Wikipedia madwiki https://mad.wikipedia.org/wiki/Tan%C3%A8yan MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter Mèḍia Spesial Pakanḍhâ'ân Pangangghuy Pakanḍhâ'ânna pangangghuy Wikipèḍia Pakanḍhâ'ânna Wikipèḍia Bhengkek Pakanḍhâ'ânna bhengkek MèḍiaWiki Pakanḍhâ'ânna MèḍiaWiki Cèṭa'an Pakanḍhâ'ânna cèṭa'an Bhântowan Pakanḍhâ'ânna bhântowan Bhângsa Pakanḍhâ'ânna bhângsa TimedText TimedText talk Modul Pembicaraan Modul Acara Pembicaraan Acara 0 648 66099 66072 2026-09-16T02:05:23Z Lukjsly 1688 66099 wikitext text/x-wiki {{Infobox spesies}} '''Sokon''' (''Artocarpus altilis'') iyâ arèya nyamana bhungka sè andi' buwâ. Tamenan arèya tamaso' ka dâlem famili ''Moraceae.'' Buwâna sokon arèya tak andi' bighi bân bâdâ bàgiyan sè lembu', ènga' roti mon la marè è massak . Mangkana rèng-orèng Èropa onèngga ka buwâ rèya "buwâ roti" otâbâ ''breadfruit'' ( [[:id:Bahasa Inggris|Ingg]].) bân ''broodvrucht'' ( [[:id:Bahasa Belanda|Bld.]]). Tamenan arèya èkoca' kèya '''timbul''', '''kulur''' (Sunda), otâbâ '''kluwih''' (Jhâbâ), '''kulu''' (Aceh), '''kalawi''' (Minang), '''bakara'''' (Makasar), bân '''sukun''' (Indonesia). Kolèk buwâna aberna bhiru ḍâun abâk kakonèngan.<ref name=":1">Stephanie, Maria (2024). ''Ensiklopedia dari Bumi Nusantara ke Piring Kita''. Yogyakarta: Guru Bumi.</ref> Sokon iyâ rèya tatombuwân sè ampon èpèlè saèngghâ taḍâ' bighina. Oca' "sokon" ḍâlem bhâsa Jhâbâ artèna "ta' anḍi' bighi" bân èangghuy kèya ghâbây tombuwân laèn sè taḍâ' bighina akanta jhâmbhu bân dhurin. Bhungka asalla/bângatowana sèbâḍâ bighina èsebbhut '''''gomasi''''' (Makassar), '''''amakir''''', '''''umare''''' (Ambon), '''''sukunutan''''' (Banda), 𝗞𝘂𝗹𝗼𝗿𝗼 (bhâsa Selayar), '''timbul''', '''kulur''' (bhâsaSunda), otabâ '''kluwih''' (bhâsa Jhâbâ), '''kulu''' (bhâsa Aceh), '''kalawi''' (bhâsa Minang), '''bakara'''' (bhâsa Makassar). È polo Maluku, sokon èsebbhut '''amo''' (Maluku Ḍâjâ) bân '''suune''' (Maluku).<ref name=":1" /> Tamenan rèya biasana bisa tèngghi ra-kèra 30 meter, makkè bâdâ sè coma bellâsân meter. Asal-usulla tamenan rèya ra-kèra ḍâri Kepulauan Nusantara ka Papua. Ra-kèra jâmânna padhâgângan ahèr Kerajaan Majapahit, sokon nyalamber ḍâri Polo Jhâbâ ka Polo Maluku. Penjajahan bhângsa Èropa aghâbhây sokon nyalamber kadimma-dimma.<ref>Crawfurd, John (2017). ''Sejarah Kepulauan Nusantara: Kajian Budaya, Agama, Politik, Hukum dan Ekonomi''. Vol.&#x20;1. Diterjemahkan oleh Zara, Muhammad Yuanda. Yogyakarta: Penerbit Ombak. hlm.&#x20;312. ISBN&#x20;<bdi>9786022584698</bdi>.</ref> == Jhâjhârbhâ'ân == Bhungkana sokon biyasana anḍi' bhungka sè tèngghi bisa sampè' 30 mèter. Maskè biyasana mon è ḍhisa tèngghina coma bellâsân mèter. Hasèl ḍâri klonning biyasana bhungkana pèndek bân aranca' mabâ. Bhungka kajuna rajâ bân loros sampè' 8 mèter.<ref name=":1" /> Ca'-ranca'en ta' rapet, loros ka pèngghir bân ḍâunna jâ-rajâ sè tombuna atè-ghântè. Lèbâr ḍâunna 20-40 x 20-60 cm, menyirip, abâk ghâli akanta kolè', abârna bhiru ḍâun sè ngernyap è bun attassâ, abâk beddhâng, kasar bân anḍi' lu-bulu alos è bun bâbâ ḍâunna. Konco'en atotop bi' ḍâun sè lebbi rajâ aropana kerucut. Sakabbhina bâgiyân bhungkana bisa makalowar ghetta potè (lateks) mon èlokaè. Kembânga bâḍâ è seddhi'en ḍâun, è konco'en ranca'. Kembhâng lakè' aropa ènga' kol-tokol lanjhâng sè aghântong, lanjhânga ra-kèra 15-25 cm, bhârnana bhiru ngoḍâ bân aobâ konèng mon la massa', serbuk sarina abârna konèng bân ghâmpang èabbher bi' angèn. Kembhâng binè' majemuk ropana bungkol otabâ abâk loncong rakèra 5-7 x 8-10 cm sè abârna bhiru ḍâun. Buwâ majemuk iyâ rèya hasèl ḍâri kembhâng binè' majemuk sè diamâterra 10-30 cm. Buwâ sè bâḍâ bighina èkoca' kolor iyâ rèya kolè' buwâna abârna bhiru ḍâun, anḍi' duri-duri lemmes sè pèndâ' è lowarra. Buwâ sè taḍâ' bighina èsebbhut sokon biyasana kolè' buwâna abârna bhiru abâk konèng bân durina akanta masaghi 4 otabâ masaghi 6 è kolè'en.<ref name=":1" /> Bighina kolor ropana bungkol abâk pèppa' sampè' abâk masaghi, abârna soklat, ra-kèra 2,5 cm, bân èbhundhu' bi' kolè' kembhânga. Dhinèng buwâna sokon ta' ngasèllaghi bhighi bân bhundhu'en kembhânga è bun attas acampo sajân rajâ dhâddhi ḍhâghing buwâna sokon. Rèngkessâ, cara reproduksi generatif otabâ vegetatif aberri' kaghâmpangan ḍâlem mabânnya' ka'-bhungka'an ḍâlem spesies Artocarpus, bân cara vegetatif lebbi segghut èangghuy kalabân tojjhuwân komersial amarghâ hasèlla sè lebbi lekkas bân pagghun (konsisten). == Kabina (Reproduksi) == Ka'-bhungka'an ḍâlem genus Artocarpus (akanta nangka, sokon, bân cempedak) bisa akabin ngangghuy 2 cara; iyâ rèya akabin kalabân cara generatif (seksual/akabin kembhâng lakè'-binè') bân cara vegetatif (aseksual/ ta' akabin). Cara akabin generatif bhuto prosès makabin (penyerbukan) sè pas ngasèllaghi bighi. Bhungkana nangka (Artocarpus heterophyllus) bân cempedak (Artocarpus integer) biyasana anḍi' bighi bân bisa èpabânnya' ngangghuy cara generatif lèbât namen bighina. Ka'-bhungka'an sè asalla ḍâri bighi biyasana bhuto bâkto lebbi abit (ra-kèra 5-10 taon) sopajâ bisa ngasellaghi buwâ. Cara kabin (mabânnya' bhungka/ reproduksi) sè vegetatif ta' ngangghuy bighi, tapè ngangghuy bâgiyân ka'-bhungka'ânna (akanta ramo', bhungka kaju, otabâ ḍâun) ka'agghuy madhâddhi bhungka anyar. Cara rèya bisa madhâddhi bhungka sè anyar anḍi' tanḍhâ genetik sè paḍâ bi' bhungka asalla bân bisa lebbi ceppet ngasèllaghi buwâ ètembhâng cara kabin generatif. Sokon (Artocarpus altilis) iyâ rèya conto palèng omom cara akabin alami kalabân ngangghuy tunas vegetatif è ramo'en. Buwâna sokon asèpat parthenocarpic (taḍâ' bighina), sa'engghâ mabânnya' bhungka kalabân cara generatif abâk malarat. Cara vegetatif akanta stek ramo', stek konco'en ḍâun bân stek bhungka sè segghut ekalako ḍâ' bhungkana sokon bân nangka ghâbây mabânnya' bhungkana. Cara okulasi otabâ cangkok segghut èangghuy kèya, otamana ḍâ' bhungkana nangka, ka'angghuy maceppet ngasèllaghi bân molong buwâna bân mapagghun sèpat akanta bhungka asalla. Cara okulasi tamaso' cara anyar (''modern'') sè palèng segghut èangghuy ka'angghuy mabânnya' ka-bhungka'an otamana ḍâ' bhungkana sokon. Cara generatif ḍâ' tatombuwân genus Artocarpus (tamaso' nangka, sokon, bân cempedak) iyâ rèya makabin otabâ matemmo kembhâng lakè' (serbuk sari) bân kembhâng binè' (putik) lèbât penyerbukan, sè laju ngasèllaghi bighi. Tatombuwân Artocarpus, kembhâng lakè' bân kembhâng binè' en apèsa ḍâlem sèttong bhungka (monoecious). Panyerbukan biyasana èbhânto bi' angèn otabâ kèbân akanta nyarowan otabâ ghâpper. Samarèna panyerbukan, pas proses pembuahan (tatemmona kembhâng lakè' bân kembhâng binè') sè ngasèllaghi bighi bân buwâ. Bighi sè bâḍâ è ḍâlem buwâ sè la massa' laju ètamen dhâddhi bhibhit anyar. Bhibhit sè èhasèllaghi ḍâri cara generatif biyasana tombu kalabân ramo' sè kowat bân jheg-jheg, bân bhuto bâkto lebbi abit ghâbây bisa ngasèllaghi buwâ. Salaèn jârèya, tombuwân ḍâri cara generatif biyasana sèpat tombuwân sè è anḍi' lebbi acem-macem ta' malolo paḍâ akanta bhungka asalla (korbhina) sè bhâghus polana bâḍâ segregasi genetik. Ka'angghuy mancèng tombuna kembhâng è ka'-bhungka'an ḍâlem genus Artocarpus (akantanangka, cempedak, bân sokon), cara sè biyasa bân teppa' iyâ rèya ngangghuy emmès (pupuk) sè aèssè fosfat (P) bân kalium (K) sè tègghi bân cara atanè sè teppa'. Ngetto' ranca' sè produktif otabâ cè lebbhâ'en bisa mangallè ènergi ḍâlem tatombuwân sopajâ lebbi ceppet ngasèllaghi buwâ bân kembhâng. Salaèn jârèya, pastè'aghi tatombuwânna èsèram bi' aeng sè cokop, amarghâ korangnga aeng bisa adhâddhiaghi rontona kembhâng bân buwâ. Jâgâ kèya kabâḍâ'ân tanana sopajâ tetep landhu bân berri' nutrisi tana sè cokop. Tana sè sèhat bisa adhâddhiaghi tamennan bisa tombu kalabân optimal tamaso' tombuna kembhâng. Jhâ' loppa kèya ka'angghuy ajâgâ tatombuwân ḍâri hama bân panyakè' sè bisa aganggu ḍâ' proses tombuna kembhâng bân buwâ. === Kabin silang ḍâlem genus Artocarpus === Kabin silang ḍâlem genus Artocarpus sè palèng èkennal iyâ rèya tombuwân nangkadak, hasèl ḍâri kabin silang tombuwân nangka binè' (Artocarpus heterophyllus) bi' tombuwân cempedak lakè' (Artocarpus integer). Hasèl ḍâri kabin silang rèya biyasana dhâddhi tatombuwân varietas unggul sè macampo kaotama'an ḍâri 2 bhungka asalla, akanta buwâ sè lebbi produktif, rassana sè manès, bâu sè ta' cè' nyergv'en, bân ghetta sè lebbi sakonè'. == Hasèl bân kaghuna'anna == Buwâna sokon iyâ rèya kakanan sè dhâddhi sombher karbohidrat è pan-brâmpan polo è da'èra tropis, otamana è Pasifik bân Asia Tenggara. Sokon bisa èmassa' langsung otabâ ètong-potong ghâllu. Biyasana âmassa' kalabân cara èkokos, èghuring, èsangngar, otabâ ètono. Buwâna sokon sè èmassa'a bisa èpotong tèpès bân èpakerrèng kalabân cara èjemmor mata'arè otabâ ngangghuy tomang, sa'èngghâ bisa èsèmpen ḍâlem bâkto sè abit. È polo