Wikipedia lmowiki https://lmo.wikipedia.org/wiki/Pagina_principala MediaWiki 1.47.0-wmf.21 first-letter Media Special Ciciarada Utent Ciciarada Utent Wikipedia Ciciarada Wikipedia Archivi Ciciarada Archivi MediaWiki Ciciarada MediaWiki Modell Ciciarada Modell Jut Ciciarada Jut Categoria Ciciarada Categoria Portal Ciciarada Portal TimedText TimedText talk Mòdul Ciciarada Mòdul Evento Discussioni evento Rumanénch 0 123462 1335512 1294081 2026-09-26T22:25:40Z Rhianno 54790 nom in Cremasch 1335512 wikitext text/x-wiki <br><!-- '''Rumanénch''' --><br>{{CRES}} {{Livell aministrativ |siglaStat = ITA |numerLivell = 3 |nom = Rumanénch |Livell2 = [[Provincia de Cremuna]] |Livell1 = [[Lumbardía]] |linkStema = |linkBandera = |pajinaStema = |pajinaBandera = |linkSœmeanza = |protetor = [[San Gioann Batista|San Juàn Batìsta]] }} '''Rumanénch''' (''Romanengo'' in [[Italian|Italià]]) l’è ‘n paìs da {{Pop_LOR_IT|019086}} da la [[Pruvincja de Cremuna|Pruincia da Cremuna]]. == Evulusiù demogràfica == L'andamènt del nömer de abitàncc l'è mustràt in de la tabela ché sóta: {{demografia/Romanengo}} == Pagine tacade == * [[Parc del Pianvolt de Romaneng|Parc del Pianólt de Rumanénch]] == Riferimèncc == <references/> <br clear=all> {{Pruvincia de Cremuna}} [[Categoria:Comun de la provincia de Cremona]] 1qmaxq70o54vovch5kc6yjx2frylnd7 Cechia 0 126882 1335520 1296755 2026-09-27T00:55:12Z InternetArchiveBot 32808 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1335520 wikitext text/x-wiki {{MILCLASS}} {{stat |nomOfiçal=Česká republika |nomIntreg=Republega Ceca |govern=[[Republega parlamentara]] |mot=[[Pravda vítězí]] |pajinaBandera = Bandera de la Cechia |pajinaStema = Stemma de la Cechia }} La '''Cechia''' (''Česko'' in [[lengua ceca]], offizialment '''Republica Ceca''', ''Česka republika'' in cecch) a l'è on Stat de l'Europa orientala, member de la [[NATO]], del [[Grupp de Visegrád]] e de l'[[Union europea]]. La confina cont la [[Slovacchia]], l'[[Austria]], la [[Germania]] e a la [[Polonia]]. == Storia == {{...}} == Geografia == {{Varda anca|Geografia de la Cechia}} La Cechia a l'è 'n [[Stat senza sbocch al mar]] de forma circa romboidala. La confina con la [[Slovacchia]], la [[Germania]], l'[[Austria]] e la [[Polonia]]. L'[[Elba]] a l'è el fiumm pussee important de la Cechia, el sò picch pussee volt a l'è el [[Sněžka]]. A nivell istoregh a l'è dividuda in trè region istoregh: [[Boemia]], [[Moravia]] e [[Slesia]]. == Popolazion == El Paes el gh'ha 10'562'214 abitant, per la pupart in di aglomeraa urban de la Boemia cont ona densità media de 133 ab/km². I etnij principaj a hinn quella boema, la maggioranza, e quella morava, circa el 30%. I principaj minoranz a hinn quella slovacca, quella ongaresa, quella todesca e quella polacca. Anca i vietnamita, protagonista de 'na granda immigrazion in del period de guerra, a hinn recognossuu 'me minoranza e anca i rom a hinn retegnuu 'na minoranza. Finna ai [[decrett Beneš]] in di [[Sudetenland]] gh'eren circa 3 milion de todisch, casciaa via dopo de l'invasion nazista. === Religion === In Cechia gh'è 'n poo de religion ma a l'è el Stat pussee ateo de l'Europa: Segond di sondagg el 20% el pensa che 'l ghe sia on Dio, el 30% a l'è ateo e 'l 50% teista o spiritualista. == Ordinament del Stat == La Cechia a l'è on [[stat regional]] [[republega parlamentara|parlamentar]] e cont el [[bicameralism imperfett]]. El [[President de la Cechia]] a l'è elegiuu a suffragi universal e dirett e 'l gh'ha on roeul principalment de garanzia. El Parlament l'è compognuu de la [[Cambra di Deputaa (Cechia)|Cambra di Deputaa]], de 200 member e elegiuda ogni 5 agn, e del [[Senad (Cechia)|Senad]], de 81 member e renoeuvaa de 1/3 ogni 2 agn. El governo a l'è preseduu del capo del governo, nominaa del President e fiduciaa de la Cambra. La magistratura la gh'ha ai sò vertis la Cort Suprema, la Cort Ministrativa e la Cort Costituzionala. I [[giudes]], nominaa del President, a hinn independent. I [[forz armaa de la Cechia]] hinn partii in [[Armada de la Republega Ceca]] (a soa voeulta partida in [[Forz de Terra de la Republega Ceca|Forz de Terra]], [[Armada de l'Aria de la Republega Ceca|Armada de l'Aria]] e [[Forz Speziai de l'Armada de la Republega Ceca|Forz Speziai]]), [[Burò Militar del President de la Republega Ceca]] e [[Guardia del Castell de Praga]]. === Division territoriala === {{Varda anca|Region de la Cechia|Distrett de la Cechia|Comun de la Cechia}} [[File:CoA CZ regions.png|thumb|Region de la Cechia]] La Cechia l'è spartida in 14 region (kraj), de che vuna l'è la Capital Praga, 72 distett, cont [[Praga]], [[Brno]], [[Plzeň]] e [[Ostrava]] che hinn consideraa distrett direttament. I region a hinn: {| class="wikitable" ! Region ! Sigla ! Cappoloeugh |- | [[Praga]] || PR || [[Praga]] |- | [[Boemia Meridionala]] || JC || [[České Budějovice]] |- | [[Moravia Meridionala]] || JM || [[Brno]] |- | [[Region de Karlovy Vary]] || KA || [[Karlovy Vary]] |- | [[Region de Hradec Králové]] || KR || [[Hradec Králové]] |- | [[Region de Liberec]] || LI || [[Liberec]] |- | [[Region de Moravia-Slesia|Moravia-Slesia]] || MO || [[Ostrava]] |- | [[Region de Olomouc]] || OL || [[Olomouc]] |- | [[Region de Pardubice]] || PA || [[Pardubice]] |- | [[Region de Plzeň]] || PL || [[Plzeň]] |- | [[Boemia Centrala]] || ST || [[Praga]] |- | [[Region de Ústí nad Labem]] || US || [[Ústí nad Labem]] |- | [[Region de Vysočina]] ("Altur") || VY || [[Jihlava]] |- | [[Region de Zlín]] || ZL || [[Zlín]] |} === Politega === I partii politegh cecch che hinn in Parlament a hinn: *[[ANO 2011]], [[centrista]] e [[popolista]] *[[Partii Civich Democratich (Cechia)|Partii Civich Democratich]], [[conservator]] e [[euroscettegh]] *[[Partii Pirata Cecch]], [[liberalism social|liberal social]] e per la [[democrazia diretta]] *[[Libertà e Democrazia Diretta]], euroscettegh e per la democrazia diretta *[[Partii Comunista de Boemia e Moravia]], [[comunista]] *[[Partii Social Democratich Cecch]], [[socialdemocrategh]] e [[progressista]] *[[Union di Cristian e Democratich - Partii Popolar Cecoslovacch]], [[democristian]] *[[TOP 09]], [[liberalista]] *[[Sindegh e Independent]], a favor de la [[sussidiarietà]] == Economia == {{...}} == Coltura == === Bandera e inn === La [[Bandera de la Cechia]] a l'è la midemma de la [[Cecoslovacchia]], cont i color de la Boemia con sora on triangol bloeu, in di [[color panslav]]. L'inn cecch a l'è [[Kde domov můj]], cant patriottegh che 'l voeur dì "indova è-la la mè terra" scrivuu durant del governo austriegh in su la Cechia. === Mangià === La [[cusina ceca]] la se fonda soratutt in su la carna, de porscell e de agnell, di zupp e de pasta. Famosa l'è anca la [[birra]] locala. === Tradizion popolar === In Cechia, 'me in la pupart de l'Europa orientala la gh'è la [[Tradizion de cavass i scarp in del mond|tradizion de cavass i scarp]] e de andàgh no dent in di cas cont i scarp doperaa in l'esterno. On'altra tradizion ceca famosa a l'è la [[pomlázka]], tradizion de Pasqua indova che i omen scuratten cont ona frusta i donn per auguràgh gioventù e in cambi riceven oeuv coloraa, dolz e alcol. == Straport == === Strad === La red di [[autostrad]] in Cechia a l'è in fas de desvilupp ma i città principai, ossia [[Praga]], [[Brno]] o [[Ostrava]] a hinn conligaa de la strada D1. I autostrad cecch a hinn a pagament cont la [[vignetta autostradala]]. === Ferrovij === La red ferroviaria ceca a l'è assee desviluppada e gh'è 'na compagnia principala e statala, [[České dráhy]], che la quatta tutt el territori del Stat e la fa el servizzi local, e di compagnij a longa percorrenza [[RegioJet]] e [[LEO Express]]. === Aereoport === I città pussee important de la Cechia han l'Aeroport: I pussee important a hinn l'[[Aeroport Václav Havel]] de Praga e [[aeroport de Brno-Tuřany|quell de Brno-Tuřany]] === Straport pubblich local === {{...}} ==Riferiment== *[http://www.smocr.cz/en/important-info/structure-of-territorial-self-government.aspx Self-governments in the Czech Republic] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924102932/http://www.smocr.cz/en/important-info/structure-of-territorial-self-government.aspx |date=2015-09-24 }} *[http://www.czech.cz/en/About-CZ/Facts-about-the-Czech-Republic/Geography/Regions Regions] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180424081521/http://www.czech.cz/en/About-CZ/Facts-about-the-Czech-Republic/Geography/Regions |date=2018-04-24 }} *[http://praguemonitor.com/2009/09/11/leave-your-shoes-door Leave your shoes at the door] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180414233939/http://praguemonitor.com/2009/09/11/leave-your-shoes-door |date=2018-04-14 }} *[https://web.archive.org/web/20180406161642/http://www.radio.cz/en/section/special/the-czech-easter-tradition-of-whipping-girls The Czech Easter tradition of whipping girls] *[http://www.treccani.it/enciclopedia/repubblica-ceca/ Ceca, Repubblica] *[http://www.myczechrepublic.com/czech_culture/czech_cuisine.html Czech Food and Drink] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140330232333/http://www.myczechrepublic.com/czech_culture/czech_cuisine.html |date=2014-03-30 }} *[http://www.bbc.com/news/world-europe-17220018 Czech Republic country profile] *[http://www.czech.cz/en/88070-czech-republic-political-system Czech republic political system] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160504015822/http://www.czech.cz/en/88070-czech-republic-political-system |date=2016-05-04 }} *[http://www.motorway.cz/history Czech motorway] *[http://www.myczechrepublic.com/czech-trains.html Czech trains] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180427014357/http://www.myczechrepublic.com/czech-trains.html |date=2018-04-27 }} {{Stat de l'Europa}} [[Categoria:Cechia| ]] q30a3zopjms5veal44mbrqk6fm7r6iv Baranzaa 0 135827 1335502 1293522 2026-09-26T13:38:25Z Sciking 7100 1335502 wikitext text/x-wiki {{MILCLASS}} {{f}} {{Livell aministrativ |siglaStat = ITA |numerLivell = 3 |nom = Baranzaa |Livell2 = [[Provincia de Milan]] |Livell1 = [[Lombardia]] |linkStema = |linkBandera = |pajinaStema = |pajinaBandera = |linkSœmeanza = {{#if:Baranzate Piazza Falcone 2007.jpg|File:Baranzate Piazza Falcone 2007.jpg|}} }} '''Baranzaa''' (''Baranzate'') l'è on comun de la [[Provincia de Milan]] che 'l cunta {{Dati_pop_IT|015250}} abitant. El comun l'è nassuu in del [[2004]] per separazion de [[Bollaa]]. == Stòria == El paes de Baranzaa el ven citaa per la prima vòlta in d'on [[còdes]] [[longobard]] del [[994]] cont el nòmm de ''Balanziate''. In del [[1235]] l'è documentada l'esistenza del Comun de Baranzaa: molti terren partegnen al [[Monastee Maggior de Milan]] e al [[Monastee de Sant Ambroeus]]. In del secol XIII la se cita l'esistenza de la gesetta de San Vincenz. In quell period chì del [[Medioev Bass]] l'economia del paes l'è tutta basada su l'[[agricoltura]]: el paes l'è costituii de on nucli central circondaa de camp. In del 1450 el contròll de la zòna el passa a la famiglia di Sfòrza, che l'introduss la coltivazion del [[gels]] cont el scòp de prodù [[seda]], attività che la restarà fiorent fina al princippi del secol XX. Dòpo la dominazion di [[Sfòrza]], in del [[1530]] el feud de [[Des]], del qual el fa part Baranzaa, el ven elevaa a [[marchesaa]] e 'l resta proprietà di cont Gallaraa fina al [[1580]], quand finissen i eredi de la famiglia e donca el passa in di man di fradei Manriquez. In del secol dòpo la ven costruida, sora i ruvinn de l'antiga gesetta, ona gesa noeuva dedicada a la Natività de la Vergin Maria. Dòpo el domini austriach e la nassida del [[Regn d'Italia]], Baranzaa la ven taccada al comun de [[Bollaa]] ([[1869]]). Dòpo el referendum propòst in del [[1997]] e attuaa in del [[1999]] l'è staa deciduu de divid de noeuv i duu comun, division che l'è stada fada definitivament in del 2004. == Alter progett == {{Interprogett}} {{Provincia de Milan}} [[Categoria:Comun de la cità metropolitana de Milan]] [[Categoria:Comun de la Piev de Bolaa]] 32fgtk79y648hbozl5kn9hi1vkw27hg Merano 0 148987 1335527 1307646 2026-09-27T04:54:18Z InternetArchiveBot 32808 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1335527 wikitext text/x-wiki {{LORUNIF}} <br /><!-- '''Merano''' --> {{geocuurdinade|46_40_00_N_11_10_00_E|46° 40' N 11° 10' E}} {{Livell aministrativ |siglaStat = ITA |numerLivell = 3 |nom = Merano (''Meran'') |Livell2 = [[Provincia de Bolzano]] |Livell1 = [[Trentino-Alto Adige]] |linkStema = |linkBandera = |pajinaStema = |pajinaBandera = |linkSœmeanza = }} '''Merano''' (''Meran'' en [[todèsch]]; ''Maran'' en [[ladì]]) l'è 'n cümü italià, de la regiù del [[Trentino-Alto Adige]], en [[Pruvìncia de Bolzano]]. El g'ha presapóch 33.404 abitàncc, 'na [[superfìce]] de 26&nbsp;km² e 'na [[densità de popolasiù|densità]] de 1285 ab./km². Dopo de Bolsàno, l'è la cità con piö tacc abitàncc de la pruvincia. [[Archivi:Cartina_Comune_BZ_Merano.png|manzína|miniatura|200px|El teritori del cumün]] El cunfìna coi cümü de [[Avelengo]], [[Cermes]], [[Lagundo]], [[Lana]], [[Marlengo]], [[Postal (Itália)|Postal]], [[Scena]], [[Tirolo]], [[Verano]]. {{clear|left}} == Situasiù linguìstèca == {| class="wikitable" style="font-size:95%;" |- |rowspan=3|'''Lèngua parlàda''' <br />(cens 2001) | 51,50 % '''[[todèsch]]''' |- | 48,01 % '''[[italià]]''' |- | 0,49 % '''[[ladì]]''' |} == Evulusiù demogràfèca == {{Demografia/Merano}} {{clear}} == Ligam de föra == * [http://www.comune.merano.bz.it/ Sit üfizial de'l Cumün de Meran] * [http://www.merano.eu Azienda Autonoma di Cura e Soggiorno della Città di Merano] * [http://www.meran.com/ www.meran.com] * [https://web.archive.org/web/20120326093522/http://www.touriseum.it/ Musee del türism] * [http://www.trauttmansdorff.it/ Giardin de'l Castel Trauttmansdorff] * [http://www.meranodintorni.com/ Sit üfizial de'l Meranerland] {{Commons|Meran}} {{clear}} {{Pruvincia de Bolzano}} 9plzfjqiqcfiiohbijhk07w53u0oqvg Dialet ferares 0 164953 1335522 1323263 2026-09-27T01:37:27Z InternetArchiveBot 32808 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1335522 wikitext text/x-wiki {{LOCC}} El '''dialet ferares''' (nom nativ: ''frares'') a l'è un [[dialet emilian]] parlaa a [[Ferara]], in la püpart de la sua pruvincia e in d'un quai paes de la [[Pruvincia de Ruvigh]] (la inscì ciamada ''[[Transpadana Feraresa]]''). ==Difüsiun, variant e carateristigh== El ferares, intes 'me dialet de cità e i sò variant arius, l'è minga parlaa in tüta la pruvincia de Ferara: a [[Comacchio]] e [[Codigoro]] se parla un dialet pütost carateristigh e isulaa; a [[Cento]], [[Pieve di Cento]] e [[Argenta]] se parlen variant del bulugnes; anca el dialet de Bondeno, un paesin miss al cunfin tra la [[Pruvincia de Mantuva]] e quela de [[Pruvincia de Ruvigh|Ruvigh]], l'è recugnussüü di lenguista 'me un dialet indipendent del ferares.<br> In de la bassa pruvincia de Ruvigh (cumün de [[Castelmassa]], [[Calto]], [[Salara]], [[Ficarolo]], [[Gaiba]], [[Stienta]], [[Occhiobello]], [[Fiesso Umbertiano]], [[Crespino]], [[Papozze]], [[Ariano nel Polesine]], [[Polesella]], [[Corbola]], [[Melara]] e [[Villanova Marchesana]]) vegnen parlaa alter variant del Ferares, che adasi adasi ciapen carateristigh venezian (una testimunianza de 'sti parlad de transiziun se pò truvà in del liber [[Canale Mussolini]] de l'[[Antonio Pennacchi]]). Anca un quai cumün de la [[Pruvincia de Mantuva]], 'me [[Felonica]] e [[Sermed]] el gh'ha un dialet püssee ferares che mantuvan, già che quei parlà lì gh'han minga la Ü e la Ö. El Ferares, insema al [[Dialet mantuvan|Mantuvan]] (e pö ad alter dialet minur, 'me 'l [[Dialet guastales|Guastales]] e 'l [[Dialet mirandules|Mirandules]]) el furma la variant [[emilian nord-uriental|emiliana nord-urientala]] (ciamaa del [[Biondelli]] propi "grüp ferares"). Una carateristiga primaria de quei dialet chì l'è la cunservaziun de la A toniga, che la se müda minga in d'una E verta. {{quote|Questo tra gli emiliani è il meno aspro, avendo esso pure raddolcita la pronuncia al contatto con l'accento scorrèvole dei Vèneti, e distìnguesi da' suoi affini per la mancanza del suono ''ä'' e dei dittonghi ''èi'', ''òu'' propri di questo ramo. Al primo sostituisce, come il Vèneto, un' ''a'' alquanto apera, specialmente nell'indefinito e nei participj dei verbi, dicendo: ''desideràr'', ''magnàr'', ''portàr'', ''amà'', ''volà'', ''mancà''; ed in luogo dei secondi, serba le desinenze italiane ''dottór'', ''rasón'', ''padrón'' e sìmili.<br> Invece di sostituire la ''z'' aspra al suono ''č'' italiano, esso lo pèrmuta in ''s'' alla foggia dei Vèneti, dicendo: ''prinsipiar'', ''sittadìn'', ''sivìl'' per ''principiare'', ''cittadino'', ''civile''.<br> Volge in ''ar'' breve le desinenze italiane ''dre'', ''dro'', ''pre'', ''tre'', ''tro'', non che gli infiniti dei verbi terminanti in ''ere''. [...]<br> Ha meno frequenti le elisioni delle vocali nel mezzo delle parole e le inversioni delle consonanti, ciò che ne rende la pronuncia più scorrèvole a confronto di quella dei dialetti affini, e fa uso di parecchie voci tolte ai vèneti dialetti.|Bernardino Biondelli, ''Saggio sui dialetti gallo-italici'', 1853, pag. 204-205}} ==Gramatiga== ===I verb=== *'''Verb ''vess''''': ''Mì a son, tì a t'ié, lù l'è, nù a sen, vù a siv, lor i è''. *'''Verb ''avègh''''': ''Mì a gh'ho, tì at gh'ha, lù al gh'ha, nù a gh'aven, vù a gh'iv, lor i gh'ha''. *'''Verb ''mangià''''': ''Mì a magn, tì at magni, lù al magna, nù a magnen, vù a magnee, lor i magna''. *'''Verb ''andà''''': ''Mì a vagh, tì at va, lù al va, nù a anden, vù a andev, lor i va''. ==Esempi de dialet== ===La parabula del Fiö Trasun=== [[File:Saggio sui dialetti gallo italici.pdf|page=295|thumb|160px|Bernardino Biondelli ''Saggio sui dialetti gallo-italici, p. 236]] Un òm aveva doi fió.<br> E al più picul 'd questi diss a sò padar: "Papà, dem la miè pert di ben ch'a 'm toca!" e lù a 'gh divis al patrimoni tra 'd lor.<br> E da lì a poch dì, muciaa tut al sò, al fiol minor al s'n'andò in luntan paes e al strusciò tut quèl ch'l'aveva, vivend in mezz ai bagord.<br> E dop ch'l'avì strascinaa tut al sò, in cal paes a 's gh'è fata 'na gran carestiè, e lù prinsipiò a penuriar.<br> L'andò e s'intruduss press a un sitadin 'd chii sit, ch'a 'l mandò int 'na sò campagna a custudir di porch.<br> E l'era ridut a desiderar 'd puters saziar dil giand ch'magnava i porch, e nsun gh'i 'n dava.<br> Turnaa in se stess, el diss: "Quant uperari in cà 'd miè padar gh'ha pan da magnar in abundanza, e mì a son chì ch'a mor da la fam!<br> A saltarò sù e andarò da miè padar e a 'gh dirò: ''Ah! Papà, a i hò pecaa contra 'l ciel e in fazza a tì;''<br> ''A 'n son più degn d'esser ciamaa tò fiol; tratam comè un di tò uperari''".<br> E al 's toss sù e l'andò da sò padar. Intant ch'l'iera ancora da luntan, sò padar al vist, al s'muvì a pietà e al gh'cors incontra e al s'agh butò brazz a col, e a 'l basò.<br> E al fiol al gh'diss: "Ah! Papà, a i hò pecaa in fazza al ciel e contra a tì; e a 'n son più degn d'esser ciamaa per tò fiol"<br> E al padar diss ai servitor: "Prest, tirè fora la vesta la più bela, e mtìgla 'doss; e mtìgh un anel in dida e di scarp int i piee;<br> E mnè chì un vdel grass, amazzèl e ch'a 's magna e ch'a 's staga alegrament.<br> Perchè 'st mè fiol l'iera mort e l'è arsuscitaa; al s'iera pers e al s'è truvaa"; e i prinsipiò a magnar e bevar a la rica.<br> A gh'iera 'mò al fradel magior in campagna; e, int al turnar, acustandas a casa, al sentì a sunar e a cantar.<br> E al ciamò un di servitor e al gh'dmandò cossa iera 'sta roba.<br> E quest a 'gh diss: "L'è turnaa tò fradel e tò pader l'ha fat amazzar al videl grass, perchè a l'ha ricuperaa san e salv".<br> Lù però muntò in furia, e 'n vieva più andar dentar. Al padar donca andò fora e prinsipiò a pregaral.<br> Ma quel arspos dsend a sò padar: "L'è tant an che mì a 't serv, e ch'a n'hò mai mancaa una volta sola ai tò ordan, e t'an m'ha gnanch daa un cavret da godarm in cumpagniè coi mè amigh;<br> Ma 'dess ch'è turnaa 'st tò fiol, ch'ha strusciaa tut al sò con dil donn 'd mala vita, t'ha amazzaa 'l vdel grass".<br> Ma 'l padar al gh'diss: "Fiol, tì t'è sempar con mì, e tut quel ch'a i hò l'è tò;<br> L'iera ben giust però 'd far gozzoviglia e 'd far ghirigagna, perchè 'st tò fradel l'iera mort e l'è arsuscitaa, l'iera pers e al s'è truvaa".<br> [http://books.google.it/books?id=oVoNAAAAQAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Bernardino Biondelli, ''Saggio sui dialetti gallo-italici'', 1853, pag. 236] ===Una nuvela del Bucasc=== ====Dialet de Ferara==== [[File:I parlari italiani in Certaldo.1875.pdf|page=226|160px|thumb|Giovanni Papanti ''I parlari italiani in Certaldo'' p. 212]] A digh doncana che int i temp dal prim re ad Zipar, dop che Gufred ad Buglion al cunquistiè la Tera Santa, a suzzdì che 'na sgnora 'd Guascogna l'andiè al Sepolcar in pelegrinazz, e tarnand indree, arivada in Zipar, la fu da zert birbun vilanament maltratada. E gliee, tuta dulenta par 'sta cosa, la pansò ben d'andar dal re; ma diversi i 'gh dsì ch'la iera fadiga strusciada, parchè al re al iera tant sregulaa e sì bricon che invez ad vendicar gl'ingiustizi fati ai altar, a 'n badava gnanch a punir queli che il ëgh gneva fati a lù; e se qualch d'un al iera instizzii con 'n altar, al sa sfugava fasendagh di dëspet e disunurandal. Avend santii quest, la dona, dësprada pr'an s'puter vendicar, par cunsularas dla sò noia la pansò ad oler punzar la pultrunisia dal re: e, andandagh davanti pianzend, la dsì: "Sacra curona, mì a 'n ven brisa a la tò presenza par utgnir vandeta dl'inzuria ch'a m'è staa fat ma, in sudisfazion ad quela, a 't pregh che 't m'insegni com t'ij suport queli, che com i 'm dis, a 't vien fati, e acsì regulandam da tì a possa pazientament la miè supurtar; che se la putiss dunar, al sa ben Dio com a t'la daria vluntiera, savend che tì t'li port tanta ben".