Wikipedia
lnwiki
https://ln.wikipedia.org/wiki/Lok%C3%A1s%C3%A1_ya_libos%C3%B3
MediaWiki 1.47.0-wmf.20
first-letter
Média
Spécial
Discussion
Utilisateur
Discussion utilisateur
Wikipedia
Discussion Wikipedia
Fichier
Discussion fichier
MediaWiki
Discussion MediaWiki
Modèle
Discussion modèle
Aide
Discussion aide
Catégorie
Discussion catégorie
TimedText
TimedText talk
Module
Discussion module
Event
Event talk
Catégorie:République démocratique du Congo
14
15333
136100
2026-09-23T15:24:31Z
AdamLynnMcGill007
14035
Création "Catégorie" #WIKI100DaysRDC2026
136100
wikitext
text/x-wiki
== République démocratique du Congo ==
bnsnigfjhdewwx6j64a33c1gtxoulol
Zando ya munene (Kisangani)
0
15334
136101
2026-09-23T15:27:22Z
AdamLynnMcGill007
14035
Création en traduction article "Zando ya munene (Kisangani)" #WIKI100DaysRDC2026
136101
wikitext
text/x-wiki
[[image:Marché central de Kisangani.jpg|vignette|thumb|300 px|Ekɔti monene ya zando ya katikati, na ngámbo ya Avenue du 15 Mars]]
'''Zando ya munene ya Kisangani''', eyebani pe na kombo ya '''Zando ya 15 Mars''', ezali zando ya leta ya monene na engumba [[Kisangani]], mboka-mokonzi ya etuka [[Tshopo]] na [[République démocratique du Congo]].
== Lisolo ya kala ==
Kisangani ezali esika oyo ezali mosika koleka na likoló ya mai oyo ekoki kotambola na Ebale Congo, oyo ezali na ntaka ya kilomɛtrɛ 2 100 longwa na monɔkɔ na yango. Uta nsuka ya ekeke ya 19, ezali mboka-mokonzi ya mombongo ya nɔrdi ya Congo.<ref name="AdamLynnMcGill007etKASENDA">{{lien web|auteur=Wikipédia|url=https://fr.wikipedia.org/wiki/Kisangani|titre=Article sur la ville de Kisangani|site=fr.wikipedia.org|consulté le=22 septembre 2026}}</ref>.
Réseau urbain congolais ezali innovation coloniale te. Ba centres urbains ebele oyo ezwamaki pembeni ya banzela ya bibale —lokola Kinshasa mpe Kisangani — ezalaki, na eleko yambo ya bokonzi ya bakolonia, etiamaki bisika ya bosangisi mpe mombongo ya ntaka molai, mpe esalaki likolo ya nyonso mpo na kozongisa bomoi na bopanzani ya biloko mpe mobembo kati na bingumba mibale ya minene ya [[République démocratique du Congo]]<ref name="saintmoulin">{{lien web|auteur=ACP|url=https://acp.cd/economie/transport-fluvial-la-relance-du-trafic-kinshasa-kisangani-au-centre-dun-echange/|titre=Transport fluvial : la relance du trafic Kinshasa – Kisangani au centre d’un échange |site=ACP.CD|date=23 avril 2026|consulté le=22 septembre 2026}}</ref>. La colonisation a simplement amplifié et réorganisé des réseaux socio-économiques qui existaient déjà<ref name="AdamLynnMcGill007etKASENDA" />.
Gare ya Stanley Falls esalemaki na sanza ya zomi na mibale 1883 na Henry Morton Stanley na nkombo ya Mokonzi Léopold II. Engumba yango ekómaki nokinoki esika monene ya mombongo mpo na mombongo ya mpɛmbɛ ya nzoku mpe ya bibale, mpe na nsima —na nkombo Stanleyville —ekómaki esika ya kokabola biloko mpo na nɔrdi-ɛsti ya ekólo yango.
