Wikipedia
lnwiki
https://ln.wikipedia.org/wiki/Lok%C3%A1s%C3%A1_ya_libos%C3%B3
MediaWiki 1.47.0-wmf.22
first-letter
Média
Spécial
Discussion
Utilisateur
Discussion utilisateur
Wikipedia
Discussion Wikipedia
Fichier
Discussion fichier
MediaWiki
Discussion MediaWiki
Modèle
Discussion modèle
Aide
Discussion aide
Catégorie
Discussion catégorie
TimedText
TimedText talk
Module
Discussion module
Event
Event talk
Steve Wembi
0
15362
136201
136162
2026-10-07T01:34:13Z
InternetArchiveBot
10768
Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
136201
wikitext
text/x-wiki
[[image: Investigative journalist Steve Wembi in 2017.jpg|thumb|300px|left|Steve Wembi]]
'''Steve Wembi''', azali mopanzi sango ya enquête oyo afandaka na Kinshasa, na République démocratique du Congo, mpe na Nairobi, na Kenya; asali lokola mopesi maboko na zulunalo The New York Times, Al Jazeera, mpe Xinhua (eyebani mingi lokola "Agence ya sango ya Chine ya sika"). Azali directeur général ya agence ya communication Consulting Media Agency (CMA)<ref name="R3">[https://web.archive.org/web/20210514104510/https://muckrack.com/steve-wembi/bio "Biographie de Steve Wembi sur Muck Rack"], ''MackRack.Com'' (Consulté le 21 décembre 2020).</ref>{{,}}<ref name="R1">[https://www.rfi.fr/fr/culture/20200428-congo-in-conversation-finbarr-Oreilly-laur%C3%A9at-prix-carmignac-photographie "«Congo in Conversation» de Finbarr O’Reilly, lauréat du prix Carmignac"], Radio France internationale (RFI), 28 Avril 2020 (Consulté le 21 décembre 2020).</ref>.
== Biographie ==
=== Bomwana na kelasi ===
Steve Wembi abotami le 20 juillet 1984, na Kindu, na province ya Maniema na Zaïre (lelo République démocratique du Congo). Alekisaki bomwana na ye na Kalemie, na eteni ya nord ya etuka ya Katanga, esika asilisaki kelasi na ye ya ebandeli. Na 1997, azuaki formation militaire na Kamalenge na tango ya avancement ya rebellion ya Alliance des Forces démocratiques pour la libération du Congo (AFDL) oyo ekambamaki na Laurent-Désiré Kabila, avant azonga na école secondaire mpo na koyekola pédagogie générale na Institut Ibanda na Bukavu, na province ya Sud-Kivu<ref name="R3" />.
Na 2007, akendaki na Kinshasa mpo na kosala ba études universitaires mpe alekisaki mbula mibale na Université ya Kinshasa (UNIKIN) na Faculté ya Droit, atako azuaki diplôme te. Longola yango, azali na diplôme (certificat ya formation ya mbula moko) na criminologie na Institut ya sécurité mpe justice pénale ya Kenya. Kobanda le 27 juillet 2019, tee na février 2021, azali conseiller communication ya Alexis Thambwe Mwamba, président ya Sénat ya [[République démocratique du Congo]]<ref name="R4">[https://web.archive.org/web/20210514104210/https://editeur.cd/newsdetails.php?newsid=1917&cat=2&refid=dpm2n6ASQoy0Ve3PIiHOTbMh9N7BFCfEsaugqJ14RZ85KUxlGDXztkrcjYLWvw "PRÉTENDUE DÉMISSION DU PRÉSIDENT DU SÉNAT : STEVE WEMBI DÉMENT CETTE RUMEUR"], ''Editeur.CD'', 16 décembre 2020 (Consulté le 21 décembre 2020).</ref>{{,}}<ref name="R3" />.
