Wikipedia
lmowiki
https://lmo.wikipedia.org/wiki/Pagina_principala
MediaWiki 1.47.0-wmf.20
first-letter
Media
Special
Ciciarada
Utent
Ciciarada Utent
Wikipedia
Ciciarada Wikipedia
Archivi
Ciciarada Archivi
MediaWiki
Ciciarada MediaWiki
Modell
Ciciarada Modell
Jut
Ciciarada Jut
Categoria
Ciciarada Categoria
Portal
Ciciarada Portal
TimedText
TimedText talk
Mòdul
Ciciarada Mòdul
Evento
Discussioni evento
Donald Duck
0
6820
1335451
1310210
2026-09-23T22:31:32Z
XarioBros11
55045
/* */
1335451
wikitext
text/x-wiki
{{MILCLASS}}
El '''Donald Duck''' (''El Nedròtt Donald'' o anca ''Donald l'Aneda''; in italian ''Paperino'') l'è vun di personagg pussee cognossuu de la [[The Walt Disney Company|Walt Disney]], tant in [[dissegn animaa]] comè in di [[giornalett disegnaa|giornalett]].
== Caratteristegh ==
[[Archivi:Donald Duck Star on the Walk of Fame.JPG|thumb|left|La sò pedra stellada a [[Hollywood]], [[U.S.A.]]]]
El Donald l'è on [[aneda|nedròtt]] bianch a forma d'[[omm]] cont el becch, i gamb e i pee de color narancion. De sòlit el vest ona [[camisa]] da marinarett e anca on [[cappell]], senza pantalon (a esclusion de quand el và a [[nodà]]). Quaidun el cred che, par 'sta caratteristega, el personagg el sia staa censuraa in [[Finlandia]], però l'è minga vera.
== Nomm ==
Second el disegn animaa dal [[1942]] ''Donald Gets Drafted'', el sò nomm complet el sariss ''Donald Fauntleroy Duck''.
[[Categoria:Personagg Disney]]
4bm6uikayn7u8zu7xe8wydhptnisrvq
Lundra
0
127236
1335462
1305965
2026-09-24T01:54:49Z
InternetArchiveBot
32808
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
1335462
wikitext
text/x-wiki
{{LOCC}}
{{quote|Inquand un omm a l'è strach de Lundra, a l'è strach de vif, perchè a Lundra 'l gh'è tusscoss che la vita la pö dà!|[[Samuel Johnson]].}}
[[Archivi:Arms of the Greater London Council.svg|right|140px]]
'''Lundra''' (''London'' in [[Lengua inglesa|ingles]]; ''Lunden'' in [[ingles antich]]; ''Londinium'' in [[latin]]) a l'è la capital de ìl [[Regn Ünì]] e de l'[[Inghiltera]].<br />
Cunt una pupulasiun de {{formatnum:8416535}} ([[2013]]) e on'[[area metrupulitana]] de 15 miliunde abitant, Lundra a l'è la cità püssee pupulusa de l'Regn Unì e vüna di püssee pupulus de l'[[Europa]]. Un grant nümer di sò abitant, ciamaa lundinees (''londoners'' in ingles), i vegnen de l'ester o hinn de urigin furest: Lundra a l'è, infatt, vüna di cità püssee cusmupulide dul mund.
Lundra, che la se tröva in sü'l fiumm [[Tamis]], l'è staa vün di cità püssee impurtant per püssee de dò mila agn: la storia de Lundra la scuminscia, infat, cunt l'arriv di Ruman ch'hann fundaa la cità chì cunt ul nom de ''Londinum''. A 'l di d'incö, Lundra a l'è una [[metropula]] internasiunal, cunt una grand influensa in dul mund. A l'è la prima [[Bursa valur|piazza bursistica]] de l'Europa e la g'ha ul püssee olt [[Prudott Intern Lurd|PIL]] di tücc i alter cità eurupee, ul quint püssee olt dul mund.<br />
I sò cinch aeruport interasiunai fann de Lundra ul püssee grand snodo de traffich aer mundial; chì se tröva anca la püssee vegia red de metropolitana dul mund, la [[Metropolitana de Lundra|London Undergrond]] (ciamada da i ingles anca ''Tube'').
Lundra a l'è stada anca la capital de l'[[Imper bretanegh]], e, dunca, l'è stada la destinasiun de un grand nümer de migrant, durant e depus l'[[era culunial]].
La superfis de la cità l'è la püssee granda di tücc i alter cità eurupee, seguida da [[Ruma]] e da [[Berlin]].
A Lundra gh'è ul center de un grand nümer de istiusiun, urganisasiun e sucietà internasiunai. G'hinn impurtant musej, teater e sale di cuncert; la cità la g'ha anca quater [[patrimoni de l'umanità]]: la [[Tur de Lundra]], i [[Giardin de Kew]], l'area de Westminster (due g'hinn ul [[Palaz de Westminster]], l'[[Abasia de Westminster]] e la [[Gesa de Santa Margarita]]) e ul storegh paes de [[Greenwich]]. Inultre, chì viven stabilment la fameja real e ul munarca dul [[Regn Ünì]], indul [[Palaz de Buckingham]], e ul [[Primm minister bretanegh]], indul [[10 de Downing Street]].
Per quai carateristigh chì elencaa, Lundra la g'ha ul titul de [[Cità glubal]] e l'è l'unica cità bretanega in de l'elench di [[Cità Mundiai Alfa]].
A partì da 'l 2000, cunt i rifurm vörsüüda 'l guverno dul [[Tony Blair]], Lundra a l'è aministrada in maniera federal da un'unica auturidà central, l'[[Auturidà de la Granda Lundra]] cunt un propi Sindich e una propia Asemblea, e da 33 [[Burgh de Lundra|burgh lundinees]], 'me la [[Cità de Lundra]] e la [[Cità de Westminster]].
Al dì d'incö, ul nom de Lundra 'l indica tuta la [[Granda Lundra]] (''Greater London'') e minga apena a la [[Cità de Lundra]] (''City of London''); tücc i istitusiun guvernativ ('me anca l'incurunasiun di re, in de l'[[Abasia de Westminster]]), infatt, hinn in de la Cità de Westminster.
== Geugrafia fisica ==
=== Tupugrafia ===
[[Archivi:London, United Kingdom.JPG|250px|thumb|drita|Lundra vist da ul satelit]]
Lundra la se tröva indul sut de la [[Gran Bretagna]], in süi riv dul fiumm [[Tamis]], minga tropp luntan dul [[Pas de Calais]], che 'l divid ul Regn Unì da la [[França]] a travers la [[Canal de la Manega|Manega]].
Lundra la se tröva in sü'l fiumm Tamis, che l'è la carateristega geugrafega püssee famusa. Ul fiumm 'l se pö navigaa per un lungh tocch e i lundinees hann duperaa chesta carateristica chi per fà süun port in de 'l fiumm che, sicome l'è arental mar, l'è staa un di scali püssee impurtant dul mund fin a la metà dul XX secul.
Ul Tamis, che 'l traversa la cità da 'l sut-ovest a l'est, g'ha avüüuna granda impurtansa in de la storia e ul svilupp de la cità. Lundra l'è stada fundada in süla riva setentriunal dul fiumm che, per tant agn, l'è stada culegada a l'alter spund da un sul punt apena, ul [[Punt de Lundra]]: 'me cunseguensa, ul center de la cità l'è sturegament in süla spunda setentriunala dul Tamis. Inquand, a partì da 'l XVIII secul, a hinn staa faa süpunt növ ('me ul neugotich [[Tower Bridge]]) la cità l'ha scuminsciaa a diventaa püssee granda. L'espansiun l'è stada in tücc i diresiun grasie a la sò pusisiun in de 'l center de la Val dul Tamis. La val chì a l'è ona pianura aluviunal circundada di culin rutundaa, 'me [[Parliament Hill]], [[AddingtunHills]] e [[Primrose Hill]].
[[Archivi:Westminstpalace.jpg|250px|thumb|manzína|Ul fiumm Tamis che 'l divid in dò tocch la cità; in de la foto se veden dò di püssee famus atraziun de Lundra: ul Palaz de Westminster e ul Punt de Westminster]]
In di temp antigh, ul fiumm 'l gh'aveva un lett püssee largh; al dì de incö, l'è staa faa püssee strett cunt argin artificiai inscì che se saria pödüü faa sücà e alter custrüziun. Insema, un grand nümer de afluent dul Tamis hinn staa suteraa in di canai artificiai.
Ul fiumm Tamis 'l risent di maree, in un quai periud, inscì a Lundra a l'è olt ul pericul de inundasiun; ul prublema chì 'l diventa grav ancamò püssee perchè la Gran Bretagna, per mutiv geulogigh, l'è dree a alsass in de la part setriunal e l'è dree a basass in de la part meridiunal, due gh'è Lundra: per cercà de fa föra ul prublema chì, in di agn '70 l'è stada custriuda, a [[Woolwich]], la [[Bariera dul Tamis]].
=== Teritori ===
Lundra la g'ha una superfis tutal de {{formatnum:1583}} chilometer quadraa e una pupulasiun de {{formatnum:8416535}} abitant e donca una densità de {{formatnum:13870}} persun in un meter quadraa.
A partì da 'l 2000, ul nom "Lundra" se riferiss a 'l teritori guvernaa da l'[[Auturidà de la Granda Lundra]]: ul teritori chì el cunta püssee de 7 miliun de abitant e l'è faa süde 32 burgh püssee l'antiga Cità de Lundra, ciamada cumunement ''City''.
Fin a 'l 1889, ul nom de Lundra a l'era duperaa apena per ul Milii quadraa (''Square Mile'') de la Cità antiga, che l'era ul tocch due i ruman aveven scuminsciaa a fà süla cità. Depus la sò granda espasiun, inquand Lundra l'ha scominsciaa a vess tacada a alter lucalidà arent, 'me la Cità de Westminster, l'è stada creada la püssee granda Cuntea de Lundra (''County of London''), che, cunt i sò 303 chilometer quadraa, 'l guvernava ul teritori che depus ul 1965 l'è staa ciamaa [[Lundra interna]].
Supressa la "Cuntea de Lundra" e creada l'ancamò püssee granda "Granda Lundra", in de 'l 1965, ul nom de Lundra 'l se riferiss a 'l teritori chì. <br/>
L'area metrupulitana de la capital bretanega a l'è ancamò püssee granda perché la g'ha una superfiss de {{formatnum:2584}} chilometer quadraa, dent e föra ul racord anular M25, e una pupulasiun de ultra 12 miliun de abitant.
{{imagin granda|London 360 from St Paul's Cathedral - Sept 2007.jpg|1400px|<center>Panurama de Lundra da la [[cupula de la Catedral de San Paul|cupula]] de la [[Catedral de San Paul (Lundra)|Catedral de San Paul]]</center>}}
=== Clima ===
[[Archivi:Westminster fog - London - UK.jpg|250px|thumb|right|La scighera a Lundra a l'è stada asse frequent un temp, ma al dì d'incö la gh'è semper men]]
Lundra la g'ha un clima temperaa usceanic ([[Clasificasiun climatega Köppen|Köppen]]: ''Cfb''), simil a chel dul sut de la Gran Bretagna.
Anca se tücc disen che Lundra a l'è una cità indue 'l piöf asse, a Lundra, in veridà, cunt 601 mm in un agn, 'l piöv men de [[Tulusa]] (668 mm per agn), [[Ruma]] (834 mm per agn), [[Milan (città)|Milan]] (978 mm per agn) e [[Napuli]] ({{formatnum:1006}} mm per agn); tutavia, sicome i dì de piöva a hinn 145, squas 40 püssee de Milan, se pö capì che la piöva de Lundra l'è sì frequent ma la g'ha una intensità limitada.<ref>{{cite web|url=http://www.worldweather.org/176/c00604.htm |title=Weather Informationfor Naples |publisher=Worldweather.org |date=5 October 2006 |accessdate=4 May 2013}}</ref><ref>[http://www.meteoam.it/modules.php?name=viewClinoFile&station=289&name_station=Napoli%20CapodichinoVisualizzazione tabella CLINO della stazione / CLINO Averages Listed for the statiunNapoli Capodichino]{{dead link|date=May 2013}}</ref><ref>[http://www.theweathernetwork.com/ The Weather Network] 18 November 2011</ref><ref>[http://www.worldweather.org/062/c01058.htm World Weather InformationService – Toulouse] 18 November 2011</ref>
La temperadura püssee olta che la gh'è stada a Lundra l'è stada de 38,1 °C, registrada a Kew in de l'agust dul 2003, menter la püssee basa (−16.1 °C) l'è stada registrada a Northolt in de 'l sgenee dul 1962. Temperadur sota i 20 °C hinn staa registraa in de 'l XX secul, ma la precisiun di registrasiun chì pö minga vess validada.
I estaa hinn de solet tiepid e un quai volta anca caalt; ul calur a l'è superiur a causa de l'efett l'isula de calur urbana che 'l reend ul center de Lundra 5 °C püssee caalt di periferii e di arii inturna. Durant l'undada de calur che la gh'è stada in Europa in de 'l 2003, g'hinn staa 14 dì cunsecutiv cunt püssee de 30 °C e dò dì cunsecutiv cunt püssee de 38 °C; in di dì chì g'hinn staa un olt nümer de mort ligaa a 'l calur chì.
In estaa, 'L piöf vün o dò dì ogni dees dì. La primaera e l'autunn hinn stagiun mist e pöden vess püssee piacevui; per esempi, ul primm de utuber dul 2011, la temperadura de l'aria l'era de 30 °C menter in de 'l april dul 2011 a l'è rivada a 28 °C.
== Storia ==
=== Tuponim ===
[[File:London Thames Sunset panorama - Feb 2008.jpg|thumb|right|upright=1.4|Ul nom de la cità 'l pödaria vegnii da 'l [[Tamis]]]]
L'urigin dul nom de Lundra l'è minga segura.<ref name="mills_139">{{Harvnb|Mills|2001|p=139}}</ref>
A l'è un nom antigh che 'l pö vess truaa in ona quai funt dul II secul: ul nom uriginari a l'è registraa 'me ''Londinium'', in [[Lengua latina|latin]], che 'l fà vedè l'urigin rumana-bretanega.<ref name="mills_139"/> Ul primm tentatif de spiegà ul nom, anca sì che al dì d'incö 'l se pensa che l'è minga vera, l'è staa faa da 'l Gufred de Monmouth ne la ''Historia Regum Britanniae''.<ref name="mills_139"/> Lüü'l pensava ch'ul nom 'l vegniva de ul legendari re [[Lud fiö de Heli|Lud]] che 'l gh'aveva cunquistaa la cità e l'aveva ciamada ''Kaerlud''.<ref name=london_009>{{Cita news|url=http://www.nytimes.com/2001/12/02/books/chapters/02-1st-ackro.html?ex=1225339200&en=b9c2c11ad6e1f435&ei=5070&pagewanted=3|titolo='London'|cognome=Ackroyd|nome=Peter|pubblicazione=New York Times |accesso=28 ottobre 2008 | data=2 dicembre 2001|isbn=978-0-7011-7279-4}}</ref>
A partì da 'l 1899, se scuminsciaa a pensà che ul nom a l'era de urigin celtega e che l'era ul nom de un omm, *''Londinos''. Chesta spiegasiun chì l'è stada, tutavia, cetada minga.<ref name="mills_139"/> Ul Ricard Coates, in de 'l 1998, 'l g'ha dii che ul nom 'l riva da 'l pre-celtegh *''(p)lowonida'', che 'l vör dì "fiumm largh tropp per traversada" e 'l g'ha pensaa anca che ques'chì a l'era ul nom daa a chel tocch de Tamis che 'l traversa Lundra: per ul mutif chì, ul primm tuchel de la cità l'è staa ciamaa cunt ul nom celtegh de *''Lowonidonjon''.<ref name=coates>{{Cita pubblicazione|cognome=Coates|nome=Richard|anno=1998|titolo=A new explanatiunof the name of London|rivista=Transactions of the Philological Society|volume=96|nümero=2|pagine=203–229|url=http://doi.org/10.1111/1467-968X.00027|doi=10.1111/1467-968X.00027|urlarchivio = http://www.webcitation.org/5yo0UqnAy |dataarchivio=19 maggio 2011| deadurl=no}}</ref>
Fin a 'l 1889, ul nom de Lundra a l'era apena ul nom de la [[Cità de Lundra]]. Depus l'agn chì, tutavia, 'l g'ha scuminsciaa a vess riferii anca a la [[Cuntea de Lundra]] e, al dì d'incö, a tuta la [[Granda Lundra]].<ref name="mills_139"/>
=== Preistorea e antighetà ===
[[File:Map of London, 1300.svg|thumb|250px|left|In de 'l [[1300]] la cità a l'era anmò cunfinada denter i bastiun ruman]]
Anca se a g'hinn minga rest de insediament o cità di britanni ne la zona arenta Lundra, se pensa che ul primm insediament magiur de la regiun chì a l'è chel di ruman, faa sü indul 43 d.C.
Chel insediament chì l'è duraa per apena 17 agn perchè la tribù di Iceni, guidada da la Regina Boudica, 'l g'ha s'cepaa tusscoss. In de 'l segund insediament, faa sümej depus e püssee pianificaa, a viveven {{formatnum:60000}} abitant: Lundra l'è diventanda inscì la növa capitaal de la [[Pruvincia rumana de la Britannia|pruincia rumana de la Britannia]], in de 'l 100 d.C., andand a ciapà ul post de [[Culcester]].
A partì da 'l 410 d.C. , ul dumini ruman in Gran Bretagna 'l g'ha scuminsciaa a andà indree anca se anmò in de 'l 425 d.C. la cultura rumana a l'era evident in di vill e in di cità. Chel periud chì de degraad cultural 'l saria andà inaanz fin a 'l V secul.
=== Lundra di anglu-sassun e mediuef ===
[[File:Siege of London (MS 1168).jpg|thumb|right|230px|L'asedi Lancaster de Lundra in de ‘l [[1471]] l’è stada tacada da una surtita Yorkist]]
Cunt la caduda dul dumini ruman in de 'l principi dul V secul, Lundra la g'ha desmetüüde vess una capitaal e la cità de Lundinium dent i bastiun l'è staa efetivament abandunada, anca se la civilisasiun rumana l'è sugutada in de l'area arenta [[Gesa de San-Martin-in-di-Camp|San-Martin-in-di-Camp]] fin a 'l 450 d.C.
A partì da 'l 500 circa, un insediament anglu-sassun cognusüü'me ''Lundewic'' 'l s'è desvilupaa in de la stessa area, un cicin a ovest de l'antiga cità rumana, due al dì d'incö 'l gh'è [[Covent Garden]] e ul [[Strand (Lundra)|Strand]]: in chel periud chì la pupulasiun l'era de 10-{{formatnum:12000}} abitant.<ref name=london_011>{{Cita web|url=http://www.museumoflondon.org.uk/English/EventsExhibitions/Past/MissingLink/Themes/TML_themes_Lundenwic.htm|titolo=The early years of Lundenwic|editore=The [[Museum of London]]|accesso=7 giugno 2008}}{{dead link|data =aprile 2011}}</ref>
In de 'l IX secul, Lundra a l'è stada püssee volt tacada da i viching: per chel mutif chì, i abitant a g'hann scuminsciaa a abità anmò dent i bastiun de Londinium per avegh püssee prutesiun. La vegia Lundra rumana l'è stada, donca, fundada ancamò da l'Alfred ul Graand in de 'l 886. Depus la re-fundasiun de la vegia Lundra, la pupulasiun la scuminscià a andà su, prima pian e pö püssee velusement.
Enter l'XI secul, Lundra a l'era la cità püssee granda de l'[[Inghiltèra]], püssee de [[Winchester]], ul tradisiunal center dul [[Regn dul Wessex]]. A Lundra, ul re [[Eduard ul Cunfessur]] 'l g'ha faa sül'[[Abasia de Westminster]], cunt un stil rumanegh, e [[Westminster]], che l'era minga tropp luntan de Lundra, a l'è deventada la preferida di cà reali. Da chel periud chì, Westminster l'è andaa a ciapà ul post de la Cità de Lundra 'me sede dul guern nasiunal. <ref name=london_014>{{Cita web|url=http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/edward_confessor.shtml|titolo=Edward the Confessor (c.1003–1066)|editore=British Broadcasting Corporation|accesso=27 settembre 2008| urlarchivio = http://www.webcitation.org/5yo0XKDXS | dataarchivio=19 maggio 2011| deadurl=no}}</ref>
[[File:Westminster Abbey by Canaletto, 1749.jpg|thumb|left|230px|L’[[Abasia de Westminster]] a l’è un [[patrimoni de l'umanidà]] e vün di custrüziun püssee antigh e püssee impurtant de Lundra, ‘me se pö vedè in chel dipint chì ([[Canalett]], [[1749]])]]
Depus la vitoria in de la [[bataglia de Hastings]], ul [[Guglielm, duch de Nurmandia]], l'è staa incurunaa re de l’Inghiltera ne la catedral de Westminster, ul dì de Natal dul 1066. <ref name=london_015>{{Cita web|url=http://www.bbc.co.uk/history/british/normans/1066_06.shtml|titolo=History – 1066 – King William|editore=BBC |accesso=5 maggio 2008| urlarchivio = http://www.webcitation.org/5yo0Yen4R | dataarchivio=19 maggio 2011| deadurl=no}}</ref> Ul Guglielm a fa custruì la Tur de Lundra, ul primm di nümerus castej nurmann a vess faa sücunt peder, che ‘l se tröva in de l’angul sut-uriental de la cità inscì da fà stremì i abitant natif. <ref name=london_016>{{Cita web|url=http://www.bbc.co.uk/history/british/architecture_02.shtml|titolo=A History of British Architecture — White Tower|autore=Adrian Tinniswood|editore=BBC |accesso=5 maggio 2008| urlarchivio = http://www.webcitation.org/5yo0ZWxtH | dataarchivio=19 maggio 2011| deadurl=no}}</ref>
In de ‘l 1097, ul Guglielm II ‘l g’ha scuminsciaa a fà süla ‘’Westminster Hall’’, arenta l’Abasia. La custrüziun l’è depus diventaa ul primm tocch dul [[Palaz de Westminster]]. <ref name=london_017>{{Cita web|url=http://www.parliament.uk/about/history/building.cfm|titolo=UK Parliament — Parliament: The building|data=9 novembre 2007|editore=UK Parliament|accesso=27 aprile 2008 |urlarchivio = http://web.archive.org/web/20080311032051/http://www.parliament.uk/about/history/building.cfm |dataarchivio=11 marzo 2008}}</ref><ref name=london_018>{{Cita web|url=http://www.parliament.uk/parliament/guide/palace.htm|titolo=Palace of Westminster|editore=UK Parliament|accesso=27 aprile 2008 |urlarchivio = http://web.archive.org/web/20080404171249/http://www.parliament.uk/parliament/guide/palace.htm |dataarchivio=4 aprile 2008}}</ref>
In de ‘l XII secul, i istitusiun dul guern centraal, che fin a chel dì, gh’aveven minga una sede precisa ma andaven ingir cunt i reai in tücc ul paes, a hinn diventaaa semper püssee graand e s’hinn fermaa a Westminster, menter ul tesor real a l’è staa spustaa da Winchester a la Tur. Menter la Cità de Westminster a ‘l diventava ul center guernatif püssee impurtant dul paes, la arenta Cità de Lundra, guvernada da la [[Curpurasiun de la Cità de Lundra]], la sugutava a vess la cità püssee granda de l’Inghilteraa e ul principal center aministratif. In de ‘l 1100 la sò pupulasiun a l’era de circa {{formatnum:18000}} abitant ma in de ‘l 1300 a l’era andada süfin a squas {{formatnum:100000}}.<ref name=london_019>{{Cita libro|cognome=Schofield|nome=John|cognome2=Vince|nome2=Alan |titolo=Medieval Towns: The Archaeology of British Towns in Their European Setting|editore=Continuum International Publishing Group|anno=2003|url=http://books.google.com/?id=Qu7QLC7g7VgC&pg=PA26&lpg=PA26&dq=london+population+1100+-+1300|pagine=26|isbn=978-0-8264-6002-8}}</ref>
A la metà dul XIV secul, Lundra a l’è stada culpida da la peste nera, che l’ha faa murì squas un ters de la so pupulasiun. <ref>{{Cita web |url=http://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/black_01.shtml |titolo=BBC{{–| archiviourl = http://www.webcitation.org/5yo0ZmE6P | archiviodata = 19 maggio 2011| deadurl=no}} History Black Death |editore=BBC News |accesso=3 novembre 2008 }}</ref> La capital bretanega l’è stada anca ul center de la rivolta di cuntadin in de ‘l 1381. <ref name=london_020>{{Cita web|url=http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/richard_ii_king.shtml|titolo=Richard II (1367–1400)|editore=BBC |accesso=12 ottobre 2008| urlarchivio = http://www.webcitation.org/5yo0aYnXz | dataarchivio=19 maggio 2011| deadurl=no}}</ref>
=== Età muderna ===
[[File:Great Fire London.jpg|thumb|right|250px|Ul [[grant incendi de Lundra]] 'l g'ha s'cepaa multe part de la cità in de 'l [[1666]]]]
In de 'l [[periud di Tudor]], ul [[scisma britanegh]] 'l g'ha creaa un gradual pasagg a ul prutestantesim: cunt ul pasagg chì, un graand nümer de prupriedà de la Gesa a hinn diventaa prupriedà privade.<ref name=pevsner>[[Nikolaus Pevsner]], ''London I: The Cities of London and Westminster'' rev. edition, 1962, Introductiunp. 48.</ref><br/>
A l'è cresüüul [[mercantilism]] e i sucietà cumerciai 'me la [[Cumpagnia bretanega di Indj urientai]] e alter dedicaa a 'l cumerc vers ul [[nöf mund]]; i tentacul di inisiatif maritim inglees, tutavia, a hinn minga andà ultra i mar de l'Europa nurd-ocidental perchè i vii cumerciai per l'[[Italia]] e ul [[Mar Mediterani]] a andaven travers [[Anversa]] o de là di [[Alp]] e tücc i naf che andaven travesa ul [[strecc de Gibiltera]] a l'eren talian o [[Ragüsa (Cruazia)|ragüsan]]. Lundra a l'è diventaa ul principal port dul [[Mar dul Nort]] e la pupulasiun a l'è andada da {{formatnum:50000}}, dul 1530, a i {{formatnum:225000}} dul 1605.<ref name=pevsner/>
Intra ul [[1665]] e ul [[1666]] la cità a l'è stada culpida da la [[Grant pest de Lundra|graand pest]] che 'l g'ha faa s'ciupaa fin a {{formatnum:100000}} personn.<ref name="Samuel Pepys' Diary">{{Cita libro | cognome = Pepys | nome = Samuel | wkautore = Samuel Pepys | titolo = The Diary of Samuel Pepys | volume = 45: August/September 1666 | data=2 settembre 1666 | annooriginale = 1893 | altri = Mynors Bright (decipherer), Henry B. Wheatley | url = http://www.gutenberg.org/cache/epub/4167/pg4167.html | urlarchivio= http://www.webcitation.org/5yo0bzHYi |dataarchivio=19 maggio 2011| isbn = 978-0-520-22167-3 | lingua=en}}</ref>
In de 'l 1666, ul [[grand incendi de Lundra]] a 'l l'è scuminsciaa da la ''Pudding Lane'' in cità e, velusement, a l'è andaa in gir per la cità, travers i cà de legn.<ref name="Samuel Pepys' Diary"/> La ricustrusiun a l'è durada püssee de des agn e a l'è stada survegliada da 'l [[Rubert Hooke]] 'me "Inspedur de Lundra".<ref name=london_026>{{Cita web|url=http://www.bbc.co.uk/history/british/civil_war_revolution/after_fire_02.shtml |titolo=LondonAfter the Great Fire: Civil War and Revolution|cognome=Schofield J|mese=gennaio| anno=2001|editore=BBC |accesso=28 aprile 2008| urlarchivio = http://www.webcitation.org/5yo0ckJxq | dataarchivio=19 maggio 2011| deadurl=no}}</ref><ref name=london_027>{{Cita web|url=http://www.museumoflondon.org.uk/English/EventsExhibitions/Special/LondonsBurning/Themes/1405/|titolo=Museum of London — Rebuilding after the fire|editore=Museum of London|accesso=27 aprile 2008 |urlarchivio = http://web.archive.org/web/20080201204641/http://www.museumoflondon.org.uk/English/EventsExhibitions/Special/LondonsBurning/Themes/1405/ |dataarchivio=1º febbraio 2008}}</ref><ref name=london_028>{{Cita libro|url=http://books.google.com/?id=jX8ZAAAAIAAJ&q=rebuilding+of+london&dq=rebuilding+of+london|titolo=The Rebuilding of London After the Great Fire|editore=Thomas Fiddian|anno=1940|accesso=27 aprile 2008}}</ref><ref name=london_029>The curious life of Robert Hooke, the man who measured London by Lisa Jardine</ref>
In de 'l 1708, ul capulaur de 'l Cristofur Wren, la [[Catedral de San Paul (Lundra)|catedral de San Paul]] a l'è finida.
Durant l'età geurgiana nöf quarter, 'me [[Mayfair]] a ovest, a hinn staa faa su; a hinn staa faa süanca punt in sü'l [[Tamis]], inscì da fà desvilupaa anca ul süt de Lundra. A est de la cità, püssee a val, invees, a l'è staa ampliaa ul [[Port de Lundra]].
[[File:1806 Mogg Pocket or Case Map of London, England - Geographicus - London-mogg-1806.jpg|thumb|left|240px|Lundra in de 'l [[1806]]]]
In de 'l 1762, ul [[Giorg III dul Regn Unì|Giorg III]] a g'ha cumpraa ul [[Palaz de Buckingham]] che, pö, a l'è ampliaa per 75 agn.
I cafeterj a hinn diventaa i lucaj püssee pupular per parlà di propri idee e, grasie a l'alfabetisasiun e la stampa, legg i nutisie a l'era diventaa püssee facil; la ''Fleet Street'' a l'è diventaa ul center de la stampa bretanega.<br/>
Tutavia, in de 'l XVIII secul, a Lundra a gh'era tanta criminalidà e i ''[[Bow Street Runners]]'' a hinn diventaa ul curp de pulisia prufesiunal.<ref>"[http://www.pbs.org/kqed/demonbarber/madding/thieftaker.html Thief Taker, Constable, Police]". Public Broadcasting Service (PBS).</ref> In totale, più di 200 reati erano punibili cunla [[condanna a morte|morte]]<ref>"[http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/8181192.stm Rough justice – Victorian style]". BBC News. 3 August 2009.</ref> In tutal, püssee de 200 reati a hinn staa punii cunt la mort e i donn e i fiö a vegniven impicaa anca per furt piscinin:<ref>{{cita web|url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,894775,00.html|titolo=National Affairs: Capital punishment: a fading practice|editore=time.com|data=21 marzo 1960|accesso=5 maggio 2014}}</ref> püssee dul 74 % di fiö naa a Lundra muriva prima de faa cinch agn.<ref>[http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/foundling_01.shtml BBC – History – The Foundling Hospital]. Published: 1 May 2001.</ref>
=== Età tardu-muderna e cuntempuranea ===
[[File:British recruits August 1914 Q53234.jpg|thumb|250px|right|Reclute vuluntari britaneghe a Lundra, agust 1914]]
Lundra a l'è stada la cità püssee granda dul mund da 'l [[1831]] a 'l [[1925]].<ref name=london_030>{{Cita web |url=http://www.channel4.com/history/microsites/H/history/i-m/london4.html|titolo=London: The greatest city |editore=Channel4.com|accesso=12 ottobre 2008 | urlarchivio = http://www.webcitation.org/5yo0g3KUn| dataarchivio=19 maggio 2011| deadurl=no}}</ref> Tutavia, i cundisiun de suvrafulasiun de Lundra hann purtaa a [[Epidimia|epidimii]] de [[culera]],<ref>"[http://www.sciencemuseum.org.uk/broughttolife/themes/publichealth/cholera.aspx Hidden extras: cholera comes to Victorian London] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213064834/http://www.sciencemuseum.org.uk/broughttolife/themes/publichealth/cholera.aspx |date=2011-12-13 }}". Science Museum.</ref> fasend s'ciupaa {{formatnum:14000}} persunn in de 'l 1848, e {{formatnum:6000}} in de 'l 1866.
Inulter, per fà migliurà ul trafich che 'l se faseva semper püssee pegiur, a l'è staa creaa ul primm sistema de feruvii urban lucai dul mund: la "Cumissiun edilisia metrupulitana" (''Metropolitan Board of Works'', in [[Lengua inglesa|ingles]], che l'è stada abulida in de 'l [[1889]], inquand a l'è staa creaa ul [[Cunsili de la Cuntea de Lundra]]) 'l g'ha survegliaa l'espansiun de l'infrastrudura chì ne la capidal e in di paes tacaa.
Lundra a l'è stada bumbardada da i todesch durant la [[prima guera mundial]] menter durant la [[segunda guera mundial]] i ''[[Blitz]]'' e alter bumbardament di todesch de la ''[[Luftwaffe]]'' hann faa s'ciupaa püssee de {{formatnum:30000}} lundinees e hann s'cepaa cà e alter custrüziun in tüta la cità. Sübet depus la guera, i [[Gioch de la XIV Olimpiad|Ulimpiad estif dul 1948]] s'hinn faa indul [[stadi de Wembley]].
A partì di agn '50, Lundra a l'è deventada la meta de un grand nümer de imigraa, un grand nümer di quaj da paes dul [[Commonwealth]], 'me la [[Giamaica]], l'[[India]], ul [[Bangladesh]] e ul [[Pakistan]]: la capital bretanega a l'è inscì deventada vüna di cità püssee internasiunai de l'[[Europa]]. In de 'l 1951, ul "Festival de la Gran Bretagna" a se faa in süla [[South Bank]]. In de 'l 1952, la cità a l'è stada culpida da una catastrufa ambiental cognussuda cunt ul nom de "[[grand smog]]" che 'l g'ha purtaa a fà un pruediment dul guern, ciamaa ''Clean Air Act'' in de 'l [[1956]].
A partì de la metà di agn '60, Lundra a l'è deventada un center per la cultura giuanil in tücc ul mund, esemplificaa cunt i termin ''Swinging London'', ligaa a ''[[Carnaby Street]]'' e a i [[Beatles]].<br/>
In de 'l periud di [[cunflitt nortirlandes]], nela cità la ''[[Pruisori IRA]]'' l'ha faa un grand nümer de atentaa cunt bumb. In chì agn chì, inulter, i disuguaglians razziai hinn staa faa evident cunt la [[rivolta de Brixtundul 1981]].
[[Archivi:Londons Carnaby Street, 1966.jpg|250px|thumb|left|''Swinging London'', in [[Carnaby Street]] in de 'l 1969]]
La pupulasiun de Lundra a l'è diminuida tücc i agn a partì da la fin de la segunda guera: da 8,6 miliun de abitant indul [[1939]], la cità a s'è truada cunt apena 6,8 miliun in de 'l [[1980]].
Ul principal port de Lundra a l'è staa spustaa vers val a [[Felixstone]] e [[Tilbury]]: i [[Docklands de Lundra]], l'area due prima a gh'era ul port e i grü, a hinn diventaa ul center de una növa riqualificasiun urbana, [[Canary Wharf]]. Chesta zona chì a g'ha cunfermaa ul semper püssee impurtant röl de Lundra 'me center finansiari internasiunal, in di agn '80.<br/>
Arenta Canary Wharf, la [[Bariera dul Tamis]] a l'è stada cumpletada in di agn '80 per cerca de prutegg Lundra da i maree dul [[Mar dul Nort]].
Per festegiaa ul principi dul XXI secul, ul ''[[Millennium Dome]]'', ul ''[[London Eye]]'' e ul ''[[Millennium Bridge]]'' hinn staa faa su. Inquand, ul 6 de luj dul 2005, Lundra a l'è stada premiada a uspità i [[Gioch de la XXX Olimpiad|Ulimpiad estif in de 'l 2012]] (e l'è, donca, stada la prima cità a uspità i Ulimpiad püssee de dò volt),<ref>{{cite news |url= http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/front_page/4655555.stm |title= London beats Paris to 2012 Games |publisher=BBC Sport |date=6 July 2005 |accessdate=28 September 2012}}</ref> la cità l'è stada culpida da una serie de atentaa teruristigh che hann culpii i pasegeer de trii lign de la metrupulitana e de una curiera: 55 persunn a hinn s'ciupaa, püssee de cent i ferii.
