Wikipedia madwiki https://mad.wikipedia.org/wiki/Tan%C3%A8yan MediaWiki 1.47.0-wmf.13 first-letter Mèḍia Spesial Pakanḍhâ'ân Pangangghuy Pakanḍhâ'ânna pangangghuy Wikipèḍia Pakanḍhâ'ânna Wikipèḍia Bhengkek Pakanḍhâ'ânna bhengkek MèḍiaWiki Pakanḍhâ'ânna MèḍiaWiki Cèṭa'an Pakanḍhâ'ânna cèṭa'an Bhântowan Pakanḍhâ'ânna bhântowan Bhângsa Pakanḍhâ'ânna bhângsa TimedText TimedText talk Modul Pembicaraan Modul Acara Pembicaraan Acara 0 198 65505 17831 2026-08-05T05:46:41Z Lukjsly 1688 menambah infobox 65505 wikitext text/x-wiki {{infobox spesies}} '''Ḍuwâ’'''  areyah buwe sè rassanah seppet, celo’ acampor manis, umummah abernah celleng. Bungkanah dhuwa’ tamasok ka golongennah jambuh (''[[:id:Myrtaceae|Myrtaceae]]''). Nyamah ilmiah epon ''Syzygium cumini'', bungkanah koko bân tengginah bisah sampek 15-20 meter. Rancaknah bannyak, tapeh tak pateh koat otabeh teppoh. Dhuwa’ dalem basa Indonesianah e’ sebbut duwet, ''juwet, jamblang otabah jambu keling''. E’ daerah laennah e’ sebbut ''jambee'' ([[:id:Bahasa Aceh|Aceh]]), ''nunang'' ([[:id:Bahasa Gayo|Gayo]]), ''Jambu koliong'' ([[:id:Riau|Riau]]), ''jambu kalang'' ([[:id:Bahasa Minangkabau|Minang]]), ''jambulang, jambulan, jombulan'' ([[:id:Sulawesi Utara|Sulawesi Utara]]), ''jambulan'' ([[:id:Flores (disambiguasi)|Flores]]), ''jambula'' ([[:id:Kota Ternate|Ternate]]), ''jamblang'' ([[:id:Bahasa Betawi|Betawi]]), ''duwe'' ([[:id:Bahasa Bima|Bima]]), ''Rappo-Rappo''([[:id:Bahasa Selayar|Selayar]]). Ng [[:id:Malaysia|Malaysia]] dhuwa’ e’ sebbut ''jambolana, duhat(''[[:id:Filipina|Filipina]]), otabah ''Java Plum''([[:id:Bahasa Inggris|Inggris]])<ref name="mekarsari.com">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://mekarsari.com/web/agro/duwet/ |access-date=2020-10-08 |archive-date=2020-02-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200223131401/http://mekarsari.com/web/agro/duwet/ |dead-url=yes }}</ref>. == Asal == Asal epon bungkanah dhuwa’ areyah derih Asia Selatan, tombu landhu e daerah mabe’ sampek 1800 dpl. Molaeh derih area Semenanjung Asia (Asia Tropis), Filipina, Indonesia, sampek ka Australia. Kaangguy namen bungkanah dhuwa’ bisa derih namen bighinah, otabah nganguy carah cangkokan<ref name="mekarsari.com"/>. ==== Macemmah ==== Buwenah dhuwa’ mun gik ngodah bernanah bhiruh agek bek pote’, rassanah seppet tor pakak. Mun la bek towah sakonik abek mera, mun la towah bernannah celleng, rassanah celo’ manis. E’ madureh, dhuwa’ badha telok macem: # Mun jenis sè buk-lembuk (kenik), e nyamaeh dhuwa’ bute’r. Polanah okorannah padhah bân buterrah nasek. # Rassanah abak manisJenis panenga (umum) # Jenis rajah, lebbi rajah derih pol-empolennah gerigik, e nyamaeh dhuwak sosoh. ==== Manfaat ==== Bannyak manfaat buwenah dhuwa’ dalem masalah kase’hatan, e antaranah: # Sae’ dalem kase’hatan gigih ben tolan Vitamin C dalem buwenah dhuwa’ mengandung kalsium, sè cokop sae’ kaangguy ajagah tolang derih osteoporosis. # Be’ghus kaangguy kase’hatan jantung 100 gram buwenah dhuwa’ mengandung 23&nbsp;mg sodium bân 57 gm kalium. Se’ ekadhimmah zat e kasebbut, gunanah kaangguy ngatur bân ngontrol otot jantung. Saengge ngurangeh badhanah serangan jantung bân macopek pembuluh arteri. # Nye’gghe diabetes manfaat buwenah dhuwa’ bisa matoron kadar guleh dalem badhan. Salaen buwenah, bighih bân deunnah bisah e manfaat agih kaagguy obetteh diabetes. # Nambeih anemia (korang dhere’) e’ dalem 100 gram buwenah dhuwa’ reyah, mengandung 1,62&nbsp;mg zat besi. Se bisah mabenyyak jomlah sel dhere’ me’ra. # Nyegghe’ kanker buwenah dhuwa’ mengandung senyawa flavonoid akadhih; asam oksalat, asam malat, bân vitamin C. sè’ ekahdimmah aropa agih antioksidan sè bisah nyegghe’ radikal bebas e dalem badhan. # Beghus ka angguy kase’hatan matah Vitamin A e’ dhalem buwenah dhuwa’, sae’ kaangguy kase’hatan matah. Manabi e guna agih kalaban tarator, bisa nyegghe’ daddhinah katarak, rabheng, ben infeksi kolat sè bisah abahaya agih ka matah<ref>https://www.goodnewsfromindonesia.id/2019/11/30/buah-duwet-si-hitam-yang-kaya-manfaat</ref>. <references group="http://mekarsari.com/web/agro/duwet/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200223131401/http://mekarsari.com/web/agro/duwet/ |date=2020-02-23 }}" /> == Sombher == <references /> <references group="http://mekarsari.com/web/agro/duwet/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200223131401/http://mekarsari.com/web/agro/duwet/ |date=2020-02-23 }}" /> <references group="https://www.goodnewsfromindonesia.id/2019/11/30/buah-duwet-si-hitam-yang-kaya-manfaat" /> [[Bhângsa:Totombuwân]] [[Bhângsa:Myrtaceae]] djab8kgbklzr3utqcw4mcfxwa98qw62 65506 65505 2026-08-05T05:56:06Z Lukjsly 1688 memperbaiki diakritik dan kesalahan menulis 65506 wikitext text/x-wiki {{infobox spesies}} '''Ḍuwâ’'''  arèya buwâ sè rassana seppet, cèlo’ acampor manès, biyasana abârna cèlleng. Bhungkana ḍhuwâ’ tamaso' kalompo' jhâmbhu (''[[:id:Myrtaceae|Myrtaceae]]''). Nyama ilmiyana ''Syzygium cumini'', bhungkana kowat bân tèngghinah bisa sampè' 15-20 mèter. Ranca'na bânnya', tapè ta' patè kowat. Ḍhuwâ’ ḍâlem bhâsa Inḍonèsia e’ sebbhut duwet, ''juwet, jamblang otabah jambu keling''. È daera laènna è sebbut ''jambee'' ([[:id:Bahasa Aceh|Aceh]]), ''nunang'' ([[:id:Bahasa Gayo|Gayo]]), ''Jambu koliong'' ([[:id:Riau|Riau]]), ''jambu kalang'' ([[:id:Bahasa Minangkabau|Minang]]), ''jambulang, jambulan, jombulan'' ([[:id:Sulawesi Utara|Sulawesi Utara]]), ''jambulan'' ([[:id:Flores (disambiguasi)|Flores]]), ''jambula'' ([[:id:Kota Ternate|Ternate]]), ''jamblang'' ([[:id:Bahasa Betawi|Betawi]]), ''duwe'' ([[:id:Bahasa Bima|Bima]]), ''Rappo-Rappo''([[:id:Bahasa Selayar|Selayar]]). Ng [[:id:Malaysia|Malaysia]] ḍhuwa’ è sebbhut ''jambolana, duhat(''[[:id:Filipina|Filipina]]), otabâ ''Java Plum'' ([[:id:Bahasa Inggris|nggris]])<ref name="mekarsari.com">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://mekarsari.com/web/agro/duwet/ |access-date=2020-10-08 |archive-date=2020-02-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200223131401/http://mekarsari.com/web/agro/duwet/ |dead-url=yes }}</ref>. == Asalla == Asalla bhungkana ḍhuwâ’ arèya ḍâri Asia Lao', tombu landhu è daerah mabâ sampè' 1800 mdpl. Molaè ḍâri Semenanjung Asia (Asia Tropis), Filipina, Inḍonesia, sampè' ka Australia. Ka'angguy namen bhungkana ḍhuwâ’ bisa ḍâri namen bighina, otabâ ngangghuy cara ngolang bhungkana<ref name="mekarsari.com"/>. == Macemmah == Buwenah dhuwa’ mun gik ngodah bernanah bhiruh agek bek pote’, rassanah seppet tor pakak. Mun la bek towah sakonik abek mera, mun la towah bernannah celleng, rassanah celo’ manis. E’ madureh, dhuwa’ badha telok macem: # Mun jenis sè buk-lembuk (kenik), e nyamaeh dhuwa’ bute’r. Polanah okorannah padhah bân buterrah nasek. # Rassanah abak manisJenis panenga (umum) # Jenis rajah, lebbi rajah derih pol-empolennah gerigik, e nyamaeh dhuwak sosoh. == Manfaat == Bannyak manfaat buwenah dhuwa’ dalem masalah kase’hatan, e antaranah: # Sae’ dalem kase’hatan gigih ben tolan Vitamin C dalem buwenah dhuwa’ mengandung kalsium, sè cokop sae’ kaangguy ajagah tolang derih osteoporosis. # Be’ghus kaangguy kase’hatan jantung 100 gram buwenah dhuwa’ mengandung 23&nbsp;mg sodium bân 57 gm kalium. Se’ ekadhimmah zat e kasebbut, gunanah kaangguy ngatur bân ngontrol otot jantung. Saengge ngurangeh badhanah serangan jantung bân macopek pembuluh arteri. # Nye’gghe diabetes manfaat buwenah dhuwa’ bisa matoron kadar guleh dalem badhan. Salaen buwenah, bighih bân deunnah bisah e manfaat agih kaagguy obetteh diabetes. # Nambeih anemia (korang dhere’) e’ dalem 100 gram buwenah dhuwa’ reyah, mengandung 1,62&nbsp;mg zat besi. Se bisah mabenyyak jomlah sel dhere’ me’ra. # Nyegghe’ kanker buwenah dhuwa’ mengandung senyawa flavonoid akadhih; asam oksalat, asam malat, bân vitamin C. sè’ ekahdimmah aropa agih antioksidan sè bisah nyegghe’ radikal bebas e dalem badhan. # Beghus ka angguy kase’hatan matah Vitamin A e’ dhalem buwenah dhuwa’, sae’ kaangguy kase’hatan matah. Manabi e guna agih kalaban tarator, bisa nyegghe’ daddhinah katarak, rabheng, ben infeksi kolat sè bisah abahaya agih ka matah<ref>https://www.goodnewsfromindonesia.id/2019/11/30/buah-duwet-si-hitam-yang-kaya-manfaat</ref>. == Sombher == <references /> <references group="http://mekarsari.com/web/agro/duwet/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200223131401/http://mekarsari.com/web/agro/duwet/ |date=2020-02-23 }}" /> <references group="https://www.goodnewsfromindonesia.id/2019/11/30/buah-duwet-si-hitam-yang-kaya-manfaat" /> [[Bhângsa:Totombuwân]] [[Bhângsa:Myrtaceae]] r8kr9ege8nlmdel4odw2en3bv7vldac 0 353 65510 8810 2026-08-05T06:08:17Z Lukjsly 1688 menambah infobox 65510 wikitext text/x-wiki {{infobox spesies}} '''Kasèmbhu'ân''' (''Paederia foetida'') iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Rubiceae. Asalla tombuwân arèya ḍâri [[Asia]] tropis sè ella èpakennal ka Mascareses, Melanesia, Polinesia, bân Kapoloan Hawaii. Tombuwân arèya anḍi' bâu sè bâceng, akadhi bâuna kento'. Mangkana è bhâsa Indonesia èkoca' ''daun kentut''. == Jhâjhârbâ'ân ropa == === Ghlâghâr === Kasèmbhu'ân arèya tombuwân taonan, bâk akaju, nalar, sè tombuna asanglè' ka attas bân nalar kèya ka tana. Ghlâghârrâ abârna bhiru ngoḍâ, rampèng, bhuleddhâ < 5mm, lanjhângnga bisa ghân 7-10m, sè terkaḍhâng ètombui lu-bulu alos. Nalarra kasèmbhu'ân arèya asanglè' ka tombuwân laèn otabâ ka ghlâghârrâ sè ella tombu è osom sabelluna. Ghlâghâr sè nalar è attas tana kappra tombu ramo'<ref name=":0">Puff, C. 1991. Opera Botanica Belgica 3. The genus Paederia L. (Rubiaceae-Paederieae): a multidisciplinary study. Meise, Belgium: National Botanic Garden of Belgium, hal. 376.</ref><ref name=":1">Nelson, G. 1996. The shrubs & woody vines of Florida: a reference and field guide. Sarasota, Florida, USA: Pineapple Press, hal. 392.</ref><ref name=":2">Wagner, WL., Herbst, DR., Sohmer, SH. 1999. Manual of the flowering plants of Hawai'i. Revised edition: Volume 1. Honolulu, Hawaii, USA: University of Hawai'i Press/Bishop Museum Press, hal. 1919.</ref>. === Ḍâun === Ḍhep-adhebbhân, ropana akanta laddhing, konco' ḍâunna lancèp, 3-14cm lanjhângnga, 2-5 cm lèbârrâ, bhungkèl ḍâun abunter. Kebbhâng attasa abârna bhiru sampè' bhiru towa, bâḍâ lu-buluna sè bâk tajhem, sè ta' ètengalè mata. Kebbhâng bâbâna abârna lebbi olay<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" />. == Panyalambherrân == Sokklana, kasèmbhu'ân nyalambher è naghârâ sè aiklim tropis bân parappa' è Asia Tèmor bân Asia Tèmor Lao', tamaso' kèya Jeppang bi' Taiwan<ref>Tsukaya, H., Imaichi, R., Yokoyama, J. 2006. Leaf-shape variation of Paederia foetida in Japan: reexamination of the small, narrow leaf form from Miyajima Island. Journal of Plant Research, 119(4):303-308.</ref>, India, Cèna, Hong Kong, Macau, Bangladesh, Bhutan, Kamboja, Laos, Myanmar, Thailand, Vietnam, Filipina, Malaysia, Singapura, bân [[Indonesia]]<ref>Puff, C. 1991. Opera Botanica Belgica 3. The genus Paederia L. (Rubiaceae-Paederieae): a multidisciplinary study. Meise, Belgium: National Botanic Garden of Belgium, hal. 376.</ref>. == Paghuna'an == Kasèmbhu'ân arèya sala sèttong tombuwân sè ta' ètamen aliyas èpolong terkas ḍâri kennengngenna. Makkè ḍâ'iyâ è pan-brâmpan naghârâ èperghi kèya, misalla parcoba'an è naghârâ bâgiyân Assam è India arowa namen kasèmbhu'ân bi' nyèor<ref>Nath, JC., Deka, KK., Saud, BK., Maheswarappa, HP. 2015. Intercropping of medicinal and aromatic crops in adult coconut garden under Brahmaputra valley region of Assam. Journal of Plantation Crops, 43(1):17-22.</ref>. Salaèn arowa, kasèmbhu'ân ella kalonta abit ghâbây tombuwân obhât bân ghângan. Ḍâunna èkaghângan, bisa matta bisa èyola. Ngella ḍâunna kasèmbhu'ân ngennèng maèlang bâunna sè ta' seḍḍhâ', otabâ ngennèng kèya èsèram lajhu èperres sampè' èlop<ref>Srianta, I., Arisasmita, JH., Patria, HD., Epriliati, I. 2012. Ethnobotany, nutritional composition and DPPH radical scavenging of leafy vegetables of wild Paederia foetida and Erechtites hieracifolia. International Food Research Journal, 19(1):245-250.</ref>. Essopa kasèmbhu'ân kennèng jhughân mon nambhâi orèng sakè'. Mènorot pangobhâdhân konana, kasèmbhu'ân kappra èghuna'aghi ghâbây nambhâi arthritis rheumatoid, radang, ngèngè'an, bân [[mènjhen]]<ref>Wong, KC & Tan, GL, 1994. Steam volatile constituents of the aerial parts of Paederia foetida L. Flavour and Fragrance Journal, 9(1):25-28.</ref>. == Sombher == <references /> [[Bhângsa:Totombuwân]] [[Bhângsa:Rubiaceae]] in83fpx28topzh38ji8plu4r3lm0pbq 0 414 65519 39815 2026-08-05T08:43:33Z Muufii 2890 added [[Category:Buwâ]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 65519 wikitext text/x-wiki {{Infobox spesies |image = Cucurbita moschata Butternut 2012 G2.jpg |image_caption = Labu butternut, sebuah varietas dari labu kuning |genus = Cucurbita |species = moschata |authority = [[Antoine Nicolas Duchesne|Duchesne]] ex [[Jean Louis Marie Poiret|Poir.]] |synonyms = *''Cucurbita colombiana'' <small>(Zhit.) Bukasov</small> *''Cucurbita hippopera'' <small>Ser.</small> *''Cucurbita macrocarpa'' <small>Gasp.</small> *''Cucurbita meloniformis'' <small>Carrière</small> *''Cucurbita pepo'' var. ''moschata'' <small>Duchesne</small> *''Gymnopetalum calyculatum'' <small>Miq.</small> *''Pepo moschata'' <small>(Duchesne) Britton</small> |synonyms_ref = <ref>[http://www.theplantlist.org/tpl/record/kew-2747174 The Plant List, Cucurbita moschata]</ref> }} '''Labu''' otabâ '''labu konèng''' ('''''Cucurbita moschata''''') èkotara jhughân mènangka ''waluh'' ([[Jhâbâ]], [[Sunda]]), ''labu parang'' (Malaju) <ref>https://ccrc.farmasi.ugm.ac.id/?page_id=131</ref>, dhinèng è bhâsa Indonesia èkoca' ''labu kuning''. Buwâ panèka èbhângsa'aghi (èkategori'aghi) ḍâlem bhâlâ buwâ bu-labuwân, sè ghi’ sarompon sareng buwâ mèlon (''Cucumis melo)'' bân tèmon (''Cucumis sativus''). Labu panèka tombuwân sè ajhalâr, è è dâun sareng bhungkana bâḍâ ḍuri alos tor lembu’. Salèrana tamaso’ ḍâ’ tombuwân terbuân (mosèman), manabi saèllana abuwâ, maka tombuwân arèya lajhu matè.[[Bhengkek:Waluh.JPG|thumb|labu]] == Manpa'at == Buwâ labu anḍi' bânnya’ manpa'at ḍâ’ ka manossa, è antarana: # Kennèng èpadhaddhi kowa # Kennèng èpadhaddhi [[kolek]] # Kennèng èpadhaddhi jhâjhân # Kennnèng jhughân èpadhaddhi kuwè. Salaèn dhâghingnga sè èkakan mènangka la-ola, ḍâun labu kennèng kèya èpadhaddhi ghângan sè èyola kalabân parotan nyèor ngoḍâ sè èolok ''adhun''. Salaèn arowa, labu kèya anḍi' nilai ropèya bâgi maghâsarè ka'angghuy nyambhung oḍi'. == Ghâḍhuwân Gizi == Buwâ labu jhughân aghâḍhu nilai gizi sè tèngghi, antarana; ''beta karoten'', vitamin A, serrat, vitamin C, vitamin K, bân Niacin otabâ vitamin B3. Tor anḍi' anḍhuwân mineral marana kalium, zat bessè, fosfor, magnesium, tor kalium<ref>Sudarman, M. ''Pemanfaatan Labu Kuning (Cucurbita Moschata Duch) Sebagai Bahan Dasar Pembuatan Cookies''. <nowiki>http://eprints.unm.ac.id/10514/1/ARTIKEL.pdf</nowiki>. Akses tanggal 7 Oktober 2020 Sumenep.</ref>. == Kasèyat == Buwâ labu anḍi' kasèyat nangkal sacem-macemma panyakè' kanker. Aèng ḍâri buwâna labu kennèng èghuna'aghi mènangka panabârra racon kèbân sè abisa, bhinarèn bâi'na labu èpadhaddhi tambhâ cacèng pèta. == Sombher == <references /> [[Bhângsa:Biologi]] [[Bhângsa:Totombuwân]] [[Bhângsa:Cucurbitaceae]] [[Bhângsa:Buwâ]] i56364dknetygm4ylfmo7pifqtd0qgi 0 467 65483 65442 2026-08-05T00:47:18Z Lukjsly 1688 removed [[Category:Totombuwân]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 65483 wikitext text/x-wiki {{infobox spesies}} '''Marongghi''' (''Moringa oleifera'') iyâ arèya tombuwân dâri suku Moringaceae. Tombuwân arèya èkennal kalabân nyama: limaran, moringa, ben-oil (minnya' dâri bighina), malunggay ([[Filipina]]). Marongghi bisa lekkas tombu, omorra lanjhâng, ngembhâng salanjhânga taon, bân tahan kondisi panas ekstrim. Asalla tombuwân arèya dâri daerah tropis bân subtropis è Asia Lao'. Tombuwân arèya umum èghunaaghi ghâbây kakanan bân tambha. Bighina marongghi kiya èkaghâbây majhenning aèng skala kènè'. == Jhâjhârbhâ'ân == Bhungkana marongghi tègghina antara 7-11 mèter, bhungkana aropa kaju (''lignosus''), loros, abârna potè kotor, kolè'en tèpès, abâk kasar, ranca' aropa simpodial bân tombuna kabânnya'an loros bân tègghi. Ḍâunna marongghi anḍi' tanḍhâ aropa: majemuk, tankai lanjhâng, sosonan aseling, ana' ḍâun gasal (''imparipinnatus''), bân ḍâun bâkto ngoḍâ abârna bhiru ngoḍâ. Buwâna marongghi anyama kalèntang lanjhâng amasaghi tello', lanjhânga 20-60 cm; buwâna sè ngoḍâ abârna bhiru - mon la towa dhâddhi abârna soklat, bighina bungkol - abârna soklat abâk cèlleng, bhungkana biyasana abuwâ omor 12-18 bulân. Ramo'en abentuk tunggang, abârna potè bân bisa marajâ akanta lobak. Bhungkana marongghi bisa èpabânnya' lèbât bighi (generatif) otabâ lèbât stèk bhungka (vègètatif). Marongghi biyasana tombu è dataran mabâ otabâ tègghi sampè' è katègghiyân 1000 mdpl, bânnya' ètamen mènangka tapal bâtes otabâ paghâr è tanèyan roma otabâ è lokkè'an. [[Bhângsa:Moringaceae]] gesinjmepwjwlfc32pwuz2oilzapanx 65484 65483 2026-08-05T00:47:47Z Lukjsly 1688 added [[Category:Tatombuwân]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 65484 wikitext text/x-wiki {{infobox spesies}} '''Marongghi''' (''Moringa oleifera'') iyâ arèya tombuwân dâri suku Moringaceae. Tombuwân arèya èkennal kalabân nyama: limaran, moringa, ben-oil (minnya' dâri bighina), malunggay ([[Filipina]]). Marongghi bisa lekkas tombu, omorra lanjhâng, ngembhâng salanjhânga taon, bân tahan kondisi panas ekstrim. Asalla tombuwân arèya dâri daerah tropis bân subtropis è Asia Lao'. Tombuwân arèya umum èghunaaghi ghâbây kakanan bân tambha. Bighina marongghi kiya èkaghâbây majhenning aèng skala kènè'. == Jhâjhârbhâ'ân == Bhungkana marongghi tègghina antara 7-11 mèter, bhungkana aropa kaju (''lignosus''), loros, abârna potè kotor, kolè'en tèpès, abâk kasar, ranca' aropa simpodial bân tombuna kabânnya'an loros bân tègghi. Ḍâunna marongghi anḍi' tanḍhâ aropa: majemuk, tankai lanjhâng, sosonan aseling, ana' ḍâun gasal (''imparipinnatus''), bân ḍâun bâkto ngoḍâ abârna bhiru ngoḍâ. Buwâna marongghi anyama kalèntang lanjhâng amasaghi tello', lanjhânga 20-60 cm; buwâna sè ngoḍâ abârna bhiru - mon la towa dhâddhi abârna soklat, bighina bungkol - abârna soklat abâk cèlleng, bhungkana biyasana abuwâ omor 12-18 bulân. Ramo'en abentuk tunggang, abârna potè bân bisa marajâ akanta lobak. Bhungkana marongghi bisa èpabânnya' lèbât bighi (generatif) otabâ lèbât stèk bhungka (vègètatif). Marongghi biyasana tombu è dataran mabâ otabâ tègghi sampè' è katègghiyân 1000 mdpl, bânnya' ètamen mènangka tapal bâtes otabâ paghâr è tanèyan roma otabâ è lokkè'an. [[Bhângsa:Moringaceae]] [[Bhângsa:Tatombuwân]] 59qi2u51o3nk2dox8ztbcal3pktzydh 65485 65484 2026-08-05T01:05:51Z Lukjsly 1688 65485 wikitext text/x-wiki {{infobox spesies}} '''Marongghi''' (''Moringa oleifera'') iyâ arèya tombuwân dâri suku Moringaceae. Tombuwân arèya èkennal kalabân nyama: limaran, moringa, ben-oil (minnya' dâri bighina), malunggay ([[Filipina]]). Marongghi bisa lekkas tombu, omorra lanjhâng, ngembhâng salanjhânga taon, bân tahan kondisi panas ekstrim. Asalla tombuwân arèya dâri daerah tropis bân subtropis è Asia Lao'. Tombuwân arèya umum èghunaaghi ghâbây kakanan bân tambha. Bighina marongghi kiya èkaghâbây majhenning aèng skala kènè'. == Jhâjhârbhâ'ân == Bhungkana marongghi tègghina antara 7-11 mèter, bhungkana aropa kaju (''lignosus''), loros, abârna potè kotor, kolè'en tèpès, abâk kasar, ranca' aropa simpodial bân tombuna kabânnya'an loros bân tègghi. Ḍâunna marongghi anḍi' tanḍhâ aropa: majemuk, tankai lanjhâng, sosonan aseling, ana' ḍâun gasal (''imparipinnatus''), bân ḍâun bâkto ngoḍâ abârna bhiru ngoḍâ. Buwâna marongghi anyama kalèntang lanjhâng amasaghi tello', lanjhânga 20-60 cm; buwâna sè ngoḍâ abârna bhiru - mon la towa dhâddhi abârna soklat, bighina bungkol - abârna soklat abâk cèlleng, bhungkana biyasana abuwâ omor 12-18 bulân. Ramo'en abentuk tunggang, abârna potè bân bisa marajâ akanta lobak. Bhungkana marongghi bisa èpabânnya' lèbât bighi (generatif) otabâ lèbât stèk bhungka (vègètatif). Marongghi biyasana tombu è dataran mabâ otabâ tègghi sampè' è katègghiyân 1000 mdpl, bânnya' ètamen mènangka tapal bâtes otabâ paghâr è tanèyan roma otabâ è lokkè'an. È awwâl taon 1980-an penelitian ḍâ' kaghuna'anna bhungkana marongghi ḍâri ḍâun, kolè' kajuna, buwâ bân bighina. Hasèlla nyebbhutaghi jhâ' bhungkana marongghi bisa ghâbây tatombuwân è gurun è naghârâ Etiopia, Somalia, bân Kènya mètorot peneliti ḍâri Jèrman, è Institute for Scientific Cooperation, Tubingen ḍâlem taon 1993. [[Bhângsa:Moringaceae]] [[Bhângsa:Tatombuwân]] 559bp7lny2lmawlwkeo8eb8dkhlqi32 65486 65485 2026-08-05T01:07:39Z Lukjsly 1688 65486 wikitext text/x-wiki {{infobox spesies}} '''Marongghi''' (''Moringa oleifera'') iyâ arèya tombuwân dâri suku Moringaceae. Tombuwân arèya èkennal kalabân nyama: limaran, moringa, ben-oil (minnya' dâri bighina), malunggay ([[Filipina]]). Marongghi bisa lekkas tombu, omorra lanjhâng, ngembhâng salanjhânga taon, bân tahan kondisi panas ekstrim. Asalla tombuwân arèya dâri daerah tropis bân subtropis è Asia Lao'. Tombuwân arèya umum èghunaaghi ghâbây kakanan bân tambha. Bighina marongghi kiya èkaghâbây majhenning aèng skala kènè'. == Jhâjhârbhâ'ân == Bhungkana marongghi tègghina antara 7-11 mèter, bhungkana aropa kaju (''lignosus''), loros, abârna potè kotor, kolè'en tèpès, abâk kasar, ranca' aropa simpodial bân tombuna kabânnya'an loros bân tègghi. Ḍâunna marongghi anḍi' tanḍhâ aropa: majemuk, tankai lanjhâng, sosonan aseling, ana' ḍâun gasal (''imparipinnatus''), bân ḍâun bâkto ngoḍâ abârna bhiru ngoḍâ. Buwâna marongghi anyama kalèntang lanjhâng amasaghi tello', lanjhânga 20-60 cm; buwâna sè ngoḍâ abârna bhiru - mon la towa dhâddhi abârna soklat, bighina bungkol - abârna soklat abâk cèlleng, bhungkana biyasana abuwâ omor 12-18 bulân. Ramo'en abentuk tunggang, abârna potè bân bisa marajâ akanta lobak. Bhungkana marongghi bisa èpabânnya' lèbât bighi (generatif) otabâ lèbât stèk bhungka (vègètatif). Marongghi biyasana tombu è dataran mabâ otabâ tègghi sampè' è katègghiyân 1000 mdpl, bânnya' ètamen mènangka tapal bâtes otabâ paghâr è tanèyan roma otabâ è lokkè'an. È awwâl taon 1980-an penelitian ḍâ' kaghuna'anna bhungkana marongghi ḍâri ḍâun, kolè' kajuna, buwâ bân bighina. Hasèlla nyebbhutaghi jhâ' bhungkana marongghi bisa ghâbây tatombuwân è gurun è naghârâ Ètiopia, Somalia, bân Kènya mètorot peneliti ḍâri Jèrman, è Institute for Scientific Cooperation, Tubingen ḍâlem taon 1993.