Zando central ya lelo ezali kokoba na héritage oyo; oyo ezali na libongo ya ebale, ezwamaka na bamasuwa ya dugout oyo etondi na biloko ya bilanga oyo euti na bitúká ya Ituri, Bas-Uele mpe Maniema.
== Bolimbisi ==
[[image:MARCHE CENTRAL DE KISANGANI.png|thumb|300px|Botali ya likolo ya marché central ya Kisangani na 2025]]
Zando yango ezali na commune ya Makiso, pembenipembeni ya ebale Congo. Bankama ya bilenge bazongeli bomoi mpe bapetoli etando ya zinga zinga ya zando central ya Kisangani. Bayanolaki libiangi ya Episkopo-mokonzi ya Kisangani —oyo ebimisamaki na nzela ya biro ya diocèse ya archidiocèse mpo na bobateli bibwele ya écologie mpe kobatela ezingelo —na boyokani na bakonzi ya engumba<ref name="AdamETNana8">{{lien web|auteur=Miché Mikito|url=https://www.congoquotidien.com/2026/05/31/kisangani-central-market-cleanup/|titre=Kisangani : l’archevêque et les jeunes nettoient le marché central, un signal d’alarme|accès url=libre|site=www.radiookapi.net|date=31 mai 2026|consulté le=22 septembre 2026}}</ref>{{,}}<ref name="AdamETNana7">{{lien web|auteur=Radio Okapi|url=https://www.radiookapi.net/2026/05/30/actualite/societe/le-marche-central-de-kisangani-assaini-linitiative-de-mgr-ndjadi-ndjate|titre=Le marché central de Kisangani assaini à l’initiative de Mgr Ndjadi Ndjate|accès url=libre|site=www.radiookapi.net|date=30 mai 2026|consulté le=22 septembre 2026}}</ref>. Balobaka ete ezali ndako ya masano oyo ezali polele epai kuna, na ntɔngɔntɔngɔ, bamasuwa ekómaka na biloko. Batekisi kuna balobaka [[Lingala]], [[Swahili]], Enya, mpe Lokele<ref name="AdamETNana6">{{lien web|auteur=Radio Okapi|url=https://www.radiookapi.net/2025/10/30/actualite/societe/hausse-des-prix-des-produits-agricoles-sur-le-marche-kisangani|titre=Hausse des prix des produits agricoles sur le marché à Kisangani|accès url=libre|site=www.radiookapi.net|date=30 octobre 2025|consulté le=22 septembre 2026}}</ref>.
== Biloko na ba spécialités ==
Zando yango eyebani mingi mpo na bilanga na yango mpe na bibale<ref name="AdamETNana6" />{{,}}<ref name="AdamETNana5">{{lien web|auteur=Media Congo|url=https://www.mediacongo.net/article-actualite-38228_marche_central_de_kisangani_les_produits_du_braconnage_en_vente_libre.html|titre=Marché central de Kisangani : les produits du braconnage en vente libre !|accès url=libre|site=www.mediacongo.ne|date=11 mai 2018|consulté le=22 septembre 2026}}</ref> :
* Mbisi ya ebale : Perche ya Nil (*capitaine*), tilapia, *ngolo*, mbisi ya milinga
* Bambuma ya mikili ya molunge: ananas, manga, papaya, banana
* Biloko ya bilanga : loso, manioko, manteka, maïs, mafuta ya mbila ya motane
* Biloko ya mboka: kafe, kakao, mafuta ya nzoi, vinyo ya mbila
* Misala ya maboko ya mboka : tapis, ba kitunga, biloko ya mabaya oyo eyemami.