== Sucietà ==
=== Evuluziun demografega ===
Cunt l'aumeent de l'industrializzaziun intra ul [[XIX secul|XIX]] e ul [[XX secul]], la pupulasiun de Lundra a l'è cressuda assee, fin a che a l'è deventada la cità püssee pupulusa dul mund, fin a ul 1925, inquant [[Nöa York]] a l'è deventada. La pupulasiun a l'è rivada a diventaa de {{formatnum:8615245}} abitant indul 1939, menter a metà dul 2006 la pupulasiun de la Granda Lundra a l'è stada stimada in {{formatnum:7512400}} abitant. Comunque, l'area urbana de la capitaal inglees la va ultra i cunfin de la "Granda Lundra", e la riva a avegh una pupulasiun de {{formatnum:8278251}} abitant indul 2001,<ref name=urban_area_pop>{{cita web|url=http://www.statistics.gov.uk/statbase/ssdataset.asp?vlnk=8271&More=Y|titolo=KS01 Usual resident population: Census 2001, Key Statistics for urban areas|accesso=25 settembre 2009|lingua=en|editore=www.statistics.gov.uk|sito=National Statistics Online}}</ref> menter la sò [[area metrupulitana]] la g'ha 12-14 miliun de personn, a segunda di stim.<ref>{{cita web|url=http://www.demographia.com/dm-lonarea.htm|titolo=South-east England Populatiunby Area from 1891|sito=demographia.com|accesso=29 settembre 2009|lingua=en}}</ref>
=== Etnii e minuranz furest ===
{| class="wikitable" style="font-size:80%;" align=right
|----- bgcolor="#EFEFEF"
! Paees de nascita || Pupulasiun (2001)<ref name=Pop2001>{{Cita pubblicazione | titolo = A summary of countries of birth in London|editore= Greater London Authority Data Management Access Group |serie= Census Update | volume = 2006/09 | url = http://legacy.london.gov.uk/gla/publications/factsandfigures/dmag-update-2006-09.rtf |pagina= page 3 | data = aprile 2006 | accesso=4 gennaio 2011 |urlarchivio = http://www.webcitation.org/5x7Dz2ITm |dataarchivio=11 marzo 2011}}</ref>
|-
| [[Archivi:Flag of the United Kingdom.svg|20px]] [[Regn Unii]] || {{formatnum:5230155}}
|-
| [[Archivi:Flag of India.svg|20px]] [[India]] || {{formatnum:172162}}
|-
| [[Archivi:Flag of Ireland.svg|20px]] [[Irlanda]] || {{formatnum:157285}}
|-
| [[Archivi:Flag of Pakistan.svg|20px]] [[Pakistan]] || {{formatnum:120900}}
|-
| [[Archivi:Flag of Bangladesh.svg|20px]] [[Bangladesh]] || {{formatnum:84565}}
|-
| [[Archivi:Flag of Jamaica.svg|20px]] [[Giamaica]] || {{formatnum:80319}}
|-
| [[Archivi:Flag of Nigeria.svg|20px]] [[Nigeria]] || {{formatnum:68907}}
|-
| [[Archivi:Flag of Kenya.svg|20px]] [[Kenia]] || {{formatnum:66311}}
|-
| [[Archivi:Flag of Sri Lanka.svg|20px]] [[Sri Lanka]] || {{formatnum:49932}}
|-
| [[Archivi:Flag of Ghana.svg|20px]] [[Ghana]] || {{formatnum:46513}}
|-
| [[Archivi:Flag of Cyprus.svg|20px]] [[Cipru]] || {{formatnum:45888}}
|-
| [[Archivi:Flag of South Africa.svg|20px]] [[Sudafrica]] || {{formatnum:45506}}
|-
| [[Archivi:Flag of Spain.svg|20px]] [[Spagna]] || {{formatnum:45244}}
|-
| [[Archivi:Flag of the United States.svg|20px]] [[Stat Unii d'America]] || {{formatnum:44622}}
|-
| [[Archivi:Flag of Australia.svg|20px]] [[Australia]] || {{formatnum:41488}}
|-
| [[Archivi:Flag of Germany.svg|20px]] [[Germania]] || {{formatnum:39818}}
|-
| [[Archivi:Flag of Turkey.svg|20px]] [[Turchia]] || {{formatnum:39128}}
|-
| [[Archivi:Flag of Italy.svg|20px]] [[Italia]] || {{formatnum:38694}}
|-
| [[Archivi:Flag of France.svg|20px]] [[França]] || {{formatnum:38130}}
|-
| [[Archivi:Flag of Somalia.svg|20px]] [[Sumalia]] || {{formatnum:33831}}
|-
| [[Archivi:Flag of Uganda.svg|20px]] [[Uganda]] || {{formatnum:32082}}
|-
| [[Archivi:Flag of New Zealand.svg|20px]] [[Nöa Zelanda]] || {{formatnum:27494}}
|}
Indul censiment dul [[2011]], ul 59,8 % di püssee de vott miliu de abitant de Lundra a l'era classificaa indul grupp etnich di "bianch" (ul 44,9 % a l'era "bianch britanegh", ul 2,2 % "bianch irlandees" e ul 12,1 % "alter bianch").
Ul 20,9 % di lundinees la g'ha, invees, urigin asiatega e a l'è faa di [[India|indiaan]] (6,6 % de la pupulasiun tutal), [[Pakistan|pakistan]] (2,7 %), [[Bangladesh|bengalees]] (2,7 %), [[Cina|cinees]] (7,5 %), arabi (1,3 %) e "alter asiategh" (4,9 %, ch'a vegnen di alter paees de l'[[Asia]]).
Ul 15,6 % diseva, invees, de vess dul grupp etnigh di "negher britanegh", ul 7 % di quai a l'era "negher african", ul 4,2 % "negher di Caraibi", ul 2,1 % "alter negher" e ul 2,3 % personn cunt gent de diveers etnii.
Ul 5 % a l'era de "etnia mista".
I dati dull'Ufiss per i Statistigh Nasiunai (''Office for National Statistics'') ha faa vedè che, indul 2006, la pupulasiun nassuda de fora de Lundra a l'era de {{formatnum:2288000}} (31 % de la pupulasiun tutal), inquaand indul 1997 i stess dati a eren de {{formatnum:1630000}}. Ul censiment dul 2011 faseva vedè che ul 36,7 % de la pupulasiun de la [[Granda Lundra]] a l'era nassüüfora dul [[Regn Unii]].
La tabela a drita la fà vedè la nassiun de nassita di personn de Lundra.
Lundra a l'è stada una cità due a gh'è semper staa un olt nümer de [[Imigraziun|imigraa]], per mutif de sicuresa e per mutif ecunomigh. [[Ugunott]], [[ebrei]] de l'[[Europa uriental]] e i [[Cipru|cipriot]] a hinn esempi de migrasiun duvüüa mutif de sicuressa, menter invees, [[Irlanda|irlandees]], [[Bangladesh|bengalees]] e [[India|indian]] a hinn esempi de imigraa per mutif ecunomigh.
La zona de l'[[East End de Lundra]], arenta ul quarter de [[Spitalfields]], a l'è staa ul post indue hinn rivaa un olt nümer de migrant de diveers etnii, e da 'due s'hinn pö spustaa dent ul rest de la cità per cercà de truvà püssee furtuna.
=== Religiun ===
Inquand ul papa [[Gregori I]], indul 597, ha mandaa [[Agustin de Canterbury]] per fà diventà cristiana la Britannia, l' gh'aveva l'intensiun de fal diventà "Arcivescuv de Lundra". In veridà, ul sant chì a l'è staa aconlt cunt püssee favur in dul regn dul Kent e, inscì, la sed arcivescuvil a l'è diventada [[Canterbury]]. Istess, Lundra a l'è stada ul center de la vita religiusa dul paees per un lungh periud de la sò storia e l'[[Arcivescuv de Canterbury]] a l'era spess in de la capitaal dul regn, indue 'l g'aveva anca una residensa uficiala, in del [[Palaz de Lambeth]], indul [[Lambeth (burgh lundines)|burgh lundines de Lambeth]].<ref>{{cite web|url=http://www.lambethpalacelibrary.org/|title=Lambeth Palace Library|publisher=Lambeth Palace Library|accessdate=27 April 2008| archiveurl = http://www.webcitation.org/5yo12b6iD | archivedate = 19 May 2011| deadurl=no}}</ref>
Lundra a l'è sed de dò vescuvaa anglican: chell de Lundra, a nort dul Tamis, che gh'aveva 'me catedral chella [[Barocch|barocca]] [[Catedral de San Paul (Lundra)|de San Paul]] (prugetada da ul Cristofur Wren) e chell [[Catedral de Southwark|de Southwark]], a sut dul fiumm.<br />
I cerimoni de Staa e chei ligaa a la Cà Real a se fan in de la Catedral de San Paul e ne l'Abasia de Westminster,<ref>{{cite web|url=http://www.westminster-abbey.org/|title=Westminster Abbey|publisher=Dean and Chapter of Westminster|accessdate=27 April 2008| archiveurl = http://www.webcitation.org/5yo12pvY3 | archivedate = 19 May 2011| deadurl=no}}</ref> una gesa in stil gotich che a l'è granda 'me una catedral. L'Abasia a l'è minga de vess cunfusa cünt la visina Catedral de Westminster, ch'a l'è la catedral catoliga rumana püssee granda in [[Inghiltera e Galles]].<ref>{{cite web|url=http://www.westminstercathedral.org.uk/home.html|title=West Minster Cathedral|publisher=Westminster Cathedral|accessdate=27 April 2008 |archiveurl = //web.archive.org/web/20080327041736/http://www.westminstercathedral.org.uk/home.html |archivedate = 27 March 2008}}</ref><br />
'Me indul rest dul Regn Unii, a Lundra la percetual de gent che la prega a l'è basa e la Gesa d'Inghiltera ha veduu un püssee olt numer de gent luntanass rispett a i alter religiun.<ref>{{Cite journal |url=http://www.cofe.anglican.org/info/statistics/2007provisionalattendance.pdf |title=Church of England Statistics|publisher=Church of England |accessdate=6 June 2008 |ref=harv }}</ref>
L'Arcivescuv de Westminster a l'è veduu 'me ul respunsabil de la [[Gesa catoliga]] in Inghiltera e Galles.
Alter religiun cristian prutestaant a g'hann la sed a Lundra, 'me la [[Gesa Refurmada Unida]] (''United Reformed Church'', in ingles) e i [[Sucietà di Amiss|quacher]]. A g'hinn anca gees evangeligh.
[[Archivi:St Paul's Cathedral, 26 August 2012 (2).jpg|300px|thumb|drita|[[Catedral de San Paul (Lundra)|Catedral de San Paul]]]]
Lundra a l'è anca la cà de un grand numer de cumunidà [[Islam|müsülman]], [[indù]], [[sikh]] e [[ebraism|ebraigh]]. Tant müsülmaan a viven in di [[burgh de Lundra|burgh]] [[Tower Hamlets (burgh lundines)|de Tower Hamlets]] e [[Newham (burgh lundines)|de Newham]]; la custrüziun müsülmana püssee impurtanta de Lundra a l'è la [[Muschea Centrala de Lundra]], ch'a l'è apena föra dul [[Regent's Park]].<ref name=london_101>{{cite web|url=http://www.iccuk.org/index.php?article=1&PHPSESSID=rbt2vceqs1bpn9567k0kiv9hu5|title=London Central Mosque Trust Ltd|publisher=London Central Mosque Trust Ltd. & The Islamic Cultural Centre|accessdate=27 April 2008| archiveurl = http://www.webcitation.org/5yo148PBq | archivedate = 19 May 2011| deadurl=no}}</ref> Depus dul boom dul petroli, un semper püssee olt numer de sciur müsülman dul Medi Urient a hinn andà a viv in di quarter de [[Mayfair]] e [[Knightsbridge]], a [[Lundra Ovest]].<ref name=london_102>{{cite web |url= http://www.standard.co.uk/news/the-300-billion-arabs-are-coming-6890813.html |author=Bill, Peter |title=The $300 billion Arabs are coming |work= London Evening Standard |date= 29 May 2008 |accessdate=3 July 2013 |archiveurl= http://www.webcitation.org/5yo15MyJm |archivedate=19 May 2011 |deadurl=no}}</ref><ref name=london_171>{{cite news |url= http://century.guardian.co.uk/1970-1979/Story/0,,106930,00.html |title=The Mecca of the West |newspaper=The Guardian |date=27 September 1976 |author=Hirst, David |accessdate=30 January 2011 |archiveurl= http://www.webcitation.org/5yo17UECr |archivedate=19 May 2011 |deadurl=no |location=London}}</ref> A Lundra la gh'è la püssee granda muschea de l'Europa Ucidentala, la Muschea Baitul Futuh, de la Cumunidà Müsülmana Ahmadiyya.
La cumunidà indù püssee granda de Lundra la se tröva in di burgh nort-ovest de la cità, a [[Harrow (burgh lundines)|Harrow]] e [[Brent (burgh lundines)|Brent]], che l'è indue 'l gh'è ul pussee grand templi indù de l'Europa, ul [[Templi Neasden]].<ref name=london_103>{{cite web |url= http://www.bbc.co.uk/london/content/articles/2005/05/19/hindu_london_feature.shtml |title= Hindu London |date=6 June 2005 |publisher=BBC London |accessdate=3 June 2006 |archiveurl= //web.archive.org/web/20060218161357/http://www.bbc.co.uk/london/content/articles/2005/05/19/hindu_london_feature.shtml |archivedate=18 February 2006}}</ref> A Lundra a g'hinn 42 templi indù.
A g'hinn cumunidà sikh a l'[[Lundra Est|Est]] e a l'[[Lundra Ovest|Ovest de Lundra]], in particular a [[Southall]], indue a gh'è la pussee olta pupulasiun sikh e ul pussee grand templi sikh föra de l'India.<ref name=london_104>{{cite news |url= http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/2898761.stm|title=£17 m Sikh temple opens |date=30 March 2003 |work=BBC News |accessdate=7 June 2008 |archiveurl= http://www.webcitation.org/5yo18FMYP |archivedate=19 May 2011 |deadurl=no}}</ref>
Dò giüdee dul Regn Unii sü trii viven a Lundra, cünt grand cumunidà giüdee in di quarter de [[Stamford Hill]], [[Stanmore]], [[Golders Green]], [[Finchley]], [[Hampstead]], [[Hendon]] e [[Edgware]] a [[Lundra Nort]]. La [[Sinagoga Bevis Marks]] in de la [[Cità de Lundra]] a l'è la sinagoga de la storega cumunidà lundinees [[sefardita]] e a l'è l'uniga sinagoga in Europa indue a hinn staa faa servizzi per püssee de treseent agn. La Sinagoga de Stanmore e Canons Park la g'ha ul püssee olt numer de apartenensa di tucc i alter sinagogh urtudoss de l'Europa, anca pussee de la sinagoga de [[Ilford]] (che l'è semper a Lundra), ch'a l'era chella cünt ul püssee olt numer de apartenensa prima dul 1998.<ref name=london_106>{{cite web |url= http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Israel/Partnerships/Regions/Kavimut/Britain+Communities/Stanmore+11.htm |publisher=The Jewish Agency for Israel |title=Stanmore |accessdate=12 October 2008 |archiveurl= http://www.webcitation.org/5yo18Qcmw |archivedate=19 May 2011 |deadurl=no}}</ref>
== Geugrafia umana ==
=== Ürbanistiga ===
Ul cöör de la vita de Lundra a l'è la Cità de Westminster, indue la g'ha denter la magiur part dul [[West End de Lundra|West End]]: queschì a l'è ul principal distreet cültüral, d'intratenimen e de cumper, ultra a vess la sed d'un grand numer di principai sucietà lundinees (föra di aziend che lauren indul setur finansiari). La Cità de Westminster a l'è anca ul cöör de la pulitega bretanega.
La Cità de Lundra (cugnussuda pussee facilment cunt ul nome de ''City'' o ''Square Mile'', che 'l vöör dì "Milii Quadraa") a l'è ul principal center bancari dul mund e anca ul principal center de affari eurupee. Pussee de cent di cinchcent sucietà eurupee a g'han sed a Lundra, menter ul mercaa di cambi a l'è ul pussee grand dul mund, cunt un cambi mendi giurnalier de 504 miliard de dollar, pussee di quai de [[Tokio]] e de [[Nöa York]] insema. Anca se, in di dì, a l'è piena de gent che laura in de la zona, la Cità de Lundra la se queta in di fin setimana, sicum a l'è minga un'area residensial.<br />
La Cità di Lundra se pöö dì che a l'è vuna cità indela cità, perchè la g'ha ul propri sindich che 'l vegn elegiuu apena di sò citadin (cunt anca i sucietà finanziari).
I principai atraziun türistigh a hinn indul [[Center de Lundra]] (''Central London'', in [[Lengua inglesa|inglees]]). Queschì a hinn: la ''City''; ul ''West End'' (due g'hinn cinema, bar, club, teater, negossi e resturant); la Cità de Westminster cunt l'[[Abasia de Westminster]], ul [[Palaz de Buckingham|Palaz real de Buckingham]] e la ''[[Clarence House]]''; ul [[Kensington e Chelsea (burgh real)|burgh real de Kensington e Chelsea]], cunt i sò musee, 'me ul [[Musee de la Sciensa]], ul [[Musee de la Storia Natural]] e ul [[Musee de Vitoria e Albert]], e l<nowiki>'</nowiki>[[Hyde Park]]. Alter impurtant atraziun türistigh a hinn la [[Catedral de San Paul (Lundra)|Catedral de San Paul]], la [[National Gallery (Lundra)|Galeria Naziunal]], ul ''[[Bankside]]'' di [[Southwark]] cunt ul [[Teater dul Globo]], la ''[[Tate Modern]]'' e ul [[Punt de Lundra]], ul [[Punt de la Tur]] e la [[Tur de Lundra]], la ''[[Tate Britain]]'', ul [[Musee Britanegh]] a [[Bloomsbury]].
=== Südivisiun aministrativ ===
<center>
{| class="toccolours" style="float:center; font-size:90%; margin-left:10px;"
|+ <big>'''La Cità de Lundra e i 32 burgh'''</big>
| style="padding-right:1em;" | <ol>
<li>[[Cità de Lundra|City of London]]</li>
<li>[[Cità de Westminster|City of Westminster]]</li>
<li>[[Kensington e Chelsea (burgh real)|Kensington and Chelsea]]</li>
<li>[[Hammersmith e Fulham (burgh lundines)|Hammersmith and Fulham]]</li>
<li>[[Wandsworth (burgh lundines)|Wandsworth]]</li>
<li>[[Lambeth (burgh lundines)|Lambeth]]</li>
<li>[[Southwark (burgh lundines)|Southwark]]</li>
<li>[[Tower Hamlets (burgh lundines)|Tower Hamlets]]</li>
<li>[[Hackney (burgh lundines)|Hackney]]</li>
<li>[[Islington (burgh lundines)|Islington]]</li>
<li>[[Camden (burgh lundines)|Camden]]</li>
<li>[[Brent (burgh lundines)|Brent]]</li>
<li>[[Ealing (burgh lundines)|Ealing]]</li>
<li>[[Hounslow (burgh lundines)|Hounslow]]</li>
<li>[[Richmond upon Thames (burgh lundines)|Richmond upon Thames]]</li>
<li>[[Kingston upon Thames (burgh real)|Kingston]]</li>
<li>[[Merton (burgh lundines)|Merton]]</li>
</ol>
| style="background:white; padding:0 1em;" class="toccolours" |[[Archivi:LondonNumbered.png|400px]]
| <ol start="18">
<li>[[Sutton (burgh lundines)|Sutton]]</li>
<li>[[Croydon (burgh lundines)|Croydon]]</li>
<li>[[Bromley (burgh lundines)|Bromley]]</li>
<li>[[Lewisham (burgh lundines)|Lewisham]]</li>
<li>[[Greenwich (burgh real)|Greenwich]]</li>
<li>[[Bexley (burgh lundines)|Bexley]]</li>
<li>[[Havering (burgh lundines)|Havering]]</li>
<li>[[Barking e Dagenham (burgh lundines)|Barking and Dagenham]]</li>
<li>[[Redbridge (burgh lundines)|Redbridge]]</li>
<li>[[Newham (burgh lundines)|Newham]]</li>
<li>[[Waltham Forest (burgh lundines)|Waltham Forest]]</li>
<li>[[Haringey (burgh lundines)|Haringey]]</li>
<li>[[Enfield (burgh lundines)|Enfield]]</li>
<li>[[Barnet (burgh lundines)|Barnet]]</li>
<li>[[Harrow (burgh lundines)|Harrow]]</li>
<li>[[Hillingdon (burgh lundines)|Hillingdon]]</li>
</ol>
|}
</center>
== Aministrasiun ==
[[File:City hall london.jpg|thumb|left|Ul [[City Hall (Lundra)|City Hall]] sed de l'[[Auturidà de la Granda Lundra]]]]
Per tuta la cità l'aministrasiun citadina a l'è cuurdinada da l'[[Auturidà de la Granda Lundra]] (''Greater London Authority'' o ''GLA'', in [[Lengua inglesa|inglees]]), menter l'aministrasiun lucal a l'è afidada a 33 cumun, ciamaa burgh (''boroughs'') püssee piscinin.<ref name=london_032>{{Cita web|url=http://www.london.gov.uk/gla/|titolo=About the Greater London Authority|editore=London Government|accesso=27 settembre 2008| urlarchivio = http://www.webcitation.org/5yo0hYGdz | dataarchivio=19 maggio 2011| deadurl=no}}</ref> La GLA a l'è fada süde dò cumpuneent eletif: ul "Sindich de Lundra", che 'l g'ha ul puter esecutif, e l'"Asemblea de Lundra" che la studia i röb che ul sindich 'l deciit e la pö dì de sì o de no a i sò decisiun in süul bilancio de tücc i agn.
La sed de l'Auturidà de la Granda Lundra a l'è ul [[City Hall (Lundra)|City Hall]], che l'è indul [[Southwark (burgh lundines)|burgh lundines de Southwark]] e ul sindich dul d' d'incö a l'è ul [[Boris Johnson]]. I auturidà lucai a hinn rapresentaa di cunsili di 32 burgh de Lundra e da la "Curpurasiun de la Cità de Lundra" (''City of London Corporation'')<ref name=london_035>{{Cita web|url=http://www.london.gov.uk/london/links.jsp|titolo=Links to other websites — London boroughs|editore=London Government|accesso=27 settembre 2008 |urlarchivio = http://web.archive.org/web/20071019055428/http://www.london.gov.uk/london/links.jsp |dataarchivio=19 ottobre 2007}}</ref> ch'a hinn i respunsabil de un quai servizzi lucai, 'me la pianificasiun ürbanistiga, i scol, i servizzi suciai, la gestiun di straaat lucai e la racolta dul rüff.
I ghisa a hinn, in tuta la Granda Lundra, fora de la Cità de Lundra, quei de la Polisia Metropulitana (''Metropolitan Police''), che a l'è sota ul controll de l'Autoridà de la Polisia Metrupulitana (''Metropolitan Police Authority''). La Cità de Lundra la g'ha un alter corp de polisia, ciamaa "Polizia de la Cità de Lundra" (''City of London Police'').<ref name="Policing">{{Cita web|url=http://www.london.gov.uk/gla/policing.jsp|titolo=Policing|editore=Greater London Authority|accesso=25 agosto 2009 |urlarchivio = http://web.archive.org/web/20080121173357/http://www.london.gov.uk/gla/policing.jsp |dataarchivio=21 gennaio 2008}}</ref> La Polizia di Trasport bretanega a l'è respunsabil per i servizzi de polizia in süi tren de la ''[[National Rail]]'' e de la [[Metropolitana de Lundra|metropulitana]].<ref name="BTP">{{Cita web|url=http://www.btp.police.uk/about_us/areas.aspx|titolo=Areas|editore=British Transport Police|accesso=25 agosto 2009| urlarchivio = http://www.webcitation.org/5yo0hdc31 | dataarchivio=19 maggio 2011| deadurl=no}}</ref>
Ul servizzi di Vigil dul fögh de Lundra a l'è ul ters püssee grand servizzi de vigil dul fögh dul mund.<br/>
La sanità a Lundra a l'è cumpit dul Servizzi Naziunal de Sanità (''National Health Service'' o ''NHS'') e a l'è, donca, statal, ma ul servizzi de ambulanz e di elicoter a l'è gestii da ul ''London Ambulance Service'' vün,<ref name="LAS">{{Cita web|url=http://www.londonambulance.nhs.uk/about_us.aspx|titolo=About us|editore=London Ambulance Service NHS Trust|accesso=25 agosto 2009| urlarchivio = http://www.webcitation.org/5yo0iCW89 | dataarchivio=19 maggio 2011| deadurl=no}}</ref> e da ul ''London Air Ambulance'' l'alter.<br/>
La Guardia Custiera di Sò Maestà (''Her Majesty's Coastguard'') e ul ''Royal National Lifeboat Institution'' a lauren anca a Lundra, indul [[Tamis]].<ref name="Coastguard">{{Cita web|url=http://www.mcga.gov.uk/c4mca/mcga07-home/aboutus/mcga-online/mcga-sailing-cg66/dops_-_all-cg66-stationlist.htm|titolo=Statiunlist|anno=2007|editore=Maritime and Coastguard Agency|accesso=25 agosto 2009| urlarchivio = http://www.webcitation.org/5yo0jzXE7 | dataarchivio=19 maggio 2011| deadurl=no}}</ref><ref name="Lifeboat">{{Cita news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/1739401.stm|titolo=Thames lifeboat service launched|data=2 gennaio 2002|editore=BBC News |accesso=25 agosto 2009|urlarchivio= http://www.webcitation.org/5yo0kXnz9 |dataarchivio=19 maggio 2011| deadurl=no}}</ref>
=== Cità gemelaa ===
A g'hinn alter 46 post in ses cuntinent che g'hann ul nom de Lundra.<br/>
'Me ul gemelagg de Lundra, i burgh de Lundra hinn, a lur volta, gemelaa cunt cità de tücc ul mund.
L'[[Auturidà de la Granda Lundra]] a l'è gemelaa cunt:
* [[Archivi:Flag of Peru.svg|20px|link=Perù]] [[Arequipa]]
* [[Archivi:Flag of Germany.svg|20px|link=Germania]] [[Berlin]]
* [[Archivi:Flag of India.svg|20px|link=India]] [[Delhi]]
* [[Archivi:Flag of Colombia.svg|20px|link=Culumbia]] [[Bogotà]]
* [[Archivi:Flag of South Africa.svg|20px|link=Südafrica]] [[Johannesburg]]
* [[Archivi:Flag of Malaysia.svg|20px|link=Malesia]] [[Kuala Lumpur]]
* [[Archivi:Flag of Kuwait.svg|20px|link=Kuwait]] [[Kuwait City|Cità de Kuwait]]
* [[Archivi:Flag of Russia.svg|20px|link=Rüssia]] [[Musca (Rüssia)|Musca]]
* [[Archivi:Flag of the United States.svg|20px|link=Stat Ünì d'America]] [[New York]]
* [[Archivi:Flag of Norway.svg|20px|link=Nurvegja]] [[Oslo]]
* [[Archivi:Flag of Bangladesh.svg|20px|link=Bangladesh]] [[Sylhet]]
* [[Archivi:Flag of the People's Republic of China.svg|20px|link=Cina]] [[Shanghai]]
* [[Archivi:Flag of Iran.svg|20px|link=Iran]] [[Tehran]], da ul 1993
I cità chì de sota a g'hann, invees, un raport de amicizia cunt Lundra:
* [[Archivi:Flag of Algeria.svg|20px|link=Algeria]] [[Algeri]]
* [[Archivi:Flag of Azerbaijan.svg|20px|link=Azerbaigian]] [[Baku]]
* [[Archivi:Flag of the People's Republic of China.svg|20px|link=Cina]] [[Pechin]]
* [[Archivi:Flag of Romania.svg|link=Rumania|20px]] [[Bucarest]]
* [[Archivi:Flag of Argentina.svg|20px|link=Argentina]] [[Buenos Aires]]
* [[Archivi:Flag of Bangladesh.svg|20px|link=Bangladesh]] [[Dacca]]
* [[Archivi:Flag of India.svg|20px|link=India]] [[Delhi]]
* [[Archivi:Flag of Turkey.svg|20px|link=Türchia]] [[Istanbul]]
* [[Archivi:Flag of the United States.svg|20px|link=Stat Ünì d'America]] [[Los Angeles]]
* [[Archivi:Flag of India.svg|20px|link=India]] [[Mumbai]]
* [[Archivi:Flag of France.svg|20px|link=França]] [[Paris]]
* [[Archivi:Flag of Montenegro.svg|20px|link=Muntnegher]] [[Podgorica]]
* [[Archivi:Flag of Italy.svg|20px|link=Italia]] [[Rom]]
* [[Archivi:Flag of Bulgaria.svg|20px|link=Bülgaria]] [[Sofia]]
* [[Archivi:Flag of Japan.svg|20px|link=Giappon]] [[Tokio]]
* [[Archivi:Flag of Croatia.svg|20px|link=Cruazia]] [[Zagabria]]
== Nòt e alter progett ==
{{commons|Category:London}}
<references/>
== Ligamm de föra ==
* {{en}} [http://www.london2012.com/ Olimpiadi Londra 2012] {{Webarchive|url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20130228114959/http://www.london2012.com/ |date=2013-02-28 }}
* {{it}} [[voy:Lundra|Lundra]] sü[[Wikivoyage]]
=== Istitüziunai ===
* {{en}} [http://www.london.gov.uk/ Sit istitüziunal]
* {{en}} [http://www.tfl.gov.uk/ Transport for London]
* {{en}} [https://web.archive.org/web/20090615160815/http://www.bbc.co.uk/london/ BBC London]
* {{en}} [http://www.statistics.gov.uk/focuson/london/ Statistigh in süla cità] {{Webarchive|url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20040722014745/http://www.statistics.gov.uk/focuson/london/ |date=2004-07-22 }}
{{Capitaj de l'Europa}}{{Lista1000}}
[[Categoria:Cità de l'Inghiltera]]
[[Categoria:Capitaj de l'Europa]]
[[Categoria:Lundra|*]]
bxviqbfhqey1hcsto8tlj5uhiaea0zw
Lod Veg
0
130606
1335461
1293979
2026-09-24T01:52:07Z
InternetArchiveBot
32808
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
1335461
wikitext
text/x-wiki
<br /><!-- '''Lod Veg''' --><br />{{LUDLUD}}
{{Livell aministrativ
|siglaStat = ITA
|numerLivell = 3
|nom = Lod Vèg
|Livell2 = [[Provincia de Lod]]
|Livell1 = [[Lombardia]]
|linkStema =
|linkBandera =
|pajinaStema =
|pajinaBandera =
|linkSœmeanza = {{#if:Lodi Vecchio-Chiesa san Bassiano.jpg|File:Lodi Vecchio-Chiesa san Bassiano.jpg|}}
}}
'''Lod Vèg''' (''Lodi Vecchio'' in [[lengua italiana|Italian]], ''Laus Pompeia'' in [[Latin]]) l'è un cumün del Ludesan cun {{formatnum:{{Dati pop IT-25|098032}}}} abitant (dàto del {{#time: M Y|{{Dati pop IT-25||STAND}} }} <ref>{{Dati pop IT-25||QUELLE}}</ref>).
== Storia ==
L'é stai el prim insediament de l'antica citá de [[Lod]].
Sül só teritori la ghé la ''Basilica di 12 Apóstui'' (o de [[San Basán]]).
== Evoluzion demografega ==
L'andament del nümer de abitant del cumün de Lod Vegg l'è mustraa in de la tabela chi de sota
{{Demografia/Lodi Vecchio}}
== Ligamm de föra ==
* [https://web.archive.org/web/20220302144142/https://www.comune.lodivecchio.lo.it/ Sitt del Cumün]
== Riferiment ==
<references/>
{{Cumün de la Pruvincia de Lod}}
[[Categoria:Comun de la provincia de Lod|Lod Vèg]]
5jye2z14hrwvat43k7u0v57mmi5zwdv
Vincent Price
0
157968
1335471
1330183
2026-09-24T04:50:53Z
InternetArchiveBot
32808
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
1335471
wikitext
text/x-wiki
{{O|date=sginer 2024}}
{{MILCLASS}}
[[Image:Vincentprice.jpg|thumb|right|200px|El Vincent Prince in di pann de Mr. Manningham in ''[[Gas Light|Angel Street]]'' (1942)]]
El '''Vincent Leonard Price Jr.''' ([[27_05|27 de Magg]] del [[1911]] – [[25_10|25 de Ottober]] del [[1993]]) a l'è staa on attor [[american]] de [[film]] de spavent. Per i sò maner da aristocratigh, elegant, la soa statura vòlta (1.93 cm) e la soa vos particolar l'è regordaa come vun di attor pussee bravi del genere de l'orror.
==Biografia==
L'è nassuu a [[St. Louis]], in del [[Missouri]]. El sò nònno l'aveva inventaa ona crema de ''lievito tartaro'' che gh'ha faa la fortuna de la soa famiglia. Vincent inscì l'è staa bon de frequentàa scoeul important, comè l'Università de Yale, indovè che l'ha studiaa i bei art e poeu l'è andaa a studià a [[Londra]] indovè l'ha incominciaa a fà teater.<br>
In del [[1938]] l'ha taccaa a lavorà in del cinema comè attor , ma l'è staa domà in del [[1948]] quand l'ha faa la vos de l'òmm invisibil che l'ha cominciaa la soa carriera in del genere de l'orror, che l'ha faa diventà famos.<br>
Da lì inanz l'ha taccaa a fà tucc i film de fà stremì i gent, trai quai ''La vendèta del Dottor K.'', ''La cà di fantasma'', ''L'ultim òmm in sù la tera'', ''El sgorbatt'' e ''La mascara de cera'', che l'è staa vun di primm film in 3D.
==Ligamm de foeura==
{{Commons}}
*[http://vincentpriceartmuseum.org Vincent Price Gallery]
*[http://www.vincentprice.org vincentprice.org]
*[http://www.stlouiswalkoffame.org/inductees/vincent-price.html St. Louis Walk of Fame] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924110508/http://www.stlouiswalkoffame.org/inductees/vincent-price.html |date=2015-09-24 }}
*[http://www.angelfire.com/film/rdsquires The Vincent Price Exhibit]
*[http://www.escape-suspense.com/2007/02/escape_three_sk.html Vincent Price performs "Three Skeleton Key" on ''Escape'' (1950)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080501180052/http://www.escape-suspense.com/2007/02/escape_three_sk.html |date=2008-05-01 }}
*[http://www.escape-suspense.com/2007/09/escape---bloodb.html Vincent Price in "Bloodbath" on ''Escape'' (1950)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080504022804/http://www.escape-suspense.com/2007/09/escape---bloodb.html |date=2008-05-04 }}
*[https://web.archive.org/web/20090108035352/http://www.tcm.com/thismonth/article/?cid=161098 Profile] @ [[Turner Classic Movies]]
*[http://lcweb2.loc.gov/service/mss/eadxmlmss/eadpdfmss/2001/ms001033.pdf Vincent Price Papers catalog]
*[https://web.archive.org/web/20110721120401/http://img337.imageshack.us/img337/7161/vincentptilexzw0.jpg Tilex ad in ''Family Circle'']
*[http://www.archive.org/details/TheSaintVincentPriceOTR ''The Saint'' radio program]
{{DEFAULTSORT:Price, Vincent}}
[[Categoria:Ator statunitens]]
[[Categoria:Nassud in del 1911]]
[[Categoria:Mort in del 1993]]
27ygzwi57o3minjagd0bzhdjbw3k0pi
Pelé
0
184902
1335465
1145530
2026-09-24T02:42:44Z
InternetArchiveBot
32808
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
1335465
wikitext
text/x-wiki
{{LUDLUD}}
[[Archivi:Pelé Africa do Sul Cropped.jpg|thumb|right|250px|Pelé, in del [[giügn]] del [[2010]].]]