Pasifik, kalebbiyân molong buwâ sokon bhâkal èfèrmèntasi pan-brâmpan minggu kalabân cara èpendem ḍâlem lobâng è tana, sa'èngghâ aobâ dhâddhi akanta kèju sè bisa èsèmpen abit, bergizi bân bisa èpadhâddhi samacemma rotè pangghâng. Sokon bisa kèya èpadhâddhi krèpè' klabân cara èkerra' pès-tèpès bân èghuring. Sokon bisa ngasèllaghi buwâ sampè' 200 bigghi' sabbhân bhungka. Bhân-sabbhân buwâna berrâ'en bisa sampè' 400-1200 gr, tapè bâḍâ kèya macem varietas sokon sè berrâ'en buwâna bisa sampè' 5 kg. Okoran energina antara 470-670 kJ sabbhân 100 gram. == Pamanpaatan è Masyarakat == Buwâ sokon arèya sombher karbohidrat è è daèrah tropis, aotama è Kepulauan [[:id:Samudra Pasifik|Pasifik]] bân [[:id:Asia Tenggara|Asia Tenggara]]. Buwâ sokon kennèng è massak bhuto otâbâ è potongː è kokos, è ghuring, è sangngar, bân è tono. Buwâ sokon kennèng ê ghâbhây karèpè', caranaː buwâna è sèk-sèk tèpès terros è ghuring. Buwâ sè marè è kerrèngngaghi kennèng è ghâbhây teppong. Dâunna kennèng è ghunaaghi ghâbhây pakan kèbàn. Kolè' bhungkana lambâ ê ghâbhây bahan kalambhi. Ghettana è ghunaaghi ghâbhây nambhel parao. Kajuna bhungka arèya kennèng kaghâbhây pakakas bân parao. Buwâna kolor (ènga' sokon kèn bâḍâ bighina) kabânnya'an èpolong bâkto ghi' ngoḍâ èkaghâbây ghângan lodè otabâ èpalappaè bi' cabbhi. Bighina sè la towa bisa ètowap otabâ èkella, èghuring bân èsangngar dhâddhi kakanan. == Ghâmbhâr == <gallery mode="packed"> Berkas:+ꦱꦸꦏꦸꦤ꧀ꦢꦶꦧꦼꦭꦃ+sukun dibelah-2019.jpg|Sokon èpoka Berkas:Buah Sukun.jpg|Buwâna sokon ngoḍâ Berkas:ꦏꦿꦶꦥꦶꦏ꧀ ꦱꦸꦏꦸꦤ꧀ ꦥꦶꦭꦁꦱꦫꦶ - keripik sukun - pilangsari 2019 01.jpg|Kerêpê' sokon Berkas:-ꦮꦺꦴꦃ ꦱꦸꦏꦸꦤ꧀ ꦱꦩ꧀ꦥꦸꦤ꧀ ꦩꦠꦼꦁ-Buah sukun masak-2019.jpg|Buwâna sokon sê massa' Berkas:-ꦱꦸꦏꦸꦤ꧀ ꦉꦧꦸꦱ꧀-Sukun Rebus-2019.jpg|Sokon towap Berkas:"+arya+" Artocarpus altilis tree ꦮꦸꦠ꧀ ꦱꦸꦏꦸꦤ꧀ krucuk 2019 01 0.jpg|Bhungkana sokon Berkas:Artocarpus altilis 麵包樹 20210412100900 01.jpg|Kembhânga sokon Berkas:ARS breadfruit49.jpg|Buwâ Sokon </gallery> == Sombher == * Smith, N.J.H, J.T. Williams, D.L. Plucknett, and J.P. Talbot. 1992. ''Tropical Forest and Their Crops''. Cornell Univ., Ithaca. * Verheij, E.W.M. dan R.E. Coronel (eds.). 1997. ''Sumber Daya Nabati Asia Tenggara 2: Buah-buahan yang dapat dimakan''. PROSEA – Gramedia. Jakarta. [[Bhângsa:Totombuwân]] [[Bhângsa:Moraceae]] 78gqtvn5cf6md5b3iur5vyu1o20g7ot 66100 66099 2026-09-16T02:06:50Z Lukjsly 1688 66100 wikitext text/x-wiki {{Infobox spesies}} '''Sokon''' (''Artocarpus altilis'') iyâ arèya nyamana bhungka sè andi' buwâ. Tamenan arèya tamaso' ka dâlem famili ''Moraceae.'' Buwâna sokon arèya tak andi' bighi bân bâdâ bàgiyan sè lembu', ènga' roti mon la marè è massak . Mangkana rèng-orèng Èropa onèngga ka buwâ rèya "buwâ roti" otâbâ ''breadfruit'' ( [[:id:Bahasa Inggris|Ingg]].) bân ''broodvrucht'' ( [[:id:Bahasa Belanda|Bld.]]). Tamenan arèya èkoca' kèya '''timbul''', '''kulur''' (Sunda), otâbâ '''kluwih''' (Jhâbâ), '''kulu''' (Aceh), '''kalawi''' (Minang), '''bakara'''' (Makasar), bân '''sukun''' (Indonesia). Kolèk buwâna aberna bhiru ḍâun abâk kakonèngan.<ref name=":1">Stephanie, Maria (2024). ''Ensiklopedia dari Bumi Nusantara ke Piring Kita''. Yogyakarta: Guru Bumi.</ref> Sokon iyâ rèya tatombuwân sè ampon èpèlè saèngghâ taḍâ' bighina. Oca' "sokon" ḍâlem bhâsa Jhâbâ artèna "ta' anḍi' bighi" bân èangghuy kèya ghâbây tombuwân laèn sè taḍâ' bighina akanta jhâmbhu bân dhurin. Bhungka asalla/bângatowana sèbâḍâ bighina èsebbhut '''''gomasi''''' (Makassar), '''''amakir''''', '''''umare''''' (Ambon), '''''sukunutan''''' (Banda), 𝗞𝘂𝗹𝗼𝗿𝗼 (bhâsa Selayar), '''timbul''', '''kulur''' (bhâsaSunda), otabâ '''kluwih''' (bhâsa Jhâbâ), '''kulu''' (bhâsa Aceh), '''kalawi''' (bhâsa Minang), '''bakara'''' (bhâsa Makassar). È polo Maluku, sokon èsebbhut '''amo''' (Maluku Ḍâjâ) bân '''suune''' (Maluku).<ref name=":1" /> È da'èra Pasifik, kolor bân sokon dhâddhi sombher karbohidrat sè penting. Pan-brâmpan nyamana sokon antarana; akanta ''kuru'' (Fiji), ''ulu'' (Hawaii), otabâ ''uru'' (Tahiti). Nyama ilmiana iyâ rèya ''Artocarpus altilis''. Tamenan rèya biasana bisa tèngghi ra-kèra 30 meter, makkè bâdâ sè coma bellâsân meter. Asal-usulla tamenan rèya ra-kèra ḍâri Kepulauan Nusantara ka Papua. Ra-kèra jâmânna padhâgângan ahèr Kerajaan Majapahit, sokon nyalamber ḍâri Polo Jhâbâ ka Polo Maluku. Penjajahan bhângsa Èropa aghâbhây sokon nyalamber kadimma-dimma.<ref name=":2">Crawfurd, John (2017). ''Sejarah Kepulauan Nusantara: Kajian Budaya, Agama, Politik, Hukum dan Ekonomi''. Vol.&#x20;1. Diterjemahkan oleh Zara, Muhammad Yuanda. Yogyakarta: Penerbit Ombak. hlm.&#x20;312. ISBN&#x20;<bdi>9786022584698</bdi>.</ref> == Jhâjhârbhâ'ân == Bhungkana sokon biyasana anḍi' bhungka sè tèngghi bisa sampè' 30 mèter. Maskè biyasana mon è ḍhisa tèngghina coma bellâsân mèter. Hasèl ḍâri klonning biyasana bhungkana pèndek bân aranca' mabâ. Bhungka kajuna rajâ bân loros sampè' 8 mèter.<ref name=":1" /> Ca'-ranca'en ta' rapet, loros ka pèngghir bân ḍâunna jâ-rajâ sè tombuna atè-ghântè. Lèbâr ḍâunna 20-40 x 20-60 cm, menyirip, abâk ghâli akanta kolè', abârna bhiru ḍâun sè ngernyap è bun attassâ, abâk beddhâng, kasar bân anḍi' lu-bulu alos è bun bâbâ ḍâunna. Konco'en atotop bi' ḍâun sè lebbi rajâ aropana kerucut. Sakabbhina bâgiyân bhungkana bisa makalowar ghetta potè (lateks) mon èlokaè. Kembânga bâḍâ è seddhi'en ḍâun, è konco'en ranca'. Kembhâng lakè' aropa ènga' kol-tokol lanjhâng sè aghântong, lanjhânga ra-kèra 15-25 cm, bhârnana bhiru ngoḍâ bân aobâ konèng mon la massa', serbuk sarina abârna konèng bân ghâmpang èabbher bi' angèn. Kembhâng binè' majemuk ropana bungkol otabâ abâk loncong rakèra 5-7 x 8-10 cm sè abârna bhiru ḍâun. Buwâ majemuk iyâ rèya hasèl ḍâri kembhâng binè' majemuk sè diamâterra 10-30 cm. Buwâ sè bâḍâ bighina èkoca' kolor iyâ rèya kolè' buwâna abârna bhiru ḍâun, anḍi' duri-duri lemmes sè pèndâ' è lowarra. Buwâ sè taḍâ' bighina èsebbhut sokon biyasana kolè' buwâna abârna bhiru abâk konèng bân durina akanta masaghi 4 otabâ masaghi 6 è kolè'en.<ref name=":1" /> Bighina kolor ropana bungkol abâk pèppa' sampè' abâk masaghi, abârna soklat, ra-kèra 2,5 cm, bân èbhundhu' bi' kolè' kembhânga. Dhinèng buwâna sokon ta' ngasèllaghi bhighi bân bhundhu'en kembhânga è bun attas acampo sajân rajâ dhâddhi ḍhâghing buwâna sokon. Rèngkessâ, cara reproduksi generatif otabâ vegetatif aberri' kaghâmpangan ḍâlem mabânnya' ka'-bhungka'an ḍâlem spesies Artocarpus, bân cara vegetatif lebbi segghut èangghuy kalabân tojjhuwân komersial amarghâ hasèlla sè lebbi lekkas bân pagghun (konsisten). == Kabina (Reproduksi) == Ka'-bhungka'an ḍâlem genus Artocarpus (akanta nangka, sokon, bân cempedak) bisa akabin ngangghuy 2 cara; iyâ rèya akabin kalabân cara generatif (seksual/akabin kembhâng lakè'-binè') bân cara vegetatif (aseksual/ ta' akabin). Cara akabin generatif bhuto prosès makabin (penyerbukan) sè pas ngasèllaghi bighi. Bhungkana nangka (Artocarpus heterophyllus) bân cempedak (Artocarpus integer) biyasana anḍi' bighi bân bisa èpabânnya' ngangghuy cara generatif lèbât namen bighina. Ka'-bhungka'an sè asalla ḍâri bighi biyasana bhuto bâkto lebbi abit (ra-kèra 5-10 taon) sopajâ bisa ngasellaghi buwâ. Cara kabin (mabânnya' bhungka/ reproduksi) sè vegetatif ta' ngangghuy bighi, tapè ngangghuy bâgiyân ka'-bhungka'ânna (akanta ramo', bhungka kaju, otabâ ḍâun) ka'agghuy madhâddhi bhungka anyar. Cara rèya bisa madhâddhi bhungka sè anyar anḍi' tanḍhâ genetik sè paḍâ bi' bhungka asalla bân bisa lebbi ceppet ngasèllaghi buwâ ètembhâng cara kabin generatif. Sokon (Artocarpus altilis) iyâ rèya conto palèng omom cara akabin alami kalabân ngangghuy tunas vegetatif è ramo'en. Buwâna sokon asèpat parthenocarpic (taḍâ' bighina), sa'engghâ mabânnya' bhungka kalabân cara generatif abâk malarat. Cara vegetatif akanta stek ramo', stek konco'en ḍâun bân stek bhungka sè segghut ekalako ḍâ' bhungkana sokon bân nangka ghâbây mabânnya' bhungkana. Cara okulasi otabâ cangkok segghut èangghuy kèya, otamana ḍâ' bhungkana nangka, ka'angghuy maceppet ngasèllaghi bân molong buwâna bân mapagghun sèpat akanta bhungka asalla. Cara okulasi tamaso' cara anyar (''modern'') sè palèng segghut èangghuy ka'angghuy mabânnya' ka-bhungka'an otamana ḍâ' bhungkana sokon.