<ref>Ningsih, Erlinda; Sato, Abas; Azizah, Nur; Rumanto, Puguh (2018-07-02). "Pengaruh Waktu Pengendapan dan Dosis Biokoagulan dari Biji Kelor dan Biji Kecipir terhadap Limbah Laundry". ''Seminar Nasional Teknik Kimia "Kejuangan"'': G3–G3.</ref> == Sombher == <references /> [[Bhângsa:Moringaceae]] [[Bhângsa:Tatombuwân]] f482g41wgu1xmcj4hr7o807fz40fncj 65487 65486 2026-08-05T01:14:53Z Lukjsly 1688 /* Jhâjhârbhâ'ân */ 65487 wikitext text/x-wiki {{infobox spesies}} '''Marongghi''' (''Moringa oleifera'') iyâ arèya tombuwân dâri suku Moringaceae. Tombuwân arèya èkennal kalabân nyama: limaran, moringa, ben-oil (minnya' dâri bighina), malunggay ([[Filipina]]). Marongghi bisa lekkas tombu, omorra lanjhâng, ngembhâng salanjhânga taon, bân tahan kondisi panas ekstrim. Asalla tombuwân arèya dâri daerah tropis bân subtropis è Asia Lao'. Tombuwân arèya umum èghunaaghi ghâbây kakanan bân tambha. Bighina marongghi kiya èkaghâbây majhenning aèng skala kènè'. == Jhâjhârbhâ'ân == Bhungkana marongghi tègghina antara 7-11 mèter, bhungkana aropa kaju (''lignosus''), loros, abârna potè kotor, kolè'en tèpès, abâk kasar, ranca' aropa simpodial bân tombuna kabânnya'an loros bân tègghi. Ḍâunna marongghi anḍi' tanḍhâ aropa: majemuk, tankai lanjhâng, sosonan aseling, ana' ḍâun gasal (''imparipinnatus''), bân ḍâun bâkto ngoḍâ abârna bhiru ngoḍâ. Buwâna marongghi anyama kalèntang lanjhâng amasaghi tello', lanjhânga 20-60 cm; buwâna sè ngoḍâ abârna bhiru - mon la towa dhâddhi abârna soklat, bighina bungkol - abârna soklat abâk cèlleng, bhungkana biyasana abuwâ omor 12-18 bulân. Ramo'en abentuk tunggang, abârna potè bân bisa marajâ akanta lobak. Bhungkana marongghi bisa èpabânnya' lèbât bighi (generatif) otabâ lèbât stèk bhungka (vègètatif). Marongghi biyasana tombu è dataran mabâ otabâ tègghi sampè' è katègghiyân 1000 mdpl, bânnya' ètamen mènangka tapal bâtes otabâ paghâr è tanèyan roma otabâ è lokkè'an. È awwâl taon 1980-an penelitian ḍâ' kaghuna'anna bhungkana marongghi ḍâri ḍâun, kolè' kajuna, buwâ bân bighina. Hasèlla nyebbhutaghi jhâ' bhungkana marongghi bisa ghâbây tatombuwân è gurun è naghârâ Ètiopia, Somalia, bân Kènya mètorot peneliti ḍâri Jèrman, è Institute for Scientific Cooperation, Tubingen ḍâlem taon 1993.<ref>Ningsih, Erlinda; Sato, Abas; Azizah, Nur; Rumanto, Puguh (2018-07-02). "Pengaruh Waktu Pengendapan dan Dosis Biokoagulan dari Biji Kelor dan Biji Kecipir terhadap Limbah Laundry". ''Seminar Nasional Teknik Kimia "Kejuangan"'': G3–G3.</ref> Ahli ḍâri Anna Technology University, Tamilnadu, India, sè asmana C Senthil Kumar, abhuktè'aghi jhâ' ḍâun marongghi bisa dhâddhi hepatoprotektor otabâ sè ajhâgâ atè. Mètorot ḍokter jughân herbalis è Yogyakarta, sè asmana dr Sidi Aritjahja, ḍâun marongghi anḍi' antioksidan sè cè' tègghina bân cè' bhâghussâ ghâbây panyakè' sè asambhung bi' tabu' akanta loka è perro' bân loka è lambung. == Sombher == <references /> [[Bhângsa:Moringaceae]] [[Bhângsa:Tatombuwân]] 5p191t9ffvttox901z7kvldzxxv5s2y 65488 65487 2026-08-05T01:17:45Z Lukjsly 1688 memperbaiki diakritik dan kesalahan menulis 65488 wikitext text/x-wiki {{infobox spesies}} '''Marongghi''' (''Moringa oleifera'') iyâ arèya tombuwân ḍâri kalompo' Moringaceae. Tombuwân arèya èkennal kalabân nyama: limaran, moringa, ben-oil (minnya' ḍâri bighina), malunggay ([[Filipina]]). Marongghi bisa lekkas tombu, omorra lanjhâng, ngembhâng salanjhânga taon, bân bida oḍi' è kabâḍâ'ân sè cè' nèmorra. Asalla tombuwân arèya ḍâri daèrah tropis bân subtropis è Asia Lao'. Marongghi biyasa èghunaaghi ghâbây kakanan bân tambha. Bighina marongghi bisa kèya èkaghâbây mabhenning aèng sè sakonè'. == Jhâjhârbhâ'ân == Bhungkana marongghi tègghina antara 7-11 mèter, bhungkana aropa kaju (''lignosus''), loros, abârna potè kotor, kolè'en tèpès, abâk kasar, ranca' aropa simpodial bân tombuna kabânnya'an loros bân tègghi. Ḍâunna marongghi anḍi' tanḍhâ aropa: majemuk, tankai lanjhâng, sosonan aseling, ana' ḍâun gasal (''imparipinnatus''), bân ḍâun bâkto ngoḍâ abârna bhiru ngoḍâ. Buwâna marongghi anyama kalèntang lanjhâng amasaghi tello', lanjhânga 20-60 cm; buwâna sè ngoḍâ abârna bhiru - mon la towa dhâddhi abârna soklat, bighina bungkol - abârna soklat abâk cèlleng, bhungkana biyasana abuwâ omor 12-18 bulân. Ramo'en abentuk tunggang, abârna potè bân bisa marajâ akanta lobak. Bhungkana marongghi bisa èpabânnya' lèbât bighi (generatif) otabâ lèbât stèk bhungka (vègètatif). Marongghi biyasana tombu è dataran mabâ otabâ tègghi sampè' è katègghiyân 1000 mdpl, bânnya' ètamen mènangka tapal bâtes otabâ paghâr è tanèyan roma otabâ è lokkè'an. È awwâl taon 1980-an penelitian ḍâ' kaghuna'anna bhungkana marongghi ḍâri ḍâun, kolè' kajuna, buwâ bân bighina. Hasèlla nyebbhutaghi jhâ' bhungkana marongghi bisa ghâbây tatombuwân è gurun è naghârâ Ètiopia, Somalia, bân Kènya mètorot peneliti ḍâri Jèrman, è Institute for Scientific Cooperation, Tubingen ḍâlem taon 1993.<ref>Ningsih, Erlinda; Sato, Abas; Azizah, Nur; Rumanto, Puguh (2018-07-02). "Pengaruh Waktu Pengendapan dan Dosis Biokoagulan dari Biji Kelor dan Biji Kecipir terhadap Limbah Laundry". ''Seminar Nasional Teknik Kimia "Kejuangan"'': G3–G3.</ref> Ahli ḍâri Anna Technology University, Tamilnadu, India, sè asmana C Senthil Kumar, abhuktè'aghi jhâ' ḍâun marongghi bisa dhâddhi hepatoprotektor otabâ sè ajhâgâ atè. Mètorot ḍokter jughân herbalis è Yogyakarta, sè asmana dr Sidi Aritjahja, ḍâun marongghi anḍi' antioksidan sè cè' tègghina bân cè' bhâghussâ ghâbây panyakè' sè asambhung bi' tabu' akanta loka è perro' bân loka è lambung. == Sombher == <references /> [[Bhângsa:Moringaceae]] [[Bhângsa:Tatombuwân]] nr7qxwsdy4ex5h0xmmk1m7bfqp8zril 65489 65488 2026-08-05T01:31:19Z Lukjsly 1688 65489 wikitext text/x-wiki {{infobox spesies}} '''Marongghi''' (''Moringa oleifera'') iyâ arèya tombuwân ḍâri kalompo' Moringaceae. Tombuwân arèya èkennal kalabân nyama: limaran, moringa, ben-oil (minnya' ḍâri bighina), malunggay ([[Filipina]]). Marongghi bisa lekkas tombu, omorra lanjhâng, ngembhâng salanjhânga taon, bân bida oḍi' è kabâḍâ'ân sè cè' nèmorra. Asalla tombuwân arèya ḍâri daèrah tropis bân subtropis è Asia Lao'. Marongghi biyasa èghunaaghi ghâbây kakanan bân tambha. Bighina marongghi bisa kèya èkaghâbây mabhenning aèng sè sakonè'. == Jhâjhârbhâ'ân == Bhungkana marongghi tègghina antara 7-11 mèter, bhungkana aropa kaju (''lignosus''), loros, abârna potè kotor, kolè'en tèpès, abâk kasar, ranca' aropa simpodial bân tombuna kabânnya'an loros bân tègghi. Ḍâunna marongghi anḍi' tanḍhâ aropa: majemuk, tankai lanjhâng, sosonan aseling, ana' ḍâun gasal (''imparipinnatus''), bân ḍâun bâkto ngoḍâ abârna bhiru ngoḍâ. Buwâna marongghi anyama kalèntang lanjhâng amasaghi tello', lanjhânga 20-60 cm; buwâna sè ngoḍâ abârna bhiru - mon la towa dhâddhi abârna soklat, bighina bungkol - abârna soklat abâk cèlleng, bhungkana biyasana abuwâ omor 12-18 bulân. Ramo'en abentuk tunggang, abârna potè bân bisa marajâ akanta lobak. Bhungkana marongghi bisa èpabânnya' lèbât bighi (generatif) otabâ lèbât stèk bhungka (vègètatif). Marongghi biyasana tombu è dataran mabâ otabâ tègghi sampè' è katègghiyân 1000 mdpl, bânnya' ètamen mènangka tapal bâtes otabâ paghâr è tanèyan roma otabâ è lokkè'an. È awwâl taon 1980-an penelitian ḍâ' kaghuna'anna bhungkana marongghi ḍâri ḍâun, kolè' kajuna, buwâ bân bighina. Hasèlla nyebbhutaghi jhâ' bhungkana marongghi bisa ghâbây tatombuwân è gurun è naghârâ Ètiopia, Somalia, bân Kènya mètorot peneliti ḍâri Jèrman, è Institute for Scientific Cooperation, Tubingen ḍâlem taon 1993.<ref>Ningsih, Erlinda; Sato, Abas; Azizah, Nur; Rumanto, Puguh (2018-07-02). "Pengaruh Waktu Pengendapan dan Dosis Biokoagulan dari Biji Kelor dan Biji Kecipir terhadap Limbah Laundry". ''Seminar Nasional Teknik Kimia "Kejuangan"'': G3–G3.</ref> Ahli ḍâri Anna Technology University, Tamilnadu, India, sè asmana C Senthil Kumar, abhuktè'aghi jhâ' ḍâun marongghi bisa dhâddhi hepatoprotektor otabâ sè ajhâgâ atè. Mètorot ḍokter jughân herbalis è Yogyakarta, sè asmana dr Sidi Aritjahja, ḍâun marongghi anḍi' antioksidan sè cè' tègghina bân cè' bhâghussâ ghâbây panyakè' sè asambhung bi' tabu' akanta loka è perro' bân loka è lambung. == Èssèna == Ḍâun marongghi aèssè vitamin A, B, C, protein, bân mineral. Marongghi bânnya' aèssè senyawa bân nutrisi sè èkabhuto bhâdhân. Marongghi aèssè antioksidan, vitamin, asam amino esensial, anti-inflammatory, bân senyawa laènna. Tapè sakabbhina èssè jârèya bisa pagghun bâḍâ mon carana namen, ngobu, bân ngola ḍâun marongghi la teppa'. == Sombher == <references /> [[Bhângsa:Moringaceae]] [[Bhângsa:Tatombuwân]] 7ogyomlyanpq4ijcd5cqk6o429f9nl5 0 682 65490 5916 2026-08-05T01:56:06Z Lukjsly 1688 menambah infobox 65490 wikitext text/x-wiki {{infobox spesies}} '''Sèrè''' (''Piper betle'') iyâ arèya tombuwân asli [[Indonesia]] sè tombuna nalar ka tombuwân laèn. Mènangka bhudâjâ dâun bân buwâna biasana èpappa' bi' ghâmbhir, pènang, bhâko, bân kapor. Sèrè èghunaaghi mènangka tombuwân tambhâ (''[[fitofarmaka]]''); bân sala sèttong tombuwân penting kaaghuy odi' bân cem-macemma upacara adhât rumpun Melayu. È bhâsa Indonesia tombuwân arèya èkoca' ''sirih''. [[Bhângsa:Totombuwân]] [[Bhângsa:Piperaceae]] cf7a2gg6atdoxxdgm7x54z8oy7h4mwl 65496 65490 2026-08-05T04:49:02Z Lukjsly 1688 65496 wikitext text/x-wiki {{infobox spesies}} '''Sèrè''' (''Piper betle'') iyâ arèya tombuwân asli [[Indonesia]] sè tombuna nalar ka tombuwân laèn. Mènangka bhudâjâ ḍâun bân buwâna biasana èpappa' bi' ghâmbhir, pènang, bhâko, bân kapor. Sèrè èghunaaghi mènangka tombuwân tambhâ (''[[fitofarmaka]]''); bân sala sèttong tombuwân penting kaaghuy oḍi' bân cem-macemma upacara adhât rumpun Melayu. È bhâsa Inḍonèsia tombuwân arèya èkoca' ''sirih''. Sèrè anḍi' bânnya' nyama è bhân-sabbhân ḍâèra, è antarana: ''suruh'' (Jhâbâ), ''lu'at'' (Bhâsa Ma'anyan),''sireh'' (Melayu), ''bido'' (Ternate), ''base'' (Bhâli), bân ''amo'' (Ambon). Ḍâlem bhudâjâ, ḍâun sèrè bân buwâna biyasa èkakan bi' gambir, pènang, bân kapor. [[Bhângsa:Totombuwân]] [[Bhângsa:Piperaceae]] nncapz9dhahru8db4kgkmbnk5lv46j6 65497 65496 2026-08-05T04:54:20Z Lukjsly 1688 65497 wikitext text/x-wiki {{infobox spesies}} '''Sèrè''' (''Piper betle'') iyâ arèya tombuwân asli [[Indonesia]] sè tombuna nalar ka tombuwân laèn. Sèrè èghunaaghi mènangka tombuwân tambhâ (''[[fitofarmaka]]''); bân sala sèttong tombuwân penting kaaghuy oḍi' bân cem-macemma upacara adhât rumpun Melayu. È bhâsa Inḍonèsia tombuwân arèya èkoca' ''sirih''. Sèrè anḍi' bânnya' nyama è bhân-sabbhân ḍâèra, è antarana: ''suruh'' (Jhâbâ), ''lu'at'' (Bhâsa Ma'anyan),''sireh'' (Melayu), ''bido'' (Ternate), ''base'' (Bhâli), bân ''amo'' (Ambon). Mènangka bhudâjâ ḍâun bân buwâna biasana èpappa' bi' ghâmbhirè, pènang, bhâko, bân kapor. Tapè mappa' sèrè èkaè'aghi bi' panyakè' kanker colo' bân ngasèllaghina ''squamous'' ''cell carcinoma'' sè asèpat ''malignan''. Bân kaporra bisa makèro' ghusè (periodontitis) sè bisa macabut ghighi, maskè ḍâunna sèrè bâḍâ antiseptigghâ sè bisa nyegghâ ghighi mèlè ta' alobâng. [[Bhângsa:Totombuwân]] [[Bhângsa:Piperaceae]] lfu00i1kbe7qg3qsrist1mzqimjwff2 65498 65497 2026-08-05T04:58:08Z Lukjsly 1688 65498 wikitext text/x-wiki {{infobox spesies}} '''Sèrè''' (''Piper betle'') iyâ arèya tombuwân asli [[Indonesia]] sè tombuna nalar ka tombuwân laèn. Sèrè èghunaaghi mènangka tombuwân tambhâ (''[[fitofarmaka]]''); bân sala sèttong tombuwân penting kaaghuy oḍi' bân cem-macemma upacara adhât rumpun Melayu. È bhâsa Inḍonèsia tombuwân arèya èkoca' ''sirih''. Sèrè anḍi' bânnya' nyama è bhân-sabbhân ḍâèra, è antarana: ''suruh'' (Jhâbâ), ''lu'at'' (Bhâsa Ma'anyan),''sireh'' (Melayu), ''bido'' (Ternate), ''base'' (Bhâli), bân ''amo'' (Ambon). Mènangka bhudâjâ ḍâun bân buwâna biasana èpappa' bi' ghâmbhirè, pènang, bhâko, bân kapor. Tapè mappa' sèrè èkaè'aghi bi' panyakè' kanker colo' bân ngasèllaghina ''squamous'' ''cell carcinoma'' sè asèpat ''malignan''. Bân kaporra bisa makèro' ghusè (periodontitis) sè bisa macabut ghighi, maskè ḍâunna sèrè bâḍâ antiseptigghâ sè bisa nyegghâ ghighi mèlè ta' alobâng. È Inḍonèsia, sèrè arèya macemma flora (tombuwân) asli ḍâri propènsi Kepulauan Riau. Orèng Kepulauan Riau cè' ngaghungaghina budhâjâ ngakan sèrè mènangka acara aḍhât otamana ḍâlem ngambek tamoy bân ngangghuy sèrè ghâbây obhât. [[Bhângsa:Totombuwân]] [[Bhângsa:Piperaceae]] iufm6bx8sewpg47kfh7aq56mymqubzg 65499 65498 2026-08-05T05:00:11Z Lukjsly 1688 65499 wikitext text/x-wiki {{infobox spesies}} '''Sèrè''' (''Piper betle'') iyâ arèya tombuwân asli [[Indonesia]] sè tombuna nalar ka tombuwân laèn. Sèrè èghunaaghi mènangka tombuwân tambhâ (''[[fitofarmaka]]''); bân sala sèttong tombuwân penting kaaghuy oḍi' bân cem-macemma upacara adhât rumpun Melayu. È bhâsa Inḍonèsia tombuwân arèya èkoca' ''sirih''. Sèrè anḍi' bânnya' nyama è bhân-sabbhân ḍâèra, è antarana: ''suruh'' (Jhâbâ), ''lu'at'' (Bhâsa Ma'anyan),''sireh'' (Melayu), ''bido'' (Ternate), ''base'' (Bhâli), bân ''amo'' (Ambon). Mènangka bhudâjâ ḍâun bân buwâna biasana èpappa' bi' ghâmbhirè, pènang, bhâko, bân kapor. Tapè mappa' sèrè èkaè'aghi bi' panyakè' kanker colo' bân ngasèllaghina ''squamous'' ''cell carcinoma'' sè asèpat ''malignan''. Bân kaporra bisa makèro' ghusè (periodontitis) sè bisa macabut ghighi, maskè ḍâunna sèrè bâḍâ antiseptigghâ sè bisa nyegghâ ghighi mèlè ta' alobâng. È Inḍonèsia, sèrè arèya macemma flora (tombuwân) asli ḍâri propènsi Kepulauan Riau. Orèng Kepulauan Riau cè' ngaghungaghina budhâjâ ngakan sèrè mènangka acara aḍhât otamana ḍâlem ngambek tamoy bân ngangghuy sèrè ghâbây obhât. Maskè asli ḍâri Propènsi Kepulauan RIau, tombuwân sèrè bisa ètemmo è bânnya' ḍâ'èra è Inḍonèsia ghâbây obhât otabâ coma dhâddhi hisân. [[Bhângsa:Totombuwân]] [[Bhângsa:Piperaceae]] 08z2p884ls9o46xn92912vacsaeopvp 65500 65499 2026-08-05T05:03:29Z Lukjsly 1688 65500 wikitext text/x-wiki {{infobox spesies}} '''Sèrè''' (''Piper betle'') iyâ arèya tombuwân asli [[Indonesia]] sè tombuna nalar ka tombuwân laèn. Sèrè èghunaaghi mènangka tombuwân tambhâ (''[[fitofarmaka]]''); bân sala sèttong tombuwân penting kaaghuy oḍi' bân cem-macemma upacara adhât rumpun Melayu. È bhâsa Inḍonèsia tombuwân arèya èkoca' ''sirih''. Sèrè anḍi' bânnya' nyama è bhân-sabbhân ḍâèra, è antarana: ''suruh'' (Jhâbâ), ''lu'at'' (Bhâsa Ma'anyan),''sireh'' (Melayu), ''bido'' (Ternate), ''base'' (Bhâli), bân ''amo'' (Ambon). Mènangka bhudâjâ ḍâun bân buwâna biasana èpappa' bi' ghâmbhirè, pènang, bhâko, bân kapor. Tapè mappa' sèrè èkaè'aghi bi' panyakè' kanker colo' bân ngasèllaghina ''squamous'' ''cell carcinoma'' sè asèpat ''malignan''. Bân kaporra bisa makèro' ghusè (periodontitis) sè bisa macabut ghighi, maskè ḍâunna sèrè bâḍâ antiseptigghâ sè bisa nyegghâ ghighi mèlè ta' alobâng. È Inḍonèsia, sèrè arèya macemma flora (tombuwân) asli ḍâri propènsi Kepulauan Riau. Orèng Kepulauan Riau cè' ngaghungaghina budhâjâ ngakan sèrè mènangka acara aḍhât otamana ḍâlem ngambek tamoy bân ngangghuy sèrè ghâbây obhât. Maskè asli ḍâri Propènsi Kepulauan RIau, tombuwân sèrè bisa ètemmo è bânnya' ḍâ'èra è Inḍonèsia ghâbây obhât otabâ coma dhâddhi hisân. == Tanḍhâ bhungka, ḍâun, bân kembhânga == Bhungkana sèrè tombu nalar bisa sampè' tègghina 15 mèter. Bhungkana abârna soklat abâk bhiru, bentu'en bungkol, bân anḍi' ghâris ghâbây kennengan kalowarra ramu'. == Sombher == [[Bhângsa:Totombuwân]] [[Bhângsa:Piperaceae]] g443e37yop5ch9ztee19e7fyj9gmi28 65502 65500 2026-08-05T05:09:21Z Lukjsly 1688 /* Tanḍhâ bhungka, ḍâun, bân kembhânga */ 65502 wikitext text/x-wiki {{infobox spesies}} '''Sèrè''' (''Piper betle'') iyâ arèya tombuwân asli [[Indonesia]] sè tombuna nalar ka tombuwân laèn. Sèrè èghunaaghi mènangka tombuwân tambhâ (''[[fitofarmaka]]''); bân sala sèttong tombuwân penting kaaghuy oḍi' bân cem-macemma upacara adhât rumpun Melayu. È bhâsa Inḍonèsia tombuwân arèya èkoca' ''sirih''. Sèrè anḍi' bânnya' nyama è bhân-sabbhân ḍâèra, è antarana: ''suruh'' (Jhâbâ), ''lu'at'' (Bhâsa Ma'anyan),''sireh'' (Melayu), ''bido'' (Ternate), ''base'' (Bhâli), bân ''amo'' (Ambon). Mènangka bhudâjâ ḍâun bân buwâna biasana èpappa' bi' ghâmbhirè, pènang, bhâko, bân kapor. Tapè mappa' sèrè èkaè'aghi bi' panyakè' kanker colo' bân ngasèllaghina ''squamous'' ''cell carcinoma'' sè asèpat ''malignan''. Bân kaporra bisa makèro' ghusè (periodontitis) sè bisa macabut ghighi, maskè ḍâunna sèrè bâḍâ antiseptigghâ sè bisa nyegghâ ghighi mèlè ta' alobâng. È Inḍonèsia, sèrè arèya macemma flora (tombuwân) asli ḍâri propènsi Kepulauan Riau. Orèng Kepulauan Riau cè' ngaghungaghina budhâjâ ngakan sèrè mènangka acara aḍhât otamana ḍâlem ngambek tamoy bân ngangghuy sèrè ghâbây obhât. Maskè asli ḍâri Propènsi Kepulauan RIau, tombuwân sèrè bisa ètemmo è bânnya' ḍâ'èra è Inḍonèsia ghâbây obhât otabâ coma dhâddhi hisân. == Tanḍhâ bhungka, ḍâun, bân kembhânga == Bhungkana sèrè tombu nalar bisa sampè' tègghina 15 mèter. Bhungkana abârna soklat abâk bhiru, ropana bungkol, bân