'''Pelé''', che in realtà el se ciamava '''Edson Arantes do Nascimento''' ([[Três Corações]], [[Brasil]], [[23 10|23 utùber]] [[1940]]<ref>http://globoesporte.globo.com/pele-70/noticia/2010/10/certidao-de-nascimento-de-pele-tem-correcao-no-nome-e-erro-na-data.html Adilson Barros: Certidão de nascimento de Pelé tem 'correção' no nome e erro na data – El certificàd de quant Pelè l’è nasìd (nº 7095, foglio 123, libro 21-A dell'anagrafe di Três Corações) el porta el nùm "Edison" Arantes do Nascimento e el dì [[21 10|21 utùber]] [[1940]]. Invece, in sül certificàd de batès gh’è scrìtt el nùm "Edson" e el dì [[23 10|23 utùber]] [[1940]] </ref> – San Paolo, [[29 12|29 desember]] [[2022]]) l'è stai un giügadùr de [[Fotball|balòn]] [[Brasil|brasilian]], in tra i püsè fort del mund in d'la sò epuca: l'ha vensùd cun la Nasiunàl brasigliana de balòn, i Mundiài del [[1958]], [[1962]] e [[1970]].
In d'la sò cariera, dal [[1957]] al [[1974]] al [[Santos FC|Santos]] e dal [[1974]] al [[1977]] al [[New York Cosmos|Cosmos]] nei [[Stat Ünì d'America]], l'ha segnàd 1331 gol.
{{quote|Cume se scrìu Pelé? D-I-U|Tìtul del ''Sunday Times'' el dì dòpu la finàl d'i ''Mundiài de balòn'' del [[1970]]<ref>[http://www.fifa.com/classicfootball/players/player=63869/bio.html Classic Football - Pele - The King of football]</ref>.}}
== Àlter futugrafìi ==
<gallery>
Image:Pelé & Lula.jpg|Pelè cul president [[Lula]], in del [[2008]]
Image:Pelé 1960.jpg|Pelé in del [[1960]]
</gallery>
== Bibliugrafia ==
* {{en}}: Don Kowet, Pele, Atheneum, 1976. ISBN 9780689107139
* {{en}}: François Thébaud, Pelé, Harper & Row, 1976. ISBN 9780060142544
* {{en}}: James Haskins, Pelé: A Biography, Doubleday, 1976. ISBN 9780385115650
* {{en}}: Joe Marcus, The World of Pelé, Mason/Charter, 1976. ISBN 9780884053668
* {{en}}: Pelé; Robert L. Fish, My Life and the Beautiful Game: the Autobiography of Pelé, New English Library, 1977. ISBN 9780450032301
* {{en}}: James Hahn; Lynn Hahn; Howard Schroeder, Pele!: The Sports Career of Edson Do Nascimento, Crestwood House, 1981. ISBN 9780896861251
* {{en}}: Caroline Arnold, Pele: The King of Soccer, F. Watts, 1992. ISBN 9780531200773
* {{en}}: Harry Harris, Pele: His Life and Times, Natl Book Network, 2003. ISBN 9781566492621
* Portoghès: José Castello, Pelé: os dez corações do rei, Ediouro Publicações, 2004. ISBN 9788500014666
Pelé; Orlando Duarte; Alex Bellos, Pelé. Io, l'unico re, Mondadori, 2006. ISBN 9788804559993
* {{en}}: James Buckley; James Buckley, Jr., Pele, Dk Pub, 2007. ISBN 9780756629960
== Riferimènt ==
<references />
== Ligàm de föra ==
* [http://www.imdb.com/name/nm0671446/ Pelé in sü l'IMDB]
* {{en}} [https://web.archive.org/web/20101026061948/http://www.fifa.com/worldfootball/news/newsid=1321920.html Artìcul sul sit d'la FIFA per il 70 ann de Pelé]
* {{it}}, {{en}} e àlter Lingue [http://pele.m-qp-m.us/ Pelé Olé!]
[[Categoria:Giugador de folber del Brasil|Pelé]]
8z7airjukpfuoefgrsn3s81lqt27e8k
Bassem Youssef
0
188752
1335454
1273187
2026-09-23T23:31:35Z
InternetArchiveBot
32808
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
1335454
wikitext
text/x-wiki
{{LUDLUD}}
'''Bassem Raafat Muhammad Youssef''', cunusùd cul nùm scürtàd de '''Bassem Youssef''' ('''باسم رأفت محمد يوسف''' in [[arab]], [[El Cairo]], [[Egit]], [[22_03|22 de màrs]] [[1974]]) l'è un [[dutùr]] cardiòlugh e còmic egisiàn. El presenta in [[television]] la trasmisòn ''El Bernameg'' ("El Prugrama"), in dla quàl el töd in gìr tütt i püsè famùs del paès . El s'è ispiràd a ''[[The Daily Show]]'' de Jon Steward<ref>[http://www.almasryalyoum.com/en/node/415194 ''Drawing inspiration from the revolution'']</ref>,<ref>[http://www.businessweek.com/articles/2012-03-29/bassem-youssef-egypts-jon-stewart#p1 ''Bassem Youssef: Egypt's Jon Stewart''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141001034830/http://www.businessweek.com/articles/2012-03-29/bassem-youssef-egypts-jon-stewart#p1 |date=2014-10-01 }}</ref>,<ref>[http://www.nytimes.com/2011/04/28/world/middleeast/28iht-M28C-EGYPT-SHOW.html ''Surgeon Using Parody to Dissect the News in Egypt]</ref>.
== Biugrafia ==
Nasüd a [[El Cairo]] el [[22_03|22 de màrs]] [[1974]], el g'ha una surèla, Nadia, e l'è spusàd cun Hala<ref>[http://www.theworld.org/2011/03/egypts-daily-show/ ''Egypt’s "Daily Show''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121211114737/http://www.theworld.org/2011/03/egypts-daily-show/ |date=2012-12-11 }}</ref>. L'ha semper fài el [[dutùr]] cardiòlugh in d'la sò cità, e in del [[2011]] l'è stài vuluntàri a ütà e cüra i giùn rivulusiunàri in Piàsa Tahrir<ref>[http://english.ahram.org.eg/NewsContent/5/35/19963/Arts--Culture/Stage--Street/Revolutionary-satire-Bassem-Youssef-speaks-to-Ahra.aspx ''Revolutionary satire: Bassem Youssef speaks to Ahram Online'']</ref>.
=== El sücèss in TV ===
In del [[2011]], quànt l'è cumenciada le ''Primavera Araba'', è rivàd el sücèss in [[television]], cul prugrama ''The B+ Show'' insü [[YouTube]], quant Youssef l'ha cumenciàd a tö in gìr tütt i pulitich e i persunàgg famùs, dal müsicista Amir Mostafa, a Tawfik Okasha, e anca [[Mohamed El Baradei]]<ref>[http://thedailynewsegypt.com/radio-a-television/comedy-show-du-jour-bassem-youssefs-al-bernameg.html ''Comedy show du jour: Bassem Youssef's Al-Bernameg''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120508051405/http://www.thedailynewsegypt.com/radio-a-television/comedy-show-du-jour-bassem-youssefs-al-bernameg.html |date=2012-05-08 }}</ref>. El [[21_06|21 de giügn]] [[2012]] 21 de junho de 2012, el partecipa al prugrama ''The Daily Show'' de Jon Stewart, sò beniamìn e maèster.
=== La denuncia ===
El [[01_01|prìm de genàr]] [[2013]] l'è stài denunciàd in s'la dumanda del president [[Mohamed Morsi]], perchè la sò cumicità e la sò satira «''... la sarèss tüta custrüida sü le busìe, in sül distürb d'la trqnuilità e dl'Aministrasiòn Püblica...''»<ref>[http://news.nationalpost.com/2013/01/01/host-of-egyptian-daily-show-investigated-after-being-accused-of-insulting-president-morsi/ Host of Egyptian ''Daily Show'' investigated after being accused of insulting President Morsi'']</ref>.
== Riferimènt ==
<references />
== Ligamm de föra ==
* [https://twitter.com/DrBassemYoussef Pagina Twitter del dutùr Youssef]
[[Categoria:Nassud in del 1974|Youssef]]
[[Categoria:Presentador televisiv egizzian|Youssef]]
gfypd88v1nacn725k9zj62dh10b9s3v
Shyla Stylez
0
190329
1335443
1295971
2026-09-23T19:36:24Z
Dostojewskij
13884
Categoria:Mort in del 2017
1335443
wikitext
text/x-wiki
{{O|date=sginer 2024}}
{{LOCC}}
{{Sbozz|grafia=LOCC}}
[[Archivi:Shyla Stylez 2009.jpg|thumb|Shyla Stylez (2009)]]
'''Amanda Friedland''' cugnusuda cum'é '''Shyla Stylez''' (nasüüda a [[Armstrong]], [[Canada]] ül 23 da Setembar dal [[1982]]) l'è un'attris [[porno]]grafega [[canadesa]].
[[Categoria:Pornografia]]
[[Categoria:Nassud in del 1982]]
[[Categoria:Mort in del 2017]]
jya1d3aq61y9oqnf0m6sk7wzrgndsz0
Judy Garland
0
193310
1335460
1277062
2026-09-24T01:24:04Z
InternetArchiveBot
32808
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
1335460
wikitext
text/x-wiki
{{LOCC}}
{{sbozz|grafia=LOCC}}
[[Archivi:Judy Garland-publicity.JPG|thumb]]
'''Judy Garland''' - ma'l sò nom ver a l'era '''Frances Ethel Gumm''' a l'era nassüda a [[Grand Rapids]], [[Minnesota]], [[USA]] el [[10 06|10 de giügn]] del [[1922]] e l'è morta a [[Lundra]] el [[22 06|22 de giügn]] del [[1969]].
A l'è stada un atris e cantanta [[Stat Ünì|americana]] pròpi famusa.
==Ligamm de föra==
* [http://www.imdb.com/name/nm0000023/ Judy Garland - IMDb]
* [https://web.archive.org/web/20131102032133/http://www.tvguide.com/celebrities/judy-garland/159192 Judy Garland - tvguide.com]
[[Categoria:Cinema]]
[[Categoria:Ator statunitens|Garland]]
[[Categoria:Nassiment minga cognossud]]
[[Categoria:Mort minga cognossuda]]
b400hpg6czh2nw46qqg3g28ajlru4qo
Dolly Parton
0
201061
1335458
1334991
2026-09-24T00:24:31Z
InternetArchiveBot
32808
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
1335458
wikitext
text/x-wiki
{{SL}}
[[File:Dolly Parton in Nashville april 2005.jpg|thumb|Dolly Parton (2005)]]
La '''Dolores Rebecca Parton''', cognossuda come '''Dolly Parton''' ([[Sevierville]], [[Tennessee]], 19 de jenar [[1946]] - Nashville, 25 de agost 2026) l'è una cantautora, atora e musicista [[Stat Ünì|stadunidensa]], famosa soratœt per la soa contribuzion al jener [[country]].
In plœ de quater dexegn de carriera discografiga la s'è guadagnada el nom de "rejina de la musiga country"<ref>Whitburn (2005), p. 578</ref>, con vinticinc singoi rivads in cima ai classifege americane<ref>Bronson (2006)</ref> e quarantun [[album discografig|album]] rivads ind la ''top ten''.<ref>[http://www.dollypartonmusic.net/aboutdolly.html A proposit de Dolly] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100102145824/http://www.dollypartonmusic.net/aboutdolly.html |date=2010-01-02 }}</ref>
Insema a [[Reba McEntire]], l'è l'uniga artista country a hir-ga tocad la prima posizion ind i classifege dei singoi almanc una volta per quater dexegn vun dree a l'olter.<ref>[http://www.billboard.com/column/chartbeat/chart-beat-thursday-ke-ha-janet-reba-1004055444.story#/column/chartbeat/chart-beat-thursday-ke-ha-janet-reba-1004055444.story Chart Beat Thursday: Ke$ha, Janet, Reba] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091227060545/http://www.billboard.com/column/chartbeat/chart-beat-thursday-ke-ha-janet-reba-1004055444.story#/column/chartbeat/chart-beat-thursday-ke-ha-janet-reba-1004055444.story |date=2009-12-27 }}</ref> A cavall fra i [[1980|agn otanta]] e i [[1990|agn novanta]] la g'ha anc hid grand sœcess ind el jener pop.
De denter dei so bran musigai plussee famos i se pœl citar ''[[I Will Always Love You]]'' (diventad famos grazie a [[Whitney Houston]] qe la g'ha realizad una reinterpretazion qe l'è stada fra i singoi de major sœcess de la storia de la musiga pop), ''[[Jolene]]'', ''9 to 5'' e ''Coat of Many Colors''. Segn carateristig de Dolly Parton i ènn el timber vocal (l'è una [[sopran]]), un fort e a volte esajerad sens de l'umorism e un aspet particolarment vistos, derivad anc de nœmeros intervents de qirurjia plastiga. L'è anc cognossuda per la so ativitaa de volontariat; la ''Fondazion Dollywood'' de lee creada e dirijida, la se ocupa principalment de l'alfabetizzazion dei s'ciets. Dolly l'è po cognossuda perqè l'è la fondadora del parc de divertiments [[Dollywood]] qe al se trova in Tennessee, vixin a [[Nashville]].
== Biografia ==
La Dolly Parton l'è nassuda a [[Sevierville]], una citaa picinina de campagna del [[Tennessee]] oriental, ai pè dei [[Smoky Mountains]]. L'era la quarta de dodex fradei, tants dei quai i g'ha fait carriera come artists; intra qests i se pœl regordar [[Stella Parton]] (po anc lee cantanta, nassuda ind el [[1949]]) e [[Randy Parton]] (cantant e om d'afar, nassud ind el [[1953]]). La soa l'era una familia estremament povera, come la Parton de spess la regorda ind i soe interviste<ref>''[http://archives.cnn.com/2002/SHOWBIZ/Music/07/09/dolly.parton.cnna/index.html Dolly Parton talks new album, tour] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060512112052/http://archives.cnn.com/2002/SHOWBIZ/Music/07/09/dolly.parton.cnna/index.html |date=2006-05-12 }}'', [[CNN]], 9 de lœi 2002</ref> e in vergœne dei so canzon plussee autobiografige, compagn de ''Coat of Many Colors''. L'era anc una familia relijosa miga poc, de orientament [[pentecostalism|pentecostal]]; el stess pader de Dolly l'era un predicador.<ref>''[http://realcountrymusic.org/cgi/phpBB2/viewtopic.php?p=138907 Backwoods glam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012123639/http://realcountrymusic.org/cgi/phpBB2/viewtopic.php?p=138907 |date=2007-10-12 }}'', «[[The Washington Times]]», 1m de dexember 2006.</ref> Fin de picina, la Parton la g'ha ambiad a cantar ind i ciexe e qeste soe raix musigai le se refletissen ind la soa produzion musigal in studi e in viv, qe la includiss nœmeros ''spiritual''. Prima de compir dex agn la g'hiva ja cantad in program radiofonig e televisiv locali de l'area del Tennesse oriental, compagn qe el famos show de [[Cas Walker]], qe l'andava in onda sœ la radio [[WIVK-FM]] e sœl canal televisiv [[WBIR-TV]] de [[Knoxville]]. A tredex agn la g'ha scrivud un quai bran per la ''[[Goldbang Records]]'', una picina etiqeta discografiga de la [[Louisiana]] e la s'era esibida ind el program radiofonig [[Grand Ole Opry]] de [[Nashville]] (per l'emitenta radio WSM), indoqe la g'ha cognossud el cantautor [[Johnny Cash]], qe al g'ha po hid un rœl important ind l'incorajar-la a segœtar ind la carriera musigal<ref>V. Cash (1998)</ref> Apena finids i studi ind el [[1964]], la Parton la s'è trasferida a Nashville in busca de furtuna ind el business de la musiga country.
El prim grand sœcess de la Parton come solista l'è stait el bran ''[[Jolene]]'', qe al g'ha tocad la prima posizion ind i classifege. El bran l'è anc'mò un dei plœ famos de la Parton e l'è stait metud da la revista ''[[Rolling Stone]]'' ind la ''lista dei 500 millior canzon de tœts i temp''. Dop de ''Jolene'' e ''I Will Always Love You'', la Parton la g'ha ambiad a tœver una serie de sœcess, con vot singoi rivads ind la prima posizion dei classifege del [[1974]] al [[1980]]. El sœcess al g'ha dait a la Dolly la possibilitaa de hvir-ga un propi program televisiv, ciamad ''Dolly!'' (1976-1977) e de produxer in propi i so album. I soe canzon i ènn insí diventade talment celebre qe tants artists i g'ha vœlud far-n dei reinterpretazion; fra qei qí i se pœl cuntar [[Rose Maddox]], [[Kitty Wells]], [[Olivia Newton-John]], [[Emmylou Harris]] e [[Linda Ronstadt]].<ref>[http://allmusic.com/cg/amg.dll?p=amg&searchlink=DOLLY PARTON&sql=11:wiftxql5ldde~T1 Biografia de la Dolly Parton] press Allmusic</ref>
Al principi dei agn '80, la Parton la g'ha ambiad a diversificar la soa ativitaa artistega e professionala po anc fœra de l'ambit musigal, insí la g'ha fait un debut come atora cinematografiga in banda a [[Jane Fonda]] ind el [[1980]] col film ''[[Dai 9 ai 5... orari continuad]]'' (la soa colona sonora la g'ha el singol ''9 to 5'' de la stessa Dolly). Dop del sœcess de qell film la Dolly la g'ha fait olter film. I ènn nœmerose anc i comparide de la Dolly ind serie televisive, compagn de la serie ''[[Hannah Montana]]'' ind la qual la Parton la g'ha interpretad la zia de la protagonista Hannah Montana (interpretada da [[Miley Cyrus]] de la qual la Parton, per dir-la tœta, l'è la madrina).
A la metaa dei agn '80 la Parton la g'ha metud sœ el parc de divertiments [[Dollywood]], a [[Pigeon Forge]], ind el Tennessee. La strutura la g'ha guadagnad un sœcess grandissim e ind i agn seguents la g'ha segœtad a desvilupar-s; incœú la dà el lavorar a quasi 3000 persone. A partir de Dollywood la Parton la g'ha costruid un picinin imper de struture de divertiments, qe incœú i includissen fra l'olter un parc aquatig ([[Dollywood's Splash Country]]) e la cadena de teater-ristorant [[Dixie Stampede]].
El penultim album publigad de la Parton l'è ''[[Better Day]]'', vegnud fœr ind el [[2011]] con l'etiqeta discografica de la stessa Dolly, la [[Dolly Records]]. El 13 de jenar 2012 l'è vegnid fœr el film ''[[Joyful Noise]]'' ind el qual la Dolly la recita in banda a [[Queen Latifah]] e [[Keke Palmer]]. Ind el [[2014]] el vegn fœr l'ultim disc de la Dolly, ''[[Blue smoke]]''.
== Prem e Recognossiments ==
El so nom l'è stait metid ind la ''[[Songwriters Hall of Fame]]''.
Per el so contribut a l'industria musigal, la g'è staita dedicada una stella sœ la [[Hollywood Walk of Fame]] al 6712 de Hollywood Blvd.
Ind el [[2011]] al g'è stait assegnad un [[Grammy Award]] a la carriera<ref>[http://www.grammy.com/news/the-recording-academy-announces-special-merit-award-honorees Dolly Parton la ricev un grammy award]</ref>.
== Filmografia ==
{| class="wikitable sortable plainrowheaders"
|-
! scope="col" | Titol
! scope="col" | Ann
! scope="col" | Rœl
! scope="col" class="unsortable" | Note
|-
! scope="row" | ''Nine to Five (Dai 9 ai 5)''
| style="text-align:center;"| 1980
| Doralee Rhodes
| Nomination—Golden Globe 1981 – Milliora atora protagonista - Millior canzon orijinal
|-
! scope="row" | ''The Best Little Whorehouse in Texas (El plœ bell bordell del Texas)''
| style="text-align:center;"| 1982
| Mona Stangley
| Nomination—Golden Globe 1983 - Milliora atora indun film comedia o musigal
|-
! scope="row" | ''Rhinestone (Strass)''
| style="text-align:center;"| 1984
| Jake
|
|-
! scope="row" | ''Steel Magnolias (Magnolie d'axal)''
| style="text-align:center;"| 1989
| Truvy Jones
|
|-
! scope="row" | ''Linea diretta - Un'occasione unica''
| style="text-align:center;"| 1992
| Shirlee Kenyon
|
|-
! scope="row" | ''The Beverly Hillbillies''
| style="text-align:center;"| 1993
| Lee stessa
| cameo
|-
! scope="row" | ''Frank McKlusky, C.I.''
| style="text-align:center;"| 2002
| Edith McKlusky
|
|-
! scope="row" | ''Miss Congeniality 2: Armed & Fabulous (Miss FBI, infiltrada speçal)''
| style="text-align:center;"| 2005
| Lee stessa
| cameo
|-
! scope="row" | ''Gnomeo and Juliet (Gnomeo e Julieta)''
| style="text-align:center;"| 2011
| Dolly Gnome
| vox
|-
! scope="row" | ''The Year Dolly Parton Was My Mom (L'ann qe Dolly Parton l'era la mè mama)''
| style="text-align:center;"| 2011
| Lee stessa
|
|-
! scope="row" | ''Joyful Noise (Rumor joios)''
| style="text-align:center;"| 2012
| G.G. Sparrow
|
|}
=== Serie televisive ===
{| class="wikitable sortable plainrowheaders"
|-
! scope="col" | Titol
! scope="col" | Ann
! scope="col" | Rœl
! scope="col" class="unsortable" | Note
! scope="col" class="unsortable" | Titol Episodi
|-
! scope="row" | ''Dolly and Carol in Nashville''
| style="text-align:center;"| 1979
| Trudy
| Film TV
|
|-
! scope="row" | ''Lily: Sold Out''
| style="text-align:center;"| 1981
| Lee stessa
| Film TV
|
|-
! scope="row" | ''Smoky Mountain Christmas''
| style="text-align:center;"| 1986
| Lorna Davis
| Film TV
|
|-
! scope="row" | ''Wild Texas Wind''
| style="text-align:center;"| 1991
| Thiola "Big T" Rayfield
| Film TV
|
|-
! scope="row" | ''Heavens to Betsy''
| style="text-align:center;"| 1994
| Betsy Baxter
| Film TV
| Episodi pilota, mai trasmetid
|-
! scope="row" | ''Mindin' My Own Business''
| style="text-align:center;"| 1994
| imprenditora
| Episodi pilota, mai trasmetid
|
|-
! scope="row" | ''[[Unlikely Angel]]''
| style="text-align:center;"| 1996
| Ruby Diamond
| Film TV
|
|-
! scope="row" | ''The Magic School Bus''
| style="text-align:center;"| 1996
| Katrina Eloise 'Murph' Murphy
| Serie TV
| "Ep.39 - Una vacanza speçal (ST3)"
|-
! scope="row" | ''Blue Valley Songbird''
| style="text-align:center;"| 1999
| Leanna Taylor
| Film TV
|
|-
! scope="row" | ''Reba''
| style="text-align:center;"| 2005
| Dolly Majors
| Serie TV
| "Reba's Rules of Real Estate"
|-
! scope="row" | ''[[Hannah Montana]]''
| style="text-align:center;"| 2006, 2007, 2010
| Zia Dolly
| Serie TV
|
* ST1 Guai foi, zia Dolly
* ST2 Nemixe... amixe
* ST4 Pore, bye bye!
|}
== Discografia ==
* ''[[Hello, I'm Dolly]]'' (1967)
* ''[[Just Because I'm a Woman]]'' (1968)
* ''[[In the Good Old Days (album)|In the Good Old Days]]'' (1969)
* ''[[My Blue Ridge Mountain Boy]]'' (1969)
* ''[[The Fairest of Them All (album)|The Fairest of Them All]] (1970)
* ''[[As Long As I Love]]'' (1970)
* ''[[A Real Live Dolly]]'' (dal vivo, 1970)
* ''[[The Golden Streets of Glory]]'' (1971)
* ''[[Joshua (album)|Joshua]]'' (1971)
* ''[[Coat of Many Colors]]'' (1971)
* ''[[Touch Your Woman]]'' (1972)
* ''[[My Favorite Songwriter: Porter Wagoner]]'' (1972)
* ''[[My Tennessee Mountain Home]]'' (1973)
* ''[[Bubbling Over]]'' (1973)
* ''[[Jolene (album Dolly Parton)|Jolene]]'' (1974)
* ''[[Love Is Like a Butterfly]]'' (1974)
* ''[[The Bargain Store]]'' (1975)
* ''[[Dolly: The Seeker & We Used To]]'' (1975)
* ''[[All I Can Do]]'' (1976)
* ''[[You Are]]'' (1977)
* ''[[New Harvest... First Gathering]]'' (1977)
* ''[[Here You Come Again]]'' (1977)
* ''[[Heartbreaker (Dolly Parton)|Heartbreaker]]'' (1978)
* ''[[Great Balls of Fire (album)|Great Balls of Fire]]'' (1979)
* ''[[Dolly, Dolly, Dolly]]'' (1980)
* ''[[9 to 5 and Odd Jobs]]'' (1980)
* ''[[Heartbreak Express]]'' (1982)
* ''[[The Best Little Whorehouse In Texas]]'' (colonna sonora, 1982)
* ''[[Burlap and Satin]]'' (1983)
* ''[[The Great Pretender (Dolly Parton)|The Great Pretender]]'' (1984)
* ''[[Rhinestone]]'' (colonna sonora, 1984)
* ''[[Real Love (Dolly Parton)|Real Love]]'' (1985)
* ''[[Rainbow (Dolly Parton)|Rainbow]]'' (1987)
* ''[[White Limozeen]]'' (1989)
* ''[[Home for Christmas (Dolly Parton)|Home for Christmas]]'' (1990)
* ''[[Eagle When She Flies]]'' (1991)
* ''[[Straight Talk]]'' (colonna sonora, 1992)
* ''[[Slow Dancing with the Moon]]'' (1993)
* ''[[Heartsongs: Live from Home]]'' (dal vivo, 1994)
* ''[[Something Special (Dolly Parton)|Something Special]]'' (1995)
* ''[[Treasures]]'' (1996)
* ''[[Hungry Again]]'' (1998)
* ''[[Precious Memories]]'' (1999)
* ''[[The Grass Is Blue]]'' (1999)
* ''[[Little Sparrow]]'' (2001)
* ''[[Halos & Horns]]'' (2002)
* ''[[For God and Country (Dolly Parton)|For God and Country]]'' (2003)
* ''[[Those Were the Days]]'' (2005)
* ''[[The Very Best of Dolly Parton]]'' (raccolta, 2007)
* ''[[Backwoods Barbie]]'' (2008)
* ''Dolly Parton'' - Live From London 2010
* ''[[Better Day]]'' - (2011)
* ''[[Blue Smoke]]'' - (2014)
== Curiositaa ==
La celebra [[Dolly (pera)|pera Dolly]], prim mamifer clonad de la storia, la ciapa el nom propi de Dolly Parton.
El nom "Dolly" l'è nassud defait del sujeriment del so allevador in onor a la prosperosa cantanta country, dait qe la cellula clonada l'era una cellula mamaria<ref>[http://news.bbc.co.uk/hi/english/sci/tech/newsid_769000/769915.stm Listen to public, says Dolly scientist]</ref>.
== Note ==
<references/>
== Bibliografia ==
* Fred Bronson (2006), ''Chart Beat'', Billboard.
* Johnny Cash (1998), ''Cash: The Autobiography''.
* Alanna Nash (1978), ''Dolly'', Reed Books, Los Angeles, ISBN 0-89169-523-0.
* Joel Whitburn (2005), ''Top Country Songs 1944–2005'', Billboard/Record Research Inc., ISBN 0-89820-165-9.
== Ligam sœ la red ==
* [http://www.imdb.com/name/nm0000573/ La pajina de Dolly Parton ind el IMDB]
{{DEFAULTSORT:Parton, Dolly}}
[[Categoria:Ator statunitens]]
[[Categoria:Cantant statunitens]]
[[Categoria:Nassud in del 1946]]
[[Categoria:Mort in del 2026]]
dsnc50db212k4mtxcg6enola70azibo
Sergio Mattarella
0
201234
1335468
1237242
2026-09-24T03:28:07Z
InternetArchiveBot
32808
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
1335468
wikitext
text/x-wiki
{{MILCLASS}}
{{Sbozz|grafia=MILCLASS}}
{{F|grafia=MILCLASS}}
{{Carica publega
|nom =
|imajin = Sergio Mattarella Presidente della Repubblica Italiana.jpg
|didascalia = Foto offizial del Mattarella
|carica =
{{LogoCP|Flag of the President of Italy.svg}} [[President italian|President de la Republega Italiana]]
|mandadprencepe = 3 de febrar del 2015
|mandadfin =
|mandad =
|vice de =
|capo de stat =
|president =
|vicepresident =
|primminister = [[Matteo Renzi]] <br> [[Paolo Gentiloni]]<br> [[Giuseppe Conte]]<br> [[Mario Draghi]]
|viceprimminister =
|vice =
|predecessor =
|sucessor =
|carica2 = Giudes de la Cort Costituzional
|mandadprencepe2 = 11 de ottober del 2011
|mandadfin2 = 2 de febrar del 2015
|carica3 = Deputaa italian
|lejisladura3 = IX, X, XI, XII, XIII, XIV, XV
|grup parlamentar3 = [[Democrazia Cristiana]] <br> [[Partii Popolar Italian]] <br> [[L'Ulivo]] <br> [[Partii Democrategh (Italia)|Partii Democrategh]]
|coalizion =
|circoscrizion =
|colleji3 = Sicilia, Trentin-Sud Tirol (XV)
|tipo nomina =
|incareg =
|sit =
|prefiss onorifeg =
|sufiss onorifeg =
|partid = [[Independent (politega)|Independent]] dal 2008
|tendenza = [[Cristianesim democratich]]
|titol de studi = Giurisprudenza
|alma mater =
|profession = Dosent universitari
|firma = File:Mattarella firma.svg
}}
El '''Sergio Mattarella''' ([[Palermo]], [[23 de luj]] del [[1941]]) l'è on politegh [[Itàlia|italian]].
L'è staa deputaa del [[1983]] al [[2008]], prima con la [[Democrazia Cristiana]], poeu per el [[Partii Popolar Italian]] e infina per la [[Margherita (partii)|Margherita]]. Duranta i sò agn in [[Parlament italian|Parlament]] l'è staa, pussee d'ona voeulta minister e, in del [[1998]]-[[1999]], anca vispresident del Consili in del [[governo D'Alema I]].
In del [[2011]] l'è staa eleggiuu del Parlament 'me [[giudes]] de la [[Cort Costituzional italiana|Cort Costituzional]].
In del [[genar]] del [[2015]] l'è staa candidaa a la [[president italian|presidenza de la Republega Italiana]]: el [[31 de genar]], al quart scrutini, l'è staa eleggiuu con 665 vot (pussee di 505 necessari per l'elezzion).
L'ha giuraa fedeltà a la Costituzzion el [[03_02|3 de febrar]], e l'è staa rielegiuu in del 2022 al scrutini quell de vott, l'ha giuraa el midemm 3 de febrar.
== Fotografii==
<gallery>
File:Sergio Mattarella Discorso Insediamento.jpg|Sergio Mattarella el dì del giurament
</gallery>
== Ligamm de foeura==
* {{it}} [https://web.archive.org/web/20150216200808/http://politici.openpolis.it/politico/549 Sergio Mattarella in OpenPolis]
{{DEFAULTSORT:Mattarella, Sergio}}
{{President de la Repüblega Italiana}}
[[Categoria:Nassud in Sicilia]]
[[Categoria:Politegh italian]]
[[Categoria:Nassud in del 1941]]
m3fvqxf5pn2nqr03t91oahjjihytrzx
Pedro Fernando
0
214700
1335464
1252330
2026-09-24T02:42:23Z
InternetArchiveBot
32808
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
1335464
wikitext
text/x-wiki
{{O|date=sginer 2024}}
{{LOCC}}
{{sbozz|grafia=LOCC}}
'''Paulo Fernando Fazenda Manuel''' cugnusüü cumé '''Pedro Fernando''' ([[Luanda]], [[Angola]], [[19_11|19 de nuvembre]] dal [[1998]]) l'è un [[rapper]] [[Angola|angolan]].
== Ligam de föra ==
* {{en}} [https://web.archive.org/web/20180927123243/https://www.bbc.co.uk/music/artists/5237eccf-4f58-4ee2-b9ef-b5a02a5eb454 Pedro Fernando - New Songs, Playlists & Latest News] sü BBC Music, British Broadcasting Corporation.</cite>
* {{en}} [https://twitter.com/99PedroBoy Pedro Fernando] sü [[Twitter]], TWTR, Inc.</cite>
* {{de}} [https://www.musik-sammler.de/artist/pedro-fernando/ Pedro Fernando] Musik-Sammler.de.</cite>
* {{en}} [https://listen.tidal.com/artist/8853870/ Pedro Fernando] sü Tidal, TIDAL HiFi, Aspiro AB.</cite>
* {{en}} [https://www.discogs.com/artist/5507347-Pedro-Fernando-aka-Pedrocas Pedro Fernando] sü Discogs, Zink Media, Inc.</cite>
* {{en}} [https://www.instagram.com/pedrofernandooficial/ Pedro Fernando] sü Instagram, Facebook, Burbn, Inc.</cite>
{{Commons category|Pedro Fernando}}
{{DEFAULTSORT:Fernando, Pedro}}
[[Categoria:Rapper]]
[[Categoria:Musega]]
rusybw6l23mf18ywr4366n3o0fele3o
Cartolina magnetica
0
216104
1335456
1117285
2026-09-23T23:54:01Z
InternetArchiveBot
32808
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
1335456
wikitext
text/x-wiki
{{MILCLASS}}
{{sbozz|grafia=MILCLASS}}
La '''cartolina magnetica''' a l'è 'n dispositiv de [[memoria (informatega)|memorizzazion informatega]] doperaa in tra el 1960 e 'l 1970, arent concettualment a la [[banda magnetica]] e antesignan di [[dischett]], inventaa del [[Pier Giorgio Perotto]].
Hinn staa introdott in del 1965 in l'informatega, cont la [[Programma 101]], e in del 1969 per i [[macchin de scriv]] [[IBM Selectric]]. Doperaa anca, cont licenza [[Olivetti]], per i [[HP 9100A]] a hinn staa desmettuu intorna a fin 1970 in del mond di computer de tavol, con el nass di [[dischett]] e la definitiva transizion Olivetti vers el [[PC IBM]]. Ona quaj [[calcolatris programmabel]] l'ha suttaa, dopo de la nassita di [[home computer]], a doperà di strisciolinn magnetich per tegnì dent i sò programma.
== Foto ==
<div style="text-align:center">
<gallery>
File:HP magnetic card.jpg|Cartolina per calcolatris HP
File:Olivetti Audit 5 magnetic card.jpg|Cartolina de l'[[Olivetti Audit A5]]
File:Olivetti P101 magnetic card.jpg|Cartolina de la [[Programma 101]] cont la soa covertura
File:TI-59 programmable calculator with magnetic card.jpg|[[TI-59]] con cartolina magnetica
File:Olivetti P102.jpg|[[Olivetti P102]] cont dò cartolinn magnetich sora.
File:HP9100A-IMG 0310.JPG|[[HP 9100A]] con dent 'na cartolina magnetica
File:IBM Magnetic Card.jpg|Cartolin IBM per macchin de scriv
</gallery>
</div>
== Riferiment ==
*[http://www.museotecnologicamente.it/programma-101/ Programma 101]
*[http://leganerd.com/2015/04/30/dalla-perottina-verso-il-primo-personal-computer/amp/ Dalla Perottina verso il primo Personal Computer]
*[http://www.silab.it/frox/p101/cards.html The Magnetic Card]
*[https://web.archive.org/web/20180316172858/http://www-03.ibm.com/ibm/history/exhibits/modelb/modelb_office2.html IBM Office Products Division highlights]
== Vos correlaa ==
*[[Bindell magnetich]]
*[[Dischett]]
[[Categoria:Memoria de massa]]
6w0dw642y5rdgshjq6xvltstmx0448i
1335457
1335456
2026-09-23T23:54:03Z
KiranBOT
47844
eliminà el tracciament AMP di URL ([[:m:User:KiranBOT/AMP|detali]]) ([[User talk:Usernamekiran|segnalà un errur]]) v3.1.1-current
1335457
wikitext
text/x-wiki
{{MILCLASS}}
{{sbozz|grafia=MILCLASS}}
La '''cartolina magnetica''' a l'è 'n dispositiv de [[memoria (informatega)|memorizzazion informatega]] doperaa in tra el 1960 e 'l 1970, arent concettualment a la [[banda magnetica]] e antesignan di [[dischett]], inventaa del [[Pier Giorgio Perotto]].