<ref name=":2" /> Cara generatif ḍâ' tatombuwân genus Artocarpus (tamaso' nangka, sokon, bân cempedak) iyâ rèya makabin otabâ matemmo kembhâng lakè' (serbuk sari) bân kembhâng binè' (putik) lèbât penyerbukan, sè laju ngasèllaghi bighi. Tatombuwân Artocarpus, kembhâng lakè' bân kembhâng binè' en apèsa ḍâlem sèttong bhungka (monoecious). Panyerbukan biyasana èbhânto bi' angèn otabâ kèbân akanta nyarowan otabâ ghâpper. Samarèna panyerbukan, pas proses pembuahan (tatemmona kembhâng lakè' bân kembhâng binè') sè ngasèllaghi bighi bân buwâ. Bighi sè bâḍâ è ḍâlem buwâ sè la massa' laju ètamen dhâddhi bhibhit anyar. Bhibhit sè èhasèllaghi ḍâri cara generatif biyasana tombu kalabân ramo' sè kowat bân jheg-jheg, bân bhuto bâkto lebbi abit ghâbây bisa ngasèllaghi buwâ. Salaèn jârèya, tombuwân ḍâri cara generatif biyasana sèpat tombuwân sè è anḍi' lebbi acem-macem ta' malolo paḍâ akanta bhungka asalla (korbhina) sè bhâghus polana bâḍâ segregasi genetik. Ka'angghuy mancèng tombuna kembhâng è ka'-bhungka'an ḍâlem genus Artocarpus (akantanangka, cempedak, bân sokon), cara sè biyasa bân teppa' iyâ rèya ngangghuy emmès (pupuk) sè aèssè fosfat (P) bân kalium (K) sè tègghi bân cara atanè sè teppa'. Ngetto' ranca' sè produktif otabâ cè lebbhâ'en bisa mangallè ènergi ḍâlem tatombuwân sopajâ lebbi ceppet ngasèllaghi buwâ bân kembhâng. Salaèn jârèya, pastè'aghi tatombuwânna èsèram bi' aeng sè cokop, amarghâ korangnga aeng bisa adhâddhiaghi rontona kembhâng bân buwâ. Jâgâ kèya kabâḍâ'ân tanana sopajâ tetep landhu bân berri' nutrisi tana sè cokop. Tana sè sèhat bisa adhâddhiaghi tamennan bisa tombu kalabân optimal tamaso' tombuna kembhâng. Jhâ' loppa kèya ka'angghuy ajâgâ tatombuwân ḍâri hama bân panyakè' sè bisa aganggu ḍâ' proses tombuna kembhâng bân buwâ. === Kabin silang ḍâlem genus Artocarpus === Kabin silang ḍâlem genus Artocarpus sè palèng èkennal iyâ rèya tombuwân nangkadak, hasèl ḍâri kabin silang tombuwân nangka binè' (Artocarpus heterophyllus) bi' tombuwân cempedak lakè' (Artocarpus integer). Hasèl ḍâri kabin silang rèya biyasana dhâddhi tatombuwân varietas unggul sè macampo kaotama'an ḍâri 2 bhungka asalla, akanta buwâ sè lebbi produktif, rassana sè manès, bâu sè ta' cè' nyergv'en, bân ghetta sè lebbi sakonè'. == Hasèl bân kaghuna'anna == Buwâna sokon iyâ rèya kakanan sè dhâddhi sombher karbohidrat è pan-brâmpan polo è da'èra tropis, otamana è Pasifik bân Asia Tenggara. Sokon bisa èmassa' langsung otabâ ètong-potong ghâllu. Biyasana âmassa' kalabân cara èkokos, èghuring, èsangngar, otabâ ètono. Buwâna sokon sè èmassa'a bisa èpotong tèpès bân èpakerrèng kalabân cara èjemmor mata'arè otabâ ngangghuy tomang, sa'èngghâ bisa èsèmpen ḍâlem bâkto sè abit. È polo Pasifik, kalebbiyân molong buwâ sokon bhâkal èfèrmèntasi pan-brâmpan minggu kalabân cara èpendem ḍâlem lobâng è tana, sa'èngghâ aobâ dhâddhi akanta kèju sè bisa èsèmpen abit, bergizi bân bisa èpadhâddhi samacemma rotè pangghâng. Sokon bisa kèya èpadhâddhi krèpè' klabân cara èkerra' pès-tèpès bân èghuring.<ref name=":1" /> Sokon bisa ngasèllaghi buwâ sampè' 200 bigghi' sabbhân bhungka. Bhân-sabbhân buwâna berrâ'en bisa sampè' 400-1200 gr, tapè bâḍâ kèya macem varietas sokon sè berrâ'en buwâna bisa sampè' 5 kg. Okoran energina antara 470-670 kJ sabbhân 100 gram. == Pamanpaatan è Masyarakat == Buwâ sokon arèya sombher karbohidrat è è daèrah tropis, aotama è Kepulauan [[:id:Samudra Pasifik|Pasifik]] bân [[:id:Asia Tenggara|Asia Tenggara]]. Buwâ sokon kennèng è massak bhuto otâbâ è potongː è kokos, è ghuring, è sangngar, bân è tono. Buwâ sokon kennèng ê ghâbhây karèpè', caranaː buwâna è sèk-sèk tèpès terros è ghuring. Buwâ sè marè è kerrèngngaghi kennèng è ghâbhây teppong. Dâunna kennèng è ghunaaghi ghâbhây pakan kèbàn. Kolè' bhungkana lambâ ê ghâbhây bahan kalambhi. Ghettana è ghunaaghi ghâbhây nambhel parao. Kajuna bhungka arèya kennèng kaghâbhây pakakas bân parao. Buwâna kolor (ènga' sokon kèn bâḍâ bighina) kabânnya'an èpolong bâkto ghi' ngoḍâ èkaghâbây ghângan lodè otabâ èpalappaè bi' cabbhi. Bighina sè la towa bisa ètowap otabâ èkella, èghuring bân èsangngar dhâddhi kakanan.<ref name=":1" /> == Ghâmbhâr == <gallery mode="packed"> Berkas:+ꦱꦸꦏꦸꦤ꧀ꦢꦶꦧꦼꦭꦃ+sukun dibelah-2019.jpg|Sokon èpoka Berkas:Buah Sukun.jpg|Buwâna sokon ngoḍâ Berkas:ꦏꦿꦶꦥꦶꦏ꧀ ꦱꦸꦏꦸꦤ꧀ ꦥꦶꦭꦁꦱꦫꦶ - keripik sukun - pilangsari 2019 01.jpg|Kerêpê' sokon Berkas:-ꦮꦺꦴꦃ ꦱꦸꦏꦸꦤ꧀ ꦱꦩ꧀ꦥꦸꦤ꧀ ꦩꦠꦼꦁ-Buah sukun masak-2019.jpg|Buwâna sokon sê massa' Berkas:-ꦱꦸꦏꦸꦤ꧀ ꦉꦧꦸꦱ꧀-Sukun Rebus-2019.jpg|Sokon towap Berkas:"+arya+" Artocarpus altilis tree ꦮꦸꦠ꧀ ꦱꦸꦏꦸꦤ꧀ krucuk 2019 01 0.jpg|Bhungkana sokon Berkas:Artocarpus altilis 麵包樹 20210412100900 01.jpg|Kembhânga sokon Berkas:ARS breadfruit49.jpg|Buwâ Sokon </gallery> == Sombher == * Smith, N.J.H, J.T. Williams, D.L. Plucknett, and J.P. Talbot. 1992. ''Tropical Forest and Their Crops''. Cornell Univ., Ithaca. * Verheij, E.W.M. dan R.E. Coronel (eds.). 1997. ''Sumber Daya Nabati Asia Tenggara 2: Buah-buahan yang dapat dimakan''. PROSEA – Gramedia. Jakarta. [[Bhângsa:Totombuwân]] [[Bhângsa:Moraceae]] c5tm9bap1r9r6d1rd4j1289srewbjr1 66101 66100 2026-09-16T02:10:05Z Lukjsly 1688 66101 wikitext text/x-wiki {{Infobox spesies}} '''Sokon''' (''Artocarpus altilis'') iyâ arèya nyamana bhungka sè andi' buwâ. Tamenan arèya tamaso' ka dâlem famili ''Moraceae.'' Buwâna sokon arèya tak andi' bighi bân bâdâ bàgiyan sè lembu', ènga' roti mon la marè è massak . Mangkana rèng-orèng Èropa onèngga ka buwâ rèya "buwâ roti" otâbâ ''breadfruit'' ( [[:id:Bahasa Inggris|Ingg]].) bân ''broodvrucht'' ( [[:id:Bahasa Belanda|Bld.]]). Tamenan arèya èkoca' kèya '''timbul''', '''kulur''' (Sunda), otâbâ '''kluwih''' (Jhâbâ), '''kulu''' (Aceh), '''kalawi''' (Minang), '''bakara'''' (Makasar), bân '''sukun''' (Indonesia). Kolèk buwâna aberna bhiru ḍâun abâk kakonèngan.<ref name=":1">Stephanie, Maria (2024). ''Ensiklopedia dari Bumi Nusantara ke Piring Kita''. Yogyakarta: Guru Bumi.</ref> Sokon iyâ rèya tatombuwân sè ampon èpèlè saèngghâ taḍâ' bighina. Oca' "sokon" ḍâlem bhâsa Jhâbâ artèna "ta' anḍi' bighi" bân èangghuy kèya ghâbây tombuwân laèn sè taḍâ' bighina akanta jhâmbhu bân dhurin. Bhungka asalla/bângatowana sèbâḍâ bighina èsebbhut '''''gomasi''''' (Makassar), '''''amakir''''', '''''umare''''' (Ambon), '''''sukunutan''''' (Banda), 𝗞𝘂𝗹𝗼𝗿𝗼 (bhâsa Selayar), '''timbul''', '''kulur''' (bhâsaSunda), otabâ '''kluwih''' (bhâsa Jhâbâ), '''kulu''' (bhâsa Aceh), '''kalawi''' (bhâsa Minang), '''bakara'''' (bhâsa Makassar). È polo Maluku, sokon èsebbhut '''amo''' (Maluku Ḍâjâ) bân '''suune''' (Maluku).<ref name=":1" /> È da'èra Pasifik, kolor bân sokon dhâddhi sombher karbohidrat sè penting. Pan-brâmpan nyamana sokon antarana; akanta ''kuru'' (Fiji), ''ulu'' (Hawaii), otabâ ''uru'' (Tahiti).<ref name=":3">Arif, Ahmad (2025). ''Buah Leluhur dari Pohon Kehidupan: Memanggil Pulang SUkun ke Nusantara''. Jakarta: KPG (Kepustakaan Populer Gramedia). hlm.&#x20;5. ISBN&#x20;<bdi>9786231344410</bdi>.</ref> Nyama ilmiana iyâ rèya ''Artocarpus altilis''. Tamenan rèya biasana bisa tèngghi ra-kèra 30 meter, makkè bâdâ sè coma bellâsân meter. Asal-usulla tamenan rèya ra-kèra ḍâri Kepulauan Nusantara ka Papua. Ra-kèra jâmânna padhâgângan ahèr Kerajaan Majapahit, sokon nyalamber ḍâri Polo Jhâbâ ka Polo Maluku. Penjajahan bhângsa Èropa aghâbhây sokon nyalamber kadimma-dimma.<ref name=":2">Crawfurd, John (2017). ''Sejarah Kepulauan Nusantara: Kajian Budaya, Agama, Politik, Hukum dan Ekonomi''. Vol.&#x20;1. Diterjemahkan oleh Zara, Muhammad Yuanda. Yogyakarta: Penerbit Ombak. hlm.&#x20;312. ISBN&#x20;<bdi>9786022584698</bdi>.</ref> == Jhâjhârbhâ'ân == Bhungkana sokon biyasana anḍi' bhungka sè tèngghi bisa sampè' 30 mèter. Maskè biyasana mon è ḍhisa tèngghina coma bellâsân mèter. Hasèl ḍâri klonning biyasana bhungkana pèndek bân aranca' mabâ. Bhungka kajuna rajâ bân loros sampè' 8 mèter.<ref name=":1" /> Ca'-ranca'en ta' rapet, loros ka pèngghir bân ḍâunna jâ-rajâ sè tombuna atè-ghântè. Lèbâr ḍâunna 20-40 x 20-60 cm, menyirip, abâk ghâli akanta kolè', abârna bhiru ḍâun sè ngernyap è bun attassâ, abâk beddhâng, kasar bân anḍi' lu-bulu alos è bun bâbâ ḍâunna. Konco'en atotop bi' ḍâun sè lebbi rajâ aropana kerucut. Sakabbhina bâgiyân bhungkana bisa makalowar ghetta potè (lateks) mon èlokaè. Kembânga bâḍâ è seddhi'en ḍâun, è konco'en ranca'. Kembhâng lakè' aropa ènga' kol-tokol lanjhâng sè aghântong, lanjhânga ra-kèra 15-25 cm, bhârnana bhiru ngoḍâ bân aobâ konèng mon la massa', serbuk sarina abârna konèng bân ghâmpang èabbher bi' angèn. Kembhâng binè' majemuk ropana bungkol otabâ abâk loncong rakèra 5-7 x 8-10 cm sè abârna bhiru ḍâun. Buwâ majemuk iyâ rèya hasèl ḍâri kembhâng binè' majemuk sè diamâterra 10-30 cm. Buwâ sè bâḍâ bighina èkoca' kolor iyâ rèya kolè' buwâna abârna bhiru ḍâun, anḍi' duri-duri lemmes sè pèndâ' è lowarra. Buwâ sè taḍâ' bighina èsebbhut sokon biyasana kolè' buwâna abârna bhiru abâk konèng bân durina akanta masaghi 4 otabâ masaghi 6 è kolè'en.