anḍi' ghâris ghâbây kennengan kalowarra ramu'. Ḍâunna tunggal ropana akanta jhântong, akonco', tombuna alang-seling ghântèan, bân abâu lemma' mon èperkes. Lanjhânga ḍâunna antara 5 - 8 cm bân lèbârrâ 2 - 5 cm. Kembhânga majemuk akanta tèr-butèr bân anḍi' ḍâun sè ajâgâ korang lebbi 1mm sè aropa bungkol abâk lanjhâng. == Sombher == [[Bhângsa:Totombuwân]] [[Bhângsa:Piperaceae]] bg13ty3kq640qj3739j4xczbvq6gxc6 65504 65502 2026-08-05T05:40:07Z Lukjsly 1688 65504 wikitext text/x-wiki {{infobox spesies}} '''Sèrè''' (''Piper betle'') iyâ arèya tombuwân asli [[Indonesia]] sè tombuna nalar ka tombuwân laèn. Sèrè èghunaaghi mènangka tombuwân tambhâ (''[[fitofarmaka]]''); bân sala sèttong tombuwân penting kaaghuy oḍi' bân cem-macemma upacara adhât rumpun Melayu. È bhâsa Inḍonèsia tombuwân arèya èkoca' ''sirih''. Sèrè anḍi' bânnya' nyama è bhân-sabbhân ḍâèra, è antarana: ''suruh'' (Jhâbâ), ''lu'at'' (Bhâsa Ma'anyan),''sireh'' (Melayu), ''bido'' (Ternate), ''base'' (Bhâli), bân ''amo'' (Ambon). Mènangka bhudâjâ ḍâun bân buwâna biasana èpappa' bi' ghâmbhirè, pènang, bhâko, bân kapor. Tapè mappa' sèrè èkaè'aghi bi' panyakè' kanker colo' bân ngasèllaghina ''squamous'' ''cell carcinoma'' sè asèpat ''malignan''. Bân kaporra bisa makèro' ghusè (periodontitis) sè bisa macabut ghighi, maskè ḍâunna sèrè bâḍâ antiseptigghâ sè bisa nyegghâ ghighi mèlè ta' alobâng. È Inḍonèsia, sèrè arèya macemma flora (tombuwân) asli ḍâri propènsi Kepulauan Riau. Orèng Kepulauan Riau cè' ngaghungaghina budhâjâ ngakan sèrè mènangka acara aḍhât otamana ḍâlem ngambek tamoy bân ngangghuy sèrè ghâbây obhât. Maskè asli ḍâri Propènsi Kepulauan RIau, tombuwân sèrè bisa ètemmo è bânnya' ḍâ'èra è Inḍonèsia ghâbây obhât otabâ coma dhâddhi hisân. == Tanḍhâ bhungka, ḍâun, bân kembhânga == Bhungkana sèrè tombu nalar bisa sampè' tègghina 15 mèter. Bhungkana abârna soklat abâk bhiru, ropana bungkol, bân anḍi' ghâris ghâbây kennengan kalowarra ramu'. Ḍâunna tunggal ropana akanta jhântong, akonco', tombuna alang-seling ghântèan, bân abâu lemma' mon èperkes. Lanjhânga ḍâunna antara 5 - 8 cm bân lèbârrâ 2 - 5 cm. Kembhânga majemuk akanta tèr-butèr bân anḍi' ḍâun sè ajâgâ korang lebbi 1mm sè aropa bungkol abâk lanjhâng. Buwâna sèrè aropa bungkol abârna bhiru abâk bu-abu. Ramo'en tunggang, bungkol bân abârna soklat abâk konèng. Mon èjelling sakejjâ' bhungkana sèrè akanta para' paḍâ'â bi' bhungkana sa'ang (''Piper betle''). == Sombher == [[Bhângsa:Totombuwân]] [[Bhângsa:Piperaceae]] iy71k5wxjbifs99tdz9amohni247l3h 65507 65504 2026-08-05T06:00:24Z Lukjsly 1688 65507 wikitext text/x-wiki {{infobox spesies}} '''Sèrè''' (''Piper betle'') iyâ arèya tombuwân asli [[Indonesia]] sè tombuna nalar ka tombuwân laèn. Sèrè èghunaaghi mènangka tombuwân tambhâ (''[[fitofarmaka]]''); bân sala sèttong tombuwân penting kaaghuy oḍi' bân cem-macemma upacara adhât rumpun Melayu. È bhâsa Inḍonèsia tombuwân arèya èkoca' ''sirih''. Sèrè anḍi' bânnya' nyama è bhân-sabbhân ḍâèra, è antarana: ''suruh'' (Jhâbâ), ''lu'at'' (Bhâsa Ma'anyan),''sireh'' (Melayu), ''bido'' (Ternate), ''base'' (Bhâli), bân ''amo'' (Ambon). Mènangka bhudâjâ ḍâun bân buwâna biasana èpappa' bi' ghâmbhirè, pènang, bhâko, bân kapor. Tapè mappa' sèrè èkaè'aghi bi' panyakè' kanker colo' bân ngasèllaghina ''squamous'' ''cell carcinoma'' sè asèpat ''malignan''. Bân kaporra bisa makèro' ghusè (periodontitis) sè bisa macabut ghighi, maskè ḍâunna sèrè bâḍâ antiseptigghâ sè bisa nyegghâ ghighi mèlè ta' alobâng. È Inḍonèsia, sèrè arèya macemma flora (tombuwân) asli ḍâri propènsi Kepulauan Riau. Orèng Kepulauan Riau cè' ngaghungaghina budhâjâ ngakan sèrè mènangka acara aḍhât otamana ḍâlem ngambek tamoy bân ngangghuy sèrè ghâbây obhât. Maskè asli ḍâri Propènsi Kepulauan RIau, tombuwân sèrè bisa ètemmo è bânnya' ḍâ'èra è Inḍonèsia ghâbây obhât otabâ coma dhâddhi hisân. == Tanḍhâ bhungka, ḍâun, bân kembhânga == Bhungkana sèrè tombu nalar bisa sampè' tègghina 15 mèter. Bhungkana abârna soklat abâk bhiru, ropana bungkol, bân anḍi' ghâris ghâbây kennengan kalowarra ramu'. Ḍâunna tunggal ropana akanta jhântong, akonco', tombuna alang-seling ghântèan, bân abâu lemma' mon èperkes. Lanjhânga ḍâunna antara 5 - 8 cm bân lèbârrâ 2 - 5 cm. Kembhânga majemuk akanta tèr-butèr bân anḍi' ḍâun sè ajâgâ korang lebbi 1mm sè aropa bungkol abâk lanjhâng. Buwâna sèrè aropa bungkol abârna bhiru abâk bu-abu. Ramo'en tunggang, bungkol bân abârna soklat abâk konèng. Mon èjelling sakejjâ' bhungkana sèrè akanta para' paḍâ'â bi' bhungkana sa'ang (''Piper betle''). == Èssèna == Minnya' atsiri ḍâri ḍâun sèrè ngandung minnya' ngabbher (''betIephenol''), ''seskuiterpen'', pati, ''diatase,'' ghulâ bân zat samak bân ''kavikol'' sè bisa matè'èn kuman, antioksidasi bân fungisida, bisa mamatè kolat. == Sombher == [[Bhângsa:Totombuwân]] [[Bhângsa:Piperaceae]] 0jard4037jh3l7vv1hl921fil2io2pr 65508 65507 2026-08-05T06:03:08Z Lukjsly 1688 65508 wikitext text/x-wiki {{infobox spesies}} '''Sèrè''' (''Piper betle'') iyâ arèya tombuwân asli [[Indonesia]] sè tombuna nalar ka tombuwân laèn. Sèrè èghunaaghi mènangka tombuwân tambhâ (''[[fitofarmaka]]''); bân sala sèttong tombuwân penting kaaghuy oḍi' bân cem-macemma upacara adhât rumpun Melayu. È bhâsa Inḍonèsia tombuwân arèya èkoca' ''sirih''. Sèrè anḍi' bânnya' nyama è bhân-sabbhân ḍâèra, è antarana: ''suruh'' (Jhâbâ), ''lu'at'' (Bhâsa Ma'anyan),''sireh'' (Melayu), ''bido'' (Ternate), ''base'' (Bhâli), bân ''amo'' (Ambon). Mènangka bhudâjâ ḍâun bân buwâna biasana èpappa' bi' ghâmbhirè, pènang, bhâko, bân kapor. Tapè mappa' sèrè èkaè'aghi bi' panyakè' kanker colo' bân ngasèllaghina ''squamous'' ''cell carcinoma'' sè asèpat ''malignan''. Bân kaporra bisa makèro' ghusè (periodontitis) sè bisa macabut ghighi, maskè ḍâunna sèrè bâḍâ antiseptigghâ sè bisa nyegghâ ghighi mèlè ta' alobâng. È Inḍonèsia, sèrè arèya macemma flora (tombuwân) asli ḍâri propènsi Kepulauan Riau. Orèng Kepulauan Riau cè' ngaghungaghina budhâjâ ngakan sèrè mènangka acara aḍhât otamana ḍâlem ngambek tamoy bân ngangghuy sèrè ghâbây obhât. Maskè asli ḍâri Propènsi Kepulauan RIau, tombuwân sèrè bisa ètemmo è bânnya' ḍâ'èra è Inḍonèsia ghâbây obhât otabâ coma dhâddhi hisân. == Tanḍhâ bhungka, ḍâun, bân kembhânga == Bhungkana sèrè tombu nalar bisa sampè' tègghina 15 mèter. Bhungkana abârna soklat abâk bhiru, ropana bungkol, bân anḍi' ghâris ghâbây kennengan kalowarra ramu'. Ḍâunna tunggal ropana akanta jhântong, akonco', tombuna alang-seling ghântèan, bân abâu lemma' mon èperkes. Lanjhânga ḍâunna antara 5 - 8 cm bân lèbârrâ 2 - 5 cm. Kembhânga majemuk akanta tèr-butèr bân anḍi' ḍâun sè ajâgâ korang lebbi 1mm sè aropa bungkol abâk lanjhâng. Buwâna sèrè aropa bungkol abârna bhiru abâk bu-abu. Ramo'en tunggang, bungkol bân abârna soklat abâk konèng. Mon èjelling sakejjâ' bhungkana sèrè akanta para' paḍâ'â bi' bhungkana sa'ang (''Piper betle''). == Èssèna == Minnya' atsiri ḍâri ḍâun sèrè ngandung minnya' ngabbher (''betIephenol''), ''seskuiterpen'', pati, ''diatase,'' ghulâ bân zat samak bân ''kavikol'' sè bisa matè'èn kuman, antioksidasi bân fungisida, bisa mamatè kolat. Sèrè bisa maèlang bâuna bhâdhân sè apa'. Ḍâun sèrè bisa kèya ma ampet ḍârâ, mabârâs loka è kolè', bân panyake' è bâgiyân tabu'. == Sombher == [[Bhângsa:Totombuwân]] [[Bhângsa:Piperaceae]] 51okt7zazop7wq6v7dtx8yh9hpp6zy0 65509 65508 2026-08-05T06:07:01Z Lukjsly 1688 /* Èssèna */ 65509 wikitext text/x-wiki {{infobox spesies}} '''Sèrè''' (''Piper betle'') iyâ arèya tombuwân asli [[Indonesia]] sè tombuna nalar ka tombuwân laèn. Sèrè èghunaaghi mènangka tombuwân tambhâ (''[[fitofarmaka]]''); bân sala sèttong tombuwân penting kaaghuy oḍi' bân cem-macemma upacara adhât rumpun Melayu. È bhâsa Inḍonèsia tombuwân arèya èkoca' ''sirih''. Sèrè anḍi' bânnya' nyama è bhân-sabbhân ḍâèra, è antarana: ''suruh'' (Jhâbâ), ''lu'at'' (Bhâsa Ma'anyan),''sireh'' (Melayu), ''bido'' (Ternate), ''base'' (Bhâli), bân ''amo'' (Ambon). Mènangka bhudâjâ ḍâun bân buwâna biasana èpappa' bi' ghâmbhirè, pènang, bhâko, bân kapor. Tapè mappa' sèrè èkaè'aghi bi' panyakè' kanker colo' bân ngasèllaghina ''squamous'' ''cell carcinoma'' sè asèpat ''malignan''. Bân kaporra bisa makèro' ghusè (periodontitis) sè bisa macabut ghighi, maskè ḍâunna sèrè bâḍâ antiseptigghâ sè bisa nyegghâ ghighi mèlè ta' alobâng. È Inḍonèsia, sèrè arèya macemma flora (tombuwân) asli ḍâri propènsi Kepulauan Riau. Orèng Kepulauan Riau cè' ngaghungaghina budhâjâ ngakan sèrè mènangka acara aḍhât otamana ḍâlem ngambek tamoy bân ngangghuy sèrè ghâbây obhât. Maskè asli ḍâri Propènsi Kepulauan RIau, tombuwân sèrè bisa ètemmo è bânnya' ḍâ'èra è Inḍonèsia ghâbây obhât otabâ coma dhâddhi hisân. == Tanḍhâ bhungka, ḍâun, bân kembhânga == Bhungkana sèrè tombu nalar bisa sampè' tègghina 15 mèter. Bhungkana abârna soklat abâk bhiru, ropana bungkol, bân anḍi' ghâris ghâbây kennengan kalowarra ramu'. Ḍâunna tunggal ropana akanta jhântong, akonco', tombuna alang-seling ghântèan, bân abâu lemma' mon èperkes. Lanjhânga ḍâunna antara 5 - 8 cm bân lèbârrâ 2 - 5 cm. Kembhânga majemuk akanta tèr-butèr bân anḍi' ḍâun sè ajâgâ korang lebbi 1mm sè aropa bungkol abâk lanjhâng. Buwâna sèrè aropa bungkol abârna bhiru abâk bu-abu. Ramo'en tunggang, bungkol bân abârna soklat abâk konèng. Mon èjelling sakejjâ' bhungkana sèrè akanta para' paḍâ'â bi' bhungkana sa'ang (''Piper betle''). == Èssèna == Minnya' atsiri ḍâri ḍâun sèrè ngandung minnya' ngabbher (''betIephenol''), ''seskuiterpen'', pati, ''diatase,'' ghulâ bân zat samak bân ''kavikol'' sè bisa matè'èn kuman, antioksidasi bân fungisida, bisa mamatè kolat. Sèrè bisa maèlang bâuna bhâdhân sè apa'. Ḍâun sèrè bisa kèya ma ampet ḍârâ, mabârâs loka è kolè', bân panyake' è bâgiyân tabu'. Sèrè bisa kèya ghâbây obhât èlong sè kalowar ḍârâ, carana ngala' duwâ' lembâr ḍâun sèrè sè ghi' segghâr, pas assaè bi' aèng, laju ghulung pas pamaso' ka ḍâlem lobângâ èlong. Salaèn rowa, sèrè hutan aèssè ''fenol'' bân ''kavikol'' sè bisa èghuna'aghi ghâbây pestisida nabati. == Sombher == [[Bhângsa:Totombuwân]] [[Bhângsa:Piperaceae]] 65zmhkuzn4tb8n7pjl8jtomsepzt2fi 0 11948 65482 42037 2026-08-04T16:07:59Z BasilLeaf 2023 65482 wikitext text/x-wiki {{bedakan|Kerajaan Inderapura}} {{Infobox Former Country | native_name = كسلطانن سياق سري ايندراڤورا | conventional_long_name = Siak Sri Indrapura | common_name = Kesultanan Siak | religion = [[Islam]] | image_flag = Flag of Sultanate of Siak Sri Indrapura.svg | image_coat = Lambang Kerajaan Siak.jpg | symbol_type = | p1 = Kerajaan Pagaruyung | p2 = Kesultanan Johor | s1 = Indonesia | s2 = | flag_p1 = Flag of Minang.svg | flag_p2 = Flag of Johor.svg | flag_s1 = Flag of Indonesia.svg | year_start = 1723 | year_end = 1945 | date_start = | date_end = | event_start = | event_end = Bergabung dengan Indonesia | image_map = Sultanate_of_Siak_(1850).png | image_map_caption = Kesultanan Siak pada 1850 | capital = Buantan,<br /> Mempura,<br /> Pekanbaru,<br /> Siak Sri Indrapura | common_languages = [[Bahasa Melayu|Melayu]] | government_type = Monarki | title_leader = [[Yang Dipertuan Besar Siak|Yang Dipertuan Besar]] | leader1 = [[Abdul Jalil Syah dari Siak|Raja Kecik]] | year_leader1 = 1723-1746 | leader2 = [[Sultan Alamuddin Syah dari Siak|Sultan Alamuddin]] bersama dengan [[Sultanah Khodijah]] | year_leader2 = 1761-1766 | leader3 = [[Sultan Syarif Ali dari Siak|Sultan Sayyid Ali]] | year_leader3 = 1791-1811 | leader4 = [[Syarif Kasim II dari Siak|Sultan Syarif Kasim II]] | year_leader4 = 1915-1946 (Sultan Siak Terakhir) | leader5 = | year_leader5 = | currency = | footnotes = }} Kasoltanan Siak Sri Indrapura iyâ arèya Karathon Malaju Islam sè perna èbangon è Kabupatèn Siak, Propènsi Riau, Inḍonesia. Kasoltanan rèya èghâbây è Buantan bi' Ratho kènè' potrana Soltan Mahmud Syah II Johor è taon 1723, saèllana sabellumma tamaso' ḍâlem parebbhu'ân tahta Johor. Kasoltanan Siak moncol abhâḍhi karahon sè kowat bân ḍhâḍḍhi kakowaḍhân sè èyabâs è pasèsèr tèmor Sumatra bân Semenanjung Malaysiaè tengnga paksaan imoerialisme Èropa. Jangkauan palèng jhâu pangarona karathon rèya ḍâpa' ka polo Rupat, tor ngandhellaghi jhâlân palajaran è Somatra Tèmor. Pasang sorot karathon rèya ta' lopot vâri parmosoan sè arebbhu' kakoasaan jhâlân pardhâghângan è Selat Malaka. Samarèna Proklamasi Kamardhikaan Inḍonesia, Soltan Siak sè dibudi, Soltan Syarif Kasim II anyataaghi karathonna sè masèttong kalabân [[Inḍonesia|Republik Inḍonesia]]. == Etimologi == Bânnya' sè bisa ajellasaghi asal moasal nyama Siak. Pertama, ḍâri oca' "siak" artèna rèng alèm. Amir Luthfi ngaètaghi nyama Siak kaangghuy nyama daerah kalabân oca' "siak" ḍâlem bhâsa Minangkabau sè andi' artè orèng sè taat aghâma otabâ sè ajhâr aghâma è langghâr, tor aberri' pendapat perkembangan Islam è Minangkabau sè anḍi' kaetan kalabân Siak. Oca' "siak" kadhâng èyangghuy dâlem bhâsa Melaju kalabân artè pangorossa masjid. Kapèng duwâ', dâri oca' "lasiak" dâri bhâsa Batak sè andi' artè peddhis, èkaetaghi kalabân kalakoanna orèng Batak è wilajâ Siak sè bânnya' ètanemmi sa'ang. Kapèng tello', ḍâri oca' "suak" iyâ arèya kampong-kampong sè bâḍâ è seḍḍhi'en songai Siak. Kapèng empa', ḍâri tombuwân rebbhâ siak-siak sè tombu è sakitar songai jâriyâ. Nyama daèra Siak moncol lebbi towa ḍâri moncolla kasoltanan Siak dhibi'. Siak ècatet ḍâlem karjâ sastra abhâd ka-14, Nagarakertagama, abhâḍhi wilajâ nusantara èjangkau Majapahit abhâreng wilajâ laènna è Sumatera ènga' Minangkabau, Rokan, bân Kampar. Nyama kerathon Sri Inderapura moncol dibudi, saèllana è taon awâl abad ka-19 akadhi sè tacatet è parjhânjhiyân Soltan Sayyid Ibrahim kalabân Willian Farquhar ḍâri EIC. jp7pz0z1czevhzppita1jmnh4ss0c4s 0 12472 65520 42074 2026-08-05T08:43:57Z Muufii 2890 added [[Category:Kèbân]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 65520 wikitext text/x-wiki {{infobox spesies}} '''Mano'''' otabâ '''Avès''' iyâ arèya angghuta sarangah kèbân atolang lègir (vèrtebrata) sè anḍi' bulu bân lèmbâng. Avès tamaso' kèbân ovipar (sè anḍi' ana' lèbât cara atellor) sè adârâ panas.<ref name=":0">Utoro, Eko & Tin Zulaeha. (2024). "My First Encyclopedia: Animalia Kingdom". Surakarta: Ziyad Visi Media. ISBN: 978-623-8595-06-8.</ref> Cem-macemma mano' cè' bânnya'en, ḍâri mano' kolibri sè kènnè' bân ngabbherra cè' santa'na, pingwin sè bisa alangngoy ngangghuy lèmbângnga, dâghâ mano' onta sè atèngghien ḍâri manossa. Kabânnya'an spèsiès mano' è dhunnya bisa ngabbher bi' lèmbângnga (akanṭa bhibhik, èntok, mano' krèja, mano' pelikan, lambhiji (mano' jhobhâ), sèka' (ellang), cendrawasih bân kèya ghi' bânnya' sè laènna), kajhâbhâna pan-brâmpan clèḍi mano' sè bâttrana èndemik (oḍi' è kennengan tetanto) akanṭa mano' onta, moa, kasuari, kiwi, pingwin, bân laènna<ref name=":0" />. Rèken bâḍâ 8.800-10.200 spèsiès mano' è dhunnya bân pata 1.500 macemma bâḍâ è Inḍonèsia. Pan-brâmpan clèḍi mano' rèya sacara ilmiah maso' ka ḍâlem kellas ''Avès.'' Satèya, mano' èkaonèngè jhâ' maso' ḍâ' komana'an ḍâri sarangah dinosaurus theropoda sè anḍi' bulu, bân dhâddhi tong-sèttonga angghuta dinosaurus sè ghi' oḍi'. Katon bhâlâ semma'en mano' sè ghi' oḍi' iyâ rèya bhâjâ (angghuta ḍâri klad Archosaurus sè ghi' bâḍâ iyâ rèya mano' bân bhâjâ). Mano' iyâ rèya kakomana'en ''aviala'' porbâ (sè angghutana kalebbhu ka gènus ''Archaeopteryx'') sè kabit meddhâl na-rèna 160 juta taon sè lambâ' è Tiongkok. Manot bhuktè DNA, mano' modèrn ('''Neornithes''') sè ngalakonè èvolusi è pèriodè kapor madya dhâlâ pongkas, bân alako divèrsifikasi dhurus (messat) bân abbhrâ (kontras) è mangsa pokpara tompessa (pona) Kapor-Paleogen 66 juta taon sè tapongkor, sè matè'è pterosaurus bân sakabbhina dinosaurus bennè-mano'. == Saranga == [[Bhengkek:Naturkundemuseum Berlin - Archaeopteryx - Eichstätt.jpg|alt= Lempengan batu dengan fosil tulang dan impresi bulu burung|jmpl|''[[Archaeopteryx|Archaeopteryx lithographica]]'' segghut èangghep mènangka mano' palèng kona sè èkaonèngè.]] Klasifikasi otabâ Saranga'enna mano' halè ilmiah kabitta èpapak bi' [[Francis Willughby]] bân John Ray è taon 1676 ḍâlem èdisi ''Ornithologiae''<ref>{{Cite book |last = del Hoyo |first = Josep |author2 = Andy Elliott |author3 = Jordi Sargatal |title = [[Handbook of Birds of the World]], Volume 1: Ostrich to Ducks |year = 1992 |publisher = [[Lynx Edicions]] |location = Barcelona |isbn = 84-87334-10-5 }}</ref>. [[Carolus Linnaeus]] ngaobâ klasifikasi rowa è taon 1758 ka'angghuy nyoson nyama biologi sè èghuna'aghi bâjâ satèya. Rèya pan-brâmpan klasifikasi mano' sè amabâ'ân: === Infrakelas Palaeognathae === Palaeognathae otabâ "ubâng towa" iyâ rèya sala sèttong ḍâri duwâ' infrakellas sè èangkenè ḍâlem kellas taksonomi Avès bân ka'angghit ḍâri macem ratite bân tinamu. Ratite kabânnya'an iyâ rèya mano' rajâ bân asoko lanjhâng, ta' bisa ngabbher, bân ta' anḍi'tolang dâdâ sè lonas . Halè tradisional, kabbhina ratite èrajhum ḍâlem kennengan ordo Struthioniformes. Kanèng, analisis gènètik anyaran mapaghi jhâ' sarangah rowa bennè monofili polana asèfat parafili ḍâ' tinamu, kangsèna mano' onta èklasifikasiaghi (èsarangaaghi) mènangka tong-sèttongnga angghuta ordo Struthioniformes, bân ratite palèan sè èrajhum ḍâlâm kennengan ordo palèan.