<br> Al re, che fin alora al iera sempar staa pigar e indulent, come ch'al sa dësmisiass, spraprinzipiand da l'inzuria fata a cla dona, che al vendicò severament, al dvantò un durissim persecutor ad chi contra l'unor dla sò curona dop d'alora 'l faseva dal mal. [http://www.archive.org/stream/iparlariitalian00villgoog#page/n236/mode/2up Giovanni Papanti, ''I parlari italiani in Certaldo'', 1875, pagg. 212-213] ====Alter variant==== [[File:I parlari italiani in Certaldo.1875.pdf|page=426|160px|thumb|Giovanni Papanti ''I parlari italiani in Certaldo'' p. 412]] *'''[[Ariano nel Polesine]]''': ''A digh dunch ch'quand ch'a gh'iera el prim re de Zipr, dop che Gofred 'd Buglion avea ciapaa la Tera Santa, a vgnù ch'una siora 'd Guascogna, com i pelegrin l'è andaa al Sant Sepolcro e, vegnend in zà, co l'è staa in Zipr, l'è staa oltrazzaa da di mascalzon che i 'gh n'ha fat de tut''. *'''[[Corbola]]''': ''Doncana a digo che quand ch'a gh'iera al mondo el prim re 'd Zipri, ch'l'è staa dop che Gofrè 'd Buglion el s'eva impadrunii dla Tera Santa, è nato che 'na siora 'd Guascogna l'è 'ndaa pre dvozion al Sepolcro, e quand ch'l'è tornaa indree e ch'l'è staa arivaa a Zipri, lì l'è staa insultaa da dla bruta zent con di despieti''. *'''[[Crespino]]''': ''A digh doncana che in chii giorni ch'a cmandava 'l prim re 'd Zipro, dop d'esser staa guadagnaa la Tera Santa da Gofred 'd Bugliun, è vgnuu ch'una zentildona 'd Guascogna andò pelegrina al Sepolcro e, quand ch'l'è tornaa indree, rivaa a Zipro, da qualch galiot l'è staa maltrataa vilanament''. *'''[[Ficarolo]]''': ''Doncana a digh che int i temp dal prim re ad Ziprio, dop che Gufred ad Buglion l'ha ciapaa la Tera Santa, l'è suzzest che 'na gran sgnora 'd Guascogna l'è andada in palagrinazz al Sant Sepolcar e, int al turnar indree, quand l'è stada a Ziprio, soquanti birbant senza che liee a 'gh fess gnent, propia da zent scrianzada, i l'ha insultada e tolta pr'al cul''. *'''[[Castelmassa]]''': ''A digh donca che int i temp dal prim re 'd Ziprio, dop la conquista fata dla Tera Santa da Gofredo Buglion, è 'gnuu che 'na gran sgnora 'd Guascogna l'è andada a disfar un vod al San Sepolcar; da dov turnand, arivada a Ziprio, l'è stada ultrazzada da di birbon int 'na manera infama''. *'''[[Melara]]''': ''A digh donchen che in chii temp dal prim re 'd Ziper, dop al cunquist fat dla Tera Santa da Gufrè 'd Buglion, a suzzess ch'una siurina 'd Guascogna l'andé in pelegrinagi al Sapolcher; donchen dand d'volta, in Ziper arivaa, da qualchidun om birbant la fu vilanament ultragiaa''. *'''[[Occhiobello]]''': ''Doncana a 'v conto che ai tempi dal prim re 'd Zipri, dop ch'a ch'è staa ciapaa la Tera Santa da Gufred 'd Bujon, è surzest che 'na sgnora 'd Guascogna l'è andada in pelegrinagg al Sepolcar; e, turnand da 'd là, quand l'è stada a Zipri, di omni birbun l'ha strapazzada''. *'''[[Papozze]]''': ''A digh donca che int i tempi dal prim re 'd Zipro, dop che Gotifrè 'd Buglion l'eva ciapaa la Tera Santa, è nato che 'na zentildona 'd Guascogna, essend andaa in pelegrinagio a visitar al Sepolcro, int al turnar indree l'è rivaa a Zipro e l'è staa svigliacaa e maltrataa da arquanti birichin''. *'''[[Polesella]]''': ''A digh donca ch'al temp dal prim re 'd Zipri, dop ch'Gotifredi Bujon l'eva ciapaa Tera Santa, è nat ch'una sgnora granda dal paes 'd Guascogna l'è 'ndaa al Spolcr, vstii da plëgrina e, tornand indrio da 'd là, l'è passaa për Zipri, e lì l'è staa insolëntaa da di birbanti''. *'''[[Stienta]]''': ''Donca a digh ch'ai tempi dal prim re 'd Zipri, dop la conquista 'd Tera Santa ch'l'ha fat Gufred 'd Bujon, 'na sgnora 'd Guascogna l'è andada in pelegrinagg al Sepolcar e, turnad da 'd là, arivada in Zipri, da di birbun a 'gh n'è staa dit una par fata''. [http://www.archive.org/stream/iparlariitalian00villgoog#page/n438/mode/2up ibidem, de pag. 412] ==Vus curelaa== *[[Ferara]] *[[Dialet mantuvan]] *[[Dialet guastales]] *[[Dialet mirandules]] ==Ligam de föra== *[https://web.archive.org/web/20111105153025/http://dialetto.comune.fe.it/ Scrìvar, lèzar, rezitàr] *[http://books.google.it/books?id=uT1JAAAAMAAJ&pg=PA7&lpg=PA7&dq=dialetto+ferrarese+dizionario&source=bl&ots=NLHnlJWWRD&sig=DRMQlf07iTv0KkAsdij21bT3-qY&hl=it&ei=sfd-Ts3dEYSe-wb9sp2SDQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=3&sqi=2&ved=0CDQQ6AEwAg#v=onepage&q&f=false Francesco Nannini, ''Vocabolario portatile Ferrarese-Italiano'', 1805] *[http://books.google.com/books?id=vYkHAAAAQAAJ&printsec=frontcover&dq=vocabolario&lr=&hl=it&cd=55#v=onepage&q&f=false Carlo Azzi, Vocabolario domestico ferrarese-italiano, 1857] {{Lengov romanze}} [[Categoria:Dialet de la lengua emiliana|F]] d4idbowoajsre5wpmrmxrpoq8a4zyci Adrian Hasler 0 191420 1335505 1237084 2026-09-26T15:18:25Z Sciking 7100 atualizar 1335505 wikitext text/x-wiki {{MILCLASS}} {{Sbozz|grafia=MILCLASS}} {{F|grafia=MILCLASS}} {{atualizar}} [[File:Adrian Hasler 01.jpg|thumb|Adrian Hasler]] L' '''Adrian Hasler''' ([[11 de febrar]] del [[1964]]) a l'è on politegh del [[Liechtenstein]], elegiuu in del [[2013]] primm minister del sò paes. L'è mèmber del [[Partii Progressista di Cittadin]]. {{DEFAULTSORT:Hasler, Adrian}} [[Categoria:Prim minister del Liechtenstein]] [[Categoria:Politegh del Liechtenstein]] sju3e9rb3lyt4ah9j6m1ty1mn8i2lbk Forum Civich 0 217657 1335523 1192047 2026-09-27T02:47:32Z InternetArchiveBot 32808 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1335523 wikitext text/x-wiki {{MILCLASS}} {{Partid politeg |color = navy |nom = Forum Civich |nom2 = Občanské fórum |nom3 = |nom4 = |nom5 = |logo = file:OF logo.png |guida = [[Václav Havel]] |segretare = |president = [[Václav Klaus]] |vicesegretare = |vicepresident = |coordinador = |portavox = |stat = {{CZE}} |sede = Praga, [[Cecoslovacchia]] |fondazion = 1989 |partid asorbid = |desligazion = 1991 |asorbid da = |partid = <!-- adoma ind i template di sota-partids (ad esempe, ol moviment jovanil) --> |ideolojia = [[Centrism]], [[Democrazia]] |internazional = <!-- partid internazional de riferiment (se 'l g'è) --> |collocazion = [[Trasversalism]] |coalizion = |partid europeo = |grup parlamentar europeo = |assemblea1 = Cambra del Popol |cadrege1 = {{Cadrege|68|150|#9ec3ff|1990}} |assemblea2 = Cambra di Nazion |cadrege2 = {{Cadrege|50|150|#9ec3ff|1990}} |assemblea3 = Consili Nazional |cadrege3 = {{Cadrege|124|290|#9ec3ff|1990}} |assemblea4 = |cadrege4 = |jornal = |joven = <!-- partid jovanil (se 'l g'è) --> |inscrivids = |an inscrivids = <!-- an del dato de le iscrizion --> |pcolor = Bloeu |sit = }} El '''Forum Civich''' ('''Občanské fórum''' in cecch) a l'è staa on partii politegh [[Cechia|cecch]] nassuu cont l'obietiv de unì tucc i forz de resistenza e reversà el governo de la [[Cecoslovacchia]], insemma a la conterpart slovacca [[Publich contra la violenza]] in del 1989, durant de la [[Revoluzion de Velluu]]. El 29 de dicember 1989 el sò president, e autor de la [[Charta 77]] [[Václav Havel]] a l'è elegiuu [[President de la Cecoslovacchia]] e l'è sostituii a la guìda del Partii prima de Jan Urban e poeu de [[Václav Klaus]]. In del 1991 el Partii el se s'ceppaa: I pussee conservativ vann in del [[Partii Civich Democratich (Cechia)|Partii Civich Democratich]] cont el Klaus e 'l minister di affar forest [[Jiří Dienstbier]] el guida i liberaj in del [[Moviment Civich]]. Se gh'even de collaborà finna al 1992 poeu deciden de fàll no e 'l Partii Civich Democratich el deventa vun di partii pussee important de la Cechia, cont el Moviment Civich che 'l se disliga dòpo avè superaa no el sbarrament. == Piattaform ideologich == *[[Club Interparlamentar de la Destra Democratega]], la destra del partii del [[Václav Klaus]], deventada poeu el [[Partii Civich Democratich]] *[[Club Liberal del Forum Civich]], la reppresentanza liberala deventada poeu [[Moviment Civich]] *[[Club Socialdemocratich del Forum Civich]] del [[Rudolf Batt%C4%9Bk]] == Resultaa elettoral == === Assemblea federala === ==== Cambra del Popol ==== {| class="wikitable" ! Ann ! Vot ! Vot % ! Scagn ! Posizion |- | 1990 | 3'851'172 | 36,2 | {{Cadrege|68|150|#9ec3ff}} | Primm |} ==== Cambra di Nazion ==== {| class="wikitable" ! Ann ! Vot ! Vot % ! Scagn ! Posizion |- | 1990 | 3'613'513 | 34,0 | {{Cadrege|50|150|#9ec3ff}} | Primm |} ===Consili Nazional Cecch=== {| class="wikitable" ! Ann ! Vot ! Vot % ! Scagn ! Posizion |- | 1990 | 3'569'201 | 49,50 | {{Cadrege|124|200|#9ec3ff}} | Primm |} == Riferiment == *[https://web.archive.org/web/20180226232521/http://www.radio.cz/en/section/special/velvet-revolution-blues-how-civic-forum-collapsed VELVET REVOLUTION BLUES: HOW CIVIC FORUM COLLAPSED] == Vos corelaa == *[[Publich contra la violenza]] [[Categoria:Partid politegh cech]] nw4bx03byb8dyhe96xy6rm95gmqbh2l Tomio Okamura 0 217737 1335528 1321900 2026-09-27T08:09:40Z InternetArchiveBot 32808 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1335528 wikitext text/x-wiki {{MILCLASS}} {{atualizar}} [[File:Tomio Okamura portrét.jpg|thumb|Tomio Okamura]] El '''Tomio Okamura''' ([[Tochio]], 4 de luj 1972) a l'è on politegh e imprenditor cecch-giappones, fondator di partii [[Alba de la Democrazia Diretta]] e [[Libertà e Democrazia Diretta]]. A l'è famos per i sò idej [[euroscettich]], anti-[[Islam]] e nazionalista. == Biografia == Nassuu in del 1972 a Tochio de mamma morava e bobà mità giappones e mità corean, l'è andaa a viv in [[Cecoslovacchia]] per la prima voeulta a 6 agn, e l'è staa per on total de 10 agn in Giappon. El parla fluentement donca el [[Lengua ceca|cecch]], el [[Lengua giapponesa|giappones]] e l'[[lengua inglesa|ingles]]. In del 1994 el scomincia el sò business a nivell de informazion alimentar, e l'ha scrivuu di liber in su la politega ceca, l'impresa e 'l sò soeugn cecch. == Carrera politega == In del 2012, deventaa famos 'me defensor de la [[democrazia diretta]] el se candida al [[Senad de la Cechia]] per [[Zlín]] e a ottober a l'è elegiuu al ballottagg. 'Me Senator in del febrar 2013 el firma 'na carta per incriminà el [[President de la Cechia]] [[Václav Klaus]] per volt tradiment dopo avè faa 'n amnistia, richiesta poeu refudada de la Cort Costituzionala. El nonzia, pocch dopo, de vorè candidàss in di elezion presidenziai del 2013, i primm a suffragi universal. El presenta, per candidàss, 61'500 firm ma el ministeri l'ha nonziaa de podènn validà domà 35'750 firm, e donca a l'è staa esclus di elezion. Semper in del 2013, ai elezion de la Cambra, el sò partii el ciappa 14 scagn. In del 2015 el fonda Libertà e Democrazia Diretta, partii euroscettich, vun cont pussee iscricc de la Cechia. El se definiss de nazionalità morava. == Riferiment == *[https://zpravy.idnes.cz/ministerstvo-vnitra-vyradilo-kandidaty-z-prime-volby-prezidenta-p99-/domaci.aspx?c=A121123_114054_domaci_kop Okamurovi škrtli 26 tisíc podpisů, dál nejde ani Bobošíková a Dlouhý] *[https://zpravy.idnes.cz/okamura-kandiduje-ze-zlina-do-senatu-jako-nezavisly-fhs-/domaci.aspx?c=A120603_125106_zlin-zpravy_bor Okamura bude kandidovat do Senátu, kvůli matce si vybral Zlín] *[https://zpravy.idnes.cz/okamura-vyhral-senatni-volby-na-zlinsku-fd6-/domaci.aspx?c=A121020_174850_zlin-zpravy_ppr Podnikatel Okamura se stal senátorem, teď chce dobýt Hrad] *[https://web.archive.org/web/20160807054656/http://www.radio.cz/en/section/news/okamura-registers-new-anti-immigrant-party-freedom-and-direct-democracy Okamura registers new anti-immigrant party Freedom and Direct Democracy] {{DEFAULTSORT:Okamura, Tomio}} [[Categoria:Politegh cech]] [[Categoria:Imprenditor cech]] [[Categoria:Nassud in del 1972]] s6zgf55bblz6nhd6nbz9mlc9shh1y1c Capotreno 0 219780 1335518 1296723 2026-09-27T00:40:28Z InternetArchiveBot 32808 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1335518 wikitext text/x-wiki {{MILCLASS}} {{Sbozz|grafia=MILCLASS}} [[File:Zugführer Abfahrsignal.jpg|thumb|Capotreno todesch el da el "pronti" cont la [[paletta de comand]]]] El '''capotreno''' a l'è la figura che la se occupa de la regolarità del servizzi viaggiator in su 'n [[treno]] passeggee. A segonda de l'[[impresa ferroviaria]] el capotreno el pò occupàss de controllà e regolarizzà i biliett, de dà informazion ai passeggee, de controllà i operazion de carich in di [[stazion ferroviaria|stazion]], de nonzià ai passeggee che 'l treno l'è dree partì, de solit cont on fis'c e 'l "pronti" al [[macchinista]] o la regolarità di segnalazion de testa e de coa del treno. == Riferiment == *[https://web.archive.org/web/20200805051620/https://www.educaweb.it/professione/capotreno-857/ Capotreno - Educaweb] [[Categoria:Tecnologia di straport ferroviari]] h8f1yfyc2lwxecuzabnsjq73gz4wdyz Governo del Liechtenstein 0 220688 1335529 1297179 2026-09-27T09:07:26Z Sciking 7100 atualizar 1335529 wikitext text/x-wiki {{MILCLASS}} {{sbozz|grafia=MILCLASS}} {{atualizar}} [[File:Logo Government of Liechtenstein.JPG|thumb|Logo del governo]] El '''Governo del Liechtenstein''' a l'è el principal orghen esecutiv del [[Liechtenstein]]. Per la [[Costituzion del Liechtenstein|Costituzion]] a l'è faa del primm minister e de quatter alter minister. I minister a hinn parpognuu del [[Landtag del Liechtenstein|Landtag]] e hinn nomenaa del [[Prenzip del Liechtenstein|Prenzip]] e gh'han de 'vègh la fiducia sia del Parlament che del Prenzip. Incoeu el primm minister l'è l'[[Adrian Hasler]] e gh'è 'n governa de coalizion in tra el [[Partii Progressista di Cittadin]] e l'[[Union Patriottega (Liechtenstein)|Union Patriottega]]. == Riferiment == *[https://www.regierung.li/government Regierung - Liechtenstein] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190327123335/https://www.regierung.li/government |date=2019-03-27 }} == Alter progett == {{Interproget}} [[Categoria:Politega del Liechtenstein]] lyd04e0c7brb08b7jvcsq9e853x3ld1 Claudio Borghi 0 222236 1335521 1250195 2026-09-27T01:09:03Z InternetArchiveBot 32808 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1335521 wikitext text/x-wiki {{O|date=sginer 2024}} {{MILCLASS}} {{sbozz|grafia=MILCLASS}} [[File:Claudio Borghi daticamera 2018.jpg|thumb|El Borghi]] El '''Claudio Borghi''' ([[Milan]], 6 de giugn 1970) a l'è 'n politegh e bancher italian, deputaa per la [[Liga (partii politegh)|Liga]] del 2018. A l'è cognossuu soratutt per i sò politegh economegh de stamp post-keynesian e per el sostegnì del sortì de l'[[Euro]] o de fiancàll cont di titoi de Stat de taj piscininn. == Riferiment == *[https://web.archive.org/web/20190719125029/https://politici.openpolis.it/politico/760643 Openpolis] == Vos corelaa == *[[Alberto Bagnai]] {{DEFAULTSORT:Borghi, Claudio}} [[Categoria:Politegh italian]] [[Categoria:Nassud in del 1970]] rsucrkq95wwfy9gurwd1huv3h94z2e0 Uspedàl da Crèma 0 229513 1335525 1306839 2026-09-27T03:18:19Z Rhianno 54790 Gi -> J in nomm 1335525 wikitext text/x-wiki {{CRES}} {{varda che bel}} [[Archivi:Crema-ospedale-5.jpg|miniatura|drita|L'uspedàl da Crèma]]L&#39;'''Uspedal nóf''' da Crèma (an [[Lengua italiana|itàlià]]: ''Ospedale Maggiore'') l'è 'l püsé 'mpurtànt presìde sanitàre da la cità. ==Stòria== ===Pröma dal 1800=== [[File:Crema-via-borgo-san-pietro.jpg|miniatura|Al Borgo San Piero. Che, söla 'ndrécia i gh'ia tiràt sö 'l pröm fabricàt]]Al dùdes da [[Giügn|giögn]] dal [[1351]] an da la [[Butega|butìga]] da pàgn che la 'partenìa a Jàcom Osio, che l'éra viźì a la piàsa dal Dòm, i sa truàa quatòrdes persùne che le sa ciamàa (isé l'è scriìt sö le carte da chi témp là): ''Ziliolus Bellavista, Carnevalus Ceriolus, Lantelmus Draco, Marchinus Mandula, Jacobus Morantonus, Jacobus De Oxio, Pavarolus Pavanus, Ruggerinus De Pergamo, Guglielmus De Roberga, Lantel.s De Rovate, Albertinus Codelotus Turtae, Rajnaldus De Vairano e Petrus De Vicomercate'', Ansèma a lur i gh'éra pò i [[Nodar|nudàr]] Juàn Da Vairà e Juachì Civèrch e i testimòne Jàcom Castèl, Puźino Vimercàt e Gabriél Tèrni. Chèste persùne i cumpràa 'n tòch da teré 'n dal Borgo San Piero che l'éra da vü che al sa ciamàa Pusino De Brexhana e da sò fiól Bartolino. L'intént l'era chèl da trà sö an uspedàl per i puarècc e i l'ha ciamàt ''Opus Dei''. [[File:Porta-ripalta.jpg|miniatura|Al tüchèl da Crèma 'n du gh'éra Porta Riólta. Co' 'l nömer dés sa èt l'uspedàl vècc. Tràcc da 'na ècia carta, la ''Pianta della città di Crema'' da Pierre Mortier, aquafòrt, [[1704]]]]An da i pröm agn dal quatreźént 'na dóna che la sa ciamàa Savia Milanesi (''Savia de Melanisis'') la regalàa 'na cà viźì a Porta Riólta che l'éra püsé grànda da l'uspedàl e alura i g'a pensàt da spustàl ché. An dal cinchcént, pò, i l'ha slargàt fóra cumè sa 'èd amò adéss sö via Kènnedy. Sempre 'n dal cinchcént gh'è ignit al [[Vescov|vèscof]] Castelli che al gh'a truàt l'uspedàl mia tant bé: l'éra töt spùrch e gh'éra mia póst per i malàcc; al vèscof Regassoni, 'n quai agn dopo però, al l'ha truàt püsé mèi. A tègn l'uspedàl adèss gh'éra quatòrdes [[Nobiltà|nòbei]]: dùdes i sa ciamàa depütat e du i sa ciamàa sìndech. [[File:Crema-vecchio-ospedale-4.jpg|miniatura|L'entràda da l'uspedàl vècc]]Tànte famée le g'a tegnìa a daga sòlcc a l'uspedàl: i Claèi, i Guidoni, i Martinénch, i Benźù e ótre. An dal [[1717]] gh'éra pó l'uspedàl 'n du sa metìa chèi che i guarìa pö e i éra cüracc dai fràt capüsì. [[File:Crema-vecchio-ospedale-2.jpg|miniatura|L'uspedàl vècc]] ===Dal 1800 al 1900=== Quanta gh'è ignìt [[Napoleon Bonapart|Napuliù]] 'n [[Itàlia]] 'l g'a 'urìt fà nàs la [[Republica Cisalpina|Repöblica Cisalpina]] e töte le istitusiù i a metìde 'nsèma 'n da la ''Congregasiù da la Carità'': gh'éra déte: l'«Ospedale degli Esposti e mendicanti» (l'urfanotròfe), al «Conservatorio delle Zitelle» (le pöte), la «Casa delle Ritirate» (le ritiràde), la «Commissaria Lupi», le «Commissarie Penaro ed unite», 'l «Istituto per i carcerati» (i carceràcc), al Munt da Pietà e (a cumincià dal [[1809]]) la Cà di puarècc. [[File:Crema-vecchio-ospedale-3.jpg|miniatura|La part che i g'a slargàt fóra sö via Teresine]]Al cunt Juàn Andrea Martini 'n dal [[1799]] al gh'ia lasàt 'n pó da solcc per tègn dervìt al manicòme; dòpo i solcc i è cuminciàt a rià pò dal guèrno da l'[[Austria]] e, quand la sa furmàda l'Itàlia, da le pruincie. An da i pröm agn dal vòtcent i g'a seràt sö al cunvént da Sant'Üstì e i g'a dàcc töcc i béni a l'uspedàl, meno che al cunvént stès e la [[Gesa (Architettura)|céza]]. Töcc i quadre che gh'éra déte la céźa adèss i sa tróa 'n dal muźéo da Crèma, meno vü che i l'ha metìt 'n da la capèla da l'uspedàl nóf; l'è 'na pitüra 'ntitulada ''San Tommaso da Villanova'' fàcia da Felice Boscarati. An dal [[1822]] i g'a separàt l'aministrasiù: da 'n banda gh'éra i «Luoghi pii elemosinieri» (al Munt da Pietà, le pöte, i puarècc, le comisàrie) e da l'ótra gh'era l'uspedàl e l'urfanotròfe. De le persune che cünta gh'è ignìt ad 'èt l'uspedal: l'arciduca Francèsch Carlo d'Asburgo Lorena co' la sò dóna Sufia, an dal [[1825]]; e pò an dal [[1838]], l'imperadùr Ferdinando e la sò dóna Marìa Ana. An dal [[1845]] i g'a slargàt fóra l'uspedàl sö via Teresine sura 'n disègn da Juàn Masàri. An da la metà del vòtcent gh'éra 'n diretùr che 'ministràa, 'n [[Dottor|dutur]], centsédes lècc e gh'éra 'n repàrt per chèi che i era cuntagiùs (da sòlet i gh'ia le aróle, le fèrse, la févra o 'l coléra). Söl sügerimént dal vèscof Jüsèp Sanguettola 'n dal [[1852]] i è ignìde a servése le sóre da le Ancèle. An dal [[1863]] i g'a creat al «Consiglio degli Istituti ospitalieri» per aministrà l'uspedàl e l'urfanotròfe, mentre töcc i ótre i a separàt (al Munt da Pietà e la Congregasiù da la Carità). An dal manicòme gh'era vint persune, mia tant a pòst co' la cràpa, ma quasi mai catìf e quasi töcc co' la pelàgra. Vers al [[1861]] i lècc i éra dientàt céntquaranta e gh'éra pò 'na sala per uperà; dopo i gh'a slargà sö amò 'n pó e g'a truàt pòst per amò 'n pó da lécc e 'na secùnda sala uperatòria. <gallery> File:Crema-via-piacenza.jpg|La stràda che la ména a Piaźénsa (ancó la sa ciàma via Kènnedy) e l'uspedàl vècc 'n da 'na cartulina di princépe dal nófcent File:Crema-via-piacenza-2.jpg|La stràda che la ména a Piaźénsa 'n da 'na cartulina di princépe dal nófcent. Söla 'nvèrsa gh'è l'uspedàl vècc, söla 'ndrécia la Misericòrdia </gallery> ===Dal 1900 al duméla=== [[File:Crema-basilica-e-convento.jpg|miniatura|Al santüare da Santa Maréa. An da la süméansa, söla 'nvèrsa, sa èt chèl che 'na ólta l'éra 'l cunvént che 'l g'a uspitàt dal [[1929]] al [[1977]] al manicòme]]An dai pröm agn dal nófcent gh'è stàcc 'n pò da stüde sö i macc e 'l manicòme al 'nàa pö bé tànt che an dal [[1910]] sa pensàa adiritüra da seràl sö e da spustà i macc a [[Cremùna]]. Dòpo i g'a pensàt diersamènt, da druà al cunvént da [[Sànta Maréa (Crèma)|Santa Maréa]] e i g'a spustàt i macc 'n dal chèl post ché 'n dal [[1923]]: gh'éra déte fino a nuànta òm e nuànta dóne: i ricueràa chèi che i gh'ia le convulsiù, i ciuchetù, chèi che i éra pròpe macc, chèi che dópo la guèra dal quindes i stàa mia pö bé da cràpa, argü, ma póch, che i gh'éra fat ròbe bröte a le dóne; gh'era pó bagai sbandàt che i gh'ia nisü al mùnd. Al manicòme da Santa Maréa l'è stat seràt sö 'n dal [[1977]]. Dòpo la [[Guerra|guèra]] dal [[1940]]-[[1945]] i gh'éra 'm pó da problémi: mancàa i lècc, gh'éra apéna due repàrt e par che l'era mia tegnìt tant nèt. Al cümü 'l pensàa da sbàt źó le müra vénete per slargàl fóra e pò sö i [[Giornalism|giurnài]] sa parlàa sura cuźa gh'éra da fà. A capo da l'uspedal i g'a metìt an dal [[1958]] l'[[Avocatt|aucàt]] Ugo Duséna che 'nsèma a töte le persune dal Consilio 'l pensàa che l'éra mèi fa sö l'uspedal da nóf 'n da n'ótra banda, anca perchè 'n dal fratémp la Suvritendensa la gh'ia décc che sa pudìa mia tucà le müra vénete. Duséna e i sò óm i g'a viźitàt 'n pó da uspedài 'n [[Lombardia|Lumbardìa]], ma i g'a truàt che l'éra mèi cupià chèl che i gh'ia fat co' l'uspedàl nóf da [[Brèsa]]: an fabricàt gròse, an per lü, fóra da la cità, fàcel da riàga 'iźì cò le màchine. Isé i g'a tòcc 'n teré pròpe grànd 'n via Macalè, viźì a la Paüleźa (l'éra da Michelàngél Geléra, 'n amìs da Duséna, che al l'ha fat pagà 'm pó meno), e i g'a cumisiunàt 'l prugèt a d'an stüde da [[Milan|Milà]] (Braga e Ronzani) che quand l'è ignìt prùnt i g'a fat vèd a töcc an dal [[1961]]. I pensàa da mètiga déte tra i quatreźéntvint e i quatreźéntcinquanta lècc. Sempre an dal [[1961]] l'è cambiàt al nóm: èco al decréto dal [[President italian|Presidént da la Repöblica]] (an italià): « Decreto del Presidente della Repubblica 18 dicembre 1961, col quale, sulla proposta del Ministero dell'Interno, il fine Opera Pia “Ospitale Maggiore ed Uniti” di Crema (Cremona), viene parzialmente trasformato e viene approvato il cambiamento di denominazione in «Ospedale Maggiore di Crema», nonché il nuovo statuto. » Quant i g'a facc al preentìf i g'a pensàt che l'uspedàl 'l custés an miliard e 50 miliù da frànch ma dópo gh'è ignìt sö amò 'n pó da spéźe è l'è ignìt a la fine a custà du miliarc e 400 miliù da frànch. Alura i g'a 'endìt 'n po' da casìne e an pó da teré che l'uspedàl al gh'ia a [[Muntóden]] e a [[Credéra]]. Gh'è riàt sö 'n pó da solcc traèrs le dunasiù da tànta źént generuza. Al vintü da [[April|aprìl]] dal [[1963]] i g'a metìt źó la pröma préda: gh'era al sìndech Archiméde Catàne, al vèscof da Crèma Placido Maria Cambiaghi e al senatur Ennio Zelioli-Lanzini. Chèsta l'è la scrìda che i g'a metìt sö la pergamèna (an italià): « FONDATA DA QUATTORDICI CONCITTADINI IL 12 GIUGNO 1351 QUALE OSPIZIO PER I MALATI POVERI L’ANTICA DOMUS DEI GIÀ DIVENUTA ATTRAVERSO I SECOLI L’OSPEDALE MAGGIORE DI CREMA OGGI PER ADEGUARSI AI PROGRESSI SCIENTIFICI E ALLE ESIGENZE SOCIALI DELL’EPOCA NOSTRA RISORGE IN QUESTA NUOVA SEDE AFFIDANDO IL PROPRIO INCREMENTO PERENNE AL CENSO TRADIZIONALMENTE MUNIFICO E A QUELLE OPERE DI CARITÀ ONDE VERSO CHI SOFFRE SI ATTUA LA PRESENZA E L’ASSISTENZA STESSA DI GESÙ AMORE. 