=== Carrière ya ba médias ===
Tango azalaki na université ya Kinshasa, Steve Wembi abandaki mosala na ye ya journalisme na 2007 en tant que correspondant ya Agence ya sango Xinhua na République démocratique du Congo, oyo ezali na Kinshasa, epayi wapi asalaki na media ya Chine pendant dix ans<ref name="R10">[https://web.archive.org/web/20201221093906/http://www.afriqueinvisu.org/congo-in-conversation.html "Congo in conversation"], ''Afrique Invisu'', 14 décembre 2020 (Consulté le 21 décembre 2020).</ref>. Asalaki lokola producteur ya télévision mpe site internet ya Al Jazeera<ref name="R6">[https://www.aljazeera.com/features/2016/8/29/beni-drc-they-hacked-him-and-threw-him-in-a-pigsty "Beni, DRC: ‘They hacked him and threw him in a pigsty’"], Al Jazeera, 29 aout 2016 (Consulté le 21 décembre 2020).</ref>, Cable News Network mpe lokola mopanzi sango mpo na Nations Unies agence ya sango Integrated Regional Information Networks (IRIN), Xinhua, The Economist zulunalo, Financial Times, Norvégien emisyo NRK, mpe The Wall Street Journal.
Na est [[République démocratique du Congo]], Steve Wembi a couvrir ba rebellion ebele, na kati na yango oyo ya Mouvement ya 23 mars ([[M23]]).<ref name="R9">[https://www.nytimes.com/2017/10/08/world/africa/congo-militia-beheadings.html "Ugandan Rebel Group Massacres 22 in Congo"], New York Times, 08 octobre 2017 (Consulté le 21 décembre 2020).</ref> mpe Congrès national pour la défense du peuple (CNDP), kasi azalaki mpe kokende mingi na bisika oyo ezali na likama mingi, mingimingi na Kasai<ref name="R7">[https://www.nytimes.com/2019/04/19/world/africa/isis-congo-attack.html "ISIS Claims First Attack in the Democratic Republic of Congo"], New York Times, 19 Avril 2019 (Consulté le 21 décembre 2020).</ref>, etuka epai wapi bato mibale ya mayele ya ONU Zaida Catalán mpe Michael Sharp babomamaki na sanza ya misato 2017<ref name="R8">[https://www.nytimes.com/2017/12/30/world/africa/congo-united-nations-zaida-catalan-michael-sharp.html "Congo Reports Arrest in Killing of 2 U.N. Experts"], New York Times, 30 décembre 2017 (Consulté le 21 décembre 2020).</ref>. Kaka na mbula wana, amonaki malita ya bato ebele koleka 100 na commune ya Ngaza<ref name="R8" />{{,}}<ref name="R5">[https://www.fondationcarmignac.com/programme/congo-in-conversation-la-monographie/ "« Congo in Conversation » monograph"], Fondation Carmignac (Consulté le 21 décembre 2020).</ref>{{,}}<ref name="R2">[http://www.lepotentiel.cd/2011/10/g?post=497 "Le 11ème Prix du photojournalisme sur la RDC décerné à FinbarrO’Reilly"], ''Le Potentiel'', 29 avril 2020 (Consulté le 21 décembre 2020).</ref>.
== Bomoi ya moto ye moko ==
Steve Wembi abala Belinda Zamundu mpe azali tata ya bana motoba.
== Ba notes na ba références ==
{{références}}
== Ba liens ya libanda ==
{{Autres projets
| Commons = Category:Steve Wembi
}}
{{ndambo}}
[[Category:Mobali Congolais (RDC) moto ya radio]]
[[Category:Monganga ya makambo ya mabe ya Congo (RDC)]]
[[Category:Mopanzi sango ya bolukiluki]]
[[Category:Kobotama ya sanza ya nsambo 1984]]
[[Category:Mopanzi sango ya Congo (RDC)]]
[[Category:Ba mbotama na Kindu]]
[[Category:Moto oyo azali na boyokani na Kinshasa]]
[[Category:Mosali ya New York Times]]
[[Category:Moyekoli na Institut ya Justice pénale ya Kenya]]
mrbgo0vbo5xvsxfhieypaiaceqskgdi
Catégorie:Port na République Démocratique du Congo
14
15399
136202
2026-10-07T09:45:50Z
AdamLynnMcGill007
14035
#100WikiDaysChallengeRDC2026 " Création Catégorie "