<ref>{{cite journal | last1 = Hackett | first1 = S.J. | display-authors = etal | year = 2008 | title = A Phylogenomic Study of Birds Reveals Their Evolutionary History | url = | journal = Science | volume = 320 | issue = 5884| pages = 1763–1768 | doi = 10.1126/science.1157704 | pmid = 18583609 | bibcode = 2008Sci...320.1763H | s2cid = 6472805 }}</ref><ref>{{cite journal | last1 = Yuri | first1 = T | year = 2013 | title = Parsimony and model-based analyses of indels in avian nuclear genes reveal congruent and incongruent phylogenetic signals | journal = Biology | volume = 2 | issue = 1| pages = 419–44 | doi = 10.3390/biology2010419 | pmid = 24832669 | pmc = 4009869 | doi-access = free }}</ref> * Klad Notopalaeognathae ** Ordo Aepyornithiformes – Mano' ghâjhâ (pona) ** Ordo Apterygiformes – Mano' kiwi ** Ordo Casuariiformes ** Ordo Dinornithiformes – Moa (pona) ** Ordo Rheiformes ** Ordo Tinamiformes – Tinamu === Infrakelas Neognathae === {{See also|Ḍaftar mano' anot naghârâ}} Ḍâri sakabbhina mano' sè ghi' oḍi', kabânnya'an maso' ka ḍâlem infrakellas Neognathae otabâ "ubâng anyar". Sternum otabâ tolang dâdâ sè lonas bân ta' akanṭa rarite. Angghutana koncara mènangka carinatae. * Klad Afroaves ** Ordo Accipitriformes ** Ordo Bucerotiformes ** Ordo Coliiformes – ghun bâḍâ sèttong famili iyâ rèya Coliidae ** Ordo Coraciiformes ** Ordo Leptosomiformes – ghun bâḍâ sèttong spèsiès iyâ rèya ''Leptosomus discolor'' ** Ordo Piciformes ** Ordo Strigiformes – Mano' bhâung ** Ordo Trogoniformes – Mano' luntur * Klad Aequornithes ** Ordo Ciconiiformes – Dhâlko' ** Ordo Gaviiformes ** Ordo Pelecaniformes ** Ordo Procellariiformes ** Ordo Sphenisciformes – Pingwin ** Ordo Suliformes * Klad Australaves ** Ordo Cariamiformes ** Ordo Falconiformes ** Ordo Passeriformes – Mano' pangocè ** Ordo Psittaciformes – Bâyân * Klad Columbimorphae ** Ordo Columbiformes – coma bâḍâ sèttong famili iyâ rèya Columbidae ** Ordo Mesitornithiformes – coma bâḍâ sèttong famili iyâ rèya Mesitornithidae ** Ordo Pterocliformes – Dhârâ beddhi * Klad Cypselomorphae ** Ordo Aegotheliformes – Atoko ** Ordo Apodiformes ** Ordo Caprimulgiformes – Cabak ** Ordo Nyctibiiformes – Potoo ** Ordo Podargiformes – Paro-kata' ** Ordo Steatornithiformes – Mano' minnya' * Superordo Galloanserae ** Ordo Anseriformes ** Ordo Galliformes ** Ordo Gastornithiformes (pona) * Klad Gruae ** Ordo Charadriiformes ** Ordo Gruiformes ** Ordo Opisthocomiformes * Klad Mirandornithes ** Ordo Phoenicopteriformes ** Ordo Podicipediformes – Titihan * Klad Otidimorphae ** Ordo Cuculiformes – ghun bâḍâ sèttong famili iyâ rèya Cuculidae ** Ordo Musophagiformes – Turaco ** Ordo Otidiformes – Kalkun-padang * Klad Phaethontimorphae ** Ordo Eurypygiformes ** Ordo Phaethontiformes == Bhrusan == Mano' oḍi' bân adu'-budu' kabânnya'an è kennengan tèngghângan bân ḍâ' 7 bennua, sadhâghâ adhâddhiân koloni (bhâllân) sè èkstrèm (mèlaghisè) otabâ cè' bânnya'na è ḍâlem koloni pabudu'ân Petrel Salju ghân anjhung 440 kilomèter (270 mil) è bun ḍâlemma bennua Antartika<ref>{{Cite book |last = Brooke |first = Michael |year = 2004 |title = Albatrosses And Petrels Across The World |location = Oxford |publisher = Oxford University Press |isbn = 0-19-850125-0 |pages = }}</ref>. Diversitas (sabhârângan) otabâ parbhidhâ'ân mano' sè palèng tèngghi bâḍâ è kennengan tropis. Jârèya la èpèkkèr sabbhânna jhâ' kaclèḍiân mano' sè atèngghiân èpolana hasèl ḍâri ondhâg spèsiasi è kennengan tropis<ref>{{Cite journal | last = Weir | first = Jason T. | month = March | year = 2007 | title = The Latitudinal Gradient in Recent Speciation and Extinction Rates of Birds and Mammals | journal = [[Science (journal)|Science]] | volume = 315 | issue = 5818 | pages = 1574–76 | doi = 10.1126/science.1135590 | pmid = 17363673 | issn = 0036-8075 | last2 = Schluter | first2 = D }}</ref> . Nga' brâmma'a bhâi èlmo sè anyaran nemmo jhâ' ondhâghân sè amalang tèngghi sè èbhârânngè bi' ondhâg tompâssa (pona) sè arajâ'ân ètèmbhâng kennengan tropis. Pan-brâmpan [[famili|kranḍât]] mano' la bisa m[[adaptasi]] (aṭok oḍi') è dhunnya otabâ ka abâ'en dhibi'. Kalabân pan-brâmpan spèsiès mano'-tasè' sè ḍâpa' ḍâ' ka dhârât ghun ka'angghuy abudu'<ref name = "Burger">{{Cite book |last = Schreiber |first = Elizabeth Anne |coauthors = Joanna Burger |year = 2001 |title = Biology of Marine Birds |location = Boca Raton |publisher = CRC Press |isbn = 0-8493-9882-7 |pages = }}</ref> bân pan-brâmpan pingwin la ècatet jhâ' bisa nyèllâm dhâlâ arongan aing 300 mèter (980 soko)<ref>{{Cite journal | last = Sato | first = Katsufumi | date = 1 May 2002 | title = Buoyancy and maximal diving depth in penguins: do they control inhaling air volume? | journal = Journal of Experimental Biology | volume = 205 | issue = 9 | pages = 1189–1197 | pmid = 11948196 | url = http://jeb.biologists.org/cgi/content/full/205/9/1189 | issn = 0022-0949 | author2 = N | author3 = K | author4 = N | author5 = W | author6 = C | author7 = B | author8 = H | author9 = L }}</ref>. Bânnya' spèsiès mano' sè la marèjik populasi ka'angghuy adu'-budu' è kennenganna la èintroduksi otabâ èsarmo'aghi (èbhusar'aghi' ka habitat anyar) bi' manossa. Pan-brâmpan sarmo la èkasajjhâ; akanṭa mano' [[Poro]], la jhâma èkasarmo mènangka mano' sè bisa èodher<ref>{{Cite book |last = Hill |first = David |coauthors = Peter Robertson |year = 1988 |title = The Pheasant: Ecology, Management, and Conservation |location = Oxford |publisher = BSP Professional |isbn = 0-632-02011-3 |pages = }}</ref>. Kèya bâḍâ sè ta' èkasajjhâ, akanṭa karèjikka populasi bukong otabâ ṭaṭat jennis pandhita alas ({{langx|id|Parkit Pendeta hutan}}) è ṭa-koṭṭa è Amèrika Dâjâ samarèna sabbhâh ḍâri kennengan obuwân. Pan-brâmpan spèsiès tamaso' blekok kerbhi ({{langx|id|kuntul kerbau}}), ''Karakara kepala-kuning'' bân Mano' Jâgâtowa Ghâlâ ({{langx|id|Kakaktua galah}}), la ḍâpa' ka pan-brâmpan kennengan halè ta' èkasajjhâ (alami) ngalèbâdhi bâjâ aslina mènangka praktik agrikulturan sè adhâddhiaghi kennengan anyar sè sèpa'. == Èghuna'aghi bi' manossa == Pan-brâmpan macemma mano', akanṭa ajâm, kalkun, bhânyak bân ètèk la èobu ḍâri lambâ' bân adhâddhi sombher protèin sè ghâmpèl; èkakan dhâghingnga otabâ tellorra{{fact}}. == Sombher == {{Reflist}} {{larca'2/sandbox | include_in = Inḍonèsia | dialeks = Dialek ? || Dialek ? || Dialek ? || Dialek ? | rows = |- | itik || èntok || ètèk || |- | elang || sèka' || ellang |- | burung hantu || bhelluk ||ogghuk || lambhiji || |- | kelompok || sarangah || srangah |- | tanda || tora || tandhâ |- | lumrah || lomrâ || bâttra || jhâma' || kappra |- | aneka ragam || clèḍi(h) || slèsèr/salèsèr || sabhârâng }} [[Bhângsa:Kèbân]] 49kgp985cxjoaswvesikfmimd4fpkdd 0 13133 65513 42026 2026-08-05T08:40:00Z Muufii 2890 added [[Category:Tombuwân]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 65513 wikitext text/x-wiki {{infobox spesies}} '''Anggrè' Bulân''' (''Phalaenopsis amabilis'') otabâ ''Puspa Pesona'' èngghi panèka sala sèttong kembhâng nasional Inḍonèsia. Awwâlla èpangghi bi' sèttong ahli botani [[Belândhâ]], Dr. C.L. Blume. Tombuwân anggrè' panèka kalonta molaè ḍâri [[Malaysia]], [[Inḍonesia]], [[Filipina]], [[Papua]], kantos ḍâ' [[Australia]]. Cara oḍi'na panèka secara ''epifit'' kalabân nalpè' ḍâ' bhungkèl otabâ ranca'na ka'-bhungka'an è las-alas, mala bisa jhughân ètemmonè è ka'-bhungka'an tanèyan roma. Anggrè' panèka bisa tombu kantos 600 mèter è aṭṭas aing tasè'. == Karakteristik Tombuwân == Anggrè' Bulân maso' ḍâlem tombuwân anggrè' monopodial sè lèbur ka sakonè'na sonar mata-arè mènangka panyènḍin oḍi'na. Dâunna abârna èjhu sè robâna malanjhâng. Ramo'na abârna potè bân arobâ plèkèr malanjhâng bân akanṭa adhâghing. Kembhângnga abâu ro'om sakonè'. Ampona kembhângnga abârna potè, okoran seḍḍheng. Anggrè' Bulân ngaghungè bâkto marok sè abit, bân bisa tombu kantos lebbi ḍâri diameter 10 cm. Anggrè' Bulân dhâddhi bhibhit otama silangan anggrè' è dhunnya.<ref>{{Cite web|title=Wisata Kalsel Anggrek Bulan Pelaihari di Tanahlaut Diminati, Jadi Silangan Anggrek Bulan Dunia|url=https://banjarmasin.tribunnews.com/2021/02/08/travel-anggrek-bulan-pelaihari-sangat-diminati-dan-jadi-silangan-anggrek-bulan-dunia|website=Banjarmasinpost.co.id|language=id-ID|access-date=2023-05-21}}</ref> == Pabhibhitan == Anggrè' Bulân ngaghungè kongang rajâ ka'angghuy èbudidaya'aghi, karana ngaghungè nilai èkonomi sè tèngghi. Bânnya' orèng sè lèmorè Anggre' Bulân karana ropa kembhângnga sè jhimet, anangèng raddhin bân kharismatik. Sala sèttong gâḍu buḍiḍâyâ Anggrè' Bulân panèka kalastana bhibhit sè paḍâ bân kualitassa tèngghi ghi' sakonè'. "Dhinèng kabhutowan pasar panèka pèntana rajâ ḍâ' bhibhit Anggrè' Bulân sè kualitassa tèngghi bân ḍâlem jumla sè rajâ" oca'na Jasmine.<ref>{{Cite web|last=Zahra|first=Jasmine Adiba Zakiah dkk|date=2023-07|title=SUBKULTUR ANGGREK BULAN (Phalaenopsissp.) PADA MEDIA MS DENGAN PENAMBAHAN THIAMIN DAN EKSTRAK TAUGE|url=https://agrowiralodra.unwir.ac.id/index.php/agrowiralodra/article/view/89/64|website=Jurnal Argro Wiralodra|access-date=2024-05-20}}</ref> Masalana bhibhit sè sakonè', antarana èsabâb'aghi karana kantos samangkèn pembhibhitan Anggrè' Bulân ghi' ngangghuy mètoḍe konvensional. Ḍâmon ḍâri ka'dissa, parlo mètoḍe sè sèpa', efisièn bân lekkas akadhiâ kultur jhâringan sè bisa ngasèl'aghi bhibhit sè samaghâs ḍâlem jumla sè bânnya'. == Galeri == <gallery> bhengkek:COLLECTIE_TROPENMUSEUM_Orchidee_Phalaenopsis_amabilis_TMnr_10006318.jpg bhengkek:Phalaenopsis_amabilis_Orchi_02.jpg bhengkek:Phalaenopsis_amabilis_-_Curtis%27_73_(Ser._3_no._3)_pl._4297_(1847).jpg bhengkek:Phalaenopsis_amabilis_(as_Phalaenopsis_grandiflora)_-_Curtis%27_86_(Ser._3_no._16)_pl._5184_(1860).jpg bhengkek:Phalaenopsis sp Cagar Alam Tangkoko.jpg|Anggrè' Bulân è Cagar Alam Tangkoko </gallery> {{Commons|Phalaenopsis amabilis|Anggrè' Bulân (''Phalaenopsis amabilis'')}} == Sombher == {{Reflist}} [[Bhângsa:Tombuwân]] gtirdar7wyy601jwfaai4odtzn026m6 0 13582 65501 42448 2026-08-05T05:04:49Z Lukjsly 1688 /* Sejarah asal usul bân persebaran */ memperbaiki diakritik dan kesalahan paragraf 65501 wikitext text/x-wiki '''''Jhâghung''''' (''Zea mays'' ssp. ''mays'') iyâ arèya sala sèttong tataneman pangan panghasèl karbohidrat sè palèng penting è dhunnya, salènna gânḍum bân paḍi. <ref name=":0">Hamsinar, H., Musadat, F., & Rahayu, R. (2019). [https://ejournal.unidayan.ac.id/index.php/JIU/article/view/116 Penerapan Metode Backward chaining pada sistem pakar untuk mendeteksi penyakit tanaman jagung.] Jurnal Informatika, 8(1). Aksès 2025-04-09. </ref>Orèng Amèrika Tengnga bân Lao', bighina jhâghung èpadhâddhi kakanan pokok, paḍâ sareng sabâgiyân orèng Afrika bân pan-bârâmpan daèrah è [[Inḍonèsia]]. Satèya, jhâghung jhughân la èpadhâddhi komponèn sè penting kaghâbây pakan obuen. Penggunaan laènna iyâ arèya mènangka sombher minnyak pangan bân bahan ḍâsar teppong maizèna. Cem-macemma produk toronan ḍâri jhâghung dhâddhi cem-macemma bahan baku produk industri farmasi, kosmetika, bân kimia.<ref>Bantacut, T., Firdaus, Y. R., & Akbar, M. T. (2015). [https://www.jurnalpangan.com/index.php/pangan/article/view/29 Pengembangan jagung untuk ketahanan pangan, industri dan ekonomi corn development for food security, industry and economy.] Jurnal Pangan, 24(2), 135-148. Aksès 2025-04-09. </ref> Jhâghung iyâ arèya tataneman sè menarik, khusus è bâgiyân biologi bân pertaniân. Sajhhâ' awwâl abad ka-20, tataneman rèya dhâddhi objek penelitiân gènètika sè intensif, bân abhânto tarbentuk en tèknologi kultivar hibrida sè rèvolusionèr. Ḍâri sisi fisiologi, taneman rèya maso' ka bâgiyân taneman C4 saèngghâ bhâghus è dâlem amanfaataghi sinar mata arè. Dâlem kajiân agronomi, tanggâpân jhâghung sè dramatis bân khas ka kakorangan otabâ karaconan unsur-unsur hara penting madhâddhi jhâghung mènangka taneman percobaan fisiologi pamupukan sè èkalèburè.<ref>Syarifuddin, L., & Siregar, M. S. (2016). [https://ejournal.catursakti.ac.id/index.php/simtek/article/view/25 Sistem Pakar Mendeteksi Penyakit Tanaman Jagung Dengan Metode Forward Chaining.] Simtek: jurnal sistem informasi dan teknik komputer, 1(2), 200-206. Aksès 2025-04-09. </ref> == Sejarah asal usul bân persebaran == Jhâghung sè è buḍiḍâyâ èyangghâp mènangka katoronan langsong ḍâri jenis taneman rebbhâ padâ bân jhâghung sè anyama teosinte (''Zea mays'' ssp. ''parviglumis''). <ref name=":0" />Dâlem proses domestikasina sè alangsung palèng enjâ' 7 000 taon sè la lampau bi' masyarakat aslè, maso' gèn-gèn ḍari  subspesies laèn, otamana ''Zea mays'' ssp. ''mexicana''. Istilah teosinte saongghuna èghuna'aghi kaangghuy aghâmbhârraghi sakabbina spèsiès è dâlem gènus ''Zea'', kacualè ''Zea mays'' ssp. ''mays''. Proses domestikasi madhâddhiaghi jhâghung mènangka sèttong spesies taneman sè ta' bisa oḍi' sacara liar è alam.<ref>Hanum, C. (2008). [https://scholar.google.com/scholar?hl=id&as_sdt=0%2C5&q=Proses+domestikasi+menjadikan+jagung+merupakan+satu-satunya+spesies+tumbuhan+yang+tidak+dapat+hidup+secara+liar+di+alam.&btnG=#d=gs_qabs&t=1744194455905&u=%23p%3DBySFlqBsXiwJ Teknik budidaya tanaman. Jakarta: Departemen Pendidikan Nasional.] Aksès 2025-04-09. </ref> Patunjuk-patunjuk arkèologi ngara ka budidaya jhâghung primitif è bâgiyân lao' Mèksiko, Amèrika Tengnga, sajjhâ' 7 000 taon sè la lampau. Rè-karèna tongkol jhâghung lambâ' sè ètemmo è Ghuwâ Guila Naquitz, Lembâ Oaxaca sè omorra ra-kèra 6250 taon; tongkol utuh sè palèng tua ètemmo è ghuwâ-ghuwâ semma' so Tehuacan, Puebla, Mèksiko, sè la aomor ra-kèra 3450 SM. Bhângsa Olmek bân Maya ètengaraè la abudidaya aghi neng sakabbina daèrah Amèrika Tengnga sajhhâ' 10 000 taon sè la lampau bân ngaonèngè cem-macemma teknik pengolahan hasèl. Tèknologi rèya èghibâ ka Amèrika Lao'  (Ekuador) ra-kèra 7 000 taon sè la lampau, bân depa' daèrah paghunongan è lao'en Pèru neng 4 000 taon sè la lampau. È bâkto satêya rèya berkembang jhâghung sè beradaptasi kalabân suhu rendâ è daèrah Paghunongan Andes. Sajjhâ' 2500 SM, taneman rèya la èkennal è cem-macemma daèrah è Benua Amèrika. Kadâtengan orèng-orèng Èropa sajjhâ' akhèr abad ka-15 ngèbâ cem-macemma jhâghung ka Èropa bân Asia. Penyebarân jhâghung ka Asia èpaceppet kalabân tabukka'en jalur bârâ' sè èpeloporè bi' armada pimpinan Ferdinand Magellan ngalèbâdhi Samudera Pasifik. È tempat-tempat anyar rèya jhâghung lebbi ghâmpang beradaptasi polana taneman rèya anḍi' plastisitas fenotipe sè tèngghi. Jhâghung maso' ka Nusantara ra-kèra neng abad ke-16 bi' penjelajah Portugis. Akèbat riwâyât sè cokop towa rèya, cem-macemma nyama èyangghuy kaagghuy nyebbhut. Pan-bârâmpan nyama lokal iyâ arèya ''jagong'' (Sunda, Acèh, Batak, Ambon), ''jago'' (Bima), ''jhâghung'' (Madura), ''rigi'' (Nias), ''eyako'' (Enggano), ''wataru'' (Sumba), ''latung'' (Flores), ''fata'' (Solor), ''pena'' (Timor), ''gandung'' (Toraja), ''kastela'' (Halmahera), ''telo'' (Tidore), ''binthe'' otabâ ''binde'' (Gorontalo bân Buol), bân ''barelle´'' (Bugis). È daèrah tèmor Inḍonèsia jughân èyangghuy lowas istilah ''milu'', sè aropa adaptasi ḍâri oca' ''milho'', sè anḍi' artè "jhâghung", dâlem bhâsa portugis. == Sombher == 06i2wxfdhholxot9rq1zm2norb9a904 65503 65501 2026-08-05T05:10:14Z Lukjsly 1688 menambah infobox 65503 wikitext text/x-wiki {{infobox spesies}} '''''Jhâghung''''' (''Zea mays'' ssp. ''mays'') iyâ arèya sala sèttong tataneman pangan panghasèl karbohidrat sè palèng penting è dhunnya, salènna gânḍum bân paḍi. <ref name=":0">Hamsinar, H., Musadat, F., & Rahayu, R. (2019). [https://ejournal.unidayan.ac.id/index.php/JIU/article/view/116 Penerapan Metode Backward chaining pada sistem pakar untuk mendeteksi penyakit tanaman jagung.] Jurnal Informatika, 8(1). Aksès 2025-04-09. </ref>Orèng Amèrika Tengnga bân Lao', bighina jhâghung èpadhâddhi kakanan pokok, paḍâ sareng sabâgiyân orèng Afrika bân pan-bârâmpan daèrah è [[Inḍonèsia]]. Satèya, jhâghung jhughân la èpadhâddhi komponèn sè penting kaghâbây pakan obuen. Penggunaan laènna iyâ arèya mènangka sombher minnyak pangan bân bahan ḍâsar teppong maizèna. Cem-macemma produk toronan ḍâri jhâghung dhâddhi cem-macemma bahan baku produk industri farmasi, kosmetika, bân kimia.<ref>Bantacut, T., Firdaus, Y. R., & Akbar, M. T. (2015). [https://www.jurnalpangan.com/index.php/pangan/article/view/29 Pengembangan jagung untuk ketahanan pangan, industri dan ekonomi corn development for food security, industry and economy.] Jurnal Pangan, 24(2), 135-148. Aksès 2025-04-09. </ref> Jhâghung iyâ arèya tataneman sè menarik, khusus è bâgiyân biologi bân pertaniân. Sajhhâ' awwâl abad ka-20, tataneman rèya dhâddhi objek penelitiân gènètika sè intensif, bân abhânto tarbentuk en tèknologi kultivar hibrida sè rèvolusionèr. Ḍâri sisi fisiologi, taneman rèya maso' ka bâgiyân taneman C4 saèngghâ bhâghus è dâlem amanfaataghi sinar mata arè. Dâlem kajiân agronomi, tanggâpân jhâghung sè dramatis bân khas ka kakorangan otabâ karaconan unsur-unsur hara penting madhâddhi jhâghung mènangka taneman percobaan fisiologi pamupukan sè èkalèburè.<ref>Syarifuddin, L., & Siregar, M. S. (2016). [https://ejournal.catursakti.ac.id/index.php/simtek/article/view/25 Sistem Pakar Mendeteksi Penyakit Tanaman Jagung Dengan Metode Forward Chaining.] Simtek: jurnal sistem informasi dan teknik komputer, 1(2), 200-206. Aksès 2025-04-09. </ref> == Sejarah asal usul bân persebaran == Jhâghung sè è buḍiḍâyâ èyangghâp mènangka katoronan langsong ḍâri jenis taneman rebbhâ padâ bân jhâghung sè anyama teosinte (''Zea mays'' ssp. ''parviglumis''). <ref name=":0" />Dâlem proses domestikasina sè alangsung palèng enjâ' 7 000 taon sè la lampau bi' masyarakat aslè, maso' gèn-gèn ḍari  subspesies laèn, otamana ''Zea mays'' ssp. ''mexicana''. Istilah teosinte saongghuna èghuna'aghi kaangghuy aghâmbhârraghi sakabbina spèsiès è dâlem gènus ''Zea'', kacualè ''Zea mays'' ssp. ''mays''. Proses domestikasi madhâddhiaghi jhâghung mènangka sèttong spesies taneman sè ta' bisa oḍi' sacara liar è alam.<ref>Hanum, C. (2008). [https://scholar.google.com/scholar?hl=id&as_sdt=0%2C5&q=Proses+domestikasi+menjadikan+jagung+merupakan+satu-satunya+spesies+tumbuhan+yang+tidak+dapat+hidup+secara+liar+di+alam.&btnG=#d=gs_qabs&t=1744194455905&u=%23p%3DBySFlqBsXiwJ Teknik budidaya tanaman. Jakarta: Departemen Pendidikan Nasional.] Aksès 2025-04-09. </ref> Patunjuk-patunjuk arkèologi ngara ka budidaya jhâghung primitif è bâgiyân lao' Mèksiko, Amèrika Tengnga, sajjhâ' 7 000 taon sè la lampau. Rè-karèna tongkol jhâghung lambâ' sè ètemmo è Ghuwâ Guila Naquitz, Lembâ Oaxaca sè omorra ra-kèra 6250 taon; tongkol utuh sè palèng tua ètemmo è ghuwâ-ghuwâ semma' so Tehuacan, Puebla, Mèksiko, sè la aomor ra-kèra 3450 SM. Bhângsa Olmek bân Maya ètengaraè la abudidaya aghi neng sakabbina daèrah Amèrika Tengnga sajhhâ' 10 000 taon sè la lampau bân ngaonèngè cem-macemma teknik pengolahan hasèl. Tèknologi rèya èghibâ ka Amèrika Lao'  (Ekuador) ra-kèra 7 000 taon sè la lampau, bân depa' daèrah paghunongan è lao'en Pèru neng 4 000 taon sè la lampau. È bâkto satêya rèya berkembang jhâghung sè beradaptasi kalabân suhu rendâ è daèrah Paghunongan Andes. Sajjhâ' 2500 SM, taneman rèya la èkennal è cem-macemma daèrah è Benua Amèrika. Kadâtengan orèng-orèng Èropa sajjhâ' akhèr abad ka-15 ngèbâ cem-macemma jhâghung ka Èropa bân Asia. Penyebarân jhâghung ka Asia èpaceppet kalabân tabukka'en jalur bârâ' sè èpeloporè bi' armada pimpinan Ferdinand Magellan ngalèbâdhi Samudera Pasifik. È tempat-tempat anyar rèya jhâghung lebbi ghâmpang beradaptasi polana taneman rèya anḍi' plastisitas fenotipe sè tèngghi. Jhâghung maso' ka Nusantara ra-kèra neng abad ke-16 bi' penjelajah Portugis. Akèbat riwâyât sè cokop towa rèya, cem-macemma nyama èyangghuy kaagghuy nyebbhut. Pan-bârâmpan nyama lokal iyâ arèya ''jagong'' (Sunda, Acèh, Batak, Ambon), ''jago'' (Bima), ''jhâghung'' (Madura), ''rigi'' (Nias), ''eyako'' (Enggano), ''wataru'' (Sumba), ''latung'' (Flores), ''fata'' (Solor), ''pena'' (Timor), ''gandung'' (Toraja), ''kastela'' (Halmahera), ''telo'' (Tidore), ''binthe'' otabâ ''binde'' (Gorontalo bân Buol), bân ''barelle´'' (Bugis). È daèrah tèmor Inḍonèsia jughân èyangghuy lowas istilah ''milu'', sè aropa adaptasi ḍâri oca' ''milho'', sè anḍi' artè "jhâghung", dâlem bhâsa portugis. == Sombher == losp4uaa3xhaq061mjt1770lk0rns5s 0 13648 65511 42918 2026-08-05T08:38:53Z Muufii 2890 added [[Category:Kèbân]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 65511 wikitext text/x-wiki {{infobox spesies}} '''Ajâm''' (''Gallus gallus domesticus'') èngghi panèka ''unggas'' ḍâri ordo Galliformes<ref>{{Cite book|last=Parker|first=Sybil, P|date=1984|title=McGraw-Hill Dictionary of Biology|publisher=McGraw-Hill Company|url-status=live}}</ref> sè biyasa èyobu ka'angghuy èghuna'aghi dhâghingnga, tellor, bân buluna. Ajâm obuwân aropa'aghi katoronan langsung ḍâri sala sèttong subspèsiès ajâm alas sè èkennal mènangka ajâm alas mèra (''Gallus gallus'') otabâ ajâm bangkiwa (''bankiva fowl'') sè èpalolo' bân asalla dâri [[Asia]] Tenggara. Kabin selang antar ras ajâm ampon ngasèllaghi atosan galur ongghul otabâ galur murni kalabân cem-macem fungsi; sè palèng umum panèka ajâm potong (ka'angghuy èpotong) bân ajâm patellor (ka'angghuy èpondhut tellorra). Ajâm bisa jhughân èpakabin sellang kalabân bhâlâ semma'na, ajâm alas ijo, sè ngasèllaghi hibrida mandul sè ajâm lakè'na èkennal mènangka ajâm bekisar. Ajâm aparèng ḍuwâ' sombher protèin ḍâlem ḍhâ'ârân: dhâging ajâm bân tellor. Paddhu pamandhengngan kona pangobuwân ajäm dâlem malolo' [[spèsiès]] panèka ènyata'aghi è ḍâlem ''Encyclopædia Britannica'' (2007): "Manossa lu-ghâllu malolo' ajâm asal Inḍia ka'angghuy kaparloaan ngaddhu ajâm è [[Asia]], Afrika, bân [[Èropa]]. Ta' amaksod ka'angghuy èghâbây tellor otabâ dhâghing". == Biologi bân habitat == {{multiple image | width1 = 150 | image1 = Rooster portrait2.jpg | caption1 = Jhânggâr lakè' | width2 = 200 | image2 = Hen Comb (cropped).jpg | caption2 = Jhânggâr betina, biasanya lebih kecil }} Ajâm èngghi panèka [[mano']] sè rajâ, aktif è bâkto sèyang. Bhâdhânna bungkol, sokona ta' abulu è sabâgiyân bânnya' ras, bân bângbângnga pènḍe'.<ref name="Smithsonian"/> Ajâm alas bisa ngabbher; ajâm bân otot ngabbherra berrâ' ghâllu ka'angghuy ngabbher lebbi ḍâri jârâ' semma'. <ref>Geggel, Laura. (2016–12–08). [https://www.livescience.com/57139-why-chickens-cannot-fly.html Forget About the Road. Why Are Chickens So Bad at Flying?]