21 APRILE 1963. » An dal [[1967]], calmént 'l laurà al 'naa 'nanc, i g'a pensàt da sbàt fóra 'n band per fa püsé bèla l'entràda: i ga 'inźìt i prugèt da Ercol Priùr e Jan Pàol Zaltron che dópo i g'a preparàt le scültüre. Al Guèrno an dal [[1968]] 'l scrìia 'na Lége che la diźìa che i uspedài i gh'ia da ès pö priàcc, isé al dutùr pruincial da Cremùna clasificàa l'uspedàl da Crèma cum'è uspedàl pruinciàl e sura 'n Decréto dal Président da la Repöblica i scrìia che l'uspedàl adès l'éra dientàt «Ente ospedaliero». L'aministrasiù la 'ignìa separàda da töcc i otre istituti. Al 28 da [[Utuber|utóbre]], sémpre an dal 1968, l'uspedàl nóf l'éra prùnt e 'l vignìa inaügürat, sémpre co' 'l sìndech Catàne, al vèscov Carlo Manziana, al depütat Narciso Franco Patrì e al senatùr Ennio Zelioli-Lanzini che an chèl perìod lé al l'era al minìstre da la sanità. Póch dé dòpo sa cuminciàa a spustà i repàrt. An di pröm agn setànta i sa furmàa di nóf repàrt e al siur Bruno Manént - an benefatùr - regalàa an pó da solcc (céntvint miliù da franch) per trà sö un céntro da rianimasiù che 'l vegnìa intitulàt a so cügnàt Francèsch Agello. An dal [[1973]] al Manént 'l regalàa amò 60 miliù da franch per l'àula magna intitulàda a 'n ótre cügnàt, Michél Pulénch, An dal [[1978]] gh'è stacia tràcia 'm pé l'«Unità Socio-Sanitaria Locale» che la gh'a comunciàt a laurà 'n dal [[1981]]. An da la secunda metà dai agn setanta i g'ha tirat sö la Palasina, tacàda al fabricàt principàl con 'an curidùr per metà sóta tèra. La Lumbardìa la trasfurmàa la Ussl 'n da la «Azienda Sanitaria Locale (ASL)» nömer vintiquatre an dal [[1992]]; gh'è ignìt l'informàtica i gh'a alestìt i poliambülatòre, al centro per prenutà le 'ìźite e i eźàm e gh'è riàda la TAC. An da [[1998]] la Lumbardìa la decidìa da cambia sö amò e i g'a metìt ansèma la Asl da Crèma con chèla da Cremuna (an pràtica le dientàda öna sula) e i g'a trac 'm pé l'«Azienda Ospedaliera» che la cumandàa i uspedài da Crèma, [[Riólta d'Àda]], [[Sunsì]], [[Castigliòn|Castigliù]] e [[Suresina|Suresìna]]. ===Dópo al duméla=== [[File:Crema-ospedale-1.jpg|miniatura|L'uspedàl nóf. Da frùnt sa èd la capèla e söla 'nversa gh'è la Piastra per le ürgénse]]An dai pröm agn dal duméla i gh'a tiràt sö la Piàstra per le ürgénse, veramént atresàda, che l'è custàda pò tant, 30 miliarc e nofcént miliù da franch. 'N da [[2004]] al piasàl che porta a l'entràda l'è stàt 'ntitulàt a Ugo Duséna, chèl che 'l sa batìt per tirà sö l'uspedal nóf an di agn sesànta. Dòpo i è 'nacc 'nancc a rimudernà i repàrt e a 'mpiantà da le machine püsé mudèrne per cürà la źént. Ed èco, rìa che la Lumbardìa la decìt da cambià amò, la fa nàs la ATS Valpadana (che an italià vól dì «Azienda Territoriale della Salute» e la cuùrdina le ASST (an italià: Aziende Socio-Sanitarie Territoriali) da Crèma, Cremuna e [[Mantua]]. Adès la ASST da Crèma la cumànda sura i uspedài da Crèma e da Riólta d'Àda, i poliambülatore da Sunsì, Castigliù, Crèma e Riólta d'Àda. L'uspedal da Suresina l'è stàcc metìt sóta la ASST da Cremùna. ==Sura cus'è che i cüra a Crèma== A Crèma gh'e: * Chèi che i cüra 'l stómech. * Chèi che i varda perchè ü l'è mórt e i fa l'automéa. * La rianimasiù. * Chèi che cüra 'l cór. * Chèi che i preléa al [[Sangu|sànch]]. * Chèi che cüra le persune che le sta mia bé a cà. * Al «day surgery» che l'è 'na parola [[Inghiltèra|ingléźa]] che vól dì che i cüra töte le magàgne an apéna 'na giurnàda. * Al laburatóre da anàliźi. * Chèi che i cüra l'intestì. * Chèi che i cüra i réni. * Chèi che i dèrf, i mèt a pòst e dopo i cüs sö, cum'è fa al seröźech. * Chèi che i cüra i nèrf, * Chèi che i cüra i réni. * Chèi che i varda cuma i sa cumpórta i picén e i granc quanta i fa le ròbe stràne ('na ólta la źént l'éra püse 'gnuranta e i a ciamàa i dutùr di macc, ma adès l'è pö isé, an italià l'è al «Psichiatra infantile» e al «Psichiatra»). * Chèi i cüra i òcc. * Chèi che i cüra i mai bröt (i tumùr). * Chèi che i cüra ce sa rump 'na brass, 'n gamba, i oss. * Chèi che i cüra le ròbe da le dóne. * Chèi che i fà nas i bagài. * Chèi che cüra la góla e i [[Oreggia|urège]]. * Chèi che i cüra le malatìe d'i bagài. * Chèi che i fa i ràgi. * Chèi che i vöta le persune che le stà mia tant bé con la cràpa perchè i g'a di problèmi (an italià l'è al «Psicologo») * Chèi che i cüra le persune che i g'a problèmi a pisà e töte le ròbe che sta 'nturne. * La riabilitasiù. == Riferimencc == *[https://www.comune.crema.cr.it/vivere-comune/storia-monumenti Sitt del Comun] *[https://www.asst-crema.it/chi-siamo Chi siamo - ASL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200923131050/https://www.asst-crema.it/chi-siamo |date=2020-09-23 }} == Bibliugrafia == *[http://www.icar.beniculturali.it/Inventari/ASCR/Istituti_ricovero_di_Crema.pdf Istituti di Ricovero di Crema] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200711181137/http://www.icar.beniculturali.it/Inventari/ASCR/Istituti_ricovero_di_Crema.pdf |date=2020-07-11 }} == Ligamm de föra == *[https://www.asst-crema.it/ Sit ufizial] [[Categoria:Architeture da Crema]] [[Categoria:Ospedai de la provincia de Cremona]] kdepxyrdzprjcl41ke5h8kpeiw4bwjw Bertulìna 0 229637 1335510 1299676 2026-09-26T19:09:24Z Rhianno 54790 Gi -> J in nomm 1335510 wikitext text/x-wiki {{CRES}} {{Gastronomia |nome = Bertulìna |immagine = Bertolina.jpg |paese = Italia |regione = Lombardia |categoria = dolce |settore = pàsta frèsca, pà e tùrte |zona = [[Crèma]] e [[Territori cremasch|cremàsch]] |riconoscimento = PAT |provvedimento = |consorzio = }} La '''bertulìna''' (an [[Lengua italiana|italià]] ''torta bertolina'') l'è 'na turta che la sa preparà a [[Crèma]] e 'n dal [[Territori cremasch|cremàsch]]<ref name="GialloZafferano">{{Cita web |titolo=Torta Bertolina |sito=giallozafferano.it |accesso=27 novembre 2017 |url=http://ricette.giallozafferano.it/Torta-Bertolina.html |lingua=it}}</ref> a fine [[Istàt|estàt]] e 'n princépe d'[[Autün|aütön]]. ==Stòria== Sal sa mia bé quand l'è nasìda, ma sicüramént dòpo al [[1800|mélavótcent]], quand sa cumincia a cunós l'öa americàna (an [[Latin|ledì]]: ''Vitis vinifera''), 'mbastardàda dòpo con la 'ìda nustràna (an ledì: ''Vitis labrusca'')<ref>{{cita libro | nome=Valerio | cognome=Ferrari | titolo=Lessico botanico popolare della provincia di Cremona, dialettale, etimologico | anno=2016 | editore=Fantigrafica | città=Cremona}}</ref>. Però, an dal [[1638]] Jüsèp Bresà al parlàa da 'na chisóla che sümèa a la bertulìna an d'an lébre 'ntitulàt ''Diario curioso di quello che s&#39;osserva giornalmente nella Città di Cremona tanto nelle cose spirituali che temporali''<ref name=”cucina”>{{cita libro | nome=| cognome=Cipolla, Segalini | titolo=L'alta cucina popolare | anno=2018 | editore=Franco Angeli | città=Milano}}</ref>. ==La turta== La g'a 'na fùrma tùnda, ma sa pól truàla pò a tòch, specialmént quand l'a vé 'endìda 'n da le [[Butega|butìghe]]. La g'a 'n [[culùr]] che 'l tìra dal [[Maron (culur)|marù]], co' la crösta piéna da büs; quand la sa sfurna la spantèga 'nturne 'n prüföm fòrt da [[Uga|öa]] americàna. ==Ingrediént== <ref name="GialloZafferano" /><ref name="Sale&Pepe">{{cita web|url=http://www.salepepe.it/ricette/dolci-dessert/torte-crostate/torte/torta-bertolina/|titolo=Torta Bertolina|sito=Sale&Pepe|accesso=27 novembre 2017}}</ref> Òcio che gh'è mia apéna öna riséta perchè la vària da paìs a paìs e da faméa a faméa e i ingrediént i pól ès dièrs. * L'öa americàna (chèsta la mànca mai) * La [[farina|farìna]] da [[Zea mays|melgòt]] * Al [[Zuqer|söcher]] * Al söcher co' l vèl * Al [[Butter|böter]] * L'[[Oli (liquid)|óle]] d'ulìa * I [[Oeuv|óf]] * Al [[Leàt (fóns)|leàt]] da bìra (ma gh'è argü che dróa chèl biànch) ==Tradisiù== [[Archivi:Bertoline-2020.jpg|miniatura|drita|Argöne bertulìne che i è stacie presentàde an da 'l cuncùrs che sa tègn ogne an a Crèma]]Töcc i agn an dal mìs da [[Setember|setémbre]] a Crèma 'n piàsa dal Dòm sa urganìźa la ''sàgra da la bertulìna'' con 'n cuncurs e sa pól pò cumpràla<ref name="it.w_Cate">{{Cita web |titolo=Crema. Festa della bertolina: piazza Duomo ospita la tradizione, il gusto e la solidarietà |autore=Stefano Zaninelli |sito=cremaonline.it |data=5 settembre 2017 |accesso=27 novembre 2017 |url=http://www.cremaonline.it/cronaca/05-09-2017_Crema.+Week+end+goloso+con+la+Festa+della+bertolina/ |lingua=it}}</ref> == Riferiméncc == <references /> [[Categoria:Cusina cremasca|Bertulìna]] 1b3rf2dk9bgmv9jrgzmltm02nk23t9o Turàs da Crèma 0 229991 1335511 1261131 2026-09-26T19:12:45Z Rhianno 54790 Gi -> J in nomm 1335511 wikitext text/x-wiki {{CRES}} [[Archivi:Arco del Torrazzo.jpg|miniatura|drita|Al Turàs cuma sa 'èd da Piàsa dal Dòm]] Al '''Turàs''' (an [[Lengua italiana|italià]] ''il Torrazzo'') l'è 'na pòrta rinasimentàl da [[Crèma|Crèma]] che la mèna da Piasa dal Dòm an via XX Setémbre. ==Stòria== Sa 'l sa mìa bè cuma l'è nasìda. Vèrs la metà dal quatreźént gh'éra 'na figüra ciamàda “trumbèta” che al gh'ia le ciàf per serà sö i cancèi che i purtàa an piàsa e chèsto vól dì che an da chi témp là la Piasa dal Dóm l'éra contrulàda di militàr<ref>{{Cita|Perolini|p. 107|perolini}}</ref>. Sèm mìa però cusa gh'éra a l'entràda vérs via XX Setémbre, se gh'éra, cioè, apéna an cancèl, na ólta o argóta da pusé articulàt. Al pröm docümént che cunósem l'è dal [[1474]] <ref name=”perolini105”>{{Cita|Perolini|p. 105|perolini}}</ref> quand sa pàrla da 'na lòbia cuerciàda a l'entràda da séra da la piàsa<ref name=”ermentini79”>{{Cita|Ermentini/Ceserani|p. 79|ermentini}}.</ref>; cinch bulète da pagamént per tràla sö le fa pensà che l'éra pròpe 'na custrusiù<ref name=”ermentini79” />. Dòpo póch agn, an dal [[1497]] sa pàrla da «arco» an da 'na càrta scriìda per dérf 'na [[Butega|butìga]]<ref name=”perolini105” />. ==Dal 1500 al 1800== [[File:Torrazzo-1896.jpg|miniatura|sinistra|Al Turàs an dal [[1896]], da «Le cento città d'Italia», süplemént mensìl dal «Secolo», Sonzogno Editore, 1896]]L'aparénsa da la pàrt an źó dal Turàs la sümèa a chèla dal Palàs cümünal<ref name=”ermentini79” /> che l'è stat tirat sö da nóf per la 'uluntà dal Gran Consilio a cumincià dal [[1524]]<ref>{{Cita|Perolini|p. 99|perolini}}</ref>. Sèm sicür che an dal [[1525]] al l'è stàt mürat al [[Panthera leo|leù]] da San March söla banda da fóra al secund lièl<ref>{{Cita|Racchetti|p. 329|racchetti}}.</ref>; al vé dal Palàs da la Ragiù da [[Bèrghem]], ma dòpo che gh'è 'ignìt i [[Frància|francés]] an dal [[1509]] i l'ìa tiràt vià e i l'ìa purtàt a [[Milà]]<ref name=”piantelli”>{{Cita|Piantelli|p. 239|piantelli}}.</ref> e, dòpo, al duca [[Francesch Sforza|Francèsch Sforsa]] al l'ha regalàt a Crèma<ref name=”piantelli” /> An dal [[1575]] gh'éra argü che tegnìa regulàt l'urelòcc che al sa tròa sùra al «voltone della piazza» e chèsto 'ól dì che an da che l'an lè l'èra bèa tiràt sö fin al tèrs lièl, se l'éra mia bèa finìt<ref name=”ermentini79” />. An da l'acrotére i metìa déte an dal [[1594]] 'na campàna; chèla che gh'è adès, però, i la metìda dòpo e gh'è scriìt sö<ref name=”ermentini80”>{{Cita|Ermentini/Ceserani|p. 80|ermentini}}.</ref>: « ANTONIO CANALI PERFECTO<br />MDCLXXXII » La campàna i la metìda perché isé sa separàa le ciamàde dal Gran Consilio da chèle dal Dòm<ref>{{Cita|Ermentini/Ceserani|p. 87|ermentini}}</ref>. Al pudestà [[Venèzia|'enesià]] Marc'Antonio Falier al fàa spustà sóta al Turàs la «corda del martorio» che la 'ignìa drùada da lü per castigà i delinquèncc<ref>{{Cita|Racchetti|p. 332|racchetti}}.</ref>. Federico Cavalli an da 'l an [[1615]] al fàa spustà 'n da le càmere da sùra töte le càrte di nudàr, ma l'éra isé tante che dòpo al [[1677]] le ücupàa la càmera da l'urelòcc<ref name=”ermentini80” />. ==Dal 1800 ai agn duméla== [[File:Torrazzo-1912.jpg|thumb|'Na cartulìna dal [[1912]], pröma che i stupés le finéstre dal pröm pià]]Dòpo al [[1802]] i è intervenìt per mèt a pòst al Turàs dòpo al [[Terremot de Soncin|teremòt da Sunsì]]<ref name=”ermentini80” />, a la fine dal 1800 i pitüràa 'l urelòcc e al quàdre con al stèma<ref name=”ermentini80” />. An dal [[1919]] gh'éra biźögn da fa di intervént per stabiliźàl e i laurà i cuminciàa pröma sóta la diresiù da 'l ingegnér Italo Celli e dòpo che l'è mòrt 'mpruisamént, la diresiù la pasàa a 'l ingegnér Jüsèp Stramès<ref name=”ermentini83”>{{Cita|Ermentini/Ceserani|p. 83|ermentini}}</ref>. A fa da superviźùr per la Suvritendensa gh'éra 'l ingegnér Abele Belletta<ref name=”ermentini82”>{{Cita|Ermentini/Ceserani|p. 82|ermentini}}</ref>. Calmént che i fàa chèi laurà ché i dicidìa da stupà le finèstre dal pröm pià e mètiga al so pòst dèle finèstre tunde<ref name=”ermentini83” />. An dal [[2004]] la vignìa ripristinàda da nóf la pitüra co' al stèma sö la faciàda vèrs la piàsa che co' 'l témp la sa séra scancelàda. Le g'a lauràt Elena Dognini, Mara Pasqui e Annalisa Rebecchi sóta la supervisiù da Laura e Marco Ermentì<ref>{{cita news|autore=|url=|titolo=Concerto jazz per ‘salutare’ il restauro|pubblicazione=La Provincia|data=dumìnica 10 da utóbre 2004|accesso=|lingua=|formato=}}</ref>. ==Archuterüra== [[File:Torrazzo-via-xx-settembre.jpg|miniatura|Al Turàs cuma sa 'èd da via XX Setémbre]]Al Turàs al tàia al Palas cümünal an dó àle da dièrsa lunghèsa e 'l mèna da Piàsa dal Dòm a via XX Setémbre. Al g'a püsé d'an pià e al l'è stàc tiràt sö tra la fine dal Quatreźént e la metà dal Cinchcént<ref name=”ermentini102”>{{Cita|Ermentini/Ceserani|p. 102|ermentini}}.</ref>. Al sèm pròpe mia ci l'è stàcc l'architèt: argü al g'a facc al nóm dal Bramànt<ref>{{Cita|Racchetti|p. 327|racchetti}}.</ref> ma gh'è nisüna próa che al sìes stacc lü, né che sìès 'ignìt a Crèma. L'è püsé facìl che al sìes stàcc prugetàt da ü da i architècc che i lauràa in chèi témp là, magari Üstì Fondùlo (chèl che al g'ha tracc am pé la céźa da Sant Spìret e Santa Madaléna, l'auditorium Cavalli), o magari [[Giovann Batagg|Juàn Batagg]] o Juàn Tòne Montanaro che i g'a metìt mà al [[Santuare de Santa Maria de la Crox|santüare da Santa Maréa da la Crus]]<ref name="degrazia">{{Cita|De Grazia|Scheda XV|degrazia}}</ref>. I pià i è separàt da curniźèle an còcc e an dal pröm, chèl püsé ólt, sa dérf la 'ólta. Sùra l'arch gh'è la pitüra co' al stèma; a le bànde da la pitüra le sa dèrf dó finèstre co' al fruntù a fùrma da [[triàngol]]. Al tèrs pià, da sùra an pugiól con la balaöstra an [[Marmor|màrmor]] i g'a metìt l'urelòcc co' a le so bànde le [[Statoa|statüe]] da San 'Iturià e San Pantigliù. An séma gh'è l'acrotére a sés bànde con la ólta slungàda<ref name="degrazia" /> e 'na bandérina da metàl con l'an e le lètere 1666+G+B+B<ref name=”ermentini102” />. La bànda vèrs via XX Setémbre l'è quasi istésa da chèla vèrs la piàsa, però al pòst da la pitüra gh'è al leù da San March co' a le só bandé dó finestrìne co' la fùrma da 'na gósa e le néce che an vèrs la piàsa le g'a déte le statüe da la bànda da ché i è vóde<ref name="degrazia" />. <gallery> File:Torrazzo-graffito.jpg|La pitüra co al stèma da Crèma File:Torrazzo-orologio.jpg|Al pugiól e l'urelòcc File:Torrazzo-acroterio.jpg|L'acrotére File:Torrazzo-leone-san-marco.jpg|Al leù da San March </gallery> ===Le statüe=== La statüa da San 'Iturià an pédra calcàrea l'è 'na figüra co' an pedàgn militàr, al mantèl, 'na spàda e la scrìda DIVO VICT<ref name=”ermentini102” />. San Pantigliù, prutetùr da Crèma, l'è dal [[1628]]; la statüa i l'a metìda da nóf dòpo chèla che gh'éra pröma l'è burlàda źó. L'è 'n dutür e al g'a la scrìda D. PANT. PROTECT<ref>{{Cita|Perolini|p. 98|perolini}}</ref>. <gallery> File:Torrazzo-san-vittoriano.jpg|San 'Iturià File:Torrazzo-san-pantaleone.jpg|San Pantigliù </gallery> == Al cinéma == Al Turàs l'è dientàt famùs, perchè l'è stacc ciàpat an da 'na scéna dal [[cinema|cìnema]] «Chiamami col tuo nome» (Ciàmem co' 'l tò nóm), regìa da Luca Guadagnino, [[Prèmi Oscar|prémio Oscar]] per la scénegiadüra migliùra an dal l'an [[2018]]; la màchina la fa 'na riprésa strècia che dópo la sa slàrga sö Elio e Oliver, che i ciciàra antùrne an taulì 'n piàsa<ref>{{Cita web|url=https://www.panorama.it/lifestyle/cinema/chiamami-col-il-tuo-nome-luoghi-dove-e-stato-girato-il-film-di-guadagnino|titolo=Chiamami col tuo nome: i luoghi dove è stato girato il film di Guadagnino|accesso=20 novembre 2020}}</ref>. == Riferiméncc == <references/> == Lébre == *{{cita libro | nome= Giuseppe | cognome= Racchetti| titolo= Storia di Crema raccolta per Alemanio Fino dagli annali di M. Pietro Terni, ristampata con annotazioni di Giuseppe Racchetti | anno= 1849| editore= Luigi Bajnon libraio| città= Milano |cid= racchetti }} * {{cita libro | nome= Mario | cognome= Perolini| titolo= Vicende degli edifici monumentali e storici di Crema | anno= 1975| editore= Leva Artigrafiche| città= Crema |cid= perolini }} * {{cita libro | nome= Mario | cognome= De Grazia| titolo= Storia di Crema con guida ai maggiori monumenti | anno= 1981| editore= Tipografia Trezzi| città= Crema |cid= degrazia }} * {{cita libro | nome= Francesco | cognome= Piantelli| titolo= Folclore cremasco | anno= 1985| editore= Arti grafiche cremasche (ristampa)| città= Crema |cid= piantelli }} * {{cita libro | nome= | cognome= Ermentini/Ceserani| titolo= Crema, Piazza Duomo e le porte della città| anno= 1993| editore= Leva Artigrafiche| città= Crema |cid= ermentini }} * {{cita libro | nome= Giuseppe| cognome= Degli Agosti| titolo= San Pantaleone nella tradizione storico-religiose di Crema in Insula Fulcheria XXV| anno= 2005| editore= | città= Crema |cid= degliagosti }} == Us curelade == *[[Palazz Comunal (Crema)|Palaz cumünal (Crema)]] [[Categoria:Porte da Crema]] rnx5uj9c5hrko67tukghlevozjxcffj Presépe di Sabiù 0 230144 1335506 1260704 2026-09-26T18:40:45Z Rhianno 54790 1335506 wikitext text/x-wiki {{CRES}} {{O|date=sginer 2024}} [[Archivi:Presepe-nativita.jpg|miniatura|drita|La Madóna, San Giüsèp e al Bambì]]Al '''Presépe di Sabiù''' l'è an alestimént che sa fa töcc i agn a [[Crèma]] an dal quartiér di Sabiù. Dal [[1989]], l'an quand l'è mòrta la persùna che 'l la creàt, l'è intitulàt a Giuàn Algìs (''Giovanni Alghisio''). == Stòria == <ref>{{Cita web|url=http://www.sabbioni.edpanswer.biz/Home|titolo=Presepe dei Sabbioni Giovanni Alghisio|accesso=25 novembre 2020}}</ref> Al nóm al vé dal quartiér di Sabiù 'ndu sa tróa al preźépe, an via Rossi Martini. [[Archivi:Presepe-mugnaio.jpg|miniatura|drita|Al mülenér]]L'idéa l'è nasìda an dal [[1989]] quand 'na maźnàda da persùne, che dópo le fundarà