<ref name=":1" /> Bighina kolor ropana bungkol abâk pèppa' sampè' abâk masaghi, abârna soklat, ra-kèra 2,5 cm, bân èbhundhu' bi' kolè' kembhânga. Dhinèng buwâna sokon ta' ngasèllaghi bhighi bân bhundhu'en kembhânga è bun attas acampo sajân rajâ dhâddhi ḍhâghing buwâna sokon. Rèngkessâ, cara reproduksi generatif otabâ vegetatif aberri' kaghâmpangan ḍâlem mabânnya' ka'-bhungka'an ḍâlem spesies Artocarpus, bân cara vegetatif lebbi segghut èangghuy kalabân tojjhuwân komersial amarghâ hasèlla sè lebbi lekkas bân pagghun (konsisten). == Kabina (Reproduksi) == Ka'-bhungka'an ḍâlem genus Artocarpus (akanta nangka, sokon, bân cempedak) bisa akabin ngangghuy 2 cara; iyâ rèya akabin kalabân cara generatif (seksual/akabin kembhâng lakè'-binè') bân cara vegetatif (aseksual/ ta' akabin). Cara akabin generatif bhuto prosès makabin (penyerbukan) sè pas ngasèllaghi bighi. Bhungkana nangka (Artocarpus heterophyllus) bân cempedak (Artocarpus integer) biyasana anḍi' bighi bân bisa èpabânnya' ngangghuy cara generatif lèbât namen bighina. Ka'-bhungka'an sè asalla ḍâri bighi biyasana bhuto bâkto lebbi abit (ra-kèra 5-10 taon) sopajâ bisa ngasellaghi buwâ. Cara kabin (mabânnya' bhungka/ reproduksi) sè vegetatif ta' ngangghuy bighi, tapè ngangghuy bâgiyân ka'-bhungka'ânna (akanta ramo', bhungka kaju, otabâ ḍâun) ka'agghuy madhâddhi bhungka anyar. Cara rèya bisa madhâddhi bhungka sè anyar anḍi' tanḍhâ genetik sè paḍâ bi' bhungka asalla bân bisa lebbi ceppet ngasèllaghi buwâ ètembhâng cara kabin generatif. Sokon (Artocarpus altilis) iyâ rèya conto palèng omom cara akabin alami kalabân ngangghuy tunas vegetatif è ramo'en. Buwâna sokon asèpat parthenocarpic (taḍâ' bighina), sa'engghâ mabânnya' bhungka kalabân cara generatif abâk malarat. Cara vegetatif akanta stek ramo', stek konco'en ḍâun bân stek bhungka sè segghut ekalako ḍâ' bhungkana sokon bân nangka ghâbây mabânnya' bhungkana. Cara okulasi otabâ cangkok segghut èangghuy kèya, otamana ḍâ' bhungkana nangka, ka'angghuy maceppet ngasèllaghi bân molong buwâna bân mapagghun sèpat akanta bhungka asalla. Cara okulasi tamaso' cara anyar (''modern'') sè palèng segghut èangghuy ka'angghuy mabânnya' ka-bhungka'an otamana ḍâ' bhungkana sokon.<ref name=":2" /> Cara generatif ḍâ' tatombuwân genus Artocarpus (tamaso' nangka, sokon, bân cempedak) iyâ rèya makabin otabâ matemmo kembhâng lakè' (serbuk sari) bân kembhâng binè' (putik) lèbât penyerbukan, sè laju ngasèllaghi bighi. Tatombuwân Artocarpus, kembhâng lakè' bân kembhâng binè' en apèsa ḍâlem sèttong bhungka (monoecious). Panyerbukan biyasana èbhânto bi' angèn otabâ kèbân akanta nyarowan otabâ ghâpper. Samarèna panyerbukan, pas proses pembuahan (tatemmona kembhâng lakè' bân kembhâng binè') sè ngasèllaghi bighi bân buwâ. Bighi sè bâḍâ è ḍâlem buwâ sè la massa' laju ètamen dhâddhi bhibhit anyar. Bhibhit sè èhasèllaghi ḍâri cara generatif biyasana tombu kalabân ramo' sè kowat bân jheg-jheg, bân bhuto bâkto lebbi abit ghâbây bisa ngasèllaghi buwâ. Salaèn jârèya, tombuwân ḍâri cara generatif biyasana sèpat tombuwân sè è anḍi' lebbi acem-macem ta' malolo paḍâ akanta bhungka asalla (korbhina) sè bhâghus polana bâḍâ segregasi genetik.<ref>Verheij, E.W.M. dan R.E. Coronel (eds.). 1997. ''Sumber Daya Nabati Asia Tenggara 2: Buah-buahan yang dapat dimakan''. PROSEA – Gramedia. Jakarta.</ref> Ka'angghuy mancèng tombuna kembhâng è ka'-bhungka'an ḍâlem genus Artocarpus (akantanangka, cempedak, bân sokon), cara sè biyasa bân teppa' iyâ rèya ngangghuy emmès (pupuk) sè aèssè fosfat (P) bân kalium (K) sè tègghi bân cara atanè sè teppa'. Ngetto' ranca' sè produktif otabâ cè lebbhâ'en bisa mangallè ènergi ḍâlem tatombuwân sopajâ lebbi ceppet ngasèllaghi buwâ bân kembhâng. Salaèn jârèya, pastè'aghi tatombuwânna èsèram bi' aeng sè cokop, amarghâ korangnga aeng bisa adhâddhiaghi rontona kembhâng bân buwâ. Jâgâ kèya kabâḍâ'ân tanana sopajâ tetep landhu bân berri' nutrisi tana sè cokop. Tana sè sèhat bisa adhâddhiaghi tamennan bisa tombu kalabân optimal tamaso' tombuna kembhâng. Jhâ' loppa kèya ka'angghuy ajâgâ tatombuwân ḍâri hama bân panyakè' sè bisa aganggu ḍâ' proses tombuna kembhâng bân buwâ.<ref>Smith, N.J.H, J.T. Williams, D.L. Plucknett, and J.P. Talbot. 1992. ''Tropical Forest and Their Crops''. Cornell Univ., Ithaca.</ref> === Kabin silang ḍâlem genus Artocarpus === Kabin silang ḍâlem genus Artocarpus sè palèng èkennal iyâ rèya tombuwân nangkadak, hasèl ḍâri kabin silang tombuwân nangka binè' (''Artocarpus heterophyllus'') bi' tombuwân cempedak lakè' (''Artocarpus integer''). Hasèl ḍâri kabin silang rèya biyasana dhâddhi tatombuwân varietas unggul sè macampo kaotama'an ḍâri 2 bhungka asalla, akanta buwâ sè lebbi produktif, rassana sè manès, bâu sè ta' cè' nyergv'en, bân ghetta sè lebbi sakonè'. == Hasèl bân kaghuna'anna == Buwâna sokon iyâ rèya kakanan sè dhâddhi sombher karbohidrat è pan-brâmpan polo è da'èra tropis, otamana è Pasifik bân Asia Tenggara. Sokon bisa èmassa' langsung otabâ ètong-potong ghâllu. Biyasana âmassa' kalabân cara èkokos, èghuring, èsangngar, otabâ ètono. Buwâna sokon sè èmassa'a bisa èpotong tèpès bân èpakerrèng kalabân cara èjemmor mata'arè otabâ ngangghuy tomang, sa'èngghâ bisa èsèmpen ḍâlem bâkto sè abit. È polo Pasifik, kalebbiyân molong buwâ sokon bhâkal èfèrmèntasi pan-brâmpan minggu kalabân cara èpendem ḍâlem lobâng è tana, sa'èngghâ aobâ dhâddhi akanta kèju sè bisa èsèmpen abit, bergizi bân bisa èpadhâddhi samacemma rotè pangghâng. Sokon bisa kèya èpadhâddhi krèpè' klabân cara èkerra' pès-tèpès bân èghuring.<ref name=":1" /> Sokon bisa ngasèllaghi buwâ sampè' 200 bigghi' sabbhân bhungka. Bhân-sabbhân buwâna berrâ'en bisa sampè' 400-1200 gr, tapè bâḍâ kèya macem varietas sokon sè berrâ'en buwâna bisa sampè' 5 kg. Okoran energina antara 470-670 kJ sabbhân 100 gram.<ref name=":3" /> == Pamanpaatan è Masyarakat == Buwâ sokon arèya sombher karbohidrat è è daèrah tropis, aotama è Kepulauan [[:id:Samudra Pasifik|Pasifik]] bân [[:id:Asia Tenggara|Asia Tenggara]]. Buwâ sokon kennèng è massak bhuto otâbâ è potongː è kokos, è ghuring, è sangngar, bân è tono. Buwâ sokon kennèng ê ghâbhây karèpè', caranaː buwâna è sèk-sèk tèpès terros è ghuring. Buwâ sè marè è kerrèngngaghi kennèng è ghâbhây teppong. Dâunna kennèng è ghunaaghi ghâbhây pakan kèbàn. Kolè' bhungkana lambâ ê ghâbhây bahan kalambhi. Ghettana è ghunaaghi ghâbhây nambhel parao. Kajuna bhungka arèya kennèng kaghâbhây pakakas bân parao. Buwâna kolor (ènga' sokon kèn bâḍâ bighina) kabânnya'an èpolong bâkto ghi' ngoḍâ èkaghâbây ghângan lodè otabâ èpalappaè bi' cabbhi. Bighina sè la towa bisa ètowap otabâ èkella, èghuring bân èsangngar dhâddhi kakanan.<ref name=":1" /> == Ghâmbhâr == <gallery mode="packed"> Berkas:+ꦱꦸꦏꦸꦤ꧀ꦢꦶꦧꦼꦭꦃ+sukun dibelah-2019.jpg|Sokon èpoka Berkas:Buah Sukun.jpg|Buwâna sokon ngoḍâ Berkas:ꦏꦿꦶꦥꦶꦏ꧀ ꦱꦸꦏꦸꦤ꧀ ꦥꦶꦭꦁꦱꦫꦶ - keripik sukun - pilangsari 2019 01.jpg|Kerêpê' sokon Berkas:-ꦮꦺꦴꦃ ꦱꦸꦏꦸꦤ꧀ ꦱꦩ꧀ꦥꦸꦤ꧀ ꦩꦠꦼꦁ-Buah sukun masak-2019.jpg|Buwâna sokon sê massa' Berkas:-ꦱꦸꦏꦸꦤ꧀ ꦉꦧꦸꦱ꧀-Sukun Rebus-2019.jpg|Sokon towap Berkas:"+arya+" Artocarpus altilis tree ꦮꦸꦠ꧀ ꦱꦸꦏꦸꦤ꧀ krucuk 2019 01 0.jpg|Bhungkana sokon Berkas:Artocarpus altilis 麵包樹 20210412100900 01.jpg|Kembhânga sokon Berkas:ARS breadfruit49.jpg|Buwâ Sokon </gallery> == Sombher == [[Bhângsa:Totombuwân]] [[Bhângsa:Moraceae]] 8l8rv2hw07y7hww7ixseg9hibo2pqm3 0 5766 66094 65703 2026-09-15T14:17:29Z Rèng anè 4736 66094 wikitext text/x-wiki {{Multiscript|Asia|ꦄꦱꦶꦪ|اسيا}} {{kegunaanlain}} {{Infobox continent | title = Asia | image = File:Asia (orthographic projection).svg | area = {{convert|44391000|km2|sqmi|abbr=on}}<ref name=NG264>{{cite book|publisher=National Geographic Society (U.S.)|title= National Geographic Family Reference Atlas of the World|location=Washington, D.C.|year=2006|page=264}}</ref> | population = 4,772,161,567 (2024) | density = 153 per Km² (397 jiwa per mi²) | demonym = [[Bhângsa Asia]] | countries = 49 (sè 5-na kennèng sengkèta) | list_countries = Dâftar naghârâ neng Asia | dependencies = {{Collapsible list |list_style = text-align:left; |1 = [[file:flag of the United Kingdom.svg|24px|border|link=]] [[Akrotiri bân Dhekelia]]|2 = {{flag|Wilayah Samudra Hindia Britania}}|3 = {{flag|Polo Natal}}|4 = [[file:flag of Australia.svg|24px|border|link=]] [[Kapolowan Cocos (Keeling)]]|5 = {{flag|Hong Kong}}|6 = {{flag|Makau}} }} | unrecognized = {{Collapsible list |list_style = text-align:left; |1 = {{flag|Abkhazia}}|2 = {{flag|Artsakh}}|3 = {{flag|Siprus Dâjâ|name=Siprus Ḍâjâ}}|4 = {{flag|Ossetia Lao'}}|5 = {{flag|Taiwan}}|6 = }} | languages = [[Bhâsa neng Asia|Dâftar bhâsa neng Asia]]<!--Ghi' ta' èghâbây--> | time = [[UTC+2]] kantos [[UTC+12]] | internet = [[.asia]] | cities = [[Dâftar wilayah mètropolitan neng Asia]]<br />[[Dâftar kottha neng Asia]]<!