. ''Live Science''. Aksès (2025–04–14).</ref> Okoran bân bârnana cem-macem antar ras.<ref name="Smithsonian">{{cite web |title=Chicken |url=https://nationalzoo.si.edu/animals/domestic-chicken |publisher=Smithsonian's National Zoo & Conservation Biology Institute |access-date=14 April 2025 |archive-date=2024-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240202165324/https://nationalzoo.si.edu/animals/domestic-chicken }}</ref> Ajâm ghântas ḍâri kaḍuwâ' jennis kelamin aghâdhuwi jâmbul adhâghing è cèthakka sè èsebbhut jhânggâr, bân kolè' sè melkot bân aghântong è kaḍuwâ' sisi è bâbâ paruhna sè èsebbhut pial; jhânggâr bân pial lebbi rajâ è ajâm lakè'. Sajumbla ras aghâdhuwi mutasi sè nyebbâbaghi bulu tambâ'ân è bâbâna mowaba, saèngghâ aparèng tampèlan jânggu' <ref name=plosg>Ying Guo, Xiaorong Gu, Zheya Sheng, Yanqiang Wang, Chenglong Luo, Ranran Liu, Hao Qu, Dingming Shu, Jie Wen, Richard P. M. A. Crooijmans, Örjan Carlborg, Yiqiang Zhao, Xiaoxiang Hu, Ning Li (2016). [https://web.archive.org/web/20211105170327/https://journals.plos.org/plosgenetics/article?id=10.1371%2Fjournal.pgen.1006071 A Complex Structural Variation on Chromosome 27 Leads to the Ectopic Expression of HOXB8 and the Muffs and Beard Phenotype in Chickens]. ''PLoS Genetics''. '''12''' (6): e1006071. doi: 10.1371/journal.pgen.1006071.</ref> Ajâm panèka kèbân omnivora.<ref>[http://www.ideas-4-pets.co.uk/info.-on-chicken-care Info on Chicken Care] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150625195044/http://www.ideas-4-pets.co.uk/info.-on-chicken-care |date=2015-06-25 }}. (2003–08–13). Ideas-4-pets.co.uk. [https://web.archive.org/web/20150625195044/http://www.ideas-o-on-chicken-care/ Arsip]. Aksès (2025–04–14).</ref> È alas, ajâm ngarkar tana ka'angghuy nyarè bâi', sarangghâ, bân kèbân sè rajâna akadhi palapèng, olar kènè', <ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=45i1hZfUQhk|archive-url=https://web.archive.org/web/20241204204136/https://www.youtube.com/watch?v=45i1hZfUQhk|archive-date=December 4, 2024|url-status=bot: unknown|title=Chicken Kills Rattlesnake|last=D Lines|date=July 27, 2013|access-date=April 14, 2025|publisher=YouTube}}</ref> bân tèkos ngoḍâ.<ref>Gerard P.Worrell AKA "Farmer Jerry". [https://gworrell.freeyellow.com/chickenfaq.html Frequently asked questions about chickens & eggs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080916202420/http://gworrell.freeyellow.com/chickenfaq.html |date=2008-09-16 }}. Gworrell.freeyellow.com. Aksès (2025–04–14).</ref> Sèttong ajâm bisa oḍi' kantos 5–10 taon, taghântong rassa.<ref>{{cite web |url=http://www.ruleworks.co.uk/cgi-bin/TUfaq.exe?Guide=Poultry&Category=Poultry%20-%20General#q9 |title=The Poultry Guide – A to Z and FAQs |website=Ruleworks.co.uk |access-date=April 14, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101128085141/http://ruleworks.co.uk/cgi-bin/TUfaq.exe?Guide=Poultry&Category=Poultry%20-%20General#q9 |archive-date=November 28, 2010}}</ref> Ajâm palèng towa è dhunnya sè èkaonèngè oḍi' kantos 16 taon.<ref>{{cite web|last1=Smith |first1=Jamon |url=https://www.tuscaloosanews.com/article/DA/20060806/News/606120381/TL |title=World's oldest chicken starred in magic shows, was on 'Tonight Show' |archive-url=https://web.archive.org/web/20190220002804/https://www.tuscaloosanews.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20060806%2FNEWS%2F608060400%2F1007%2FNEWS02 |archive-date=February 20, 2019 |website=Tuscaloosa News|location=Alabama, USA |date=August 6, 2006 |access-date=April 14, 2025 |url-status=live}}</ref> Ajâm sèpatta lèbur akanca, oḍi' akalompo', ngèrremmè tellor, bân marajâ ana' saccara komunal. Kokok ajâm lakè' panèka monyèyan sè kerras bân kadhâng cemprèng, sè aghuna mènangka sinyal tèritorial bâgi sjâm lakè' laènna,<ref>{{Cite news |url=https://phys.org/news/2015-07-cock-roosters-crow.html |title=Top cock: Roosters crow in pecking order |website=Phys.org |access-date=April 14, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180115124738/https://phys.org/news/2015-07-cock-roosters-crow.html |archive-date=January 15, 2018 |url-status=live }}</ref> bân mènangka rèspon ḍâ' gangghuwan mendada' è kennangan sakètarra. Ajâm binè' akoko' lanyèng sa'amponna atelloran bân ngolok buḍu'na. Ajâm aparèng olokan paènga'an sè bhidhâ ka'angghuy nojjhuwaghi jhâ' bâḍâ ''predator'' sè nyemma'è ḍâri langngè' otabâ ḍâri ḍhârât.<ref>{{cite journal |last1=Evans |first1=Christopher S. |last2=Evans |first2=Linda |last3=Marler |first3=Peter |title=On the meaning of alarm calls: functional reference in an avian vocal system |journal=Animal Behaviour |date=July 1993 |volume=46 |issue=1 |pages=23–38 |doi=10.1006/anbe.1993.1158 |s2cid=53165305 |s2cid-access=free }}</ref> == Asal == [[Bhengkek:Red Junglefowl.jpg|thumb|Ajâm alas mèra, bhâbât ajâm obuwân]] ''Unggas'' aèng otabâ ḍhârât sè mèbis kalabân ajâm alas moḍèren, ḍâlem Galloformes, ordo mano' sè tamaso' ajâm, slamet ḍâri kadhâddhiyân kapona'an Kapor–Paleogen sè matè'è sadhâjâ mano' è bhungka bân bhâlâna dinosaurus.<ref>{{cite journal |last=Pennisi |first=Elizabeth |title=Quaillike creatures were the only birds to survive the dinosaur-killing asteroid impact |journal=Science |date=May 24, 2018 |doi=10.1126/science.aau2802}}</ref> Ajâm utamana aropa'aghi katoronan ḍâri anâm alas mèra (''Gallus gallus'') bân saccara ilmia èkalompo'aghi mènangka [[spèsiès]] sè paḍâ.<ref name=nature>{{cite journal |title=A genetic variation map for chicken with 2.8 million single nucleotide polymorphisms |journal=Nature |date=December 9, 2004 |volume=432 |issue=7018 |pages=717–722 |doi=10.1038/nature03156 |pmid=15592405 |pmc=2263125 |bibcode=2004Natur.432..717B |last1=Wong |first1=G. K. |last2=Liu |first2=B. |last3=Wang |first3=J. |last4=Zhang |first4=Y. |last5=Yang |first5=X. |last6=Zhang |first6=Z. |last7=Meng |first7=Q. |last8=Zhou |first8=J. |last9=Li |first9=D. |last10=Zhang |first10=J. |last11=Ni |first11=P. |last12=Li |first12=S. |display-authors=6}}</ref> Ajâm obuwân bhibhâs akabin sareng pandhudhu' ajâm mèra. Ajâm obuwân kamodiyân èpakabin sareng ajâm alas bu-abu, ajâm alas Sri Lanka, bân ajâm ijo;<ref name="Lawal">{{cite journal |last1=Lawal |first1=Raman Akinyanju |last2=Martin |first2=Simon H. |last3=Vanmechelen |first3=Koen |last4=Vereijken |first4=Addie |last5=Silva |first5=Pradeepa |last6=Al-Atiyat |first6=Raed Mahmoud |last7=Aljumaah |first7=Riyadh Salah |last8=Mwacharo |first8=Joram M. |last9=Wu |first9=Dong-Dong |last10=Zhang |first10=Ya-Ping |last11=Hocking |first11=Paul M. |last12=Smith |first12=Jacqueline |last13=Wragg |first13=David |last14=Hanotte |first14=Olivier |display-authors=6 |title=The wild species genome ancestry of domestic chickens |journal=BMC Biology |date=December 2020 |volume=18 |issue=1 |pages=13 |doi=10.1186/s12915-020-0738-1 |pmid=32050971 |pmc=7014787 |doi-access=free}}</ref> gèn ka'angghuy kolè' konèng, matsalla, èpamaso' ka ḍâlem mano' obuwân ḍâri ajâm alas bu-abu (''G. Sonnerstii''). <ref>{{cite journal |last1=Eriksson |first1=Jonas |last2=Larson |first2=Greger |last3=Gunnarsson |first3=Ulrika |last4=Bed'hom |first4=Bertrand |last5=Tixier-Boichard |first5=Michele |last6=Strömstedt |first6=Lina |last7=Wright |first7=Dominic |last8=Jungerius |first8=Annemieke |last9=Vereijken |first9=Addie |last10=Randi |first10=Ettore |last11=Jensen |first11=Per |last12=Andersson |first12=Leif |display-authors=6 |title=Identification of the Yellow Skin Gene Reveals a Hybrid Origin of the Domestic Chicken |journal=PLOS Genetics |date=February 29, 2008 |volume=4 |issue=2 |pages=e1000010 |doi=10.1371/journal.pgen.1000010 |pmid=18454198 |pmc=2265484 |doi-access=free }}</ref> Ra-kèra ajâm abâgi antara 71 bân 79% gènomma sareng ''unggas'' alas mèra. .<ref name="Lawal"/> ==Pranala lowar== {{commonscat|Chickens}} == Sombher== [[Bhângsa:Kèbân]] i4w1upyxaq3mdyfvypwwb6kdcni09gs 0 14196 65514 44730 2026-08-05T08:40:41Z Muufii 2890 added [[Category:Kèbân]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 65514 wikitext text/x-wiki {{infobox spesies}} '''Belut listrik''' iyâ arèya kalompo' jhuko' aèng tabâr sè asli ḍâri Amerika Lao', khosossa kennengngan Neotropis . Sacara ilmiah, jhuko' arèya tamaso' ḍâlem genus '''''Electrophorus''''' bân arèya anggota dâri keluarga Gymnotidae . Kelebbiyân otama arèya è dâlem kamampowan sè lowar biyasa kaangghuy ngasèllaghi listrik sè cokop kobâsa kaangghuy matè'en mangsana. Sengnga'an listrik sè èhasèlaghi bisa ècapa' tegangan kantos 860 volt . Kemampuan listrik belut listrik pertama kalè èpalajhâri è taon 1775, bân apangaro ḍâ' temmowan baterai listrik è taon 1800. Maskè bâdâ oca' "belut" è ḍâlem nyamana, kebân arèya ta' anḍi' hubungan kalowarga bi' belut (kalompo' jhuko' Anguilliformes ). Belut listrik saongghuna lebbi teppa' èpamaso' ḍâ' ka angghuta ordo Gymnotiformes, kalompo' jhuko' sè andi' kamampowan kaangghuy arassa'aghi medan listrik . Bâdâ sè lebbi semma' dâ' jhuko' lele . Ta' kantos taon 2019 para ilmuwan èbâgi belut listrik dhâddhi tello' spesies sè dhâ-bhidhâ. Lebbi dâri ḍuwâ' abad sabellunna, kabbhi belut listrik èangghep mènangka sèttong spesies, ''Electrophorus electricus'' . Belut listrik arèya nokturnal, artèna lebbi aktif è malem arè. Belut rèya kodhu ahirup udara ḍâri permukaan aèng kaangghuy bisa oḍi'. Matanah korang beccè', namong hal rèya bisa èattasè bi' kamampowanna kaangghuy èlektrolokasi, sè aghunaaghi medan listrik kaangghuy "ngatèla" è sekitarna bân nyarè mangsa. Kakanan otabâ jhuko' kènè'. Kamampowan unik laènna arèya belut listrik terros tombu è sabâbhân omor. Satambâna omor, jumlah tolang atambâ. Lakè' biasana lebbi rajâ dâri binè'. Bâdâ belut listrik sè ètangkep sè ella èobservasi oḍi' lebbi ḍâri 20 taon. [[Bhângsa:Kèbân]] 9yym3e2vzxdpaa9escznszyd4ifbzzu 0 16372 65515 54523 2026-08-05T08:41:16Z Muufii 2890 added [[Category:Kèbân]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 65515 wikitext text/x-wiki {{Infobox spesies}} Jhuko' bhândheng ('''''Chanos chanos''''') panèka jhuko' pangan sè kalonta è Asia Tenggara bân Oseania. Jhuko' bhândheng aropa'aghi sèttong-sèttongnga spèsiès sè ghi' bâḍâ ḍâlem kalowarga ''Chanidae'' (bhâreng ennem genus tambâ'ân sè èlaporraghi toman bâḍâ tapè ampon pona).<ref>{{Cite journal |last=Grande |first=Terry |last2=Poyato-Ariza |first2=Francisco José |date=1995-01-01 |title=A cladistic analysis of fossil and living gonorynchiform ostariophysan fishes |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0016699595801138 |journal=Geobios |series=Premiers Vertandébrandés et Vertandébrandés Infandérieurs |volume=28 |pages=197–199 |doi=10.1016/S0016-6995(95)80113-8 |issn=0016-6995}}</ref> Ḍâlem [[bhâsa Inḍonèsia]] panèka ''ikan bandeng'', ḍâlem [[bhâsa Bugis]] bân [[Bhâsa Makassar|Makassar]] èkennal mènangka ''ikan bolu'', ḍâlem [[bhâsa Filipina]] mènangka ''bangus'', ḍâlem [[bhâsa Malaysia]] mènangka ''ikan susu'', bân ḍâlem [[bhâsa Inggris]] mènangka ''milkfish''). Jhuko' bhândheng oḍi' è [[Samudra Hindia]] bân [[Samudra Pasifik]] bân sèjèk nengneng è ḍhi'-seddhi'in pasèsèr bân polo-polo kalabân bâto karang. Jhuko' sè ghi' ngoḍâ bân ghi' bhuru teddhâs oḍi' è tasè' sa'abiddhâ 2 kantos 3 minggu, terros ngallè ka rawa aèng accèn. Bhândheng anyar, abâli ka tasè' manabi ampon ḍibâsa bân bisa abuḍu'. Jhuko' bhândheng sè ngoḍâ èsebbhut ''nener'' (bhâsa Inḍonèsia) (IPA: nənər) èpakompol ḍâri songay bân èyobu è bhlânan (tambhâ' jhuko'). È kennengngan tambhâ', jhuko' bhândheng èbherri' ngakan napa'a bhèi bân rajâ kalabân lekkas. Sa'amponna cokop rajâ (biasana ra-kèra 25 kantos 30 cm) bhândheng èjhuwâl ḍâlem kabâḍâ'ân seggher otabâ sè èpabekku. Bhândheng èyola kalabân cara èghuring, èpangghâng, ètowap, èpèndhâng, otabâ coma èkokosè. == Pamanpa'atan == Bhândheng èkanyamanè mènangka kakanan karana rassana sè seddhâ', rassa dhâghingnga ta' accèn akadhi jhuko' tasè' bân ta' lekkas ancor manabi èmessa'è. Ḍâri arghâ, bhândheng tamaso' jhuko' kellas manengnga ka attas. Ḍâlem paraya'an ''Tahun Baru Imlèk'', messa'an bhândheng dhâddhi bâgiyân traḍisi wâjib ḍâ' warga [[Tionghoa]] asli [[Daerah Khusus Ibukota Jakarta|Jakarta]] bân dhi'-seddhi'in.<ref>{{Cite web |title=JPNN |url=https://m.jpnn.com/news/makan-bandeng-saat-imlek-diyakini-nambah-rezeki |access-date=2026-01-05 |website=JPNN.com |language=id}}</ref> Bâḍâ ḍuwâ sè korang èkalèburi ḍâri jhuko' bhândheng panèka: dhâghingnga aḍuri bân kadhâng abâu cellot/tana. === Ḍurina bhândheng === Ḍurina bhândheng sanyatana panèka tolang. Ḍurina panèka aganggu ḍâ' kanyamananna nalèkana adhâ'âr dhâghingnga. Tapè gângguwân panèka bisa èyatasè kalabân aghuna'aghi presto ḍâlem bâkto tatanto, saèngghâ ḍurina dhâddhi powa bân bsa èpaancor nalèkana èkaèl. === Bâu cellot === Bâuna cellot neng è bhândheng bânnya' ètemmoè è bhândheng sè bâḍâ è tambhâ'. Bhândheng sè èpèyara è karamba ta' patè bâu cellot. == Sombher == [[Bhângsa:Kèbân]] 3cn2yjcv81kapju5s9xtdgftx04fico 0 17172 65518 57626 2026-08-05T08:42:46Z Muufii 2890 added [[Category:Kèbân]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 65518 wikitext text/x-wiki {{infobox spesies | image = Lizard Collage.jpg | auto = yes | taxon = Squamata | includes = :[[Anguimorpha]] :[[Dibamidae]] :[[Cecak]] :[[Iguanomorpha]] :[[Lacertoidea]] :[[Scincomorpha]] | excludes_text = | excludes = :[[Ular|Serpentes]] :[[Amphisbaenia]] (terkadang) :{{extinct}}[[Mosasauroidea]] | range_map = Lizard range.png | range_map_caption = Range of the lizards, all species. | synonyms = Sauria <small> [[James Macartney (anatomist)|Macartney]], 1802</small> }} '''Kaddhâl''' ([[bhâsa Inḍonèsia]]: Kadal<ref>{{Cite web |title=Arti kata kadal - Kamus Besar Bahasa Indonesia (KBBI) Online |url=https://kbbi.web.id/kadal |access-date=2026-01-12 |website=kbbi.web.id}}</ref> otabâ ''bengkarung'') panèka kalompo' reptilia asèssè' sè asoko empa' (pan-bârâmpan spesies ta' asoko bân paḍâ so olar, tapè bânni olar) sè tasebbhâr sanget bânnya' è dhunnya. Saccara ilmiah, kalompo' kaddhâl sè rajâ panèka èkennal mènangka ''subordo'' otabâ ana' bhângsa ''Lacertilia'' (pan-bârâmpan sombher nyebbhuttaghi ''Sauria'') sè aropa'aghi angghuta ḍâri bhângsa ''reptilia'' asèssè' (''Squamata'') abhâreng kalabân olar.<ref>{{Cite journal |last=Purwosanto |first=Mochammad Fendi |last2=Yazid |first2=Khairul |last3=Alina |first3=Dining Nika |last4=Abdillah |first4=Gilang Noval |date=2016 |title=Status Konservasi Reptilia Anggota Ordo Squamata yang Diperdagangkan di Surabaya |url=https://journal.unesa.ac.id/index.php/sainsmatematika/article/view/6181 |journal=Sains dan Matematika |language=en |volume=5 |issue=1 |issn=2548-1835 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240414195703/https://journal.unesa.ac.id/index.php/sainsmatematika/article/view/6181 |archive-date=2024-04-14 |access-date=2026-01-12 |url-status=live }}</ref> == Cem-Macemma Kaddhâl == [[Bhengkek:Maby multif F 050222 061 kng.jpg|jmpl|Kaddhâl kebbhun binè' (''Eutropis multifasciatus'')]] [[Bhengkek:Marine-Iguana-Espanola.jpg|jmpl|Iguana laut (''Amblyrhynchus cristatus'')]] Samangkèn, bhângsana kaddhâl panèka bâḍâ ra-kèra 40 suku, kalabân bhângon bhâdhân, bârna, bân okoran bhân-sabbhân jennissa sè acem-macem. Sabâgiyân jennis anḍi' sèssè' sè alos bân agernyap akadhi èlapèsè minnya', tapè saongghuna sèssè'èn ghânèka kerrèng karana kaddhâl ta' aḍi' ''pori-pori'' è kolè'èn ka'angghuy makalowar pello otabâ minnya'. Pan-bârâmpan jennis kaddhâl akadhi cekcek otabâ tekko' anḍi' setae khusus è pa'-dhâpa' sokona sè afungsi mènangka parekka' nalèkana arambât è ka'-bhungka'an otabâ gheddhung.<ref>{{Cite news |date=2016-05-05 |title=The world's top 10 reptiles – in pictures |url=https://www.theguardian.com/environment/gallery/2016/may/05/the-worlds-top-10-reptiles-in-pictures |access-date=2026-01-12 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Sabâgiyân bânnya' spèsiès kaddhâl anḍi' kèkèl, namong bâḍâ pan-bârâmpan sè ta' anḍi' bân bhâdhânna nyaropaè olar. Contona ''Anguis fragilis'', sè anḍi' bhâdhân lanjhâng ta' kalabân kèkèl. Kaddhâl-kaddhâl sè ta' anḍi' kèkèl ghi' bisa èbhidhâ'aghi kalabân olar, ḍâri jhilâna sè acangka ḍuwâ' tapè okoranna panḍâ' bân pèppè' (manabi olar, jhilâna acangka ḍuwâ' bân lanjhâng, bân bisa èjhulur ḍâlem kabâḍâ'ân akèkep). Sè kaḍuwâ' lobâng kopèng, olar ta' anḍi' lobâng kopèng bân ta' bisa ngèḍing. Sè nomer tello' blâkottanna mata, olar ta' anḍi' blâkottanna mata. Kaemmpa' bunto', kaddhâl anḍi' bunto' sè lebbi lanjhâng ètèmbhâng bhâdhânna, seddhâng olar sabhâligghâ. Sè kalèma' panèka sèssè'èn kaddhâl ta' lonjhung, sabâtara olar panèka sèssè'èn biasana lebbi lonjhung.<ref>{{Cite book |last=Starr |first=Cecie |url=https://books.google.co.id/books/about/Biology.html?id=tyRFAQAAIAAJ&redir_esc=y |title=Biology: The Unity and Diversity of Life |last2=Taggart |first2=Ralph |date=2004 |publisher=Thomson Brooks/Cole |isbn=978-0-534-38800-3 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Zug |first=George R. |url=https://books.google.co.id/books/about/Herpetology.html?id=qdpxsIPm8kkC&redir_esc=y |title=Herpetology: An Introductory Biology of Amphibians and Reptiles |last2=Vitt (J.) |first2=Laurie |last3=Caldwell |first3=Janalee P. |date=2001-05-30 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-782622-6 |language=en}}</ref> == Sombher == [[Bhângsa:Kèbân]] o0kxwa59po58aut93arg20ajj5gv4g6 0 18008 65516 60049 2026-08-05T08:42:01Z Muufii 2890 added [[Category:Buwâ]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 65516 wikitext text/x-wiki {{Infobox spesies}} '''Jherruk ḍârâ''' panèka varietas jherruk (''Citrus'' × ''sinensis'') kalabân dhâghing buwâ abârna mèra, sè bârna mèrana panèka para' paḍâ'â bi' ḍârâ. == Katerrangan == Jherruk ḍârâ panèka jherruk sè dhâghing buwâna abârnâ mèra petteng sè khas. Bârna panèka èsebbhâbbhâghi karana bâḍâna ''antosianin'', èngghi panèka ''pigmen polifenol'' sè omom ka'angghuy kembhâng bân buwâ, tapè biasana jherruk panèka ta' nganḍung ''pigmen polifenol''.<ref>{{Cite journal |last=Rapisarda |first=Paolo |last2=Fanella |first2=Fabiana |last3=Maccarone |first3=Emanuele |date=2000-06-01 |title=Reliability of Analytical Methods for Determining Anthocyanins in Blood Orange Juices |url=https://doi.org/10.1021/jf991157h |journal=Journal of Agricultural and Food Chemistry |volume=48 |issue=6 |pages=2249–2252 |doi=10.1021/jf991157h |issn=0021-8561}}</ref> ''Krisantemin'' (sianidin 3-glukosida) panèka senyawa otama sè ètemmowè ḍâlem jherruk mèra.<ref>{{Cite web |title=(PDF) Blood Orange Anthocyanins in Fruit Beverages: How the Commercial Shelf Life Reflects the Quality Parameter |url=https://www.researchgate.net/publication/277008382_Blood_Orange_Anthocyanins_in_Fruit_Beverages_How_the_Commercial_Shelf_Life_Reflects_the_Quality_Parameter |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129074148/https://www.researchgate.net/publication/277008382_Blood_Orange_Anthocyanins_in_Fruit_Beverages_How_the_Commercial_Shelf_Life_Reflects_the_Quality_Parameter |archive-date=2022-01-29 |access-date=2026-01-18 |website=ResearchGate |language=en |url-status=live }}</ref> Suhu renḍâ è bâkto malem, madhâddhi dhâghing buwâna anḍi' bârna mèra petteng sè khas.<ref name=":0">{{Cite book |last=McGee |first=Harold |url=https://books.google.co.id/books?id=bKVCtH4AjwgC&printsec=frontcover&dq=On+food+and+cooking:+the+science+and+lore+of+the+kitchen.&hl=en&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=On%20food%20and%20cooking:%20the%20science%20and%20lore%20of%20the%20kitchen.