l'asuciasiù “I amis dal Preźéepe”, i cumincià a cüstrüì i pröm caźòt e col témp i sa slargàcc fin a ocüpà triméla méter quadre da teré. Al céntro gh'è, natüralmént, la capàna co' la [[Maria, mader de Gesü|Madòna]], San Jüsèp e al [[Gesü de Nazaret|Bambì]], ma antùrne i g'a tràcc sö dèle baràche che le fa vèd al mùnd da le nóste campàgne an da la pröma metà dal nófcènt. Ògne an i g'a tacàt argóta con mudèi da persùne a grandèsa d'òm e róbe vìre da i témp pasàt catàde sö dapertöt. Sa pól vèd isé cuma l'éra la cà di cuntadì, le stàle, le butìghe, al paìs da 'n ólta. E gh'è po' töcc i mestér: al mülenér, al frér, l'arutì, la làandéra, la sartùra, al marengù, la bàlia e ótre mestér amò: gh'è püsé da cént mudèi. E gh'è po' al cunvént, la scóla, al cìrco, la fàbrica da campàne e la stasiù. Da sólet sa dérf al preźépe al dé pröma da [[Nedal|Nedàl]] e al stà dervìt fin a la fine da [[Genar|genàr]]. <gallery> Presepe-ingresso.jpg|L'entràda Presepe-bottega.jpg|'Na butìga Presepe-calesse.jpg|Al biròcc Presepe-ruota.jpg|La róda 'ndu i lasàa i bagaì bandunàcc Presepe-stazione.jpg|La stasiù </gallery> == Riferiméncc == <references/> == Pagine tacàde == * [[Presepi|Al presépe]] [[Categoria:Tradizzion a Crema|Presépe]] 35dnbbl4pk0qcocrl6vdwya0o2wcrw5 1335507 1335506 2026-09-26T18:41:19Z Rhianno 54790 1335507 wikitext text/x-wiki {{CRES}} {{O|date=sginer 2024}} [[Archivi:Presepe-nativita.jpg|miniatura|drita|La Madóna, San Giüsèp e al Bambì]]Al '''Presépe di Sabiù''' l'è an alestimént che sa fa töcc i agn a [[Crèma]] an dal quartiér di Sabiù. Dal [[1989]], l'an quand l'è mòrta la persùna che 'l la creàt, l'è intitulàt a Juàn Algìs (''Giovanni Alghisio''). == Stòria == <ref>{{Cita web|url=http://www.sabbioni.edpanswer.biz/Home|titolo=Presepe dei Sabbioni Giovanni Alghisio|accesso=25 novembre 2020}}</ref> Al nóm al vé dal quartiér di Sabiù 'ndu sa tróa al preźépe, an via Rossi Martini. [[Archivi:Presepe-mugnaio.jpg|miniatura|drita|Al mülenér]]L'idéa l'è nasìda an dal [[1989]] quand 'na maźnàda da persùne, che dópo le fundarà l'asuciasiù “I amis dal Preźéepe”, i cumincià a cüstrüì i pröm caźòt e col témp i sa slargàcc fin a ocüpà triméla méter quadre da teré. Al céntro gh'è, natüralmént, la capàna co' la [[Maria, mader de Gesü|Madòna]], San Jüsèp e al [[Gesü de Nazaret|Bambì]], ma antùrne i g'a tràcc sö dèle baràche che le fa vèd al mùnd da le nóste campàgne an da la pröma metà dal nófcènt. Ògne an i g'a tacàt argóta con mudèi da persùne a grandèsa d'òm e róbe vìre da i témp pasàt catàde sö dapertöt. Sa pól vèd isé cuma l'éra la cà di cuntadì, le stàle, le butìghe, al paìs da 'n ólta. E gh'è po' töcc i mestér: al mülenér, al frér, l'arutì, la làandéra, la sartùra, al marengù, la bàlia e ótre mestér amò: gh'è püsé da cént mudèi. E gh'è po' al cunvént, la scóla, al cìrco, la fàbrica da campàne e la stasiù. Da sólet sa dérf al preźépe al dé pröma da [[Nedal|Nedàl]] e al stà dervìt fin a la fine da [[Genar|genàr]]. <gallery> Presepe-ingresso.jpg|L'entràda Presepe-bottega.jpg|'Na butìga Presepe-calesse.jpg|Al biròcc Presepe-ruota.jpg|La róda 'ndu i lasàa i bagaì bandunàcc Presepe-stazione.jpg|La stasiù </gallery> == Riferiméncc == <references/> == Pagine tacàde == * [[Presepi|Al presépe]] [[Categoria:Tradizzion a Crema|Presépe]] pgxjcmxa8sqnfmyehlg5ik0qdtzh17a 1335509 1335507 2026-09-26T19:00:01Z Rhianno 54790 Gi -> J in nomm 1335509 wikitext text/x-wiki {{CRES}} {{O|date=sginer 2024}} [[Archivi:Presepe-nativita.jpg|miniatura|drita|La Madóna, San Jüsèp e al Bambì]]Al '''Presépe di Sabiù''' l'è an alestimént che sa fa töcc i agn a [[Crèma]] an dal quartiér di Sabiù. Dal [[1989]], l'an quand l'è mòrta la persùna che 'l la creàt, l'è intitulàt a Juàn Algìs (''Giovanni Alghisio''). == Stòria == <ref>{{Cita web|url=http://www.sabbioni.edpanswer.biz/Home|titolo=Presepe dei Sabbioni Giovanni Alghisio|accesso=25 novembre 2020}}</ref> Al nóm al vé dal quartiér di Sabiù 'ndu sa tróa al preźépe, an via Rossi Martini. [[Archivi:Presepe-mugnaio.jpg|miniatura|drita|Al mülenér]]L'idéa l'è nasìda an dal [[1989]] quand 'na maźnàda da persùne, che dópo le fundarà l'asuciasiù “I amis dal Preźéepe”, i cumincià a cüstrüì i pröm caźòt e col témp i sa slargàcc fin a ocüpà triméla méter quadre da teré. Al céntro gh'è, natüralmént, la capàna co' la [[Maria, mader de Gesü|Madòna]], San Jüsèp e al [[Gesü de Nazaret|Bambì]], ma antùrne i g'a tràcc sö dèle baràche che le fa vèd al mùnd da le nóste campàgne an da la pröma metà dal nófcènt. Ògne an i g'a tacàt argóta con mudèi da persùne a grandèsa d'òm e róbe vìre da i témp pasàt catàde sö dapertöt. Sa pól vèd isé cuma l'éra la cà di cuntadì, le stàle, le butìghe, al paìs da 'n ólta. E gh'è po' töcc i mestér: al mülenér, al frér, l'arutì, la làandéra, la sartùra, al marengù, la bàlia e ótre mestér amò: gh'è püsé da cént mudèi. E gh'è po' al cunvént, la scóla, al cìrco, la fàbrica da campàne e la stasiù. Da sólet sa dérf al preźépe al dé pröma da [[Nedal|Nedàl]] e al stà dervìt fin a la fine da [[Genar|genàr]]. <gallery> Presepe-ingresso.jpg|L'entràda Presepe-bottega.jpg|'Na butìga Presepe-calesse.jpg|Al biròcc Presepe-ruota.jpg|La róda 'ndu i lasàa i bagaì bandunàcc Presepe-stazione.jpg|La stasiù </gallery> == Riferiméncc == <references/> == Pagine tacàde == * [[Presepi|Al presépe]] [[Categoria:Tradizzion a Crema|Presépe]] dg6x082hbhh5tmhqvk1e10bxxaaq9ia Dòm da Crèma 0 231049 1335508 1244473 2026-09-26T18:54:27Z Rhianno 54790 Gi -> J in nomm 1335508 wikitext text/x-wiki {{CRES}} [[Archivi:CremaDuomo.JPG|miniatura|Al dòm da Crèma]]Al '''dòm da Crèma''' (an [[lengua italiana|italià]] ''Cattedrale di Santa Maria Assunta'') l'è la [[Gesa (Architettura)|céźa]] püsé 'mpurtànt da [[Crèma]]. == Stòria == === Il dòm an dal méla  === Al sém mia cumè l'è nasìda Crèma, però tra l'an méla e al méla e cént gh'éra 'na céźa grànda cumè chèla da adès<ref name="zucchelli-64">{{Cita|Zucchelli|p. 64|zucchelli}}</ref>: i rèst i sa tróa sóta al paimént. I pröm docümént i è da 'l an [[1098]] e da 'l an [[1143]], numinàda cumè ''Ecclesia Sancte Mariae'' e la gh'ia trì nàade che le finìa con trì àbsid meźe tùnde<ref name="zucchelli-64" />. Sóta al [[Campanin|campanìl]], però, i ga truàt an tòch d'altàr picinì, 40 [[Ghel|ghèi]] sóta al paimént da la céźa 'ècia con an frèsch 'ndù sa 'èd i pé da trì figüre, forse l'è an tòch da 'na custrüsiù amò püsé 'ècia<ref>{{Cita|Zucchelli|p. 85|zucchelli}}</ref>. [[File:Riproduzione-carta-cremasco.jpg|thumb|left|upright=1.2|Muźèo da Crèma, particulàr da la cità con an mès al dòm (reprudusiù an ceràmica da la càrta 'ntitulàada ''Desegno de Crema et del Cremascho'', la püsé 'ècia che sa cunòs che la fa 'èd al cremàsch e l'è stàcia fàcia an dal sècol dal 1400).]] === Dal 1185 fin al 1341 === Dopo l'aséde da i agn [[1159]] e [[1160]] la 'ècia céźa i l'ia sbatìda źó<ref name="zucchelli-64" />; ma l'è stacc pròpe al [[Federig Barbarossa|Barbarósa]] a inaugürà al princépe da la recostrüsiù al 7 da magg dal [[1185]]<ref name="zucchelli-64" />. I g'a cuminciàt da l'àbsid, da l'arch triunfàl e la sacristìa<ref name="zucchelli-64" />. Gh'è da dì che an di che témp là Crèma la 'partenìa a la [[Diocesi de Piasensa|Diocesi da Piaźensa]], ma an da l'an [[1212]] la pasàa sóta chèla da [[Diocesi de Cremuna|Cremùna]]; ma i cremunìs i ga dàa mia i solcc per 'ndà 'nacc e isé i sa fermàt. Però an dal [[1284]] Crèma l'è turnàda sóta Piaźensa e i g'a riprendìt i laurà<ref name="zucchelli-64" /><ref name="ceserani1-22">{{Cita|Ceserani Ermentini|p. 22 e 23|ceserani1}}</ref>. Per finìla i g'a metìt cinquàntasèt agn, perchè an dal fratèmp i sa duìt fermà amò per le guère fra i guèlf e i ghibelì<ref name="zucchelli-64" /><ref name="ceserani1-22" />. Tra la fine dal méla e düźent e 'l princépe dal méla e treźent i tiràa sö al campanìl che l'éra druàt pò cumè tór da vedèta<ref name="zucchelli-67">{{Cita|Zucchelli|p. 67|zucchelli}}</ref>. === Dal 1341 fin al 1580 === An dal [[1410]] i demulìa la cieźulìna da San Juàn che la sa truàa sö la bànda da meźanòt e la 'ignìa druàda cumè batistére<ref name="zucchelli-64" />. Con la bóla dal [[Papa|pàpa]] Pio II, an dal [[1459]] i spustàa la preposidüra da [[Palàs|Palàs Pignà]] a Crèma, isé i dicidìa da slargà al còr<ref name="zucchelli-64" />. An dal sècol dal 1400 i alistìa l'altàr da [[Sant Ambroeus|sant'Ambròs]], che dopo al vegnìa ìntitulàt a San March an dal [[1456]], apéna sèt agn dòpo che Crèma l'era dientàda [[Republica de Venezia|'enesiàna]]. I spustàa po' al crucefés miraculùs per metìga 'na scültüra an còt da Agostino de Fondutis, che la 'nacia pèrsa. Al Consìlio generàl an dal [[1459]] al dicidìa da mètìga amò 'n ótre altàr che al vignìa 'ntitulàt a San Sebastià<ref name="zucchelli-64" />. Tra la fine dal méla e quatreźent e 'l princépe dal méla e cinchcént i scàa la crìpta e i svalsàa al pià dal presbitére<ref>{{Cita|Zucchelli|p. 65|zucchelli}}</ref>. An dal [[1520]] i alestìa l'altàr da la Madòna da la Misericòrdia e an dal [[1522]] i fàa sö da nóf l'[[Orghen (strümènt)|òrghen]] al pòst dal chèl che i ghia metìt an dal [[1477]]<ref name="zucchelli-66">{{Cita|Zucchelli|p. 66|zucchelli}}.</ref><ref>{{Cita|Ceserani Ermentini|p. 34|ceserani1}}</ref>. Öna da le göglie da la faciàda la burlàa źó an dal [[1578]] e la cupàa al sagrestà; isé i dicidìa da tiràle 'ià töte e trì. An dal [[1580]] al [[Gregori XIII|pàpa Gregòre XIII]] al creàa la [[Diocesi de Crema|diòcesi da Crèma]] e al dòm al dientàa 'na catedràl<ref name="zucchelli-66" />. === Dal 1580 fin ai rifacimént dal sètcént === [[Archivi:Crema il Duomo xilografia.jpg|miniatura|drita|Al dòm an dal [[1891]], senza le göglie e la parét da mèźdé sfundàda per 'iga custrüit le capèle an dal sètcént e le curiuźe finestrìne da la fùrma d'an faźól.]] Dadré la faciàda i metìa an òrghen nóf an dal [[1647]]<ref name="zucchelli-66" />. An dal [[1709]] i sfundàa la capèla a la 'nvèrsa dal presbitére per slungàla: al prugèt l'è stacc da Jàcom Avansini (''Giacomo Avanzini'') e per la decurasiù i g'a ciamàt Jàcom Paravicini (''Giacomo Parravicini''), vütat da i fredèi Grandi; anfine i spustàa ché al crucefés miraculùs<ref name="zucchelli-66" />. Tra al [[1776]] e al [[1780]] i dicidìa da trasfurmà töt l'intérne, cumè i g'ha facc an tànte céźe dal [[medioév]], perchè i pensàa che chèle céźe ché i éra tròp sémpe; l'architèt Jàcom Źaninèl (''Giacomo Zaninelli'') anséma a l'architèt barnàbit Ermenégildo Pì (''Ermenegildo Pini'') e al decuradùr Orlando Bencèt (''Orlando Bencetti'') da [[Treì]], i 'ntervenìà mia da póch per dàga l'aparénsa dal baròch: i svalsàa 'l paimént, i cuprìa le culùne e i mür, i sfundàa i mür per fa dèle capèle nóe e isé i è scumparicc i frèsch dal Treźent e dal Quàtreźent; i decuràa amò da nóf la capèla dal crucefés<ref>{{Cita|Ceserani Ermentini|p. 38 e chèle dòpo|ceserani1}}</ref>. === Dal 1780 fin ad ancó === An dal [[1802]] i sistemàa al campanìl perchè gh'éra stacc al [[Terremot de Soncin|teremòt da Sunsì]]<ref name="ceserani3">{{Cita|Ceserani Ermentini|p. 94|ceserani3}}</ref>; i fàa amò di laurà söl campanìl an dal [[1832]], an dal [[1863]] (i muntàa al pàrafülmén) e an dal [[1877]]<ref name="ceserani3" />. Bèa sö la fine dal Vòtcént i cuminciàa a pensà se l'éra mia mèi tirà vià töt chèl che i g'a metìt an pö cént agn pröma, ma i g'a facc nigóta<ref>{{Cita|Ceserani Ermentini|p. 41|ceserani1}}</ref>. Tra al [[1913]] e al [[1916]] con la supervisiù da l'[[Architet|architèt]] Cilio Arpesà (''Cecilio Arpesani'') e 'l ingegnér Milio Güsàl (''Emilio Gussalli'') i 'ntervenìa sö la faciàda per sustitüì dèle culunìne e i fàa mèt amò le göglie. An dal [[1935]] i demulìa l'ala dal vescuàd che l'éra stacià tiràda sö an dal [[1587]] e che l'éra tacàda al dòm<ref>{{Cita|Ceserani Ermentini|p. 42|ceserani1}}</ref>. An di agn cinquànta dal Nófcént i lauràà per tirà 'ià töt chèl che i gh'ia metìt an dal Sètcént; l'è stacc an laurà pròpe gròs sùra al prugèt da Àmos Edàllo e la culaburasiù da Corrado Verga<ref name="ceserani1-45">{{Cita|Ceserani Ermentini|p. 45|ceserani1}}</ref><ref name="zucchelli-68">{{Cita|Zucchelli|p. 68|zucchelli}}</ref>. I tiràa vià pò le capèle da le bànde, i sbasàa la 'ólta da la crìpta, i riestìa al presbitére an màrmor e i metìa an altàr nóf <ref name="ceserani1-45" /><ref name="zucchelli-68" />. I ripristìnàa pò al paimént con chèl vècc an còt dal cinchcént<ref name="ceserani1-45" /><ref name="zucchelli-68" />. L'inaügürasiù i la fàa al 26 da [[april|aprìl]] dal [[1959]] e vignìa źó l'arcivèscof da [[Milà]], al cardinàl Juàn Batìsta Muntì (''Giovan Battista Montini''), chèl che dópo l'è dientàt al pàpa [[Pàol VI|Pàol VI]]<ref>{{cita news|autore=|titolo=La prima Messa nel Duomo restaurato è stata celebrata dal Cardinale Montini|pubblicazione=La Provincia|data=sàbet 25 da [[april|aprìl]] dal 1959}}</ref><ref>{{cita news|autore=|url|titolo=I sette anni di restauri del Duomo di Crema nel racconto dell'artista che li diresse|pubblicazione=La Provincia|data=martedé 28 da [[april|aprìl]] dal [[1959]]}}</ref>. Tra al [[1983] ed al [[1984]] i restaüràa al campanìl sùra an prugèt da i architècc Ermentì<ref name="zucchelli-67" />. An dal [[1992]] an dal dòm al vignìa a fa 'ìźita al [[Giovann Paol II|pàpa Juàn Pàol II]]<ref>{{cita news|autore=Antonio Grassi|titolo=Il Papa affascina i cremaschi|pubblicazione=La Provincia|data=dumìnica 22 da [[Giügn|giögn]] dal [[1992]]}}</ref>. Tra al [[2004]] ed al [[2006]] i scàa dadré la crìpta 'na capèla nóa per metìga déte töte le tùmbe di [[Vescov|vèscof]] da Crèma<ref>{{cita news|autore=Gianni Bianchessi|titolo=Paravisi, messa in suffragio|pubblicazione=La Provincia|data=venerdé 2 da [[Setember|setémbre]] dal [[2005]]}}</ref>. Anfine, a partì da l'an [[2010]] e fin a l'an [[2014]] i fàa an restaüro gròs bé<ref>{{cita news|autore=Giorgio Zucchelli|titolo=S. Pantaleone: duomo nuovo|pubblicazione=Il Nuovo Torrazzo|data=sàbet 14 da [[Giügn|giögn]] dal 2014}}</ref>. ==Architetüra== ===La faciàda=== [[Archivi:Duomo-crema-portale.jpg|miniatura|drita|La pòrta principàl.]]Al dòm al g'a ì'na faciàda püsé 'ólta da le naàde, isé al g'a dó finèstre che le 'àrda an cél. Che tri arch a töta mònta, co' 'l purtàl an mès con al ruźù da sùra che 'l ga sédes pétali<ref>{{Cita|Ceserani Ermentini|p. 57 e segg.|ceserani1}}</ref>. Sùra l'architràf dal purtàl che 'na scültüra con la [[Maria, mader de Gesü|Madòna]] e al [[Gesü de Nazaret|Bambì Gesö]] tra i sancc [[San Gioann Batista|Juàn Batìsta]] e San Pantigliù<ref>{{Cita|Zucchelli|p. 77 e 78|zucchelli}}</ref><ref name=”inserto”>{{cita news|autore=Luca Guerini|url|titolo=Un Duomo inedito|pubblicazione=La Cattedrale ritrovata (insèrt dal ''Il Nuovo Torrazzo)''|data=2014}}</ref>. Sö le dó mèźe culùne gh'è mürade dó làpide che le ricòrda 'ndù l'era riàda la cüstrusiù an dal [[1301]] e an dal [[1305]]. Tra 'l purtàl e 'l ruźù al mür l'è püsé ciàr perchè ché al gh'éra 'na ólta an frèsch che rafigüràa [[Sant Ambroeus|Sant'Ambròs]] e che i gh'ia pitürat an dal [[1345]]<ref name="ceserani-28">{{Cita|Ceserani Ermentini|p. 28|ceserani1}}</ref>. An di témp andré gh'éra sicüramént di ótre frèsch perchè quand i g'a netàt la faciàda an dal [[2011]] i ga truàt quai tüchèi<ref name=”inserto” />. <gallery> Immagine:particolare-duomo-crema-1.jpg|Particulàr Immagine:particolare-duomo-crema-2.jpg|Particulàr Immagine:particolare-duomo-crema-3.jpg|Particulàr dal purtàl Immagine:particolare-duomo-crema-4.jpg|La lòbia da sùra </gallery> <gallery> Immagine:particolare-duomo-crema-5.jpg|Öna làpida Immagine:particolare-duomo-crema-6.jpg|'Na furmèla Immagine:particolare-duomo-crema-7.jpg|Al ruźù Immagine:particolare-duomo-crema-8.jpg|La finèstra 'nvèrsa che la 'àrda an cél </gallery> === I mür da le bànde === [[File:Duomo-crema-fiancata.jpg|thumb|La bànda che la àrda a meźdé]]Le dó bànde le sa 'èd cumè i è stacie ripristinàde quand i g'a restaüràt al dòm an da la metà dal Nofcént. Gh'è quàtre cuntrafòrt che i sepàra la céźa an cinch campàde: sö da sùra, sól mür da la nàada da mès gh'è del finèstre bìfore; da sóta gh'è dèle finéstre lùnghe meno an mès 'ndu gh'è 'na pòrta dal treźént; sùra la pòrta gh'è la scültüra da la ''Madòna dal Póm''<ref name="zucchelli-79">{{Cita|Zucchelli|p. 79|zucchelli}}</ref>. La bandà vèrs la mèźanòt la süméa a l'ótra, ma ghé an pö 'na purtiźina e 'na bìfora, töte dó stòpe. Vèrs al fùnd al mür l'è querciàt da la sagrestéa nóa a dal vescuàd<ref name="zucchelli-79" />. Sóta le grùnde gh'è 'na decurasiù fàcia con di archècc töcc ancruźiàt an còt<ref name="zucchelli-79" />. === Al campanìl === Al campanìl l'è stacc tiràt sö tra al méla e düźént e al méla e treźént sùra la capèla da San Pantigliù<ref name="zucchelli-79" />. L'è làrgh sö per źó sés méter e mès per banda, l'è ólt 58 méter<ref name="gac" />con dù pilàstre dièrs da sóta; le gh'è dèle curniźèle che le sepàra ògné bànda an sés pàrt<ref name="gac">{{Cita|Gruppo Antrolopologico Cremasco|p. 42 e segg.|gac}}</ref>. An cèrto punto sa 'èd 'na purtiźina: ché sa truàa 'na ólta la cà dal campanér che isé al pudìa 'na déte an da la tór sensa fa töt al gir<ref name="gac" />. La cèla la g'a finèstre dapertöt e déte gh'è le campàne da la faméa Crèspi dal [[1753]]. Süra töt gh'è 'na lantèrna a vòt bande e la pùnta che la va sö e la sa stréns an pùnta<ref name="gac" />. ==Da déte== [[Archivi:Duomo-crema-navata-centrale.jpg|miniatura|drita|La nàada da mès]]Al dòm da Crèma al g'a 'na piànta con trì nàade; chèla da mès la finés con an absìd col mür drécc, calmént chèle da le bande le finés con dèle capèle. Al paimént l'è an brìs püsé bas da chèl da la piàsa isé quand ü và déte al ga da fà di basèi<ref name="cereani1-63">{{Cita|Ceserani Ermentini|p. 63 e segg.|ceserani1}}</ref>. A 'ardà an sö gh'è dèle gròse culùne e an mès le sa tèca dèle mèźe culùne che le va 'nvèrs la 'ólta e le furma di arch göss; le 'ólte an mès da ògne campàda, anvéce, i'è ancruźiàde<ref name="cereani1-63" />. Le culùne che le pòrta l'arch triunfàl i'è dièrse e sö chèla 'ndrecia sa 'èd cumè al princépe da 'na 'ólta püsé bàsa; fórse quand i g'a cuminciàt a recostrüi al dom i pensàa a 'na céźa mia ólta cumè chèla da adès<ref name="cereani1-63" />. An da la nàada da mès, da sùra, gh'è le finèstre, ma gh'è pò dèle finéstre püsé da sóta che però le 'àrda söl sótatècc<ref name="cereani1-63" />. ==Pitüre e scültüre== ===Söla 'nvèrsa=== [[Archivi:Duomo-crema-madonna-della-misericordia.jpg|miniatura|drita|L'altàr da la Madòna da la Misericòrdia]]A la prima campàda gh'è l'altàr da la Misericòrdia che i g'a lasàt comè l'era stacc trasfurmàt an dal Sètcént per fa 'èd cumè l'éra dientàda la céźa da déte. An mès gh'è al frèsch che rafigüra la ''Madòna col Bambì'', fàcià da Rinaldo da Spì (''Rinaldo da Spino'') e 'urìda dal Signùr da Crèma Jòrg Benźù (''Giorgio Benzoni'') an da i pröm agn dal Quàtreźént; però l'è stàcia ritucàda da Vincéns Civèrch (''Vincenzo Civerchio'') - che al g'a metìa San Jüsèp e San Juàn Batìsta – e da Màer Picenàrd (''Mauro Picenardi'') che al g'a pitüràt gli angiulì tra i nìgui<ref>{{Cita|Ceserani Ermentini|p. 66 e 68|ceserani1}}</ref>. A la secùnda campàda che an quàdre da Vincéns Civèrch dal [[1518]] e gh'è sùra San Sebastià, San Cristòfer e [[San Rocch|San Roch]]<ref name="zucchelli1-114">{{Cita|Zucchelli|p.114|zucchelli1}}</ref>. Sö i mür gh'è pò an tüchèl d'an frèsch püsé 'ècc, la fàcia da 'na ''Madòna söl trù''<ref name="ceserani1-70">{{Cita|Ceserani Ermentini|p. 70 e 71|ceserani1}}</ref>. A la tèrsa campàda an bàs gh'è la pòrta che la va fóra vèrs la piàsa e gh'è 'n ótre ingrès vèrs la sagrestìa nóa. Da sùra che 'n grand quàdre da Guido Réni che al rafigüra ''Gesö che al aparés a San March'', cumisiunàt dal Munt da Pietà<ref name="ceserani1-89">{{Cita|Ceserani Ermentini|p. 89|ceserani1}}</ref>. A la quàrta campàda gh'è amò di tòch da frèsc dal Treźént: sa recunòs 'na Madòna e al Bambì<ref name="ceserani1-72">{{Cita|Ceserani Ermentini|p. 72|ceserani1}}</ref>; sùra 'na mensùla gh'è 'n statüa da lègn da Vincéns Civèrch che la rafigüra la Madòna<ref name="ceserani1-72" />. A la quìnta campàda gh'è i cunfesiunài. ===An fùnd=== {| class="wikitable floatright" style="width: 350px;margin:0 5px;"; |- ! Al crucefés miraculùs |- | La deusiù al crucefés l'è nasìda an dal [[1448]] quand gh'éra le guére tra i guèlf e i ghibelì; an ghibelì [[Bèrghem|bergamàsch]] che sa ciamàa Juàn Alchì e di ótre suldàcc i gh'ia facc an bivàcc pròpe an dal dòm; l'Alchì an cèrto pùnto al cuminciàa a dì an pó da spropòźet: al g'a tecàt a dì che Gesö l'éra 'n guèlf perchè al gh'ia giràt al có sö l'andrécia, isé al g'a ciapàt al crucefés e l'a sbatìt an dal fóch; töcc chèi che gh'éra antùrne i sa stramìcc e i l'a tirà vià dal fóch e i nutàa che le gàmbe i éra an pó spustàde, cumè se al Signur al g'a 'urìt tiràle. Quand i g'a restaürat al crucefés an dal [[1999]] i g'a truàt i sègn da le brüźadüre. Dal chèla vicénda i furestér i g'a cuminciàt a ciamà i cremàsch “i bruźacristi”, ma l'è mia tànt vìra, dato che a sbàtel an dal fóch l'è stacc an bergamàsch<ref>{{Cita|Zucchelli|p. 90|zucchelli1}}</ref>. [[Archivi:Duomo-crema-cappella-crocifisso.jpg|miniatura|centro|La capèla dal Crucefés]] |} A la fine da la nàada 'nvèrsa gh'è la capèla dal Crucefés, sculpìt tra al [[1250]] ed al [[1275]], fórse an [[Frància]]<ref name="ceserani1-75">{{Cita|Ceserani Ermentini|p. 75|ceserani1}}</ref>. Sö i mür gh'è dó quàdre dal