--ghita' èghâbây--> {{Collapsible list |list_style = text-align:left; |1 = {{flagicon|Jepang}} [[Tokyo]] <br />{{flagicon|Jepang}} [[Osaka]] <br />{{flagicon|India}} [[Mumbai]] <br />{{flagicon|India}} [[Delhi]] <br />{{flagicon|Pakistan}} [[Karachi]] <br /> {{flagicon|Indonesia}} [[Jakarta]] <br /> {{flagicon|Indonesia}} [[Balikpapan]]<br /> {{flagicon|Indonesia}} [[Mèdan]] <br /> {{flagicon|Indonesia}} [[Sorbhâjâ]]<br />{{flagicon|Inḍonèsia }} [[Palèmbang]]<br /> {{flagicon|Indonesia}} [[Manado]]<br />{{flagicon|Indonesia}} [[Makassar]]<br />{{flagicon|Korea Selatan}} [[Seoul]] <br />{{flagicon|Korea Selatan}} [[Busan]] <br />{{flagicon|China}} [[Shanghai]] <br />{{flagicon|China}} [[Beijing]] <br />{{flagicon|China}} [[Guangzhou]] <br />{{flagicon|China}} [[Hong Kong]] <br />{{flagicon|Rusia}} [[Vladivostok]]<br /> {{flagicon|Rusia}} [[Novosibirsk]]<br/> {{flagicon|Rusia}} [[Yekaterinburg]] <br />{{flagicon|Filipina}} [[Manila]]<br />{{flagicon|Iran}} [[Teheran]] <br />{{flagicon|Pakistan}} [[Lahore]]<br /> {{flagicon|India}} [[Kolkata]] <br />{{flagicon|Taiwan}} [[Taipei]] <br />{{flagicon|Thailand}} [[Bangkok]] <br />{{flagicon|Singapura}} [[Singapura]] <br />{{flagicon|Malaysia}} [[Kuala Lumpur]]<br /> {{flagicon|Vietnam}} [[Kottha Hồ Chí Minh]]<br />{{flagicon|Uni Emirat Arab}} [[Dubai]] }} }} [[File:Asia Globe NASA.jpg|jmpl|300px|Ghâmbhâr komposit satelit benua Asia.]] [[File:Supranational Asian Bodies.svg|jmpl|252x252px|Manḍirâ naghârâ tor [[Template:Badan Asia Supranasional|Bhâdhân Asia Supranasional]] sè ngennengè wilayah Asia.]] '''Asia''' aolataghi sabuwâ [[benua]] sè palèng legghâ nangèng jhughân sè palèng longsa' tèmbhâng maghâs benua neng bhumè, nogghâi bibârâ 44,58 juta kilomèter persegi, otabâ 30% ḍâri bibârâna tèngghângan bhumè. Akennengan neng bhumè jhâlao' tor jhâtèmor, bâtes Asia èkaèdhâr [[Samudra Arktik]] neng ḍâjâna, [[Samudra Pasifik]] neng tèmorra, [[Samudra Hindia]] neng lao'na, [[Tasè' Mèra]] tor [[Èropa]] neng songkèr bârâ'.<ref name="KBBID Asia">{{id}} Pusat Bahasa Departemen Pendidikan Republik Indonesia {{cite web |url=https://kbbi.kemdikbud.go.id/entri/Asia |title=Arti kata Asia pada Kamus Besar Bahasa Indonesia dalam jaringan |accessdate=2019-12-04 |archive-date=2023-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007025410/https://kbbi.kemdikbud.go.id/entri/Asia |url-status=dead }}</ref> Sacara gèologis tor gèografis, Asia arasop sareng benua [[Èropa]], ḍuwâ' benua sè arasop ka'ḍissa lajhu arembi' [[Èurasia]]. Benua ka'ḍinto aghâḍhuwi salèsèr gèografis sè maghetton, pandhâliyân ghurun neng [[Tèmor Tengnga]] tor [[Asia Tengnga]] kantos ḍhâu ojhân tropis neng [[Asia Tongghârâ]], ngaghungè ghunong palèng tèngghi sadhunnya èngghi panèka [[Ghunong Everest]]. Benua sè ampon abit abhâḍhi kennengan ḍâ' rang-pèrang [[Manossa]] panèka, pasarèyanna dhâb-[[paradhâbhân]] (pètapsèla) sè sarèyang alèngghâ bhuktè sè èmpiris. Sacara historis, Asia abhâḍhi kennengan sè gellek kamaojuddhâ paradhâbhân kona akadhi [[Mesopotamia]], [[Lembah Songay Indus]], [[Tiongkok]], tor [[Persia]], sè aghâḍhuwi masèsa ghâsar ḍâ' nyekkarra èlmo pangonèngan, seni, falsafah, aghâma, mangsan pamèngghungan dhunnya. Asia jhughân abhâḍhi nokta asekkarra ma-aghâma sè èkalonta, akadhi aghâma [[Hindu]], [[Buddha]], [[Islam]], kantos [[Kristen]]. Ajhumbhuna sajhârâ sè soghi nèka salampa sareng clèḍi istiadat, bhâsa, tor bhudhâjâ, ḍâmon Asia èkasangghân dinamis tor kaskajâ raghâmma mènangka è dhunnya. Kantos sanonto, Asia pajher abhâḍhi bhellenna [[Èkonomi|pamèngghungan]] global, sè otamana kalabân jurgetta èkonomi akadhi [[Tiongkok]], [[Jeppang]], [[India]], tor [[Korèa Lao'|Korèa Jhâlao']]. Sacara dèmografi, Asia èpèngghun lèbât ḍâri 4,7 miliar manossa (2023), sè mabâkkèlaghi pata 60% ḍâlem ''populasi'' neng dhunnya.<ref>{{cite journal | url=http://www.economist.com/diversions/millennium/displayStory.cfm?Story_ID=346605 | title=Like herrings in a barrel | journal=The Economist | date=1999-12-23 | issue=Millennium issue: Population | publisher=The Economist online, The Economist Group | access-date=2014-02-09 | archive-date=2010-01-04 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100104100155/http://www.economist.com/diversions/millennium/displayStory.cfm?Story_ID=346605 | url-status=dead }}.</ref> Neng benua nèka bâḍâ 49 râ-naghârâ sè èyangghânè sareng kobhengan internasional, anandhinèng naghârâ [[Rusia]] tor [[Turki]] angghâḍhuwi wilayah sè mèlaghisè bâtes Asia kalabân [[Èropa]]. Tha-kottha rajâ ènga' [[Tokyo]], [[Shanghai]], [[Mumbai]], kantos [[Jakarta]] abhâḍhi pasèmowan èkonomi, politik, jhughân bhudhâjâ sè pentèng. Sanaossa mojud pabhidhâ'ân rajâ ḍâlem standar sokma, sistem politik, otabâ onḍhâk èkonomi pandhâliyân naghârâ, Asia monḍhi aḍibâsa sè akas neng longkang ''teknologi'', ''industri'', tor ''èkonomi'', palampan vital neng plaghânsana global.<ref name=McG-H>{{cite web | title=Asia | url=http://accessscience.com/abstract.aspx?id=054800&referURL=http%3a%2f%2faccessscience.com%2fcontent.aspx%3fid%3d054800 | work=AccessScience | publisher=McGraw-Hill | accessdate=2011-07-26 | archive-date=2011-11-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20111127141127/http://accessscience.com/abstract.aspx?id=054800&referURL=http%3A%2F%2Faccessscience.com%2Fcontent.aspx%3Fid%3D054800 | url-status=dead }}</ref> == Sombher == {{reflist|2}} {{Topik bennua Asia}} {{Asia}} {{bennua}} {{Authority control}} [[Category:Asia| ]] [[Category:Bennua]] <references group="lower-alpha" /> l2bae8vep45r0mggcq6aim7zuqpvh0g 66095 66094 2026-09-15T15:30:53Z Rèng anè 4736 /* */ minor edit 66095 wikitext text/x-wiki {{Multiscript|Asia|ꦄꦱꦶꦪ|اسيا}} {{kegunaanlain}} {{Infobox continent | title = Asia | image = File:Asia (orthographic projection).svg | area = {{convert|44391000|km2|sqmi|abbr=on}}<ref name=NG264>{{cite book|publisher=National Geographic Society (U.S.)|title= National Geographic Family Reference Atlas of the World|location=Washington, D.C.|year=2006|page=264}}</ref> | population = 4,772,161,567 (2024) | density = 153 per Km² (397 jiwa per mi²) | demonym = [[Bhângsa Asia]] | countries = 49 (sè 5-na kennèng sengkèta) | list_countries = Dâftar naghârâ neng Asia | dependencies = {{Collapsible list |list_style = text-align:left; |1 = [[file:flag of the United Kingdom.svg|24px|border|link=]] [[Akrotiri bân Dhekelia]]|2 = {{flag|Wilayah Samudra Hindia Britania}}|3 = {{flag|Polo Natal}}|4 = [[file:flag of Australia.svg|24px|border|link=]] [[Kapolowan Cocos (Keeling)]]|5 = {{flag|Hong Kong}}|6 = {{flag|Makau}} }} | unrecognized = {{Collapsible list |list_style = text-align:left; |1 = {{flag|Abkhazia}}|2 = {{flag|Artsakh}}|3 = {{flag|Siprus Dâjâ|name=Siprus Ḍâjâ}}|4 = {{flag|Ossetia Lao'}}|5 = {{flag|Taiwan}}|6 = }} | languages = [[Bhâsa neng Asia|Dâftar bhâsa neng Asia]]<!--Ghi' ta' èghâbây--> | time = [[UTC+2]] kantos [[UTC+12]] | internet = [[.asia]] | cities = [[Dâftar wilayah mètropolitan neng Asia]]<br />[[Dâftar kottha neng Asia]]<!--ghita' èghâbây--> {{Collapsible list |list_style = text-align:left; |1 = {{flagicon|Jepang}} [[Tokyo]] <br />{{flagicon|Jepang}} [[Osaka]] <br />{{flagicon|India}} [[Mumbai]] <br />{{flagicon|India}} [[Delhi]] <br />{{flagicon|Pakistan}} [[Karachi]] <br /> {{flagicon|Indonesia}} [[Jakarta]] <br /> {{flagicon|Indonesia}} [[Balikpapan]]<br /> {{flagicon|Indonesia}} [[Mèdan]] <br /> {{flagicon|Indonesia}} [[Sorbhâjâ]]<br />{{flagicon|Inḍonèsia }} [[Palèmbang]]<br /> {{flagicon|Indonesia}} [[Manado]]<br />{{flagicon|Indonesia}} [[Makassar]]<br />{{flagicon|Korea Selatan}} [[Seoul]] <br />{{flagicon|Korea Selatan}} [[Busan]] <br />{{flagicon|China}} [[Shanghai]] <br />{{flagicon|China}} [[Beijing]] <br />{{flagicon|China}} [[Guangzhou]] <br />{{flagicon|China}} [[Hong Kong]] <br />{{flagicon|Rusia}} [[Vladivostok]]<br /> {{flagicon|Rusia}} [[Novosibirsk]]<br/> {{flagicon|Rusia}} [[Yekaterinburg]] <br />{{flagicon|Filipina}} [[Manila]]<br />{{flagicon|Iran}} [[Teheran]] <br />{{flagicon|Pakistan}} [[Lahore]]<br /> {{flagicon|India}} [[Kolkata]] <br />{{flagicon|Taiwan}} [[Taipei]] <br />{{flagicon|Thailand}} [[Bangkok]] <br />{{flagicon|Singapura}} [[Singapura]] <br />{{flagicon|Malaysia}} [[Kuala Lumpur]]<br /> {{flagicon|Vietnam}} [[Kottha Hồ Chí Minh]]<br />{{flagicon|Uni Emirat Arab}} [[Dubai]] }} }} [[File:Asia Globe NASA.jpg|jmpl|300px|Ghâmbhâr komposit satelit benua Asia.]] [[File:Supranational Asian Bodies.svg|jmpl|252x252px|Manḍirâ naghârâ tor [[Template:Badan Asia Supranasional|Bhâdhân Asia Supranasional]] sè ngennengè wilayah Asia.]] '''Asia''' aolataghi sabuwâ [[benua]] sè palèng legghâ nangèng jhughân sè palèng longsa' tèmbhâng maghâs benua neng bhumè, nogghâi bibârâ 44,58 juta kilomèter persegi, otabâ 30% ḍâri bibârâna tèngghângan bhumè. Akennengan neng bhumè jhâlao' tor jhâtèmor, bâtes Asia èkaèdhâr [[Samudra Arktik]] neng ḍâjâna, [[Samudra Pasifik]] neng tèmorra, [[Samudra Hindia]] neng lao'na, [[Tasè' Mèra]] tor [[Èropa]] neng songkèr bârâ'.