Hinn staa introdott in del 1965 in l'informatega, cont la [[Programma 101]], e in del 1969 per i [[macchin de scriv]] [[IBM Selectric]]. Doperaa anca, cont licenza [[Olivetti]], per i [[HP 9100A]] a hinn staa desmettuu intorna a fin 1970 in del mond di computer de tavol, con el nass di [[dischett]] e la definitiva transizion Olivetti vers el [[PC IBM]]. Ona quaj [[calcolatris programmabel]] l'ha suttaa, dopo de la nassita di [[home computer]], a doperà di strisciolinn magnetich per tegnì dent i sò programma.
== Foto ==
<div style="text-align:center">
<gallery>
File:HP magnetic card.jpg|Cartolina per calcolatris HP
File:Olivetti Audit 5 magnetic card.jpg|Cartolina de l'[[Olivetti Audit A5]]
File:Olivetti P101 magnetic card.jpg|Cartolina de la [[Programma 101]] cont la soa covertura
File:TI-59 programmable calculator with magnetic card.jpg|[[TI-59]] con cartolina magnetica
File:Olivetti P102.jpg|[[Olivetti P102]] cont dò cartolinn magnetich sora.
File:HP9100A-IMG 0310.JPG|[[HP 9100A]] con dent 'na cartolina magnetica
File:IBM Magnetic Card.jpg|Cartolin IBM per macchin de scriv
</gallery>
</div>
== Riferiment ==
*[http://www.museotecnologicamente.it/programma-101/ Programma 101]
*[https://leganerd.com/2015/04/30/dalla-perottina-verso-il-primo-personal-computer/ Dalla Perottina verso il primo Personal Computer]
*[http://www.silab.it/frox/p101/cards.html The Magnetic Card]
*[https://web.archive.org/web/20180316172858/http://www-03.ibm.com/ibm/history/exhibits/modelb/modelb_office2.html IBM Office Products Division highlights]
== Vos correlaa ==
*[[Bindell magnetich]]
*[[Dischett]]
[[Categoria:Memoria de massa]]
h5ptz5u3ltv5db3ccyshorwm9y8vzkr
Pomlázka
0
217292
1335467
1308093
2026-09-24T02:52:06Z
InternetArchiveBot
32808
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
1335467
wikitext
text/x-wiki
{{MILCLASS}}
{{Quote|Hody, hody, doprovody, dejte vejce malovaný, nedáte-li malovaný, dejte aspoň bílý, slepička vám snese jiný|Festa, festa, dàmm on oeuv coloraa, se te 'l me det no dàmm almen vun bianch e la gainna te 'n darà on alter}}
[[File:Gardavská Moravské typy.jpg|thumb|]]
La '''Pomlázka''', in slovacch '''Šibačka''', a l'è 'na tradizion de la [[Cechia]] e de la [[Slovacchia]] che la consist in del [[scurattada|scurattà]] simbolicament, in sui gamb o in sul cuu, i donn cont ona [[frusta]] de [[salis]] el [[lunedì de l'Angiol]] per ricev in cambi [[alcool]] e, per i pussee piscinitt, dolz e [[oeuv de Pasqua]] o oeuv sod.
A l'è vist 'me 'n auguri de gioventù, degià che 'l termen pomlázka el riva de "pomladit", ossia "rengiovanì".
In di zon pussee ruraj de la Cechia a l'è doperada anca l'aqua, spruzzada o di voeult cont di gavetton, anca lee vista 'me sègn de gioventù.
== Riferiment ==
*[http://www.myczechrepublic.com/it/cultura-ceca/feste-tradizioni/pasqua.html Pasqua nella Repubblica Ceca] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161106041048/http://www.myczechrepublic.com/it/cultura-ceca/feste-tradizioni/pasqua.html |date=2016-11-06 }}
*[https://www.butta.org/?p=19390 Se proprio dobbiamo importare una festa]
*[http://www.laviadellescimmie.com/pasqua-a-praga/ Pasqua a Praga, i colori regnano sovrani]
*[https://web.archive.org/web/20180406161642/http://www.radio.cz/en/section/special/the-czech-easter-tradition-of-whipping-girls THE CZECH EASTER TRADITION OF WHIPPING GIRLS]
== Alter progett ==
{{Interproget}}
[[Categoria:Antropologia]]
nm12zde8tyxsq8kvx3azcp9ygxbltmz
Havel's Place
0
218080
1335459
1297227
2026-09-24T01:10:31Z
InternetArchiveBot
32808
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
1335459
wikitext
text/x-wiki
{{MILCLASS}}
[[File:Lavička Václava Havla - ČB.jpg|thumb|Spazzi de Havel a l'Università del Sud Boemia]]
I '''Havel's Place''' (''Spazzi de Havel'' in lombard) a l'è on progett artistich dedicaa a la memoria del [[Václav Havel]], [[dissident]] del sistema comunista in [[Cecoslovacchia]], sò ultim [[President de la Cecoslovacchia|president]] e primm [[president de la Cechia]]. El consist in d'on tavolin circolar cont dò segg de giardin, tipicament covert de on alber e cont scricc in sul bord del tavol la famosa fras "[[Pravda a láska|verità e amor]] han de prevarì in su la bosia e l'oeudi".
L'ideja a l'è del [[ Petr Gandalovič]], ambasciator [[Cechia|cecch]] in di Stat Unii, che l'ha incaricaa el designer [[Bořek Šípek]], che l'aveva lavoraa cont l'Havel, de trovà 'na soluzion per regordàll. El tavol cont i cadregh el reppresenta la volontà del dialegh anca cont i idej different, per trovà la verità.
Incoeu ghe n'è in di città pussee important de la Cechia, a [[Lubiana]], [[Lisbona]], [[Portland]], [[Oxford]], [[l'Aja]], [[Venezia]], [[Barcelona]], [[Dublin]] e [[Washington, D.C.|Washington]].
== Riferiment ==
*[http://www.vaclavhavel-library.org/en/havelsplace Havel's Place]
*[http://www.rozhlas.cz/nabozenstvi/krestanskytydenik/_zprava/halik-je-dobre-ze-je-to-lavicka-a-ne-bronzova-socha--1264792 Halík: Je dobře, že je to lavička, a ne bronzová socha...]
*[https://web.archive.org/web/20170218145741/http://www.foxnews.com/opinion/2013/10/02/honoring-vaclav-havel-man-who-should-inspire-all-americans.html Honoring Václav Havel -- a man who should inspire all Americans]
*[https://web.archive.org/web/20140514131835/http://www.praguepost.com/prague-news/38778-vaclav-havel-gets-his-place-in-prague Václav Havel gets his ‘place’ in Prague]
*[https://ajuntament.barcelona.cat/eixample/ca/noticia/my-new-post-tt-a2af2dbc8ee34410VgnVCM1000001947900aRCRD_28284 El Parc de la Ciutadella acull un espai d'homenatge a Václav Havel]
[[Categoria:Václav Havel|Place]]
[[Categoria:Art]]
nsidiaelw0xf9hwuoihg04lq2fau3u7
Pavo Urban
0
221982
1335463
1252323
2026-09-24T02:41:54Z
InternetArchiveBot
32808
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
1335463
wikitext
text/x-wiki
{{O|date=sginer 2024}}
{{MILCLASS}}
{{sbozz|grafia=MILCLASS}}
El '''Pavo Urban''' ([[Dubrovnik]], 1 agost 1968 – Dubrovnik, 6 dicember 1991) a l'è staa 'n giornalista e fotogràf croatt, mort durant de la [[guerra d'independenza croata]].
== Biografia ==
L'ha taccaa a fotografà ai scoeur superior e dopo avè studiaa a la scoeura nautega a l'è ammess a la [[Cademia de art drammatega de l'Università de Dubrovnik]]. Inveci de studià, però, el se unis brevement ai combattiment de la [[guerra d'independenza croata]] in la zona de [[Breno]]. El scomincia poeu a fotografà el conflitt per di giornai e per el ministeri de l'informazion.
La mattina del 6 de dicember del 1991 a l'è mazzaa de 'na granada. Di foto che l'ha faa pocch prima de morì a hinn espost incoeu al Musee d'Art Moderna de la città dalmata.
== Riferiment ==
*[https://web.archive.org/web/20220419231111/https://www.enciklopedija.hr/Natuknica.aspx?ID=63317 Enciclopedia Croata]
== Vos corelaa ==
*[[Giornalista coppaa in Europa]]
{{DEFAULTSORT:Urban, Pavo}}
[[Categoria:Giornalista croat]]
[[Categoria:Nassud in del 1968]]
[[Categoria:Mort in del 1991]]
3v0s5pni1al5or2m3k4f2t4gbuoocuk
Serie A
0
222157
1335469
1329075
2026-09-24T03:28:12Z
InternetArchiveBot
32808
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
1335469
wikitext
text/x-wiki
{{SL}}
{{Competizion sportiva
|nome= Serie A
|disciplina= [[Folber]]
|logo = Serie A.svg
|fondazione = [[1898]] ([[1929]] a giron unig)
|partecipanti = 20 squader (de l'edizion [[Serie A 2004-2005|2004-2005]])
|nazione = {{Bandiera|ITA}} [[Italia]]
|stagione attuale = Serie A 2025-2026
|formato = [[Jiron a l'italiana]] A/V
|titolo = '''''Campion d'Italia'''''
|trofeo = [[File:scudetto.svg|80px]]
|detentore = [[File:600px Nero e azzurro strisciato con stella.png|24px]] [[FC Internazzional Milan|Inter]] (21)
|retrocessione = [[Serie B]]
|apertura = [[Agost]]
|chiusura = [[Magg]]
|tipologia = [[Folber]]
|confederazione = [[Lega Calcio Serie A]] ([[Federazione Italiana Giuoco Calcio|FIGC]])
|sito = [http://www.legaseriea.it/ www.legaseriea.it]
}}
La '''Serie A''', ofiçalment ciamada '''Serie A [[Enilive]]''' in rexon de [[sponsor|sponsorizazion]] ('''Campionad italian''' in [[lengua lombarda|lombard]]), l'è el nivell professionisteg pussee volt del [[folber]] [[italia|italian]] e soa competizion principal (considerada pussee importanta de la [[Coppa Italia]]). A l'è jestida de la [[Lega Calcio Serie A]], vun braç de la [[Federazione Italia Giuoco Calcio|FIGC]].<ref>{{it}} http://www.repubblica.it/2009/04/sport/calcio/lega-si-spacca/lega-si-spacca/lega-si-spacca.html</ref>
El vinjidor annual de la competizion ciapa el titol de '''''Campion d'Italia''''' e la possibilitaa de metar el ''Scudet Tricolor'' ind la propria maia per la stajon dop; la se qualifica anca ind la [[Supercoppa italiana]]. I prim quater squader in classifica se qualifichen ind la [[Coppa di Campion|UEFA Champions League]], alter duu ind la [[UEFA Europa League]] e una ind la [[UEFA Conference League]].
La prima edizion del titol l'è staita ind el [[1898]]; la formula de adess cont el [[jiron a l'italiana|jiron unig a l'italiana]] e cont el nom de ''Serie A'' a l'è nassuda inveci ind el [[1929]], ind i temp del [[fassism]]. La squadra cont pussee titoi a l'è la [[Juventus]], qe l'ha vinjud el campionat per 36 vœlte; inscambi l'[[Inter]] a l'è la squadra cont pussee presenze ind la Serie A, dejà qe l'ha jugad tuts i so edizion.
A la fin de l'edizion [[Serie A 2024-2025|2024-2025]] el campionad italian a l'è a'l segond sit ind el ''Ranking UEFA'', dedree de la [[Premier League]] [[Ingilterra|inglesa]].<ref>{{it}} https://it.uefa.com/memberassociations/uefarankings/country/#/yr/2019 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200617121910/https://it.uefa.com/memberassociations/uefarankings/country/#/yr/2019 |date=2020-06-17 }}</ref>
== Storia ==
[[Archivi:Velodromo Umberto I.PNG|miniatura|Foto faita a'l prim campionad italian de domà vun dì a [[Turin|Torin]] el [[08 06|8 maj]] [[1898]]|alt=|manzína]] El prim campionad italian a l'è stait fait ind el [[1898]]. I prim dex agn i g'haveven ancamò un'organizazion amatorial, oltra qe poc interess del publeg. El [[Gènoa C.&F.C.|Genoa]] in qei agn qì l'ha vinjud tants titoi e l'è staita la prima squadra a vesser '''''Campion d'Italia'''''. La [[FIGC]] l'ha organizad de la prima edizion el campionad in autonomia, asca la stajon 1921-1922, indovè qe g'eren duu campionai (qell de la [[FIGC]] e qell de la [[CCI]]), pœ anc'mò traits insema l'ann dop cont el [[Compromes Colombo]]<ref>{{it}} https://www.guerinsportivo.it/news/altro/2011/02/19-1138851/il_compromesso_colombo/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200930225822/https://www.guerinsportivo.it/news/altro/2011/02/19-1138851/il_compromesso_colombo/ |date=2020-09-30 }}</ref>.
[[File:1928–29 Società Sportiva Ambrosiana.jpg|thumb|left|L'[[Inter|Ambrosiana]], vinjidriss del scudet in de la stajon [[Serie A 1929-1930|1929-1930]], el prim de l'istituzion de la ''Serie A'']]
A partir de la stajon [[Serie A 1929-1930|1929-1930]] el tornee l'è stait riformad cont la formula del [[jiron a l'italiana|jiron unig a l'italiana]] Andada/Volta (jiamò sperimentad in de l'edizion [[Campionad italian 1909-1910|1909-1910]]), ciapand el nom de ''Divisione Nazionale Serie A'', in seguit sciortad in ''Serie A'', che el tegn anca adess. I Agn 1930, ind i prim stajon del jiron unigh, hinn stait caraterizad dal domini ''in primis'' de l'[[Inter]] del [[Giusepp Meazza]] (ciamada in qei agn lì ''Ambrosiana'' e pœ ''Ambrosiana-Inter''), e depress de la [[Juventus]] (per cinq agn de infilera) e del [[Bologna FC 1909|Bologna]]. L'è oltra in qest period qì qe el [[folber]] el devegn el [[sport]] pussee vedud ind la [[Italia|nazion]].
[[File:Fiat G.212 I-ELCE tragedia Superga.jpg|miniatura|La [[Tragedia de Superga]] del [[04 05|4 de magg]] [[1949]], indovè hinn perdud la vita squas tuts i jogadors del '''''Grand Torin'''''|alt=|manzína]]
I prim Agn 1940 hinn inscambi stait caraterizai de vun titol per l'[[Inter]], vun per la [[AS Roma|Roma]] e a la fin vun per il [[Torin FC|Torin]], evant qe venissent farmai in rexon de la [[Segónda guèra mondiàl|Segonda Guera Mondial]]. Il campionad l'è stait riprendud a partir de la stajon [[Divisione Nazionale 1945-1946|1945-1946]], con alter quatar titoi de infilera ciapai de la squadra [[Piemont|piemontesa]], in quela rœusa qe esarà ciamada '''''Grand Torin''''' (finida cont squas tuts i jogadors mort ind la [[Tragedia de Superga]]).
[[File:Bologna Football Club 1963-64.jpg|miniatura|El [[Bologna FC 1909|Bologna]], vinjidor del [[Serie A 1963-1964|scudett 1963-1964]], in del unig cas de sparegg-scudett ind la ''Serie A'', jogad contra l'[[Inter]]|alt=|manzína]]
Depress la tragedia, la Serie A e in jeneral tut el [[folber]] [[Italia|italian]], asca quai eccezion, hinn stait dominai de trii squader: la [[Juventus]], el [[AC Milan|Milan]] e l'[[Inter]]. L'egemonia dei ''«Trii Grand»'' (inscì iniziai a vess ciamad di jornalista) la finiss in vun moment de palza in de la stajon [[Serie A 1955-1956|1955-1956]] quand la [[ACF Fiorentina|Fiorentina]] la ciapa el prim scudet per la rejon [[Toscana]]. Dop el success [[Firenz|fiorentin]], el [[AC Milan|Milan]] e la [[Juventus]] se spartissent i posterior scudett. Quest fincora a l'edizion [[Serie A 1962-1963|1962-1963]], vinjuda de l'[[Inter|Internazional]] in del principi de la '''''Granda Inter''''' del president [[Angelo Moratti]] e de l'alenador [[Argentina|argentin]] [[Helenio Herrera]]. In de la [[Serie A 1963-1964|stajon dop]], inveci, l'[[Inter]] la trœva vun ostacol in del [[Bologna FC 1909|Bologna]], e i duu squader arrivent a pari poncc, e cont el sparegg-scudet (''unicum'' ind la storia del [[jiron a l'italiana|jiron unig]]) la squadra [[Bologna|bolognes]] la ciapa el so settim titol. L'[[Inter]] l'ha manera de refass in de l'ann dop ([[Serie A 1964-1965]]) cont vœuna grand remontada ai dagn dei [[AC Milan|contcittadin meneghin]]. In de la [[Serie A 1965-1966|stajon 1965-1966]], inveci, l'[[Inter]] la ciapa anc'mò vun alter scudett: el dexim qe permett a la squadra de metar ind la propia maia la stela, vott agn depress de la [[Juventus]]. Ind la stajon anc'mò dop ([[Serie A 1966-1967]]), inveci, anca se al principi l'[[Inter]] l'era prima, cont la remontada de la [[Juventus]] e l'eliminazion de la squadra [[Milan|ambrosiana]] de la [[Coppa Italia]] e de la [[Coppa di Campion]], la finiss l'era de la '''''Granda Inter'''''.
[[File:Rivera Gianni 02.jpg|thumb|upright=0.8|El [[Giovan Rivera]], simbol del [[AC Milan|Milan]] per 19 agn, indovè l'ha ciapad 3 scudet, comprendud qel del [[1979]] qe al valg ai [[Russ (culur)|ross]] e [[negher]] la stela]]
In del ann sucesiv, inscì, cont la Serie A tornada a 16 partecipants, el [[folber]] [[Italia|nazional]] la finiss in dei man del [[AC Milan|Milan]]. In del [[Serie A 1968-1969|1968-1969]], parò, in rexon dei obietiv internazionai, la pussee franca [[ACF Fiorentina|Fiorentina]] la ciapa el so segond scudett inscambi dei ''Casciavit'' de [[Milan]], inscì coma ind la [[Serie A 1969-1970]], vinjiuda del [[Cagliari Calcio|Cagliari]]. In de la stajon sucesiva, inveci, anca se el [[Cagliari Calcio|Cagliari]] el part ben, in rexon de l'infortunio del [[Gigi Riva]] la soa stajon l'è compromesa e 'l scudet la va inscambi a l'[[FC Internazional Milan|Internazional]], in rimonta sul [[AC Milan|Milan]]. I scudet sucesiv, inscambi ([[Serie A 1971-1972|1971-1972]] e [[Serie A 1972-1973|1972-1973]]), son duu trionf [[Juventus|juventin]]. In del [[1974]] l'è inveci el turn de la [[SS Lazio|Lazio]] ciapar el so prim scudet, e in del [[1975]] anc'mò de la [[Juventus]]. In qel sucesiv, parò, el scudett la va inveci ai [[Torin FC|contcittadin torines]], 27 agn depress de la [[Tragedia de Superga|Tragedia]]. La [[Serie A 1976-1977]] l'è staita vun crapa a crapa in trà el [[Torin FC|Torin]] e la [[Juventus]], risultad in fin in vun success [[bianch]] e [[negher]]. Cont anca el campionad sucessiv in dei man de la ''Vecia Sciura'', in del [[1979]] l'è inveci el turn del [[AC Milan|Milan]] ciapar el sò dexim scudet e inscì la stela.
== Edizion in lombard ==
* [[Serie A 2005-2006]]
* [[Serie A 2006-2007]]
* [[Serie A 2007-2008]]
* [[Serie A 2008-2009]]
* [[Serie A 2009 - 2010|Serie A 2009-2010]]
* [[Serie A 2010-2011]]
* [[Serie A 2011-2012]]
* [[Serie A 2012-2013]]
* [[Serie A 2013-2014]]
* [[Serie A 2014-2015]]
* [[Serie A 2015-2016]]
* [[Serie A 2016-2017]]
* [[Serie A 2017-2018]]
* [[Serie A 2018-2019]]
* [[Serie A 2019-2020]]
* [[Serie A 2020-2021]]
* [[Serie A 2026-2027]] (de far su)
== Titoi per squadra ==
<!-- CAMBIÀ'L MIA I TITOJ DE LA JUVENTUS E DE L'INTER SUL FAA DEL CALCIOPOLI, CA L'È CONSIDERAA VANDALISM. GRAZIA.-->
[[File:scudetto.svg|thumb|<center>El Scudet Tricolor, trofee ofiçal del vingidor de la ''Serie A''</center>|alt=]]
''Atualizad a'l'' ''2026''
{|class="wikitable sortable"
|-
!width=100px|Squadra
!Titoi
!Edizion vinjude
|-
|<center>[[File:600px Bianco Nero Juventus.png|24px]]<br /> [[Juventus]]
|align=center|36
|[[Campionat 1905|1905]], [[Campionat 1925-1926|1925-1926]], [[Serie A 1930-1931|1930-1931]], [[Serie A 1931-1932|1931-1932]], [[Serie A 1932-1933|1932-1933]], [[Serie A 1933-1934|1933-1934]], [[Serie A 1934-1935|1934-1935]], [[Serie A 1949-1950|1949-1950]], [[Serie A 1951-1952|1951-1952]], [[Serie A 1957-1958|1957-1958]], [[Serie A 1959-1960|1959-1960]], [[Serie A 1960-1961|1960-1961]], [[Serie A 1966-1967|1966-1967]], [[Serie A 1971-1972|1971-1972]], [[Serie A 1972-1973|1972-1973]], [[Serie A 1974-1975|1974-1975]], [[Serie A 1976-1977|1976-1977]], [[Serie A 1977-1978|1977-1978]], [[Serie A 1980-1981|1980-1981]], [[Serie A 1981-1982|1981-1982]], [[Serie A 1983-1984|1983-1984]], [[Serie A 1985-1986|1985-1986]], [[Serie A 1994-1995|1994-1995]], [[Serie A 1996-1997|1996-1997]], [[Serie A 1997-1998|1997-1998]], [[Serie A 2001-2002|2001-2002]], [[Serie A 2002-2003|2002-2003]], [[Serie A 2011-2012|2011-2012]], [[Serie A 2012-2013|2012-2013]], [[Serie A 2013-2014|2013-2014]], [[Serie A 2014-2015|2014-2015]], [[Serie A 2015-2016|2015-2016]], [[Serie A 2016-2017|2016-2017]], [[Serie A 2017-2018|2017-2018]], [[Serie A 2018-2019|2018-2019]], [[Serie A 2019-2020|2019-2020]]
|-
|<center>[[File:600px Nero e azzurro strisciato con stella.png|24px]]<br /> [[Inter]]
|align=center|21
|[[Campionat 1909-1910|1909-1910]], [[Campionat 1919-1920|1919-1920]], [[Serie A 1929-1930|1929-1930]], [[Serie A 1937-1938|1937-1938]], [[Serie A 1939-1940|1939-1940]], [[Serie A 1952-1953|1952-1953]], [[Serie A 1953-1954|1953-1954]], [[Serie A 1962-1963|1962-1963]], [[Serie A 1964-1965|1964-1965]], [[Serie A 1965-1966|1965-1966]], [[Serie A 1970-1971|1970-1971]], [[Serie A 1979-1980|1979-1980]], [[Serie A 1988-1989|1988-1989]], [[Serie A 2005-2006|2005-2006]], [[Serie A 2006-2007|2006-2007]], [[Serie A 2007-2008|2007-2008]], [[Serie A 2008-2009|2008-2009]], [[Serie A 2009 - 2010|2009-2010]], [[Serie A 2020-2021|2020-2021]], [[Serie A 2023-2024|2023-2024]], [[Serie A 2025-2026|2025-2026]]
|-
|<center>[[File:Bianco e Rosso (Croce) e Rosso e Nero (Strisce).png|24px]]<br /> [[A.C. Milan|Milan]]
|align=center|19
|[[Campionat 1901|1901]], [[Campionat 1906|1906]], [[Campionat 1907|1907]], [[Serie A 1950-1951|1950-1951]], [[Serie A 1954-1955|1954-1955]], [[Serie A 1956-1957|1956-1957]], [[Serie A 1958-1959|1958-1959]], [[Serie A 1961-1962|1961-1962]], [[Serie A 1967-1968|1967-1968]], [[Serie A 1978-1979|1978-1979]], [[Serie A 1987-1988|1987-1988]], [[Serie A 1991-1992|1991-1992]], [[Serie A 1992-1993|1992-1993]], [[Serie A 1993-1994|1993-1994]], [[Serie A 1995-1996|1995-1996]], [[Serie A 1998-1999|1998-1999]], [[Serie A 2003-2004|2003-2004]], [[Serie A 2010-2011|2010-2011]], [[Serie A 2021-2022|2021-2022]]
|-
|<center>[[File:600px Rosso e Blu con striscia Bianco e croce Rossa su sfondo Bianco.png|24px]]<br /> [[Gènoa C.&F.C.|Genoa]]
|align=center|9
|[[Campionat 1898|1898]], [[Campionat 1899|1899]], [[Campionat 1900|1900]], [[Campionat 1902|1902]], [[Campionat 1903|1903]], [[Campionat 1904|1904]], [[Campionat 1914-1915|1914-1915]], [[Campionat 1922-1923|1922-1923]], [[Campionat 1923-1924|1923-1924]]
|-
|<center>[[File:600px Bianco con croce sottile Rossa.png|24px]]<br /> [[FC Pro Vercei 1912|Pro Vercei]]
|align=center|7
|[[Campionat 1908|1908]], [[Campionat 1909|1909]], [[Campionat 1910-1911|1910-1911]], [[Campionat 1911-1912|1911-1912]], [[Campionat 1912-1913|1912-1913]], [[Campionat 1920-1921|1920-1921]], [[Campionaa 1921-1922 (CCI)|1921-1922 (CCI)]]
|-
|<center>[[File:Rosso e Blu (Strisce) con croce Rosso e Giallo.png|24px]]<br /> [[Bologna FC 1909|Bologna]]
|align=center|7
|[[Campionat 1924-1925|1924-1925]], [[Campionat 1928-1929|1928-1929]], [[Serie A 1935-1936|1935-1936]], [[Serie A 1936-1937|1936-1937]], [[Serie A 1938-1939|1938-1939]], [[Serie A 1940-1941|1940-1941]], [[Serie A 1963-1964|1963-1964]]
|-
|<center>[[File:Flag - Garnet with white bull.svg|24px]]<br /> [[Torin FC|Torin]]
|align=center|7
|[[Campionat 1927-1928|1927-1928]], [[Serie A 1942-1943|1942-1943]], [[Campionat 1945-1946|1945-1946]], [[Serie A 1946-1947|1946-1947]], [[Serie A 1947-1948|1947-1948]], [[Serie A 1948-1949|1948-1949]], [[Serie A 1975-1976|1975-1976]]
|-
|<center>[[File:Azzurro con N cerchiata.png|24px]]<br /> [[S.S.C. Napoli|Napoli]]
|align=center|4
|[[Serie A 1986-1987|1986-1987]], [[Serie A 1989-1990|1989-1990]], [[Serie A 2022-2023|2022-2023]], [[Serie A 2024-2025|2024-2025]]
|-
|<center>[[File:600px horizontal bisection HEX-FBB902 HEX-99092C.svg|24px]]<br /> [[AS Roma|Roma]]
|align=center|3
|[[Serie A 1941-1942|1941-1942]], [[Serie A 1982-1983|1982-1983]], [[Serie A 2000-2001|2000-2001]]
|-
|<center>[[File:600px Viola con giglio Rosso su sfondo Bianco.png|24px]]<br /> [[A.C.F. Fiorentina|Fiorentina]]
|align=center|2
|[[Serie A 1955-1956|1955-1956]], [[Serie A 1968-1969|1968-1969]]
|-
|<center>[[File:Bianco e Celeste con aquila.svg|24px]]<br /> [[Società Sportiva Lazio|Lazio]]
|align=center|2
|[[Serie A 1973-1974|1973-1974]], [[Serie A 1999-2000|1999-2000]]
|-
|<center>[[File:600px Nero con stella Bianca.svg|24px]]<br /> [[FC Casale ASD|Casale]]
|align=center|1
|[[Campionat 1913-1914|1913-1914]]
|-
|<center>[[File:600px vertical trisection HEX-78D3F7 White central cross HEX-ED1C24 White.svg|24px]]<br /> [[ASD Noves|Noves]]
|align=center|1
|[[Campionat 1921-1922 (FIGC)|1921-1922 (FIGC)]]
|-
|<center>[[File:Rosso Blu coi 4 mori.png|24px]]<br /> [[Cagliari Calcio|Cagliari]]
|align=center|1
|[[Serie A 1969-1970|1969-1970]]
|-
|<center>[[File:600px Blu e Giallo3.png|24px]]<br /> [[Hellas Verona FC|Hellas Verona]]
|align=center|1
|[[Serie A 1984-1985|1984-1985]]
|-
|<center>[[File:600px Blu Bianco Rosso e Nero (Strisce Orizzontali) con scudo Bianco e Rosso.png|24px]]<br /> [[Sampdoria]]
|align=center|1
|[[Serie A 1990-1991|1990-1991]]
|}
== Varda anca ==
* [[Serie A 2025-2026]]
* [[Serie B]]
* [[Serie C]]
* [[Serie D]]
* [[Eccellenza]]
* [[Promozione]]
* [[Prima Categoria]]
* [[Seconda Categoria]]
* [[Terza Categoria]]
* [[Lega Calcio]]
== Riferiments ==
<references/>
== Ligam de fœra ==
* [https://www.legaseriea.it Sit Web de la Serie A]
[[Categoria:Serie A]]
n1dyqayrsl0vvrlh5lsavdq7skjxd1u
Pioeuva acida
0
224906
1335466
1241946
2026-09-24T02:46:40Z
InternetArchiveBot
32808
Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
1335466
wikitext
text/x-wiki
{{MILCLASS}}La '''deposizión acida ùmeda''', anca conossùda ‘me '''pioeuva àcida''', in [[meteorologia]] l’è la crodada giò da ll[[atmosfera|'atmosfera]] al [[soeul]] de partìcol àcid e [[Acid|molécol àcid]] spantegàa ind l’atmosfera che vegnen ciapàa denter e miss giò in sul [[soeul]] per mèzz de [[precipitazion]] compagn de: [[pioeuva]], [[nev]], [[Tempesta|tempèsta]], [[scighera]], [[rosada]], etctera. Quèll procèss chì el pò vèss distint de la ''deposizión àcida sècca'' indoe la precipitazion de l’atmosfera de [[Pulviscol atmosferegh|partìcol]] acid l’è minga portada adrée di [[precipitazion]] ma domà per effètt de la [[Forza de gravità|fòrza de gravità]]. In quèll caso chi a se parla donca de depòsit sècch<ref name="Piccolo">Alessandro Piccolo - Dipartimento di Scienze del Suolo, della Pianta e dell'Ambiente Università di Napoli Federico II - ''Le deposizioni acide sui suoli'' {{collegamento interrotto|1=[https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:tqdGz_EBBCAJ:www.suprahumic.unina.it/home/images/pdf/Piogge%2520acide-capitolo_2_4.pdf]|date=aprile 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref><ref>[http://leonardodavinci.csa.fi.it/osservatorio/piogge/fenomacut.htm CSA osservatorio] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100227100551/http://leonardodavinci.csa.fi.it/osservatorio/piogge/fenomacut.htm|data=27 febbraio 2010}}</ref>.
‘Na [[pioeuva]] a l’è ciamada àcida quand che ‘l sò [[pH]] l’è minór de 5;<ref>{{en}} [http://goldbook.iupac.org/A00083.html IUPAC Gold Book, "acid deposition in atmospheric chemistry"]</ref><ref>L'aggettiv acid l’indica la pioeuva come mèzz per la deposizion di àcid, in del cors di ann, defàtt hinn stàa inventà divèrsi tèrmen, compagn de ''nev àcida'' quand che la deposizióne àcida ùmeda l’è portada adrèe de la [[nev]], ''scighera acida'' quand che la deposizión acida ùmeda la ven portada adrée de la scighera; pussée in general el suranòmm ''acida'' el ghe pò vèss taccàa su a qualsessia precipitazion che la faga il mestèe de portàss adrée i acid vèrs el soeul.</ref> In condizión normaj el pH de la pioeuva, fada su soratùtt de [[acqua]] distillada e [[pulviscol atmosferegh]], el gh’hà di valor comprès infra 5 e 6,5: in del 1880 per esempi i [[precipitazion]] in sul pianètta gh’aveven on pH stimàa de 5,6<ref name="ChimicaIndustria">{{cita pubblicazione|cognome1=Tiezzi|nome1=Enzo|cognome2=marchettini|nome2=Nadia|anno=2008|mes=ottobre|titolo=Il pianeta e le sue risorse|rivista=[[La Chimica & l'Industria]]|numero=8|pp=94-99|editore=Società Chimica Italiana}}</ref> . La composizion di ''deposizióni [[Acid|àcid]] ùmed'' a l’è fada su de [[anidride solfòrica]] (per circa el 70%) , che la fa reazion insèma a l’acqua inscì de trasformàss in [[acid solfòrich]]. El rèst (30%) a l’è fa su soratùtt di [[òssid de azòto]]<ref name="Piccolo" /><ref>{{collegamento interrotto|1=[https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:orqPYPdCjB8J:www.educarsialfuturo.it/pdf/Piogge%2520Acide.pdf Rilievi al suolo Scandinavia]|date=aprile 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref>.
== Definizion scientifica ==
{{varda anca|Acid|Acqua}}
I deposizion àcid hinn quèll che ‘l sortìss foeura di trasformazion chimegh e fisich de quanjvun di [[gas]] che gh’è ind l’[[Atmosfera terrèstra|atmosfera]], i prodòtt de quèj reazion chì bòrlen giò al soeul terrèster, se borlen giò per mèzz di precipitazion se ciamen ''deposizión àcid ùmid'', se inscambi borlen giò domà per l’effètt de la [[Forza de gravità|fòrza de gravità]] in sul [[pulviscol atmosferegh]] se ciamen ''deposizion acid sècch''<ref name="Piccolo" />.
De sòlit, tuttamanch, a se definìss el fenòmen di pioev àcid domà con la ''deposizión acid ùmeda''.
L'acqua distillada, in assenza de [[anidride carbònica]], la gh’hà on pH nèuter, o ben pari a 7. I liquid cont on pH pussée bass de 7 hinn ciamàa per definizion [[Acid|àcid]], e quèj cont on pH oltra el 7 hinn ciamàa [[Bas|basich]]. La pioeuva minga inquinada la gh’ha on pH on zicch acid che ‘l donda tra el 5 el 7, e quèst l’è caosàa de la presenza de [[anidride carbònica]] e [[acqua]] ind l’[[Atmosfera terrèstra|atmosfera]], che fan reazion insèma a fa su l’[[acid carbònich]].<ref>Likens, G. E., W. C. Keene, J. M. Miller and J. N. Galloway. 1987. Chemistry of precipitation from a remote, terrestrial site in Australia. J. Geophys. Res. 92(D11):13,299-13,314.</ref>
: <math>H_2O + CO_2 \leftrightharpoons H_2CO_3</math>
L'àcid carbònich che ‘l s’è formàa inscì in del ciél el po’ donca ionizzàss e formà di [[ion]] [[idrògen]] e [[carbonaa]] in bassa concentrazion:
: <math>H_2O + H_2CO_3 \leftrightharpoons HCO_3^- + H_3O^+</math>
Quand che ind l'atmosfera gh’è denter di alter [[Molecola|molecol]] àcid che ghe gionten la soa acidità a quèlla de l’[[acid carbònich]], in occorrenza de l’aument de l’anidride carbònica che la spòsta la rezion in favor de la produzion de àcid carbònich, el pH di precipitazion el se sbassa, e sti precipitazion chì crodand al soeul originen di fenòmen de deposizion àcida.