== Bokambi mpe sango ya lelo ==
Zando yango ekambami na bakonzi ya ba municipalités ya Kisangani. Maire Delly Likunde atie ngonga ya bokangami ya misala na 17h00 exactement mpe akundolisi bato banso ete nzela ezali zando te<ref name="AdamETNana2">{{lien web|auteur=La rédaction|url=https://lebarometre.cd/2025/10/07/kisangani-le-gerant-du-marche-central-en-mission-de-remise-dordre-sous-instruction-du-maire-de-la-ville/|titre=Kisangani : le gérant du marché central en mission de remise d’ordre sous instruction du maire de la ville|site=lebarometre.cd|date=07 octobre 2025|consulté le=22 septembre 2026}}</ref>{{,}}<ref name="AdamETNana3">{{lien web|auteur=Rédaction|url=https://lumiernews.net/kisangani-le-maire-delly-likunde-sur-la-premiere-ligne-et-impose-de-lordre-aux-vendeurs-et-vendeuses-du-marche-central/|titre=Kisangani : le Maire Delly Likunde sur la première ligne pour imposer l’ordre aux vendeurs et vendeuses du marché central|accès url=libre|site=lebarometre.cd|date=24 novembre 2024, à 08:25' am|consulté le=22 septembre 2026}}</ref>.
Na mokolo ya 20 septembre 2026, esika eye eyebanaki na kombo ya Madamé —oyo kala ezalaki kozipama na potopoto nsima ya mbula nyonso —ezwamaki na béton grâce na misolo ya député national Jean-Pierre Maowa Akombeya, représentant élu mpo na Kisangani<ref name="AdamETNana">{{lien web|auteur=Rédaction|url=https://www.boyomainfo.com/kisangani-linsalubrite-du-marche-central-de-kisangani-un-defi-persistant-sous-loeil-impuissant-du-maire/|titre=Kisangani : l'insalubrité du marché central de Kisangani un défi persistant sous l'oeil impuissant du Maire|site=boyomainfo.com|date=07 novembre 2024|consulté le=22 septembre 2026}}</ref>{{,}}<ref name="AdamETNana1">{{lien web|auteur=ACP|url=https://acp.cd/province/tshopo-action-de-salubrite-autour-du-marche-central-de-kisangani/|titre=Tshopo : action de salubrité autour du marché central de Kisangani|accès url=libre|site=acp.cd|date=21 juin 2025|consulté le=22 septembre 2026}}</ref>.
== Talá mpe ==
* [[Kisangani]]
* [[Tshopo]]
== Ba références ==
{{Références}}
[[Catégorie:République démocratique du Congo]]
[[Catégorie:Kisangani]]
[[Catégorie:Tshopo]]
{{ndambo}}
g6xen79wt2ltgns4ixw4dhqky6v7zr5
136102
136101
2026-09-23T15:40:09Z
AdamLynnMcGill007
14035
Ajout des informations #WIKI100DaysRDC2026
136102
wikitext
text/x-wiki
[[image:Marché central de Kisangani.jpg|vignette|thumb|300 px|Ekɔti monene ya zando ya katikati, na ngámbo ya Avenue du 15 Mars]]
'''Zando ya munene ya Kisangani''', eyebani pe na kombo ya '''Zando ya 15 Mars''', ezali zando ya leta ya monene na engumba [[Kisangani]], mboka-mokonzi ya etuka [[Tshopo]] na [[République démocratique du Congo]].
== Lisolo ya kala ==
Kisangani ezali esika oyo ezali mosika koleka na likoló ya mai oyo ekoki kotambola na Ebale Congo, oyo ezali na ntaka ya kilomɛtrɛ 2 100 longwa na monɔkɔ na yango. Uta nsuka ya ekeke ya 19, ezali mboka-mokonzi ya mombongo ya nɔrdi ya Congo<ref name="AdamLynnMcGill007etKASENDA">{{lien web|auteur=Wikipédia|url=https://fr.wikipedia.org/wiki/Kisangani|titre=Article sur la ville de Kisangani|site=fr.wikipedia.org|consulté le=22 septembre 2026}}</ref>.