Vòtcént dal pitùr Sante Legnà (''Sante Legnani''): ''Al Crucefés sbatìt an dal fóch'' e ''La süplica dal Crucefés''<ref name="ceserani1-75" />. Al presbitère al g'a adès an altàr facc da Màrio Tufèt (''Mario Toffetti'') an dal [[1979]]; gh'è pò 'na crùs tacàda vià da Nicòla Sebàstio e dunàda dal vèscof Carlo Mansiàna (''Carlo Manziana'')<ref name="zucchelli1-86">{{Cita|Zucchelli|p. 86|zucchelli1}}</ref>. Ché i g'à metìt la cadréga nóa dal vèscof an [[Marmor|màrmor]] ròs da [[Asiago|Asiàch]] fàcia da Màrio Tufèt con al ''Bun Pastòr'' söl schénàl e i pàpi Pàol VI e Juàn Pàol II da bànda<ref>{{cita news|autore=Giorgio Zucchelli|url|titolo=Cattedrale, cioè Cattedra|pubblicazione=La Cattedrale ritrovata (insèrt de Il Nuovo Torrazzo)|data=2014}}</ref>. Sempre al Tufèt l'è chèl che al g'a rifàt al paimént e l'ambù<ref name="presbiterio">{{cita news|autore=Giorgio Zucchelli|url|titolo=L'annuncio della parola|pubblicazione=La Cattedrale ritrovata (insèrt de Il Nuovo Torrazzo)|data=2014}}</ref>, i ültém laurà che al g'a facc pröma da mór<ref>{{cita news|autore=Pietro Tosca|url=http://bergamo.corriere.it/bergamo/notizie/cultura-e-spettacoli/13_novembre_11/da-contadino-scultore-papi-addio-toffetti-26bff71e-4aa7-11e3-bfcf-202576418f24.shtml?refresh_ce-cp|titolo=Da contadino a scultore dei Papi. Addio a Toffetti|pubblicazione=Corriere della Sera - Edizione Bergamo|data=12 da [[Nuember|nuémbre]] dal [[2013]]|accesso=}}</ref>. Söl mür da fùnd gh'è tacàt an quàdre pròpe grand, 'ólt cinch méter, che al rafigüra l<nowiki>'</nowiki>''Asunsiù'', forse da Vincéns Civèrch ma prubabilmént i g'a metìt mà pò di ótre pitùr, cumè al Picenàrd an dal [[1790]]<ref name="paradiso">{{cita news|autore=Giorgio Zucchelli|url|titolo=Il paradiso nell'abside|pubblicazione=La Cattedrale ritrovata (insèrt de Il Nuovo Torrazzo)|data=2014}}</ref>. Söle bànde gh'è l<nowiki>'</nowiki>''Anunciasiù'' amò dal Civèrch pitürada sö dó panèi che 'na ólta i éra dó ànte d'òrghen<ref>{{Cita|Ceserani Ermentini|p. 80|ceserani1}}</ref>; sùra l'ótre mür g'hè la ''Sàcra Faméa'', sémpre dal Civèrch o da la sò scóla<ref name="paradiso" />. Źó da bàs gh'è an frèsch da la fine dal quàtreźént, ''I sèt che dòrma''<ref name="ceserani1-77">{{Cita|Ceserani Ermentini|p. 77|ceserani1}}</ref>. Sóta an da la crìpta sa và per dó scàle an màrmor. Le culùnè i è vècie ma al sufét l'è da la metà da Nofcént. An fùnd gh'è 'n altàr con 'na ''Madòna'' dal Picénard<ref>{{Cita|Ceserani Ermentini|p. 83 e 84|ceserani1}}</ref>. Ché sóta i g'a trasferìt an dal [[2016]] an gróp da statüe che fin a l'an [[1991]] l'éra an dal santüare dal Marsàl; l'è an légn pitürat, da la secunda metà dal Quàtreźént e le rafigüra San Jiuàn, San Jüsèp d'Arimatéa, Nicodém, la Madòna, Maria Madalèna, Marìa da Cléofa, Marìa da Salomè. Per tèra gh'è slungàt źó Gesö tirat źó da la crus<ref>{{cita news|autore=Giorgio Zucchelli|url=|titolo=Il Compianto del Marzale in Duomo|pubblicazione=Il Nuovo Torrazzo|data=12 da [[mars]] dal 2016|accesso=|lingua=|formato=}}</ref>. A le bànde gh'è du quàdre da Ugo Bachèta (''Ugo Bacchetta'') regalàcc dai parént an da l'an [[2020]]: i rafigüra ''Gesö Crucefés'' e ''Gesö depòst''<ref>{{cita news|autore=Greta Mariani|url=|titolo=Opere inedite di Bacchetta per il Diomo|pubblicazione=La Provincia|data=15 da [[Dicember|dicémbre]] 2020|accesso=|lingua=|formato=}}</ref>. Söla 'ndrécia da l'altàr magiùr gh'è la capèla da San Pantigliù; söl fùnd sòta 'na finèstra gh'è 'na nécia con an frèsch che rafigüra la ''Madonà co 'l Bambì e 'n fràt anźénuciàt''. Sö l'altàr gh'è la statüa da San Pantigliù, fàcia dal Civèrch tra al [[1528]] ed al [[1530]]<ref name="ceserani1-86">{{Cita|Ceserani Ermentini|p. 86 e 87|ceserani1}}</ref>; San Pantigliù l'è al prutetùr da Crèma e chèsta l'è la statüa che sa pòrta an prucesiù al dés da giögn, dé che festègia al sànt<ref>{{Cita|Zucchelli|p. 108|zucchelli1}}</ref>. Söl mür 'nvèrs gh'è la quàdre con ''San Pantigliù, San Viturià e San Belì'' dal Picénard<ref name="ceserani1-86" />; süra la ólta d'ingrès da la capèla gh'è ''La Pasiù da San Pantigliù'', da Carlo Ürbì e intervént dal Picénard<ref>{{Cita|Zucchelli|p. 107|zucchelli1}}</ref>. <gallery> Duomo-crema-altare-maggiore.jpg|L'altàr magiùr Cripta-duomo-crema-1.jpg|I mür da 'l dòm vècc </gallery> ===Söla 'ndrècia=== A la quìnta campata, sùra i cunfesiunài gh'è tacàcc dù quàdre da Juàn Batìsta Lüsì (''Giovan Battista Lucini''), ''Al miràcol da Ofìda'' e ''La Cümüniù da la beàda Cadamóst''<ref>{{Cita|Ceserani Ermentini|p. 88|ceserani1}}</ref>. A la quàrta campàda i g'ha metìt amò dù quàdre dal Lüsì che pröma i sa truàa da l'ótra bànda söla quinta campàda 'nvèrsa<ref name="ceserani1-74">{{Cita|Ceserani Ermentini|p. 74|ceserani1}}</ref>: ''Al miràcol da Poźen'' e ''Al miràcol da Bulséna''<ref name="ceserani1-74" />. A la tèrsa campàda sa dèrf la pòrta che la ména an piàsa<ref name="ceseran1-92">{{Cita|Ceserani Ermentini|p. 92|ceserani1}}</ref>. A la secùnda campàda gh'è dù quàdre, 'na ''Sàcra Cunversasiù'' atribüìda a Francèsch Bisól (''Francesco Bissolo'') con la Madòna, al Bambì, San Jüsèp, San Juàn Batìsta picèn e dù sancc mia identificacc con la 'èsta da fràt<ref name="ceseran1-92" />. Al secùnd al rafigüra ''Santa Lüséa'' dal Picenàrd<ref>{{Cita|Ceserani Ermentini|p. 93|ceserani1}}</ref>. Gh'è pò 'na statüa dedicada al [[Piu XII|pàpa Pio XI]] da Quintilià Curbeli (''Quintiliano Corbellini'') con 'na scrìda che la ricòrda le pruveniénse cremàsche di paréncc dal pàpa<ref>{{Cita|Zucchelli|p. 120|zucchelli1}}</ref>. A la pröma campàda gh'è an altàr dal Sètcént circundàt da 'na balaöstra; sùra che an sarcòfégh con déte San Jacìnto, regalàt dal cardinàl Piéro Otobòni (''Pietro Ottoboni''); söl mür gh'é pò 'na ''Madòna co' 'l Bambì'' dal Treźént<ref name="ceseran1-95">{{Cita|Ceserani Ermentini|p. 95|ceserani1}}</ref>. ==La faciàda da déte== [[Archivi:Duomo-crema-maestà.jpg|miniatura|drita|I frèsch dal méla e treźént söla faciàda da déte]]Söla faciàda da déte gh'è al batistére an màrmor da Caràra a 'òt bànde co' an quercc da lègn da nus dal cinchcént<ref>{{cita news|autore=Giorgio Zucchelli|url|titolo=Il battistero ottagonale|pubblicazione=La Cattedrale ritrovata (insèrt de Il Nuovo Torrazzo)|data=2014}}</ref>. Söl mür sa 'èd quai tüchèi da frèsch: 'na ''Maestà'', an sant ché lès an lébre, figüre da àngei; le finéstre le g'a dèle vedràde dal Vòtcent con sö San Sebastià e San Vitùr; la 'edràda dal ruźù l'è da 'l [[1980]] sùra an prugèt da i architècc Ermentì<ref>{{Cita|Ceserani Ermentini|p. 98|ceserani1}}</ref>. ==Le sagrestìe e al lucàl per le peniténse== Da la capèla dal Crucéfes sa va déte 'n da la sagrestìa vècia, fàcia sö ansèma al dòm, da la fùrma quadràda con le ólte 'ncruźiàde e 'na culùna an mès<ref name="zucchelli1-85">{{Cita|Zucchelli|p. 84 e 85|zucchelli1}}</ref>. Da ché sa va déte 'nda la sagrestìa nóa, con mobìi dal Sètcént e tancie quàdre<ref name="zucchelli1-85" />: l'&#39;''Adurasiù di re Màgi'', da Pàol Cavàgna (''Paolo Cavagna''), dó Madòne col Bambì, fòrse da Carlo Ürbì, la ''Cunfesiù da San Pàol'' e ''La parténsa da Tobìa'' che i pararès da Maer Picénard; la tìla da ''Gesò sö la crùs'' al sèm mia da ci l'è; quàtre quadre mès tùnd che i pàrla da Maria, fórse da la scóla da Juàn Batìsta Castèl (''Giovan Battista Castello'') o Vincéns Civèrch, ma argù i dìs che i è da Francèsch Catena, Anfine, gh'è trì quàdre sènsa nóm dal 'l pitùr: ''La mòrt'', l<nowiki>'</nowiki>''Asensiù'' e l<nowiki>'</nowiki>''Incurunasiù da Marìa''<ref name="zucchelli1-85" />. Gh'è tacàt pò an ex vóto 'ntitulàt al ''Miràcol da Quintà'', 'urìda da la źént da chel paìs per ringrasià al Signùr che i animài i è mià mòrt quand gh'éra 'n gir la pèst che la cupàa töte le bèstie<ref name="zucchelli1-85" />. Al lucàl per le peniténse l'è stàcc pitürat a témpera an da 'l [[1962]] da Ruźàre Fulcì (''Rosario Folcini'')) con i mistére da la [[Pasqua]]<ref>{{cita news|autore=Giorgio Zucchelli|url|titolo=Confessione: secondo Battesimo|pubblicazione=La Cattedrale ritrovata (insèrt de Il Nuovo Torrazzo)|data=2014}}</ref>. == Nòte == <references/> == Lébre == * {{cita libro | nome= Augusto| cognome= Cambié| titolo= Il Duomo di Crema| anno= [[1913]]| editore= Basso| città= [[Crèma]] |cid= cambie }} * {{cita libro | nome= Guido| cognome= Verga| titolo= Studio sul Duomo di Crema| anno= [[1931]]| editore= Cremona Nuova| città= [[Cremùna]] |cid= verga }} * {{cita libro | nome= Amos| cognome= Edallo| titolo= Il Duomo di Crema alla luce dei nuovi restauri| anno= 1955| editore= Banca Popolare Agricola| città= [[Crèma]] |cid=edallo }} * {{cita libro | nome= Andrea| cognome= Bombelli| titolo= Crema Bella. Guida artistica di Crema e dintorni| anno= 1959| editore= Cremona Nuova| città= [[Cremùna]] |p= 19-25 |edizione= 2 |cid= bombelli }} * {{cita libro | nome= Lidia| cognome= Ceserani Ermentini| titolo= Il Duomo di Crema| anno= 1989| editore= Camera di commercio, industria, artigianato e agricoltura| città= [[Cremùna]] |cid=ceserani1 }} * {{cita libro | nome= Lidia| cognome= Ceserani Ermentini| titolo= Il campanile del Duomo di Crema. Documenti e storia in Insula Fulcheria | anno= [[1988]]| editore= | città= [[Crèma]] |cid=ceserani3 }} * {{cita libro | nome= Lidia| cognome= Ceserani Ermentini| titolo= Il volto della città. Crema nella storia e nell'arte| anno= [[1990]]| editore= Leva Artigrafiche| città= [[Crèma]] |cid=ceserani2 }} * {{cita libro | nome= Dado| cognome= Edallo| titolo= Crema, la formazione del tessuto urbano in L'immagine di Crema a cura del Gruppo Antropologico Cremasco| anno= [[1995]]| editore= Leva Artigrafiche| città= [[Crèma]] |cid=edallo }} * {{cita libro | nome= Annunziata| cognome= Miscioscia| titolo= Crema| anno= [[2003]]| editore= Comune di Crema| città= [[Crèma]] |cid=miscioscia }} * {{cita libro | nome= Giorgio| cognome= Zucchelli| titolo= La Cattedrale di Crema| anno= 2003| editore= edizioni Il Nuovo Torrazzo| città= [[Cremùna]]|cid=zucchelli }} * {{cita libro | nome= | cognome= Gruppo Antropologico Cremasco| titolo= Campane è campanér| anno= [[2007]]| editore= Buona Stampa| città= Crema|cid=gac }} * {{cita libro | nome= | cognome= Autori vari| titolo= I campanili della Diocesi di Crema| anno= 2009| editore= Leva Artigrafichea| città= [[Crèma]]|cid=campanili1 }} * {{cita web|url= http://campanecremasche.sitiwebs.com/page11.php|titolo= Campane e campanili cremaschi|accesso= 18 da [[magg]] dal [[2014]]|cid= campanili2|urlmorto= sì|urlarchivio= https://web.archive.org/web/20140518134943/http://campanecremasche.sitiwebs.com/page11.php|dataarchivio= 18 da [[magg]] dal [[2014]]}} * {{cita testo|autore= Don Giacomo Carniti|url= http://www.comunecrema.it/sviluppo/public/upload/File/FDMuseo/Insula_Fulcheria_XLI_2011/Crema_una_vocazione_musicale.pdf|titolo= Storia degli organi della Cattedrale di Crema|pubblicazione= Insula Fulcheria|data= [[2001]]|editore= Grafiche Rossi|7= |città= [[Castigliòn|Castigliù]]|vol= XLI|pp= 81-123|accesso= |cid= carniti|urlarchivio= https://web.archive.org/web/20140518141337/http://www.comunecrema.it/sviluppo/public/upload/File/FDMuseo/Insula_Fulcheria_XLI_2011/Crema_una_vocazione_musicale.pdf|dataarchivio= 18 da [[magg]] dal 2014|urlmorto= sì}} * {{cita web|url= http://archiviostorico.laprovinciacr.it/storico/|titolo= Archivio del quotidiano La Provincia|accesso= 18 da [[magg]] dal 2014|cid= laprovincia|urlmorto= sì|urlarchivio= https://web.archive.org/web/20140521094056/http://archiviostorico.laprovinciacr.it/storico/|dataarchivio= 21 da [[magg]] dal 2014}} [[Categoria:Gese de Crema]] [[Categoria:Gese de la diocesi de Crema]] lfe6enwwv5qyzamjmn70rr7143kxy9d 1335513 1335508 2026-09-26T22:42:10Z Rhianno 54790 error 1335513 wikitext text/x-wiki {{CRES}} [[Archivi:CremaDuomo.JPG|miniatura|Al dòm da Crèma]]Al '''dòm da Crèma''' (an [[lengua italiana|italià]] ''Cattedrale di Santa Maria Assunta'') l'è la [[Gesa (Architettura)|céźa]] püsé 'mpurtànt da [[Crèma]]. == Stòria == === Il dòm an dal méla  === Al sém mia cumè l'è nasìda Crèma, però tra l'an méla e al méla e cént gh'éra 'na céźa grànda cumè chèla da adès<ref name="zucchelli-64">{{Cita|Zucchelli|p. 64|zucchelli}}</ref>: i rèst i sa tróa sóta al paimént. I pröm docümént i è da 'l an [[1098]] e da 'l an [[1143]], numinàda cumè ''Ecclesia Sancte Mariae'' e la gh'ia trì nàade che le finìa con trì àbsid meźe tùnde<ref name="zucchelli-64" />. Sóta al [[Campanin|campanìl]], però, i ga truàt an tòch d'altàr picinì, 40 [[Ghel|ghèi]] sóta al paimént da la céźa 'ècia con an frèsch 'ndù sa 'èd i pé da trì figüre, forse l'è an tòch da 'na custrüsiù amò püsé 'ècia<ref>{{Cita|Zucchelli|p. 85|zucchelli}}</ref>. [[File:Riproduzione-carta-cremasco.jpg|thumb|left|upright=1.2|Muźèo da Crèma, particulàr da la cità con an mès al dòm (reprudusiù an ceràmica da la càrta 'ntitulàada ''Desegno de Crema et del Cremascho'', la püsé 'ècia che sa cunòs che la fa 'èd al cremàsch e l'è stàcia fàcia an dal sècol dal 1400).]] === Dal 1185 fin al 1341 === Dopo l'aséde da i agn [[1159]] e [[1160]] la 'ècia céźa i l'ia sbatìda źó<ref name="zucchelli-64" />; ma l'è stacc pròpe al [[Federig Barbarossa|Barbarósa]] a inaugürà al princépe da la recostrüsiù al 7 da magg dal [[1185]]<ref name="zucchelli-64" />. I g'a cuminciàt da l'àbsid, da l'arch triunfàl e la sacristìa<ref name="zucchelli-64" />. Gh'è da dì che an di che témp là Crèma la 'partenìa a la [[Diocesi de Piasensa|Diocesi da Piaźensa]], ma an da l'an [[1212]] la pasàa sóta chèla da [[Diocesi de Cremuna|Cremùna]]; ma i cremunìs i ga dàa mia i solcc per 'ndà 'nacc e isé i sa fermàt. Però an dal [[1284]] Crèma l'è turnàda sóta Piaźensa e i g'a riprendìt i laurà<ref name="zucchelli-64" /><ref name="ceserani1-22">{{Cita|Ceserani Ermentini|p. 22 e 23|ceserani1}}</ref>. Per finìla i g'a metìt cinquàntasèt agn, perchè an dal fratèmp i sa duìt fermà amò per le guère fra i guèlf e i ghibelì<ref name="zucchelli-64" /><ref name="ceserani1-22" />. Tra la fine dal méla e düźent e 'l princépe dal méla e treźent i tiràa sö al campanìl che l'éra druàt pò cumè tór da vedèta<ref name="zucchelli-67">{{Cita|Zucchelli|p. 67|zucchelli}}</ref>. === Dal 1341 fin al 1580 === An dal [[1410]] i demulìa la cieźulìna da San Juàn che la sa truàa sö la bànda da meźanòt e la 'ignìa druàda cumè batistére<ref name="zucchelli-64" />. Con la bóla dal [[Papa|pàpa]] Pio II, an dal [[1459]] i spustàa la preposidüra da [[Palàs|Palàs Pignà]] a Crèma, isé i dicidìa da slargà al còr<ref name="zucchelli-64" />. An dal sècol dal 1400 i alistìa l'altàr da [[Sant Ambroeus|sant'Ambròs]], che dopo al vegnìa ìntitulàt a San March an dal [[1456]], apéna sèt agn dòpo che Crèma l'era dientàda [[Republica de Venezia|'enesiàna]]. I spustàa po' al crucefés miraculùs per metìga 'na scültüra an còt da Agostino de Fondutis, che la 'nacia pèrsa. Al Consìlio generàl an dal [[1459]] al dicidìa da mètìga amò 'n ótre altàr che al vignìa 'ntitulàt a San Sebastià<ref name="zucchelli-64" />. Tra la fine dal méla e quatreźent e 'l princépe dal méla e cinchcént i scàa la crìpta e i svalsàa al pià dal presbitére<ref>{{Cita|Zucchelli|p. 65|zucchelli}}</ref>. An dal [[1520]] i alestìa l'altàr da la Madòna da la Misericòrdia e an dal [[1522]] i fàa sö da nóf l'[[Orghen (strümènt)|òrghen]] al pòst dal chèl che i ghia metìt an dal [[1477]]<ref name="zucchelli-66">{{Cita|Zucchelli|p. 66|zucchelli}}.</ref><ref>{{Cita|Ceserani Ermentini|p. 34|ceserani1}}</ref>. Öna da le göglie da la faciàda la burlàa źó an dal [[1578]] e la cupàa al sagrestà; isé i dicidìa da tiràle 'ià töte e trì. An dal [[1580]] al [[Gregori XIII|pàpa Gregòre XIII]] al creàa la [[Diocesi de Crema|diòcesi da Crèma]] e al dòm al dientàa 'na catedràl<ref name="zucchelli-66" />. === Dal 1580 fin ai rifacimént dal sètcént === [[Archivi:Crema il Duomo xilografia.jpg|miniatura|drita|Al dòm an dal [[1891]], senza le göglie e la parét da mèźdé sfundàda per 'iga custrüit le capèle an dal sètcént e le curiuźe finestrìne da la fùrma d'an faźól.]] Dadré la faciàda i metìa an òrghen nóf an dal [[1647]]<ref name="zucchelli-66" />. An dal [[1709]] i sfundàa la capèla a la 'nvèrsa dal presbitére per slungàla: al prugèt l'è stacc da Jàcom Avansini (''Giacomo Avanzini'') e per la decurasiù i g'a ciamàt Jàcom Paravicini (''Giacomo Parravicini''), vütat da i fredèi Grandi; anfine i spustàa ché al crucefés miraculùs<ref name="zucchelli-66" />. Tra al [[1776]] e al [[1780]] i dicidìa da trasfurmà töt l'intérne, cumè i g'ha facc an tànte céźe dal [[medioév]], perchè i pensàa che chèle céźe ché i éra tròp sémpe; l'architèt Jàcom Źaninèl (''Giacomo Zaninelli'') anséma a l'architèt barnàbit Ermenégildo Pì (''Ermenegildo Pini'') e al decuradùr Orlando Bencèt (''Orlando Bencetti'') da [[Treì]], i 'ntervenìà mia da póch per dàga l'aparénsa dal baròch: i svalsàa 'l paimént, i cuprìa le culùne e i mür, i sfundàa i mür per fa dèle capèle nóe e isé i è scumparicc i frèsch dal Treźent e dal Quàtreźent; i decuràa amò da nóf la capèla dal crucefés<ref>{{Cita|Ceserani Ermentini|p. 38 e chèle dòpo|ceserani1}}</ref>. === Dal 1780 fin ad ancó === An dal [[1802]] i sistemàa al campanìl perchè gh'éra stacc al [[Terremot de Soncin|teremòt da Sunsì]]<ref name="ceserani3">{{Cita|Ceserani Ermentini|p. 94|ceserani3}}</ref>; i fàa amò di laurà söl campanìl an dal [[1832]], an dal [[1863]] (i muntàa al pàrafülmén) e an dal [[1877]]<ref name="ceserani3" />. Bèa sö la fine dal Vòtcént i cuminciàa a pensà se l'éra mia mèi tirà vià töt chèl che i g'a metìt an pö cént agn pröma, ma i g'a facc nigóta<ref>{{Cita|Ceserani Ermentini|p. 41|ceserani1}}</ref>. Tra al [[1913]] e al [[1916]] con la supervisiù da l'[[Architet|architèt]] Cilio Arpesà (''Cecilio Arpesani'') e 'l ingegnér Milio Güsàl (''Emilio Gussalli'') i 'ntervenìa sö la faciàda per sustitüì dèle culunìne e i fàa mèt amò le göglie. An dal [[1935]] i demulìa l'ala dal vescuàd che l'éra stacià tiràda sö an dal [[1587]] e che l'éra tacàda al dòm<ref>{{Cita|Ceserani Ermentini|p. 42|ceserani1}}</ref>. An di agn cinquànta dal Nófcént i lauràà per tirà 'ià töt chèl che i gh'ia metìt an dal Sètcént; l'è stacc an laurà pròpe gròs sùra al prugèt da Àmos Edàllo e la culaburasiù da Corrado Verga<ref name="ceserani1-45">{{Cita|Ceserani Ermentini|p. 45|ceserani1}}</ref><ref name="zucchelli-68">{{Cita|Zucchelli|p. 68|zucchelli}}</ref>. I tiràa vià pò le capèle da le bànde, i sbasàa la 'ólta da la crìpta, i riestìa al presbitére an màrmor e i metìa an altàr nóf <ref name="ceserani1-45" /><ref name="zucchelli-68" />. I ripristìnàa pò al paimént con chèl vècc an còt dal cinchcént<ref name="ceserani1-45" /><ref name="zucchelli-68" />. L'inaügürasiù i la fàa al 26 da [[april|aprìl]] dal [[1959]] e vignìa źó l'arcivèscof da [[Milà]], al cardinàl Juàn Batìsta Muntì (''Giovan Battista Montini''), chèl che dópo l'è dientàt al pàpa [[Pàol VI|Pàol VI]]<ref>{{cita news|autore=|titolo=La prima Messa nel Duomo restaurato è stata celebrata dal Cardinale Montini|pubblicazione=La Provincia|data=sàbet 25 da [[april|aprìl]] dal 1959}}</ref><ref>{{cita news|autore=|url|titolo=I sette anni di restauri del Duomo di Crema nel racconto dell'artista che li diresse|pubblicazione=La Provincia|data=martedé 28 da [[april|aprìl]] dal [[1959]]}}</ref>. Tra al [[1983] ed al [[1984]] i restaüràa al campanìl sùra an prugèt da i architècc Ermentì<ref name="zucchelli-67" />. An dal [[1992]] an dal dòm al vignìa a fa 'ìźita al [[Giovann Paol II|pàpa Juàn Pàol II]]<ref>{{cita news|autore=Antonio Grassi|titolo=Il Papa affascina i cremaschi|pubblicazione=La Provincia|data=dumìnica 22 da [[Giügn|giögn]] dal [[1992]]}}</ref>. Tra al [[2004]] ed al [[2006]] i scàa dadré la crìpta 'na capèla nóa per metìga déte töte le tùmbe di [[Vescov|vèscof]] da Crèma<ref>{{cita news|autore=Gianni Bianchessi|titolo=Paravisi, messa in suffragio|pubblicazione=La Provincia|data=venerdé 2 da [[Setember|setémbre]] dal [[2005]]}}</ref>. Anfine, a partì da l'an [[2010]] e fin a l'an [[2014]] i fàa an restaüro gròs bé<ref>{{cita news|autore=Giorgio Zucchelli|titolo=S. Pantaleone: duomo nuovo|pubblicazione=Il Nuovo Torrazzo|data=sàbet 14 da [[Giügn|giögn]] dal 2014}}</ref>. ==Architetüra== ===La faciàda=== [[Archivi:Duomo-crema-portale.jpg|miniatura|drita|La pòrta principàl.]]Al dòm al g'a ì'na faciàda püsé 'ólta da le naàde, isé al g'a dó finèstre che le 'àrda an cél. Che tri arch a töta mònta, co' 'l purtàl an mès con al ruźù da sùra che 'l ga sédes pétali<ref>{{Cita|Ceserani Ermentini|p. 57 e segg.