<ref name="KBBID Asia">{{id}} Pusat Bahasa Departemen Pendidikan Republik Indonesia {{cite web |url=https://kbbi.kemdikbud.go.id/entri/Asia |title=Arti kata Asia pada Kamus Besar Bahasa Indonesia dalam jaringan |accessdate=2019-12-04 |archive-date=2023-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007025410/https://kbbi.kemdikbud.go.id/entri/Asia |url-status=dead }}</ref> Sacara gèologis tor gèografis, Asia arasop sareng benua [[Èropa]], ḍuwâ' benua sè arasop ka'ḍissa lajhu arembi' [[Èurasia]]. Benua ka'ḍinto aghâḍhuwi salèsèr gèografis sè maghetton, pandhâliyân ghurun neng [[Tèmor Tengnga]] tor [[Asia Tengnga]] kantos ḍhâu ojhân tropis neng [[Asia Tongghârâ]], ngaghungè ghunong palèng tèngghi sadhunnya èngghi panèka [[Ghunong Everest]]. Benua sè ampon abit abhâḍhi kennengan ḍâ' rang-pèrang [[Manossa]] panèka, pasarèyanna dhâb-[[paradhâbhân]] (pètapsèla) sè sarèyang alèngghâ bhuktè sè èmpiris. Sacara historis, Asia abhâḍhi kennengan sè gellek kamaojuddhâ paradhâbhân kona akadhi [[Mesopotamia]], [[Lembah Songay Indus]], [[Tiongkok]], tor [[Pèrsè|Pèrsia]], sè aghâḍhuwi masèsa ghâsar ḍâ' nyekkarra èlmo pangonèngan, seni, falsafah, aghâma, mangsan pamèngghungan dhunnya. Asia jhughân abhâḍhi nokta asekkarra ma-aghâma sè èkalonta, akadhi aghâma [[Hindu]], [[Buddha]], [[Islam]], kantos [[Kristen]]. Ajhumbhuna sajhârâ sè soghi nèka salampa sareng clèḍi istiadat, bhâsa, tor bhudhâjâ, ḍâmon Asia èkasangghân dinamis tor kaskajâ raghâmma è dhunnya. Kantos sanonto, Asia pajher abhâḍhi bhellenna [[Èkonomi|pamèngghungan]] global, sè otamana kalabân jurgetta èkonomi akadhi [[Tiongkok]], [[Jeppang]], [[India]], tor [[Korèa Lao'|Korèa Jhâlao']]. Sacara dèmografi, Asia èpèngghun lèbât ḍâri 4,7 miliar manossa (2023), sè mabâkkèlaghi pata 60% ḍâlem ''populasi'' neng dhunnya.<ref>{{cite journal | url=http://www.economist.com/diversions/millennium/displayStory.cfm?Story_ID=346605 | title=Like herrings in a barrel | journal=The Economist | date=1999-12-23 | issue=Millennium issue: Population | publisher=The Economist online, The Economist Group | access-date=2014-02-09 | archive-date=2010-01-04 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100104100155/http://www.economist.com/diversions/millennium/displayStory.cfm?Story_ID=346605 | url-status=dead }}.</ref> Neng benua nèka bâḍâ 49 râ-naghârâ sè èyangghânè sareng kobhengan internasional, anandhinèng naghârâ [[Rusia]] tor [[Turki]] angghâḍhuwi wilayah sè mèlaghisè bâtes Asia kalabân [[Èropa]]. Tha-kottha rajâ ènga' [[Tokyo]], [[Shanghai]], [[Mumbai]], kantos [[Jakarta]] abhâḍhi pasèmowan èkonomi, politik, jhughân bhudhâjâ sè pentèng. Sanaossa mojud pabhidhâ'ân rajâ ḍâlem standar sokma, sistem politik, otabâ onḍhâk èkonomi pandhâliyân naghârâ, Asia monḍhi aḍibâsa sè akas neng longkang ''teknologi'', ''industri'', tor ''èkonomi'', palampan vital neng plaghânsana global.<ref name=McG-H>{{cite web | title=Asia | url=http://accessscience.com/abstract.aspx?id=054800&referURL=http%3a%2f%2faccessscience.com%2fcontent.aspx%3fid%3d054800 | work=AccessScience | publisher=McGraw-Hill | accessdate=2011-07-26 | archive-date=2011-11-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20111127141127/http://accessscience.com/abstract.aspx?id=054800&referURL=http%3A%2F%2Faccessscience.com%2Fcontent.aspx%3Fid%3D054800 | url-status=dead }}</ref> == Sombher == {{reflist|2}} {{Topik bennua Asia}} {{Asia}} {{bennua}} {{Authority control}} [[Category:Asia| ]] [[Category:Bennua]] <references group="lower-alpha" /> fbhaxmz22m7irdbetszn5p166fnu5h9 0 6024 66120 65321 2026-09-16T06:12:34Z Rèng anè 4736 66120 wikitext text/x-wiki {{multiscript|Dhisa|ꦢꦶꦱ|دِيسا}} [[Bhengkek:Majidee Malay Village.JPG|jmpl|Sèttong dhisa è [[Johor]], [[Malaysia]].]] '''Dhisa''', manot pèyarsa sè jhâghât ([[universal]]), èngghi panèka sapospa aglomèrasi otabâ parengghunan è ḍâèra padhisa'an (''rural''). È [[Inḍonèsia]], andhika '''dhisa''' panèka aslèra padhu'uman wilayah administratif è anḍhâbbhâ [[kecamadhân]] bân longkang parnata kabhupatèn sè èkamostaka dhâlârân [[mostaka dhisa]], pa' tèngghi, klèbun, kamètowa, bân samaghâssa. == Pamèyarsan dhisa manot ḍhârâpan ahli (bhlânthèk) == ; Bambang Utoyo: ''Dhisa maslèra kennengan sapanḍhâ rajâ pengengghun sè anètra èngon (ghâuta) è lonè pananeman bân nekka serapa ḍhâ'ârân'' ; R. Bintarto: [[Bhengkek:Desa Wisata Panglipuran.jpg|jmpl|Dhisa Wisata Panglipuran è [[Bhâli]], [[Inḍonèsia]]]]''Dhisa èngghi panèka partaksèyan gèografis sè èyangghâlaghi dhâlârân kan-arkan fisiografis, sosial, èkonomis politik, kultural saèdhârrâ ḍâlem sobhâlân bân masèsa cambhâ marsoddhi kelabân ḍâèra sepalèyan'' ; Sutarjo Kartohadikusumo:''Dhisa maslèra tongghâlân hukumma ḍhângka sèttong masyarakat sè ghâḍhuwân hak matrapaghi somana bi'-dhibi' sè maslèra parnata tartondhâ è anḍhâbbhâ camat'' ; William Ogburn bân MF Nimkoff:''Dhisa èngghi panèka tongghâlân organisasi kaoḍi'ân sosial è longkang ḍâèra kaengghân.'' ; S.D. Misra:''Dhisa èngghi panèka sapospa maoran ḍhângka bân maoran ḍâèra pananeman kelabân pat-majupat tartanto sè bibârâna pandhâliyân 50 – 1.000 are.'' ; Paul H Landis:''Dhisa èngghi panèka sapospa wilayah sè jumlah pangengghunna slonḍhup ḍâri 2.500 nyabâ kelabân ra-tora mènangka atètèng: # Aghâḍhuwi sola oḍi' sè patang nèng-onèng pandhâliyân èbuwân nyabâ # Maojud parèntèngan romassa sè samè parkara kapadhâbhângsa'an arsa kabâttra'an # Nètra pangèngonan (ghâuta) asèpat agraris bân èkamasèsa tor-faktor alam saèdhâr amèndhâ iklim, pokpara alam, kaskajâ alam. == Kan-Arkan == Dhisa aghâḍhuwân tello' arkan ya'nè:<ref>{{Cite web|last=Media|first=Kompas Cyber|title=Dhisa: Definisi dan Unsurnya|url=https://www.kompas.com/skola/read/2020/01/09/130000569/dhisa-definisi-dan-unsurnya|website=KOMPAS.com|language=id|access-date=2020-12-27}}</ref> * [[Ḍâèra]], karasan Ḍâèra ḍâlem pèyarsa engghi ka'ḍissa mè-bhumè sè produktif (merdhi) bân bhumè sè bhunten. Sareng pangangghuyânna, kalebbhu jhughân arkan lokasi (kennenganna), bibârâ, bân majupat sè maslèra'aghi lingkungan [[gèografis]] saèdhârân. * Pangengghun, èngghi panèka karaguy jumlah [[Rasio jenis parobâ manossa]], bhâstan pangengghun, panèngkèyan, cerrèmon, tanjhurân, bân kualitas pangengghunna. * Rantapan kaoḍi'ân dhisa sè cè' aghâutanna kelabân norma jhâtmèka, adat istiadat, bân aspèk bhudhâjâ palèyan sè lalampan. == Longghui jhughân == * [[Dhisa è Inḍonèsia]] * [[Dhisa wisata]] * [[Daerah administrasi Indonesia]] == Sombher == {{reflist|2}} {{Macam pembagian negara}} {{Bentang lahan dan bentuk lahan}} [[Bhângsa:Dhisa| ]] [[Bhângsa:Bentuk lahan antropogenik]] j176xc9j4v6858z0hk29vlte26xbuj1 0 6075 66096 35025 2026-09-15T16:39:10Z Hashiramadhan 5619 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 66096 wikitext text/x-wiki {{Infobox orang}} '''Abu ʿAbdillah Muhammad bin Idris asy-Syafiʿi''' otabâ sè lebbi èkennal kalabân sebbhudhân Imam '''asy-Syafi'i''' ([[bhâsa Arab]]: أَبُو عَبْدِ ٱللهِ مُحَمَّدُ بْنُ إِدْرِيسَ ٱلشَّافِعِيُّ;) èngghi panèka tèolog moslèm ḍâri ètnis Arab, tokang nolès bân cèndèkiawan sè dhâddhi sala sèttong orèng sè nyombhâng ḍâlem èlmo Usul Fiqh. Asy-Syafi'i ebhâbhâraghi è Gaza, Palestina taon 150 H bân sèdhâ è [[Kairo]] Messèr taon 204 H.<ref name=":0">Al-Gharani, Ibnu Marzuqi. 2018. The Great Mothers: Biografi Ibunda Para Ulama. Yogyakarta: Laksana. ISBN: 978-602-407-294-0.</ref> Asy-Syafi'i jughân èsebbhut ''Syaikhul Islam.'' Imam asy-Syafi'i èngghi panèka sala sèttong ḍâri empa' imam ahlussunnah wal-jama'ah sè maddhek madzhab fiqh Syafi'i. Asy-Syafi'i èngghi panèka morèd sè palèng èkasokanè sareng imam hadits sè kasohor, Malik bin Anas. Syafi'i jhughân ampon dhâddhi hakim è Najran.<ref>Day, Stephen W. (2012). ''Regionalism and Rebellion in Yemen: A Troubled National Union''. Cambridge University Press. <nowiki>ISBN 978-1-107-02215-7</nowiki>.</ref> Asy-Syafi'i èlahèraghi è Palèstina bân neptep è Kottha [[Mekka]] bân Maḍina è Hijaz, pas laju ngallè ḍâ' ka Yâman, Mèssèr bân Baghdad è [[Irak]].<ref name=":4">Islam, M. R.; Zatzman, Gary M.; Islam, Jaan S. (2013). ''Reconstituting the Curriculum.''John Wiley & Sons. <nowiki>ISBN 978-1-118-86790-7</nowiki>.</ref> == Histografi == Dawud az-Zahiri èsebbhut mènangka orèng partama sè nyerrat buku sè aèssè biografi imam Asy-Syafi'i, tapè buku ka'dissa ampon èlang. Buku biografi sè palèng toa sè ghi' bâḍâ èserrat sareng Ibnu Abi Hatim ar-Razi bân coma kompolan anekdot sè pan-snapan è antarana cora' èbi-lebbiaghi. Sèttong rèt-corètan biografi èserrat sareng Zakariya bin Yahya as-Saji sè èproduksi. Biografi asli sè awwâl èserrat sareng Ahmad Baihaqi bân possa' kalabân lègènda salèh bân lebbi maso' akal.<ref name=":1">Khadduri, Majid (2011). ''Translation of al-Shāfi'i's Risāla – Treatise on the Foundations of Islamic Jurisprudence''. England: Islamic Texts Society. <nowiki>ISBN 978-0946621-15-6</nowiki>.