Réseau urbain congolais ezali innovation coloniale te. Ba centres urbains ebele oyo ezwamaki pembeni ya banzela ya bibale —lokola Kinshasa mpe Kisangani — ezalaki, na eleko yambo ya bokonzi ya bakolonia, etiamaki bisika ya bosangisi mpe mombongo ya ntaka molai, mpe esalaki likolo ya nyonso mpo na kozongisa bomoi na bopanzani ya biloko mpe mobembo kati na bingumba mibale ya minene ya [[République démocratique du Congo]]<ref name="saintmoulin">{{lien web|auteur=ACP|url=https://acp.cd/economie/transport-fluvial-la-relance-du-trafic-kinshasa-kisangani-au-centre-dun-echange/|titre=Transport fluvial : la relance du trafic Kinshasa – Kisangani au centre d’un échange |site=ACP.CD|date=23 avril 2026|consulté le=22 septembre 2026}}</ref>. Colonisation e amplifiaki kaka mpe e réorganisaki ba réseaux socio-économiques oyo ezalaki déjà<ref name="AdamLynnMcGill007etKASENDA" />.
Gare ya Stanley Falls esalemaki na sanza ya zomi na mibale 1883 na Henry Morton Stanley na nkombo ya Mokonzi Léopold II. Engumba yango ekómaki nokinoki esika monene ya mombongo mpo na mombongo ya mpɛmbɛ ya nzoku mpe ya bibale, mpe na nsima —na nkombo Stanleyville —ekómaki esika ya kokabola biloko mpo na nɔrdi-ɛsti ya ekólo yango.
Zando ya munene ya lelo ezali kokoba na héritage oyo; oyo ezali na libongo ya ebale, ezwamaka na bamasuwa ya dugout oyo etondi na biloko ya bilanga oyo euti na bitúká ya Ituri, Bas-Uele mpe Maniema.
== Bolimbisi ==
[[image:MARCHE CENTRAL DE KISANGANI.png|thumb|300px|Botali ya likolo ya zando munene ya Kisangani na 2025]]
Zando yango ezali na commune ya Makiso, pembenipembeni ya ebale Congo. Bankama ya bilenge bazongeli bomoi mpe bapetoli etando ya zinga zinga ya zando central ya Kisangani. Bayanolaki libiangi ya Episkopo-mokonzi ya Kisangani —oyo ebimisamaki na nzela ya biro ya diocèse ya archidiocèse mpo na bobateli bibwele ya écologie mpe kobatela ezingelo —na boyokani na bakonzi ya engumba<ref name="AdamETNana8">{{lien web|auteur=Miché Mikito|url=https://www.congoquotidien.com/2026/05/31/kisangani-central-market-cleanup/|titre=Kisangani : l’archevêque et les jeunes nettoient le marché central, un signal d’alarme|accès url=libre|site=www.radiookapi.net|date=31 mai 2026|consulté le=22 septembre 2026}}</ref>{{,}}<ref name="AdamETNana7">{{lien web|auteur=Radio Okapi|url=https://www.radiookapi.net/2026/05/30/actualite/societe/le-marche-central-de-kisangani-assaini-linitiative-de-mgr-ndjadi-ndjate|titre=Le marché central de Kisangani assaini à l’initiative de Mgr Ndjadi Ndjate|accès url=libre|site=www.radiookapi.net|date=30 mai 2026|consulté le=22 septembre 2026}}</ref>. Balobaka ete ezali ndako ya masano oyo ezali polele epai kuna, na ntɔngɔntɔngɔ, bamasuwa ekómaka na biloko. Batekisi kuna balobaka [[Lingala]], [[Swahili]], Enya, mpe Lokele<ref name="AdamETNana6">{{lien web|auteur=Radio Okapi|url=https://www.radiookapi.net/2025/10/30/actualite/societe/hausse-des-prix-des-produits-agricoles-sur-le-marche-kisangani|titre=Hausse des prix des produits agricoles sur le marché à Kisangani|accès url=libre|site=www.radiookapi.net|date=30 octobre 2025|consulté le=22 septembre 2026}}</ref>.