== Emission ==
Se 'l mètt dent on quàj gas in atmosfera el pò vèss assée de comenzà a fà diventà àcida la pioeuva, el gas pussée important in quèll procèss chì l’è el biòssid de solfer SO2. I emission de òssid de azòto che vegnen ossidà a fa su l’acid nitrich hinn semper pu important per via de la quantitàa semper maggiora contròll in su i emission de compòst che gh’hànn denter el solfer. L'emissión stimada l'è pu o manch de 70 Tg per ann, in forma de SO2 che ‘l ven de la combustion di combustibil fòssil e de l’industra, 2,8 Tg di incendi e fra i 7 e i 8 Tg per ann emìss di vulcan<ref name="Berresheim 1995">Berresheim, H.; Wine, P.H. and Davies D.D., (1995). Sulfur in the Atmosphere. In Composition, Chemistry and Climate of the Atmophere, ed. H.B. Singh. Van Nostran Rheingold ISBN</ref>.
I fenòmen naturaj principàj che contribuìssen a mètt dent i [[gas]] ind l’[[atmosfera terrèstra]] hinn i emission di [[vulcan]]; in di casi de fòrta attività vulcanica s’è notà di precipitazion financa con a pH 2.
La sorgent biologica principàl di compòst che gh’hànn dent el [[solfer]] l’è el [[solfur de dimetil]]; l'[[acid nitrich]] ind l’acqua piovanna inveci a l’è ona sorgent importanta de [[azòto]] fissàa per via vegetal, e di vòlt a l’è prodòtt anca de l’attivitàa elèttrica ind l’[[Atmosfera terrèstra|atmosfera]], compagn che in di [[fulmen]], di depòsit àcid, infina hinn stàa reconossùu in di [[giazzee]] etèrni. <ref name="Likens, G. E. 1979">Likens, G. E., R. F. Wright, J. N. Galloway and T. J. Butler. 1979. Acid rain. Sci. Amer. 241(4):43-51.</ref>.
I soeul di forèst di [[conifer]] hinn àcid comè, l’è inscì per via de la spartizion naturàl di foeuj, quèll fenòmen chì l’è minga de vèss confondùu con l’attivitàa di òmen.
I compòst del [[solfer]] e de l‘[[azòto]] pòden anca vèss miss denter ind l’ambient per via di attivitàa uman, compagn per esempi de: la produzion de elèttricità, i fabrich e i veicol a motór; i central elèttrich a [[carbon]] hinn infra i pussée inquinant. De sorapù, l’industria animàl la dà ona contribuzion importanta, de già che la par de vèss responsabil de quasi i du tèrz de tucc i emission de [[amoniaca]] prodòtta di attivitàa di òmen, e la contribuìss de bon in del fa diventà acid i pioeuv. <ref>{{Cita pubblicazione|url=http://www.fao.org/ag/magazine/0612sp1.htm|titolo=Livestock impacts on the environment|data=novembre 2006|rivista=Spolight|editore=[[United Nations]]|autore=[[Food and Agriculture Organization]]|accesso=31 gennaio 2010|urlmorto=sì|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20150828131058/http://www.fao.org/ag/magazine/0612sp1.htm|dataarchivio=28 agosto 2015}}</ref>.
== Formazion ==
I pioeuv acid hin caosàa de la sbassada del pH (el vegnì acid) di [[precipitazion]], la resón de tal vegnì àcid l’è soratùtt taccada adrée a on aument de l’[[anidride carbònica]], di [[òssid de solfer]] (SOx) e, in ona part minura, di [[òssid de azòto]] (NOx), che i sò valor pòden anda su ind l’atmosfera sia per resón naturaj dia per l’effèt di attività di òmen. El procèss che ‘l mena a la formazion di pioev acid el comenza quand ch'i vegnen liberàa ind l’atmosfera l’[[anidride solforosa]] (SO<sub>2</sub>) e ‘l [[biòssid de azòto]] (NO<sub>2</sub> ); quèj prodòtt de [[combustion]] chì hinn trasformàa in [[acid solfòrich]] e in [[acid nitrich]]. <ref name="CAA01">[https://www.sciencedaily.com/releases/1998/09/980928072644.htm Clean Air Act Reduces Acid Rain In Eastern United States], ''ScienceDaily'', Sept. 28, 1998</ref>. L'[[acid solfòrich]] e l'[[acid nitrich]], quand che la cocentrazion de [[acid carbònich]] caosada de l’[[aument]] de l’[[anidride carbònica]] la và su, fànn vegnì àcid i precipitazion, o ben ne sbàssen el pH.
=== Reazion in fase gazosa ===
Ind l’atmosfera l'[[anidride solforosa]] la ven ossidada per mèzz de la reazion ossidrilica radicalica con formazion de on compòst in mèzz a la reazion <ref name="Seinfeld 1998">Seinfeld, John H.; Pandis, Spyros N (1998). Atmospheric Chemistry and Physics — From Air Pollution to Climate Change. John Wiley and Sons, Inc. ISBN 978-0-471-17816-3</ref>:
: SO<sub>2</sub> + OH• → HOSO<sub>2</sub>•
De già che ‘l compòst che ‘l se forma in del mèzz del la rezion a l’è assosènn reattìv per via del sò [[elettron scompagnaa]] (•) on’altra reazion la succed subit dòpo:
: HOSO<sub>2</sub>• + O<sub>2</sub> → HO<sub>2</sub>• + SO<sub>3</sub>
In presenza de acqua, el [[triòssido de solfer]] (SO<sub>3</sub>) a l’è trasformàa a la svèlta in [[acid solfòrich]] (H<sub>2</sub>SO<sub>4</sub>):
: SO<sub>3</sub> (g) + H<sub>2</sub>O (l) → H<sub>2</sub>SO<sub>4</sub> (l)
El [[diòssid de azòto]] el fa reazion cont el radicàl de l’[[ossigen]] (OH•) e fa su l’[[acid nitrich]] (HNO<sub>3</sub>):
: NO<sub>2</sub> + OH• → HNO<sub>3</sub>
=== Reazion in fase liquida ===
In presenza de [[Nivola|nivol]], il tass de pèrdita de SO<sub>2</sub> a l’è pussée alt de quèll ch’ el podarìss vèss despiegàa domà per mèzz de la chimica in fase gazosa. Quèst a l’è caosàa di reazion che succeden dent in di gottìnn de acqua, o ben in fase liquida:
L'[[anidride solforosa]] la se deslengua in di gottìnn de acqua portàd adrée di nivol, e compagn che l’anidride carbonica, la subìss [[idrolisi]] per mèzz de ona serie de reazion de equilibri:
: SO<sub>2</sub> (g) + H<sub>2</sub>O ⇔ SO<sub>2</sub>•H<sub>2</sub>O
: SO<sub>2</sub>•H<sub>2</sub>O ⇔ H<sup>+</sup> + HSO<sub>3</sub><sup>−</sup>
: HSO<sub>3</sub><sup>−</sup> ⇔ H<sup>+</sup> + SO<sub>3</sub><sup>2−</sup>
Ghe n’è tanti di reazion in fase acquosa bon de ossidàa el [[solfer]] de S(IV) a S(VI), tuttamanch riven tucc a la formazion de acid solfòrich. I reazion de ossidazion pussée important succeden per mèzz de l’interazion con l’ozòno, el [[peròssid de idrogen]] e l’ossìgen (i reazion con l’ossigen hinn catalizza del [[fèrr]] e del [[manganes]] dent in di gottìnn di nivol)<ref name="Seinfeld 1998" />.
=== Deposizion ===
[[Archivi:Origine_piogge_acide.jpg|link=Special:FilePath/Origine_piogge_acide.jpg|manzína|miniatura|Procèssi tràa denter ind la formazion de la pioeva acida (notìi che domà el SO<sub>2</sub> e ‘l NO<sub>x</sub> i fànn on mestée important per la formazion di pioeuv acid).]]
I acid prodòtt in fase gazosa o liquida se depòsiten in sul soeul, adrée a di meccanismi che pòden vèss divèrsi segond i grandèzz di partìcol (per impàtt e gravità), i condizion de l’aria a contàtt con la superfice ch’ a i ricev e la struttura chimica e fisica de la superfice medèsima. In ògni caso i depòsit sècch de SOx e de NOx ménen a la svèlta a la formazion di relativ acid giò al soeul.
In del caso che sti gas chì vàghen in contàtt con l’acqua atmosferega, alora se originen i àcid innanz de la deposizion. In presenza de acqua i [[òssid de solfer]] originen l’[[acid solfòrich]], inveci i [[òssid de azòto]] se trasformen in [[acid nitrich]]; de conseguenza quèsti sostanz chì fànn vegnì àcid i [[precipitazion]]. De fàtt in di ultim desèn d’ann ,in divèrsi zòn del pianètta hinn stàa registràa di precipitazion [[Pioeuva|piovos]], [[Nev|nevos]], di [[Scighera|schigher]] e [[Rosada|rosad]] con valor de pH assosènn pussée bass de la nòrma (pH 5,5), o ben comprés tra 2 e 5. L'azion di àcid che se formen direttament in sospension oppùr in sul soeul la fa diventà àcid i lagh e i fiumm, la danneggia i piant (soratutt in alta quòta) e tanti soeul forestàj.
De sorapù, i pieouv àcid ruìnen pussée in prèssa i materiaj de costruzion e i vernìs; ruìnen poeu la bellèzza e la dignitàa di edifizzi, di statuv e di scultùr ch’a hinn on patrimòni cultaràl de tucc i nazión.
L’è de vèss notà che, innanz de toccà giò el [[soeul]], i [[gas]] SOx e NOx e i sò derivaa (solfaa e nitraa) contribuìssen ind el peggiorament de la visibilità e mètten a ris’c alla salud pubblica.
== Stòria ==
I primm corrosion caosàa di deposizion àcid hinn stàa osservàa in di àerej di città del John Evelyn, che, in del XVII sècol, gh’hà dàa a quèj deposizion chì la colpa per el stat minga bon de conservazion di struttùr de [[Marmor|marmo]] e de [[calcar]] <ref>E.S. de Beer, ed. ''The Diary of John Evelyn'', III, 1955 (19 September 1667) p. 495.</ref>. A partì di temp de la [[rivoluzion industrial]], i emission de [[anidride solforosa]] e [[òssid de azòto]] ind l’atmosfera a hinn andàa su de bon, e quèst el pò nò vèss despiegà domà per mèzz de l’attivitàa di [[vulcan]] <ref name="NASA Glossary">[http://asd-www.larc.nasa.gov/biomass_burn/glossary.html New Science Directorate Bio Mass Burning Redirect<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110617154828/http://asd-www.larc.nasa.gov/biomass_burn/glossary.html|data=17 giugno 2011}}</ref><ref>Weathers, K. C. and G. E. Likens. 2006. Acid rain. pp. 1549–1561. In: W. N. Rom (ed.). Environmental and Occupational Medicine. Lippincott-Raven Publ., Philadelphia. Fourth Edition.</ref>.
In del 1852, el Robert Angus Smith l’è stàa el primm a fa vedè la relazion tra i pioeuv àcid e l’[[inquinament atmosferegh]] a Manchester, in Inghilterra<ref name="Seinfeld 1998" />. Ancaben la scopèrta di deposizion àcid la sia del 1852, l'interèss de la scienza e i analisi sistemategh del fenòmen hinn comenzàa doma a la fin del 1960<ref>Likens, G. E., F. H. Bormann and N. M. Johnson. 1972. Acid rain. Environment 14(2):33-40.</ref>. El tèrmin "pioeuv àcid" a l’è stàa inventàa in del 1872 del Robert Angus Smith<ref>[http://www.epa.gov/NE/eco/acidrain/history.html A Brief History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100925214841/http://www.epa.gov/NE/eco/acidrain/history.html |date=2010-09-25 }}</ref>.
L’Harold Harvey l’è stàa tra i prìmm a mèttes adrée de bon a ricercà in del settór di "lagh mòrt". La coscienza di persòn e l’attenzion di media in sul fenòmen di pioeuv àcid hinn originàa in di USA a partì del 1970, dòpo che el New York Times la mandà in gir i relazion del ''Hubbard Brook Experimental Forest'' a New Hampshire, fasend vedè tucc i dagn de quèj precipitazion chì <ref>Likens, G. E. and F. H. Bormann. 1974. Acid rain: a serious regional environmental problem. Science 184(4142):1176–1179.</ref><ref>{{Cita web|url=http://www.hubbardbrook.org/pubs/pub_search.php|titolo=Search the HBES Publications|doi=10.1029/2005JG000157|editore=Hubbardbrook.org|data=|accesso=18 novembre 2010|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20081108100104/http://www.hubbardbrook.org/pubs/pub_search.php|dataarchivio=8 novembre 2008|urlmorto=sì}}</ref>.
Di registrazion di valor del pH in di acqui piovàn e in di scigheri inferior de 2,4 hinn stàa fàa in di àrej industrializzàa <ref name="NASA Glossary" />. L’è anca stàa notà che i pioeuv acid de origin industriaj hinn ‘drée a ‘vègh on important puttusc ambiental in Cina e in Russia<ref>Galloway, J. N., Zhao Dianwu, Xiong Jiling and G. E. Likens. 1987. Acid rain: a comparison of China, United States and a remote area. Science 236:1559–1562.</ref><ref>{{Cita web|autore=chandru|url=http://www.southasiaanalysis.org/%5Cpapers20%5Cpaper1944.html|titolo=CHINA: Industrialization pollutes its country side with Acid Rain|editore=Southasiaanalysis.org|data=9 settembre 2006|accesso=18 novembre 2010|urlmorto=sì|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20101128094958/http://southasiaanalysis.org/papers20/paper1944.html|dataarchivio=28 novembre 2010}}</ref>, ancasì i àrej sòta-vent de la Cina hinn ‘drée a subì di dagn per via di deposizion àcid anca se hànn nanamò raggiònt on livèll de industriliazzazion massizz. Se ved che l'impàtt ambiental di pioeuv acid, l’è aumentàa minga domà adrée a la crescita de la popolazion e de l’industria, ma l’è semper pu spantegàa anca in di àrej sòta-sviluppàd. L'uso de alt ciminér al fin de redù l’inquinament local l’hà, de fàtt, addirittura contribuì a la diffusion di deposizion àcid per via del relàss de gas ind la circolazion atmosferega <ref name="Likens, G. E. 1979" /><ref>Likens, G. E. 1984. Acid rain: the smokestack is the “smoking gun.” Garden 8(4):12-18.</ref>. Generalment la deposizion la succed a ‘na granda distanza sòta-vent rispètt ai sit de emission; i zòn montagnós tenden a catànn su pussée deposizion in coerenza cont i maggior precipitazion che borlen giò in sti región chì. On esempi de quèst fenòmen chì de dispersion atmosferega al’è el pH bass rispètt ai valór di emission del sit de la pioeuva che la bòrla giò in Scandinavia <ref>http://www.emep.int/publ/common_publications.html</ref>.
== Effètt ==
I effètt di deposizion àcid se fann vedè a diversì livèj: s’a hinn vedùu di effèt negativ in sui bosch, in sui acqui dolz e in sui terrén, in sui insètt acquatich e pussée in general in sui form de vita vegetàj e acquatich, in su la salùd de l’òmm e anca a livèll urbanistich, cont i dagn fàa ai edifizzi sia moderni che stòrich.
[[Archivi:Waldschaeden_Erzgebirge_3.jpg|miniatura|I dagn di pioeuv acid in sui [[Plantae|piant]]]]
* Al livèll di acqui superficiaj, i animàj acquatich se troeuven ind on ambient che ‘l sò pH a l’è pusseè bass in occorrenza de l’aument de la concentrazion de [[allumini]] in di acqui superficiaj; quèst el ghe fà di dagn ai pess e ai alter animàj acquatich. I pess, ancasi, vabb dent ind la cadèna alimetar, danneggen inscì anca i animàj ch'i e mangen, comprés l’òmm. Cont on pH pussée bass de 5 i oeuv de la pupart di pess i se derven minga, e i pH pussée bass de 5 hinn bònn anca de coppà i pess grand. Come che l’aumenta l’acidità di lagh e di fiumm la biodiversità la se redùss. I lagh e fiumm paren a vèss interessàa de bon di pioeuv acid, de già ch’a hinn di sit indoe i precipitazion ghe corren giò naturalment (portàndoss adrée anca la frazion àcida). Divèrsi morìj de animàj acquatich caosà di fiumm e di lagh ch’a hinn vegnùu acid hinn stàa vedùd <ref name="EPA">US EPA: [http://www.epa.gov/acidrain/effects/surface_water.html Effects of Acid Rain - Surface Waters and own Aquatic Animals] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090514121649/http://www.epa.gov/acidrain/effects/surface_water.html |date=2009-05-14 }}</ref>. La misura che i pioeuv àcid contribuìssen, direttament o indirettament, a fa vegnì àcid i lagh e i fiumm la dipend di caratteristich del bascì medèmm. I bascì alimentàa di sorgent o fiumm sotterrani, per via del terrén che ‘l filtra, subìssen men conseguenz di bascì avèrt, che inscambi riceveb l’acqua de slavaggiament di collin che gh’è intorna. Second i analisi di lagh e cors d'acqua ciapàa in considerazion de l'EPA, i pioeuv àcid hinn stàa la caosàa del 75% di lagh àcid e del 50% circa di flussi àcid; tuttamanch el 25% di laghi e on poo men del 50% di fiumm el par che 'l sia minga correlaa cont i precipitazion <ref name="EPA" />.
* Al livèll del terrén la biologia e la chimega di soeul pòden vegnì danneggiàa sul seri per via de l’acidità. Di microbi hinn minga bònn de stagh adrée ai sbassàd del pH e moeuren; anca i microorganismi sapròfit o in relazion strètta cont i piant moeuren, rivand fin anca a danneggià o redùsegh la produzion ai raccòlt <ref>Rodhe, H., et al. The global distribution of acidifying wet deposition. Environmental Science and TEchnology. vlo. 36, no. 20 (October) p. 4382-8</ref>. Semper al livèll del soeul el procèss del vegnì àcid el fa moeuv i [[ion]] [[idròni]]; de conseguenza i sostanz tòssegh ‘me l’[[allumini]] se mobìliten. De sorapù el mòto el ghe tira via di nutrién fondamentaj e di mineràj compagn del magnesi al terrén <ref name="EPA: Forests">US EPA: [http://www.epa.gov/acidrain/effects/forests.html Effects of Acid Rain - Forests] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080726034352/http://www.epa.gov/acidrain/effects/forests.html |date=2008-07-26 }}</ref>:
: 2 H<sup>+</sup> (aq) + Mg<sup>2+</sup> (clay) ⇔ 2 H<sup>+</sup> (clay) + Mg<sup>2+</sup> (aq)
Quèst el fa de manera la la chimega de soeul la pòda vèss alterada a la svèlta, in particolar quand che i [[Ion|cation]] [[Bas|basich]] ‘me ‘l [[Calcio (element chimich)|calcio]] e ‘l [[magnesi]] vegnen slavaggiàa di pioeuv àcid, e de conseguenza vegnen danneggia o coppà i speci sensibil, compagn de l’àcer de zuccher ([[Acer saccharum]])<ref>Likens, G. E., C. T. Driscoll, D. C. Buso, M. J. Mitchell, G. M. Lovett, S. W. Bailey, T. G. Siccama, W. A. Reiners and C. Alewell. 2002. The biogeochemistry of sulfur at Hubbard Brook. Biogeochemistry 60(3):235-316.</ref><ref>Likens, G. E., C. T. Driscoll and D. C. Buso. 1996. Long-term effects of acid rain: response and recovery of a forest ecosystem. Science 272:244-246.</ref>.
[[Archivi:Pollution_-_Damaged_by_acid_rain.jpg|miniatura|’Na statua danneggiada di pioeuv àcid]]
* Al livèll de la vegetazion, i [[Plantae|piant]] de scima pòden vèss danneggiaa di pioev àcid, ma l’effètt in sui cultùr alimentar a l’è minimizzàa grazie a l’aplicazion de [[Ingrass|ingràss]] per dàgh de noeuv i nutrient perdùu. I àrej coltivàa pòden vèss spantegàa anca con soluzion tampone de mategnì el pH stabìl, ma quèsta tècnica chì a l’è perlopù minga doperabìl in del caso de tèrr selvàdegh. I pioev acid àlteren la struttura di tanti [[Plantae|piant]], compagn del [[Picea abies|peghéra]], inscì de fàj diventà men resistent al frègg; i piant ruinàa riessen nò a vegnì foeura de l’[[inverna]]<ref>DeHayes, D.H., Schaberg, P.G., and G.R. Strimbeck. 2001. Red Spruce Hardiness and Freezing Injury Susceptibility. In: F. Bigras, ed. Conifer Cold Hardiness. Kluwer Academic Publishers, the Netherlands.</ref><ref>Lazarus, B. E., P. G. Schaberg, G. Hawley and D. H. DeHayes. 2006. Landscape-scale spatial patterns of winter injury to red spruce foliage in a year of heavy region-wide injury. Can. J. For. Res. 36:142-152.</ref>.
* Al livèll de la salùd di òmen l’è staa poeu ipotizzàa on ligamm dirètt tra persòn che vìven in di àrej indoe succeden i deposizion àcid e i dagn a la sò salùd <ref name="acidrain intro">{{Cita web|url=http://www.epa.gov/region1/eco/acidrain/intro.html|titolo=Introduction | Acid Rain | New England | US EPA|editore=Epa.gov|data=16 dicembre 2009|accesso=18 novembre 2010}}</ref>.
* Al livèll cittadin la pioeuva àcida la po’ anca danneggià di edifizzi e di monument stòrich, soratùtt quèj costruìi cont di rocc ‘me ‘l [[calcar]] o el [[Marmor|màrmor]], o comunque tutt quèj edifizzi che gh’hànn denter ‘na granda quantitàa de [[carbonaa de calcio]]. El dagn dirètt a quèj struttùr chì l’è caosàa de la relazion chimicha che la càpita fra i àcid menàa giò di precipitazion e i compòst che gh’hànn denter el calcio in di struttùr:
: CaCO<sub>3</sub> (s) + H<sub>2</sub>SO<sub>4</sub> (aq) ⇔ CaSO<sub>4</sub> (aq) + CO<sub>2</sub> (g) + H<sub>2</sub>O (l)
L'effètt de’ona tal reazión el pò vèss notà anca in su di antigh làpid, costruzión o statuv espòst ai intemperi. La pioeuva àcida la fa andàa su anca el tass de ossidazion di metàj soratùtt el [[ramm]] e el [[bronz]] <ref>{{Cita web|url=http://www.springerlink.com/content/m0441x12l06k5n23/|titolo=ICP on effects on materials|editore=Springerlink.com|data=|accesso=18 novembre 2010|urlmorto=sì}}</ref><ref>{{Cita web|url=http://www.iiasa.ac.at/Admin/PUB/Documents/WP-89-104.pdf|titolo=Approaches in modeling the impact of air pollution-induced material degradation|formato=PDF|data=|accesso=18 novembre 2010|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20110716175635/http://www.iiasa.ac.at/Admin/PUB/Documents/WP-89-104.pdf|dataarchivio=16 luglio 2011|urlmorto=sì}}</ref>.
== Zòn ciappaa ==
I àrej geografegh indoe a l’è stàa verificàa on pattusc ecologich significatìv caosà del fàa che i pioeuv hinn vegnùu àcid comprenden:
* La pupart de l’[[Europa]] nòrd-orientàl, in particolar i àrej de la [[Polonia]] e de la [[Scandinavia]] <ref>{{Cita web|url=http://maps.grida.no/go/graphic/acid_rain_in_europe|titolo=Acid Rain in Europe|autore=Ed. Hatier|anno=1993|accesso=31 gennaio 2010|editore=United Nations Environment Programm GRID Arendal|urlmorto=sì|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20090822041734/http://maps.grida.no/go/graphic/acid_rain_in_europe|dataarchivio=22 agosto 2009}}</ref>.
* I territór orientàj di [[Stat Unii]] e del sud-èst del [[Canada]]<ref>{{cita web|url=https://images.google.com/imgres?imgurl=http://www.epa.gov/airmarkt/progress/ARP_4/NOx-Emission-Trends-for-All-Acid-Rain-Program-Units.gif&imgrefurl=http://www.epa.gov/airmarkt/progress/ARP_4.html&usg=__qYQtwO9Hldtam9UIQp48Gy58lmU=&h=355&w=788&sz=18&hl=en&start=5&um=1&tbnid=4GNKn98e78ebJM:&tbnh=64&tbnw=143&prev=/images%3Fq%3Dacid%2Brain%2B.gov%26hl%3Den%26um%3D1|titolo=Clean Air Markets 2008 Highlights|autore=US Environmental Protection Agency|anno=2008|accesso=31 gennaio 2010}}</ref>.
== Rimedi e prevenzion ==
Del ponto de vista tècnegh in tanti centràj a [[Carbon|carbón]] el procèss de [[desolforazion]] di gas de scàrich (FGD) el fa el sò mestée. On tal sistèma el fa de manera de toeù via i gas che gh’hànn denter el [[solfer]] di emission di centràj. Per i stazion elèttrich a Cabon andeghée, a se stima che l’FGD el trarà via el 95% o de l’SO<sub>2</sub> al livèllo di fiumm<ref>Tecniche per ridurre le emissioni di SO<sub>2</sub> [http://www.laica.net/lezioni/lezioni_10/impianti_di_desolforazione.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201126074020/http://www.laica.net/lezioni/lezioni_10/impianti_di_desolforazione.pdf |date=2020-11-26 }}</ref>.
Del ponto de vista di leg, se suta a riscrìv ona serie de trattàa internazionàj in materia de traspòrt lontan di [[Inquinament atomsferegh|inquinant atnosferegh]]; a s’hinn miss d’accord in su di trattaa internazionàj per la riduzion di emission del [[solfer]] e hànn fàa l’accord in su l’[[inquinament atnosferegh]] travèrs i frontèr. La pupàrt di paes [[Europa|europèi]] e ‘l Canada hànn sòttscrìtt quèj trattàa chì, che ‘l pusseé famós a l’è el [[Protocòll de Kyōto]]<ref>[http://www.nonsoloaria.com/normariaeu.htm Direttive e norme europee]</ref>.
In del cors di ann divèrsi paés gh'hànn acondiscendùu a on modèll di regolament ciamàa ''mercàa de scambi di emissión'', che l’è fa su compagn de on mercaa avèrt che dedenter a l’è possibil scambiàss, acquistà o vend di quòt di emissión per ciascheduna unitàa d‘on cèrt inquinant. Segond a i quòt che ògni operadór l’avarà compràa, lù el podarà mandà foeura ona cèrta quantitàa e tipo de inquinant, e ‘l riceverà di facilitazion fiscàl de installà di pareggidùr de controllà l’[[Inquinament atmosferegh|inquinament]]. L'intenzion offiziàl a l’è quèlla de offrìgh a i operador di incentìv econòmich de installa di pareggiadór de controllà l’[[Inquinament atmosfsregh|inquinament]]. El primm mercàa de scambi di emissión a l’è stàa tràa insèma in di [[Stat Unìi]] grazie a la promulgazion del ''Clean Air Act'' in del 1990; chèsschì el gh’hà l’obiettìv de ottegnì di benefizi ambientaj e de salùd pùbblica significatìv per mèzz de la riduzion di emission del [[biòssid de solfer]] e di [[òssid de azòto]] (NOx), reconossùu ‘me i càos principaj di pioeuv àcid, con on minim cost per la societàa<ref>[http://www.epa.gov/air/caa/ EPA ''Clean Air Act''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150829061938/http://www.epa.gov/air/caa/ |date=2015-08-29 }}</ref><ref>[http://www.epa.gov/airmarkets/progsregs/arp/index.html EPA ''Acid Rain Program''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100514231943/http://www.epa.gov/airmarkets/progsregs/arp/index.html |date=2010-05-14 }}</ref>.
== Riferiment ==
<references />
== Bibliografia ==
* Ghoram E. (1998) ''Acid deposition and its ecological effects: a brief history of research'': Environmental Science and Policy, 1:153-166.
* Francaviglia R., Costantini A., Morselli L. (1995) ''Long term monitoring of atmospheric depositions in a Po Valley station. Evaluation of environmental effects''. Chemosphere, 30:1513-1525.
* Guerzoni S, Chester R., Dulac F., Herut B.; Loÿe-Pilot, Marie-Dominique, et.al. (1999) ''The role of atmospheric deposition in the biogeochemistry of the Mediterranean Sea.'' Progress in Oceanography, 44:147-190.
* McColl J.G. (1981) ''Effects Of Acid Rain On Plants And Soils In California. ARB (Air Resources Board)'' Contract No., A8-136-31.
== Vos correlaa ==
* [[Gas]]
* [[Pression atmosferega]]
* [[Atmosfera Standard Internazional ICAO]]
* [[Valutazion de l'impatt ambiental]]
* [[Smog]]
* [[Inquinament atmosferegh]]
* [[Inquinamento del soeul]]
* [[Inquinament de l'acqua]]
* [[Nev chimega]]
[[Categoria:Inquinament atmosferegh]]
[[Categoria:Climatologia]]
svu47r12jhpjqe2i2bqnrxmkol8obv7
Berberis thunbergii
0
227270
1335455
1334960
2026-09-23T23:34:19Z
InternetArchiveBot
32808
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
1335455
wikitext
text/x-wiki
{{MILCLASS}}{{torna a|Berberis}}
{{Taxobox|color=lightgreen|name=Berberis del Thunberg|nom_popolar_occ=Berberis del Thunberg|nom_popolar_or=Berberis del Thunberg|image=Berberis thunb frt.jpg|image_width=200px|image_caption=foeuj e frutt|regnum=[[Plantae]]|divisio=[[Magnoliophyta]]|classis=[[Magnoliopsida]]|ordo=[[Ranunculales]]|familia=[[Berberidaceae]]|genus=''[[Berberis]]''|species=Berberis thunbergii|binomial=|binomial_authority=??}}
La '''Berberis del Thumberg''' ('''''Berberis thunbergii''''') o '''berberis rossa''',<ref>{{cite web|url=http://www.djroger.com/red_barberry.htm|title=Moonshine Designs Nursery|accessdate=2008-03-29|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080402030416/http://www.djroger.com/red_barberry.htm|archivedate=2 April 2008|df=dmy-all}}</ref> a l’è ona [[specie]] de pianta che la fà i fior, de la [[Famiglia (tassonomia)|famiglia]] di [[Berberidaceae]], originaria del [[Giappon]] e de l’[[Asia]] orientàl, ancabén la sia spategada in natura anca in [[Cina]] e [[America]] del nòrd.<ref>{{cite web|url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=233500242|title=Berberis thunbergii in Flora of China @ efloras.org|website=www.efloras.org}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=233500242|title=Berberis thunbergii in Flora of North America @ efloras.org|website=www.efloras.org}}</ref><ref name="nps">
{{cite web|first=Jil M.|last=Swearingen|title=Least Wanted: Japanese Barberry|publisher=U.S. National Park Service|url=http://www.nps.gov/plants/alien/fact/beth1.htm|date=7 July 2009|accessdate=20 March 2011}}</ref> La ven granda in altèzza fin a 1 m e larga fin a 2,5 [[Meter|m]]; a l’è on pìccol arbùst [[caducifoeuj]] con di foeuj [[verd]] che tenden al [[ross]] in [[Autun|autùn]], di frutt ross sberlusént in [[autun]] e di fior [[giald]] pàllid in [[primavera]]. Ona fila de [[cultivar]] l'è disponìbil 'me di piant ornamentàj per fa su di [[Scesa|sces]].<ref name="AZEGP">{{cite book|editor-last=Brickell|editor-first=Christopher|title=The Royal Horticultural Society A-Z Encyclopedia of Garden Plants|url=https://archive.org/details/azencyclopediaof0000unse|year=2008|publisher=Dorling Kindersley|location=United Kingdom|isbn=9781405332965}}</ref>
== Descrizion ==
La ''Berberis thunbergii'' la gh’hà di [[Ram|ramm]] scannellàd, [[Marron|marrón]], [[Spin (botanica)|spinós]] , con di spin di vòlt in deperlór, di volt in grupp de trèe (che in realtà hinn di foeuj svilupàa ‘me spin) a ògni noeud . I [[Foeuja|foeuj]] gh'hànn on colór infra el [[verd]] e ‘l [[bloeu]]-verd ([[ross]] o [[Vieoul|vieoula]] in ‘na quàj [[Cultivar|cultivàr]]), piscinìtt, de forma ovàl o compagna de ‘na [[spatola]], longh 12-24 [[Millimeter|mm]] e largh 3-15 mm; a hinn piazzàa in di grupp de 2-6 unitàa e hinn taccàa in del 'istèss pòst indoe i [[spin]] hinn taccàa al ramm. I [[fior]] hinn [[giald]] pallid, de 5-8 mm de diameter, prodòtt in grappèj che penden , organizzàa in di grupp de 2-5 longh 1-1,5 cm de la forma de ‘n’ [[ombrèlla]]; la fiorida la succéd de la metà de la [[primavera]] al prencippi de l’[[estaa]]. I frutt commestìbil hinn de colór infra el [[ross]] lùster sberlusént e ‘l [[ross]]-[[arancion]], in forma de [[borlin]] ovàl longh 7–10mm e largh 4–7mm, e gh’hànn dent ona ùnega [[somenza]]. Vegnen madùr in del cors de la tarda [[estaa]] e de l’[[autun]] e persisten in del cors de l’[[invèrna]].<ref name="nps" />
== Reconossiment ==
Di vòlt la specie la ven confonduda con la ''[[Berberis canadensis]]'' (berberis americana), ''[[Berberis vulgaris]]'' (berberis comune), e alter speci de ''Berberis'' [[caducifoeuj]]; la pò vèss reconossùda per i so fior miss in forma de [[Ombrèlla (botanica)|ombrèlla]], e nò del tipo a [[Gràta|grappèll]]. <ref name="MDNR">Michigan Department of Natural Resources: [https://www.michigan.gov/documents/dnr/Japanese_Barberry_389121_7.pdf "Invasive Species—Best Control Practices, Japanese barberry."]</ref>
== Cultivazion ==
La ''Berberis thunbergii'' l’è coltivada spantegada ‘me ‘na pianta d’ornamènt,<ref>{{cite web|title=RHS Plant Selector – ''Berberis thunbergii''|url=http://apps.rhs.org.uk/plantselector/plant?plantid=235|accessdate=12 June 2013}}</ref> sia in [[Giappon]] sia in di alter part temperàa de l’[[emisfero]]. N’hinn stàa scernìi foeura divèrsi [[cultivar]] con di colór che vann del [[giald]] al [[ross]] scur al [[violètt]] oppùr con di [[Foeuja|foeuj]] varìd (doperàd in del [[giardinagg]] a fa su di [[Scesa|sces]] e de grandèzza nana.