|ceserani1}}</ref>. Sùra l'architràf dal purtàl che 'na scültüra con la [[Maria, mader de Gesü|Madòna]] e al [[Gesü de Nazaret|Bambì Gesö]] tra i sancc [[San Gioann Batista|Juàn Batìsta]] e San Pantigliù<ref>{{Cita|Zucchelli|p. 77 e 78|zucchelli}}</ref><ref name=”inserto”>{{cita news|autore=Luca Guerini|url|titolo=Un Duomo inedito|pubblicazione=La Cattedrale ritrovata (insèrt dal ''Il Nuovo Torrazzo)''|data=2014}}</ref>. Sö le dó mèźe culùne gh'è mürade dó làpide che le ricòrda 'ndù l'era riàda la cüstrusiù an dal [[1301]] e an dal [[1305]]. Tra 'l purtàl e 'l ruźù al mür l'è püsé ciàr perchè ché al gh'éra 'na ólta an frèsch che rafigüràa [[Sant Ambroeus|Sant'Ambròs]] e che i gh'ia pitürat an dal [[1345]]<ref name="ceserani-28">{{Cita|Ceserani Ermentini|p. 28|ceserani1}}</ref>. An di témp andré gh'éra sicüramént di ótre frèsch perchè quand i g'a netàt la faciàda an dal [[2011]] i ga truàt quai tüchèi<ref name=”inserto” />. <gallery> Immagine:particolare-duomo-crema-1.jpg|Particulàr Immagine:particolare-duomo-crema-2.jpg|Particulàr Immagine:particolare-duomo-crema-3.jpg|Particulàr dal purtàl Immagine:particolare-duomo-crema-4.jpg|La lòbia da sùra </gallery> <gallery> Immagine:particolare-duomo-crema-5.jpg|Öna làpida Immagine:particolare-duomo-crema-6.jpg|'Na furmèla Immagine:particolare-duomo-crema-7.jpg|Al ruźù Immagine:particolare-duomo-crema-8.jpg|La finèstra 'nvèrsa che la 'àrda an cél </gallery> === I mür da le bànde === [[File:Duomo-crema-fiancata.jpg|thumb|La bànda che la àrda a meźdé]]Le dó bànde le sa 'èd cumè i è stacie ripristinàde quand i g'a restaüràt al dòm an da la metà dal Nofcént. Gh'è quàtre cuntrafòrt che i sepàra la céźa an cinch campàde: sö da sùra, sól mür da la nàada da mès gh'è del finèstre bìfore; da sóta gh'è dèle finéstre lùnghe meno an mès 'ndu gh'è 'na pòrta dal treźént; sùra la pòrta gh'è la scültüra da la ''Madòna dal Póm''<ref name="zucchelli-79">{{Cita|Zucchelli|p. 79|zucchelli}}</ref>. La bandà vèrs la mèźanòt la süméa a l'ótra, ma ghé an pö 'na purtiźina e 'na bìfora, töte dó stòpe. Vèrs al fùnd al mür l'è querciàt da la sagrestéa nóa a dal vescuàd<ref name="zucchelli-79" />. Sóta le grùnde gh'è 'na decurasiù fàcia con di archècc töcc ancruźiàt an còt<ref name="zucchelli-79" />. === Al campanìl === Al campanìl l'è stacc tiràt sö tra al méla e düźént e al méla e treźént sùra la capèla da San Pantigliù<ref name="zucchelli-79" />. L'è làrgh sö per źó sés méter e mès per banda, l'è ólt 58 méter<ref name="gac" />con dù pilàstre dièrs da sóta; le gh'è dèle curniźèle che le sepàra ògné bànda an sés pàrt<ref name="gac">{{Cita|Gruppo Antrolopologico Cremasco|p. 42 e segg.|gac}}</ref>. An cèrto punto sa 'èd 'na purtiźina: ché sa truàa 'na ólta la cà dal campanér che isé al pudìa 'na déte an da la tór sensa fa töt al gir<ref name="gac" />. La cèla la g'a finèstre dapertöt e déte gh'è le campàne da la faméa Crèspi dal [[1753]]. Süra töt gh'è 'na lantèrna a vòt bande e la pùnta che la va sö e la sa stréns an pùnta<ref name="gac" />. ==Da déte== [[Archivi:Duomo-crema-navata-centrale.jpg|miniatura|drita|La nàada da mès]]Al dòm da Crèma al g'a 'na piànta con trì nàade; chèla da mès la finés con an absìd col mür drécc, calmént chèle da le bande le finés con dèle capèle. Al paimént l'è an brìs püsé bas da chèl da la piàsa isé quand ü và déte al ga da fà di basèi<ref name="cereani1-63">{{Cita|Ceserani Ermentini|p. 63 e segg.|ceserani1}}</ref>. A 'ardà an sö gh'è dèle gròse culùne e an mès le sa tèca dèle mèźe culùne che le va 'nvèrs la 'ólta e le furma di arch göss; le 'ólte an mès da ògne campàda, anvéce, i'è ancruźiàde<ref name="cereani1-63" />. Le culùne che le pòrta l'arch triunfàl i'è dièrse e sö chèla 'ndrecia sa 'èd cumè al princépe da 'na 'ólta püsé bàsa; fórse quand i g'a cuminciàt a recostrüi al dom i pensàa a 'na céźa mia ólta cumè chèla da adès<ref name="cereani1-63" />. An da la nàada da mès, da sùra, gh'è le finèstre, ma gh'è pò dèle finéstre püsé da sóta che però le 'àrda söl sótatècc<ref name="cereani1-63" />. ==Pitüre e scültüre== ===Söla 'nvèrsa=== [[Archivi:Duomo-crema-madonna-della-misericordia.jpg|miniatura|drita|L'altàr da la Madòna da la Misericòrdia]]A la prima campàda gh'è l'altàr da la Misericòrdia che i g'a lasàt comè l'era stacc trasfurmàt an dal Sètcént per fa 'èd cumè l'éra dientàda la céźa da déte. An mès gh'è al frèsch che rafigüra la ''Madòna col Bambì'', fàcià da Rinaldo da Spì (''Rinaldo da Spino'') e 'urìda dal Signùr da Crèma Jòrg Benźù (''Giorgio Benzoni'') an da i pröm agn dal Quàtreźént; però l'è stàcia ritucàda da Vincéns Civèrch (''Vincenzo Civerchio'') - che al g'a metìa San Jüsèp e San Juàn Batìsta – e da Màer Picenàrd (''Mauro Picenardi'') che al g'a pitüràt gli angiulì tra i nìgui<ref>{{Cita|Ceserani Ermentini|p. 66 e 68|ceserani1}}</ref>. A la secùnda campàda che an quàdre da Vincéns Civèrch dal [[1518]] e gh'è sùra San Sebastià, San Cristòfer e [[San Rocch|San Roch]]<ref name="zucchelli1-114">{{Cita|Zucchelli|p.114|zucchelli1}}</ref>. Sö i mür gh'è pò an tüchèl d'an frèsch püsé 'ècc, la fàcia da 'na ''Madòna söl trù''<ref name="ceserani1-70">{{Cita|Ceserani Ermentini|p. 70 e 71|ceserani1}}</ref>. A la tèrsa campàda an bàs gh'è la pòrta che la va fóra vèrs la piàsa e gh'è 'n ótre ingrès vèrs la sagrestìa nóa. Da sùra che 'n grand quàdre da Guido Réni che al rafigüra ''Gesö che al aparés a San March'', cumisiunàt dal Munt da Pietà<ref name="ceserani1-89">{{Cita|Ceserani Ermentini|p. 89|ceserani1}}</ref>. A la quàrta campàda gh'è amò di tòch da frèsc dal Treźént: sa recunòs 'na Madòna e al Bambì<ref name="ceserani1-72">{{Cita|Ceserani Ermentini|p. 72|ceserani1}}</ref>; sùra 'na mensùla gh'è 'n statüa da lègn da Vincéns Civèrch che la rafigüra la Madòna<ref name="ceserani1-72" />. A la quìnta campàda gh'è i cunfesiunài. ===An fùnd=== {| class="wikitable floatright" style="width: 350px;margin:0 5px;"; |- ! Al crucefés miraculùs |- | La deusiù al crucefés l'è nasìda an dal [[1448]] quand gh'éra le guére tra i guèlf e i ghibelì; an ghibelì [[Bèrghem|bergamàsch]] che sa ciamàa Juàn Alchì e di ótre suldàcc i gh'ia facc an bivàcc pròpe an dal dòm; l'Alchì an cèrto pùnto al cuminciàa a dì an pó da spropòźet: al g'a tecàt a dì che Gesö l'éra 'n guèlf perchè al gh'ia giràt al có sö l'andrécia, isé al g'a ciapàt al crucefés e l'a sbatìt an dal fóch; töcc chèi che gh'éra antùrne i sa stramìcc e i l'a tirà vià dal fóch e i nutàa che le gàmbe i éra an pó spustàde, cumè se al Signur al g'a 'urìt tiràle. Quand i g'a restaürat al crucefés an dal [[1999]] i g'a truàt i sègn da le brüźadüre. Dal chèla vicénda i furestér i g'a cuminciàt a ciamà i cremàsch “i bruźacristi”, ma l'è mia tànt vìra, dato che a sbàtel an dal fóch l'è stacc an bergamàsch<ref>{{Cita|Zucchelli|p. 90|zucchelli1}}</ref>. [[Archivi:Duomo-crema-cappella-crocifisso.jpg|miniatura|centro|La capèla dal Crucefés]] |} A la fine da la nàada 'nvèrsa gh'è la capèla dal Crucefés, sculpìt tra al [[1250]] ed al [[1275]], fórse an [[Frància]]<ref name="ceserani1-75">{{Cita|Ceserani Ermentini|p. 75|ceserani1}}</ref>. Sö i mür gh'è dó quàdre dal Vòtcént dal pitùr Sante Legnà (''Sante Legnani''): ''Al Crucefés sbatìt an dal fóch'' e ''La süplica dal Crucefés''<ref name="ceserani1-75" />. Al presbitère al g'a adès an altàr facc da Màrio Tufèt (''Mario Toffetti'') an dal [[1979]]; gh'è pò 'na crùs tacàda vià da Nicòla Sebàstio e dunàda dal vèscof Carlo Mansiàna (''Carlo Manziana'')<ref name="zucchelli1-86">{{Cita|Zucchelli|p. 86|zucchelli1}}</ref>. Ché i g'à metìt la cadréga nóa dal vèscof an [[Marmor|màrmor]] ròs da [[Asiago|Asiàch]] fàcia da Màrio Tufèt con al ''Bun Pastòr'' söl schénàl e i pàpi Pàol VI e Juàn Pàol II da bànda<ref>{{cita news|autore=Giorgio Zucchelli|url|titolo=Cattedrale, cioè Cattedra|pubblicazione=La Cattedrale ritrovata (insèrt de Il Nuovo Torrazzo)|data=2014}}</ref>. Sempre al Tufèt l'è chèl che al g'a rifàt al paimént e l'ambù<ref name="presbiterio">{{cita news|autore=Giorgio Zucchelli|url|titolo=L'annuncio della parola|pubblicazione=La Cattedrale ritrovata (insèrt de Il Nuovo Torrazzo)|data=2014}}</ref>, i ültém laurà che al g'a facc pröma da mór<ref>{{cita news|autore=Pietro Tosca|url=http://bergamo.corriere.it/bergamo/notizie/cultura-e-spettacoli/13_novembre_11/da-contadino-scultore-papi-addio-toffetti-26bff71e-4aa7-11e3-bfcf-202576418f24.shtml?refresh_ce-cp|titolo=Da contadino a scultore dei Papi. Addio a Toffetti|pubblicazione=Corriere della Sera - Edizione Bergamo|data=12 da [[Nuember|nuémbre]] dal [[2013]]|accesso=}}</ref>. Söl mür da fùnd gh'è tacàt an quàdre pròpe grand, 'ólt cinch méter, che al rafigüra l<nowiki>'</nowiki>''Asunsiù'', forse da Vincéns Civèrch ma prubabilmént i g'a metìt mà pò di ótre pitùr, cumè al Picenàrd an dal [[1790]]<ref name="paradiso">{{cita news|autore=Giorgio Zucchelli|url|titolo=Il paradiso nell'abside|pubblicazione=La Cattedrale ritrovata (insèrt de Il Nuovo Torrazzo)|data=2014}}</ref>. Söle bànde gh'è l<nowiki>'</nowiki>''Anunciasiù'' amò dal Civèrch pitürada sö dó panèi che 'na ólta i éra dó ànte d'òrghen<ref>{{Cita|Ceserani Ermentini|p. 80|ceserani1}}</ref>; sùra l'ótre mür g'hè la ''Sàcra Faméa'', sémpre dal Civèrch o da la sò scóla<ref name="paradiso" />. Źó da bàs gh'è an frèsch da la fine dal quàtreźént, ''I sèt che dòrma''<ref name="ceserani1-77">{{Cita|Ceserani Ermentini|p. 77|ceserani1}}</ref>. Sóta an da la crìpta sa và per dó scàle an màrmor. Le culùnè i è vècie ma al sufét l'è da la metà da Nofcént. An fùnd gh'è 'n altàr con 'na ''Madòna'' dal Picénard<ref>{{Cita|Ceserani Ermentini|p. 83 e 84|ceserani1}}</ref>. Ché sóta i g'a trasferìt an dal [[2016]] an gróp da statüe che fin a l'an [[1991]] l'éra an dal santüare dal Marsàl; l'è an légn pitürat, da la secunda metà dal Quàtreźént e le rafigüra San Juàn, San Jüsèp d'Arimatéa, Nicodém, la Madòna, Maria Madalèna, Marìa da Cléofa, Marìa da Salomè. Per tèra gh'è slungàt źó Gesö tirat źó da la crus<ref>{{cita news|autore=Giorgio Zucchelli|url=|titolo=Il Compianto del Marzale in Duomo|pubblicazione=Il Nuovo Torrazzo|data=12 da [[mars]] dal 2016|accesso=|lingua=|formato=}}</ref>. A le bànde gh'è du quàdre da Ugo Bachèta (''Ugo Bacchetta'') regalàcc dai parént an da l'an [[2020]]: i rafigüra ''Gesö Crucefés'' e ''Gesö depòst''<ref>{{cita news|autore=Greta Mariani|url=|titolo=Opere inedite di Bacchetta per il Diomo|pubblicazione=La Provincia|data=15 da [[Dicember|dicémbre]] 2020|accesso=|lingua=|formato=}}</ref>. Söla 'ndrécia da l'altàr magiùr gh'è la capèla da San Pantigliù; söl fùnd sòta 'na finèstra gh'è 'na nécia con an frèsch che rafigüra la ''Madonà co 'l Bambì e 'n fràt anźénuciàt''. Sö l'altàr gh'è la statüa da San Pantigliù, fàcia dal Civèrch tra al [[1528]] ed al [[1530]]<ref name="ceserani1-86">{{Cita|Ceserani Ermentini|p. 86 e 87|ceserani1}}</ref>; San Pantigliù l'è al prutetùr da Crèma e chèsta l'è la statüa che sa pòrta an prucesiù al dés da giögn, dé che festègia al sànt<ref>{{Cita|Zucchelli|p. 108|zucchelli1}}</ref>. Söl mür 'nvèrs gh'è la quàdre con ''San Pantigliù, San Viturià e San Belì'' dal Picénard<ref name="ceserani1-86" />; süra la ólta d'ingrès da la capèla gh'è ''La Pasiù da San Pantigliù'', da Carlo Ürbì e intervént dal Picénard<ref>{{Cita|Zucchelli|p. 107|zucchelli1}}</ref>. <gallery> Duomo-crema-altare-maggiore.jpg|L'altàr magiùr Cripta-duomo-crema-1.jpg|I mür da 'l dòm vècc </gallery> ===Söla 'ndrècia=== A la quìnta campata, sùra i cunfesiunài gh'è tacàcc dù quàdre da Juàn Batìsta Lüsì (''Giovan Battista Lucini''), ''Al miràcol da Ofìda'' e ''La Cümüniù da la beàda Cadamóst''<ref>{{Cita|Ceserani Ermentini|p. 88|ceserani1}}</ref>. A la quàrta campàda i g'ha metìt amò dù quàdre dal Lüsì che pröma i sa truàa da l'ótra bànda söla quinta campàda 'nvèrsa<ref name="ceserani1-74">{{Cita|Ceserani Ermentini|p. 74|ceserani1}}</ref>: ''Al miràcol da Poźen'' e ''Al miràcol da Bulséna''<ref name="ceserani1-74" />. A la tèrsa campàda sa dèrf la pòrta che la ména an piàsa<ref name="ceseran1-92">{{Cita|Ceserani Ermentini|p. 92|ceserani1}}</ref>. A la secùnda campàda gh'è dù quàdre, 'na ''Sàcra Cunversasiù'' atribüìda a Francèsch Bisól (''Francesco Bissolo'') con la Madòna, al Bambì, San Jüsèp, San Juàn Batìsta picèn e dù sancc mia identificacc con la 'èsta da fràt<ref name="ceseran1-92" />. Al secùnd al rafigüra ''Santa Lüséa'' dal Picenàrd<ref>{{Cita|Ceserani Ermentini|p. 93|ceserani1}}</ref>. Gh'è pò 'na statüa dedicada al [[Piu XII|pàpa Pio XI]] da Quintilià Curbeli (''Quintiliano Corbellini'') con 'na scrìda che la ricòrda le pruveniénse cremàsche di paréncc dal pàpa<ref>{{Cita|Zucchelli|p. 120|zucchelli1}}</ref>. A la pröma campàda gh'è an altàr dal Sètcént circundàt da 'na balaöstra; sùra che an sarcòfégh con déte San Jacìnto, regalàt dal cardinàl Piéro Otobòni (''Pietro Ottoboni''); söl mür gh'é pò 'na ''Madòna co' 'l Bambì'' dal Treźént<ref name="ceseran1-95">{{Cita|Ceserani Ermentini|p. 95|ceserani1}}</ref>. ==La faciàda da déte== [[Archivi:Duomo-crema-maestà.jpg|miniatura|drita|I frèsch dal méla e treźént söla faciàda da déte]]Söla faciàda da déte gh'è al batistére an màrmor da Caràra a 'òt bànde co' an quercc da lègn da nus dal cinchcént<ref>{{cita news|autore=Giorgio Zucchelli|url|titolo=Il battistero ottagonale|pubblicazione=La Cattedrale ritrovata (insèrt de Il Nuovo Torrazzo)|data=2014}}</ref>. Söl mür sa 'èd quai tüchèi da frèsch: 'na ''Maestà'', an sant ché lès an lébre, figüre da àngei; le finéstre le g'a dèle vedràde dal Vòtcent con sö San Sebastià e San Vitùr; la 'edràda dal ruźù l'è da 'l [[1980]] sùra an prugèt da i architècc Ermentì<ref>{{Cita|Ceserani Ermentini|p. 98|ceserani1}}</ref>. ==Le sagrestìe e al lucàl per le peniténse== Da la capèla dal Crucéfes sa va déte 'n da la sagrestìa vècia, fàcia sö ansèma al dòm, da la fùrma quadràda con le ólte 'ncruźiàde e 'na culùna an mès<ref name="zucchelli1-85">{{Cita|Zucchelli|p. 84 e 85|zucchelli1}}</ref>. Da ché sa va déte 'nda la sagrestìa nóa, con mobìi dal Sètcént e tancie quàdre<ref name="zucchelli1-85" />: l'&#39;''Adurasiù di re Màgi'', da Pàol Cavàgna (''Paolo Cavagna''), dó Madòne col Bambì, fòrse da Carlo Ürbì, la ''Cunfesiù da San Pàol'' e ''La parténsa da Tobìa'' che i pararès da Maer Picénard; la tìla da ''Gesò sö la crùs'' al sèm mia da ci l'è; quàtre quadre mès tùnd che i pàrla da Maria, fórse da la scóla da Juàn Batìsta Castèl (''Giovan Battista Castello'') o Vincéns Civèrch, ma argù i dìs che i è da Francèsch Catena, Anfine, gh'è trì quàdre sènsa nóm dal 'l pitùr: ''La mòrt'', l<nowiki>'</nowiki>''Asensiù'' e l<nowiki>'</nowiki>''Incurunasiù da Marìa''<ref name="zucchelli1-85" />. Gh'è tacàt pò an ex vóto 'ntitulàt al ''Miràcol da Quintà'', 'urìda da la źént da chel paìs per ringrasià al Signùr che i animài i è mià mòrt quand gh'éra 'n gir la pèst che la cupàa töte le bèstie<ref name="zucchelli1-85" />. Al lucàl per le peniténse l'è stàcc pitürat a témpera an da 'l [[1962]] da Ruźàre Fulcì (''Rosario Folcini'')) con i mistére da la [[Pasqua]]<ref>{{cita news|autore=Giorgio Zucchelli|url|titolo=Confessione: secondo Battesimo|pubblicazione=La Cattedrale ritrovata (insèrt de Il Nuovo Torrazzo)|data=2014}}</ref>. == Nòte == <references/> == Lébre == * {{cita libro | nome= Augusto| cognome= Cambié| titolo= Il Duomo di Crema| anno= [[1913]]| editore= Basso| città= [[Crèma]] |cid= cambie }} * {{cita libro | nome= Guido| cognome= Verga| titolo= Studio sul Duomo di Crema| anno= [[1931]]| editore= Cremona Nuova| città= [[Cremùna]] |cid= verga }} * {{cita libro | nome= Amos| cognome= Edallo| titolo= Il Duomo di Crema alla luce dei nuovi restauri| anno= 1955| editore= Banca Popolare Agricola| città= [[Crèma]] |cid=edallo }} * {{cita libro | nome= Andrea| cognome= Bombelli| titolo= Crema Bella. Guida artistica di Crema e dintorni| anno= 1959| editore= Cremona Nuova| città= [[Cremùna]] |p= 19-25 |edizione= 2 |cid= bombelli }} * {{cita libro | nome= Lidia| cognome= Ceserani Ermentini| titolo= Il Duomo di Crema| anno= 1989| editore= Camera di commercio, industria, artigianato e agricoltura| città= [[Cremùna]] |cid=ceserani1 }} * {{cita libro | nome= Lidia| cognome= Ceserani Ermentini| titolo= Il campanile del Duomo di Crema. Documenti e storia in Insula Fulcheria | anno= [[1988]]| editore= | città= [[Crèma]] |cid=ceserani3 }} * {{cita libro | nome= Lidia| cognome= Ceserani Ermentini| titolo= Il volto della città. Crema nella storia e nell'arte| anno= [[1990]]| editore= Leva Artigrafiche| città= [[Crèma]] |cid=ceserani2 }} * {{cita libro | nome= Dado| cognome= Edallo| titolo= Crema, la formazione del tessuto urbano in L'immagine di Crema a cura del Gruppo Antropologico Cremasco| anno= [[1995]]| editore= Leva Artigrafiche| città= [[Crèma]] |cid=edallo }} * {{cita libro | nome= Annunziata| cognome= Miscioscia| titolo= Crema| anno= [[2003]]| editore= Comune di Crema| città= [[Crèma]] |cid=miscioscia }} * {{cita libro | nome= Giorgio| cognome= Zucchelli| titolo= La Cattedrale di Crema| anno= 2003| editore= edizioni Il Nuovo Torrazzo| città= [[Cremùna]]|cid=zucchelli }} * {{cita libro | nome= | cognome= Gruppo Antropologico Cremasco| titolo= Campane è campanér| anno= [[2007]]| editore= Buona Stampa| città= Crema|cid=gac }} * {{cita libro | nome= | cognome= Autori vari| titolo= I campanili della Diocesi di Crema| anno= 2009| editore= Leva Artigrafichea| città= [[Crèma]]|cid=campanili1 }} * {{cita web|url= http://campanecremasche.sitiwebs.com/page11.php|titolo= Campane e campanili cremaschi|accesso= 18 da [[magg]] dal [[2014]]|cid= campanili2|urlmorto= sì|urlarchivio= https://web.archive.org/web/20140518134943/http://campanecremasche.sitiwebs.com/page11.php|dataarchivio= 18 da [[magg]] dal [[2014]]}} * {{cita testo|autore= Don Giacomo Carniti|url= http://www.comunecrema.it/sviluppo/public/upload/File/FDMuseo/Insula_Fulcheria_XLI_2011/Crema_una_vocazione_musicale.pdf|titolo= Storia degli organi della Cattedrale di Crema|pubblicazione= Insula Fulcheria|data= [[2001]]|editore= Grafiche Rossi|7= |città= [[Castigliòn|Castigliù]]|vol= XLI|pp= 81-123|accesso= |cid= carniti|urlarchivio= https://web.archive.org/web/20140518141337/http://www.comunecrema.it/sviluppo/public/upload/File/FDMuseo/Insula_Fulcheria_XLI_2011/Crema_una_vocazione_musicale.pdf|dataarchivio= 18 da [[magg]] dal 2014|urlmorto= sì}} * {{cita web|url= http://archiviostorico.laprovinciacr.it/storico/|titolo= Archivio del quotidiano La Provincia|accesso= 18 da [[magg]] dal 2014|cid= laprovincia|urlmorto= sì|urlarchivio= https://web.archive.org/web/20140521094056/http://archiviostorico.laprovinciacr.it/storico/|dataarchivio= 21 da [[magg]] dal 2014}} [[Categoria:Gese de Crema]] [[Categoria:Gese de la diocesi de Crema]] s5l5t6xybxrhvt6t2qkgurn38tuxkx5 1335526 1335513 2026-09-27T03:45:02Z Rhianno 54790 /* An fùnd */ nom 1335526 wikitext text/x-wiki {{CRES}} [[Archivi:CremaDuomo.JPG|miniatura|Al dòm da Crèma]]Al '''dòm da Crèma''' (an [[lengua italiana|italià]] ''Cattedrale di Santa Maria Assunta'') l'è la [[Gesa (Architettura)|céźa]] püsé 'mpurtànt da [[Crèma]]. == Stòria == === Il dòm an dal méla  === Al sém mia cumè l'è nasìda Crèma, però tra l'an méla e al méla e cént gh'éra 'na céźa grànda cumè chèla da adès<ref name="zucchelli-64">{{Cita|Zucchelli|p. 64|zucchelli}}</ref>: i rèst i sa tróa sóta al paimént. I pröm docümént i è da 'l an [[1098]] e da 'l an [[1143]], numinàda cumè ''Ecclesia Sancte Mariae'' e la gh'ia trì nàade che le finìa con trì àbsid meźe tùnde<ref name="zucchelli-64" />. Sóta al [[Campanin|campanìl]], però, i ga truàt an tòch d'altàr picinì, 40 [[Ghel|ghèi]] sóta al paimént da la céźa 'ècia con an frèsch 'ndù sa 'èd i pé da trì figüre, forse l'è an tòch da 'na custrüsiù amò püsé 'ècia<ref>{{Cita|Zucchelli|p. 85|zucchelli}}</ref>. [[File:Riproduzione-carta-cremasco.jpg|thumb|left|upright=1.2|Muźèo da Crèma, particulàr da la cità con an mès al dòm (reprudusiù an ceràmica da la càrta 'ntitulàada ''Desegno de Crema et del Cremascho'', la püsé 'ècia che sa cunòs che la fa 'èd al cremàsch e l'è stàcia fàcia an dal sècol dal 1400).]] === Dal 1185 fin al 1341 === Dopo l'aséde da i agn [[1159]] e [[1160]] la 'ècia céźa i l'ia sbatìda źó<ref name="zucchelli-64" />; ma l'è stacc pròpe al [[Federig Barbarossa|Barbarósa]] a inaugürà al princépe da la recostrüsiù al 7 da magg dal [[1185]]<ref name="zucchelli-64" />. I g'a cuminciàt da l'àbsid, da l'arch triunfàl e la sacristìa<ref name="zucchelli-64" />. Gh'è da dì che an di che témp là Crèma la 'partenìa a la [[Diocesi de Piasensa|Diocesi da Piaźensa]], ma an da l'an [[1212]] la pasàa sóta chèla da [[Diocesi de Cremuna|Cremùna]]; ma i cremunìs i ga dàa mia i solcc per 'ndà 'nacc e isé i sa fermàt. Però an dal [[1284]] Crèma l'è turnàda sóta Piaźensa e i g'a riprendìt i laurà<ref name="zucchelli-64" /><ref name="ceserani1-22">{{Cita|Ceserani Ermentini|p. 22 e 23|ceserani1}}</ref>. Per finìla i g'a metìt cinquàntasèt agn, perchè an dal fratèmp i sa duìt fermà amò per le guère fra i guèlf e i ghibelì<ref name="zucchelli-64" /><ref name="ceserani1-22" />. Tra la fine dal méla e düźent e 'l princépe dal méla e treźent i tiràa sö al campanìl che l'éra druàt pò cumè tór da vedèta<ref name="zucchelli-67">{{Cita|Zucchelli|p. 67|zucchelli}}</ref>. === Dal 1341 fin al 1580 === An dal [[1410]] i demulìa la cieźulìna da San Juàn che la sa truàa sö la bànda da meźanòt e la 'ignìa druàda cumè batistére<ref name="zucchelli-64" />. Con la bóla dal [[Papa|pàpa]] Pio II, an dal [[1459]] i spustàa la preposidüra da [[Palàs|Palàs Pignà]] a Crèma, isé i dicidìa da slargà al còr<ref name="zucchelli-64" />. An dal sècol dal 1400 i alistìa l'altàr da [[Sant Ambroeus|sant'Ambròs]], che dopo al vegnìa ìntitulàt a San March an dal [[1456]], apéna sèt agn dòpo che Crèma l'era dientàda [[Republica de Venezia|'enesiàna]]. I spustàa po' al crucefés miraculùs per metìga 'na scültüra an còt da Agostino de Fondutis, che la 'nacia pèrsa. Al Consìlio generàl an dal [[1459]] al dicidìa da mètìga amò 'n ótre altàr che al vignìa 'ntitulàt a San Sebastià<ref name="zucchelli-64" />. Tra la fine dal méla e quatreźent e 'l princépe dal méla e cinchcént i scàa la crìpta e i svalsàa al pià dal presbitére<ref>{{Cita|Zucchelli|p. 65|zucchelli}}</ref>. An dal [[1520]] i alestìa l'altàr da la Madòna da la Misericòrdia e an dal [[1522]] i fàa sö da nóf l'[[Orghen (strümènt)|òrghen]] al pòst dal chèl che i ghia metìt an dal [[1477]]<ref name="zucchelli-66">{{Cita|Zucchelli|p. 66|zucchelli}}.