[Catolizism]] <small>(religion dl stat)</small><ref>{{cite book|title=Religious intolerance and discrimination in selected European countries|first= Hubert|last= Seiwert|year=2011| isbn= 9783643998941| page =166|publisher=LIT Verlag Münster|quote=In 1848, the Statute or constitution issued by King Carlo Alberto for the kingdom of Sardinia (better known as Piedmont, from its capital in Turin) proclaimed “the only State religion” the Roman Catholic one.}}</ref> |- | colspan="2" style="font-size:90%;border-top: 1px solid #a2a9b1;" | |- | valign="top" style="font-size:90%"|'''Forma de guviern''' || valign="top" style="font-size:90%"| [[Monarchia assoluta]]<br>(1324–1849)<br>[[Monarchia]] [[costituzion]]ela [[parlament]]era<br>(1849–1861) |- | colspan="2" style="font-size:90%;border-top: 1px solid #a2a9b1;" | |- | valign="top" style="font-size:90%"|'''[[Rë]]''' || valign="top" style="font-size:90%"| |- | valign="top" style="font-size:90%"|&bull;&nbsp;1324–1327 (prim)|| valign="top" style="font-size:90%"| [[Jaume II de Aragon|Jaume II]] |- | valign="top" style="font-size:90%"|&bull;&nbsp;1849–1861 (ultim)|| valign="top" style="font-size:90%"| [[Vittorio Emanuele I]] |- | valign="top" style="font-size:90%"|&bull;&nbsp;1900–1946 || valign="top" style="font-size:90%"| [[Vittorio Emanuele III]] |- | valign="top" style="font-size:90%"|&bull;&nbsp;1946 || valign="top" style="font-size:90%"| [[Umberto II]] |- | valign="top" style="font-size:90%"|'''[[Prim Minister]]''' || valign="top" style="font-size:90%"| |- | valign="top" style="font-size:90%"|&bull;&nbsp;1848 (prim) || valign="top" style="font-size:90%"| [[Cesare Balbo]] |- | valign="top" style="font-size:90%"|&bull;&nbsp;1860-1861 (ultim) || valign="top" style="font-size:90%"| [[Cont de Cavour]] |- | colspan="2" style="font-size:90%;border-top: 1px solid #a2a9b1;" | |- | valign="top" style="font-size:90%"|'''Populazion'''<br>&bull;&nbsp;1821 || valign="top" style="font-size:90%"| <br>{{formatnum:3974500}}<ref name="Cummings">{{cite book |last1=Cummings |first1=Jacob |title=An Introduction to Ancient and Modern Geography |date=1821 |publisher=Cummings and Hilliard |isbn=9781341377952 |page=98 |url=https://books.google.com/books?id=59sBAAAAYAAJ |access-date=11 May 2022}}</ref> |- | colspan="2" valign="top" style="font-size:90%;border-top: 1px solid #a2a9b1;"| {{Infobox Stat/formernext | p1 = Giudicato di Arborea | flag_p1 = Flag of the Giudicato of Arborea.svg | p2 = Republica de Pisa | flag_p2 = Flag of the Republic of Pisa.svg | p3 = Republica de Sassari | flag_p3 = Flag_of_Sassari_(1259–1323).svg | p4 = San Mper Roman | flag_p4 = Banner of the Holy Roman Emperor (after 1400).svg | p5 = Ducat de Savoia | flag_p5 = Savoie flag.svg | p6 = Republica de Genova | flag_p6 = Flag of Genoa.svg | p7 = Ducat de Genova | flag_p7 = Flag of Genoa.svg | p8 = Curona de Aragon | flag_p8 = Royal Banner of Aragón.svg | p9 = Provinzies Unides de la Talia Zentrela | flag_p9 = Flag of Italy (1861-1946).svg | p10 = Rëni de la doi Sizilies | flag_p10 = Flag of the Kingdom of the Two Sicilies (1860).svg | s1 = Rëni de Talia | flag_s1 = Flag of Italy (1861–1946).svg | s2 = Segondo Mper Franzëus | flag_s2 = Flag of France.svg }} |- |}L '''Rëni de Sardenia''', ënghe tlamà l '''Rëni de Sardenia-Piemont'''<ref name=":02">{{Cite web |title=Sardinia-Piedmont, Kingdom of, 1848-1849 |url=https://www.ohio.edu/chastain/rz/sard.htm |access-date=2023-01-19 |website=www.ohio.edu}}</ref><ref name=":12">{{Cite book |title=Sardinia-Piedmont {{!}} 12 {{!}} Italy in the Age of the Risorgimento 1790 - 1 |chapter=Cavour and the achievement of unity (1852–61) |url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/mono/10.4324/9781315836836-12/sardinia-piedmont-harry-hearder |access-date=2023-01-19 |website=Taylor & Francis |year=1983 |publisher=Routledge |language=en |doi=10.4324/9781315836836-12|isbn=9781315836836 }}</ref> o '''Piemont-Sardenia''' ntan l tëmp di [[Cësa di Savoia|Savoia]], fova n [[stat]] te l'[[Europa dl sud]] dal 13ejim secul nfin al mez dl 19ejim secul. L rëni fova n cumëmber tl [[Cunzil de Aragon]] y fova al scumenciamënt metù adum dala ijules de [[Corsica]] y [[Sardenia]]. La sovranità sun chësta ijules fova cuntesteda dal [[Papa]], che tl 1297 les ova dates al rë [[Jaume II de Aragon]] te la forma de n [[feud]] dal inuem {{lang|la|regnum Sardiniae et Corsicae}} ("rëni de Sardenia y Corsica"<ref>{{Citation |last=Schena |first=Olivetta |title=The kingdom of Sardinia and Corsica |date=2012 |url=https://www.cambridge.org/core/books/italian-renaissance-state/kingdom-of-sardinia-and-corsica/4CD0B779F367012B7AFE6D28BBB6423B |work=The Italian Renaissance State |pages=50–68 |editor-last=Gamberini |editor-first=Andrea |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-511-84569-7 |access-date=2023-01-19 |editor2-last=Lazzarini |editor2-first=Isabella}}</ref>). Scumencian tl 1324 ova Jaume II y si suzessëures [[Cuncuista aragoneja de la Sardenia|cuncuistà l'ijula de la Sardenia]] y metù su si autorità sibe ''[[de jure]]'' che ''[[de facto]]''. Tl 1420, do la [[viera Sarde–Aragoneja]] fova l'ijula rueda dl dut sota l Aragon y do la union danter la curones de Aragon y Castilia fova la Sardenia deventeda na pert dl [[Mper Spanuel]]. Tl 1720 fova l'ijula y si rëni states dates demez dai [[Cësa de Habsburg|Habsburg]] y [[Cësa de Bourbon|Bourbon]], che fova pertendënc al tron spanuel, al [[Duca de Savoia]] [[Vittorio Amedeo II de Savoia|Vittorio Amedeo II]]. I [[Cësa di Savoia|Savoia]] l'ova unificheda cun si puscions storiches sun la tierafërma taliana y l rëni se identificova plu y plu cun i stac sun la tierafërma, pra chël che tucova, ora dl [[Ducat de Savoia]], nce l [[Ducat de Aosta]] y prinzipac sciche l [[Piemont]] y la [[Contea de Nizza]], che fova stac sota l cuntrol di Savoia dal 13ejim secul incà. Sota l rëni di Savoia fova l guviern, la tlas che reniova, i modiei culturei y l zënter de la populazion dl dut sun la tierafërma.<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Sardinia-historical-kingdom-Italy|title=Sardinia, Historical Kingdom}}, [[Encyclopædia Britannica]]</ref> Perchël, nce sce la capitela de l'ijula de Sardenia y la sënta de si vize-rëiesc fova for ''de jure'' stata [[Cagliari]], fova la sënta dl pudëi dal 16ejim secul inant stata la zità piemonteja de [[Turin]], la capitela dl [[Ducat de Savoia]]. Canche la puscions sun la tierafërma fova tumedes sota l'ocupazion y po l'anescion ala [[Franzia de Napoleon]], vivova l rë de Sardenia per n tëmp sun l'ijula, per l prim iede ntan la storia di Savoia. L [[Cungres de Viena]] (1814–15), che ova restruturà l'Europa do la desfata de Napoleon, ova dat zeruch la puscions de la tierafërma ai Savoia y ngrandì si puscions cun la [[Liguria]], tëuta dala [[Republica de Genova]]. Do che [[Genevra]] fova deventeda pert de la [[Cunfederazion Svizra]] ova l [[Tratat de Turin (1816)]] trasferì [[Carouge]] y n valgun autri raions al nuef [[cianton de Genevra]]. Tl 1847-48 ova n at de union, sciche chël de l'[[union danter la Gran Bretania y l'Irlanda]], unificà i stac di Savoia sota un n ënt y sistem de lege cun la capitela a Turin, y cun na costituzion, l ''[[Statuto Albertino]]''. Canche fova rota ora la [[Viera de la Crim]] tl 1853 ova i Savoia trasfurmà si rëni te na putënza sterscia. Da ilò inant fova rueda la anescion de la Lombardia (1859), i stac de l'Italia zentrela y la [[Doi Sizilies]] (1860), l Veneto (1866) y l [[Stat dl Papa]] (1870). Ai 17 de merz 1861, l rëni de Sardenia, che fova cresciù tan scialdi sëura si cunfins ora, ova mudá si inuem te ''[[Rëni de Talia]]'' y spustà la capitela n iede a [[Firënza]] y po a [[Roma]]. Nscila fova l rëni de Piemont-Sardenia di Savoia l predezessëur dl rëni de Talia, che nstës fova l predezessëur de la [[Republica Taliana]] de ncuei.<ref name="A.Sandulli, G.Vesperini">{{cite journal |authors= Aldo Sandulli e Giulio Vesperini |year= 2011 |title= L'organizzazione dello Stato unitario |journal= Rivista trimestrale di diritto pubblico |pages= 47–49 |url= http://dspace.unitus.it/bitstream/2067/1886/1/RTDP-Giulio.pdf |language= it |access-date= 19 March 2013 |archive-url= https://web.archive.org/web/20181102041246/http://dspace.unitus.it/bitstream/2067/1886/1/RTDP-Giulio.pdf |archive-date= 2 November 2018 |url-status= dead }}</ref> ==Inuem== L inuem uriginel dl stat fova l [[lingaz latin|latin]]: {{lang|la|Regnum Sardiniae}}, o {{lang|la|Regnum Sardiniae et Corsicae}} canche pra l rëni tucova mo la [[Corsica]]. Per [[lingaz talian|talian]] iel {{lang|it|Regno di Sardegna}}, per [[lingaz franzëus|franzëus]] {{lang|fr|Royaume de Sardaigne}}, [[lingaz sarde|sarde]] {{lang|sc|Rennu de Sardigna}} {{IPA-sc|ˈrenːu ðɛ zaɾˈdiɲːa|}}, y per [[lingaz piemontesc|piemontesc]] {{lang|pms|Regn ëd Sardëgna}} {{IPA-pms|ˈrɛɲ ət sarˈdəɲːa|}}. ==Referënzes== <references/> 92dydlp00kzny8f2dzer3ntun8qzfxt