==== Varietà pussée conossùd: ====
{{div col|colwidth=20em}}
*''B. thunbergii'' 'Fireball'<ref>{{cite web
| url= https://www.rhs.org.uk/Plants/298439/i-Berberis-thunbergii-i-Fireball-sup-(PBR)-sup/Details
|title = RHS Plantfinder – ''Berberis thunbergii'' 'Fireball'
| publisher = Royal Horticultural Society | accessdate=21 January 2018}}</ref>
*''B. thunbergii'' 'Maria'<ref>{{cite web
| url= https://www.rhs.org.uk/Plants/240951/i-Berberis-thunbergii-i-Maria-sup-(PBR)-sup/Details
|title = RHS Plantfinder – ''Berberis thunbergii'' 'Maria'
| publisher = Royal Horticultural Society | accessdate=21 January 2018}}</ref>
*''B. thunbergii'' f. ''atropurpurea'' 'Admiration'<ref>{{cite web
| url= https://www.rhs.org.uk/Plants/226438/i-Berberis-thunbergii-i-f-i-atropurpurea-i-Admiration-sup-(PBR)-sup/Details
|title = RHS Plantfinder – ''Berberis thunbergii'' f. ''atropurpurea'' 'Admiration'
| publisher = Royal Horticultural Society | accessdate=21 January 2018}}</ref>
*''B. thunbergii'' f. ''atropurpurea'' 'Atropurpurea Nana'<ref>{{cite web
| url= https://www.rhs.org.uk/Plants/90145/i-Berberis-thunbergii-i-f-i-atropurpurea-i-Atropurpurea-Nana/Details
|title = RHS Plantfinder – ''Berberis thunbergii'' f. ''atropurpurea'' 'Atropurpurea Nana'
| publisher = Royal Horticultural Society | accessdate=21 January 2018}}</ref>
*''B. thunbergii'' f. ''atropurpurea'' 'Concorde'<ref>{{cite web
| url= https://www.rhs.org.uk/Plants/240970/i-Berberis-thunbergii-i-f-i-atropurpurea-i-Concorde/Details
|title = RHS Plantfinder – ''Berberis thunbergii'' f. ''atropurpurea'' 'Concorde'
| publisher = Royal Horticultural Society | accessdate=21 January 2018}}</ref>
*''B. thunbergii'' f. ''atropurpurea'' 'Dart's Red Lady'<ref>{{cite web
| url= https://www.rhs.org.uk/Plants/51924/i-Berberis-thunbergii-i-f-i-atropurpurea-i-Dart-s-Red-Lady/Details
|title = RHS Plantfinder – ''Berberis thunbergii'' f. ''atropurpurea'' 'Dart's Red Lady'
| publisher = Royal Horticultural Society | accessdate=21 January 2018}}</ref>
*''B. thunbergii'' f. ''atropurpurea'' 'Golden Ring'<ref>{{cite web
| url= https://www.rhs.org.uk/Plants/47996/i-Berberis-thunbergii-i-f-i-atropurpurea-i-Golden-Ring-(v)/Details
|title = RHS Plantfinder – ''Berberis thunbergii'' f. ''atropurpurea'' 'Golden Ring'
| publisher = Royal Horticultural Society | accessdate=21 January 2018}}</ref>
*''B. thunbergii'' f. ''atropurpurea'' 'Harlequin'<ref>{{cite web
| url= https://www.rhs.org.uk/Plants/27814/i-Berberis-thunbergii-i-f-i-atropurpurea-i-Harlequin-(v)/Details
|title = RHS Plantfinder – ''Berberis thunbergii'' f. ''atropurpurea'' 'Harlequin'
| publisher = Royal Horticultural Society | accessdate=21 January 2018}}</ref>
*''B. thunbergii'' f. ''atropurpurea'' 'Rose Glow'<ref>{{cite web
| url= https://www.rhs.org.uk/Plants/91926/i-Berberis-thunbergii-i-f-i-atropurpurea-i-Rose-Glow-(v)/Details
|title = RHS Plantfinder – ''Berberis thunbergii'' f. ''atropurpurea'' 'Rose Glow'
| publisher = Royal Horticultural Society | accessdate=21 January 2018}}</ref>
{{div col end}}
== Galleria d'immagin ==
<gallery>
Image:Berberis thunbergii.jpg|Cultivar 'Aurea'
Image:Berberis thunbergii `Atropurpureum`.jpg|Cultivar 'Atropurpurea'
File:Berberis thunbergii in Pennwood State Park.jpg| ''Berberis thunbergii'' naturalizzada in del [[Penwood State Park]] in [[Connecticut]]
Berberis thunbergii (2).JPG|Foeuj
Berberis thunbergii (3).JPG| Foeuja
</gallery>
== Riferiment ==
{{Reflist}}
== Ligamm de foeura ==
* [https://web.archive.org/web/20110902225928/http://www.nps.gov/plants/alien/fact/beth1.htm US National Park Service: ''Berberis thunbergii''] (el tratta la specie ‘me invasora)
* [https://web.archive.org/web/20150417031518/http://nativeplantwildlifegarden.com/more-findings-on-the-link-between-japanese-barberry-and-lyme-disease Native Wildlife Garden] (in sul [[malattia del Lyme]] in relazion cont i Berberis)
* [https://www.invasivespeciesinfo.gov/profile/japanese-barberry Species Profile - Japanese Barberry (''Berberis thunbergii'').] Center nazionàl di informazion in sui speci invasór, [[Bibliotècca nazionàl de l’agricoltura di Stat Unii]].
* [https://www.michigan.gov/documents/dnr/Japanese_Barberry_389121_7.pdf Invasive Species—Best Control Practices, Japanese barberry] Dipartiment di risorsi naturàj del Michigan.
[[Categoria:Berberidaceae]]
l1gtb0bhvrwyfjlizj6o31clxurk7e4
Stampanta
0
230306
1335470
1298529
2026-09-24T03:36:22Z
InternetArchiveBot
32808
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
1335470
wikitext
text/x-wiki
{{MILCLASS}}
[[Categoria:Stampant]]
[[Archivi:Epson_PM-700C.jpg|miniatura|Ona stampanta]]
La '''stampanta''', '''unitàa de stampa''' o '''unitàa stampanta''', a l’è ‘na [[Periferica di sortida|periferica de sortida]] elettrònica del [[compiuter]] bòna de eseguì l’operazión de [[stampa]] di [[daa]] cattàa foeura de l’utént in su [[carta]].<ref>Vedi la [http://www.treccani.it/vocabolario/stampante/ voce «stampante» del vocabolario on-line Treccani].</ref> Travèrs la stampanta el compiuter l’è donca bon de trasferì di [[Immagin|immàgin]] e/o di tèst in su la carta.
== Stòria ==
L'uso di stampánt l’è del prenzippi de l’[[informatega]], degià che gh’è de ricordà che l’uso del [[schèrmo]] per la [[Output|sortida]] di daa a l’è ‘n’invenzión relativamént recenta. I primm compiùter daven indrée di dàa per mèzz di spìj sberlusént, di bindèj perforàa e di stamp in su la carta. In realtàa anca innànz de l’era di compiùter, giamò a metà del [[1800|vòttcent]] a gh’èren disponìbil di stampánt per imprìmm in su la carta i segnàj in [[Còdes Morse]] del [[telegrafo]]. Tucc i stampànt sviluppàd fin ai [[Ann 1980|ann vottanta]] i doperàven la tecnologia a impàtt, giamò sviluppada per la [[macchina de scriv]]; i primm sistèma de videoscrittura i éren in pràtega fàa su de ‘na stampata cobbiada cont on compiuter dedicàa.
L'introduzion de la tecnologia de la matris de gugg l’è stada fada in del [[1970]]<nowiki/>grazie al lavorà de [[Centronics]], nòmm ligàa al stàndard de la [[pòrta parallela]]. El nùmer limitàa di [[Guggia|gùgg]] in di primm modèj el produseva di caràtter pòch definìi e sbiavìi.L'introduzion de la matrìs a 24 gùgg con la famiglia LQ de la [[Epson]], l’hà marcàa 'na voltada per quèll che riguarda la qualitàa, che l’è diventada confrontàbil con la tecnologìa a impàtt tradizionál, pussée la possibilità de la stampa grafica.
In del [[1971]] la [[Casio]] la s’è missa adrée a sviluppà la tecnologìa a gètt d’inciòster piezoelèttrica. El primm modèll commerciál de stampanta a gètt d’inciòster l’è vegnùu disponìbil domà in del [[1984]] con la discendenza ''Thinkjet'' da l' [[Hewlett Packard]]. Questa svòlta chì l’è stada possìbil grazie al svilùpp de la tecnologìa tèrmica de l’HP medèsima a partì del [[1979]] . Dòpo trìi ann l’è sortìi el primm modèll a colór: la ''paintjet''.
A l’inviada, la tecnologìa làser l’è stada sviluppada de la [[Xerox Corporation]] in del [[1971]]. I primm màcchin i éren assosènn car, complèss e ingombránt. La primma stampanta commerciál de tàvol l’è stada missa in gir de la [[Canon]] in del [[1982]]: la LBP-10.
L’è stàa importánt anca el svilùpp di standard de comunicazión cont el compiùter. Di modèj de succèss di stampánt hànn originàa di stàndard ''de facto'', i inscì ciamàa ''emulazión''. 'Na stampanta la podeva accèttà i cománd destinàa al modèll standard emulàa e l’éra donca compatìbil cont la [[programmadura]] esistenta. Di esempi de emulazión hinn: l’IBM Proprinter, l’Epson ESC P/2, l’HP Laserjet.
L’invenzión di lenguàgg standard indipendént del modèll de stampanta l’è stada altertánt importànta per descriv la pàgina: quèj pussée spandùu hinn el [[Postscript]] de [[Adobe (azienda)|Adobe]] ([[1976]]) e ‘l [[Printer Control Language]] (PCL) de [[Hewlett Packard]]. In pràtega, i aplicazión codìfichen in del lenguágg specìfich i pàginn de stampà senza ‘vègh de preoccupàss de qual che l'‘è el dispositìv de [[Output|sortida]] che ‘l ven doperàa, el còdes el ven poeu doperàa del [[Microprocessor|mircoprocessór]] de la stampanta, di [[Programma dura|progràmm]] [[Driver|dràiver]], oppùr de progràmm che servìssen de fa vedè/trasformà.
== Descrizion ==
=== Funzionament lògich ===
De sòlit la stampanta, già che l’è ‘na [[periferica]] del [[compiuter]], la ricév l'órdin de stampa e insèma a lù el docùment de vèss stampàa in [[entrada]] de la [[CPU]] su comandà del [[sistèma operatìv]], dòpo che l'utént l’hà scernìi foeura i opziٙón o i proprietàa de stampa vorsùd. Come sostègn del procèss de stampa a gh’è el [[Spooler|spóler]] che ’l ricév di progràmm i dòa de stampàa e li stampa vun adrée l’alter, e inscì el ghe permètt ai [[programma]] de andàa adrée senza ‘vègh de spettà la fin del procèss de stampa. A la stampanta, donca, divèrsi procèss de stampa domandàa e in attesa ghe pòden vess comandàa e vegnen gestìi de spèss per mèzz di [[Coa de priorità|cov a priorità]].
=== Parameter de stampa ===
I parameter che caratterizzen ‘na quajsevoer stampanta hinn soratùtt:
* l’''Interfaccia'': el tipo de collegamént al compiùter, che ‘l po’ vèss ona [[porta parallela]], ona [[EIA RS-232|seriál]], 'n [[USB]], a [[Infraross|infraróss]], [[Bluetooth|blutùt]], Wi-Fi, eccètera.
* el ''Formàa de la carta'': la misura, e ‘l spessór, el tipo de suppórt de stampa che la stampanta la pò acettàa ([[carta]], [[Busta|bust]] eccètera). El formàa pussée in gir l’è l' [[DIN A4|A4]], ma gh’è 'n quàj modèll che ‘l dopera di formàa pussée piscinìtt, generalmént per i fotografìj, oppùr di formàa pussée grand A3, A2 eccètera., fin ai borlóni de 110 [[Centimetro|cm]]/44 pòllez e pussée.
* ''El nùmer de [[Color primari|colór primari]]'': o ben quant inciòster el ven doperàa e donca quanti colór la stampanta l’è bòna de riprodù; i ''monocromàtich'' i dopéren on sol colór, de sòlit el [[Negher|négher]]. Quèj ''tricromàtich'' i dopéren el [[giald]], el [[moneghètta]] e ‘l [[Magenta (color)|magenta]] per fa su i colór per [[Mistura sottrattiva|sìntesi sottrattiva]], comprés el [[negher]]. I ''quadricromàtich'' gh’hann i trìi colór fondamentàj giamò citàa pu e il [[negher]], doperàa per i stamp in [[bianch]] e negher e per compònn di colór scur pussé compàgn del vèra. Quèj ''esacromàtich'' gh’hànn dò tint ciàr pù el [[moneghètta]] e ‘l [[magenta]], per rappresentà mèj i tint de mèzz.
* ''La [[risoluzión]] màssima'': el nùmer de pont che se pòden stampà in su la carta per unità de longhèzza, che ‘l pò vèss divèrs fra el vèrs orizzontál e quèll verticál. De sòlit el ven esprèss in pont per [[Pollez|pòllez]], "dot per inch" (DPI). La [[densità]] de [[pixel]] de l'immagin la corrispond minga per fòrza a la densità di pont stampàa degià che a ciaschedùn pixel ghe pòden corrispónd divèrsi pont de vari colór mettùu vun de fiànch de l'àlter. Per di resón de [[Commèrcio|commerciàj]] , de spèss la ven indicada la densità de sti chì, ch’ a l’è pussée alta.
* ''Velocità'': el nùmer de [[Pagina|pàginn]] (de nòrma [[DIN A4|A4]] ) che pòden vèss prodòtt per unitàa de temp, de sòlit esprèssa in “paginn al minùt”. Quèll paràmeter chì el pò’ vèss molto divèrs a segonda che se stampa on tèst in biànch e négher oppùr ona [[Fotografia|fotografìa]] e anca a segonda de la qualità e de la [[Risoluzion|risoluzión]] impostàd.
* El ''temp per la primma stampa'' : el temp che ‘l passa infra la spedizión di dàa e l’inizzi de la primma stampa. A l’è on valór pòcch consideràa ma che’ ‘l pò rivà a 'na quàj desèna de [[Segond|segónd]].
* El ''Cost per còpia stampada'': quand ch' ase dopera con vigór a macchina, i cost de fala fonzionà hinn pussé importànt di spes de comprala, per via de l’[[inciòster]], di tambór, di cozzìtt, de l'[[elettricità]] e tutt quèll che l’è necessari de stampà ciaschedùn di foeuj.
== Tecnologij ==
A gh’è di svariàa tecnologìj sviluppàa per stampà i informazión in su la carta. ‘Na quàjvuna l’è diventada andeghéra ancabén la se sìa smorzada nananmò del tutt e la sìa stada confinada in di aplicazión particolár cont el rivà de alter tecnologìj pussée recént.
=== A trìi dimension ===
Quèll tipo de stampànt chì el permètt la riproduzión in trìi dimensión di oggètt che gh’hànn di form e di grandèzz svariàa. A hinn fondàa sora ‘na fila de cozzìtt – dispòst adrée ai trìi ass del spazzi (x, y, z) che mànden foeura el materiál, (generalmént ona resina) che ‘l farà su l’oggètt finìi. La precisión e l'órdin de grandèzza di dettali riprodótt fànn quèll tipo chì de stampánt adàtt per la modellistica industriál. A se prevéd la soa utilizzazión anca per el collogamént a distanza rispètt ai sedi ‘doe se fànn i progètt di lìnej de produzؚión di componént industriàj, médegh e di oggètt .
=== Impatt ===
Quèsta tecnologìa chì, l’è soratùtt derivada di [[macchin de scriv]] elèttrich. In sostanza a gh’è di ponzón che gh’hànn su in riliév la forma del caràtter, che per mèzz d’on [[elettrocalamita]] el ven piccàa in su la carta con l’intromissión d’on bindéll imbebìi d’[[inciòster]]. I caràtter pòden vèss miss in su di lév, in su la superfice di borlóni, in sul bòrd d' on disco (margharitta), in su on bindèll de [[metàll]] (cadèna), o in su 'na [[sfera]]. I lìmit de quèll sistèma chì hinn i pòcch ròbb che pòden vèss stampàa ([[Caratter|caràtter]] fiss, nagòtt de grafica) e la soa pigrizia, foeura che i stampánt a cadèna che riessìven a stampà a di velocità paragonàbil a ‘na modèrna stampanta làser.
=== Stampant de linea ===
I partégnen semper a la categória di stampánt a impàtt, ma hinn molto pussée svèlt degià che riéssen a stampà 'na linea intrega de tèst per vòlta. In del cors di agn hinn stàa sviluppàa tri divèrsi tipologìj.
* In di ''stampant a tambór'', on tambór el gh’hà su tutta la serie de caràtter che pòden vèss stampàa per ògni colòna de la riga che la gh’hà de vèss stampada.
* In di ''stampànt a cadèna'' (ciamàd anca stampànt a martèll o a bindèll), la serie di caràtter l'è dispòsta in divèrsi fil intorna de ‘na cadèna o in su ‘n bindèll de [[Metal|metàll]] che ’l viaggia orizzontàlment denanz de la lìnea de stampa.
In tucc e du i casi, per stampà ona lìnea, di martèj piscìnitt programmàa per colpì adrée a’n ritm precìs, ciappen denter la part de drée de la carta al momént precìs che ‘l caràtter giust de vèss stampàa l’è ‘drée a passàa denánz de la giusta colòna. La carta la ven ruzada innánz contra d'on bindèll de tessùu imbevùu d’inciòster che a soa vòlta el ven schiscìa contra a la forma del caratter che 'l el ven inscì imprèss in su la carta.
I ''stampànt a matris de riga'' rappresenten l'ùltim tipo de stampànt de lìnea e hinn ancamò in commèrcio. Chi stampànt chì stànn in mèzz intra i stampánt a matrìs de gugg e la stampanta de lìnea a martèj. In questi stampànt, on pèttin di martèj piscinìtt pontifórm el stampa a l’istèss temp 'na riga di colònn di pixel per vòlta. Cont el moeuv on zicchin el pèttin innánz e indrée l’è possìbil stampà la fila intrega de [[pixel]]. Poe la carta la ven alzada e la ven stampata la fila adrée de pixel, fin al completamént de la riga di caràtter. Degià che con quèsta tècnica chì el nùmer de gugg che se stampen a l’istèss temp el va su de bon rispètt ai 9 o ai 24 di stampánt con matrìs de gugg convezionál, sti stampànt chì hinn molto pussée svèlt rispètt ai stampànt con matrìs de lìnea, degià che, de sora maròss gh’hànn el vantàgg enòrme de podè stampà la grafica a matrìs de pont, per esempi i còdes a sbarr.
Dato che i cost hinn elevàa, i ingómber e ’l frecàss hinn grand, i stampànt de lìnea i éren dopràa in di center de càlcol per di lavorà de impègn indoe, conligàa ai sistema centràj potentìssim, vegniven impegàa per stampà i bollètt de spedì ai utènz nazionàj de l'[[Aqua|acqua]], de la [[lus]] e del teléfon.
In di stampant de linea la velocità de stampa la ven esprèss in LPM o ben Lìnej Per Minùt, diversamént di àlter stampànt a impàtt doe la ven esprèssa in Caràtter Per Minut (CPM)
L'eredità di stampànt di linea la se troeuva anca incoeu denter in molti [[Sistema operativ|sistèma operatìv]] di [[compiuter]], che anmò adèss doperen i abbreviazión; lp" , " lpr" , o " LPT" per fa riferimènt ai LinePrinTers
=== Matris de gugg ===
[[Archivi:Apple_scribe.jpg|drita|miniatura|Stampanta a gugg modèll “[[Apple]] scribe”]]
La matrìs de gugg, generalmént sgonda confroma a 'n stàndard de 7, 9, 18, 24 oppùr 36 gugg la fonziona travèrs di cozzìtt de [[stampa]] a gugg de [[Azzal|azzál]], o de sinterizzàa de [[tungsteno]], mòss d’on' [[Elettrocalamita]] fada fonzionàa per mèzz di [[Driver|dràiver]] fàa a pòsta, e la pìcchen giò in su la carta travèrs on bindèll imbevùu d'inciòster intanta che se spòsten de fianch sora ‘l foeuj. La successión di còlp l’è ingenerada d'on circùit elettrònich per compònn i [[pixel]] che fànn su i caràtter o part de ona immàgin. La risoluzion in questi stampànt chì la ven misurada in CPI ([[caratter per pòllez]]), o ben el nùmer de caràtter che pòteven vèss denter ind on pòllez (2,54 [[Ghèll|ghèj]]) adrée a la direzión orizzontál.
La stampa la pò vèss fada in tucc e du i vèrs de spostamént del cozzìn, cont on aumént de la velocità complessiva (stampa in dò direzión). On quàj modèll de stampanta a gugg l’è bòna de reprodù el colór, cont el doperà, de là del negher, anca trìi fass coloràd segónd el standard [[CMYK]]. La tecnologia de stampa a matrìs l’è ancamò pretesa ind on quàj settór degià che la permètt de imprìmm anca i mòdul a divèrsi còpi.
=== Gètt de inciòster ===
{{varda anca|Gètt di inciòster}}
[[Archivi:Printer.ogv|miniatura|Video che ‘l fa vedè ona stampanta a Gètt d’inciòster intanta che l’è ‘drée a stampà ona pàgina]]
A l’è la tecnologia che la gh’ha avùu el maggiór succèss prèss l'utenza privata e i offizzi pìccoj, soratùtt a càosa del bass cost de produzión, de la silenziosità e de la bòna resa quant ai colór. ‘Na sc’èra de centén de [[Usèll|usèj]] microscòpich sbróffen di gottìnn piscinìnn de [[inciòster]] acquós in su la [[carta]] in del cors del spostamént del carèll. El movimént de l’inciòster l’è ottegnùu per mèzz di dò divèrsi tecnologìj:
* i pomp piezoelèttrich che comprimmen el lìquid ind ona camera piscinina.
* i [[Resistenza elèttrica|resistènz]] elèttrich che scalden a la svèlta el flùid denter in de la camera de [[Compression|compressión]] de manera de aumentànn el volùmm e donca el fànn schizzetta foeura de l’usèll (Jet_Plate).
Tucc e du chi sistèma hinn di vèr miràcoj de [[fluidodinamica]] e hinn realizzàa con di tecnologìj de [[Fotoincisione|fotoincisión]] compàgn de quèj per la produzión de massa di [[Circuit integraa|circùit integràa]], che permètten de ‘vègh di cost unitari piscinìnn. La risoluzión e la qualità de stampa quèsti cozzìtt i raggiòngen di livèj paragonàbil a la [[fotografia]] tradizionál, ma domà s'a se dopera de la carta che la soa superfice la sia stada trattada a la manera giusta de ricév incòster. El problèma pussée grave de quèlla tècnica chì l’è la sugadùra de l’inciòster in di cossìtt, che l’è frequénta per via di cattìv fonzionamènt. On àlter svantàgg l’è dàa del cost elevàa per còpia stampada se ‘l ven controntàa coi alter tecnologij. Sti stampánt chì ghe mètten pressappòch 5-15 secónd per pagina, e gh’hann ‘na risoluzión che la va di 300x300 dpi (pont per [[pòllez]]) ai 4200x1200 dpi.
=== Inciòster sòlid (Sublimazion d'inciòster) ===
A l’è ona tecnologia compagna de quèlla precedénta, ma che l’offrìss di immàgin che gh'hànn on l’aspètt fotogràfich anca su la carta comùn, grazie a la luciditàa de la [[cera]]. L'utilizzazión de chi stampànt chì l’è ‘drée a spentegàss semper pussée. Questa tecnologia chì a l’orìgen l'è stada creada de la [[Tektronix]] in del 1986. Dòpo de l’aquìst de la división Color Printingand Imaging de la Tektronix faà de la Xerox in del 2000, la tecnologia "solid ink" (inciòster sòlid) l’è diventada 'na part de la lìnea de stampa de l’offizzi de Xerox.
La tecnologia a inciòster sòlid la dopera di bastonsìtt de inciòster sòlid al pòst de l'inchiòster flùid o di [[Cartuccia|cartùcc]] di [[Tòner|toner]] che de sòlit vegned doperàa in di stampànt. Dòpo che ‘l bastonsìn de inciòster el ven caregàa ind la stampanta, el se deslenguàa e 'l ven doperàa per prodù di immàgin in su la carta segónd on procèss molto sìmil de la [[Stampa offset|stampa òfset]]. La Xerox la sostén che la stampa cont i inciòster sòlid la gh’abìa di colór pussée brillànt rispètt ai alter métod de stampa, la sìa pussée fàcil de vèss doperada, la ghe pòdas vèss aplicada a 'n mucc de mèzz assosènn grand e la sìa anca pussée '''compatìbil con l’ambiént''' degià che la ridùss la produzión di sostànz de scart. I bastonsìn hinn minga tòssich e se pòden maneggià senza nissuna conseguenza dannosa. A metà di agn novanta, el presidént de la Tektronix l’hà mandàa giò 'na part de on bastonsìn de inciòster al fin de fa vedè che i éren del tutt sicùr de vèss doperàa e maneggià… e magara anca commestìbili '''{senza di font}''' La sostanza di bastonsìtt l’è fada su de òli vegetàj.
Di stampánt a inciòster sòlid a hinn per esempi la Xerox Phaser 8560 e la Xerox Phaser 8560MFP.
=== Laser ===
{{varda anca|Stampa laser}}
Quella tecnologia chì la ven direttamént de la [[xerografia]] comunemént realizzada in di fotocopiadrìs analògich. In fin di cunt, on ragg [[Laser|làser]] [[Rag infraross|infraróss]] el ven [[Modulazion|modulàa]] segond la sequenza de pixel che la gh’hà de vèss imprèssa in sul foeuj. El ragg poeu el ghe va adòss a 'n spècc girànt in su on tambór sensìbel al la [[lus]], [[Elettrizzazion|elettrizzàa]], che ‘l se descàrega ‘doe che ‘l ven ciappàa de la [[lus]]. L'[[elettricità]] statica l’attira ona pòlverinna de materiàj sintétich e de pimént, o ben el [[Toner|tòner]], che ‘l ven trasferìi in su la carta (svilùpp). El foeuj el passa poeu sòta ‘n borlón [[Fusor (stampa)|fusór]] scaldàa fina a 'na temperadura elevada, che ‘l fa deslenguà el tòner de manera de fàll taccàa in su la carta (fissàgg). Per ottegnì la stampa a colór a se doperen quatter tòner: [[negher]], [[moneghètta]], [[magenta]] e [[giald]], trasferìi de on ùnegh tambór oppùr de quatter in deperlór. Al fin de semplificà el manégg di materiàj consumàbil, in di stampànt làser mònocromàtich modèrni el tòner e el tambór sensìbel a la lus a hinn inclùs denter in d'ona sola cartuccia. Quèl tipo de stampanta chì la gh’hà come velocità pressappòch 70ppm (pagìnn per minùt) e ona [[Risoluzion|risoluzión]] de pussée de 1200dpi.
==== Ris'c per la salud ====
I stampànt làser hinn stàa correlàa con divèrsi ris’c per la [[Salud|salùd]].<ref>[http://www.docs.csg.ed.ac.uk/Safety/general/photocopiers.pdf Notes to General Risk Assessment Form RA1:<!-- Titolo generato automaticamente -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130711191442/http://www.docs.csg.ed.ac.uk/Safety/general/photocopiers.pdf |date=2013-07-11 }}</ref>
===== Ozòno =====
Come conseguenza del procèss de stampa, la stampanta la prodùss [[Azoto|azòto]] e [[Ossigen|ossìgen]] ionizzàa che fànn su l’[[ozòno]] e i [[òssid de azòto]]. Per quèst on quàj modèll el gh’hà denter on filter al [[carboni]] che l’intercètta el fluss d'aria inscì de [[Reazion redox|rudù]]<nowiki/>nn chi òssid chì.
Quand che ona stampanta làser la ven doperada adrée a ‘n longh perìod de temp ind on spzzi piscinìnn e minga ventilàa el livèll de ozòno el pò raggiòng di livèj tàj de divantà iritànt.
D'on poo de agn, la pupàrt di stampànt làser l'hà cambiàa i componént cont el veègh pu denter el fil coròna che l’era la càosa de la produziٙón de ozòno. A se pò dì che la pupàrt di stampànt làser la vegna considerada a emissión de ozòno aquàs nagòtt.
===== Problèma respiratori =====
Secónd on studi menàa innánz in Queensland (in [[Australia]]) ‘na quàj stampanta la manda foeura del [[Pulviscol atmosferegh|pulvìscol]] che l’è bon de caosà di destùrb repiratòri.<ref>{{cita web|url=http://cdn.sfgate.com/chronicle/acrobat/2007/08/01/printer_es063049z.pdf|titolo=Copia archiviata|accesso=28 settembre 2007|urlmorto=sì|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20070928045643/http://cdn.sfgate.com/chronicle/acrobat/2007/08/01/printer_es063049z.pdf|dataarchivio=28 settembre 2007}}</ref> I autór i en hànn fàa segnàl de come l’emissión de pólver sottìl la fudèss divèrsa de bon anca infra di màcchin de l’istèss modèll. Segond el professór de l'Università del Queensland ona stampanta la manda foeura tanti pólver suttìl quant ona sigarètta.<ref>[http://www.smh.com.au/news/technology/printer-particles-as-bad-as-cigarettes/2007/07/31/1185647903291.html Printer particles as bad as cigarettes - Technology - smh.com.au<!-- Titolo generato automaticamente -->]</ref>
I conseguénz de l’inalazión de sti pólver chì dipenden de la soa composizión e vànn de l’iritazión di vìj respiratori a di malattìj pussée seri come i problèma cardio-vascolár o el [[cancro]]. <ref>[http://www.news.qut.edu.au/cgi-bin/WebObjects/News.woa/wa/goNewsPage?newsEventID=13495 QUT | News | Study reveals the dangers of printer pollution<!-- Titolo generato automaticamente -->]</ref>
On studi giapponés del 2006 l’ha trovà foeura che i stampánt làser fànn andà su i concentrazión de sostánz bon de ingenerà el [[cancro]] compàgn del [[benzòl]] e del [[Stiren|stirén]], o nocìv compàgn del [[Xilen|xilén]] de l’[[ozòno]], inveci i stampànt a gètt d’inciòster mànden foeura el [[1-pentanòl]].<ref>https://news.yahoo.com/s/nf/20070802/bs_nf/54313</ref>
El Muhle e di alter (1991) i hann raportàa che la conseguenza de l'inalazión crònega de tòner (‘na pólver plastega pimentada con del carbón, el biòssido de titanio e la silica) l'è simil quant a la soa qualità al biòssid de titanio e ai scàrich de on motór [[Diesel]].<ref>http://www.epa.gov/nceawww1/pdfs/partmatt/April1996/0671ch11.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110812031918/http://www.epa.gov/nceawww1/pdfs/partmatt/April1996/0671ch11.pdf |date=2011-08-12 }} Pagina 121</ref>
=== LED ===
A l’è 'na tecnologìa, compagna de quèlla precedenta, e la dopera inscambi del làser ona sbarra de [[LED]] dispòst adrée a tutta la longhèzza de 'na pàgina e ind on nùmer eguàl del nùmer de pixel de stampà. I ùltimm tecnologij permètten ona risoluzión de stampa eguàl o maggiora de quèlla del làser.
La tecnologìa LED, degià che la gh’hà besògn d’ona quantità minora de parti movìbil, l’è considerada pussée fidàbil e efficienta rispètt al làser tradizionáj, e la mantén on cost de produzión pussée bass.
=== Carta tèrmica ===
{{Varda anca|Carta tèrmica}}
La dopera on borlón de [[carta]] speciàl, trattada chimicamént de manera de diventà [[Negher|negra]] se la ven scaldada. On cozzìnn largh quant la pagina, fàa su de ona s’cèra de [[Resistenza|resistenz elèttrich]] che se scàlden per [[effètt Joule]], la scriv giò l’immàgin in sul foeuj intanta che lu l'è 'drée a scatrligàgh de sòta. La vegniva doperada in di primm aopparècc [[telefax]], ma i documént stampàa tendéven a vegnì giàld e podè vess pù leggìbil pù de lì adrée. La tecnica a l’è assosènn impiegada in di stampànt di [[Registrator de cassa|registratóri de cassa]], in di [[Balanza|balanz]], in di [[Parchimetro|parchimetri]] eccètera. La vegniva doperada ind la stampanta integrada che la fà anca el mestée de [[Plotter|plòtter]] in del [[compiuter]] personál [[Olivetti P6060]], che la gh’aveva on cozzìtt de ceramica fàa su d’ona fila de 5 pont [[Resistenza| de resistenza elèttrica]], che corrispondèven ai 5 colònn stàndard di caratter alfabètich e numéric
=== Trasferiment tèrmich ===
{{varda anca|Sublimazion tèrmica}}
Quèsta tecnologia chì, (ciamada anca "a ''[[Sublimazion tèrmica|sublimazión]]"'') la ven direttamént de quèlla precedenta, ma inscambi de doprà 'na carta speciàl, la dopera 'na pellìcola de [[Plastega|plàstega]] rivestida de on [[Pigment|pimènt]] che ‘l ven trasferìi in su la carta comùn o su la plàstega per mèzz del [[Calor|calór]]. A gh’è anca di modèj a colór che doperen quatter pellìcol cont i colór fondamentàj. La risoluzión l’è pussée bassa rispètt ai stampànt a gètt d’inciòster (generalmént la va nò de là di 300 dpi), comunque quèlla risoluzión chì l’è assée de ottegnì di stamp fotografich de alta qualitàa: defàtt l’inciòster el raggiòng la carta in forma [[Gas|gazosa]] e per quèst el ghe se messeda in manera perfètta de manera de permètt de ottegnì 'na quajsevoeur sfumadura de colór in ògni pixel; inveci i stampànt a gètt d’inciòster, per ottegnì ona quàj sfumadura, i dopèren divèrsi pont per realizzà on ùnegh pixel; ona stampa fotografica raramént la gh’hà ona risoluzión pussée alta de 300 ppi (pixel per pollez), dato che domà con la vista, in pràtega l’è impossibil de riessì a vedè di dettali a ‘na risoluzión pussée alta: in su la stampa a sublimazión, la [[Risoluzion|risoluzión]] in ppi l'è l'istèssa de quèlla in dpi (pont per pòllez), inscambi in su ona stampa a gètt d’inciòster, cont el realizzàa el pixel per mèzz di divèrsi pont a gh’è besògn financa de 1200 dpi per ‘na risoluzión de 300 ppi. I stamp a sublimazión, de sora maròss hinn pussée de durada rispètt ai stamp a gètt d’inciòster, perché tenden de men al viràgg vèrs el [[verd]].
=== Braille ===
Questi màcchinn chì, che doperen nò l'inciòster ma che imprìmmen i sìmbol caratterìstich de l’abecee [[braille]] per i [[El vèss orb|òrb]] ind la carta, gh'hànn ona serie de ponzón mòss d’ona [[elettrocalamita]] che sbusen o schisen la carta e inscì creén di pontìtt in di giust posizión grazie ai quàj l’è possìbil de leg el tèst che l'è imprèss cont el doperà el sens del [[tatto]] inveci che quèll de la vista.
Per permètt ona lettura còmoda i pontìtt hinn miss a ‘na distanza vun de l’alter semper eguál o comunque a ‘na distánz pòch divèrsa de quèlla standard, donca el parlà de risoluzión de stampa el gh’hà minga de significàa.
Con quèll tipo de stampanta chì l’è possìbil stampà domà i 64 combinazión permettùu cont i 6 pontìtt del Braille, e l’è donca minga possìbil stampà di immàgin o di gràfich elebaoràa. A giogà cont i combinazión di caràtter se pòden fa su di geomtrìj sempliz che servìssen de ornamént, e quèsta l’è ona tècnica doperada per el frontespizi o per marcà el princippi d'on capìitol.
== Programmadura ==
El procèss de stampa el ven gestìi del [[Sistema uperatif|sistèma operatìv]] per mèzz d’on [[Driver|dràiver]] specìfich per ciaschedùn modèll. In su la piattaforma [[Microsoft Windows]] l’è possibil stampà di gran quantità de documént con l’aiùtt de [[Sotfware|progràmm]] specifich, compàgn del [[Print Conductor]].
== Produttor de stampànt ==
{{Lista in corso}}
* {{Bandiera|USA}} [[Apple]]
* {{Bandiera|JPN}} [[Brother Industries|Brother]]
* {{Bandiera|JPN}} [[Canon]]
* {{Bandiera|JPN}} [[Epson]]
* {{Bandiera|USA}} [[Hewlett-Packard]]
* {{Bandiera|USA}} [[Kodak]]
* {{Bandiera|JPN}} [[Konica Minolta]]
* {{Bandiera|JPN}} [[Kyocera]]
* {{Bandiera|USA}} [[Lexmark]]
* {{Bandiera|JPN}} [[Oki Electric Industry|OKI]]
* {{Bandiera|ITA}} [[Olivetti]]
* {{Bandiera|JPN}} [[Pentax]]
* {{Bandiera|JPN}} [[Ricoh]]
* {{Bandiera|KOR}} [[Samsung]]
* {{Bandiera|USA}} [[Xerox]]
== Riferiment ==
<references />
== Vos correlad ==
* [[Stampa]]
* [[Stampa digital]]
* [[Spooler de stampa|spóler de stampa]]
* [[Sèrver de stampa|print server]]
* [[PostScript]]
* [[DVI (TeX)]]
* [[Printer Control Language|Linguàgg de contròll de la stampanta]]
* [[Common Unix Printing System|Sistèma de stampa comùn d’Unix]]
* [[Plotter|Plòtter]]
* [[Scanner per immagin|Scànner per immàgin]]
* [[Reconossimént òttich di caràtter]]
* [[Stampanta con tanti fonzion]]
* [[Stampanta 3D]]
* [[CUPS]]
ansnjz7o4we66myf6babhcw8tmz8qet
Backwoods Barbie
0
241726
1335453
1330194
2026-09-23T23:26:48Z
InternetArchiveBot
32808
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
1335453
wikitext
text/x-wiki
{{NOL|dial=MIL}}
El '''''Backwoods Barbie''''' l’è l’albom quell di quarantadu del [[Dolly Parton]] e ‘l prim a vesser stad miss foeura de l’[[etichetta discografica]] trada insema del Parton, la [[Dolly Records]].<ref>[http://www.msopr.com/?q=node/3493 Mitch Schneider Organization<!—insegnerai in automatich -->]</ref> El titol de l’albom e del toch col sò nom a l’è on riferiment a la famosa pigota [[Barbie]] prodota del [[Mattel]], vista come simbol de l'ideal di bellezza ''glamour'' che diversi volte el Parton l’ha ametud di havé cercad de imità in la creazzion del sò aspet.