136202
wikitext
text/x-wiki
== Port na République Démocratique du Congo ==
6kaz1hq3px6axodyx8dug2o2c0vgtfg
Catégorie:Libongo ya ebale
14
15400
136203
2026-10-07T09:46:17Z
AdamLynnMcGill007
14035
#100WikiDaysChallengeRDC2026 " Création Catégorie "
136203
wikitext
text/x-wiki
== Libongo ya ebale ==
ipgd9jgs8mt6i39og9o0vz5ozmuh6lp
Catégorie:Infrastructure ya transport na République démocratique du Congo
14
15401
136204
2026-10-07T09:46:48Z
AdamLynnMcGill007
14035
#100WikiDaysChallengeRDC2026 " Création Catégorie "
136204
wikitext
text/x-wiki
== Infrastructure ya transport na République démocratique du Congo ==
mn4rsl5bw2ej9s87pthx250linung23
Catégorie:Ebale ya Congo
14
15402
136205
2026-10-07T09:47:16Z
AdamLynnMcGill007
14035
#100WikiDaysChallengeRDC2026 " Création Catégorie "
136205
wikitext
text/x-wiki
== Ebale ya Congo ==
axka5yvgz9wpqb3e1m31dc7bqtsz455
Catégorie:Bokumbi na ebale na Afrika
14
15403
136206
2026-10-07T09:49:24Z
AdamLynnMcGill007
14035
#100WikiDaysChallengeRDC2026 " Création Catégorie "
136206
wikitext
text/x-wiki
== Bokumbi na ebale na Afrika ==
rc7s3n0y8kzfo50gd7746ai2d6ck3px
Catégorie:ONATRA
14
15404
136207
2026-10-07T09:49:55Z
AdamLynnMcGill007
14035
#100WikiDaysChallengeRDC2026 " Création Catégorie "
136207
wikitext
text/x-wiki
== ONATRA ==
fc4mbw22elkf94byd7ysk4tedrhn768
Catégorie:Nkita ya Tshopo
14
15405
136208
2026-10-07T09:50:28Z
AdamLynnMcGill007
14035
#100WikiDaysChallengeRDC2026 " Création Catégorie "
136208
wikitext
text/x-wiki
== Nkita ya Tshopo ==
rrszrj57e3kfdil4rszwti89six6w9v
Port ya Kisangani
0
15406
136209
2026-10-07T09:55:58Z
AdamLynnMcGill007
14035
#100WikiDaysChallengeRDC2026 " Création en Traduction Article | Port ya Kisangani "
136209
wikitext
text/x-wiki
[[image: Port de ONATRA KISANGANI.jpg|left|thumb|300 px|Quai ya port public ya ONATRA na [[Kisangani]]]]
'''Libongo ya Kisangani''', eyebani mpe lokola ''Libongo ya ONATRA ya [[Kisangani]]'' to ''libongo ya bato banso SCTP'', ezali libongo monene ya ebale ya engumba [[Kisangani]], mboka-mokonzi ya etuka ya [[Tshopo]] na [[République démocratique du Congo]]<ref name="ADAM&WINEUR-002">{{Lien web |titre=Couloir vert Kindu-Kinshasa : les bailleurs des fonds internationaux plaident pour la revalorisation du port ONATRA de Kisangani |url=https://actualite.cd/2025/06/29/couloir-vert-kindu-kinshasa-les-bailleurs-des-fonds-internationaux-plaident-pour-la |site=Actualité.cd |date=29 juin 2025 à 11:55' |consulté le=05 octobre 2026}}</ref>. Ezali libongo ya mibale na kati ya mabele ya mboka nsima ya Kinshasa, mpe libongo ya ntina mingi na kati ya mabele nsima ya mboka-mokonzi<ref name="ADAM&WINEUR-003">{{Lien web |titre=Kisangani — Wikipédia |url=https://fr.wikipedia.org/wiki/Kisangani |site=Wikipédia |date=2024 |consulté le=05 octobre 2026}}</ref>. Ezwami na ntaka ya kilomɛtrɛ 2 100 longwa na monɔkɔ ya ebale ya Congo<ref name="ADAM&WINEUR-012">{{Lien web |titre=Plan (Kisangani) et du port de Kisangani |accès url=libre |url=https://gifex.com/fr/fichier/carte-de-kisangani/ |site=Gifex |date=1957 |consulté le=05 octobre 2026}}</ref>.
== Lisolo ya kala ==
Libongo oyo esalemaki na Kisangani na 1945 —mbula oyo etongamaki —mpe etalaka etando oyo ebandi na teritware ya [[Basoko]] tii na engumba [[Kisangani]]<ref name="ADAM&WINEUR-001">{{Lien web |titre=Analyse des ouvrages hydrauliques de la ville de Kisangani |url=https://www.memoireonline.com |site=Mémoire Online |consulté le=05 octobre 2026}}</ref>.