</ref><ref>{{Cita|Ceserani Ermentini|p. 34|ceserani1}}</ref>. Öna da le göglie da la faciàda la burlàa źó an dal [[1578]] e la cupàa al sagrestà; isé i dicidìa da tiràle 'ià töte e trì. An dal [[1580]] al [[Gregori XIII|pàpa Gregòre XIII]] al creàa la [[Diocesi de Crema|diòcesi da Crèma]] e al dòm al dientàa 'na catedràl<ref name="zucchelli-66" />. === Dal 1580 fin ai rifacimént dal sètcént === [[Archivi:Crema il Duomo xilografia.jpg|miniatura|drita|Al dòm an dal [[1891]], senza le göglie e la parét da mèźdé sfundàda per 'iga custrüit le capèle an dal sètcént e le curiuźe finestrìne da la fùrma d'an faźól.]] Dadré la faciàda i metìa an òrghen nóf an dal [[1647]]<ref name="zucchelli-66" />. An dal [[1709]] i sfundàa la capèla a la 'nvèrsa dal presbitére per slungàla: al prugèt l'è stacc da Jàcom Avansini (''Giacomo Avanzini'') e per la decurasiù i g'a ciamàt Jàcom Paravicini (''Giacomo Parravicini''), vütat da i fredèi Grandi; anfine i spustàa ché al crucefés miraculùs<ref name="zucchelli-66" />. Tra al [[1776]] e al [[1780]] i dicidìa da trasfurmà töt l'intérne, cumè i g'ha facc an tànte céźe dal [[medioév]], perchè i pensàa che chèle céźe ché i éra tròp sémpe; l'architèt Jàcom Źaninèl (''Giacomo Zaninelli'') anséma a l'architèt barnàbit Ermenégildo Pì (''Ermenegildo Pini'') e al decuradùr Orlando Bencèt (''Orlando Bencetti'') da [[Treì]], i 'ntervenìà mia da póch per dàga l'aparénsa dal baròch: i svalsàa 'l paimént, i cuprìa le culùne e i mür, i sfundàa i mür per fa dèle capèle nóe e isé i è scumparicc i frèsch dal Treźent e dal Quàtreźent; i decuràa amò da nóf la capèla dal crucefés<ref>{{Cita|Ceserani Ermentini|p. 38 e chèle dòpo|ceserani1}}</ref>. === Dal 1780 fin ad ancó === An dal [[1802]] i sistemàa al campanìl perchè gh'éra stacc al [[Terremot de Soncin|teremòt da Sunsì]]<ref name="ceserani3">{{Cita|Ceserani Ermentini|p. 94|ceserani3}}</ref>; i fàa amò di laurà söl campanìl an dal [[1832]], an dal [[1863]] (i muntàa al pàrafülmén) e an dal [[1877]]<ref name="ceserani3" />. Bèa sö la fine dal Vòtcént i cuminciàa a pensà se l'éra mia mèi tirà vià töt chèl che i g'a metìt an pö cént agn pröma, ma i g'a facc nigóta<ref>{{Cita|Ceserani Ermentini|p. 41|ceserani1}}</ref>. Tra al [[1913]] e al [[1916]] con la supervisiù da l'[[Architet|architèt]] Cilio Arpesà (''Cecilio Arpesani'') e 'l ingegnér Milio Güsàl (''Emilio Gussalli'') i 'ntervenìa sö la faciàda per sustitüì dèle culunìne e i fàa mèt amò le göglie. An dal [[1935]] i demulìa l'ala dal vescuàd che l'éra stacià tiràda sö an dal [[1587]] e che l'éra tacàda al dòm<ref>{{Cita|Ceserani Ermentini|p. 42|ceserani1}}</ref>. An di agn cinquànta dal Nófcént i lauràà per tirà 'ià töt chèl che i gh'ia metìt an dal Sètcént; l'è stacc an laurà pròpe gròs sùra al prugèt da Àmos Edàllo e la culaburasiù da Corrado Verga<ref name="ceserani1-45">{{Cita|Ceserani Ermentini|p. 45|ceserani1}}</ref><ref name="zucchelli-68">{{Cita|Zucchelli|p. 68|zucchelli}}</ref>. I tiràa vià pò le capèle da le bànde, i sbasàa la 'ólta da la crìpta, i riestìa al presbitére an màrmor e i metìa an altàr nóf <ref name="ceserani1-45" /><ref name="zucchelli-68" />. I ripristìnàa pò al paimént con chèl vècc an còt dal cinchcént<ref name="ceserani1-45" /><ref name="zucchelli-68" />. L'inaügürasiù i la fàa al 26 da [[april|aprìl]] dal [[1959]] e vignìa źó l'arcivèscof da [[Milà]], al cardinàl Juàn Batìsta Muntì (''Giovan Battista Montini''), chèl che dópo l'è dientàt al pàpa [[Pàol VI|Pàol VI]]<ref>{{cita news|autore=|titolo=La prima Messa nel Duomo restaurato è stata celebrata dal Cardinale Montini|pubblicazione=La Provincia|data=sàbet 25 da [[april|aprìl]] dal 1959}}</ref><ref>{{cita news|autore=|url|titolo=I sette anni di restauri del Duomo di Crema nel racconto dell'artista che li diresse|pubblicazione=La Provincia|data=martedé 28 da [[april|aprìl]] dal [[1959]]}}</ref>. Tra al [[1983] ed al [[1984]] i restaüràa al campanìl sùra an prugèt da i architècc Ermentì<ref name="zucchelli-67" />. An dal [[1992]] an dal dòm al vignìa a fa 'ìźita al [[Giovann Paol II|pàpa Juàn Pàol II]]<ref>{{cita news|autore=Antonio Grassi|titolo=Il Papa affascina i cremaschi|pubblicazione=La Provincia|data=dumìnica 22 da [[Giügn|giögn]] dal [[1992]]}}</ref>. Tra al [[2004]] ed al [[2006]] i scàa dadré la crìpta 'na capèla nóa per metìga déte töte le tùmbe di [[Vescov|vèscof]] da Crèma<ref>{{cita news|autore=Gianni Bianchessi|titolo=Paravisi, messa in suffragio|pubblicazione=La Provincia|data=venerdé 2 da [[Setember|setémbre]] dal [[2005]]}}</ref>. Anfine, a partì da l'an [[2010]] e fin a l'an [[2014]] i fàa an restaüro gròs bé<ref>{{cita news|autore=Giorgio Zucchelli|titolo=S. Pantaleone: duomo nuovo|pubblicazione=Il Nuovo Torrazzo|data=sàbet 14 da [[Giügn|giögn]] dal 2014}}</ref>. ==Architetüra== ===La faciàda=== [[Archivi:Duomo-crema-portale.jpg|miniatura|drita|La pòrta principàl.]]Al dòm al g'a ì'na faciàda püsé 'ólta da le naàde, isé al g'a dó finèstre che le 'àrda an cél. Che tri arch a töta mònta, co' 'l purtàl an mès con al ruźù da sùra che 'l ga sédes pétali<ref>{{Cita|Ceserani Ermentini|p. 57 e segg.|ceserani1}}</ref>. Sùra l'architràf dal purtàl che 'na scültüra con la [[Maria, mader de Gesü|Madòna]] e al [[Gesü de Nazaret|Bambì Gesö]] tra i sancc [[San Gioann Batista|Juàn Batìsta]] e San Pantigliù<ref>{{Cita|Zucchelli|p. 77 e 78|zucchelli}}</ref><ref name=”inserto”>{{cita news|autore=Luca Guerini|url|titolo=Un Duomo inedito|pubblicazione=La Cattedrale ritrovata (insèrt dal ''Il Nuovo Torrazzo)''|data=2014}}</ref>. Sö le dó mèźe culùne gh'è mürade dó làpide che le ricòrda 'ndù l'era riàda la cüstrusiù an dal [[1301]] e an dal [[1305]]. Tra 'l purtàl e 'l ruźù al mür l'è püsé ciàr perchè ché al gh'éra 'na ólta an frèsch che rafigüràa [[Sant Ambroeus|Sant'Ambròs]] e che i gh'ia pitürat an dal [[1345]]<ref name="ceserani-28">{{Cita|Ceserani Ermentini|p. 28|ceserani1}}</ref>. An di témp andré gh'éra sicüramént di ótre frèsch perchè quand i g'a netàt la faciàda an dal [[2011]] i ga truàt quai tüchèi<ref name=”inserto” />. <gallery> Immagine:particolare-duomo-crema-1.jpg|Particulàr Immagine:particolare-duomo-crema-2.jpg|Particulàr Immagine:particolare-duomo-crema-3.jpg|Particulàr dal purtàl Immagine:particolare-duomo-crema-4.jpg|La lòbia da sùra </gallery> <gallery> Immagine:particolare-duomo-crema-5.jpg|Öna làpida Immagine:particolare-duomo-crema-6.jpg|'Na furmèla Immagine:particolare-duomo-crema-7.jpg|Al ruźù Immagine:particolare-duomo-crema-8.jpg|La finèstra 'nvèrsa che la 'àrda an cél </gallery> === I mür da le bànde === [[File:Duomo-crema-fiancata.jpg|thumb|La bànda che la àrda a meźdé]]Le dó bànde le sa 'èd cumè i è stacie ripristinàde quand i g'a restaüràt al dòm an da la metà dal Nofcént. Gh'è quàtre cuntrafòrt che i sepàra la céźa an cinch campàde: sö da sùra, sól mür da la nàada da mès gh'è del finèstre bìfore; da sóta gh'è dèle finéstre lùnghe meno an mès 'ndu gh'è 'na pòrta dal treźént; sùra la pòrta gh'è la scültüra da la ''Madòna dal Póm''<ref name="zucchelli-79">{{Cita|Zucchelli|p. 79|zucchelli}}</ref>. La bandà vèrs la mèźanòt la süméa a l'ótra, ma ghé an pö 'na purtiźina e 'na bìfora, töte dó stòpe. Vèrs al fùnd al mür l'è querciàt da la sagrestéa nóa a dal vescuàd<ref name="zucchelli-79" />. Sóta le grùnde gh'è 'na decurasiù fàcia con di archècc töcc ancruźiàt an còt<ref name="zucchelli-79" />. === Al campanìl === Al campanìl l'è stacc tiràt sö tra al méla e düźént e al méla e treźént sùra la capèla da San Pantigliù<ref name="zucchelli-79" />. L'è làrgh sö per źó sés méter e mès per banda, l'è ólt 58 méter<ref name="gac" />con dù pilàstre dièrs da sóta; le gh'è dèle curniźèle che le sepàra ògné bànda an sés pàrt<ref name="gac">{{Cita|Gruppo Antrolopologico Cremasco|p. 42 e segg.|gac}}</ref>. An cèrto punto sa 'èd 'na purtiźina: ché sa truàa 'na ólta la cà dal campanér che isé al pudìa 'na déte an da la tór sensa fa töt al gir<ref name="gac" />. La cèla la g'a finèstre dapertöt e déte gh'è le campàne da la faméa Crèspi dal [[1753]]. Süra töt gh'è 'na lantèrna a vòt bande e la pùnta che la va sö e la sa stréns an pùnta<ref name="gac" />. ==Da déte== [[Archivi:Duomo-crema-navata-centrale.jpg|miniatura|drita|La nàada da mès]]Al dòm da Crèma al g'a 'na piànta con trì nàade; chèla da mès la finés con an absìd col mür drécc, calmént chèle da le bande le finés con dèle capèle. Al paimént l'è an brìs püsé bas da chèl da la piàsa isé quand ü và déte al ga da fà di basèi<ref name="cereani1-63">{{Cita|Ceserani Ermentini|p. 63 e segg.|ceserani1}}</ref>. A 'ardà an sö gh'è dèle gròse culùne e an mès le sa tèca dèle mèźe culùne che le va 'nvèrs la 'ólta e le furma di arch göss; le 'ólte an mès da ògne campàda, anvéce, i'è ancruźiàde<ref name="cereani1-63" />. Le culùne che le pòrta l'arch triunfàl i'è dièrse e sö chèla 'ndrecia sa 'èd cumè al princépe da 'na 'ólta püsé bàsa; fórse quand i g'a cuminciàt a recostrüi al dom i pensàa a 'na céźa mia ólta cumè chèla da adès<ref name="cereani1-63" />. An da la nàada da mès, da sùra, gh'è le finèstre, ma gh'è pò dèle finéstre püsé da sóta che però le 'àrda söl sótatècc<ref name="cereani1-63" />. ==Pitüre e scültüre== ===Söla 'nvèrsa=== [[Archivi:Duomo-crema-madonna-della-misericordia.jpg|miniatura|drita|L'altàr da la Madòna da la Misericòrdia]]A la prima campàda gh'è l'altàr da la Misericòrdia che i g'a lasàt comè l'era stacc trasfurmàt an dal Sètcént per fa 'èd cumè l'éra dientàda la céźa da déte. An mès gh'è al frèsch che rafigüra la ''Madòna col Bambì'', fàcià da Rinaldo da Spì (''Rinaldo da Spino'') e 'urìda dal Signùr da Crèma Jòrg Benźù (''Giorgio Benzoni'') an da i pröm agn dal Quàtreźént; però l'è stàcia ritucàda da Vincéns Civèrch (''Vincenzo Civerchio'') - che al g'a metìa San Jüsèp e San Juàn Batìsta – e da Màer Picenàrd (''Mauro Picenardi'') che al g'a pitüràt gli angiulì tra i nìgui<ref>{{Cita|Ceserani Ermentini|p. 66 e 68|ceserani1}}</ref>. A la secùnda campàda che an quàdre da Vincéns Civèrch dal [[1518]] e gh'è sùra San Sebastià, San Cristòfer e [[San Rocch|San Roch]]<ref name="zucchelli1-114">{{Cita|Zucchelli|p.114|zucchelli1}}</ref>. Sö i mür gh'è pò an tüchèl d'an frèsch püsé 'ècc, la fàcia da 'na ''Madòna söl trù''<ref name="ceserani1-70">{{Cita|Ceserani Ermentini|p. 70 e 71|ceserani1}}</ref>. A la tèrsa campàda an bàs gh'è la pòrta che la va fóra vèrs la piàsa e gh'è 'n ótre ingrès vèrs la sagrestìa nóa. Da sùra che 'n grand quàdre da Guido Réni che al rafigüra ''Gesö che al aparés a San March'', cumisiunàt dal Munt da Pietà<ref name="ceserani1-89">{{Cita|Ceserani Ermentini|p. 89|ceserani1}}</ref>. A la quàrta campàda gh'è amò di tòch da frèsc dal Treźént: sa recunòs 'na Madòna e al Bambì<ref name="ceserani1-72">{{Cita|Ceserani Ermentini|p. 72|ceserani1}}</ref>; sùra 'na mensùla gh'è 'n statüa da lègn da Vincéns Civèrch che la rafigüra la Madòna<ref name="ceserani1-72" />. A la quìnta campàda gh'è i cunfesiunài. ===An fùnd=== {| class="wikitable floatright" style="width: 350px;margin:0 5px;"; |- ! Al crucefés miraculùs |- | La deusiù al crucefés l'è nasìda an dal [[1448]] quand gh'éra le guére tra i guèlf e i ghibelì; an ghibelì [[Bèrghem|bergamàsch]] che sa ciamàa Juàn Alchì e di ótre suldàcc i gh'ia facc an bivàcc pròpe an dal dòm; l'Alchì an cèrto pùnto al cuminciàa a dì an pó da spropòźet: al g'a tecàt a dì che Gesö l'éra 'n guèlf perchè al gh'ia giràt al có sö l'andrécia, isé al g'a ciapàt al crucefés e l'a sbatìt an dal fóch; töcc chèi che gh'éra antùrne i sa stramìcc e i l'a tirà vià dal fóch e i nutàa che le gàmbe i éra an pó spustàde, cumè se al Signur al g'a 'urìt tiràle. Quand i g'a restaürat al crucefés an dal [[1999]] i g'a truàt i sègn da le brüźadüre. Dal chèla vicénda i furestér i g'a cuminciàt a ciamà i cremàsch “i bruźacristi”, ma l'è mia tànt vìra, dato che a sbàtel an dal fóch l'è stacc an bergamàsch<ref>{{Cita|Zucchelli|p. 90|zucchelli1}}</ref>. [[Archivi:Duomo-crema-cappella-crocifisso.jpg|miniatura|centro|La capèla dal Crucefés]] |} A la fine da la nàada 'nvèrsa gh'è la capèla dal Crucefés, sculpìt tra al [[1250]] ed al [[1275]], fórse an [[Frància]]<ref name="ceserani1-75">{{Cita|Ceserani Ermentini|p. 75|ceserani1}}</ref>. Sö i mür gh'è dó quàdre dal Vòtcént dal pitùr Santos Legnà (''Sante Legnani''): ''Al Crucefés sbatìt an dal fóch'' e ''La süplica dal Crucefés''<ref name="ceserani1-75" />. Al presbitère al g'a adès an altàr facc da Màrio Tufèt (''Mario Toffetti'') an dal [[1979]]; gh'è pò 'na crùs tacàda vià da Nicòla Sebàstio e dunàda dal vèscof Carlo Mansiàna (''Carlo Manziana'')<ref name="zucchelli1-86">{{Cita|Zucchelli|p. 86|zucchelli1}}</ref>. Ché i g'à metìt la cadréga nóa dal vèscof an [[Marmor|màrmor]] ròs da [[Asiago|Asiàch]] fàcia da Màrio Tufèt con al ''Bun Pastòr'' söl schénàl e i pàpi Pàol VI e Juàn Pàol II da bànda<ref>{{cita news|autore=Giorgio Zucchelli|url|titolo=Cattedrale, cioè Cattedra|pubblicazione=La Cattedrale ritrovata (insèrt de Il Nuovo Torrazzo)|data=2014}}</ref>. Sempre al Tufèt l'è chèl che al g'a rifàt al paimént e l'ambù<ref name="presbiterio">{{cita news|autore=Giorgio Zucchelli|url|titolo=L'annuncio della parola|pubblicazione=La Cattedrale ritrovata (insèrt de Il Nuovo Torrazzo)|data=2014}}</ref>, i ültém laurà che al g'a facc pröma da mór<ref>{{cita news|autore=Pietro Tosca|url=http://bergamo.corriere.it/bergamo/notizie/cultura-e-spettacoli/13_novembre_11/da-contadino-scultore-papi-addio-toffetti-26bff71e-4aa7-11e3-bfcf-202576418f24.shtml?refresh_ce-cp|titolo=Da contadino a scultore dei Papi. Addio a Toffetti|pubblicazione=Corriere della Sera - Edizione Bergamo|data=12 da [[Nuember|nuémbre]] dal [[2013]]|accesso=}}</ref>. Söl mür da fùnd gh'è tacàt an quàdre pròpe grand, 'ólt cinch méter, che al rafigüra l<nowiki>'</nowiki>''Asunsiù'', forse da Vincéns Civèrch ma prubabilmént i g'a metìt mà pò di ótre pitùr, cumè al Picenàrd an dal [[1790]]<ref name="paradiso">{{cita news|autore=Giorgio Zucchelli|url|titolo=Il paradiso nell'abside|pubblicazione=La Cattedrale ritrovata (insèrt de Il Nuovo Torrazzo)|data=2014}}</ref>. Söle bànde gh'è l<nowiki>'</nowiki>''Anunciasiù'' amò dal Civèrch pitürada sö dó panèi che 'na ólta i éra dó ànte d'òrghen<ref>{{Cita|Ceserani Ermentini|p. 80|ceserani1}}</ref>; sùra l'ótre mür g'hè la ''Sàcra Faméa'', sémpre dal Civèrch o da la sò scóla<ref name="paradiso" />. Źó da bàs gh'è an frèsch da la fine dal quàtreźént, ''I sèt che dòrma''<ref name="ceserani1-77">{{Cita|Ceserani Ermentini|p. 77|ceserani1}}</ref>. Sóta an da la crìpta sa và per dó scàle an màrmor. Le culùnè i è vècie ma al sufét l'è da la metà da Nofcént. An fùnd gh'è 'n altàr con 'na ''Madòna'' dal Picénard<ref>{{Cita|Ceserani Ermentini|p. 83 e 84|ceserani1}}</ref>. Ché sóta i g'a trasferìt an dal [[2016]] an gróp da statüe che fin a l'an [[1991]] l'éra an dal santüare dal Marsàl; l'è an légn pitürat, da la secunda metà dal Quàtreźént e le rafigüra San Juàn, San Jüsèp d'Arimatéa, Nicodém, la Madòna, Maria Madalèna, Marìa da Cléofa, Marìa da Salomè. Per tèra gh'è slungàt źó Gesö tirat źó da la crus<ref>{{cita news|autore=Giorgio Zucchelli|url=|titolo=Il Compianto del Marzale in Duomo|pubblicazione=Il Nuovo Torrazzo|data=12 da [[mars]] dal 2016|accesso=|lingua=|formato=}}</ref>. A le bànde gh'è du quàdre da Ugo Bachèta (''Ugo Bacchetta'') regalàcc dai parént an da l'an [[2020]]: i rafigüra ''Gesö Crucefés'' e ''Gesö depòst''<ref>{{cita news|autore=Greta Mariani|url=|titolo=Opere inedite di Bacchetta per il Diomo|pubblicazione=La Provincia|data=15 da [[Dicember|dicémbre]] 2020|accesso=|lingua=|formato=}}</ref>. Söla 'ndrécia da l'altàr magiùr gh'è la capèla da San Pantigliù; söl fùnd sòta 'na finèstra gh'è 'na nécia con an frèsch che rafigüra la ''Madonà co 'l Bambì e 'n fràt anźénuciàt''. Sö l'altàr gh'è la statüa da San Pantigliù, fàcia dal Civèrch tra al [[1528]] ed al [[1530]]<ref name="ceserani1-86">{{Cita|Ceserani Ermentini|p. 86 e 87|ceserani1}}</ref>; San Pantigliù l'è al prutetùr da Crèma e chèsta l'è la statüa che sa pòrta an prucesiù al dés da giögn, dé che festègia al sànt<ref>{{Cita|Zucchelli|p. 108|zucchelli1}}</ref>. Söl mür 'nvèrs gh'è la quàdre con ''San Pantigliù, San Viturià e San Belì'' dal Picénard<ref name="ceserani1-86" />; süra la ólta d'ingrès da la capèla gh'è ''La Pasiù da San Pantigliù'', da Carlo Ürbì e intervént dal Picénard<ref>{{Cita|Zucchelli|p. 107|zucchelli1}}</ref>. <gallery> Duomo-crema-altare-maggiore.jpg|L'altàr magiùr Cripta-duomo-crema-1.jpg|I mür da 'l dòm vècc </gallery> ===Söla 'ndrècia=== A la quìnta campata, sùra i cunfesiunài gh'è tacàcc dù quàdre da Juàn Batìsta Lüsì (''Giovan Battista Lucini''), ''Al miràcol da Ofìda'' e ''La Cümüniù da la beàda Cadamóst''<ref>{{Cita|Ceserani Ermentini|p. 88|ceserani1}}</ref>. A la quàrta campàda i g'ha metìt amò dù quàdre dal Lüsì che pröma i sa truàa da l'ótra bànda söla quinta campàda 'nvèrsa<ref name="ceserani1-74">{{Cita|Ceserani Ermentini|p. 74|ceserani1}}</ref>: ''Al miràcol da Poźen'' e ''Al miràcol da Bulséna''<ref name="ceserani1-74" />. A la tèrsa campàda sa dèrf la pòrta che la ména an piàsa<ref name="ceseran1-92">{{Cita|Ceserani Ermentini|p. 92|ceserani1}}</ref>. A la secùnda campàda gh'è dù quàdre, 'na ''Sàcra Cunversasiù'' atribüìda a Francèsch Bisól (''Francesco Bissolo'') con la Madòna, al Bambì, San Jüsèp, San Juàn Batìsta picèn e dù sancc mia identificacc con la 'èsta da fràt<ref name="ceseran1-92" />. Al secùnd al rafigüra ''Santa Lüséa'' dal Picenàrd<ref>{{Cita|Ceserani Ermentini|p. 93|ceserani1}}</ref>. Gh'è pò 'na statüa dedicada al [[Piu XII|pàpa Pio XI]] da Quintilià Curbeli (''Quintiliano Corbellini'') con 'na scrìda che la ricòrda le pruveniénse cremàsche di paréncc dal pàpa<ref>{{Cita|Zucchelli|p. 120|zucchelli1}}</ref>. A la pröma campàda gh'è an altàr dal Sètcént circundàt da 'na balaöstra; sùra che an sarcòfégh con déte San Jacìnto, regalàt dal cardinàl Piéro Otobòni (''Pietro Ottoboni''); söl mür gh'é pò 'na ''Madòna co' 'l Bambì'' dal Treźént<ref name="ceseran1-95">{{Cita|Ceserani Ermentini|p. 95|ceserani1}}</ref>. ==La faciàda da déte== [[Archivi:Duomo-crema-maestà.jpg|miniatura|drita|I frèsch dal méla e treźént söla faciàda da déte]]Söla faciàda da déte gh'è al batistére an màrmor da Caràra a 'òt bànde co' an quercc da lègn da nus dal cinchcént<ref>{{cita news|autore=Giorgio Zucchelli|url|titolo=Il battistero ottagonale|pubblicazione=La Cattedrale ritrovata (insèrt de Il Nuovo Torrazzo)|data=2014}}</ref>. Söl mür sa 'èd quai tüchèi da frèsch: 'na ''Maestà'', an sant ché lès an lébre, figüre da àngei; le finéstre le g'a dèle vedràde dal Vòtcent con sö San Sebastià e San Vitùr; la 'edràda dal ruźù l'è da 'l [[1980]] sùra an prugèt da i architècc Ermentì<ref>{{Cita|Ceserani Ermentini|p. 98|ceserani1}}</ref>. ==Le sagrestìe e al lucàl per le peniténse== Da la capèla dal Crucéfes sa va déte 'n da la sagrestìa vècia, fàcia sö ansèma al dòm, da la fùrma quadràda con le ólte 'ncruźiàde e 'na culùna an mès<ref name="zucchelli1-85">{{Cita|Zucchelli|p. 84 e 85|zucchelli1}}</ref>. Da ché sa va déte 'nda la sagrestìa nóa, con mobìi dal Sètcént e tancie quàdre<ref name="zucchelli1-85" />: l'&#39;''Adurasiù di re Màgi'', da Pàol Cavàgna (''Paolo Cavagna''), dó Madòne col Bambì, fòrse da Carlo Ürbì, la ''Cunfesiù da San Pàol'' e ''La parténsa da Tobìa'' che i pararès da Maer Picénard; la tìla da ''Gesò sö la crùs'' al sèm mia da ci l'è; quàtre quadre mès tùnd che i pàrla da Maria, fórse da la scóla da Juàn Batìsta Castèl (''Giovan Battista Castello'') o Vincéns Civèrch, ma argù i dìs che i è da Francèsch Catena, Anfine, gh'è trì quàdre sènsa nóm dal 'l pitùr: ''La mòrt'', l<nowiki>'</nowiki>''Asensiù'' e l<nowiki>'</nowiki>''Incurunasiù da Marìa''<ref name="zucchelli1-85" />. Gh'è tacàt pò an ex vóto 'ntitulàt al ''Miràcol da Quintà'', 'urìda da la źént da chel paìs per ringrasià al Signùr che i animài i è mià mòrt quand gh'éra 'n gir la pèst che la cupàa töte le bèstie<ref name="zucchelli1-85" />. Al lucàl per le peniténse l'è stàcc pitürat a témpera an da 'l [[1962]] da Ruźàre Fulcì (''Rosario Folcini'')) con i mistére da la [[Pasqua]]<ref>{{cita news|autore=Giorgio Zucchelli|url|titolo=Confessione: secondo Battesimo|pubblicazione=La Cattedrale ritrovata (insèrt de Il Nuovo Torrazzo)|data=2014}}</ref>. == Nòte == <references/> == Lébre == * {{cita libro | nome= Augusto| cognome= Cambié| titolo= Il Duomo di Crema| anno= [[1913]]| editore= Basso| città= [[Crèma]] |cid= cambie }} * {{cita libro | nome= Guido| cognome= Verga| titolo= Studio sul Duomo di Crema| anno= [[1931]]| editore= Cremona Nuova| città= [[Cremùna]] |cid= verga }} * {{cita libro | nome= Amos| cognome= Edallo| titolo= Il Duomo di Crema alla luce dei nuovi restauri| anno= 1955| editore= Banca Popolare Agricola| città= [[Crèma]] |cid=edallo }} * {{cita libro | nome= Andrea| cognome= Bombelli| titolo= Crema Bella. Guida artistica di Crema e dintorni| anno= 1959| editore= Cremona Nuova| città= [[Cremùna]] |p= 19-25 |edizione= 2 |cid= bombelli }} * {{cita libro | nome= Lidia| cognome= Ceserani Ermentini| titolo= Il Duomo di Crema| anno= 1989| editore= Camera