&f=false |title=On Food and Cooking: The Science and Lore of the Kitchen |date=2007-03-20 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-4165-5637-4 |language=en}}</ref> Napa ca'an varietas jherruk ḍârâna, kadhâng bârna mèra petteng jhughân paddhâng è bâgiyân kolè'. Kolè'èn bisa lebbi ghâli bân lebbi malarat nalèkana èkombi' ètèmbhâng kolè'èn jherruk laènna. Jherruk ḍârâ anḍi' rassa sè unik ètèmbhâng kalabân jherruk laènna, rassana akadhi rasberi tapè ro'omma paḍâ bi' jherruk biasa.<ref name=":0" /> Pigmen antosianin jherruk ḍârâ molaè takompol è vesikel sè bâḍâ è pèngghir segmen, sarta è konco'on kembhângnga buwâ, bân teros takompol ḍâlem kennengngan panyèmpennan sè cellep sa'amponna possa'. Jherruk ḍârâ panèka mutasi alami jherruk bân tamaso' hibrida sè amungkènan asalla ḍâri antarana hibrida [[jherruk bhâli]] bân ''tangerine''.<ref>{{Cite journal |last=Nicolosi |first=E. |last2=Deng |first2=Z. N. |last3=Gentile |first3=A. |last4=La Malfa |first4=S. |last5=Continella |first5=G. |last6=Tribulato |first6=E. |date=2000-06-01 |title=Citrus phylogeny and genetic origin of important species as investigated by molecular markers |url=https://doi.org/10.1007/s001220051419 |journal=Theoretical and Applied Genetics |language=en |volume=100 |issue=8 |pages=1155–1166 |doi=10.1007/s001220051419 |issn=1432-2242}}</ref> È Èropa, ''arancia rossa'' è Sisilia (jherruk mèra Sisilia) anḍi' Perlinḍungan Status Geografis.<ref>{{Cite web |title=IGP Arancia Rossa di Sicilia {{!}} Territory |url=http://www.aranciarossadisiciliaigp.it/en/territorio_consumerl.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722023803/http://www.aranciarossadisiciliaigp.it/en/territorio_consumerl.php |archive-date=2011-07-22 |access-date=2026-01-18 |website=www.aranciarossadisiciliaigp.it}}</ref> È wilajâ Valencia, jherruk ḍârâ panèka èkennallaghi è paro kaḍuwâ' abad ka-19.<ref>{{Cite web |title=Horts de tarongers. La formació del verger valencià - Institució Alfons el Magnànim |url=https://www.alfonselmagnanim.net/libro/horts-de-tarongers_114579/ |access-date=2026-01-18 |website=www.alfonselmagnanim.net |language=ca}}</ref> == Sombher == [[Bhângsa:Buwâ]] c9psstzw16wp7luutkqh8663crqwtnh 0 18389 65492 60325 2026-08-05T02:08:54Z Dostojewskij 894 Bhângsa:Kalahèran 1997 65492 wikitext text/x-wiki {{Infobox orang}} '''Olivia Hastings Holt''' (lahèr 5 Agustus 1997)<ref>{{Cite web |title=Disney XD Medianet |url=http://www.disneyxdmedianet.com/web/showpage/showpage.aspx?program_id=900078&type=holt |archive-url=https://web.archive.org/web/20140924114420/http://www.disneyxdmedianet.com/web/showpage/showpage.aspx?program_id=900078&type=holt |archive-date=2014-09-24 |access-date=2026-01-20 |website=www.disneyxdmedianet.com}}</ref> panèka aktris bân panyanyè sè asalla ḍâri Amèrika Serikat. Olivia amaèn è serial ''Disney XD'' "''Kickin' It"'', ''Disney Channel Original Movie'' "''Girl vs. Monster"'', bân ''Disney Channel Original Series'' "''I Didn't Do It"''. == Kaoḍi'ân Awwâl == Olivia Holt lahèr è Germantown, Tennessee, aropa'aghi pottrèna Mark bân Kim ((née Peterson) Holt. Olivia anḍi' ḍuwâ' tarètan kanḍung.<ref>{{Cite web |title=DeSoto County's Olivia Holt is breakout star on Disney's martial-arts 'tween' comedy |url=http://www.commercialappeal.com/entertainment/desoto-countys-olivia-holt-is-breakout-star-on-disneys-martial-arts-tween-comedy-ep-388916709-324199321.html |access-date=2026-01-20 |website=www.commercialappeal.com |language=en}}</ref> È bâkto Olivia omor tello taon, kalowargana ngallè ḍâ' Nesbit, Mississippi. Sa'amponna ḍibâsa, Olivia ngala' kellas senam sa'abiddhâ pèttong taon.<ref>{{Cite web |date=2012-03-06 |title=Meet Kickin It's Olivia Holt |url=https://www.seventeen.com/celebrity/a17758/olivia-holt-kickin-it-interview/ |access-date=2026-01-20 |website=Seventeen |language=en-US}}</ref> È taon 2011, Olivia sareng kalowargana ngallè ḍâ' Los Angeles. Olivia pas asakola è romana, tapè lulussa ḍâri SMA Oak Park è taon 2015.<ref>{{Cite web |date=2015-06-12 |title=Zendaya, Olivia Holt and Austin North Graduate High School |url=https://www.beautifulballad.org/2015/06/12/186624/ |access-date=2026-01-20 |website=BeautifulBallad |language=en-US}}</ref> == ''Filmografi'' == === Fèlem === {| class="wikitable sortable" !Taon !Bhul-ombhul !Perran |- |2014 |''Tinker Bell and the Legend of the NeverBeast'' |Morgan (sowara) |- |2016 |''The Standoff'' |Amy Roberts |- | rowspan="2" |2017 |''Class Rank'' |Veronica Krauss |- |''Same Kind of Different as Me'' |Regan Hall |- | rowspan="2" |2018 |''Status Update'' |Dani |- |''Gnome Alone'' |Brittany (sowara) |- |2019 |''Trouble'' |Bella (sowara) |- |2023 |''Totally Killer'' |Pam Miller |- |2025 |''Heart Eyes'' |Ally |} === Tivi === {| class="wikitable sortable" !Taon !Bhul-ombhul !Perran |- |2010 |''Disney XD's My Life'' |Abâ'ân dhibi' |- |2011–2015 |''Kickin' It'' |Kim Crawford |- |2012 |''Girl vs. Monster'' |Skylar Lewis |- |2013 |''Shake It Up'' |Young Georgia |- |2014–2015 |''I Didn't Do It'' |Lindy Watson |- | rowspan="2" |2015 |''Ultimate Spider-Man'' |Petra Parker / Spider-Girl (suara) |- |''Dog with a Blog'' |Wacky Jackie |- |2015, 2017 |''Penn Zero: Part-Time Hero'' |Amber (sowara) |- |2016 |''The Evermoor Chronicles'' |Valentina |- |2018–2019 |''Cloak & Dagger'' |Tandy Bowen / Dagger |- |2019–2020 |''Spider-Man'' |Tandy Bowen / Dagger (sowara) |- | rowspan="2" |2019 |''Turkey Drop'' |Lucy |- |''Runaways'' |Tandy Bowen / Dagger |- |2021 |''Cruel Summer'' |Kate Wallis |- |2024 |''Laid'' |Merci |} == Sombher == [[Bhângsa:Kalahèran 1997]] f4sf2soxdi8yapoxzt9alkcpxag4xsp 0 19241 65472 64997 2026-08-04T13:08:02Z Ichi Ocha 3826 65472 wikitext text/x-wiki Raden Ario '''Muhamad Ruslan Tjakraningrat''' (17 Dèsèmber 1913-23 Dèsèmber 1976) iyâ arèya birokrat bân politikus dâri [[Inḍonèsia]]. Ruslan toman negghu’ Kalaghungan Sèketaris Umum Naghârâ [[Madhurâ/Jâbâ Tèmor|Madhurâ]] è bâkto Rèpublik [[Inḍonèsia|Indonèsia]] Serikat. Samarèna èyakona kedaulatan Indonèsia, Ruslan nerrossaghi karèrra dâlem [[Pamarènta'an|pamarènta’an]]. Ruslan pas dhâddhi Bhupatè [[Songennep]] dâri taon 1956 sampè’ 1957, Bhupatè [[Bhângkalan, Bhângkalan|Bhângkalan]] dâri taon 1957 sampè’ 1958, bân gubernur Nusa Tenggara Barat dâri taon 1958 sampè’ 1966. Lahèr dhâddhu ana’ dâri Bhupatè Bhângkalan, Ruslan ngala’ pandidighân sampè tèngkatan SMA, Ruslan pas amolaè karèrra kalabân dhâddhi pongghâbâ è kantoe pamarènta’an daèra bân sempat noro’ pandidighân militer è bâkto jhâjhâân [[Jeppang|Jeppang.]] Salastarèn jhâjhâân [[Jeppang]] ambu, [[Bâlândhâ]] toju’ neng daèra Madhurâ bân ngangka’ Ruslan dhâddhi Sekretaris Umum Naghârâ madhurâ. Ruslan nerrossaghi karèrra dâlem pamarènta’an bâkto pangakowan kedaulatan. Ruslan dhâddhi bhupatè è [[Songennep]] bân Bhângkalan sabâllunna ètodhu dhâddhi [[Kopala Daèra|kopala daèra]] sè dâ’adâ’ è Nusa Tenggara Barat. Mènangka dhâddhi [[kopala Daèra]] sè dâ’adâ’, Ruslan nata sistem pamarènta’an daèra bân wilaya kabhupatèn. È bâktona Ruslan dhâddhi kopala daèra, bâdâ kalaparan sè rajâ sè aghâbây bânnya’ kasèdhâân è Nusa Tenggara Barat. Ruslan abhuwâ’ kaangghuy nanganè masala jârèya kalabân ma bâdâ cemmacem katentowan, tapè ennas kaangghuy ma marè. Ruslan pas è pa ambu dâri Kalaghunganna polana ennas. Ruslan pas ta’ andi’ kalaghungan polè bân sèdhâ è tangghâl 23 Dèsèmber 1976. == Bâkto kènè’ bân pandidighân == Ruslan èlahèrraghi è tangghâl 17 Dèsèmber 1913 è [[Kabhupatèn Sampang]]. Ramana, Raden Soerjowinoto,  aghellâr [[Tjakraningrat XII]], bân andi’ kalaghungan dhâddhi bhupatè [[Bhângkalan, Bhângkalan|Bhângkalan]] dâri taon 1918 kantos 1948. Silsila Ruslan dhâddhi bâgiyân dâri trah Tjakraningrat kèngèng èsarè kantos ka Raden Prasena ([[Tjakraningkat I]]) dâri jhâman sabâllunna [[Hinḍia Bâlândhâ|Hindia Bâlândhâ]], sè èpakon bi’ Sultan Agung dâri Mataram dhâddhi pangobâsa Madhurâ Bârâ’ è abad ka-17<ref>{{Cite web |title=Sumber buku - Wikipedia bahasa Indonesia, ensiklopedia bebas |url=https://id.wikipedia.org/wiki/Istimewa:Sumber_buku/9789794074107 |access-date=2026-04-10 |website=id.wikipedia.org |language=id}}</ref>. == Bâkto Pènsiun bân Bhâlâna == Saellana pènsiun ḍâri kalaghungan  mènangka gubernur, Ruslan oḍi' è [[Kottha Sorbhâjâ|Sorbhâjâ]]. Ruslan sèdhâ è tangghâl 23 ḍèsèmber 1976<ref>{{Cite news |last=Media |first=Kompas Cyber |date=2022-03-15 |title=Daftar Gubernur Nusa Tenggara Barat, Mulai dari Ruslan Tjakraningrat hingga Zulkieflimansyah |url=https://regional.kompas.com/read/2022/03/15/221910378/daftar-gubernur-nusa-tenggara-barat-mulai-dari-ruslan-tjakraningrat-hingga |access-date=2026-07-16 |work=KOMPAS.com |language=id}}</ref> bân èkobhur è pasarèan Aèr Mata Èbhu, kennengnganna kobhurna para rato bân para bhângsawan ḍâri [[Bhângkalan, Bhângkalan|Bhângkalan]]. Ruslan akabin bi’ Hatimah Tjakraningrat bân anḍi’ ana’ tello’.<ref>{{Cite web |last=Memory |first=Bangkalan |title=Profil Bupati Bangkalan Ke 5 - R.A.A. Moh. Roeslan Tjakraningrat |url=http://bangkalanmemory.blogspot.com/2015/07/profil-bupati-bangkalan-ke-5-raa-moh.html |access-date=2026-07-16 |language=en-US}}</ref> Sala sèttong panakanna, Hikmahanto Juwana, panèka profèsor hokom internasional è Univèrsitas Inḍonèsia bân samangkèn atugas mènangka Rèktor Univèrsitas Jèndral Achmad Yani. == Gubernur Nusa Tengghârâ Bârâ' == Saamponna Naghârâ Madhurâ bhubhâr è taon 1950, Ruslan nerrossaghi karèr è ḍâlem pamarènta'an. Salèrana èyangkat ḍhâdḍhi Bupati Songennep ḍâri taon 1956 kantos 1957 tor Bupati Bhângkalan ḍâri taon 1957 kantos 1958<ref>{{Cite news |last=Suhendra |title=Negara Madura Pernah Ada |url=https://tirto.id/negara-madura-pernah-ada-clbW |access-date=2026-07-16 |work=tirto.id |language=id-ID}}</ref>. È ahèr masa kalaghunganna mènangka Bupati Bhângkalan, pamarènta Inḍonèsia maghi Propinsi Nusa Tengghârâ dhaddhi Propinsi Bhâli, Propinsi Tengghârâ Bârâ', Propinsi Nusa Tèmor Nunggara . Propinsi Nusa Tengghârâ Bârâ' èbentu' lèbât dekrit pamarènta tangghâl 14 Agustus 1958. Mantrè ḍâlem Negeri ngangkat Ruslan mènangka Pamangko Kopala Wilaya Otonomi Tèngkat I Nusa Tengghârâ Bârâ' lèbât dekrit sè ajhâlân molaè 1 Nopèmber 1958.<ref>{{Cite web |last=Bambang |first=Suwondo, |date=1978 |title=Sejarah Daerah Nusa Tenggara Barat |url=https://repositori.kemdikbud.go.id/7421/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250619223526/https://repositori.kemdikbud.go.id/7421/ |archive-date=2025-06-19 |access-date=2026-07-16 |website=repositori.kemdikbud.go.id |language=en |url-status=live }}</ref> === Pangatoran Pamarènta ḍaèra === Maske è bâkto jârèya Nusa Tengghârâ Bârâ' ampon anḍi' status propinsi, orosan pamarènta'an wilayana ghi' èbâgi antara kopala wilaya bân gubernur koordinator Nusa Tengghârâ, sè bâdâ è Singaraja, Bhâli . Ruslan saterrossa ngangkat ḍuwâ' asistèn kopala wilaya kaangghuy abhânto ngator pamarènta'an Nusa Tengghârâ Bârâ', èngghi panèka Mamiq Ripaah ghâbây Polo Lombok bân M. Hasan ghâbây Polo Sumbawa. Sala sèttong kalakoan sè partama èlampa'aghi sareng Ruslan èngghi panèka èbhubharaghi wilaya otonomi Lombok è tangghâl 17 Ḍèsèmber 1958 bân Polo Sumbawa è tangghâl 22 Jânuari 1959. Tangghâl èbhubharaghina wilaya otonomi Lombok saterrossa ètantoaghi mènangka olang taon propinsi Nusa Tengghârâ Bârâ'. Nusa Tengghârâ Bârâ' saterrossa èbâgi ḍâ' pan-bârâmpan wilaya otonomi ondhâg II (kabhupatèn) sè èkatowaè sareng Kopala Wilaya Otonomi ondhàg II (bupati) bân ètugasaghi kopala wilaya ka'angghuy abhânto badan lègislatif (ḍèwan Perwakilan Rakyat ḍaèrah ) bân lembaga asistèn gubernur (Ḍèwan pamarènta Ḍaèra). Ruslan saterrossa alaksana'aghi pabentu'ân Ḍèwan perwakilan rakyat ḍaèra mènangka badan lègislatif è tengnga taon 1959. Komposisi angghuta Ḍèwan Perwakilan Rakyat Ḍaèra Nusa Tengghârâ Bârâ' ètantoagi sareng Ruslan è tangghâl 6 Juli 1959 bân angghuta Ḍèwan èresmiyaghi è tangghâl 4 Nopèmber. Lèma arè saterrossa, ḍèwan ècallonaghi Ruslan mènangka Gubernur Nusa Tengghârâ Bârâ' kalabân aklamasi ḍâ' Mantrè ḍâlem Negeri . Pacallonan Ruslan èrampaè sareng Mantrè Ḍâlem Negeri. Ruslan èresmiyaghi mènangka Gubernur Nusa Tengghârâ Bârâ' sè partama è tangghâl 9 Pèbruari 1960. Ruslan èdaftaraghi mènangka angghuta partai Nahdlatul Ulama è bâkto èresmiyaghi mènangka gubernur. === Pananganan Kalaparan bân Pa'ambuwân === È bâkto èpaḍhâḍdhi mènangka kopala wilaya, Ruslan ngadhâbbhi kalabân kalaparan è Lombok lao' dâri taon 1958 kantos 1959, sè èsebbhut polana ojhân sè rèndhâ. Kalaparan ghâpanèka ngasèlaghi kamatèyan lebbi ḍâri 10.000 orèng ḍâri pèttong dhisa sè bhân-sabbhân è Lombok lao'. Mènangka sosolan, Ruslan aghâbây bânnya' kabijhâghân bân program ka'angghuy nyegghâ kalaparan bân kamèskènan sè langkong jhâwu. Tapè, prosès pangatoran kabijâghân è bâkto panèka ghi’ ta’ lancar amarghâ pamarènta ḍaèra Nusa Tengghârâ Bârâ' ghi’ pagghun fokus kaangghuy maddhek aparat pamarènta’an. Saellana èresmiyaghi mènangka gubernur, Tjakraningrat molaè aghâbây rencana ka'angghuy ngatasè kalaparan bân panyakèt manolar è yantarana pandhudhu' Nusa Tengghârâ Bârâ' (NTB). È Lombok lao', Tjakraningrat aghâbây operasi tangghâp hosos, namong ta' bisa ngatasè kalaparan è wilaya kasebbhut. Tjakraningrat alaksana'aghi program sè paḍâ è tèngkat propinsi, èngghi panèka geraghân swasembada paḍi, ka'angghuy aghâncangaghi proḍuksi pangan. Program laèn sè èlaksana'aghi panèka program ḍèmonstrasi massal sè aghâbây tèknologi patanèyan akadhi bhibhit bân mèkanisasi sè ongghul ghâbây para patanè è [[NTB]]. == Sombher == nxyf0pdnq2gmuh841q1qhurcucewpki 0 19340 65512 64307 2026-08-05T08:39:20Z Muufii 2890 added [[Category:Kèbân]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 65512 wikitext text/x-wiki {{Infobox spesies}} '''Albatros''', dâri kalowarga '''''Diomedeidae''''', panèka mano' tase' rajâ è ḍâlem ordo ''Procellariiformes''<ref> Parker, Sybil, P. (1984). McGraw-Hill Dictionary of Biology. McGraw-Hill Company.</ref> , sè tamaso '' Procellariidae'', ''Storm petrels'', bân ''Diving petrels''. Mano' panèka bâḍâ è Antartika bân Samudra Pasifik ḍâjâ. Mnao' rèya ta' ètemmoè è Atlantik ḍâjâ, sanajân buktè fosil nojjhuaghi jhâ' bâḍâ è dissa. Albatros panèka sala sèttong mano' palèng rajâ sè ngabbher, bân albatros rajâ (genus ''Diomedea'' ) anḍi' lembâng sè palèng rajâ ḍâri mano' laènna. Albatross cè' efisienna è langngè', kalabân ngangghuy cara ngabbher ''melayang'' bân ''membumbunng'' sopajâ bisa ngabbher jhâu kalabân usaha sè sakonè'. Bâḍâ sè ngakan nos, [[jhuko']], bân odâng, kalabân nyarè kèbân è pèngghir tasè', nyarè è attas aèng, bân ngèllem. Albatros nèka mano' sè oḍi' apol-kompol, anḍi' kabiyasa'an aghâbây bun-lèbun è polo kènè' è tengnga samudera, kadhâng acampo sareng sajumbla spèsiès. Mano' rèya anḍi' kabiyasa'an monogami kalabân abhâreng pasanganna saomor oḍi'na. Mosèm kabin bisa ḍâpa' sampè' sataon ḍâri atellor, kalabân sèttong tellor sabbhân mosèm kabin. Ḍâri 21 spèsiès albatros sè èyako IUCN, 19 laènna èyangghep para' taḍâ'â. Jumbla albatros sajân sakonnè' è jhâman lambâ' sabâb ''pemburuan bulu'', tapè satèya albatros para' taḍâ'â karana spèsiès anyar akadhi tèkos otabâ kocèng alas sè ngakan tellorra mano', ana'na mano'; karana polusi; kalabân toronna jumblana jhuko' è sajumbla kennengngan otamana karana jhuko' èpèghâ' bânnya' ghâllu. == Spèsiès == Satèya, albatros èbâgi dhâddhi empa' gènus, tapè jumbla spèsiès ghi' ta' pastè. IUCN bân BirdLife International abâgi albatros dhâddhi 22 spèsiès, otoritas laèn abâgi albatros dhâddhi 14 spèsiès, bân bâḍâ sè ngosollaghi dhâddhi 13 spèsiès. {{col|2}} * Albatros besar (''Diomedea'') * Albatros kelana ''D. exulans'' * Albatros antipodean ''D. (exulans) antipodensis'' * Albatros amsterdam ''D. (exulans) amsterdamensis'' * Albatros tristan ''D. (exulans) dabbenena'' * Albatros raja-utara ''D. (epomorpha) sanfordi'' * Albatros raja-selatan ''D. epomophora'' * Albatros pasifik-utara (''Phoebastria'') * Albatros bergelombang ''P. irrorata'' * Albatros ekor-pendek ''P. albatrus'' * Albatros kaki-hitam ''P. nigripes'' * Albatros laysan ''P. immutabilis'' * Albatros mollymawk (''Thalassarche'') * Albatros alis-hitam ''T. melanophris'' * Albatros campbell ''T. (melanophris) impavida'' * Albatros pemalu ''T. cauta'' * Albatros topi-putih ''T. steadi'' * Albatros chatham ''T. (cauta) eremita'' * Albatros salvin ''T. (cauta) salvini'' * Albatros kepala-abu-abu ''T. chrysostoma'' * Albatros hidung-kuning-atlantik ''T. chlororhynchos'' * Albatros hidung-kuning-indian ''T. (chlororhynchos) carteri'' * Albatros buller ''T. bulleri'' * Albatros hitam (''Phoebetria'') * Albatros hitam ''P. fusca'' * Albatros abu-abu ''P. palpebrata'' {{EndDiv}} == Sombher == {{Reflist}} [[Bhângsa:Kèbân]] p7ync6lalpgtli6l83vhqzzmyn12co1 0 19361 65477 64439 2026-08-04T13:28:41Z ~2026-42424-42 5447 /* */ 65477 wikitext text/x-wiki <div name="Deletion notice" class="notice plainlinks" id="delete" style="margin:0 5%; padding:.5em; background:#FEE; border:1px solid #999; text-align:left; font-size:95%;"> '''Pangosodhân lekkas''' Kaca arèya pola sèpa' bhâreng [[m:Meta:Deletion policy|''syarat'' kaangghuy pangosodhân lekkas (''speedy deletion'')]]. Ḍhâsar sè èsabâ' iyâ arèya: ''Pengalihan rusak'' Mon Dhika ta' saroju' ḍâ' ''pangosodhân lekkas'' arèya, maḍḍhâ, bâghi "pamanglo"na è kaca arèya. Sakèng, mon partèla arèya sè ta' sèpa' kaangghuy kaca arèya maso' ''syarat'' ''pangosodhân lekkas'', otabâ Dhika meccè'ana, bisa ngosot partèla arèya mon marè, '''Sakèng, jhâ' ngosot partèla arèya mon Dhika pangghâbây kacana'''. {{#switch:no|yes=<br />'''''Parnata: Nyo'on jhâ' ngosot kaca arèya. Mon pangosodhânna ghi' ḍâlem aop ''invèstigasi'' bân ''parèksa'an''. {{#if:|{{{wreason}}}'''''|}}<br />|}} <small>Parnata, {{red|kènga'è}} ka'angghuy nyongngo' [[Special:Whatlinkshere/{{FULLPAGENAME}}|link tonḍhuk]] bân [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|action=history}} riwayat kaca] ([{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|diff=0}} beccè'an ḍi-buḍi]) <span id="delete-general">[{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|action=delete}} ghuri']</span>.