== El disch ==
El ''Backwoods Barbie'' l’è classificad come albom de sgener [[Musega cauntri|cauntri]] "mainstream". El gh’ha dent trè cover e noeuv composizzion originai del Parton. L'albom el gh’ha havud on bon sucess de vendite, a andà denter in classifica a posizzion 48 e poeu a rampegà fina a la segonda posizzion. In la seconda setimana l’ha vendud pressapoch 27000 copie.<ref name="Jack">{{Cita web|url=https://www.billboard.com/bbcom/news/article_display.jsp?vnu_content_id=1003719609|titolo=Katie Hasty|accesso=29 aprile 2019|dataarchivio=17 ottobre 2012|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20121017030553/http://www.billboard.com/bbcom/news/article_display.jsp?vnu_content_id=1003719609|urlmorto=sì}}</ref> In compless l'album l’ha vendud olter 200000 copie in di Stat Unid.
El prim singol, ''Better Get to Livin<nowiki>'</nowiki>'', l’è stad miss foeura in del setember del 2007 in su [[iTunes]]<ref>[http://music.monstersandcritics.com/news/article_1348764.php/Dolly_Parton_releases_new_single_through_iTunes Dolly Parton releases new single through iTunes] {{webarchive|grafia=NOL|url=https://web.archive.org/web/20080117161932/http://music.monstersandcritics.com/news/article_1348764.php/Dolly_Parton_releases_new_single_through_iTunes|data=17 gennaio 2008}}</ref> e l’è rivad a la posizzion 48 in de la classifica de "Hot Country Songs" del ''[[Billboard]]'';<ref>[https://www.billboard.com/bbcom/esearch/chart_display.jsp?cfi=357&cfgn=Singles&cfn=Hot+Country+Songs&ci=3088340&cdi=9518296&cid=12%2F01%2F2007 Billboard Music Charts] {{webarchive|grafia=NOL|url=https://web.archive.org/web/20080117163011/http://www.billboard.com/bbcom/esearch/chart_display.jsp?cfi=357&cfgn=Singles&cfn=Hot+Country+Songs&ci=3088340&cdi=9518296&cid=12%2F01%2F2007|data=17 gennaio 2008}}</ref> el video, realizad de l’[[Amy Sedaris]], el gh’ha havud on bon sucess in di classifiche setimanai del [[Country Music Television|CMT]]. El second singol, ''Jesus & Gravity'', el gh’ha havud anca lù on sucess discret sucess, conl rivà a la posizzion 56. El terz singol, ''Shinola'', l'è stad men incavigiad e l’è andad nò denter in de la classifica;<ref>[http://www.gactv.com/gac/nw_headlines/article/0,3034,GAC_26063_5750701_,00.html Artists to Watch in 2008: The Comeback Kids] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241205125758/http://www.gactv.com/gac/nw_headlines/article/0,3034,GAC_26063_5750701_,00.html |date=2024-12-05 }}</ref> de tute i manere, el video corrispondent l’ha otegnud di bon risultad, col rivà a la prima posizzion in fra i video pussee trasmetud in sul canal de CMT dedicad al cauntri. El video de pussee de sucess de l’albom, a bon cunt, l’è sta del quart, ''Drives Me Crazy'' (cover del toch ''She Drives Me Crazy'' dei [[Fine Young Cannibals]]) che ‘l s’è metud in posizzion 35.
Il tor promozzional de l’albom l’ha tocad i Stat Unid, el [[Canada]] e l’[[Europa]].<ref>[http://www.cmt.com/artists/news/1570247/20070920/parton_dolly.jhtml] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081204184726/http://www.cmt.com/artists/news/1570247/20070920/parton_dolly.jhtml |date=2008-12-04 }}</ref>
== Trace ==
Tucc i toch a inn del Dolly Parton foeura che indove che lì’è specificad diversament.
# ''Better Get to Livin<nowiki>'</nowiki>'' <small>(Dolly Parton e Kent Wells)</small>
# ''Made of Stone''
# ''She Drives Me Crazy'' <small>([[Roland Gift]] e [[David Steele]])</small>
# ''Backwoods Barbie''
# ''Jesus & Gravity'' <small>([[Betsy Ulmer]] e [[Craig Wiseman]])</small>
# ''Only Dreamin<nowiki>'</nowiki>''
# ''The Tracks of My Tears'' <small>([[Smokey Robinson]], [[Warren Moore]] e [[Marvin Tarplin]])</small>
# ''The Lonesomes''
# ''Cologne''
# ''Shinola''
# ''I Will Forever Hate Roses''
# ''Somebody's Everything''
De l’albom a inn stade misse foeura diverse edizzion con trace bonus, version live de toch sgiamò miss foeura del Parton (''I Will Always Love You'', ''The Grass Is Blue'', ''9 to 5'', ''Jolene, ''Two Doors Down, ''Baby I'm Burning'') e a n’è stada metuda in comerc on’edizzion "deluxe" con tré toch in studi inediti (''Rose of My Heart'', ''Hallelujah Holiday'', ''Berry Pie'').
== Note ==
<references />
== Ligam de foeura ==
* {{Collegamenti esterni}}
* [http://www.dollyon-line.com/archives/albums/backwoods_barbie/ Backwoods Barbie] presso dollyon-line.com
[[Categoria:Musega]]
orte0dqe0f9swib5z71gls4adap3sxc
Aviazzion de marina
0
264615
1335452
1313037
2026-09-23T23:26:05Z
InternetArchiveBot
32808
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
1335452
wikitext
text/x-wiki
{{NOLMIL}}
{{SBOZZNOL}}
[[File:An F-A-18C Hornet launches from the flight deck of the conventionally powered aircraft carrier.jpg|thumb|Reoplan lanciad de 'na porta-avion]]
L''''aviazzion de marina''' a l'è la componenta de 'na [[marina militar]] che la dopera mez aerei in di so operazzion. Quand che se parla de [[reoplan]], de solit a l'è mituda al center una [[porta-avion]], menter la pupart di marine del mond la dopera di [[elicoter]] o di [[dron]].
== Riferiment ==
*[https://web.archive.org/web/20200930071737/https://www.history.navy.mil/browse-by-topic/communities/naval-aviation0.html Marina di Stat Unid]
== Alter proget ==
{{Interproget}}
== Vos corelade ==
*[[Aviazzion de l'Armada]]
*[[Reoplan imbarcad]]
[[Categoria:Scienza militar]]
h5lwgfuwjsmmlpzkps4ilfet6i7fiok
La Casa Astratta (Milan)
0
279829
1335444
2026-09-23T20:10:37Z
~2026-51356-76
55041
Creada pagina con "'''La Cà Astratta''' (in [[italian]], ''La Casa Astratta'') l'è on palazz in del center de [[Milan]], sul [[viale Beatrice d'Este]]<ref>[https://www.espazium.ch/it/attualita/milano-moderna «Milano Moderna» dagli anni Trenta al contemporaneo | Espazium]</ref>, de fronte a la [[via Anelli]], in del quartier [[Quadronno]]<ref>[https://www.modalitademode.com/rubrica-milano/architetture-a-milano-ticinese-porta-romana/ ARCHITETTURE A MILANO - Ticinese e Porta Romana]</ref>..."
1335444
wikitext
text/x-wiki
'''La Cà Astratta''' (in [[italian]], ''La Casa Astratta'') l'è on palazz in del center de [[Milan]], sul [[viale Beatrice d'Este]]<ref>[https://www.espazium.ch/it/attualita/milano-moderna «Milano Moderna» dagli anni Trenta al contemporaneo | Espazium]</ref>, de fronte a la [[via Anelli]], in del quartier [[Quadronno]]<ref>[https://www.modalitademode.com/rubrica-milano/architetture-a-milano-ticinese-porta-romana/ ARCHITETTURE A MILANO - Ticinese e Porta Romana]</ref>, caratterizzà per la presenza de on gran numer de opere a ciel vert de artist de nom di ann Cinquanta<ref>[https://www.lombardiabeniculturali.it/architetture900/schede/p4010-00208/ Lombardia Beni Culturali Viale Beatrice d'Este, 24]</ref><ref>Biraghi, Marco; Lo Ricco, Gabriella; Micheli, Silvia (a cura di), ''Guida all'architettura di Milano 1954-2014'', Milano, 2013, pp. 14-15.</ref><ref>[https://ordinearchitetti.mi.it/index.php/it/cultura/itinerari-di-architettura/14-arte-e-architettura/opere/320-casa-astratta/galleria#galleria La Casa Astratta, Ordine Architetti]</ref>.
''{{langue|it|La Casa Astratta}}'' (in [[italian]], ''Casa Astratta'') l'è stada tirada su in del 1952 da [[Carlo Perogalli]]<ref>Perogalli, Carlo, ''Introduzione all'arte totale. Neorealismo e astrattismo, architettura e arte industriale'', Milano, 1952, p. 48.</ref> e [[Attilio Mariani]], insema al pittor [[Alberto Magnelli]], ciapand ispirazion da la rielaborazion di teorii de la pittura de [[Vassily Kandinsky]]>.
== Storia de l'edifizi ==
La ''Cà Astratta'' l'è l'espression de le teorii architettonich concettual de [[Carlo Perogalli]]<ref>Perogalli, Carlo, ''Aspetti dell'architettura contemporanea: cronache, temi, tendenze'', Milano, 1952, pp. 63-66.</ref> e [[Attilio Mariani]], on sintes aplicada a on edifizi del moviment artistic [[Movimento Arte Concreta]] (MAC), fondà a Milan in del 1948 da [[Atanasio Soldati]], [[Gillo Dorfles]], [[Bruno Munari]], [[Gianni Monnet]] e [[Lucio Fontana]], col scòpp de superà l'[[arte figurativa]] rifacendose a la lezion de [[Vassily Kandinsky]].<ref>[https://www.museocity.it/luoghi/casa-astratta Casa Astratta | MuseoCity]</ref>
La Cà l'è stada definida dal [[critic d'arte]] Claudio Camponogara come «on di edifizi pù rich e pù significativ de tüt el moviment de l'arte concreta».<ref>Gramigna, Giuliana; Mazza, Sergio, ''Milano. Un secolo di architettura milanese dal Cordusio alla Bicocca'', Milano, 2001, p. 242.</ref>
El pittor [[Francesco Magnelli]], attiv a Paris, l'ha collaborà in particolar modo coi designer per sistemà la faciada, indua i appartament hinn distribuid segond on schem pittorich, ispirà anca a l'opera de l'artista [[Alberto Magnelli]]. El medem disegn l'è ripetù in negativ dentar al portigh d'ingress, con on intars artistic in del paviment de [[Gomma|gomma]], col scòpp de stabilì on rapòrt strett tra la faciada e el spazi interiur. In del [[Atrium (architettura)|atrium]] ghe l'è anca ona scultura de [[Attilio Mariani]].
== Analis critica ==
La ''Casa Astratta'' l'è on di risultad pù radical de la ricerca del [[Movimento Arte Concreta]]<ref>''MAC e dintorni'', Sondrio, 1997.</ref> e on di rar esempi indua i principii de l'[[arte astratta]] hinn stai trasformad interament in architettura. El so carater eccezional el sta minga semplicement nell'aplicazion de on linguagg pittorich a la faciada, ma nel fatt che l'edifizi stess el diventa ona vera opera d'arte concreta tridimensional: balcon, [[Bow-window|bow-window]], sport, pien e voeud, [[marmor]] bianc e [[ceramica]] blava concorren tücc a formà ona medesma composizion spazial e cromatica. El color el ciapa inscì ona vera funzion plastica, cambiand la percezion de la profondità e de la massa, mentre la geometria architettonica la se trasforma in ona composizion astratta che la cambia continuamente col giugà de la luce, di ombr e del moviment de chi che la guarda.
El disegn de la faciada, ripres in negativ dentar al portigh d'ingress per mezz del paviment e de la scultura de [[Attilio Mariani]], el porta sto princip da la superfìcie esterna fin dentar al spazi interiur, stabilend ona continuità tra città, architettura e opera d'arte. La ''Casa Astratta'' l'è dunque minga on'architettura semplicement decorada con l'arte concreta, ma ona "opera d'arte concreta abitabil", indua architettura, pittura e scultura passon oltra ai propri confin per formà on organism unich. L'è propri in questa coincidenza tra forma, materia, color e spazi che sta el carater singolar de l'edifizi e el so significat emblematic in de la storia de la [[sintesi de le arti]] del XX secol.
== Stil ==
Per on period curt, dal 1948 al 1958, [[Milan]] l'è diventada la città indua architetti e artist hinn riess a sperimentà ona manera noeva de intend el rapòrt tra le arti. La ''Cà Astratta'' la mostra come le forme concrete hinn minga semplicement pitture tacà sui mur de on edifizi pensà separadament, ma nass e se sviluppen insema a l'architettura con la qual le forma on tutt un.
El compit de spezzà la stereometria de l'edifizi l'è affidà ai [[Balcon|balcon]], che, mess insema in on savi gioeugh de color, animen la faciada con elementi de on blò intens e dan l'impression de ona gran composizion astratta, bella de vedé e al temp stess funzional. El medem concett l'è ripres in negativ dentar al portigh d'ingress, indua on intars del paviment de [[Gomma|gomma]] el crea on rapòrt strett tra la faciada esterna e el spazi interiur, indua ghe l'è anca la scultura de [[Attilio Mariani]]. [[Carlo Perogalli]] el considerava sto lavor on di pù original e significativ, indua {{citazion|la sintes di arti ... la se distingues anca per la forte component cromatica: la faciada de l'edifizi la gh'ha on rivestiment de marmor bianc e piastrell de ceramica blava}}{{Sfn|Ricci|2002|p=52}}.
La faciada la ciapa moviment e plasticità per via di sport dei balcon e di [[Finestra ad arco|bow-window]], che el gioeugh cromatic el mette in risalt: rivestiment de marmor bianc, superfìcie a specc de mosaich de ceramica negra e balcon rivestid de mosaich de ceramica blava.
== Voegh anca ==
* [[Vassily Kandinsky]]
* [[Alberto Magnelli]]
== Bibliografia ==
* Biraghi, Marco; Lo Ricco, Gabriella; Micheli, Silvia (a cura de), ''Guida all'architettura di Milano 1954-2014'', Milano, Hoepli, 2015, pp. 14-158, ISBN 978-8820364700.
* Gramigna, Giuliana; Mazza, Sergio, ''Un secolo di architettura milanese dal Cordusio alla Bicocca'', Milano, Hoepli, 2001, p. 242, ISBN 978-8820329136.
* Perogalli, Carlo, ''Introduzione all'arte totale. Neorealismo e astrattismo, architettura e arte industriale'', Milano, Libreria A. Salto, 1952, p. 48.
* Perogalli, Carlo, ''Aspetti dell'architettura contemporanea: cronache, temi, tendenze'', Milano, Libreria A. Salto, 1952, pp. 63-66.
* Pica, Agnoldomenico, ''Guida Ariminum'', Milano, Edizioni Ariminum, 1964.
* Ricci, Giuliana, ''Guardare l'architettura. Passato e presente negli scritti di Carlo Perogalli, un architetto moderno'', Milano, Unicopli, 2002.
* AA. VV., ''MAC e dintorni'', Sondrio, Edizioni Credito Valtellinese, 1997.
* Colleoni, C., ''Carlo Perogalli e la sintesi delle arti: architetture a Milano'', in ''AL'', n. 5, 2004.
== Note e referiment ==
{{Referenz}}
== Collegament de foeura ==
* [https://ordinearchitetti.mi.it/index.php/it/cultura/itinerari-di-architettura/14-arte-e-architettura/opere/320-casa-astratta/galleria#galleria La Casa Astratta, Ordine Architetti]
* [https://www.lombardiabeniculturali.it/architetture900/schede/p4010-00208/ Lombardia Beni Culturali Viale Beatrice d'Este, 24]
[[Categoria:Edifizi de Milan]]
[[Categoria:Architettura de Milan]]
[[Categoria:Architettura moderna in Italia]]
[[Categoria:Architettura razionalista in Italia]]
[[Categoria:Architettura del XX secol]]
[[Categoria:Condomini residenzial in Italia]]
[[Categoria:Arte concreta]]
[[Categoria:Movimento Arte Concreta]]
[[Categoria:Architettura di ann 1950]]
[[Categoria:Edifizi costruì in del 1952]]
eitgj4bgfz0hldcn1o4l4xswm94d7gi
1335445
1335444
2026-09-23T20:11:02Z
~2026-51356-76
55041
1335445
wikitext
text/x-wiki
'''La Cà Astratta''' (in [[italian]], ''La Casa Astratta'') l'è on palazz in del center de [[Milan]], sul [[viale Beatrice d'Este]]<ref>[https://www.espazium.ch/it/attualita/milano-moderna «Milano Moderna» dagli anni Trenta al contemporaneo | Espazium]</ref>, de fronte a la [[via Anelli]], in del quartier [[Quadronno]]<ref>[https://www.modalitademode.com/rubrica-milano/architetture-a-milano-ticinese-porta-romana/ ARCHITETTURE A MILANO - Ticinese e Porta Romana]</ref>, caratterizzà per la presenza de on gran numer de opere a ciel vert de artist de nom di ann Cinquanta<ref>[https://www.lombardiabeniculturali.it/architetture900/schede/p4010-00208/ Lombardia Beni Culturali Viale Beatrice d'Este, 24]</ref><ref>Biraghi, Marco; Lo Ricco, Gabriella; Micheli, Silvia (a cura di), ''Guida all'architettura di Milano 1954-2014'', Milano, 2013, pp. 14-15.</ref><ref>[https://ordinearchitetti.mi.it/index.php/it/cultura/itinerari-di-architettura/14-arte-e-architettura/opere/320-casa-astratta/galleria#galleria La Casa Astratta, Ordine Architetti]</ref>.
''{{langue|it|La Casa Astratta}}'' (in [[italian]], ''Casa Astratta'') l'è stada tirada su in del 1952 da [[Carlo Perogalli]]<ref>Perogalli, Carlo, ''Introduzione all'arte totale. Neorealismo e astrattismo, architettura e arte industriale'', Milano, 1952, p. 48.</ref> e [[Attilio Mariani]], insema al pittor [[Alberto Magnelli]], ciapand ispirazion da la rielaborazion di teorii de la pittura de [[Vassily Kandinsky]].
== Storia de l'edifizi ==
La ''Cà Astratta'' l'è l'espression de le teorii architettonich concettual de [[Carlo Perogalli]]<ref>Perogalli, Carlo, ''Aspetti dell'architettura contemporanea: cronache, temi, tendenze'', Milano, 1952, pp. 63-66.</ref> e [[Attilio Mariani]], on sintes aplicada a on edifizi del moviment artistic [[Movimento Arte Concreta]] (MAC), fondà a Milan in del 1948 da [[Atanasio Soldati]], [[Gillo Dorfles]], [[Bruno Munari]], [[Gianni Monnet]] e [[Lucio Fontana]], col scòpp de superà l'[[arte figurativa]] rifacendose a la lezion de [[Vassily Kandinsky]].<ref>[https://www.museocity.it/luoghi/casa-astratta Casa Astratta | MuseoCity]</ref>
La Cà l'è stada definida dal [[critic d'arte]] Claudio Camponogara come «on di edifizi pù rich e pù significativ de tüt el moviment de l'arte concreta».<ref>Gramigna, Giuliana; Mazza, Sergio, ''Milano. Un secolo di architettura milanese dal Cordusio alla Bicocca'', Milano, 2001, p. 242.</ref>
El pittor [[Francesco Magnelli]], attiv a Paris, l'ha collaborà in particolar modo coi designer per sistemà la faciada, indua i appartament hinn distribuid segond on schem pittorich, ispirà anca a l'opera de l'artista [[Alberto Magnelli]]. El medem disegn l'è ripetù in negativ dentar al portigh d'ingress, con on intars artistic in del paviment de [[Gomma|gomma]], col scòpp de stabilì on rapòrt strett tra la faciada e el spazi interiur. In del [[Atrium (architettura)|atrium]] ghe l'è anca ona scultura de [[Attilio Mariani]].
== Analis critica ==
La ''Casa Astratta'' l'è on di risultad pù radical de la ricerca del [[Movimento Arte Concreta]]<ref>''MAC e dintorni'', Sondrio, 1997.</ref> e on di rar esempi indua i principii de l'[[arte astratta]] hinn stai trasformad interament in architettura. El so carater eccezional el sta minga semplicement nell'aplicazion de on linguagg pittorich a la faciada, ma nel fatt che l'edifizi stess el diventa ona vera opera d'arte concreta tridimensional: balcon, [[Bow-window|bow-window]], sport, pien e voeud, [[marmor]] bianc e [[ceramica]] blava concorren tücc a formà ona medesma composizion spazial e cromatica. El color el ciapa inscì ona vera funzion plastica, cambiand la percezion de la profondità e de la massa, mentre la geometria architettonica la se trasforma in ona composizion astratta che la cambia continuamente col giugà de la luce, di ombr e del moviment de chi che la guarda.
El disegn de la faciada, ripres in negativ dentar al portigh d'ingress per mezz del paviment e de la scultura de [[Attilio Mariani]], el porta sto princip da la superfìcie esterna fin dentar al spazi interiur, stabilend ona continuità tra città, architettura e opera d'arte. La ''Casa Astratta'' l'è dunque minga on'architettura semplicement decorada con l'arte concreta, ma ona "opera d'arte concreta abitabil", indua architettura, pittura e scultura passon oltra ai propri confin per formà on organism unich. L'è propri in questa coincidenza tra forma, materia, color e spazi che sta el carater singolar de l'edifizi e el so significat emblematic in de la storia de la [[sintesi de le arti]] del XX secol.
== Stil ==
Per on period curt, dal 1948 al 1958, [[Milan]] l'è diventada la città indua architetti e artist hinn riess a sperimentà ona manera noeva de intend el rapòrt tra le arti. La ''Cà Astratta'' la mostra come le forme concrete hinn minga semplicement pitture tacà sui mur de on edifizi pensà separadament, ma nass e se sviluppen insema a l'architettura con la qual le forma on tutt un.
El compit de spezzà la stereometria de l'edifizi l'è affidà ai [[Balcon|balcon]], che, mess insema in on savi gioeugh de color, animen la faciada con elementi de on blò intens e dan l'impression de ona gran composizion astratta, bella de vedé e al temp stess funzional. El medem concett l'è ripres in negativ dentar al portigh d'ingress, indua on intars del paviment de [[Gomma|gomma]] el crea on rapòrt strett tra la faciada esterna e el spazi interiur, indua ghe l'è anca la scultura de [[Attilio Mariani]]. [[Carlo Perogalli]] el considerava sto lavor on di pù original e significativ, indua {{citazion|la sintes di arti ... la se distingues anca per la forte component cromatica: la faciada de l'edifizi la gh'ha on rivestiment de marmor bianc e piastrell de ceramica blava}}{{Sfn|Ricci|2002|p=52}}.
La faciada la ciapa moviment e plasticità per via di sport dei balcon e di [[Finestra ad arco|bow-window]], che el gioeugh cromatic el mette in risalt: rivestiment de marmor bianc, superfìcie a specc de mosaich de ceramica negra e balcon rivestid de mosaich de ceramica blava.
== Voegh anca ==
* [[Vassily Kandinsky]]
* [[Alberto Magnelli]]
== Bibliografia ==
* Biraghi, Marco; Lo Ricco, Gabriella; Micheli, Silvia (a cura de), ''Guida all'architettura di Milano 1954-2014'', Milano, Hoepli, 2015, pp. 14-158, ISBN 978-8820364700.
* Gramigna, Giuliana; Mazza, Sergio, ''Un secolo di architettura milanese dal Cordusio alla Bicocca'', Milano, Hoepli, 2001, p. 242, ISBN 978-8820329136.
* Perogalli, Carlo, ''Introduzione all'arte totale. Neorealismo e astrattismo, architettura e arte industriale'', Milano, Libreria A. Salto, 1952, p. 48.
* Perogalli, Carlo, ''Aspetti dell'architettura contemporanea: cronache, temi, tendenze'', Milano, Libreria A. Salto, 1952, pp. 63-66.
* Pica, Agnoldomenico, ''Guida Ariminum'', Milano, Edizioni Ariminum, 1964.
* Ricci, Giuliana, ''Guardare l'architettura. Passato e presente negli scritti di Carlo Perogalli, un architetto moderno'', Milano, Unicopli, 2002.
* AA. VV., ''MAC e dintorni'', Sondrio, Edizioni Credito Valtellinese, 1997.
* Colleoni, C., ''Carlo Perogalli e la sintesi delle arti: architetture a Milano'', in ''AL'', n. 5, 2004.
== Note e referiment ==
{{Referenz}}
== Collegament de foeura ==
* [https://ordinearchitetti.mi.it/index.php/it/cultura/itinerari-di-architettura/14-arte-e-architettura/opere/320-casa-astratta/galleria#galleria La Casa Astratta, Ordine Architetti]
* [https://www.lombardiabeniculturali.it/architetture900/schede/p4010-00208/ Lombardia Beni Culturali Viale Beatrice d'Este, 24]
[[Categoria:Edifizi de Milan]]
[[Categoria:Architettura de Milan]]
[[Categoria:Architettura moderna in Italia]]
[[Categoria:Architettura razionalista in Italia]]
[[Categoria:Architettura del XX secol]]
[[Categoria:Condomini residenzial in Italia]]
[[Categoria:Arte concreta]]
[[Categoria:Movimento Arte Concreta]]
[[Categoria:Architettura di ann 1950]]
[[Categoria:Edifizi costruì in del 1952]]
9xgkazgfc178tpy2x4o9ycwmvd5uftx
1335446
1335445
2026-09-23T20:12:45Z
~2026-51356-76
55041
/* Stil */
1335446
wikitext
text/x-wiki
'''La Cà Astratta''' (in [[italian]], ''La Casa Astratta'') l'è on palazz in del center de [[Milan]], sul [[viale Beatrice d'Este]]<ref>[https://www.espazium.ch/it/attualita/milano-moderna «Milano Moderna» dagli anni Trenta al contemporaneo | Espazium]</ref>, de fronte a la [[via Anelli]], in del quartier [[Quadronno]]<ref>[https://www.modalitademode.com/rubrica-milano/architetture-a-milano-ticinese-porta-romana/ ARCHITETTURE A MILANO - Ticinese e Porta Romana]</ref>, caratterizzà per la presenza de on gran numer de opere a ciel vert de artist de nom di ann Cinquanta<ref>[https://www.lombardiabeniculturali.it/architetture900/schede/p4010-00208/ Lombardia Beni Culturali Viale Beatrice d'Este, 24]</ref><ref>Biraghi, Marco; Lo Ricco, Gabriella; Micheli, Silvia (a cura di), ''Guida all'architettura di Milano 1954-2014'', Milano, 2013, pp. 14-15.</ref><ref>[https://ordinearchitetti.mi.it/index.php/it/cultura/itinerari-di-architettura/14-arte-e-architettura/opere/320-casa-astratta/galleria#galleria La Casa Astratta, Ordine Architetti]</ref>.
''{{langue|it|La Casa Astratta}}'' (in [[italian]], ''Casa Astratta'') l'è stada tirada su in del 1952 da [[Carlo Perogalli]]<ref>Perogalli, Carlo, ''Introduzione all'arte totale. Neorealismo e astrattismo, architettura e arte industriale'', Milano, 1952, p. 48.</ref> e [[Attilio Mariani]], insema al pittor [[Alberto Magnelli]], ciapand ispirazion da la rielaborazion di teorii de la pittura de [[Vassily Kandinsky]].
== Storia de l'edifizi ==
La ''Cà Astratta'' l'è l'espression de le teorii architettonich concettual de [[Carlo Perogalli]]<ref>Perogalli, Carlo, ''Aspetti dell'architettura contemporanea: cronache, temi, tendenze'', Milano, 1952, pp. 63-66.</ref> e [[Attilio Mariani]], on sintes aplicada a on edifizi del moviment artistic [[Movimento Arte Concreta]] (MAC), fondà a Milan in del 1948 da [[Atanasio Soldati]], [[Gillo Dorfles]], [[Bruno Munari]], [[Gianni Monnet]] e [[Lucio Fontana]], col scòpp de superà l'[[arte figurativa]] rifacendose a la lezion de [[Vassily Kandinsky]].<ref>[https://www.museocity.it/luoghi/casa-astratta Casa Astratta | MuseoCity]</ref>
La Cà l'è stada definida dal [[critic d'arte]] Claudio Camponogara come «on di edifizi pù rich e pù significativ de tüt el moviment de l'arte concreta».<ref>Gramigna, Giuliana; Mazza, Sergio, ''Milano. Un secolo di architettura milanese dal Cordusio alla Bicocca'', Milano, 2001, p. 242.</ref>
El pittor [[Francesco Magnelli]], attiv a Paris, l'ha collaborà in particolar modo coi designer per sistemà la faciada, indua i appartament hinn distribuid segond on schem pittorich, ispirà anca a l'opera de l'artista [[Alberto Magnelli]]. El medem disegn l'è ripetù in negativ dentar al portigh d'ingress, con on intars artistic in del paviment de [[Gomma|gomma]], col scòpp de stabilì on rapòrt strett tra la faciada e el spazi interiur. In del [[Atrium (architettura)|atrium]] ghe l'è anca ona scultura de [[Attilio Mariani]].
== Analis critica ==
La ''Casa Astratta'' l'è on di risultad pù radical de la ricerca del [[Movimento Arte Concreta]]<ref>''MAC e dintorni'', Sondrio, 1997.</ref> e on di rar esempi indua i principii de l'[[arte astratta]] hinn stai trasformad interament in architettura. El so carater eccezional el sta minga semplicement nell'aplicazion de on linguagg pittorich a la faciada, ma nel fatt che l'edifizi stess el diventa ona vera opera d'arte concreta tridimensional: balcon, [[Bow-window|bow-window]], sport, pien e voeud, [[marmor]] bianc e [[ceramica]] blava concorren tücc a formà ona medesma composizion spazial e cromatica. El color el ciapa inscì ona vera funzion plastica, cambiand la percezion de la profondità e de la massa, mentre la geometria architettonica la se trasforma in ona composizion astratta che la cambia continuamente col giugà de la luce, di ombr e del moviment de chi che la guarda.
El disegn de la faciada, ripres in negativ dentar al portigh d'ingress per mezz del paviment e de la scultura de [[Attilio Mariani]], el porta sto princip da la superfìcie esterna fin dentar al spazi interiur, stabilend ona continuità tra città, architettura e opera d'arte. La ''Casa Astratta'' l'è dunque minga on'architettura semplicement decorada con l'arte concreta, ma ona "opera d'arte concreta abitabil", indua architettura, pittura e scultura passon oltra ai propri confin per formà on organism unich. L'è propri in questa coincidenza tra forma, materia, color e spazi che sta el carater singolar de l'edifizi e el so significat emblematic in de la storia de la [[sintesi de le arti]] del XX secol.
== Stil ==
Per on period curt, dal 1948 al 1958, [[Milan]] l'è diventada la città indua architetti e artist hinn riess a sperimentà ona manera noeva de intend el rapòrt tra le arti. La ''Cà Astratta'' la mostra come le forme concrete hinn minga semplicement pitture tacà sui mur de on edifizi pensà separadament, ma nass e se sviluppen insema a l'architettura con la qual le forma on tutt un.
El compit de spezzà la stereometria de l'edifizi l'è affidà ai [[Balcon|balcon]], che, mess insema in on savi gioeugh de color, animen la faciada con elementi de on blò intens e dan l'impression de ona gran composizion astratta, bella de vedé e al temp stess funzional. El medem concett l'è ripres in negativ dentar al portigh d'ingress, indua on intars del paviment de [[Gomma|gomma]] el crea on rapòrt strett tra la faciada esterna e el spazi interiur, indua ghe l'è anca la scultura de [[Attilio Mariani]]. [[Carlo Perogalli]] el considerava sto lavor on di pù original e significativ, indua {{citazion|la sintes di arti ... la se distingues anca per la forte component cromatica: la faciada de l'edifizi la gh'ha on rivestiment de marmor bianc e piastrell de ceramica blava}}.
La faciada la ciapa moviment e plasticità per via di sport dei balcon e di [[Finestra ad arco|bow-window]], che el gioeugh cromatic el mette in risalt: rivestiment de marmor bianc, superfìcie a specc de mosaich de ceramica negra e balcon rivestid de mosaich de ceramica blava.
== Voegh anca ==
* [[Vassily Kandinsky]]
* [[Alberto Magnelli]]
== Bibliografia ==
* Biraghi, Marco; Lo Ricco, Gabriella; Micheli, Silvia (a cura de), ''Guida all'architettura di Milano 1954-2014'', Milano, Hoepli, 2015, pp. 14-158, ISBN 978-8820364700.
* Gramigna, Giuliana; Mazza, Sergio, ''Un secolo di architettura milanese dal Cordusio alla Bicocca'', Milano, Hoepli, 2001, p. 242, ISBN 978-8820329136.
* Perogalli, Carlo, ''Introduzione all'arte totale. Neorealismo e astrattismo, architettura e arte industriale'', Milano, Libreria A. Salto, 1952, p. 48.
* Perogalli, Carlo, ''Aspetti dell'architettura contemporanea: cronache, temi, tendenze'', Milano, Libreria A. Salto, 1952, pp. 63-66.
* Pica, Agnoldomenico, ''Guida Ariminum'', Milano, Edizioni Ariminum, 1964.
* Ricci, Giuliana, ''Guardare l'architettura. Passato e presente negli scritti di Carlo Perogalli, un architetto moderno'', Milano, Unicopli, 2002.
* AA. VV., ''MAC e dintorni'', Sondrio, Edizioni Credito Valtellinese, 1997.
* Colleoni, C., ''Carlo Perogalli e la sintesi delle arti: architetture a Milano'', in ''AL'', n. 5, 2004.
== Note e referiment ==
{{Referenz}}
== Collegament de foeura ==
* [https://ordinearchitetti.mi.it/index.php/it/cultura/itinerari-di-architettura/14-arte-e-architettura/opere/320-casa-astratta/galleria#galleria La Casa Astratta, Ordine Architetti]
* [https://www.lombardiabeniculturali.it/architetture900/schede/p4010-00208/ Lombardia Beni Culturali Viale Beatrice d'Este, 24]
[[Categoria:Edifizi de Milan]]
[[Categoria:Architettura de Milan]]
[[Categoria:Architettura moderna in Italia]]
[[Categoria:Architettura razionalista in Italia]]
[[Categoria:Architettura del XX secol]]
[[Categoria:Condomini residenzial in Italia]]
[[Categoria:Arte concreta]]
[[Categoria:Movimento Arte Concreta]]
[[Categoria:Architettura di ann 1950]]
[[Categoria:Edifizi costruì in del 1952]]
4ifxbmage17hk4jgin9gudc43b0tif0
1335447
1335446
2026-09-23T20:13:47Z
~2026-51356-76
55041
/* Note e referiment */
1335447
wikitext
text/x-wiki
'''La Cà Astratta''' (in [[italian]], ''La Casa Astratta'') l'è on palazz in del center de [[Milan]], sul [[viale Beatrice d'Este]]<ref>[https://www.espazium.ch/it/attualita/milano-moderna «Milano Moderna» dagli anni Trenta al contemporaneo | Espazium]</ref>, de fronte a la [[via Anelli]], in del quartier [[Quadronno]]<ref>[https://www.modalitademode.com/rubrica-milano/architetture-a-milano-ticinese-porta-romana/ ARCHITETTURE A MILANO - Ticinese e Porta Romana]</ref>, caratterizzà per la presenza de on gran numer de opere a ciel vert de artist de nom di ann Cinquanta<ref>[https://www.lombardiabeniculturali.it/architetture900/schede/p4010-00208/ Lombardia Beni Culturali Viale Beatrice d'Este, 24]</ref><ref>Biraghi, Marco; Lo Ricco, Gabriella; Micheli, Silvia (a cura di), ''Guida all'architettura di Milano 1954-2014'', Milano, 2013, pp. 14-15.</ref><ref>[https://ordinearchitetti.mi.it/index.php/it/cultura/itinerari-di-architettura/14-arte-e-architettura/opere/320-casa-astratta/galleria#galleria La Casa Astratta, Ordine Architetti]</ref>.