Entreprise industrielle et commerciale ya l’Etat esalemaki na 1935 na kombo ''Office des transports coloniaux'' (OTRACO). Ebongwani nkombo ''Office des transports au Congo'' (OTRACO) na lipanda na 1960. Epanzani mpe ezwaki esika na yango ''Office national des transports'' (ONATRA) na 1971<ref name="ADAM&WINEUR-004">{{Lien web |titre=Société commerciale des transports et des ports |url=https://fr.wikipedia.org/wiki/Soci%C3%A9t%C3%A9_commerciale_des_transports_et_des_ports |site=Wikipédia |date=2024 |consulté le=5 octobre 2026}}</ref>.
Libongo ya Kisangani ezali esika oyo ezali mosika koleka oyo bato bakoki kotambola na masuwa na likoló ya mai na ebale Congo; oyo ezali na ntaka ya kilomɛtrɛ 2 100 longwa na monɔkɔ ya ebale, ezali esika oyo ezali mosika koleka oyo bato bakoki kotambola na masuwa na likoló ya mai<ref name="ADAM&WINEUR-004" />. Masuwa ezali nzela se moko ya transport oyo ekangisaka biteni mibale ya engumba oyo ekabwani na ebale Congo.
Na 2006, mpo na mbala ya yambo na mibu zomi, masuwa moko ya Bureau national ya transport (Onatra) ekangamaki na libongo ya bato banso ya compagnie na [[Kisangani]], ewutaki na Kinshasa. Likambo yango elandaki mobembo oyo eumelaki mikolo ntuku minei<ref name="ADAM&WINEUR-005">{{Lien web |auteur=Radio Okapi |titre=Transport fluvial: dix ans après, un bateau de l’Onatra arrive à Kisangani |url=https://www.radiookapi.net/sans-categorie/2006/08/27/transport-fluvial-dix-ans-apres-un-bateau-de-l%25e2%2580%2599onatra-arrive-a-kisangani |site=Radio Okapi |date=27 août 2006 à 18:42' |consulté le=05 octobre 2026}}</ref>.
== Biloko ya ntina ==
Esika yango ezali na depo, biro ya mpako, biro ya caisse, service ya kosomba tike, mpe dispensaire. Bozindo ya mai na efelo ya libongo ezali kobanda mɛtrɛ 7 tii 8 ; mitindo mibale ya ba grues ezali —modèle DENAC mpe TIRANT —atako moko te ezali kosala lelo oyo. Ezali na mitano kati na ba grues yango na mobimba. Libongo yango ezali na bisika mitano ya kobomba biloko ya bato oyo basalaka mobembo, mpe efelo ya libongo ekoki kokɔtisa masuwa motoba elongo na ba barges na bango; basalelaka ba bollards mpo na kokanga masuwa, mpe ntango mosusu bakangisaka masuwa mibale na bollard moko<ref name="ADAM&WINEUR-001" />. Esali koleka mibu zomi, libongo oyo ezali ya Bureau national ya transport na [[Kisangani]] ezali kokufa. Bamasuwa moke mpenza nde ekangamaka kuna, mpe masuwa oyo kala ezalaki kotambwisa mituka nyonso ezali lisusu na mosala te. Na libongo ya bato banso oyo etambwisami na ''Société commerciale des transports et des ports'' (oyo kala ezalaki Bureau national ya transport, to Onatra), mosala etelemaki kala mingi te. Ba grues minene etɛlɛmi kozanga koningana mpe ekómi rouille, libongo moko ezali na bitika, mpe matiti mabe ezali kokola<ref name="ADAM&WINEUR-006">{{Lien web |auteur= Angelo Mobateli |titre=RDC: que reste-t-il de l’ONATRA, une entreprise publique à caractère industriel et commercial créée en 1935 ?|url=https://congoreformes.com/rdc-que-reste-t-il-de-lonatra-une-entreprise-publique-a-caractere-industriel-et-commercial-creee-en-1935/ |site=congoreformes.com |accès url=libre |date=30 Août 2021 |consulté le=05 octobre 2026}}</ref>.
== Importance stratégique ==
Libongo ya Kisangani ezali libongo ya mibale na monene ya kati ya mai na [[République démocratique du Congo]] mpe ekangisaka engumba na kati ya mboka na yango na nzela ya banzela minei ya ekolo<ref name="ADAM&WINEUR-007">{{Lien web |auteur=QuizzClub |titre=Quel est l’ancien nom de la ville de Kisangani en République démocratique du Congo ? |url=https://fr.quizzclub.com/trivia/quel-est-lancien-nom-de-la-ville-de-kisangani-en-republique-democratique-du-congo/answer/3082437/ |site=fr.quizzclub.com |accès url= |date= |consulté le=5 octobre 2026}}</ref>.