di commercio, industria, artigianato e agricoltura| città= [[Cremùna]] |cid=ceserani1 }} * {{cita libro | nome= Lidia| cognome= Ceserani Ermentini| titolo= Il campanile del Duomo di Crema. Documenti e storia in Insula Fulcheria | anno= [[1988]]| editore= | città= [[Crèma]] |cid=ceserani3 }} * {{cita libro | nome= Lidia| cognome= Ceserani Ermentini| titolo= Il volto della città. Crema nella storia e nell'arte| anno= [[1990]]| editore= Leva Artigrafiche| città= [[Crèma]] |cid=ceserani2 }} * {{cita libro | nome= Dado| cognome= Edallo| titolo= Crema, la formazione del tessuto urbano in L'immagine di Crema a cura del Gruppo Antropologico Cremasco| anno= [[1995]]| editore= Leva Artigrafiche| città= [[Crèma]] |cid=edallo }} * {{cita libro | nome= Annunziata| cognome= Miscioscia| titolo= Crema| anno= [[2003]]| editore= Comune di Crema| città= [[Crèma]] |cid=miscioscia }} * {{cita libro | nome= Giorgio| cognome= Zucchelli| titolo= La Cattedrale di Crema| anno= 2003| editore= edizioni Il Nuovo Torrazzo| città= [[Cremùna]]|cid=zucchelli }} * {{cita libro | nome= | cognome= Gruppo Antropologico Cremasco| titolo= Campane è campanér| anno= [[2007]]| editore= Buona Stampa| città= Crema|cid=gac }} * {{cita libro | nome= | cognome= Autori vari| titolo= I campanili della Diocesi di Crema| anno= 2009| editore= Leva Artigrafichea| città= [[Crèma]]|cid=campanili1 }} * {{cita web|url= http://campanecremasche.sitiwebs.com/page11.php|titolo= Campane e campanili cremaschi|accesso= 18 da [[magg]] dal [[2014]]|cid= campanili2|urlmorto= sì|urlarchivio= https://web.archive.org/web/20140518134943/http://campanecremasche.sitiwebs.com/page11.php|dataarchivio= 18 da [[magg]] dal [[2014]]}} * {{cita testo|autore= Don Giacomo Carniti|url= http://www.comunecrema.it/sviluppo/public/upload/File/FDMuseo/Insula_Fulcheria_XLI_2011/Crema_una_vocazione_musicale.pdf|titolo= Storia degli organi della Cattedrale di Crema|pubblicazione= Insula Fulcheria|data= [[2001]]|editore= Grafiche Rossi|7= |città= [[Castigliòn|Castigliù]]|vol= XLI|pp= 81-123|accesso= |cid= carniti|urlarchivio= https://web.archive.org/web/20140518141337/http://www.comunecrema.it/sviluppo/public/upload/File/FDMuseo/Insula_Fulcheria_XLI_2011/Crema_una_vocazione_musicale.pdf|dataarchivio= 18 da [[magg]] dal 2014|urlmorto= sì}} * {{cita web|url= http://archiviostorico.laprovinciacr.it/storico/|titolo= Archivio del quotidiano La Provincia|accesso= 18 da [[magg]] dal 2014|cid= laprovincia|urlmorto= sì|urlarchivio= https://web.archive.org/web/20140521094056/http://archiviostorico.laprovinciacr.it/storico/|dataarchivio= 21 da [[magg]] dal 2014}} [[Categoria:Gese de Crema]] [[Categoria:Gese de la diocesi de Crema]] 0btqxz5qug64e9tr5do49gvzbljwdvl Passaport del Liechtenstein 0 232360 1335504 1040474 2026-09-26T15:16:43Z Sciking 7100 1335504 wikitext text/x-wiki {{NOLMIL}} {{SBOZZNOL}} [[File:{{Wikidata|P18|n=1}}|thumb|La copertina]] El '''Passaport del Liechtenstein''' a l'&egrave; el [[passaport]] relassad in [[Liechtenstein]] per f&agrave; and&agrave; i so citadin a l'ester. == Riferiment == *[https://www.passportindex.org/ Passport Index] [[Categoria:Passaport|Liechtenstein]] 7g0fwve2yr7zdqecvh1vn8521lpfu71 Daniel Risch 0 232710 1335530 1265612 2026-09-27T09:09:32Z Sciking 7100 atualizar 1335530 wikitext text/x-wiki {{NOLMIL}} {{SBOZZNOL}} {{atualizar}} [[File:Daniel Risch (37202181575).jpg|thumb|El Risch]] El '''Daniel Risch''' ([[Grabs]], 5 de marz 1978) a l'è un politegh del [[Liechtenstein]], prim minister del Pajes del 2021, in d'una coalizzion in tra l'[[Union Patriottega (Liechtenstein)|Union Patriotega]], el so partid, e 'l [[Partii Progressista di Cittadin|Partid Progressista di Citadin]]. == Riferiment == *[https://www.regierung.li/members-of-government/daniel-risch/ Sit ofizzial] {{Webarchive|grafia=NOL|url=https://web.archive.org/web/20230729013428/https://www.regierung.li/members-of-government/daniel-risch/ |date=2023-07-29 }} == Alter proget == {{Interproget}} {{DEFAULTSORT:Risch, Daniel}} [[Categoria:Prim minister del Liechtenstein]] [[Categoria:Nassud in del 1978]] jndbsgplpwge1o7oi2m81xoware6l1t Wikipedia:Te 'l savevet che 4 234001 1335500 1335372 2026-09-26T13:08:59Z Sciking 7100 /* De meter */ 1335500 wikitext text/x-wiki {{NOLMIL}} '''Te 'l savevet che''' a l'è una rubrica de la [[Wikipedia in lombard]] che la sta in la pagina principala. El so obietiv a l'è de mostrà di vos che inn interessant de lensger e insegnen di robe che inn no assee comun ai utent. Nassuda 'me evoluzzion del "Parlem un poo de nunch", gestida de la comunità e partida in del 2016 a l'è partida in la Vedrina, gestida de la comunità, e in del "Te 'l savevet che...", gestid de 'n quaj ministrador, soratut del [[User:Sciking|Sciking]]. Del luj 2021 anca la comunità de la Wikipedia la gh'havarà la soa vos in la rubrica del "Te 'l savevet che..." == Regole == === Carateristeghe === Una vos de la rubrica "Te 'l savevet che..." la gh'ha: #De vesser curiosa, o ben parlà de un tema interessant o poch cognossud, o ben vesser scrivuda propi ben, ma podé no entrà in vedrina #De vesser inscì longa de permeter de havégh una interuzzion del test e havégh del contegnud interessant dopo #De vesser minga controversa, de ligàss no a di noeuve de cronega che poden vessél e de havégh no de potenzial de fà reclam a 'n quajvun A l'è ben che: #La gh'habia di font #La gh'habia di imagin #La sibia assee longa, inscì de dà 'na bona letura e 'na bona impression de la Wikipedia lombarda === Come insubì una vos === I ministrador poden, se troeuven una vos che pensen che la sibia bona, sgiontàlla a la lista senza nissuna burocrazzia. Se 'n alter utent l'è minga d'acordi, se po dervì una discussion e se catarà foeura el de fàss cont el consens. I utent comun, inveci, gh'hann de insubìlla in la pagina, che la podarà vesser aprovada de 'n ministrador o per consens. === Come sgiontà una vos === A mità de ogni mes, o anca prima se gh'è propi tancc de vos de meter, un ministrador el darà 'n oggiada ai vos che inn in la lista e scernissarà di vos in bas a 'sti criteri chi: *Havégh un bon equilibri in tra i vos cont i imagin e senza *Havégh un bon equilibri in tra i vari dialet e grafie *Havégh un bon equilibri in tra i vari argoment che inn tratad I vos vann sgiontade in di sotapagine del [[Template:Savevet]] e poeu besogna sgiontà in di pagine de discussion el template {{tl|Telsavevet}} con scrivud el period de permanenza, che l'è de un mes (foeura che in di cas de ecezzion sgiamò vist). Una pagina la po minga tornà in la rubrica se l'è passad no un ann de la soa presenza, ma a l'è possibel che la comunità la faga 'n ecezzion. == De meter == #[[Gesa de Santa Maria a la Scala (Milan)]] #[[Bataia de Maclode]] #[[Linkin Park]] #[[Regn d'Italia (Sacr Roman Imper)]] #[[Gian Giacom Trivolz]] #[[Yanez (singol)]] #[[Bataia de Pavia (1525)]] #[[Epitafi]] #[[Goteg lombard]] #[[Monester de San Benedet (Milan)]] #[[Adelchi]] #[[Anna Frank]] #[[Bartolomee Sachella]] #[[Benito Mussolini]] #[[Divinitaa inrabient]] #[[Domenico Barbaja]] #[[Emili Caldara]] #[[Filioque]] #[[Geoffrey Chaucer]] #[[Imper Otoman]] #[[Santuari de San Patrizzi]] #[[Silene elisabethae]] #[[Tortei cremasc]] #[[Turàs da Crèma]] #[[Varietà de la lengua lombarda]] #[[Amor sagrad e Amor profan]] #[[Santuari de la Madona Pellegrina (Baregg)]] #[[Musee civegh de Pavia]] #[[Viola culminis]] #[[Coefficent de rendiment]] #[[Storegh ribell]] #[[Strachitunt]] #[[Louis Pasteur]] #[[Sgian]] #[[Peder II del Brasil]] #[[Memorial de la Shoah (Milan)]] #[[Giuditta e Oloferen]] #[[Nocturnes (Debussy)]] #[[Robert Cantieni]] #[[Metropolitana de Milan]] #[[Religion romana]] #[[Tórshavn]] #[[Luca Pertusaa (1637-1718)]] #[[La bella e la bestia]] #[[Elettrotreno FS ETR.700]] #[[Rampœusgen]] #[[Dellino Farmer]] #[[Sumer (popol)]] #[[3D Pinball: Space Cadet]] #[[AeroPress]] #[[Albert de Gandin]] #[[Alboin]] #[[Basilega de San Michel Magior]] #[[Bernard Zenal]] #[[Carlo Torrighelli]] #[[Cresma]] #[[Castell de Meregnan]] #[[Enrico Caffi]] #[[Gaitan Strambi]] #[[Gesa de Santa Valeria (Seregn)]] #[[Gesa de San Paol Apostol (Milan)]] #[[Gervas e Protas]] #[[Gamba de legn]] #[[Galvan Fiama]] #[[Musee civegh de storia natural de Milan]] #[[Montagna de San Sir]] #[[Milizia urbana (Milan)]] #[[Orden sacher]] #[[Orazzion]] #[[Peder Verr]] #[[Tregua de Parabiaa]] #[[Tino Roncaj]] #[[Varon Milanes]] #[[Rivoeulte in Vall Camonega]] #[[Ded Moroz]] #[[Tit Flavi Domizian]] #[[Giovann Antoni Cotta]] #[[Lissander Manzon]] #[[Giorgio Gaber]] #[[Cupid]] #[[Parc de la Villette]] #[[Alessandro Maria Minutella]] #[[Guerra di des dì]] #[[Carlo Monguzzi]] #[[Musee de storia informatega de la Slovenia]] #[[Transessualità]] #[[Ustaše]] #[[Armada Popolar de Liberazzion de la Jugoslavia]] #[[Gendarmaria (Regn de Jugoslavia)]] #[[Armando Diaz (incrosador)]] #[[Cop]] #[[Stazzion de Krzewina Zgorzelecka]] #[[Anophthalmus hitleri]] #[[Semafer HAWK]] #[[Biblioteca Nazzionala Braidensa]] #[[Gesa de Sant'Anna (Baregg)]] #[[Frontera verta]] #[[Palazz central de l'Università de Pavia]] #[[Republega Serba (Bosnia e Erzegovina)]] #[[Bramant]] #[[Gesa de Sant Antoni abaa (Milan)]] #[[Antipapa]] #[[Josip Broz Tito]] #[[Musee postal (Belgrad)]] #[[Milizzia comunal (Serbia)]] #[[Palazz Carmagnoeula]] #[[Ludvik Zorzut]] #[[Villa Bled]] #[[Gladiator]] #[[Diacon]] #[[Franzesch Maria Righin]] #[[Sistema tangenzial de Cremona]] #[[Piero Parini]] #[[Giulio Bergmann]] #[[Pellagra]] #[[Strada provincial 14 Rivoltana]] #[[Istitut Cardiocenter Tesin]] #[[Strada Vigentina]] #[[Autostrada A51 (Italia)]] #[[Strada de prima class]] #[[PlayChoice-10]] #[[Strada extraurbana principal]] #[[Process de Verona]] #[[Rivoeulte in Vall Camonega]] #[[Piev de la Valcuvia]] #[[Autostrada A60 (Italia)]] #[[DVD]] #[[Licee in Italia]] #[[Autostrada A50 (Italia)]] #[[Assedi de Ragusa (1991-1992)]] #[[Gesa de la Madona de Carevasg (Stretto)]] #[[Bust del Lenin (Cavriagh)]] #[[Villa De Vecchi]] #[[Elettrotreno FS ETR.200]] #[[Autobus]] #[[Treno Stadler BTR.813]] == Candidade == {{...}} == Vos che gh'è stade == *[[:Categuria:Articoi che inn stad in la rubrica "Te 'l savevet che.."|Articoi che inn stad in la rubrica "Te 'l savevet che.."]] *[[:Categuria:Articoi che inn stad in la rubrica "Parlem un poo de nunch.."|Articoi che inn stad in la rubrica "Parlem un poo de nunch.."]] == Vos corelade == *[[Wikipedia:Parlum un poo de nün]] *[[Wikipedia:Parlóm en pó de nóter]] [[Categoria:Vonciàss i man]] d9n68y4mdgg54q27b16n8ggtjh9amfj 1335503 1335500 2026-09-26T15:00:39Z Sciking 7100 /* De meter */ noeuva vos 1335503 wikitext text/x-wiki {{NOLMIL}} '''Te 'l savevet che''' a l'è una rubrica de la [[Wikipedia in lombard]] che la sta in la pagina principala. El so obietiv a l'è de mostrà di vos che inn interessant de lensger e insegnen di robe che inn no assee comun ai utent. Nassuda 'me evoluzzion del "Parlem un poo de nunch", gestida de la comunità e partida in del 2016 a l'è partida in la Vedrina, gestida de la comunità, e in del "Te 'l savevet che...", gestid de 'n quaj ministrador, soratut del [[User:Sciking|Sciking]]. Del luj 2021 anca la comunità de la Wikipedia la gh'havarà la soa vos in la rubrica del "Te 'l savevet che..." == Regole == === Carateristeghe === Una vos de la rubrica "Te 'l savevet che..." la gh'ha: #De vesser curiosa, o ben parlà de un tema interessant o poch cognossud, o ben vesser scrivuda propi ben, ma podé no entrà in vedrina #De vesser inscì longa de permeter de havégh una interuzzion del test e havégh del contegnud interessant dopo #De vesser minga controversa, de ligàss no a di noeuve de cronega che poden vessél e de havégh no de potenzial de fà reclam a 'n quajvun A l'è ben che: #La gh'habia di font #La gh'habia di imagin #La sibia assee longa, inscì de dà 'na bona letura e 'na bona impression de la Wikipedia lombarda === Come insubì una vos === I ministrador poden, se troeuven una vos che pensen che la sibia bona, sgiontàlla a la lista senza nissuna burocrazzia. Se 'n alter utent l'è minga d'acordi, se po dervì una discussion e se catarà foeura el de fàss cont el consens. I utent comun, inveci, gh'hann de insubìlla in la pagina, che la podarà vesser aprovada de 'n ministrador o per consens. === Come sgiontà una vos === A mità de ogni mes, o anca prima se gh'è propi tancc de vos de meter, un ministrador el darà 'n oggiada ai vos che inn in la lista e scernissarà di vos in bas a 'sti criteri chi: *Havégh un bon equilibri in tra i vos cont i imagin e senza *Havégh un bon equilibri in tra i vari dialet e grafie *Havégh un bon equilibri in tra i vari argoment che inn tratad I vos vann sgiontade in di sotapagine del [[Template:Savevet]] e poeu besogna sgiontà in di pagine de discussion el template {{tl|Telsavevet}} con scrivud el period de permanenza, che l'è de un mes (foeura che in di cas de ecezzion sgiamò vist). Una pagina la po minga tornà in la rubrica se l'è passad no un ann de la soa presenza, ma a l'è possibel che la comunità la faga 'n ecezzion. == De meter == #[[Gesa de Santa Maria a la Scala (Milan)]] #[[Bataia de Maclode]] #[[Linkin Park]] #[[Regn d'Italia (Sacr Roman Imper)]] #[[Gian Giacom Trivolz]] #[[Yanez (singol)]] #[[Bataia de Pavia (1525)]] #[[Epitafi]] #[[Goteg lombard]] #[[Monester de San Benedet (Milan)]] #[[Adelchi]] #[[Anna Frank]] #[[Bartolomee Sachella]] #[[Benito Mussolini]] #[[Divinitaa inrabient]] #[[Domenico Barbaja]] #[[Emili Caldara]] #[[Filioque]] #[[Geoffrey Chaucer]] #[[Imper Otoman]] #[[Santuari de San Patrizzi]] #[[Silene elisabethae]] #[[Tortei cremasc]] #[[Turàs da Crèma]] #[[Varietà de la lengua lombarda]] #[[Amor sagrad e Amor profan]] #[[Santuari de la Madona Pellegrina (Baregg)]] #[[Musee civegh de Pavia]] #[[Viola culminis]] #[[Coefficent de rendiment]] #[[Storegh ribell]] #[[Strachitunt]] #[[Louis Pasteur]] #[[Sgian]] #[[Peder II del Brasil]] #[[Memorial de la Shoah (Milan)]] #[[Giuditta e Oloferen]] #[[Nocturnes (Debussy)]] #[[Robert Cantieni]] #[[Metropolitana de Milan]] #[[Religion romana]] #[[Tórshavn]] #[[Luca Pertusaa (1637-1718)]] #[[La bella e la bestia]] #[[Elettrotreno FS ETR.700]] #[[Rampœusgen]] #[[Dellino Farmer]] #[[Sumer (popol)]] #[[3D Pinball: Space Cadet]] #[[AeroPress]] #[[Albert de Gandin]] #[[Alboin]] #[[Basilega de San Michel Magior]] #[[Bernard Zenal]] #[[Carlo Torrighelli]] #[[Cresma]] #[[Castell de Meregnan]] #[[Enrico Caffi]] #[[Gaitan Strambi]] #[[Gesa de Santa Valeria (Seregn)]] #[[Gesa de San Paol Apostol (Milan)]] #[[Gervas e Protas]] #[[Gamba de legn]] #[[Galvan Fiama]] #[[Musee civegh de storia natural de Milan]] #[[Montagna de San Sir]] #[[Milizia urbana (Milan)]] #[[Orden sacher]] #[[Orazzion]] #[[Peder Verr]] #[[Tregua de Parabiaa]] #[[Tino Roncaj]] #[[Varon Milanes]] #[[Rivoeulte in Vall Camonega]] #[[Ded Moroz]] #[[Tit Flavi Domizian]] #[[Giovann Antoni Cotta]] #[[Lissander Manzon]] #[[Giorgio Gaber]] #[[Cupid]] #[[Parc de la Villette]] #[[Alessandro Maria Minutella]] #[[Guerra di des dì]] #[[Carlo Monguzzi]] #[[Musee de storia informatega de la Slovenia]] #[[Transessualità]] #[[Ustaše]] #[[Armada Popolar de Liberazzion de la Jugoslavia]] #[[Gendarmaria (Regn de Jugoslavia)]] #[[Armando Diaz (incrosador)]] #[[Cop]] #[[Stazzion de Krzewina Zgorzelecka]] #[[Anophthalmus hitleri]] #[[Semafer HAWK]] #[[Biblioteca Nazzionala Braidensa]] #[[Gesa de Sant'Anna (Baregg)]] #[[Frontera verta]] #[[Palazz central de l'Università de Pavia]] #[[Republega Serba (Bosnia e Erzegovina)]] #[[Bramant]] #[[Gesa de Sant Antoni abaa (Milan)]] #[[Antipapa]] #[[Josip Broz Tito]] #[[Musee postal (Belgrad)]] #[[Milizzia comunal (Serbia)]] #[[Palazz Carmagnoeula]] #[[Ludvik Zorzut]] #[[Villa Bled]] #[[Gladiator]] #[[Diacon]] #[[Franzesch Maria Righin]] #[[Sistema tangenzial de Cremona]] #[[Piero Parini]] #[[Giulio Bergmann]] #[[Pellagra]] #[[Strada provincial 14 Rivoltana]] #[[Istitut Cardiocenter Tesin]] #[[Strada Vigentina]] #[[Autostrada A51 (Italia)]] #[[Strada de prima class]] #[[PlayChoice-10]] #[[Strada extraurbana principal]] #[[Process de Verona]] #[[Rivoeulte in Vall Camonega]] #[[Piev de la Valcuvia]] #[[Autostrada A60 (Italia)]] #[[DVD]] #[[Licee in Italia]] #[[Autostrada A50 (Italia)]] #[[Assedi de Ragusa (1991-1992)]] #[[Gesa de la Madona de Carevasg (Stretto)]] #[[Bust del Lenin (Cavriagh)]] #[[Villa De Vecchi]] #[[Elettrotreno FS ETR.200]] #[[Autobus]] #[[Treno Stadler BTR.813]] #[[Trans Europ Express]] == Candidade == {{...}} == Vos che gh'è stade == *[[:Categuria:Articoi che inn stad in la rubrica "Te 'l savevet che.."|Articoi che inn stad in la rubrica "Te 'l savevet che.."]] *[[:Categuria:Articoi che inn stad in la rubrica "Parlem un poo de nunch.."|Articoi che inn stad in la rubrica "Parlem un poo de nunch.."]] == Vos corelade == *[[Wikipedia:Parlum un poo de nün]] *[[Wikipedia:Parlóm en pó de nóter]] [[Categoria:Vonciàss i man]] d3kbriho0vxn0p0wfqch44hof10iidl Gesa di sant Gervas e Protas (Gorgonzoeula) 0 237729 1335524 1265285 2026-09-27T03:11:07Z InternetArchiveBot 32808 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1335524 wikitext text/x-wiki {{NOLMIL}} {{SBOZZNOL}} [[File:023GorgonzolaSsGervasioProtasio.JPG|thumb|La Gesa]] La '''Gesa di sant Gervas e Protas''' a l'è la [[gesa]] pussee importanta de [[Gorgonzoeula (MI)|Gorgonzoeula]], part del decanad de [[Melz]] de l'[[Arcidiocesi de Milan]] e, in passad, [[capopiev]] de la [[piev de Gorgonzoeula]]. La gesa che la gh'è incoeu l'è stada fada su in tra el 1806 e 'l 1820, per sostituì la veggia gesa, grazzia a 'na donazzion in del testament del [[Gian Galeazz Serbellon]], al che l'è dedicad un mausolee arent de la gesa. == Alter proget == {{Interproget}} == Ligam de foeura == *[https://web.archive.org/web/20211028173135/http://www.chiesadigorgonzola.it/ Sit ofizzial] [[Categoria:Gese de Gorgonzoeula|Gervas e Protas]] [[Categoria:Gese de l'arcidiocesi de Milan|Gervas]] 3uga4qnv8xro42v4gh3l0016e4xq5qo Castell Masegra 0 239171 1335519 1273005 2026-09-27T00:47:45Z InternetArchiveBot 32808 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1335519 wikitext text/x-wiki {{NOL|dial=BERG}} {{sbozznol}} [[Archivi:Castel Masegra Sondrio.png|miniatura|Ol Castell]] Ol '''Castell Masegra''' a l'è un castell de [[Sondri]], ch'a l'è in posizzion volta in soeu la [[Val Malench|Vall Malench]]. A l'è l'oeunegh di trè castei che i ha resistid al sbater sgiò de toeute i fortifegazzion de la [[Valtolina]] voeulid di [[Grison]] in del 1639, perchè l'era la residenza de la potenta fameja di Salis. Incoeu dent a gh'è ol [[Musee storegh Castell Masegra]], ch'al parlava del governo grisones in la Vall, e 'ncoeu a l'è impè un musee digital de la storia de la cità. == Riferimencc == * [https://web.archive.org/web/20211229104503/https://www.visitasondrio.it/site/home/scopri/citta/borgo/castel-masegra.html Visita Sondrio] == Oter progecc == {{Interproget}} [[Categoria:Castei de la provincia de Sondri|Masegra]] [[Categoria:Sondri]] fjd4o1taoychbb53rm4ll51jo7orei5 Bulava del President de l'Ucraina 0 249151 1335517 1313163 2026-09-27T00:25:22Z InternetArchiveBot 32808 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1335517 wikitext text/x-wiki {{NOLMIL}} {{SBOZZNOL}} [[File:Volodymyr Zelensky 2019 presidential inauguration 12.jpg|thumb|El [[Volodymyr Zelens'kyj]] con la bulava]] La '''Bulava del President de l'Ucraina''' a l'è vun di simboi ofizzial del [[President de l'Ucraina|capo del Stat ucrain]], che la representa la continuità de la tradizzion storega de guida de l'[[Ucraina]], del temp di [[hetman]] cosach. A l'è una [[mazza cerimonial|mazza]] d'arsgent quatada d'or con 64 preje prezziose, e gh'è dent una lama con scrivud sora "Omnia revertitur", o ben "tusscoss el retorna", che la po vesser tirada foeura de la mazza. In total, la pesa 750 gram. A l'è tegnuda in d'una cassa de mogan con sora el [[stema de l'Ucraina]], quatada dent con del [[vellud]] vioeula. == Riferiment == *[https://web.archive.org/web/20200127164658/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/1507/99 Decret] == Vos corelade == *[[Bulawa]] [[Categoria:Politega ucraina]] 0ejrfqa02ccl35teuw3nuy4jfbhami0 Jaìr Ermèt 0 279804 1335514 1335250 2026-09-26T22:50:41Z Rhianno 54790 Rhianno l'ha trasformad la pagina "[[Jair Ermèt]]" in "[[Jaìr Ermèt]]": acent 1335250 wikitext text/x-wiki {{CRES}}{{Sbozz}}{{f}} '''Jair Ermèt''' (''Giairo Ermeti'' an italià; [[Cudògn]], [[07 04|7 da April]] [[1981]]) l'è 'n ciclista italià. {{DEFAULTSORT:Ermet, Jair}} [[Categoria:Ciclista italian]] [[Categoria:Nassud in del 1981]] 6q3jgp09jhmknxlgb1jcz201icx77eh 1335516 1335514 2026-09-26T22:58:02Z Rhianno 54790 acent 1335516 wikitext text/x-wiki {{CRES}}{{Sbozz}}{{f}} '''Jaìr Ermèt''' (''Giairo Ermeti'' an italià; [[Cudògn]], [[07 04|7 da April]] [[1981]]) l'è 'n ciclista italià. {{DEFAULTSORT:Ermet, Jair}} [[Categoria:Ciclista italian]] [[Categoria:Nassud in del 1981]] 8rnwhbamgr8s9ppjrffpq1kfjg3mqfo Monastee Maggior de Milan 0 279837 1335501 2026-09-26T13:37:51Z Sciking 7100 Redirezzion a la pagina [[Monester Magior]] 1335501 wikitext text/x-wiki #RINVIA[[Monester Magior]] ifj23hm6kyirhk44wx7y4lxzzpj0kew Jair Ermèt 0 279838 1335515 2026-09-26T22:50:41Z Rhianno 54790 Rhianno l'ha trasformad la pagina "[[Jair Ermèt]]" in "[[Jaìr Ermèt]]": acent 1335515 wikitext text/x-wiki #VARDA [[Jaìr Ermèt]] ig6erpo38p6j82d8d0b4sk7dqoqwwsh