''{{langue|it|La Casa Astratta}}'' (in [[italian]], ''Casa Astratta'') l'è stada tirada su in del 1952 da [[Carlo Perogalli]]<ref>Perogalli, Carlo, ''Introduzione all'arte totale. Neorealismo e astrattismo, architettura e arte industriale'', Milano, 1952, p. 48.</ref> e [[Attilio Mariani]], insema al pittor [[Alberto Magnelli]], ciapand ispirazion da la rielaborazion di teorii de la pittura de [[Vassily Kandinsky]].
== Storia de l'edifizi ==
La ''Cà Astratta'' l'è l'espression de le teorii architettonich concettual de [[Carlo Perogalli]]<ref>Perogalli, Carlo, ''Aspetti dell'architettura contemporanea: cronache, temi, tendenze'', Milano, 1952, pp. 63-66.</ref> e [[Attilio Mariani]], on sintes aplicada a on edifizi del moviment artistic [[Movimento Arte Concreta]] (MAC), fondà a Milan in del 1948 da [[Atanasio Soldati]], [[Gillo Dorfles]], [[Bruno Munari]], [[Gianni Monnet]] e [[Lucio Fontana]], col scòpp de superà l'[[arte figurativa]] rifacendose a la lezion de [[Vassily Kandinsky]].<ref>[https://www.museocity.it/luoghi/casa-astratta Casa Astratta | MuseoCity]</ref>
La Cà l'è stada definida dal [[critic d'arte]] Claudio Camponogara come «on di edifizi pù rich e pù significativ de tüt el moviment de l'arte concreta».<ref>Gramigna, Giuliana; Mazza, Sergio, ''Milano. Un secolo di architettura milanese dal Cordusio alla Bicocca'', Milano, 2001, p. 242.</ref>
El pittor [[Francesco Magnelli]], attiv a Paris, l'ha collaborà in particolar modo coi designer per sistemà la faciada, indua i appartament hinn distribuid segond on schem pittorich, ispirà anca a l'opera de l'artista [[Alberto Magnelli]]. El medem disegn l'è ripetù in negativ dentar al portigh d'ingress, con on intars artistic in del paviment de [[Gomma|gomma]], col scòpp de stabilì on rapòrt strett tra la faciada e el spazi interiur. In del [[Atrium (architettura)|atrium]] ghe l'è anca ona scultura de [[Attilio Mariani]].
== Analis critica ==
La ''Casa Astratta'' l'è on di risultad pù radical de la ricerca del [[Movimento Arte Concreta]]<ref>''MAC e dintorni'', Sondrio, 1997.</ref> e on di rar esempi indua i principii de l'[[arte astratta]] hinn stai trasformad interament in architettura. El so carater eccezional el sta minga semplicement nell'aplicazion de on linguagg pittorich a la faciada, ma nel fatt che l'edifizi stess el diventa ona vera opera d'arte concreta tridimensional: balcon, [[Bow-window|bow-window]], sport, pien e voeud, [[marmor]] bianc e [[ceramica]] blava concorren tücc a formà ona medesma composizion spazial e cromatica. El color el ciapa inscì ona vera funzion plastica, cambiand la percezion de la profondità e de la massa, mentre la geometria architettonica la se trasforma in ona composizion astratta che la cambia continuamente col giugà de la luce, di ombr e del moviment de chi che la guarda.
El disegn de la faciada, ripres in negativ dentar al portigh d'ingress per mezz del paviment e de la scultura de [[Attilio Mariani]], el porta sto princip da la superfìcie esterna fin dentar al spazi interiur, stabilend ona continuità tra città, architettura e opera d'arte. La ''Casa Astratta'' l'è dunque minga on'architettura semplicement decorada con l'arte concreta, ma ona "opera d'arte concreta abitabil", indua architettura, pittura e scultura passon oltra ai propri confin per formà on organism unich. L'è propri in questa coincidenza tra forma, materia, color e spazi che sta el carater singolar de l'edifizi e el so significat emblematic in de la storia de la [[sintesi de le arti]] del XX secol.
== Stil ==
Per on period curt, dal 1948 al 1958, [[Milan]] l'è diventada la città indua architetti e artist hinn riess a sperimentà ona manera noeva de intend el rapòrt tra le arti. La ''Cà Astratta'' la mostra come le forme concrete hinn minga semplicement pitture tacà sui mur de on edifizi pensà separadament, ma nass e se sviluppen insema a l'architettura con la qual le forma on tutt un.
El compit de spezzà la stereometria de l'edifizi l'è affidà ai [[Balcon|balcon]], che, mess insema in on savi gioeugh de color, animen la faciada con elementi de on blò intens e dan l'impression de ona gran composizion astratta, bella de vedé e al temp stess funzional. El medem concett l'è ripres in negativ dentar al portigh d'ingress, indua on intars del paviment de [[Gomma|gomma]] el crea on rapòrt strett tra la faciada esterna e el spazi interiur, indua ghe l'è anca la scultura de [[Attilio Mariani]]. [[Carlo Perogalli]] el considerava sto lavor on di pù original e significativ, indua {{citazion|la sintes di arti ... la se distingues anca per la forte component cromatica: la faciada de l'edifizi la gh'ha on rivestiment de marmor bianc e piastrell de ceramica blava}}.
La faciada la ciapa moviment e plasticità per via di sport dei balcon e di [[Finestra ad arco|bow-window]], che el gioeugh cromatic el mette in risalt: rivestiment de marmor bianc, superfìcie a specc de mosaich de ceramica negra e balcon rivestid de mosaich de ceramica blava.
== Voegh anca ==
* [[Vassily Kandinsky]]
* [[Alberto Magnelli]]
== Bibliografia ==
* Biraghi, Marco; Lo Ricco, Gabriella; Micheli, Silvia (a cura de), ''Guida all'architettura di Milano 1954-2014'', Milano, Hoepli, 2015, pp. 14-158, ISBN 978-8820364700.
* Gramigna, Giuliana; Mazza, Sergio, ''Un secolo di architettura milanese dal Cordusio alla Bicocca'', Milano, Hoepli, 2001, p. 242, ISBN 978-8820329136.
* Perogalli, Carlo, ''Introduzione all'arte totale. Neorealismo e astrattismo, architettura e arte industriale'', Milano, Libreria A. Salto, 1952, p. 48.
* Perogalli, Carlo, ''Aspetti dell'architettura contemporanea: cronache, temi, tendenze'', Milano, Libreria A. Salto, 1952, pp. 63-66.
* Pica, Agnoldomenico, ''Guida Ariminum'', Milano, Edizioni Ariminum, 1964.
* Ricci, Giuliana, ''Guardare l'architettura. Passato e presente negli scritti di Carlo Perogalli, un architetto moderno'', Milano, Unicopli, 2002.
* AA. VV., ''MAC e dintorni'', Sondrio, Edizioni Credito Valtellinese, 1997.
* Colleoni, C., ''Carlo Perogalli e la sintesi delle arti: architetture a Milano'', in ''AL'', n. 5, 2004.
== Referenze ==
{{reflist|3}}
== Collegament de foeura ==
* [https://ordinearchitetti.mi.it/index.php/it/cultura/itinerari-di-architettura/14-arte-e-architettura/opere/320-casa-astratta/galleria#galleria La Casa Astratta, Ordine Architetti]
* [https://www.lombardiabeniculturali.it/architetture900/schede/p4010-00208/ Lombardia Beni Culturali Viale Beatrice d'Este, 24]
[[Categoria:Edifizi de Milan]]
[[Categoria:Architettura de Milan]]
[[Categoria:Architettura moderna in Italia]]
[[Categoria:Architettura razionalista in Italia]]
[[Categoria:Architettura del XX secol]]
[[Categoria:Condomini residenzial in Italia]]
[[Categoria:Arte concreta]]
[[Categoria:Movimento Arte Concreta]]
[[Categoria:Architettura di ann 1950]]
[[Categoria:Edifizi costruì in del 1952]]
riydihfilnolzex9ynfwiygxyoatjyt
1335448
1335447
2026-09-23T20:14:03Z
~2026-51356-76
55041
/* Stil */
1335448
wikitext
text/x-wiki
'''La Cà Astratta''' (in [[italian]], ''La Casa Astratta'') l'è on palazz in del center de [[Milan]], sul [[viale Beatrice d'Este]]<ref>[https://www.espazium.ch/it/attualita/milano-moderna «Milano Moderna» dagli anni Trenta al contemporaneo | Espazium]</ref>, de fronte a la [[via Anelli]], in del quartier [[Quadronno]]<ref>[https://www.modalitademode.com/rubrica-milano/architetture-a-milano-ticinese-porta-romana/ ARCHITETTURE A MILANO - Ticinese e Porta Romana]</ref>, caratterizzà per la presenza de on gran numer de opere a ciel vert de artist de nom di ann Cinquanta<ref>[https://www.lombardiabeniculturali.it/architetture900/schede/p4010-00208/ Lombardia Beni Culturali Viale Beatrice d'Este, 24]</ref><ref>Biraghi, Marco; Lo Ricco, Gabriella; Micheli, Silvia (a cura di), ''Guida all'architettura di Milano 1954-2014'', Milano, 2013, pp. 14-15.</ref><ref>[https://ordinearchitetti.mi.it/index.php/it/cultura/itinerari-di-architettura/14-arte-e-architettura/opere/320-casa-astratta/galleria#galleria La Casa Astratta, Ordine Architetti]</ref>.
''{{langue|it|La Casa Astratta}}'' (in [[italian]], ''Casa Astratta'') l'è stada tirada su in del 1952 da [[Carlo Perogalli]]<ref>Perogalli, Carlo, ''Introduzione all'arte totale. Neorealismo e astrattismo, architettura e arte industriale'', Milano, 1952, p. 48.</ref> e [[Attilio Mariani]], insema al pittor [[Alberto Magnelli]], ciapand ispirazion da la rielaborazion di teorii de la pittura de [[Vassily Kandinsky]].
== Storia de l'edifizi ==
La ''Cà Astratta'' l'è l'espression de le teorii architettonich concettual de [[Carlo Perogalli]]<ref>Perogalli, Carlo, ''Aspetti dell'architettura contemporanea: cronache, temi, tendenze'', Milano, 1952, pp. 63-66.</ref> e [[Attilio Mariani]], on sintes aplicada a on edifizi del moviment artistic [[Movimento Arte Concreta]] (MAC), fondà a Milan in del 1948 da [[Atanasio Soldati]], [[Gillo Dorfles]], [[Bruno Munari]], [[Gianni Monnet]] e [[Lucio Fontana]], col scòpp de superà l'[[arte figurativa]] rifacendose a la lezion de [[Vassily Kandinsky]].<ref>[https://www.museocity.it/luoghi/casa-astratta Casa Astratta | MuseoCity]</ref>
La Cà l'è stada definida dal [[critic d'arte]] Claudio Camponogara come «on di edifizi pù rich e pù significativ de tüt el moviment de l'arte concreta».<ref>Gramigna, Giuliana; Mazza, Sergio, ''Milano. Un secolo di architettura milanese dal Cordusio alla Bicocca'', Milano, 2001, p. 242.</ref>
El pittor [[Francesco Magnelli]], attiv a Paris, l'ha collaborà in particolar modo coi designer per sistemà la faciada, indua i appartament hinn distribuid segond on schem pittorich, ispirà anca a l'opera de l'artista [[Alberto Magnelli]]. El medem disegn l'è ripetù in negativ dentar al portigh d'ingress, con on intars artistic in del paviment de [[Gomma|gomma]], col scòpp de stabilì on rapòrt strett tra la faciada e el spazi interiur. In del [[Atrium (architettura)|atrium]] ghe l'è anca ona scultura de [[Attilio Mariani]].
== Analis critica ==
La ''Casa Astratta'' l'è on di risultad pù radical de la ricerca del [[Movimento Arte Concreta]]<ref>''MAC e dintorni'', Sondrio, 1997.</ref> e on di rar esempi indua i principii de l'[[arte astratta]] hinn stai trasformad interament in architettura. El so carater eccezional el sta minga semplicement nell'aplicazion de on linguagg pittorich a la faciada, ma nel fatt che l'edifizi stess el diventa ona vera opera d'arte concreta tridimensional: balcon, [[Bow-window|bow-window]], sport, pien e voeud, [[marmor]] bianc e [[ceramica]] blava concorren tücc a formà ona medesma composizion spazial e cromatica. El color el ciapa inscì ona vera funzion plastica, cambiand la percezion de la profondità e de la massa, mentre la geometria architettonica la se trasforma in ona composizion astratta che la cambia continuamente col giugà de la luce, di ombr e del moviment de chi che la guarda.
El disegn de la faciada, ripres in negativ dentar al portigh d'ingress per mezz del paviment e de la scultura de [[Attilio Mariani]], el porta sto princip da la superfìcie esterna fin dentar al spazi interiur, stabilend ona continuità tra città, architettura e opera d'arte. La ''Casa Astratta'' l'è dunque minga on'architettura semplicement decorada con l'arte concreta, ma ona "opera d'arte concreta abitabil", indua architettura, pittura e scultura passon oltra ai propri confin per formà on organism unich. L'è propri in questa coincidenza tra forma, materia, color e spazi che sta el carater singolar de l'edifizi e el so significat emblematic in de la storia de la [[sintesi de le arti]] del XX secol.
== Stil ==
Per on period curt, dal 1948 al 1958, [[Milan]] l'è diventada la città indua architetti e artist hinn riess a sperimentà ona manera noeva de intend el rapòrt tra le arti. La ''Cà Astratta'' la mostra come le forme concrete hinn minga semplicement pitture tacà sui mur de on edifizi pensà separadament, ma nass e se sviluppen insema a l'architettura con la qual le forma on tutt un.
El compit de spezzà la stereometria de l'edifizi l'è affidà ai [[Balcon|balcon]], che, mess insema in on savi gioeugh de color, animen la faciada con elementi de on blò intens e dan l'impression de ona gran composizion astratta, bella de vedé e al temp stess funzional. El medem concett l'è ripres in negativ dentar al portigh d'ingress, indua on intars del paviment de [[Gomma|gomma]] el crea on rapòrt strett tra la faciada esterna e el spazi interiur, indua ghe l'è anca la scultura de [[Attilio Mariani]]. [[Carlo Perogalli]] el considerava sto lavor on di pù original e significativ, indua {{citazion|la sintes di arti ... la se distingues anca per la forte component cromatica: la faciada de l'edifizi la gh'ha on rivestiment de marmor bianc e piastrell de ceramica blava}}
La faciada la ciapa moviment e plasticità per via di sport dei balcon e di [[Finestra ad arco|bow-window]], che el gioeugh cromatic el mette in risalt: rivestiment de marmor bianc, superfìcie a specc de mosaich de ceramica negra e balcon rivestid de mosaich de ceramica blava.
== Voegh anca ==
* [[Vassily Kandinsky]]
* [[Alberto Magnelli]]
== Bibliografia ==
* Biraghi, Marco; Lo Ricco, Gabriella; Micheli, Silvia (a cura de), ''Guida all'architettura di Milano 1954-2014'', Milano, Hoepli, 2015, pp. 14-158, ISBN 978-8820364700.
* Gramigna, Giuliana; Mazza, Sergio, ''Un secolo di architettura milanese dal Cordusio alla Bicocca'', Milano, Hoepli, 2001, p. 242, ISBN 978-8820329136.
* Perogalli, Carlo, ''Introduzione all'arte totale. Neorealismo e astrattismo, architettura e arte industriale'', Milano, Libreria A. Salto, 1952, p. 48.
* Perogalli, Carlo, ''Aspetti dell'architettura contemporanea: cronache, temi, tendenze'', Milano, Libreria A. Salto, 1952, pp. 63-66.
* Pica, Agnoldomenico, ''Guida Ariminum'', Milano, Edizioni Ariminum, 1964.
* Ricci, Giuliana, ''Guardare l'architettura. Passato e presente negli scritti di Carlo Perogalli, un architetto moderno'', Milano, Unicopli, 2002.
* AA. VV., ''MAC e dintorni'', Sondrio, Edizioni Credito Valtellinese, 1997.
* Colleoni, C., ''Carlo Perogalli e la sintesi delle arti: architetture a Milano'', in ''AL'', n. 5, 2004.
== Referenze ==
{{reflist|3}}
== Collegament de foeura ==
* [https://ordinearchitetti.mi.it/index.php/it/cultura/itinerari-di-architettura/14-arte-e-architettura/opere/320-casa-astratta/galleria#galleria La Casa Astratta, Ordine Architetti]
* [https://www.lombardiabeniculturali.it/architetture900/schede/p4010-00208/ Lombardia Beni Culturali Viale Beatrice d'Este, 24]
[[Categoria:Edifizi de Milan]]
[[Categoria:Architettura de Milan]]
[[Categoria:Architettura moderna in Italia]]
[[Categoria:Architettura razionalista in Italia]]
[[Categoria:Architettura del XX secol]]
[[Categoria:Condomini residenzial in Italia]]
[[Categoria:Arte concreta]]
[[Categoria:Movimento Arte Concreta]]
[[Categoria:Architettura di ann 1950]]
[[Categoria:Edifizi costruì in del 1952]]
lkfa12odx4wsy3eoeh90zphdgio69q1
1335449
1335448
2026-09-23T20:14:37Z
~2026-51356-76
55041
/* Collegament de foeura */
1335449
wikitext
text/x-wiki
'''La Cà Astratta''' (in [[italian]], ''La Casa Astratta'') l'è on palazz in del center de [[Milan]], sul [[viale Beatrice d'Este]]<ref>[https://www.espazium.ch/it/attualita/milano-moderna «Milano Moderna» dagli anni Trenta al contemporaneo | Espazium]</ref>, de fronte a la [[via Anelli]], in del quartier [[Quadronno]]<ref>[https://www.modalitademode.com/rubrica-milano/architetture-a-milano-ticinese-porta-romana/ ARCHITETTURE A MILANO - Ticinese e Porta Romana]</ref>, caratterizzà per la presenza de on gran numer de opere a ciel vert de artist de nom di ann Cinquanta<ref>[https://www.lombardiabeniculturali.it/architetture900/schede/p4010-00208/ Lombardia Beni Culturali Viale Beatrice d'Este, 24]</ref><ref>Biraghi, Marco; Lo Ricco, Gabriella; Micheli, Silvia (a cura di), ''Guida all'architettura di Milano 1954-2014'', Milano, 2013, pp. 14-15.</ref><ref>[https://ordinearchitetti.mi.it/index.php/it/cultura/itinerari-di-architettura/14-arte-e-architettura/opere/320-casa-astratta/galleria#galleria La Casa Astratta, Ordine Architetti]</ref>.
''{{langue|it|La Casa Astratta}}'' (in [[italian]], ''Casa Astratta'') l'è stada tirada su in del 1952 da [[Carlo Perogalli]]<ref>Perogalli, Carlo, ''Introduzione all'arte totale. Neorealismo e astrattismo, architettura e arte industriale'', Milano, 1952, p. 48.</ref> e [[Attilio Mariani]], insema al pittor [[Alberto Magnelli]], ciapand ispirazion da la rielaborazion di teorii de la pittura de [[Vassily Kandinsky]].
== Storia de l'edifizi ==
La ''Cà Astratta'' l'è l'espression de le teorii architettonich concettual de [[Carlo Perogalli]]<ref>Perogalli, Carlo, ''Aspetti dell'architettura contemporanea: cronache, temi, tendenze'', Milano, 1952, pp. 63-66.</ref> e [[Attilio Mariani]], on sintes aplicada a on edifizi del moviment artistic [[Movimento Arte Concreta]] (MAC), fondà a Milan in del 1948 da [[Atanasio Soldati]], [[Gillo Dorfles]], [[Bruno Munari]], [[Gianni Monnet]] e [[Lucio Fontana]], col scòpp de superà l'[[arte figurativa]] rifacendose a la lezion de [[Vassily Kandinsky]].<ref>[https://www.museocity.it/luoghi/casa-astratta Casa Astratta | MuseoCity]</ref>
La Cà l'è stada definida dal [[critic d'arte]] Claudio Camponogara come «on di edifizi pù rich e pù significativ de tüt el moviment de l'arte concreta».<ref>Gramigna, Giuliana; Mazza, Sergio, ''Milano. Un secolo di architettura milanese dal Cordusio alla Bicocca'', Milano, 2001, p. 242.</ref>
El pittor [[Francesco Magnelli]], attiv a Paris, l'ha collaborà in particolar modo coi designer per sistemà la faciada, indua i appartament hinn distribuid segond on schem pittorich, ispirà anca a l'opera de l'artista [[Alberto Magnelli]]. El medem disegn l'è ripetù in negativ dentar al portigh d'ingress, con on intars artistic in del paviment de [[Gomma|gomma]], col scòpp de stabilì on rapòrt strett tra la faciada e el spazi interiur. In del [[Atrium (architettura)|atrium]] ghe l'è anca ona scultura de [[Attilio Mariani]].
== Analis critica ==
La ''Casa Astratta'' l'è on di risultad pù radical de la ricerca del [[Movimento Arte Concreta]]<ref>''MAC e dintorni'', Sondrio, 1997.</ref> e on di rar esempi indua i principii de l'[[arte astratta]] hinn stai trasformad interament in architettura. El so carater eccezional el sta minga semplicement nell'aplicazion de on linguagg pittorich a la faciada, ma nel fatt che l'edifizi stess el diventa ona vera opera d'arte concreta tridimensional: balcon, [[Bow-window|bow-window]], sport, pien e voeud, [[marmor]] bianc e [[ceramica]] blava concorren tücc a formà ona medesma composizion spazial e cromatica. El color el ciapa inscì ona vera funzion plastica, cambiand la percezion de la profondità e de la massa, mentre la geometria architettonica la se trasforma in ona composizion astratta che la cambia continuamente col giugà de la luce, di ombr e del moviment de chi che la guarda.
El disegn de la faciada, ripres in negativ dentar al portigh d'ingress per mezz del paviment e de la scultura de [[Attilio Mariani]], el porta sto princip da la superfìcie esterna fin dentar al spazi interiur, stabilend ona continuità tra città, architettura e opera d'arte. La ''Casa Astratta'' l'è dunque minga on'architettura semplicement decorada con l'arte concreta, ma ona "opera d'arte concreta abitabil", indua architettura, pittura e scultura passon oltra ai propri confin per formà on organism unich. L'è propri in questa coincidenza tra forma, materia, color e spazi che sta el carater singolar de l'edifizi e el so significat emblematic in de la storia de la [[sintesi de le arti]] del XX secol.
== Stil ==
Per on period curt, dal 1948 al 1958, [[Milan]] l'è diventada la città indua architetti e artist hinn riess a sperimentà ona manera noeva de intend el rapòrt tra le arti. La ''Cà Astratta'' la mostra come le forme concrete hinn minga semplicement pitture tacà sui mur de on edifizi pensà separadament, ma nass e se sviluppen insema a l'architettura con la qual le forma on tutt un.
El compit de spezzà la stereometria de l'edifizi l'è affidà ai [[Balcon|balcon]], che, mess insema in on savi gioeugh de color, animen la faciada con elementi de on blò intens e dan l'impression de ona gran composizion astratta, bella de vedé e al temp stess funzional. El medem concett l'è ripres in negativ dentar al portigh d'ingress, indua on intars del paviment de [[Gomma|gomma]] el crea on rapòrt strett tra la faciada esterna e el spazi interiur, indua ghe l'è anca la scultura de [[Attilio Mariani]]. [[Carlo Perogalli]] el considerava sto lavor on di pù original e significativ, indua {{citazion|la sintes di arti ... la se distingues anca per la forte component cromatica: la faciada de l'edifizi la gh'ha on rivestiment de marmor bianc e piastrell de ceramica blava}}
La faciada la ciapa moviment e plasticità per via di sport dei balcon e di [[Finestra ad arco|bow-window]], che el gioeugh cromatic el mette in risalt: rivestiment de marmor bianc, superfìcie a specc de mosaich de ceramica negra e balcon rivestid de mosaich de ceramica blava.
== Voegh anca ==
* [[Vassily Kandinsky]]
* [[Alberto Magnelli]]
== Bibliografia ==
* Biraghi, Marco; Lo Ricco, Gabriella; Micheli, Silvia (a cura de), ''Guida all'architettura di Milano 1954-2014'', Milano, Hoepli, 2015, pp. 14-158, ISBN 978-8820364700.
* Gramigna, Giuliana; Mazza, Sergio, ''Un secolo di architettura milanese dal Cordusio alla Bicocca'', Milano, Hoepli, 2001, p. 242, ISBN 978-8820329136.
* Perogalli, Carlo, ''Introduzione all'arte totale. Neorealismo e astrattismo, architettura e arte industriale'', Milano, Libreria A. Salto, 1952, p. 48.
* Perogalli, Carlo, ''Aspetti dell'architettura contemporanea: cronache, temi, tendenze'', Milano, Libreria A. Salto, 1952, pp. 63-66.
* Pica, Agnoldomenico, ''Guida Ariminum'', Milano, Edizioni Ariminum, 1964.
* Ricci, Giuliana, ''Guardare l'architettura. Passato e presente negli scritti di Carlo Perogalli, un architetto moderno'', Milano, Unicopli, 2002.
* AA. VV., ''MAC e dintorni'', Sondrio, Edizioni Credito Valtellinese, 1997.
* Colleoni, C., ''Carlo Perogalli e la sintesi delle arti: architetture a Milano'', in ''AL'', n. 5, 2004.
== Referenze ==
{{reflist|3}}
== Ligam de fœura ==
* [https://ordinearchitetti.mi.it/index.php/it/cultura/itinerari-di-architettura/14-arte-e-architettura/opere/320-casa-astratta/galleria#galleria La Casa Astratta, Ordine Architetti]
* [https://www.lombardiabeniculturali.it/architetture900/schede/p4010-00208/ Lombardia Beni Culturali Viale Beatrice d'Este, 24]
[[Categoria:Edifizi de Milan]]
[[Categoria:Architettura de Milan]]
[[Categoria:Architettura moderna in Italia]]
[[Categoria:Architettura razionalista in Italia]]
[[Categoria:Architettura del XX secol]]
[[Categoria:Condomini residenzial in Italia]]
[[Categoria:Arte concreta]]
[[Categoria:Movimento Arte Concreta]]
[[Categoria:Architettura di ann 1950]]
[[Categoria:Edifizi costruì in del 1952]]
kk07881ljx7xwrno6ojgzq0exu4gw1g
1335450
1335449
2026-09-23T20:15:32Z
~2026-51356-76
55041
1335450
wikitext
text/x-wiki
'''La Cà Astratta''' (in [[italian]], ''La Casa Astratta'') l'è on palazz in del center de [[Milan]], sul [[viale Beatrice d'Este]]<ref>[https://www.espazium.ch/it/attualita/milano-moderna «Milano Moderna» dagli anni Trenta al contemporaneo | Espazium]</ref>, de fronte a la [[via Anelli]], in del quartier [[Quadronno]]<ref>[https://www.modalitademode.com/rubrica-milano/architetture-a-milano-ticinese-porta-romana/ ARCHITETTURE A MILANO - Ticinese e Porta Romana]</ref>, caratterizzà per la presenza de on gran numer de opere a ciel vert de artist de nom di ann Cinquanta<ref>[https://www.lombardiabeniculturali.it/architetture900/schede/p4010-00208/ Lombardia Beni Culturali Viale Beatrice d'Este, 24]</ref><ref>Biraghi, Marco; Lo Ricco, Gabriella; Micheli, Silvia (a cura di), ''Guida all'architettura di Milano 1954-2014'', Milano, 2013, pp. 14-15.</ref><ref>[https://ordinearchitetti.mi.it/index.php/it/cultura/itinerari-di-architettura/14-arte-e-architettura/opere/320-casa-astratta/galleria#galleria La Casa Astratta, Ordine Architetti]</ref>.
''{{langue|it|La Casa Astratta}}'' (in [[italian]], ''Casa Astratta'') l'è stada tirada su in del 1952 da [[Carlo Perogalli]]<ref>Perogalli, Carlo, ''Introduzione all'arte totale. Neorealismo e astrattismo, architettura e arte industriale'', Milano, 1952, p. 48.</ref> e [[Attilio Mariani]], insema al pittor [[Alberto Magnelli]], ciapand ispirazion da la rielaborazion di teorii de la pittura de [[Vassily Kandinsky]].
== Storia de l'edifizi ==
La ''Cà Astratta'' l'è l'espression de le teorii architettonich concettual de [[Carlo Perogalli]]<ref>Perogalli, Carlo, ''Aspetti dell'architettura contemporanea: cronache, temi, tendenze'', Milano, 1952, pp. 63-66.</ref> e [[Attilio Mariani]], on sintes aplicada a on edifizi del moviment artistic [[Movimento Arte Concreta]] (MAC), fondà a Milan in del 1948 da [[Atanasio Soldati]], [[Gillo Dorfles]], [[Bruno Munari]], [[Gianni Monnet]] e [[Lucio Fontana]], col scòpp de superà l'[[arte figurativa]] rifacendose a la lezion de [[Vassily Kandinsky]].<ref>[https://www.museocity.it/luoghi/casa-astratta Casa Astratta | MuseoCity]</ref>
La Cà l'è stada definida dal [[critic d'arte]] Claudio Camponogara come «on di edifizi pù rich e pù significativ de tüt el moviment de l'arte concreta».<ref>Gramigna, Giuliana; Mazza, Sergio, ''Milano. Un secolo di architettura milanese dal Cordusio alla Bicocca'', Milano, 2001, p. 242.</ref>
El pittor [[Francesco Magnelli]], attiv a Paris, l'ha collaborà in particolar modo coi designer per sistemà la faciada, indua i appartament hinn distribuid segond on schem pittorich, ispirà anca a l'opera de l'artista [[Alberto Magnelli]]. El medem disegn l'è ripetù in negativ dentar al portigh d'ingress, con on intars artistic in del paviment de [[Gomma|gomma]], col scòpp de stabilì on rapòrt strett tra la faciada e el spazi interiur. In del [[Atrium (architettura)|atrium]] ghe l'è anca ona scultura de [[Attilio Mariani]].
== Analis critica ==
La ''Casa Astratta'' l'è on di risultad pù radical de la ricerca del [[Movimento Arte Concreta]]<ref>''MAC e dintorni'', Sondrio, 1997.</ref> e on di rar esempi indua i principii de l'[[arte astratta]] hinn stai trasformad interament in architettura. El so carater eccezional el sta minga semplicement nell'aplicazion de on linguagg pittorich a la faciada, ma nel fatt che l'edifizi stess el diventa ona vera opera d'arte concreta tridimensional: balcon, [[Bow-window|bow-window]], sport, pien e voeud, [[marmor]] bianc e [[ceramica]] blava concorren tücc a formà ona medesma composizion spazial e cromatica. El color el ciapa inscì ona vera funzion plastica, cambiand la percezion de la profondità e de la massa, mentre la geometria architettonica la se trasforma in ona composizion astratta che la cambia continuamente col giugà de la luce, di ombr e del moviment de chi che la guarda.
El disegn de la faciada, ripres in negativ dentar al portigh d'ingress per mezz del paviment e de la scultura de [[Attilio Mariani]], el porta sto princip da la superfìcie esterna fin dentar al spazi interiur, stabilend ona continuità tra città, architettura e opera d'arte. La ''Casa Astratta'' l'è dunque minga on'architettura semplicement decorada con l'arte concreta, ma ona "opera d'arte concreta abitabil", indua architettura, pittura e scultura passon oltra ai propri confin per formà on organism unich. L'è propri in questa coincidenza tra forma, materia, color e spazi che sta el carater singolar de l'edifizi e el so significat emblematic in de la storia de la [[sintesi de le arti]] del XX secol.
== Stil ==
Per on period curt, dal 1948 al 1958, [[Milan]] l'è diventada la città indua architetti e artist hinn riess a sperimentà ona manera noeva de intend el rapòrt tra le arti. La ''Cà Astratta'' la mostra come le forme concrete hinn minga semplicement pitture tacà sui mur de on edifizi pensà separadament, ma nass e se sviluppen insema a l'architettura con la qual le forma on tutt un.
El compit de spezzà la stereometria de l'edifizi l'è affidà ai [[Balcon|balcon]], che, mess insema in on savi gioeugh de color, animen la faciada con elementi de on blò intens e dan l'impression de ona gran composizion astratta, bella de vedé e al temp stess funzional. El medem concett l'è ripres in negativ dentar al portigh d'ingress, indua on intars del paviment de [[Gomma|gomma]] el crea on rapòrt strett tra la faciada esterna e el spazi interiur, indua ghe l'è anca la scultura de [[Attilio Mariani]]. [[Carlo Perogalli]] el considerava sto lavor on di pù original e significativ, indua {{citazion|la sintes di arti ... la se distingues anca per la forte component cromatica: la faciada de l'edifizi la gh'ha on rivestiment de marmor bianc e piastrell de ceramica blava}}
La faciada la ciapa moviment e plasticità per via di sport dei balcon e di [[Finestra ad arco|bow-window]], che el gioeugh cromatic el mette in risalt: rivestiment de marmor bianc, superfìcie a specc de mosaich de ceramica negra e balcon rivestid de mosaich de ceramica blava.
== Voegh anca ==
* [[Vassily Kandinsky]]
* [[Alberto Magnelli]]
== Bibliografia ==
* Biraghi, Marco; Lo Ricco, Gabriella; Micheli, Silvia (a cura de), ''Guida all'architettura di Milano 1954-2014'', Milano, Hoepli, 2015, pp. 14-158, ISBN 978-8820364700.
* Gramigna, Giuliana; Mazza, Sergio, ''Un secolo di architettura milanese dal Cordusio alla Bicocca'', Milano, Hoepli, 2001, p. 242, ISBN 978-8820329136.
* Perogalli, Carlo, ''Introduzione all'arte totale. Neorealismo e astrattismo, architettura e arte industriale'', Milano, Libreria A. Salto, 1952, p. 48.
* Perogalli, Carlo, ''Aspetti dell'architettura contemporanea: cronache, temi, tendenze'', Milano, Libreria A. Salto, 1952, pp. 63-66.
* Pica, Agnoldomenico, ''Guida Ariminum'', Milano, Edizioni Ariminum, 1964.
* Ricci, Giuliana, ''Guardare l'architettura. Passato e presente negli scritti di Carlo Perogalli, un architetto moderno'', Milano, Unicopli, 2002.
* AA. VV., ''MAC e dintorni'', Sondrio, Edizioni Credito Valtellinese, 1997.
* Colleoni, C., ''Carlo Perogalli e la sintesi delle arti: architetture a Milano'', in ''AL'', n. 5, 2004.
== Referenze ==
{{reflist|3}}
== Ligam de fœura ==
* [https://ordinearchitetti.mi.it/index.php/it/cultura/itinerari-di-architettura/14-arte-e-architettura/opere/320-casa-astratta/galleria#galleria La Casa Astratta, Ordine Architetti]
* [https://www.lombardiabeniculturali.it/architetture900/schede/p4010-00208/ Lombardia Beni Culturali Viale Beatrice d'Este, 24]
[[Categoria:Palazz de Milan|N]]
[[Categoria:Movimento Arte Concreta]]
[[Categoria:Architettura di ann 1950]]
[[Categoria:Edifizi costruì in del 1952]]
fmo0cu2yz31kjrkwvkgeejcha8conwj