== Biloko na ba spécialités ==
Zando yango eyebani mingi mpo na bilanga na yango mpe na bibale<ref name="AdamETNana6" />{{,}}<ref name="AdamETNana5">{{lien web|auteur=Media Congo|url=https://www.mediacongo.net/article-actualite-38228_marche_central_de_kisangani_les_produits_du_braconnage_en_vente_libre.html|titre=Marché central de Kisangani : les produits du braconnage en vente libre !|accès url=libre|site=www.mediacongo.ne|date=11 mai 2018|consulté le=22 septembre 2026}}</ref> :
* Mbisi ya ebale : Perche ya Nil (*capitaine*), tilapia, *ngolo*, mbisi ya milinga
* Bambuma ya mikili ya molunge: ananas, manga, papaya, banana
* Biloko ya bilanga : loso, manioko, manteka, maïs, mafuta ya mbila ya motane
* Biloko ya mboka: kafe, kakao, mafuta ya nzoi, vinyo ya mbila
* Misala ya maboko ya mboka : tapis, ba kitunga, biloko ya mabaya oyo eyemami.
== Bokambi mpe sango ya lelo ==
Zando yango ekambami na bakonzi ya ba municipalités ya Kisangani. Maire Delly Likunde atie ngonga ya bokangami ya misala na 17h00 exactement mpe akundolisi bato banso ete nzela ezali zando te<ref name="AdamETNana2">{{lien web|auteur=La rédaction|url=https://lebarometre.cd/2025/10/07/kisangani-le-gerant-du-marche-central-en-mission-de-remise-dordre-sous-instruction-du-maire-de-la-ville/|titre=Kisangani : le gérant du marché central en mission de remise d’ordre sous instruction du maire de la ville|site=lebarometre.cd|date=07 octobre 2025|consulté le=22 septembre 2026}}</ref>{{,}}<ref name="AdamETNana3">{{lien web|auteur=Rédaction|url=https://lumiernews.net/kisangani-le-maire-delly-likunde-sur-la-premiere-ligne-et-impose-de-lordre-aux-vendeurs-et-vendeuses-du-marche-central/|titre=Kisangani : le Maire Delly Likunde sur la première ligne pour imposer l’ordre aux vendeurs et vendeuses du marché central|accès url=libre|site=lebarometre.cd|date=24 novembre 2024, à 08:25' am|consulté le=22 septembre 2026}}</ref>.
Na mokolo ya 20 septembre 2026, esika eye eyebanaki na kombo ya Madamé —oyo kala ezalaki kozipama na potopoto nsima ya mbula nyonso —ezwamaki na béton grâce na misolo ya député national Jean-Pierre Maowa Akombeya, représentant élu mpo na Kisangani<ref name="AdamETNana">{{lien web|auteur=Rédaction|url=https://www.boyomainfo.com/kisangani-linsalubrite-du-marche-central-de-kisangani-un-defi-persistant-sous-loeil-impuissant-du-maire/|titre=Kisangani : l'insalubrité du marché central de Kisangani un défi persistant sous l'oeil impuissant du Maire|site=boyomainfo.com|date=07 novembre 2024|consulté le=22 septembre 2026}}</ref>{{,}}<ref name="AdamETNana1">{{lien web|auteur=ACP|url=https://acp.cd/province/tshopo-action-de-salubrite-autour-du-marche-central-de-kisangani/|titre=Tshopo : action de salubrité autour du marché central de Kisangani|accès url=libre|site=acp.cd|date=21 juin 2025|consulté le=22 septembre 2026}}</ref>.
== Talá mpe ==
* [[Kisangani]]
* [[Tshopo]]
== Ba références ==
{{Références}}
[[Catégorie:République démocratique du Congo]]
[[Catégorie:Kisangani]]
[[Catégorie:Tshopo]]
{{ndambo}}
8yir96d32fyqvtsf8yzl61yqkldlhvl