Ezwami o kati ya zamba ya Bassin ya Congo, na bokutani ya ebale Lindi na [[Tshopo]] mpe ebale Congo, ezwi mabongo nyonso mibale ya oyo ya nsuka<ref name="ADAM&WINEUR-008">{{Lien web |titre=Port de Kisangani — Wikipatsh |url=https://wiki.patshtecno.com/index.php?title=Port_de_Kisangani |site=Wikipatsh |date= |consulté le=05 octobre 2026}}</ref>. Dans la liste des ports fluviaux : Port de Kisangani - ONATRA<ref name="ADAM&WINEUR-009">{{Lien web |titre=Transports en république démocratique du Congo |url=https://fr.wikipedia.org/wiki/Transports_en_r%C3%A9publique_d%C3%A9mocratique_du_Congo |site=Wikipédia |date=2024 |consulté le=5 octobre 2026}}</ref>.
== Misala ya modernisation ==
Libongo ya ONATRA na [[Kisangani]], oyo esalemaki na eleko colonial, ebungisi nkembo na yango ya kala. Masuwa na nse ya 15 ekangamaka kuna sanza na sanza. Na mokolo ya mitano, 27 juin 2025, délégation oyo ezali ko représenter ba ambassades ebele mpe ezali sikoyo kokende kotala [[Kisangani]] ekendeki kotala libongo ya ONATRA. Basanganaki lokola Groupe ya coordination ya ba partenaires, ba envoyés baye ya ba ambassades ndenge na ndenge basengaki bozongisi bomoi ya libongo<ref name="ADAM&WINEUR-009" />. Etuka ya Tshopo etalelami na Groupe ya coordination ya ba partenaires lokola "hub" kati na Est na Ouest. Libongo ya ONATRA endimami lokola stratégique na kati ya couloir vert Kindu-Kinshasa.
Modernisation —to même développement —ya port ya Kisangani mpe construction ya arrêt ya pilote na route nationale No.1 ([[Kinshasa]]-[[Matadi]]) ezalaki sujet ya réunion oyo ekambamaki le 30 octobre 2025, na Vice-Premier ministre mpe ministre ya Transport, Routes de Communication, mpe Ouverture des Zones isolées, Jean-Pierre Bemba<ref name="ADAM&WINEUR-010">{{Lien web |langue=fr-FR |auteur= |titre=Modernisation du port de Kisangani et construction d’une station d’arrêt à Songololo : deux mémorandums d’entente signés entre l'ONATRA, la CEPCOR et l'ACTT |url=https://7sur7.cd/2025/10/31/modernisation-du-port-de-kisangani-et-construction-dune-station-darret-songololo-deux |site=7sur7.cd |date=31 octobre 2025 |consulté le=05 octobre 2026}}</ref>. Mikanda mibale ya boyokani etiamaki maboko kati na Bureau national ya transport (ONATRA) mpe Autorité ya coordination ya transport mpe transit ya couloir du Nord<ref name="ADAM&WINEUR-010" />{{,}}<ref name="ADAM&WINEUR-015">{{Lien web |langue=fr-FR |auteur=La Rédaction |titre=Kinshasa : signature de deux mémorandums d’entente entre le CEPCOR, l’ACTT et l’ONATRA |url=https://lepotentiel.cd/2025/10/31/kinshasa-signature-de-deux-memorandums-dentente-entre-le-cepcor-lactt-et-lonatra/ |site=lepotentiel.cd |date=31 octobre 2025 à 10:31' |consulté le=05 octobre 2026}}</ref>. Mikanda mibale ya boyokani etiamaki maboko kati na Bureau national ya transport (ONATRA) mpe Autorité ya coordination ya transport mpe transit ya couloir du Nord<ref name="ADAM&WINEUR-010" />.