</small></div> [[Category:Candidates for speedy deletion]] #REDIRECT [[Jhâringan (Biologi)]] ubah ke [[template:R from alternative language|{{R from alternative language}}]] jika template itu telah dibuat {{R from alternative name}} c67l6yv4df8v0p5zxel350h7vq6y1uu 0 19368 65495 65447 2026-08-05T02:17:06Z Oikivivi 2325 65495 wikitext text/x-wiki {{infobox orang}} [[Brigadir Jenderal]] [[Tentara Nasional Indonesia|TNI]] (HOR) (Purn.) '''Soetran''' (EBI: '''Sutran''', 5 April 1921 – 1 Juli 1987) iyâ arèya tokoh militèr bân politisi [[Inḍonèsia]] sè dhâddhi Bupati Trènggalè' ḍâri taon 1968 sampè' 1975 bân Gubernur Irian Jaya ḍâri taon 1975 sampè' 1981. <ref>Junaedi, Didi. [https://books.google.co.id/books?hl=id&lr=&id=p216CgAAQBAJ&oi=fnd&pg=PA97&dq=info:PuSPXvz4BxwJ:scholar.google.com/&ots=mfIQ59rO3G&sig=NPeC1zS7Awpt7i1L5RTbTokdk-s&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Pahlawan-pahlawan Indonesia sepanjang masa]. IndonesiaTera, 2014. Diaksès 2026-06-09. </ref> Lahèr è [[Kabhupatèn Siḍoarjo|Siḍoarjo]], Soetran ambu ḍâri [[Sakola'an|sakola]] ḍhâsar è kellas 4 bân alako sakabbhina kalakowan. Neng taon 1942, Soetran maso' ka ḍâlem organisasi [[Pembèla Tanah Air]] (PETA) kalabân pangkat ''budancho'' (akadhi [[Sersan|sèrsan]]). Samarèna [[Proklamasi Kemerdekaan Indonesia|kamardhika'an Inḍonèsia]], Soetran maso' [[Tentara Nasional Indonesia|Tentara Nasional Inḍonèsia]] (TNI), bân dhâddhi Komandan Distrik Militèr (Dandim) è Mèrauke bân [[Kabhupatèn Trènggalèk|Trènggalè']]. Soetran ngaollè jabatan politik sè kapèsân è bâkto la èpèlè mènangka Bupati Trènggalè' neng taon 1968. Sala sèttong karakteristik kepemimpinanna iyâ arèya sistem komando sè èkala' bi' pamarènta ḍaèra. Karja sè palèng rajâ Soetran dhâddhi bupati iyâ arèya madhâddhi Trènggalè' mènangka pusat cengkè sa-[[Jhâbâ Tèmor]]. Soetran jhughân ngosollaghi ''tembokisasi'' (pembangunan gheḍḍhung) bân [[reboisasi]] è Trènggalè' ka'angghuy mabhâghus oḍi' rakyat Trènggalè'. Soetran dhâddhi bupati polè ka'angghuy sè kaḍuwâ' neng taon 1973, bân Trènggalè' narèma penghargaan Parasamya Purnakarya Nugraha mènangka kabupatèn sè palèng bhâghus neng taon 1974. Polana karjâna saè, Soetran dhâddhi Gubernur Irian Jaya è taon 1975. Soetran nerrapaghi program wâjib namen cengkè sè èwâjibaghi ka orèng bân instansi è Irian Jaya ka'angghuy namen cengkè. Polana program kasebbhut, Soetran èkoca' mènangka "Gubernur Cengkè". Maskè ḍâiyyâ, program kasebbhut gagal polana ru-kabhuru, ta' tao carana namen cengkè, bân kèrèman cengkè ḍâri Trènggalè' maskè ghita' èettès, bân korangnga sosialisasi program. Propènsi kasebbhut jhughân ngalamè ḍuwâ' kalè lènḍhu è taon 1976. Soetran ambu dhâddhi gubernur è taon 1981, ra-kèra empa' bulân lebbi abit ḍâri sè èrencana'aghi. Samarèna ambu ḍâri jabatân gubernur, Soetran neptep è [[Kottha Sorbhâjâ|Sorbhâjâ]] bân adhingghâl omor è taon 1987. == Bâkto kènè' bân karjâ militèr == Soetran èlahèrraghi è tangghâl 5 April 1921 è Dhisa Cangkring, Sidoarjo, ḍâri kalowarga rèng tanè. Polana kabâḍâ'en eppa'en sè buta, Soetran ambu asakola è bangku kellas 4 sakola ḍhâsar (SD) bân molaè nyarè kalakowan. Soetran molaè alakonè pan-bârâmpan macem kalakowan, akadhi mènangka tanè, penampil è hajatân, bân pemaèn ludruk kalèlèng. È taon 1942, penjajahan Jeppang è Inḍonèsia, Soetran ajâlânè saloka militèr è Renseitai, akademi militèr sè èbângun bi' tentara Jeppang. Soetran kantos dhâddhi angghuta satuan [[Pembèla Tanah Air]] samarèna lulus bân ngaollè pangkat ''budancho'' (setara kalabân [[Sersan|sèrsan).]] Samarèna Inḍonèsia mardhika, Soetran agabung ka ḍâlem Badan Keamanan Rakyat (cikal bakal [[Tentara Nasional Indonesia|TNI]]) bân ètempataghi mènangka komandan sèksi neng Batalion Tjipto sajjhâ' tangghâl 17 Sèptèmber 1945.<ref>Bachtiar, Harsya W. (1988). [https://books.google.co.id/books?id=IyQgAAAAMAAJ&redir_esc=y Siapa dia? Perwira Tinggi Tentara Nasional Indonesia Angkatan Darat (TNI-AD).] Jakarta. hlm. 417. [[:id:Istimewa:Sumber_buku/9789794281000|ISBN 9789794281000]]. Diaksès 2026-06-10. </ref> Samarèna [[Revolusi Nasional Indonesia|Rèvolusi Nasional Inḍonèsia]] la marè neng taon 1949, Soetran noro' Latihan Persamaan Perwira bân lulus dhâddhi Lètnan sèttong neng taon 1950. Soetran kantos noro' pan bârâmpan pendidikân militèr laènna, è antarana Pendidikan Persiapan Untuk Perwira è [[Kabhupatèn Jhembher|Jember]] (lulus 1956) bân Kursus Perwira Lanjutân Satu è [[Kottha Banḍung|Banḍung]] (lulus 1957). Neng taon 1958, Soetran dhâddhi Bhâkkèl komandan Batalyon Infanteri 511 kalabân pangkat Lètnan sèttong. Empa' taon kantos, pangkatdhâ èpaongghâ ka kaptèn bân Soetran dhâddhi komandan Batalyon Infanteri 511. Korang ḍâri sataon kantos, neng taon 1963, Soetran èpangallè ka [[Papua (Wilayah Indonesia)|Irian Jaya]] bân dhâddhi komandan distrik militèr (Dandim) è Tanah Merah, Boven Digoel. Neng taon 1967, Soetran abâli èpangallè ka Jhâbâ Tèmor, dhâddhi Dandim Trènggalè'. Soetran jhughân narèma kenaikan pangkat dhâddhi mayor.<ref>Ariyanto, Danny Rizky. [https://repository.um.ac.id/54813/ Biografi Soetran (1921-1987)]. Diss. Universitas Negeri Malang, 2015. Diaksès 2026-06-10. </ref> Neng ahèr masa jabatanna dhâddhi Gubernur Irian Jaya taon 1980, Soetran narèma kenaikan pangkat kehormatân ḍâri kolonèl dhâddhi [[Brigadir Jenderal|brigadir jènderal.]] == Bupati Trènggalè' == === Penamenan cengkè === Soetran èlantik dhâddhi Bupati Trènggalè' neng tangghâl 3 Oktobèr 1968, aghântè'aghi Moeladi<ref name=":1">Rahayu, Endah (27 Juli 2005). [https://data.kompas.id/ "Trenggalek "Wiwitan lan Wibawa""]. Kompas. hlm. 9. Diarsipkan dari versi aslinya tanggal 15 Desember 2020. Diaksès 2026-06-12. </ref>. Sabellunna Soetran tojhu' neng korsè bupati, Trènggalè' èkennal mènangka daèrah sè miskèn bân segghut ngalamè mosèm nèmor lanjhâng sè nyebabaghi kakerrèngan neng daèrah kasebbhut. [[Gaplèk]], kananan utama penduduk Trènggalè', ta' bisa ètamen bân èpolong mon ghi' musèm nèmor. Soetran molaè nyarè solusi ka'angghuy masala kakerrèngan samarèna Soetran negghu' jabatân dhâddhi Bupati Trènggalè'. È bâbâna Soetran, pamarènta daèrah Trènggalè' anḍi' usaha ka'angghuy nyarè komoditas sè anḍi' nèlay tèngghi sè sesuai kalabân lahan rakyat. Samarèna nemmo jhâ' cengkè aropa'aghi taneman sè palèng cocok ka'angghuy ḍaèra kasebbhut, Soetran molaè nè'-sakonè' maksa penduduk Trènggalè' ka'angghuy namen cengkè. Panamenan cengkè kasebbhut abuwâ'aghi hasèl nè'-sakonnè' è bâkto samarena èmolaè. Tana Trènggalè' sè tandus èobâ dhâddhi tana sè bhiru kalabân cengkè bân kabupatèn kasebbhut dhâddhi pusat produksi cengkè è Jhâbâ Tèmor. Maskè'epon perkebunan cengkè ghun 16,21% ḍâri sakabbina lowas tana sè bâḍâ, produksi cengkè nambâ pendapatân masyarakat Trènggalè' ra-kèra 21 miliar rupiah per taon. Wilayah Trènggalè' kantos dhâddhi idèntik kalabân cengkè, bân penduduk è ḍissa kantos ghun ngandâllaghi cengkè mènangka tong-sèttongnga sombher penghasilân. Donald K. Emmerson, seorang peneliti politik, anḍi' pendapat jhâ' keberhasilân pembangunan Trènggalè' è bâbâna pamarèntana Soetran polana sistem kepemimpinan komando sè èanut. Emmerson anḍi' pendapat jhâ' Soetran anḍi' tanggung jawab penuh ḍâ' prosès pembangunan è wilayah kasebbhut bân ajâlânaghi pamarènta ḍaèrah mènangka perpanjangan tanganna dhibi'. === Tembokisasi bân rèboisasi === Sabellunna penunjukkânna dhâddhi bupati, kantor-kantor pamarènta bân militèr ghi' aghuna'aghi gubuk sè rèyot. Soetran anḍi' usaha ka'angghuy mabhâghus kabâḍâ'ân rèya lèbât konsèp tembokisasi. Konsèp sè èkoca'aghi kasebbhut ngajhâ' orèng Trènggalè' ka'angghuy abângun gheḍḍhung è sakètar romana bâng-sèbânga. Sampe' taon 1972, hampèr sakabbhina roma è Trènggalè' la anḍi' gheddhung. Salaèn program tembokisasi, Soetran jhughân nyoro rèboisasi è Trènggalè'. Soetran nyoro orèng ka Trènggalè' jhâ' "ta' ollè sajengkal tana sè kosong ḍâri tamenan". Soetran terro ajâgâ Trènggalè' aman ḍâri bencana kakerrèngan sè lanjhâng bân abâghi tambâ'ân pèssè ka Kabupatèn ḍâri èkspor kaju-kaju akadhi pinus, jâtè, bân akasia. === Nyama Trènggalè' aobâ === Neng taon 1971, kalabân alasan ka'angghuy ngobâ citra jhubâ' Trènggalè', Soetran ngosollaghi nyama Trènggalè' dhâddhi Trenggalèh. Mènorot Soetran, oca' sè ahèrrè bi' suku oca' -ek ḍâlem bhâsa Jhâbâ anḍi' konotasi sè jhubâ' (conto: jelek/elek, kemenyek, tekek). Soetran ngoca' jhâ' nyama Trènggalè' segghut èkaghâbây bahan èjèk bi' orèng Jhâbâ mènangka singkatân ḍâri terang enggone wong elek (jellas-jellas tempattâ orèng jhubâ') dhâddhi Trenggalih, kalabân singkatânna Terang Ing Galih (terrang è atè sadhâjâ). Bânnya' pejabat Trènggalè' sè nolak rencana Soetran kasebbhut. Mereka anḍi' pendapat jhâ' paobâ'en nyama parlo prosès administratif bân birokratik sè cè' malaratdhâ. Maskè ollè tentangan, Soetran tettep ajhâlânaghi rencana bân nèng taon sè padá Soetran abântuk tim sè menginvèstigasi asal-usul nyama Trènggalè', kamunculân sè tartolès awwâl ḍâri nyama Trènggalè', bân kemungkinan anyamaè ulang Trènggalè' kalabân arujuk ka kamunculân sè awwâl ḍâri nyamana. Proyèk rèya tettep èjâlânnaghi pan-bârâmpan taon samarèna Soetran ningghâllaghi jabatân bupati Trènggalè'. Tim kasebbhut berhasil nemmo bân adokumèntasi'aghi awwâl mola berdirina Trènggalè' bân kamunculân awwâl nyama Trènggalè'. Namong, tim kasebbhut nolak usulân ka'angghuy ngobâ nyama Trènggalè'. === Parasamya Purnakarya Nugraha === Polana èyangghep suksès mènangka Bupati Trènggalè' lèbât program namen cengkè, Soetran èpèlè polè mènangka bupati ghâbây pèriode kaduwâ' è taon 1973. È taon 1974, Kabupatèn Trènggalè' narèma pangarghâ'ân `dâri Prèsidèn [[Soeharto]] sè aropa'aghi Parasamya Purnakarya Nugraha,<ref name=":1" /> sèttong pangarghâ'ân ghâbây Bupati/Provinsi kalabân hasèl pembangonan sè palèng bhâgus è bâkto pâlaksanaan Rencana Pembangonan Lèma Taon.<ref>{{Cite book |last=Jackson |first=Karl D. |url=https://books.google.co.id/books?id=ktP7qHLI8gcC&printsec=frontcover&hl=id#v=onepage&q=Soetran&f=false |title=Political Power and Communications in Indonesia |last2=Pye |first2=Lucian W. |date=1980-01-01 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-04205-6 |language=en}}</ref> Pengaarghâ'ân panèka ètarèma sareng Gubernur Jhâbâ Tèmor [[Mohammad Noer]] ḍâri Prèsidèn Soeharto è sèttong upacara sè èlaksana'aghi è tangghâl 21 Agustus 1974 è Stadion Tambaksari.<ref>{{Cite book |last=Noer |first=Mohammad |url=https://books.google.co.id/books?id=qC9wAAAAMAAJ |title=Pamong mengabdi desa: biografi Mohammad Noer |last2=Siahaan |first2=Hotman |date=1997 |publisher=Yayasan Keluarga Bhakti dan Surabaya Post |language=id}}</ref> == Gubernur Irian Jaya == [[Bhengkek:Soetran with regents from Irian Jaya.jpg|jmpl|Presiden Soeharto mèrri' Parasamya Purnakarya Nugraha ka'angghuy Trenggalek ḍâ' Gubernur Jâbâ Tèmor, Mohammad Noer.]] Sa'amponna dhâdhhi bhupatè Trenggalek duwâ' periode, Soetran ètunjuk sareng Menteri Dâlem Negeri Amirmachmud ka'anggghuy dhâddhi Gubernur [[Papua (Wilayah Indonesia)|Irian Jaya]].Soetran èpadhâddhi pejabat gubernur è tangghâl 31 April 1975, ghâbây gântèna Acub Zainal.<ref>{{Cite web |title=KompasData |url=https://data.kompas.id/ |access-date=2026-06-08 |website=data.kompas.id |language=en}}</ref> Masa jabatana sè dhâddhi penjabat gubernur lamarè tèppa' èpon èlantik dhâddhi gubernur definitif è tangghâl 12 Agustus 1975.<ref>{{Cite web |last=PT Kompas Media Nusantara |title=KompasData |url=http://www.kompasdata.id/Search/News?ref=http://www.kompasdata.id/Search/NewsDetail/19369617 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201215073232/http://www.kompasdata.id/Search/News?ref=http://www.kompasdata.id/Search/NewsDetail/19369617 |archive-date=2020-12-15 |access-date=2026-06-08 |website=KompasData |language=en}}</ref> Masa jabatanna koḍu marè è tangghâl 4 Sèptèmber 1980, tapè polana sobung gântèna gubernur,<ref>{{Cite web |last=PT Kompas Media Nusantara |title=KompasData |url=http://www.kompasdata.id/Search/News?ref=http://www.kompasdata.id/Search/NewsDetail/19484777 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201215073233/http://www.kompasdata.id/Search/News?ref=http://www.kompasdata.id/Search/NewsDetail/19484777 |archive-date=2020-12-15 |access-date=2026-06-08 |website=KompasData |language=en}}</ref> masa jabatanna èpaterros sampè' 20 Jânuwari 1981.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=EsvVB-Z85GcC&pg=RA7-PA14 |title=Mimbar |date=1980 |publisher=Departemen Dalam Negeri |language=id}}</ref> === '''Wajib Nanem Cengkè''' === [[Bhengkek:Minister of Internal Affairs handing over the project list to Governor Soetran.jpg|jmpl|Soetran (kanan) menerima DIP Proyek pambangonan Nasional ka'angghuy Provinsi Irian Jaya ḍâri Menteri Ḍâlem Negeri Amirmachmud.]] Sa'amponna dhâddhi penjabat gubernur Irian Jaya, Soetran molay nerapaghi program sè ampon èpon lakoni è Trenggalek kabit pètto' taon. È tangghâl 20 Mèi 1975, Soetran mencanangkan program Wâjib nanem Cengkè (WTC).<ref>{{Cite news |last=Administrator |date=1976-12-11 |title=Lain trenggalek, lain di sini |url=https://majalah.tempo.co/read/daerah/70670/lain-trenggalek-lain-di-sini |access-date=2026-06-08 |work=Tempo |language=id-ID}}</ref> Soetran berpendapat cengkè bisa mèrri' hasèl sè rajâ ḍâ' penghasèlana ḍaèra Irian Jaya. Polana program kasebhut, Soetran èolok "Gubernur Cengkè".<ref>{{Cite book |last=Griapon |first=Alexander |url=https://books.google.co.id/books?id=R-NRAQAAMAAJ&redir_esc=y |title=Lembaga musyawarah adat: 10 tahun terakhir dari 30 tahun awal pemerintahan propinsi di tanah Papua |date=2010 |publisher=Kerjasama Penerbit Arika dengan Pemerintah Kabupaten Jayapura |isbn=978-602-95705-3-3 |language=id}}</ref> Mènorot èssèna komando sè èpakaloar Soetran, satèyap kopala kalowarga è Irian Jaya è kenning wâjib namen. kalowarga sè oḍi' è dhisa koḍu namen cengkè palèng sakonnè' 20 bhungka, kalowarga sè oḍi' è pèngghir kottha koḍu namen 5—10, bân kalowarga sè oḍi' è kottha koḍu namen palèng sakonnè' 5 bhungka. Kantor-kantor, sakola, asrama, kennenga ibâdâ, bân pramuka jhughân èwajibaghi ka'angghuy namen cengkè. salaèn ḍâri namen skala kènni' sareng penduduk, Soetran jhughân manaddhek kebbhun cengkè sè èkalola sareng pamarènta kabupatèn bân provinsi.<ref name=":0">{{Cite news |last=Administrator |date=1976-12-11 |title=Lain trenggalek, lain di sini |url=https://majalah.tempo.co/read/daerah/70670/lain-trenggalek-lain-di-sini |access-date=2026-06-08 |work=Tempo |language=id-ID}}</ref> Pan-bârâmpan arè sa'amponna program èmolaè, Soetran nyo'on pèssè ḍâri Prèsidèn Soeharto. Parnyo'onanna èkabbhuli, bân Soeharto aberri' hibah atahap sebânnya' 250 juta rupia è tangghâl 20 Novèmber 1975, kalabân 50 juta rupia èberri'i è taon partama. Rencanana Soetran melleya nè-binèna cengkè ka Trènggalè' sè arghâna 35 juta rupia.<ref name=":0" /> Namong, ta' abit sa'ampona èmolaè, proyèk panèka ennas. È dâlem tanam cengkeh sè èlaksanaaghi sareng [[Pegawai negeri sipil|PNS]] è Kantor Gubernur Irian Jaya, namong ra-kèra 10% ḍâri bibit cengkè sè bisa ètamen è taon partama. Orèng ahli pertanian nyata'aghi jhâ' ka ennasân panèka polana instruksi Soetran sè agher bân PNS sè ghita' ngartè carana namen cengkè. Alasan laènna èngghi panèka Soetran ampon alanggar dekrit Mentri Pertanian sè anyata'aghi jhâ' nè-binèna cengkè coma bisa è impor ḍâri empa' kennangan: [[Selokaton, Sukorejo, Kendal|Selokaton]], Branggah Banaran, Bogor, bân Maluku. Kapotosanna Soetran ka'angguy mamaso' nè-binèna cengkè ḍâri Trènggalè' èyangghâp sala raje sabhâb nè-binèna cengkè ḍâri Trènggalè' ghita' toman èteliti kalayakanna.<ref name=":0" /> Julius Ary Mollet, paneliti ḍâri [[Universitas Cenderawasih|Universitas Cendrawasih]], nyala'aghi ka ennasân Soetran è sosialisasi sè korang ka masyarakat. Mènorot Julius, masyarakat dhâddhi ta' segghân sè molonga bân nyuwâllâ cengkè polana koranga sosialisasi tentang kaontonga ḍâri namen cengkè.<ref>{{Cite web |title=KompasData |url=https://data.kompas.id/ |access-date=2026-06-29 |website=data.kompas.id |language=en}}</ref> Sa'ampona Soetran toron dâri kalaghungan Gubernur Irian Jaya, penerussa, [[Busiri Suryowinoto]], atanya kabijaghân Wâjib Namen Cengkè-na. Busiri aghântè'è program Soetran kalabân namen tanaman kakanan, polana èparcajâ cengkè ta' cocok ghâbây wilaya Irian Jaya.<ref>{{Cite news |last=Administrator |date=1981-01-24 |title=Busiri, setelah soetran busiri, setelah soetran |url=https://majalah.tempo.co/read/daerah/48872/busiri-setelah-soetran-busiri-setelah-soetran |access-date=2026-06-29 |work=Tempo |language=id-ID}}</ref> === Lènḍhu Irian Jaya === È bâkto pamarènta'ana Soetran, Provinsi Irian Jaya èkenning duwâ' lènḍhu kalabân berturut-turut. lènḍhu sè kabidhân, è tangghâl 26 Juniè 1976 bân okoranna 7,1 [[Skala Richter]], alangsong selama saminggu. Akibatâ, 12 kampong rajâ è [[Lembah Baliem]] è nyata'aghi èlang. Kecamatan [[Kurima, Yahukimo|Kurima]], [[Okbibab, Paghunongan Bintang|Okbibab]], bân Oksibil, Sè sakabbhina bâḍâ è Kabupatèn Jayawijaya, sakabbhina ancor polana lènḍhu. Sampè' kalabân tangghâl 5 Juli 1976, 369 orèng tèmmu sèdhâ bân 5.001 orèng ènyata'aghi èlang.<ref>{{Cite web |date=17 Juli 1976 {{!}} 00.00 WIB |title=Ujian Berat Buat Soetran |url=https://www.tempo.co/politik/ujian-berat-buat-soetran-1094390 |access-date=2026-07-06 |website=Tempo |language=id}}</ref> Samarèna [[lènḍhu]] kasebbhut, para penyintas èevakuasi bân ètampong ḍâlem kamp pangungsiân.<ref>{{Cite web |title=KompasData |url=https://data.kompas.id/ |access-date=2026-07-06 |website=data.kompas.id |language=en}}</ref> Seorang pejabat pamarènta'an nghâmbhâraghi kondisi è kamp pangungsiân kasebhut kalabân "marèngès bân tako' ". Sèkrètaris Daerah Irian Jaya, Syarifuddin Harahap, ngèrèmaghi sejumlah [[Raḍiogram|radiogram]] ḍâ' departemen bân perusahaan è Irian Jaya bân mènta mereka ka'angghuy ngèrèmaghi bântowan. Prèsidèn Soeharto nangghâpi kalabân marènta lembaga pamarènta'an ka'angghuy abento' suatu satuan tugas ka'angghuy ngaḍhepi lèndhu kasebhut. bântowan kabidhân sè èberri' èbâghi ḍâ' penyintas sè terisolasi bân klaparan abento' sak [[Sabbhrâng longghâ|obi]] sè è paghâgghâr ḍâri odârâ. Tapè, sejumlah obi sèttong sak ancor polana sak la ancor. È tangghâl 3 Juli, pamarènta [[Papua Nugini|Papua Nugin]]<nowiki/>i abânto proses nyarè bân penyelamatan ḍâlem bento' sebuah pesawat [[Cessna]].<ref>{{Cite web |date=17 Juli 1976 {{!}} 00.00 WIB |title=Ujian Berat Buat Soetran |url=https://www.tempo.co/politik/ujian-berat-buat-soetran-1094390 |access-date=2026-07-06 |website=Tempo |language=id}}</ref> Soetran terbang ḍâ' Jakarta è tangghâl 10 Juli ka'angghuy abahas masalah kasebhut kalabân Prèsidèn Soeharto.<ref>{{Cite web |title=KompasData |url=https://data.kompas.id/ |access-date=2026-07-06 |website=data.kompas.id |language=en}}</ref> Soeharto mherri' bântowan sebesar 100 juta rupiya ka'angghuy nangani cobhâ'ân kasebhut bân nyata'aghi jhâ' lenḍhu panèka chobâ'ân nasional.<ref>{{Cite web |last=PT Kompas Media Nusantara |title=KompasData |url=http://www.kompasdata.id/Search/News?ref=http://www.kompasdata.id/Search/NewsDetail/19237898 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201215073235/http://www.kompasdata.id/Search/News?ref=http://www.kompasdata.id/Search/NewsDetail/19237898 |archive-date=2020-12-15 |access-date=2026-07-06 |website=KompasData |language=en}}</ref> Soetran mengeluhkan laona bhântowana pamerènta ḍâ' chobâ'ân alam kasebhut. È tangghâl 19 Juli, Soetran nyampè'aghi ta' puwasa Soetran kalabân penanganan pamarènta pusat ḍâ' chobâ'ân kasebhut. Ta' puwas polana satgas sè èbènto' sareng pamarènta pusat ghilok dhik ḍâteng.<ref>{{Cite web |title=KompasData |url=https://data.kompas.id/ |access-date=2026-07-06 |website=data.kompas.id |language=en}}</ref> Èpon jhughân ngoca' jhâ' sampè' kalabân tangghâl 19 Juli, coma 2 dokter bân 10 perabât sè bâḍâ è kennanga chobâ'ân.<ref>{{Cite web |last=PT Kompas Media Nusantara |title=KompasData |url=http://www.kompasdata.id/Search/News?ref=http://www.kompasdata.id/Search/NewsDetail/19372490 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201215073254/http://www.kompasdata.id/Search/News?ref=http://www.kompasdata.id/Search/NewsDetail/19372490 |archive-date=2020-12-15 |access-date=2026-07-06 |website=KompasData |language=en}}</ref> Ḍâlem sebuah pertemuana kalabân Soeharto, Soetran jhughân mengkritisi korangan bhântowana pesawat bân medis sè èberri' sareng pamarènta pusat.<ref>{{Cite web |last=PT Kompas Media Nusantara |title=KompasData |url=http://www.kompasdata.id/Search/News?ref=http://www.kompasdata.id/Search/NewsDetail/19461819 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201215073250/http://www.kompasdata.id/Search/News?ref=http://www.kompasdata.id/Search/NewsDetail/19461819 |archive-date=2020-12-15 |access-date=2026-07-06 |website=KompasData |language=en}}</ref> Menurut Kantor Koordinasi Orosan Penanggulangan Chobâ'ân Perserikatan Bhângsa-Bhângsa (UNDRO), sampè' kalabân tangghâl 30 Sèptèmber, ra kèra sèttong satengga juta dolar AS ampon èbherri' sareng organisasi ḍâri cem macem naghârâ ka'angghuy nanganaghi chobâ'ân è Irian Jaya. UNDRO ngèra'aghi pamarènta mataḍâ' setidaknya 10 èbu dolar satiyap bulâna ka'angghuy maghâgghâr obi ḍâri oḍârâ.<ref name=":2">{{Cite web |date=4 Desember 1976 {{!}} 00.00 WIB |title=Pindah Atau Tidak ? |url=https://www.tempo.co/politik/pindah-atau-tidak--1093573 |access-date=2026-07-06 |website=Tempo |language=id}}</ref> [[Lènḍhu|Lèndhu]] sè kaduwâ' è bulân November 1976. Lèndhu kasebhut berdampak ḍâ' [[Ghunong Jayawijaya|paghunongan Jayawijaya]], bân ra kèra 110 orèng seḍhâ polana lèndhu kasebhut. Lèndhu sè nomer duwâ' andi' skala sè lebbhi kecil bân narèma lebbhi dhiddi' peliputan ḍâri media.