Bozongisi bomoi ya libongo ya ONATRA na [[Kisangani]] esengami mpo na kosunga misala ya kofungola eteni eye ya mboka<ref name="ADAM&WINEUR-011">{{Lien web |langue=fr-FR |auteur=ACP |titre=Transport fluvial : la relance du port de l'Onatra souhaitée pour désenclaver Kisangani |url=https://acp.cd/economie/transport-fluvial-la-relance-du-port-de-lonatra-souhaitee-pour-desenclaver-kisangani/ |site=ACP |date=20 août 2025 |consulté le=05 octobre 2026}}</ref>. Projet oyo esangisi mingi mingi bozongisi ba quai pe ba bassins, modernisation ya ba installations ya manipulation, sécurité ya périmètre ya port, pe création ya couloir multimodal entre [[Kisangani]] na [[Kinshasa]]<ref name="ADAM&WINEUR-011" />{{,}}<ref name="ADAM&WINEUR-016">{{Lien web |langue=fr-FR |auteur= |titre=Transport fluvial : la RDC s’appuie sur l’expertise française pour relancer l’axe Kisangani–Kinshasa |url=https://beto.cd/transport-fluvial-la-rdc-sappuie-sur-lexpertise-francaise-pour-relancer-laxe-kisangani-kinshasa/ |site=ACP |date=22 avril 2026|consulté le=05 octobre 2026}}</ref>.
== Voir aussi ==
* [[Kisangani]]
* [[Chutes ya Wagenia]]
== Références ==
{{Références}}
{{ndambo}}
[[Category:Port na République Démocratique du Congo]]
[[Category:Libongo ya ebale]]
[[Category:Tshopo (etuka)]]
[[Category:Kisangani]]
[[Category:Infrastructure ya transport na République démocratique du Congo]]
[[Category:Ebale ya Congo]]
[[Category:Bokumbi na ebale na Afrika]]
[[Category:ONATRA]]
[[Category:Nkita ya Tshopo]]
qm8btkx9zvt7ikg7mflirju5pelqcyi
Catégorie:Esika oyo ebatelami na République Démocratique du Congo
14
15407
136210
2026-10-07T10:30:03Z
AdamLynnMcGill007
14035
#100WikiDaysChallengeRDC2026 " Création Catégorie "
136210
wikitext
text/x-wiki
==Esika oyo ebatelami na République Démocratique du Congo ==
npft50ooc4zagu3t6sf5c9vs326kc1e
Catégorie:Reserve ya zamba na République démocratique du Congo
14
15408
136211
2026-10-07T10:30:24Z
AdamLynnMcGill007
14035
#100WikiDaysChallengeRDC2026 " Création Catégorie "
136211
wikitext
text/x-wiki
== Reserve ya zamba na République démocratique du Congo ==
3baba2k86xg1ksh41ibu3gpc8fye745
Catégorie:Laboratoire ya bolukiluki
14
15409
136212
2026-10-07T10:31:04Z
AdamLynnMcGill007
14035
#100WikiDaysChallengeRDC2026 " Création Catégorie "
136212
wikitext
text/x-wiki
== Laboratoire ya bolukiluki ==
re9rx1yvzno9xup9zm1nfdlybxhuda6
Catégorie:Université ya Kisangani
14
15410
136213
2026-10-07T10:31:27Z
AdamLynnMcGill007
14035
#100WikiDaysChallengeRDC2026 " Création Catégorie "
136213
wikitext
text/x-wiki
== Université ya Kisangani ==
mwkokqogu5lw4hzslxae43rvxv5p7my
Catégorie:Zamba ya Bassin ya Congo
14
15411
136214
2026-10-07T10:32:07Z
AdamLynnMcGill007
14035
#100WikiDaysChallengeRDC2026 " Création Catégorie "
136214
wikitext
text/x-wiki
== Zamba ya Bassin ya Congo ==
dryfh1dkam7ny9ikmver6icw2qalksb
Catégorie:Zamba ya mbula ya mikili ya molunge
14
15412
136215
2026-10-07T10:32:34Z
AdamLynnMcGill007
14035
#100WikiDaysChallengeRDC2026 " Création Catégorie "
136215
wikitext
text/x-wiki
== Zamba ya mbula ya mikili ya molunge ==
3h0s83rqgkk4nhl5ihalmvtfdb1w0xc
Catégorie:Biloko ndenge na ndenge
14
15413
136216
2026-10-07T10:32:58Z
AdamLynnMcGill007
14035
#100WikiDaysChallengeRDC2026 " Création Catégorie "
136216
wikitext
text/x-wiki
== Biloko ndenge na ndenge ==
081uhe5qy57jc944u6x7pb4ii9ennll
Réserve ya zamba ya Masako
0
15414
136217
2026-10-07T10:37:05Z
AdamLynnMcGill007
14035
#100WikiDaysChallengeRDC2026 " Création en Traduction Article | Réserve ya zamba ya Masako "
136217
wikitext
text/x-wiki
{{voir homonymes|zamba}}
[[image: defaut.svg|thumb|vignette|left|''Elilingi ya zmaba ya Masako]]
'''Réserve ya zamba ya Masako''', ezali etando ebatelami ezwami na 14 km na nord-est ya engumba [[Kisangani]], na nzela ya kala ya [[Buta]], na etuka ya [[Tshopo]], na [[République démocratique du Congo]]<ref name="ADAM&WINEUR-001" />. Ezali na etando ya hectares 2.105 mpe ezali mobimba na kati ya esika monene oyo ebaluki ya Ebale Tshopo<ref name="ADAM&WINEUR-001">{{Lien web |auteur= Jean Pierre Pitchou MENIKO TO HULU |langue=fr-FR |titre=Mémoire Université de Kisangani : Etude de l'effet de lisière sur la distribution spatio-temporelle des rongeurs dans un écosystème anthropisé en région tropicale: cas de la Réserve forestière de Masako à Kisangani en RDC|url=https://www.memoireonline.com/07/12/6057/m_Etude-de-leffet-de-lisiere-sur-la-distribution-spatio-temporelle-des-rongeurs-dans-un-ecosyste10.html |accès url=libre |site=Mémoire Online |date=2011 |consulté le=06 octobre 2026}}</ref>.
== Histoire na statut juridique ==
Ezali ya Ministère ya Environnement, Conservation naturelle mpe Tourisme, oyo esalemaki na Ordonnance-Loi No. 052/378 ya le 12 novembre 1953<ref name="ADAM&WINEUR-001" />.
Etuka ya [[Kisangani]] ezali na ba écosystèmes ya [[zamba]] oyo ezali na valeur scientifique inestimable. Réserve ya zamba ya Masako, oyo etambwisami na Université ya Kisangani, ezali lokola laboratoire naturel essentiel mpo na koyekola Bassin ya Congo. Kasi, ezali kokutana na mikakatano oyo etali bopusi ya bosaleli mabele mpe bozwami ya mabele oyo ebatelami na ndenge ya mabe<ref name="ADAM&WINEUR-002">{{Lien web |titre=Patrimoine & Local à Kisangani |url=https://fr.wikipedia.org/wiki/Patrimoine_%26_Local_%C3%A0_Kisangani |site=Wikipédia |date=2025 |consulté le=5 octobre 2026}}</ref>{{,}}<ref name="ADAM&WINEUR-006">{{Lien web |langue=fr-FR |auteur=REDACTION |titre=Tshopo / Environnement : "Masako" une réserve forestière luxuriante qui se meurt |url=https://www.kis24.info/tshopo-environnement-masako-une-reserve-forestiere-luxuriante-qui-se-meurt/ |site=Wikipédia |date=17 Octobre 2022 |consulté le=06 octobre 2026}}</ref>.
== Esika ==
Réserve ezali na 0°36’N mpe 25°13’E; ezali na etando ya 2.105 hectares mpe ezali na ntaka ya kilomɛtrɛ 15 longwa na engumba [[Kisangani]] na nɔrdi-ɛsti ya [[République démocratique du Congo]]<ref name="ADAM&WINEUR-007">{{Lien web |langue=fr-FR |auteur= |titre=Carte : Localisation de la Réserve de Masako |url=https://www.researchgate.net/figure/Localisation-de-la-Reserve-de-Masako_fig1_254454906 |site=www.researchgate.net |accès url=libre |date= Juillet 2026 |consulté le=06 octobre 2026}}</ref>{{,}}<ref name="ADAM&WINEUR-003">{{Lien web |langue=fr-FR |auteur1=Léon Iyongo Waya Mongo |auteur2= Marjolein Visser |auteur3= Charles De Cannière |auteur4= Erik Verheyen |auteur5= Benjamin Dudu Akaibe |auteur6= Joseph Ulyel Ali-Patho |auteur7=Jan Bogaert|titre="Anthropisation et effets de lisière : impacts sur la diversité des rongeurs dans la Réserve Forestière de Masako (Kisangani, R.D. Congo)" |url=https://bioone.org/journals/tropical-conservation-science/volume-5/issue-3/194008291200500304/Anthropisation-et-effets-de-lisi%C3%A8re---impacts-sur-la/10.1177/194008291200500304.full |site=bioone.org |accès url=libre |date=17 September 2012|consulté le=06 octobre 2026}}</ref>.