<ref name=":2" /> === Atokar kalabân Elias Paprindey === [[Elias Paprindey]], panèka birokrat asli [[Papua]], ètoddhu sareng Soetran dhâddhi bâkkèl gubernur ngântè [[Jan Mamoribo]] sè sèḍhâ è tangghâl 19 Oktober 1976.<ref>{{Cite web |last=Tempo |title=Keputusan Presiden Indonesia Nomor 32/M Tahun 1977 |url=https://perpustakaan.bappenas.go.id/lontar/file?file=digital%2F148437-%5B_Konten_%5D-KEPRES%20NO.%2032-M%20TAHUN%201977.PDF |access-date=2026-07-06 |archive-date=2021-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210111055809/https://perpustakaan.bappenas.go.id/lontar/file?file=digital%2F148437-%5B_Konten_%5D-KEPRES%20NO.%2032-M%20TAHUN%201977.PDF |url-status=dead }}</ref> Sa'ampona dhâddhi bâkkèl Gubernur, Paprindey molay atokar kalabân Soetran mengenai proses pembangonan è Irian Jaya.<ref>{{Cite web |date=11 Agustus 1979 {{!}} 00.00 WIB |title=Irian Jaya, 10 Tahun Kemudian |url=https://www.tempo.co/politik/irian-jaya-10-tahun-kemudian-1086208 |access-date=2026-07-06 |website=Tempo |language=id}}</ref> Paprindey kemudian menuduh jabatan bâkkèl gubernur "tak lebbhi ḍâri simbol belaka".<ref>{{Cite web |date=1980-11-29 |title=Dari Wagub Sampai Trikora |url=https://www.tempo.co/politik/dari-wagub-sampai-trikora-1083071 |access-date=2026-07-06 |website=Tempo |language=id}}</ref> Bâkto ètanya sareng wartawan ''[[Tèmpo|Tempo]]'' Widi Yarmanto mengenai atokaran kasebhut, Soetran ta' ngako hal kasebhut bân nyata'aghi jhâ' "Hubungan lako [kami] pagghun bhâghus [bân] kalakoan [kami pagghun] bhânjhur."<ref>{{Cite web |date=11 Agustus 1979 {{!}} 00.00 WIB |title=Sesungguhnya Tak Ada Apa-apa |url=https://www.tempo.co/politik/sesungguhnya-tak-ada-apa-apa-1086206 |access-date=2026-07-06 |website=Tempo |language=id}}</ref> Lamun berita atokaran kashebut èkataoè penduduk, PNS penduduk asli Irian Jaya molay ngungkapaghin katako'ana mereka kalabân pamarènta daerah. Orèng panglako negeri nyata'aghi "Lamun keadaan èḍinna' dèyye to', lebbhi bhâghus kami ḍâ' [[Papua Nugini|PNG]] bhâin."<ref>{{Cite web |date=11 Agustus 1979 {{!}} 00.00 WIB |title=Irian Jaya, 10 Tahun Kemudian |url=https://www.tempo.co/politik/irian-jaya-10-tahun-kemudian-1086208 |access-date=2026-07-06 |website=Tempo |language=id}}</ref> == Sombher == <references /> [[Bhângsa:Gubernur Papua]] [[Bhângsa:Tokoh TNI]] [[Bhângsa:Bupati Trenggalek]] [[Bhângsa:Kalahèran 1921]] [[Bhângsa:Sèḍhâ 1987]] [[Bhângsa:Sèḍhâ omur 66]] h0yz2814te8g5tkcl4hbkxmkygvmpa3 0 19379 65517 64562 2026-08-05T08:42:30Z Muufii 2890 added [[Category:Buwâ]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 65517 wikitext text/x-wiki {{Infobox spesies}} '''Jhâmbhu Semarang''' (''Syzygium samarangense'') iyâ arèya tombuwân endemik ḍâri famili Myrtaceae, asalla dâri Polo Jhâbâ. Kajuwan bân buwâna Jhâmbhu Semarang ta' bânnya' bidhân ḍâri jhâmbhu aèng (S. aqueum), bân bâḍâ kultivar sè malarat èbhândhingaghi, saèngghâna kaḍuwâ'na segghut èsebbhut kalabân nyamana jhâmbhu aèng otabâ coma jhâmbhu. == Etimologi == Metorot etimologis, nyamana spesies ''Syzygium samarangense'' arèya asalla ḍâri nyamana sèttong wilayah è Polo Jhâbâ, Semarang, sè arpa'aghi tempat asalla tombuwân arèya. È bhâsa Inḍonèsia, tombuwân arèya segghut èkennal mènangka apel aèng otabâ apel mawar. === Nyama è bhâsa laènna === Tombuwân arèya jhughân èkennal kalabân nyamah laèn è pan-bârâmpan bhâsa, è antarana:<ref>{{Cite web |title=Apel Jawa yang Dipopulerkan Taiwan - Sabtu, 27 September 2003 |url=http://www2.kompas.com/kompas-cetak/0309/27/inspirasi/586833.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090629060438/http://www2.kompas.com/kompas-cetak/0309/27/inspirasi/586833.htm |archive-date=2009-06-29 |access-date=2026-06-07 |website=kompas.com |url-status=live }}</ref> ==== Bhâsa Inggris ==== Apel Jhâbâ (secara harfiah 'Jambu Jawa', èmaksod'aghi ḍâ' asal buwâna, èngghi panèka Polo Jhâbâ (lebbi khusus, wilayah Semarang) == Sombher == [[Bhângsa:Buwâ]] pni89tppwtya295p2ejfevznd8u4wsw 0 19474 65478 65041 2026-08-04T13:29:17Z ~2026-42424-42 5447 /* */ 65478 wikitext text/x-wiki <div name="Deletion notice" class="notice plainlinks" id="delete" style="margin:0 5%; padding:.5em; background:#FEE; border:1px solid #999; text-align:left; font-size:95%;"> '''Pangosodhân lekkas''' Kaca arèya pola sèpa' bhâreng [[m:Meta:Deletion policy|''syarat'' kaangghuy pangosodhân lekkas (''speedy deletion'')]]. Ḍhâsar sè èsabâ' iyâ arèya: ''Pengalihan rusak'' Mon Dhika ta' saroju' ḍâ' ''pangosodhân lekkas'' arèya, maḍḍhâ, bâghi "pamanglo"na è kaca arèya. Sakèng, mon partèla arèya sè ta' sèpa' kaangghuy kaca arèya maso' ''syarat'' ''pangosodhân lekkas'', otabâ Dhika meccè'ana, bisa ngosot partèla arèya mon marè, '''Sakèng, jhâ' ngosot partèla arèya mon Dhika pangghâbây kacana'''. {{#switch:no|yes=<br />'''''Parnata: Nyo'on jhâ' ngosot kaca arèya. Mon pangosodhânna ghi' ḍâlem aop ''invèstigasi'' bân ''parèksa'an''. {{#if:|{{{wreason}}}'''''|}}<br />|}} <small>Parnata, {{red|kènga'è}} ka'angghuy nyongngo' [[Special:Whatlinkshere/{{FULLPAGENAME}}|link tonḍhuk]] bân [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|action=history}} riwayat kaca] ([{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|diff=0}} beccè'an ḍi-buḍi]) <span id="delete-general">[{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|action=delete}} ghuri']</span>.</small></div> [[Category:Candidates for speedy deletion]] #ALIH [[Kabhupatèn Bhânḍâbâsa]] 83jf8u9v2vglkulv0kb1zk4s1rzt0e8 2 19586 65481 65471 2026-08-04T14:02:22Z Muhlis Adiputra 5446 /* Asa - gassa Ondhak basa Andhap, Tengnga’an, Tenggi */ 65481 wikitext text/x-wiki == Asa - gassa Ondhak basa Andhap, Tengnga’an, Tenggi == Ghuru bine’ : Ba’na me' ta’ masok ba’eri' bing? Moret : Abdhina anglo ba’ri' Bu Ghuru bine’ : Sake' apa ba'na, bing? Moret : Abdhina panas Bu, kengeng samangken ampon sae Bu Ghuru bine’ : Alhamdulillah, bisa noro' ulangan semester sampe’ mare ye bing? Moret : Engghi Bu!. Ka’dinto nyo’on petanya, lastare ulangan semester prai sanapa are enggi Bu? Ghuru bine’ : Daggi' Ibu gik atanya’a ka Kyae Anom otaba Kyae IIr (Kepsek/Wakasek) Dhepa' Kantor Isman : Nis, dhika gi' ajuwal nase' tono ? Bula ngobenganna settong lagguna gi! Ghuru bine’ : Engghi Pak Isman Katemmo Kepsek/Wakasek Ghuru bine’ : Ka’dinto badan kaule nyo’ona petanya ka panjennengngan Kyae Iir Kyai Iir : Engghi Bu, ponapa gi? Ghuru bine’ : Ka’dinto prai sakola tanggal saponapa engghi Kyai? Kyai Iir : Prai Sakola genika emolae tanggal 23-14 Juli ioqsid7h58h03oeoi77iv3hsb0n69nx 0 19587 65473 2026-08-04T13:20:30Z Ichi Ocha 3826 ←Membuat halaman berisi 'Tangghâl 23 Dèsèmber 2002, asosiasi balbalan nasional Inḍonèsia bân Filipina salèng aḍḍhu è Tiger Cup 2002. Pertandingan panèka èlaksanaaghi è Stadion Gelora Bung Karno è Jakarta, Inḍonèsia. Pertandingan panèka èkenga'è mènangka pertandingan sè nga'anḍi' sajhârâh kaangghuy orèng Inḍonèsia, polana pertandingan panèka ngasèllaghi 14 gol: 13 kaangghuy Inḍonèsia, bân sèttong gol kaangghuy Filipina.<ref>{{Cite news |last=SCTV |...' 65473 wikitext text/x-wiki Tangghâl 23 Dèsèmber 2002, asosiasi balbalan nasional Inḍonèsia bân Filipina salèng aḍḍhu è Tiger Cup 2002. Pertandingan panèka èlaksanaaghi è Stadion Gelora Bung Karno è Jakarta, Inḍonèsia. Pertandingan panèka èkenga'è mènangka pertandingan sè nga'anḍi' sajhârâh kaangghuy orèng Inḍonèsia, polana pertandingan panèka ngasèllaghi 14 gol: 13 kaangghuy Inḍonèsia, bân sèttong gol kaangghuy Filipina.<ref>{{Cite news |last=SCTV |first=IT Multimedia |title=Melibas Filipina 13-1, Indonesia Maju ke Semifinal |url=http://bola.liputan6.com/read/46873/melibas-filipina-13-1-indonesia-maju-ke-semifinal |access-date=2026-08-04 |work=liputan6.com}}</ref> Sabellunna partandingan panèka èlaksana’aghi, Inḍonèsia bhutho sèttong kamennangan sabennya'ân tello’ gol ka’angghuy maju ḍâ’ babak saterrossa, karana è bâkto sè tabhâreng Vietnam moso Myanmar ngasèllaghi skor 4-2.<ref>{{Cite news |title=Rekor Head To head Indonesia vs Filipina |url=http://ayobicara.com/rekor-head-to-head-indonesia-vs-filipina.html |access-date=2026-08-04 |work=Berita Terbaru {{!}} Harian Berita Indonesia Terkini |language=en-US}}</ref> p4f0gu4hwyd77pyr4jmd18ma6rdssv6 65474 65473 2026-08-04T13:21:35Z Ichi Ocha 3826 65474 wikitext text/x-wiki {{Infobox football match}} Tangghâl 23 Dèsèmber 2002, asosiasi balbalan nasional Inḍonèsia bân Filipina salèng aḍḍhu è Tiger Cup 2002. Pertandingan panèka èlaksanaaghi è Stadion Gelora Bung Karno è Jakarta, Inḍonèsia. Pertandingan panèka èkenga'è mènangka pertandingan sè nga'anḍi' sajhârâh kaangghuy orèng Inḍonèsia, polana pertandingan panèka ngasèllaghi 14 gol: 13 kaangghuy Inḍonèsia, bân sèttong gol kaangghuy Filipina.<ref>{{Cite news |last=SCTV |first=IT Multimedia |title=Melibas Filipina 13-1, Indonesia Maju ke Semifinal |url=http://bola.liputan6.com/read/46873/melibas-filipina-13-1-indonesia-maju-ke-semifinal |access-date=2026-08-04 |work=liputan6.com}}</ref> Sabellunna partandingan panèka èlaksana’aghi, Inḍonèsia bhutho sèttong kamennangan sabennya'ân tello’ gol ka’angghuy maju ḍâ’ babak saterrossa, karana è bâkto sè tabhâreng Vietnam moso Myanmar ngasèllaghi skor 4-2.<ref>{{Cite news |title=Rekor Head To head Indonesia vs Filipina |url=http://ayobicara.com/rekor-head-to-head-indonesia-vs-filipina.html |access-date=2026-08-04 |work=Berita Terbaru {{!}} Harian Berita Indonesia Terkini |language=en-US}}</ref> == Sombher == 44osfwd81h5gdw5i065kdv4x1di12g2 65475 65474 2026-08-04T13:22:42Z Ichi Ocha 3826 65475 wikitext text/x-wiki {{Infobox football match | title = Indonesia 13–1 Filipina | image = | event = [[2002 Tiger Cup]] Group A | team1 = [[Tim nasional sepak bola Indonesia|Indonesia]] | team1association = {{flagicon|IDN|size=30px}} | team1score = 13 | team2 = [[tim nasional sepak bola Filipina|Filipina]] | team2association = {{flagicon|PHI|size=30px}} | team2score = 1 | details = | date = 23 Desember 2002 | stadium = [[Stadion Gelora Bung Karno]] | city = [[Jakarta]], [[Indonesia]] | referee = [[Virat Khanthachai]] ([[Asosiasi sepak bola Thailand|Thailand]]) | attendance = 50.340 | weather = }} Tangghâl 23 Dèsèmber 2002, asosiasi balbalan nasional Inḍonèsia bân Filipina salèng aḍḍhu è Tiger Cup 2002. Pertandingan panèka èlaksanaaghi è Stadion Gelora Bung Karno è Jakarta, Inḍonèsia. Pertandingan panèka èkenga'è mènangka pertandingan sè nga'anḍi' sajhârâh kaangghuy orèng Inḍonèsia, polana pertandingan panèka ngasèllaghi 14 gol: 13 kaangghuy Inḍonèsia, bân sèttong gol kaangghuy Filipina.<ref>{{Cite news |last=SCTV |first=IT Multimedia |title=Melibas Filipina 13-1, Indonesia Maju ke Semifinal |url=http://bola.liputan6.com/read/46873/melibas-filipina-13-1-indonesia-maju-ke-semifinal |access-date=2026-08-04 |work=liputan6.com}}</ref> Sabellunna partandingan panèka èlaksana’aghi, Inḍonèsia bhutho sèttong kamennangan sabennya'ân tello’ gol ka’angghuy maju ḍâ’ babak saterrossa, karana è bâkto sè tabhâreng Vietnam moso Myanmar ngasèllaghi skor 4-2.<ref>{{Cite news |title=Rekor Head To head Indonesia vs Filipina |url=http://ayobicara.com/rekor-head-to-head-indonesia-vs-filipina.html |access-date=2026-08-04 |work=Berita Terbaru {{!}} Harian Berita Indonesia Terkini |language=en-US}}</ref> == Sombher == aai33zxmla2qm7ncmowh7yntsxspufz 65476 65475 2026-08-04T13:25:00Z Ichi Ocha 3826 65476 wikitext text/x-wiki {{Infobox football match | title = Indonesia 13–1 Filipina | image = | event = [[2002 Tiger Cup]] Group A | team1 = [[Tim nasional sepak bola Indonesia|Indonesia]] | team1association = {{flagicon|IDN|size=30px}} | team1score = 13 | team2 = [[tim nasional sepak bola Filipina|Filipina]] | team2association = {{flagicon|PHI|size=30px}} | team2score = 1 | details = | date = 23 Desember 2002 | stadium = [[Stadion Gelora Bung Karno]] | city = [[Jakarta]], [[Indonesia]] | referee = [[Virat Khanthachai]] ([[Asosiasi sepak bola Thailand|Thailand]]) | attendance = 50.340 | weather = }} Tangghâl 23 Dèsèmber 2002, asosiasi balbalan nasional Inḍonèsia bân Filipina salèng aḍḍhu è Tiger Cup 2002. Pertandingan panèka èlaksanaaghi è Stadion Gelora Bung Karno è Jakarta, Inḍonèsia. Pertandingan panèka èkenga'è mènangka pertandingan sè nga'anḍi' sajhârâh kaangghuy orèng Inḍonèsia, polana pertandingan panèka ngasèllaghi 14 gol: 13 kaangghuy Inḍonèsia, bân sèttong gol kaangghuy Filipina.<ref>{{Cite news |last=SCTV |first=IT Multimedia |title=Melibas Filipina 13-1, Indonesia Maju ke Semifinal |url=http://bola.liputan6.com/read/46873/melibas-filipina-13-1-indonesia-maju-ke-semifinal |access-date=2026-08-04 |work=liputan6.com}}</ref> Sabellunna partandingan panèka èlaksana’aghi, Inḍonèsia bhutho sèttong kamennangan sabennya'ân tello’ gol ka’angghuy maju ḍâ’ babak saterrossa, karana è bâkto sè tabhâreng Vietnam moso Myanmar ngasèllaghi skor 4-2.<ref>{{Cite news |title=Rekor Head To head Indonesia vs Filipina |url=http://ayobicara.com/rekor-head-to-head-indonesia-vs-filipina.html |access-date=2026-08-04 |work=Berita Terbaru {{!}} Harian Berita Indonesia Terkini |language=en-US}}</ref> == Latar belakang == Partemuan sè aninggâllaghi sajhârâ antarana Inḍonèsia bân Filipina èmolaè ḍâ'aḍâ'na è Asian Games taon 1958, bâkto Inḍonèsia makala Filipina kalabaân poin 5-2.<ref>{{Cite web |last=Keluar |date=2010-12-09 |title=Indonesia Koleksi 80 Gol ke Gawang Filipina |url=https://www.viva.co.id/bola/bola-sejagat/192828-indonesia-koleksi-80-gol-ke-gawang-filipina |access-date=2026-08-04 |website=www.viva.co.id |language=id}}</ref> == Sombher == ro4q4deldkdh2lngq2re3x11tl3fc2x 0 19588 65479 2026-08-04T13:31:16Z Ichi Ocha 3826 ←Membuat halaman berisi '{{Infobox orang}} '''Kao Kim Hourn CM''' (កៅ គឹមហួន) panèka Sekretaris Jenderal Asosiasi Bangsa-Bangsa Asia Tenggara (ASEAN) sè samangkèn.<ref>{{Cite web |title= |url=https://asean.org/what-we-do/secretary-general-of-asean/}}</ref> Sabellunna, Kao ampon nga'anḍi' jabadhân ḍuwâ' periode mènangka Delegasi Menteri sè èpasang ka Perdana Menteri Karajaan Kamboja (2013–2022) bân ḍuwâ' periode mènangka Sekretaris Negara ghâbây Kemen...' 65479 wikitext text/x-wiki {{Infobox orang}} '''Kao Kim Hourn CM''' (កៅ គឹមហួន) panèka Sekretaris Jenderal Asosiasi Bangsa-Bangsa Asia Tenggara (ASEAN) sè samangkèn.<ref>{{Cite web |title= |url=https://asean.org/what-we-do/secretary-general-of-asean/}}</ref> Sabellunna, Kao ampon nga'anḍi' jabadhân ḍuwâ' periode mènangka Delegasi Menteri sè èpasang ka Perdana Menteri Karajaan Kamboja (2013–2022) bân ḍuwâ' periode mènangka Sekretaris Negara ghâbây Kementerian Luar Negeri bân Kerjasama Internasional (2003–2013). Dr. Kao, nyamana resmi Kambojana, panèka Angghuta Ḍèwan Ekonomi Nasional palèng tèngghi, Rekan Senior è Institut Jeffrey Cheah è Asia Tenggara, bân Angghuta Ḍèwan Global Masyarakat Asia.<ref>{{Cite web |date=2021-07-02 |title=Global Council {{!}} Asia Society |url=https://asiasociety.org/about/global-council |access-date=2026-08-04 |website=asiasociety.org |language=en}}</ref> == Sombher == <references /> dumrgkyrzfzqdwdrm3xn1wl4zs4ak9a 65480 65479 2026-08-04T13:35:44Z Ichi Ocha 3826 65480 wikitext text/x-wiki {{Infobox orang}} '''Kao Kim Hourn CM''' (កៅ គឹមហួន) panèka Sekretaris Jenderal Asosiasi Bangsa-Bangsa Asia Tenggara (ASEAN) sè samangkèn.<ref>{{Cite web |title= |url=https://asean.org/what-we-do/secretary-general-of-asean/}}</ref> Sabellunna, Kao ampon nga'anḍi' jabadhân ḍuwâ' periode mènangka Delegasi Menteri sè èpasang ka Perdana Menteri Karajaan Kamboja (2013–2022) bân ḍuwâ' periode mènangka Sekretaris Negara ghâbây Kementerian Luar Negeri bân Kerjasama Internasional (2003–2013). Dr. Kao, nyamana resmi Kambojana, panèka Angghuta Ḍèwan Ekonomi Nasional palèng tèngghi, Rekan Senior è Institut Jeffrey Cheah è Asia Tenggara, bân Angghuta Ḍèwan Global Masyarakat Asia.<ref>{{Cite web |date=2021-07-02 |title=Global Council {{!}} Asia Society |url=https://asiasociety.org/about/global-council |access-date=2026-08-04 |website=asiasociety.org |language=en}}</ref> Saellana ajhâr è Amèrika Serikat, Kao abâli ka Kamboja è taon 1993, bân ampon terlibat è layanan publik bân orèng penting è Kamboja.<ref>{{Cite web |title=Kao Kim Hourn {{!}} Innovations for Successful Societies |url=https://successfulsocieties.princeton.edu/interviews/kao-kim-hourn |access-date=2026-08-04 |website=successfulsocieties.princeton.edu |language=en}}</ref> Kao Kim aghâdhui peran penting ḍâlem aksesi Kamboja ka ASEAN è taon 1999,<ref>{{Cite web |title=Sumber buku - Wikipedia bahasa Indonesia, ensiklopedia bebas |url=https://id.wikipedia.org/wiki/Istimewa:Sumber_buku/978-981-283-390-7 |access-date=2026-08-04 |website=id.wikipedia.org |language=id}}</ref> bân ampon atugas mènangka Penasehat Kementerian Luar Negeri bân Kerjasama Internasional ḍâri taon 2001 kantos 2003 bân mènangka Sekretaris Naghârâ Kementerian Luar Negeri bân Kerjasama Internasional ḍâri taon 2004 kantos 2013.<ref>{{Cite web |title=Kao Kim Hourn |url=https://www.weforum.org/people/kao-kim-hourn/ |archive-url=http://web.archive.org/web/20250513161507/https://www.weforum.org/people/kao-kim-hourn/ |archive-date=2025-05-13 |access-date=2026-08-04 |website=World Economic Forum |language=en}}</ref> == Sombher == <references /> hfnv653qaqv6jw2og6ybldqyk6at3ao 14 19589 65491 2026-08-05T01:57:57Z Lukjsly 1688 ←Membuat halaman berisi 'artikel yang mencantumkan infobox spesies. Biasanya artikel yang memuat informasi tentang hewan dan tumbuhan.' 65491 wikitext text/x-wiki artikel yang mencantumkan infobox spesies. Biasanya artikel yang memuat informasi tentang hewan dan tumbuhan. f9qolmzuo0nf29qbaweeqooqlv4eo4q 0 19590 65493 2026-08-05T02:13:44Z Oikivivi 2325 ←Membuat halaman berisi 'Raḍiogram iyâ arèya pesan sè ètolès resmi sè èkèrèm lèbât radio. Hal rèya jughân èkennal mènangka tèlègram raḍio otabâ pesan tèlègraf radio. Raḍiogram-Raḍiogram aghuna'aghi format pesan sè la èstandarisasikan, jughân bentuk bân tèlèpon radio otabâ prosedur transmisi tèlègrafi raḍiona. Prosedur rèya biasana nyadia'aghi sarana transmisi aropa èssè pesan, tanpa tamaso' nyama-nyama ḍari cem-macemma bâgiyân otama bân...' 65493 wikitext text/x-wiki Raḍiogram iyâ arèya pesan sè ètolès resmi sè èkèrèm lèbât radio. Hal rèya jughân èkennal mènangka tèlègram raḍio otabâ pesan tèlègraf radio. Raḍiogram-Raḍiogram aghuna'aghi format pesan sè la èstandarisasikan, jughân bentuk bân tèlèpon radio otabâ prosedur transmisi tèlègrafi raḍiona. Prosedur rèya biasana nyadia'aghi sarana transmisi aropa èssè pesan, tanpa tamaso' nyama-nyama ḍari cem-macemma bâgiyân otama bân bâgiyân tartanto è dâlem pesan, saènggâna meminimallaghi bâkto sè èkabuto ka'angghuy ngèrèm pesan lèbât saluran raḍio terbatas otabâ padat. Cem macemma format la èghuna'aghi salanjhânga sajhârâ bi' layanan raḍio maritim, organisasi militèr, bân organisasi Raḍio Amatir. 23vc3y0cy4r9vjly1a6oweuusmcztuh 65494 65493 2026-08-05T02:14:06Z Oikivivi 2325 65494 wikitext text/x-wiki '''Raḍiogram''' iyâ arèya pesan sè ètolès resmi sè èkèrèm lèbât radio. Hal rèya jughân èkennal mènangka tèlègram raḍio otabâ pesan tèlègraf radio. Raḍiogram-Raḍiogram aghuna'aghi format pesan sè la èstandarisasikan, jughân bentuk bân tèlèpon radio otabâ prosedur transmisi tèlègrafi raḍiona. Prosedur rèya biasana nyadia'aghi sarana transmisi aropa èssè pesan, tanpa tamaso' nyama-nyama ḍari cem-macemma bâgiyân otama bân bâgiyân tartanto è dâlem pesan, saènggâna meminimallaghi bâkto sè èkabuto ka'angghuy ngèrèm pesan lèbât saluran raḍio terbatas otabâ padat. Cem macemma format la èghuna'aghi salanjhânga sajhârâ bi' layanan raḍio maritim, organisasi militèr, bân organisasi Raḍio Amatir. 5xew2vpf1x5hj1gcnavmd49oilrh74q