Boponi ya Réserve ya zamba ya Masako lokola esika ya boyekoli oyo esalemaki na bantina oyo : soki totali ezalela na yango lokola esika oyo ebatelami, réserve epesi litomba ya kozala etando oyo ezali pene na engumba [[Kisangani]] oyo epesaka zamba mingi to moke oyo ebebi te oyo ebongi mpo na bolukiluki ya écologie ya ntango molai<ref name="ADAM&WINEUR-001" /> ; kozala ya mosaïque ya bisika oyo ekoki kozala ete ezali na boyokani; bozali ya ba données ebele na oyo etali banyama pe matiti na yango oyo euti na bolukiluki ya kala ; kozala ya écosystème oyo ebongi mpo na koyekola ba rodent na esika oyo ekabwani; bozwi ya réserve uta na engumba [[Kisangani]], kopesa nzela na bozongisi biloko ; mpe kozala ya bisika ya kolala oyo ezali na momeseno ya mokili mobimba oyo epesaka bisika ya kolala mpe bisika ya mosala ya malamu mpenza<ref name="ADAM&WINEUR-001" />.
== Biloko ndenge na ndenge mpe bolukiluki ==
Réserve ezali moko ya bisika minene ya zamba oyo ezali pembenipembeni ya [[Kisangani]] mpe ezali na ebele ya banyama mikemike oyo ememaka mabɛlɛ. Eyebani ete biloko yango etalelaka mingimingi mbongwana oyo esalemi na bisika oyo efandaka<ref name="ADAM&WINEUR-003" />.
Lolenge misato ya mitambo oyo ezwaki mpambo na mputulu ya noix ya mbila mpe manioko ya mbindo esalelamaki mpo na kokanga banyama yango: mitambo ya snap "Lucifer Rat Trap", mitambo ya bomoi ya kokangama ya Sherman ya aluminium, mpe mitambo ya bonkoko oyo esalemi na banzete mpe nsinga<ref name="ADAM&WINEUR-003" />.
Bobongisi ya échantillonnage ezalaki na ba grille minei ya bokangami oyo etiamaki na bozangisi mabele (J), zone ya bord (L), zamba ya mibale (Fs), pe zamba ya liboso ''Gilbertiodendron dewevrei'' (Fp), respectivement.<ref name="ADAM&WINEUR-003" />. Grille moko na moko (1 ha) ezalaki na mitambo 120 (mitambo 50 ya snap, mitambo 50 ya Sherman, mpe mitambo 20 ya bonkoko)<ref name="ADAM&WINEUR-003" />.
Kososola mbongwana ya makambo ya zinga zinga pe bopusi ya anthropisation —esangani na ba effets ya bord, na composition pe distribution spatio-temporal ya ba petits mammifères (surtout ba rodents) na Réserve ya zamba ya Masako ezali objectif social, économique, pe écologique ya études oyo<ref name="ADAM&WINEUR-001" />.
== Ba menaces ==
Massif ezali soumis na pression anthropogène oyo ezali komata, mingi mingi emonanaka na ba zones péri-urbaines ya [[Kisangani]]. Ntina ya libosoliboso ya kobebisama ezali bongo bilanga oyo ezali kobongwana (kosala bilanga ya kokata mpe kotumba), kobimisa nkoni (makala), mpe kosalela na mabɔkɔ na ndenge oyo eyokani te na mibeko<ref name="ADAM&WINEUR-004">{{Lien web |titre=Forêts de la Tshopo |url=https://fr.wikipedia.org/wiki/For%C3%AAts_de_la_Tshopo |site=Wikipédia |date=2024 |consulté le=5 octobre 2026}}</ref>.
== Tala pe ==
* [[Zamba]]
* [[Kisangani]]
* [[Zamba ya bassin ya Congo]]
== Ba références ==
{{Références}}
{{ndambo}}
[[Category:Esika oyo ebatelami na République Démocratique du Congo]]
[[Category:Reserve ya zamba na République démocratique du Congo]]
[[Category:Tshopo (etuka)]]
[[Category:Kisangani]]
[[Category:Zamba ya Bassin ya Congo]]
[[Category:Université ya Kisangani]]
[[Category:Laboratoire ya bolukiluki]]
[[Category:Biloko ndenge na ndenge]]
[[Category:Zamba ya mbula ya mikili ya molunge]]
piropccy7nbjsyl7ggtvwwq90vvgss1