</ref> == Biografi == === Bângatowana === Asy-Syafi'i tamaso' ḍâlem suku Quraisy ḍâri Bani Muthalib, tarètan lakè'na ḍâri Bani Hasyim sè dhâddhi klan suku-na nabbhi Muhammad bân bângatowana pan-snapan khalifah Abbasiyah. Ghâris katoronan panèka ampon aparèng kamoljâ'ân sè meddhâl ḍâri suku Muhammad bân ghâris kalowarga emba bhuju'en Nabbhi Muhammad kalabân Imam asy-Syafi'i. Maskè ngaghungè kalowarga sè èmoljâ'aghi ḍâri ghâris katoronanna, tapè imam Asy-Syafi'i oḍi' è ḍâlem kamèskènan.<ref name=":1" /> === Bâkto ngoḍâ === Asy-Syafi'i èbhâbhâraghi è Palèstina è kottha Asqalan è taon 150 H (767 M).<ref name=":0" /> Abana sèdhâ è Asy-Syam è bâkto asy-Syafi'i ghi' kènnè'. Polana kobâtèr kaèlangan katoronan syarif-bhâ, èbhuna mèlè ngallè ka kottha Mekka bâkto asy-syafi'i korang lebbi omor 2 taon. Salaèn alasân ka'dissa, bângatowana èbhuna asli ḍâri Yâman, bân bânnya' angghuta kalowargana è Mekka.<ref name=":2">Haddad, Gibril Fouad. (2007). ''The Four Imams and Their Schools''. United Kingdom: Muslim Academic Trust. <nowiki>ISBN 978-1-902350-09-7</nowiki>.</ref> Sokonnè' sè èkaonèngè kaoḍi'ân awwâllâ asy-Syafi'i è Mekka kajhâbâna jhâ' Imam Syafi'i èrabât ḍâlem kabâḍâ'ân mèskèn bân lèbur ajhâr ḍâri ghi' ngoḍâ. Sèttong riwayât nyebbhutaghi jhâ' èbhuna ta' kellar ngobângè buku sa'èngghâ asy-Syafi'i nyerrat hasèl pangajhârânna ka tolang. Imam asy-Syafi'i ajhâr ḍâ' Muslim bin Khalid az-Zanji, Mufti Mekka sè è bâkto panèka èsebbhut mènangka ghuru partamana Imam asy-Syafi'i.<ref name=":1" /> Bâkto omor 7 taon, asy-Syafi'i afal [[al-Qur'an]]. È omor 10 taon, asy-Syafi'i ampon cè' afalla ḍâ' kètab ''Muwata''' karanganna Malik bin Anas, sè adhâddhiaghi az-Zanji mèlè Imam asy-Syafi'i ka'angghuy ngajhâr aghântè'è abâ'na è bâkto abâ'na ngaghungè kaparlowan. Asy-Syafi'i jhughân ampon èparèngè hak ka'angghuy makalowar fatwa è bâkto omor 15 taon.<ref name=":0" /> === Ajhâr ḍâ' imam Malik === Asy-Syafi'i ngallè ḍâ' ka Maḍina ka'angghuy nerrossaghi pangajhârân hokom Islam. Bâḍâ pardbhiḍhâ'ân è omor saponapa asy-Syafi'i mèyos ḍâ' ka Maḍina. È sèttong riwayât èsebbhutaghi jhâ' omorra bâkto panèka 13 taon, sè laèn adhâbu jhâ' omor 20-an taon.<ref name=":1" /> È Maḍina, asy-Syafi i èajhâri pan-snapan taon sareng Imam Malik bin Anas,<ref name=":3">A.C. Brown, Jonathan (2014). [[iarchive:misquotingmuhamm0000brow/page/34/mode/2up|''Misquoting Muhammad: The Challenge and Choices of Interpreting the Prophet's Legacy''.]] Oneworld Publications. <nowiki>ISBN 978-1780744209</nowiki>.</ref> sè kasambu' kalabân hafalan, pangataoan, bân kapènterrânna Imam asy-Syafi'i. Bâkto Imam Malik para' sèdhâ'â è taon 179 H (795 M), asy-Syafi'i ampon kasohon mènangka orèng sè pènter ḍâlem èlmo hokom fiqh. Maskè sapanèka, Imam asy-Syafi'i ta' saroju' kalabân pan-snapan pèkkèranna Imam Malik, tapè asy-Syafi'i teptep amoljâ'aghi Imam Malik kalabân sebbhudhân ghuru.<ref name=":2" /> === ''Fitnah'' Yâmani === È omor 30 taon, Asy-Syafi'i èpèlè dhâddhi gubernur Abbasiyah è Kottha Najran, Yâman.<ref name=":2" /> Asy-Syafi'i èkennal mènangka pamimpin sè adhil, tapè abâ'na dhuli ècapo' tambhuruwânna ''faksi.'' È taon 803 Masèhi, asy-Syafi'i èkabâl6a nolongè Bani Ali è ḍâlem alabân ka naghârâ (pemberontakan), bân polana ghânèka pas laju è olok kalabân èangghuyè rantai asareng pan-snapan Banu Ali è ajunanna khalifah Harun ar-Rasyid (taon 786-809 M.) è ar-Raqqah.<ref name=":1" /> Anapon sè laèn è okom matè, asy-Syafi'i abhilâ abâ'na dhibi' kalabân dhâbu sè fasih bân ayâkènaghi khalifah ka'angghuy ta' narèma parkara sè ètoddhuaghi. È riwayât sè laèn èdhâbuaghi jhâ' ahli hokom Hanafi sè kasohor sè asmana Muhammad bin al-Hasan asy-Syaibani rabu è pangadhilân ka'angghuy abhilâ asy-Syafi'i mènangka ahli fikih sè kasohor. Ghu'-lagghu' kadhâddhiyân ka'dissa adhâddhiaghi asy-Syafi'i semma' sareng asy-Syaibani, sè laju bhâkal dhâddhi ghuruna asy-Syafi'i jhughân. Èsebbhutaghi jhughân jhâ' parkara panèka adhâddhiaghi asy-Syafi'i ngabdiaghi abâ'na è ḍâlem hokom bân ta' kasokan aladhinè pamarènta polè.<ref name=":1" /> === Aghuru ḍâ' ka Asy-Syaibani bân ècapo' ahli hokom Hanafi === Asy-Syafi'i mèyos ḍâ' ka Baghdad ka'angghuy ajhâr ḍâ' ka Asy-Syaibani bân laènna. È bâkto panèka, asy-Syafi'i ngaghungè madzhab sè èpangaroè pangajhârânna Abu Hanifah sareng Malik bin Anas. Madzhab panèka pas laju èkennal kalabân sebbhudhân ''al-Mażhab al-Qadim lil Imam asy-Syafiʿi'' otabâ Madzhab asy-Syafi'i sè kona.<ref name=":3" /> È ka'dinto, asy-Syafi'i lèbur maḍâpa' dhâbuna ḍâlem pangataoan hokom asareng pan-snapan ahli hokom Hanafi kalabân ghu-ongghu ngalem madzhab Maliki. Asy-Syafi'i akhèrra nèngghâlaghi Baghdad bân ngallè ḍâ' kottha Mekka è taon 804 Masèhi.<ref name=":1" /> È kottha Mekka, asy-Syafi'i molaè acrama è Masjidilharam sè adhingghâlaghi pangangghâb ḍâ' ka rèd-morèddhâ sè ajhâr fikih tamaso' ahli hokom Hanbali sè kasohor y6a'ni Ahmad bin Hanbal. Pamèkkèranna asy-Syafi'i sajhân bhâghus saèngghâ bisa mangghi kakorangan ḍâlem madzhab Maliki bân Hanafi.<ref name=":4" /> == Sombher == <references /> [[Bhângsa:Biografi]] [[Bhângsa:Islam]] kq02al4f0mz4uzkmgngg9p447rvh8zz 0 12123 66097 65704 2026-09-15T23:27:46Z Rèng anè 4736 66097 wikitext text/x-wiki {{Multiscript|Asia|ꦄꦱꦶꦪ|اسيا}} {{ꦏꦺꦒꦸꦤꦴꦤ꧀ꦭꦻꦤ꧀}} {{ꦏꦺꦴꦠꦏ꧀ꦆꦤ꧀ꦥ꦳ꦺꦴꦧꦺꦤ꧀ꦤꦸꦮ | title = ꦄꦱꦶꦪ | image = File:Asia (orthographic projection).svg | area = {{convert|44391000|km2|sqmi|abbr=on}}<ref name=NG264>{{cite book|publisher=National Geographic Society (U.S.)|title= National Geographic Family Reference Atlas of the World|location=Washington, D.C.|year=2006|page=264}}</ref> | population = 4,772,161,567 (2024) | density = 153 ꦥꦼꦂ km² (397 ꦗꦶꦮꦥꦼꦂ mi²) | demonym = [[ꦲꦺꦴꦫꦺꦁꦄꦱꦶꦪ]] | countries = 49 (ꦱꦺ 5 ꦤꦏꦼꦤ꧀ꦤꦺꦁꦱꦼꦁꦏꦺꦠ) | list_countries = ꦢꦥ꦳꧀ꦠꦂꦤꦒꦫꦤꦼꦁꦄꦱꦶꦪ | dependencies = {{Collapsible list |list_style = text-align:left; |1 = [[file:flag of the United Kingdom.svg|24px|border|link=]] [[ꦄꦏꦿꦺꦴꦠꦶꦫꦶꦠꦺꦴꦂꦢꦺꦏꦺꦭꦶꦪ]]|2 = {{flagicon|Wilayah Samudra Hindia Britania}} [[ꦮꦶꦭꦪꦃꦱꦩꦸꦢꦿꦲꦶꦤ꧀ꦢꦶꦪꦧꦿꦶꦠꦤꦶꦪ]]|3 = {{flagicon|Polo Natal}} [[ꦤꦺꦴꦱꦤꦠꦭ꧀]]|4 = [[file:flag of Australia.svg|24px|border|link=]] [[ꦏꦤꦺꦴꦱꦤ꧀ꦏꦺꦴꦏꦺꦴꦱ꧀ (ꦏꦶꦭꦶꦁ)]]|5 = {{flagicon|Hong Kong}} [[ꦲꦺꦴꦁꦏꦺꦴꦁ]]|6 = {{flagicon|Makau}} [[ꦩꦏꦻꦴ]] }} | unrecognized = {{Collapsible list |list_style = text-align:left; |1 = {{flagicon|Abkhazia}} [[ꦄꦧ꧀ꦏ꦳ꦗ꦳ꦶꦪ]]|2 = {{flagicon|Artsakh}} [[ꦄꦂꦠ꧀ꦱꦏ꦳꧀]]|3 = {{flagicon|Siprus Dâjâ}} [[ꦱꦶꦥꦿꦸꦱ꧀ꦝꦗ]]|4 = {{flagicon|Ossetia Lao'}} [[ꦎꦱ꧀ꦱꦺꦠꦶꦪꦭꦲꦺꦴꦃ]]|5 = {{flagicon|Taiwan}} [[ꦠꦻꦮꦤ꧀]]|6 = }} | languages = [[Bhâsa neng Asia|ꦢꦥ꦳꧀ꦠꦂꦧꦱꦤꦼꦁꦄꦱꦶꦪ]]<!--ꦒ꦳ꦶꦏ꧀ꦠꦏ꧀ꦲꦺꦒ꦳ꦼꦧꦼꦪ꧀--> | time = [[UTC+2]] ꦏꦤ꧀ꦠꦺꦴꦱ꧀ [[UTC+12]] | internet = [[.asia]] | cities = [[ꦢꦥ꦳꧀ꦠꦂꦮꦶꦭꦪꦃꦩꦺꦠꦿꦺꦴꦥꦺꦴꦭꦶꦠꦤ꧀ꦤꦼꦁꦄꦱꦶꦪ]]<br/>[[ꦢꦥ꦳꧀ꦠꦂꦏꦺꦴꦛ꧀ꦛꦤꦼꦁꦄꦱꦶꦪ]]<!--ꦒ꦳ꦶꦠꦏ꧀ꦲꦺꦒ꦳ꦼꦧꦼꦪ꧀--> {{Collapsible list |list_style = text-align:left; |1 = {{flagicon|Jepang}} [[ꦠꦺꦴꦏꦾꦺꦴ]] <br />{{flagicon|Jepang}} [[ꦎꦱꦏ]] <br />{{flagicon|India}} [[ꦩꦸꦩ꧀ꦧꦻ]] <br />{{flagicon|India}} [[ꦢꦺꦭ꧀ꦲꦶ]] <br />{{flagicon|Pakistan}} [[ꦏꦫꦕꦶ]] <br /> {{flagicon|Indonesia}} [[ꦗꦏꦂꦠ]] <br /> {{flagicon|Indonesia}} [[ꦧꦭꦶꦏ꧀ꦥꦥꦤ꧀]]<br /> {{flagicon|Indonesia}} [[ꦩꦺꦢꦤ꧀]] <br /> {{flagicon|Indonesia}} [[ꦱꦺꦴꦂꦧꦗ]]<br />{{flagicon|Inḍonèsia }} [[ꦥꦭꦺꦩ꧀ꦧꦁ]]<br /> {{flagicon|Indonesia}} [[ꦩꦤꦢꦺꦴ]]<br />{{flagicon|Indonesia}} [[ꦩꦏꦱ꧀ꦱꦂ]]<br />{{flagicon|Korea Selatan}} [[ꦱꦺꦴꦮꦸꦭ꧀]] <br />{{flagicon|Korea Selatan}} [[ꦧꦸꦱꦤ꧀]] <br />{{flagicon|China}} [[ꦱ꦳ꦁꦲꦻ]] <br />{{flagicon|China}} [[ꦧꦺꦪ꧀ꦗꦶꦁ]] <br />{{flagicon|China}} [[ꦒ꧀ꦮꦁꦗ꦳ꦺꦴꦮ꧀]] <br />{{flagicon|China}} [[ꦲꦺꦴꦁꦏꦺꦴꦁ]] <br />{{flagicon|Rusia}} [[ꦮ꦳꧀ꦭꦢꦶꦮ꦳ꦺꦴꦱ꧀ꦠꦺꦴꦏ꧀]]<br /> {{flagicon|Rusia}} [[ꦤꦺꦴꦮ꦳ꦺꦴꦱꦶꦧꦶꦂꦱ꧀ꦏ꧀]]<br/> {{flagicon|Rusia}} [[ꦪꦺꦏꦠꦺꦫꦶꦤ꧀ꦧꦸꦂꦒ꧀]] <br />{{flagicon|Filipina}} [[ꦩꦤꦶꦭ]]<br />{{flagicon|Iran}} [[ꦠꦺꦲꦺꦫꦤ꧀]] <br />{{flagicon|Pakistan}} [[ꦭꦲꦺꦴꦂ]]<br /> {{flagicon|India}} [[ꦏꦺꦴꦭ꧀ꦏꦠ]] <br />{{flagicon|Taiwan}} [[ꦠꦻꦥꦺꦪ꧀]] <br />{{flagicon|Thailand}} [[ꦧꦁꦏꦺꦴꦏ꧀]] <br />{{flagicon|Singapura}} [[ꦱꦶꦔꦥꦸꦫ]] <br />{{flagicon|Malaysia}} [[ꦏꦸꦮꦭꦭꦸꦩ꧀ꦥꦸꦂ]]<br /> {{flagicon|Vietnam}} [[ꦏꦺꦴꦛ꧀ꦛꦲꦺꦴꦕꦶꦩꦶꦤ꧀]]<br />{{flagicon|Uni Emirat Arab}} [[ꦢꦸꦧꦻ]] }} }} ꧋'''ꦄꦱꦶꦪ'''ꦲꦱ꧀ꦭꦺꦫ[[ꦧꦼꦤꦸꦮ]]ꦱꦺꦥꦭꦺꦁꦊꦒ꧀ꦒꦤꦔꦺꦁꦗꦸꦒꦤ꧀ꦱꦺꦥꦭꦺꦁꦭꦺꦴꦁꦱꦃꦧꦼꦤꦸꦮꦤꦼꦁꦧꦸꦩꦺ꧈ꦤꦺꦴꦒ꧀ꦒꦲꦶꦧꦶꦧꦫ 44,58 ꦗꦸꦠꦏꦶꦭꦺꦴꦩꦺꦠꦼꦂꦥꦼꦂꦱꦼꦒꦶ꧈ꦲꦺꦴꦠꦧ 30% ꦝꦃꦤꦂꦧꦶꦁꦔꦤ꧀ꦠꦺꦁꦒꦁꦧꦸꦩꦺ꧉ꦲꦏꦼꦤ꧀ꦤ꧀ꦤꦼꦁꦔꦤ꧀ꦤꦼꦁꦧꦸꦩꦺꦗꦭꦲꦺꦴꦃꦠꦺꦴꦂꦗꦠꦺꦩꦺꦴꦂ꧈ꦧꦠꦼꦱ꧀ꦄꦱꦶꦪꦲꦺꦏꦲꦺꦢꦂꦫꦶ[[ꦱꦩꦸꦢꦿꦄꦂꦏ꧀ꦠꦶꦏ꧀]]ꦤꦼꦁꦝꦗꦤ꧈[[ꦱꦩꦸꦢꦿꦥꦱꦶꦥ꦳ꦶꦏ꧀]]ꦤꦼꦁꦠꦺꦩꦺꦴꦂꦫ꧈[[ꦱꦩꦸꦢꦿꦲꦶꦤ꧀ꦢꦶꦪ]]ꦤꦼꦁꦭꦲꦺꦴꦃꦤ꧈[[ꦠꦱꦺꦃꦩꦺꦫ]]ꦠꦺꦴꦂ[[ꦌꦫꦺꦴꦥ]]ꦤꦼꦁꦱꦺꦴꦁꦏꦺꦂꦧꦫꦃ꧉<ref name="KBBID Asia">{{id}} Pusat Bahasa Departemen Pendidikan Republik Indonesia {{cite web |url=https://kbbi.kemdikbud.go.id/entri/Asia |title=Arti kata Asia pada Kamus Besar Bahasa Indonesia dalam jaringan |accessdate=2019-12-04 |archive-date=2023-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007025410/https://kbbi.kemdikbud.go.id/entri/Asia |url-status=dead }}</ref>ꦱꦕꦫꦒꦺꦪꦺꦴꦭꦺꦴꦒꦶꦱ꧀ꦠꦺꦴꦂꦒꦺꦪꦺꦴꦒꦿꦥ꦳ꦶꦱ꧀‌ꦄꦱꦶꦪꦲꦫꦱꦺꦴꦥ꧀ꦱꦉꦁꦧꦼꦤꦸꦮ[[ꦌꦫꦺꦴꦥ]]꧈ꦝꦸꦮꦃꦧꦼꦤꦸꦮꦱꦺꦲꦫꦱꦺꦴꦥ꧀ꦏꦃꦝꦶꦱ꧀ꦱꦭꦗꦸꦲꦱꦩ꧀ꦧꦠ꧀[[ꦌꦮꦸꦫꦱꦶꦪ]]꧉ꦧꦼꦤꦸꦮꦏꦃꦝꦶꦤ꧀ꦠꦺꦴꦲꦒꦝꦸꦮꦶꦱ꧀ꦭꦺꦱꦺꦂꦒꦺꦪꦺꦴꦒꦿꦥ꦳ꦶꦱ꧀ꦱꦺꦤꦏ꧀ꦗꦸꦧ꧀ꦧꦒꦶ꧈ꦥꦤ꧀ꦢꦭꦶꦪꦤ꧀ꦒꦸꦫꦸꦤ꧀ꦤꦼꦁ[[ꦠꦺꦩꦺꦴꦂꦠꦼꦁꦔ]]ꦠꦺꦴꦂ[[ꦄꦱꦶꦪꦠꦼꦁꦔ]]ꦏꦤ꧀ꦠꦺꦴꦱ꧀ꦝꦲꦸꦲꦺꦴꦗꦤ꧀ꦠꦿꦺꦴꦥꦶꦱ꧀ꦤꦼꦁ[[ꦄꦱꦶꦪꦠꦺꦴꦁꦒꦫ]]꧈ꦔꦒꦸꦁꦔꦺꦒꦸꦤꦺꦴꦁꦥꦭꦺꦁꦠꦺꦁꦒꦶꦱꦢꦸꦤ꧀ꦚꦲꦺꦁꦒꦶꦥꦤꦺꦏ[[ꦒꦸꦤꦺꦴꦁꦌꦮ꦳ꦼꦫꦺꦱ꧀ꦠ꧀]]꧈ꦧꦼꦤꦸꦮꦱꦺꦲꦩ꧀ꦥꦺꦴꦤ꧀ꦲꦧꦶꦠ꧀ꦲꦧꦝꦶꦏꦼꦤ꧀ꦤꦼꦁꦔꦤ꧀ꦝꦃꦧꦤ꧀ꦚꦃꦩꦤꦺꦴꦱ꧀ꦱꦥꦤꦺꦏ꧈ꦥꦱꦫꦺꦪꦤ꧀ꦤꦢꦧ꧀[[ꦥꦿꦢꦧ꧀ꦧꦤ꧀]]ꦱꦺꦱꦫꦺꦪꦁꦲꦭꦺꦁꦒꦧꦸꦏ꧀ꦠꦺꦱꦺꦲꦺꦩ꧀ꦥꦶꦫꦶꦱ꧀꧈ ꧋ꦱꦕꦫꦲꦶꦱ꧀ꦠꦺꦴꦫꦶꦱ꧀‌ꦄꦱꦶꦪꦲꦧꦝꦶꦏꦼꦤ꧀ꦤꦼꦁꦔꦤ꧀ꦱꦺꦧꦶꦱꦺꦂꦏꦩꦲꦺꦴꦗꦸꦢ꧀ꦢꦥꦿꦢꦧ꧀ꦧꦤ꧀ꦏꦺꦴꦤꦲꦏꦢꦶ[[ꦩꦺꦱꦺꦴꦥꦺꦴꦠꦩꦶꦪ]]꧈[[ꦊꦩ꧀ꦧꦃꦱꦺꦴꦔꦪ꧀ꦆꦤ꧀ꦢꦸꦱ꧀]]‌[[ꦠꦶꦪꦺꦴꦁꦏꦺꦴꦏ꧀]]‌ꦠꦺꦴꦂ[[ꦥꦺꦂꦱꦶꦪ]]꧈ꦱꦺꦲꦒꦝꦸꦮꦶꦩꦱꦺꦱꦱꦺꦴꦩ꧀ꦧꦝꦃꦚꦼꦏ꧀ꦏꦂꦫꦲꦺꦭ꧀ꦩꦺꦴꦥꦔꦺꦴꦤꦺꦁꦔꦤ꧀‌ꦱꦼꦤꦶ꧈ꦥ꦳ꦶꦭ꧀ꦱꦥ꦳ꦠ꧀‌ꦲꦒꦩ꧈ꦩꦁꦱꦤ꧀ꦥꦩꦺꦁꦒꦸꦁꦔꦤ꧀ꦢꦸꦤ꧀ꦚ꧉ꦄꦱꦶꦪꦗꦸꦒꦤ꧀ꦲꦧꦝꦶꦤꦺꦴꦏ꧀ꦠꦲꦚꦼꦏ꧀ꦏꦂꦫꦩꦲꦒꦩꦫꦗ꧈ꦲꦏꦢꦶꦄꦒꦩ[[ꦲꦶꦤ꧀ꦢꦸ]]꧈[[ꦧꦸꦢ]]꧈[[ꦆꦱ꧀ꦭꦩ꧀]]‌ꦏꦤ꧀ꦠꦺꦴꦱ꧀[[ꦏꦿꦶꦱ꧀ꦠꦼꦤ꧀]]꧈ꦲꦗꦸꦩ꧀ꦧꦸꦤꦱꦗꦫꦱꦺꦱꦺꦴꦒꦶꦤꦺꦏꦱ꧀ꦭꦩ꧀ꦥꦱꦉꦁꦕ꧀ꦭꦺꦝꦶꦲꦶꦱ꧀ꦠꦶꦪꦢꦠ꧀‌ꦧꦱ꧈ꦠꦺꦴꦂꦧꦸꦢꦗ꧈ꦥꦂꦩꦺꦭꦄꦱꦶꦪꦲꦺꦏꦱꦁꦒꦤ꧀ꦢꦶꦤꦩꦶꦱ꧀ꦠꦺꦴꦂꦱꦺꦴꦒꦶꦫꦒꦩ꧀ꦩꦲꦺꦢꦸꦤ꧀ꦚ꧉ꦏꦤ꧀ꦠꦺꦴꦱ꧀ꦱꦤꦺꦴꦤ꧀ꦠꦺꦴ꧈ꦄꦱꦶꦪꦥꦒ꧀ꦒꦸꦤ꧀ꦲꦧꦝꦶꦧꦼꦭ꧀ꦭꦼꦤ꧀ꦤꦲꦺꦏꦺꦴꦤꦺꦴꦩꦶꦒ꧀ꦭꦺꦴꦧꦭ꧀‌ꦱꦺꦏ꦳ꦺꦴꦱꦺꦴꦱ꧀ꦱꦏ꧀ꦭꦧꦤ꧀ꦗꦸꦂꦒꦼꦠ꧀ꦠꦲꦺꦏꦺꦴꦤꦺꦴꦩꦶꦲꦏꦢꦶ[[ꦠꦶꦪꦺꦴꦁꦏꦺꦴꦏ꧀]]‌[[ꦗꦼꦥ꧀ꦥꦁ|ꦗꦼꦥꦁ]]꧈[[ꦆꦤ꧀ꦢꦶꦪ]]꧈ꦠꦺꦴꦂ[[ꦏꦺꦴꦫꦺꦪꦭꦲꦺꦴꦃ|ꦏꦺꦴꦫꦺꦪꦗꦭꦲꦺꦴꦃ]]꧉ ꧋ꦱꦕꦫꦢꦺꦩꦺꦴꦒꦿꦥ꦳ꦶ꧈ꦄꦱꦶꦪꦲꦥꦔꦼꦁꦒꦸꦤ꧀ꦭꦺꦴꦁꦏꦁꦝꦫꦶ 4,7 ꦩꦶꦭꦶꦪꦂꦩꦤꦺꦴꦱ꧀ꦱ (2023)꧈ꦱꦺꦩꦺꦴꦁꦏꦱ꧀ꦥꦠ 60% ꦝꦊꦩ꧀ꦥꦺꦴꦥꦸꦭꦱꦶꦤꦼꦁꦢꦸꦤ꧀ꦚ꧉<ref>{{cite journal | url=http://www.economist.com/diversions/millennium/displayStory.cfm?Story_ID=346605 | title=Like herrings in a barrel | journal=The Economist | date=1999-12-23 | issue=Millennium issue: Population | publisher=The Economist online, The Economist Group | access-date=2014-02-09 | archive-date=2010-01-04 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100104100155/http://www.economist.com/diversions/millennium/displayStory.cfm?Story_ID=346605 | url-status=dead }}.</ref>ꦤꦼꦁꦧꦼꦤꦸꦮꦤꦺꦏꦠꦏ꧀ꦱꦺ 49 ꦫꦤꦒꦫꦱꦺꦲꦺꦪꦁꦒꦼꦤ꧀ꦤꦺꦱꦉꦁꦲꦂꦏꦤ꧀ꦲꦶꦤ꧀ꦠꦼꦂꦤꦱꦶꦪꦺꦴꦤꦭ꧀‌ꦲꦤꦤ꧀ꦢꦶꦤꦺꦁꦤꦒꦫ[[ꦫꦸꦱꦶꦪ]]ꦠꦺꦴꦂ[[ꦠꦸꦂꦏꦶ]]ꦲꦁꦒꦝꦸꦮꦶꦮꦶꦭꦪꦃꦱꦺꦩꦺꦭꦒꦶꦱ꧀ꦱꦺꦲꦢ꧀ꦄꦱꦶꦪꦏ꧀ꦭꦧꦤ꧀[[ꦌꦫꦺꦴꦥ]]꧉ꦛꦏꦺꦴꦛ꧀ꦛꦫꦗꦲꦺꦔꦃ[[ꦠꦺꦴꦏꦾꦺꦴ]]꧈[[ꦱ꦳ꦁꦲꦻ]]꧈[[ꦩꦸꦩ꧀ꦧꦻ]]꧈ꦏꦤ꧀ꦠꦺꦴꦱ꧀[[ꦗꦏꦂꦠ]]ꦲꦧꦝꦶꦥꦱꦺꦩꦺꦴꦮꦤ꧀ꦲꦺꦏꦺꦴꦤꦺꦴꦩꦶ꧈ꦥꦺꦴꦭꦶꦠꦶꦏ꧀‌ꦗꦸꦒꦤ꧀ꦧꦸꦢꦗꦱꦺꦥꦼꦤ꧀ꦠꦺꦁ꧉ꦱꦤꦗ꧀ꦗꦤ꧀ꦩꦺꦴꦗꦸꦢ꧀ꦥꦂꦧꦶꦢꦃꦲꦤ꧀ꦫꦗꦝꦊꦩ꧀ꦱ꧀ꦠꦤ꧀ꦢꦂꦱꦺꦴꦏ꧀ꦩ꧈ꦱꦶꦱ꧀ꦠꦼꦩ꧀ꦥꦺꦴꦭꦶꦠꦶꦏ꧀‌ꦲꦺꦴꦠꦧꦲꦺꦴꦤ꧀ꦝꦏ꧀ꦲꦺꦏꦺꦴꦤꦺꦴꦩꦶꦲꦤ꧀ꦠꦫꦤꦒꦫ꧈ꦄꦱꦶꦪꦒꦶꦃꦚꦲꦺꦴꦱ꧀ꦲꦝꦶꦧꦱꦱꦺꦲꦏꦱ꧀ꦤꦼꦁꦭꦺꦴꦁꦏꦁꦠꦺꦏ꧀ꦤꦺꦴꦭꦺꦴꦒꦶ꧈ꦲꦶꦤ꧀ꦢꦸꦱ꧀ꦠꦿꦶ꧈ꦠꦺꦴꦂꦲꦺꦏꦺꦴꦤꦺꦴꦩꦶ꧈ꦥ꧀ꦭꦩ꧀ꦥꦤ꧀ꦮ꦳ꦶꦠꦭ꧀ꦤꦼꦁꦥ꧀ꦭꦒꦤ꧀ꦱꦤꦒ꧀ꦭꦺꦴꦧꦭ꧀꧈<ref name="McG-H">{{cite web | title=Asia | url=http://accessscience.com/abstract.aspx?id=054800&referURL=http%3a%2f%2faccessscience.com%2fcontent.aspx%3fid%3d054800 | work=AccessScience | publisher=McGraw-Hill | accessdate=2011-07-26 | archive-date=2011-11-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20111127141127/http://accessscience.com/abstract.aspx?id=054800&referURL=http%3A%2F%2Faccessscience.com%2Fcontent.aspx%3Fid%3D054800 | url-status=dead }}</ref> == ꦱꦺꦴꦩ꧀ꦧꦼꦂ == {{Reflist|2}} {{Topik bennua Asia}} {{Asia}} {{bennua}} {{Authority control}} [[Bhângsa:Asia| ]] [[Bhângsa:Bennua]] bq0d8yoolzcejmjblwaz55xbye3gjkh 0 12152 66098 65736 2026-09-16T00:59:07Z Rèng anè 4736 66098 wikitext text/x-wiki {{Multiscript|Asia|ꦄꦱꦶꦪ|اسيا}} <div dir=rtl> {{كۤڮونائن لاين}} {{قاتاء إنفو بانوا | title = اسيا | image = File:Asia (orthographic projection).svg | area = {{convert|44391000|sqmi|abbr=on}}<ref name=NG264>{{cite book|publisher=National Geographic Society (U.S.)|title= National Geographic Family Reference Atlas of the World|location=Washington, D.C.|year=2006|page=264}}</ref> | population = 4,772,161,567 (2024) | density = 153 ڤٓر km² (397 جيوا ڤٓر mi²) | demonym = [[باس اسيا]] | countries = 49 (س 5-ـنا كنَّيڠ سڠكيتا) | list_countries = دفتر نڮارا ادَوْلت | dependencies = {{Collapsible list |list_style = text-align:Right; |1 = [[file:flag of the United Kingdom.svg|24px|border|link=]] [[اكروتيري بن ديكيليا]]|2 = {{flagicon|Wilayah Samudra Hindia Britania}} [[ولايه سمودرا هينديا بريتانيا]]|3 = {{flagicon|Polo Natal}} [[ڤَولَو ناتل]]|4 = [[file:flag of Australia.svg|24px|border|link=]] [[كڤَولَووان كَوكَوس (كيليڠ)]]|5 = {{flagicon|Hong Kong}} [[هوڠ كوڠ]]|6 = {{flagicon|Makau}} [[ماكاو]] }} | unrecognized = {{Collapsible list |list_style = text-align:Right; |1 = {{flagicon|Abkhazia}}[[ابخازيا]]|2 = {{flagicon|Artsakh}} [[ارتسخ]]|3 = {{flagicon|Siprus Dâjâ}} [[سيڤروس ڎاج]]|4 = {{flagicon|Ossetia Lao'}} [[اوسسيتيا لاؤ|اوسسيتيا لا^ءؤ]]|5 = {{flagicon|Taiwan}} [[تايوان]]|6 = }} | languages = [[Bhâsa neng Asia|دفتر باس نٓڠ اسيا]]<!--Ghi' ta' èghâbây--> | time = [[UTC+2]] كنتوس [[UTC+12]] | internet = [[.asia]] | cities = [[دفتر ولايه ميتروڤوليتن نٓڠ اسيا]]<br />[[دفتر كَوڟّا نٓڠ اسيا]]<!--ghita' èghâbây--> {{Collapsible list |list_style = text-align:Right; |1 = {{flagicon|Jepang}} [[توكيو]] <br />{{flagicon|Jepang}} [[اوساكا]] <br />{{flagicon|India}} [[مومباي]] <br />{{flagicon|India}} [[ديلهي]] <br />{{flagicon|Pakistan}} [[كراچي]] <br /> {{flagicon|Indonesia}} [[جاكرتا]] <br /> {{flagicon|Indonesia}} [[باليقڤاڤن]]<br /> {{flagicon|Indonesia}} [[ميدان]] <br /> {{flagicon|Indonesia}} [[سورباج]]<br />{{flagicon|Inḍonèsia }} [[ڤليمباڠ]]<br /> {{flagicon|Indonesia}} [[منادو]]<br />{{flagicon|Indonesia}} [[مكاسسر]]<br />{{flagicon|Korea Selatan}} [[سول]] <br />{{flagicon|Korea Selatan}} [[بُوسن]] <br />{{flagicon|China}} [[شڠهاي]] <br />{{flagicon|China}} [[بيجيڠ]] <br />{{flagicon|China}} [[ڮواڠزو]] <br />{{flagicon|China}} [[هوڠ كوڠ]] <br />{{flagicon|Rusia}} [[ۏلاديۏوستوك]]<br /> {{flagicon|Rusia}} [[نوۏوسيبيرس‌ك]]<br/> {{flagicon|Rusia}} [[ييكاتيرينبورڮ]] <br />{{flagicon|Filipina}} [[مانيلا]]<br />{{flagicon|Iran}} [[تهران]] <br />{{flagicon|Pakistan}} [[لاهور]]<br /> {{flagicon|India}} [[كولكاتا]] <br />{{flagicon|Taiwan}} [[تايڤي]] <br />{{flagicon|Thailand}} [[بڠكوك]] <br />{{flagicon|Singapura}} [[سيڠاڤورا]] <br />{{flagicon|Malaysia}} [[كوالا لمڤور]]<br /> {{flagicon|Vietnam}} [[كَوڟّا هو چي مين]]<br />{{flagicon|Uni Emirat Arab}} [[دبي]] }} }} [[File:Asia Globe NASA.jpg|jmpl|Right|300px|ڮمبر كومڤوسيت بنوا اسيا.]] [[File:Supranational Asian Bodies.svg|jmpl|252x252px|منڎيرا نڮارا تَور [[Template:Badan Asia Supranasional|بادن اسيا سوڤراناسيونل]] س ڠنّٓڠّي ولايه اسيا.]] '''اسيا''' اسلَيرا [[بنوا]] س ڤالَيڠ لڮّا جُوڮن س ڤالَيڠ لوڠسأ تَيمبڠ ماڮس بنوا نٓڠ بومَي، نوڮّا^ءي بيبارا 44,58 جوتا كيلوميتر ڤرسڮي، اوتاب 30% ڎء نربيڠن تيڠڮڠن بومَي. اكٓنّٓڠن نٓڠ بومَي جالا^ءؤ تَور جاتَيمَور، باتٓس اسيا عكأيدري [[سمودرا اركتيك]] نٓڠ ڎاجانا، [[سمودرا ڤاسيفيك]] نٓڠ تَيمَورّا، [[سمودرا هينديا]] نٓڠ لا^ءؤنا، [[تاسئ مَيرا]] تَور [[ايروڤا]] نٓڠ سوڠكير بارء.<ref name="KBBID Asia">{{id}} Pusat Bahasa Departemen Pendidikan Republik Indonesia {{cite web |url=https://kbbi.kemdikbud.go.id/entri/Asia |title=Arti kata Asia pada Kamus Besar Bahasa Indonesia dalam jaringan |accessdate=2019-12-04 |archive-date=2023-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007025410/https://kbbi.kemdikbud.go.id/entri/Asia |url-status=dead }}</ref> اسيا اچمڤو سارٓڠ بنوا [[ايروڤا]]، ڎووأ بنوا س اچمڤو كأڎيسّا لاجو عسامبت [[يوراسيا]]. بنوا اسيا كأڎينتو اڮاڎو^ءي سلَيسَير ڮيوڮرافيس س نعجوباڮي، ڤندالييان ڮورون نٓڠ [[تَيمَور تڠّا]] تَور [[اسيا تڠّا]] كنتوس ڎا^ءو اَوجن تروڤيس نٓڠ [[اسيا توڠڮارا]]، ڠاڮوڠي ڮونَوڠ ڤالَيڠ تَيڠڮي سدُوۑّا ايڠڮي ڤنيك [[ڮونَوڠ ايۏريس‌ت]]. بنوا س امڤَون ابيت اباڎِي كنّٓڠن ڎء باۑّأ منوسّا ڤنيك، ڤسارَييانّا دب-[[ڤرادبن]] س سرَيياڠ الَيڠڮ بوقتَي س ايمڤيريس. == سَومبر == {{reflist|2}} {{Authority control}}<references group="lower-alpha"> [[Bhângsa:Asia| ]] [[Category:Bennua]] </references> </div> 1sml0pebej5k30y8275sttwo8eb7wc5 0 19681 66102 66081 2026-09-16T03:07:52Z Lukjsly 1688 /* Gènètika paḍi */ 66102 wikitext text/x-wiki [[Bhengkek:Padi bukit.jpg|al=Bhungkana paḍi|jmpl|Bhungkana paḍi]] '''Paḍi''' (Bhâsa Latèn: ''Oryza sativa'') iyâ rèya sala sèttong tatombuwân sè èobu bi' bânnya' orèng mènangka dhâddhi sombher kakanan. Paḍi bâḍâ sè ètamen dhibi' bi' orèng bân bâḍâ kèya sè asalla ḍâri genus sè paḍâ tapè bânnè obuwân sè èsebbhut paḍi alasân (''liar''). Paḍi èsebbhut asalla ḍâri India otabâ Indocina sè laju maso' ka Inḍonèsia èkèbâ bi' ju'-bhuju'en ḍâri tana Asia ra-kèra taon 1500 Sabellunna Masèhi. Bâḍâ kèya sè nyebbhut jhâ' paḍi asalla ḍâri Tiongkok otabâ Cèna mènangka dhâddhi sombher kakanan sabbhen arèna. Paḍi rèya nyamana tatombuwân sè buwâna ghi' cekka' è bhungkanan. Buwâna paḍi sè aropa bulir abhunḍhu' ènyamaè la'as. Dhinèng buwâna paḍi sè la èpèsa ḍâri kolè'en èsebbhut [[bherrâs]]. == Ètimologi == Oca' paḍi asalla ḍâri ramo' ''Proto-Austronesia pajay'' sè paḍâ maksoddhâ. Oca' rowa asalla ḍâri oca' sè paḍâ ḍâlem bhâsa Amis Panay; bhâsa Tagalog paláy; bhâsa Kadazan paai; bhâsa Jhâbâ pari; bân bhâsa Chamorro faʻi, bân laènna. == Dhâ-tandhâna == Paḍi tamaso' ḍâlem kalompo' ḍi-paḍiân otabâ ''Poaceae''. Paḍi anḍi' ramo' serabut, bhungkana pèndâ', bhungka batangnga èghâbây ḍâri bânnya' ḍâun sè salèng apolong sampè' jhâghâ tegghâp samporna, ḍâunna loncong angonco' abâk ngèsèl, bârna ḍâunna bhiru ngoḍâ sampè' bhiru towa, ora' ḍâunna sejajar, ètotobhi bi' lu-bulu pèndâ' bân rang-rang. Kembhânga èsoson majemuk, aca'-ranca'. Kompolan kembhânga èsebbhut ''floret'' sè bâḍâ è sèttong ''spikelet'' è sèttong ''panikula'', macem buwâna bulir otabâ kariopsis sè ta' bisa èbhidhâ'aghi antara buwâ bân bighina, ropana bungkol abâk loncong, okoranna 3 - 15 mm, ètotobhi kolè sè èsebbhut sekkem (palea bân lemma), bâgiyân otamana paḍi sè biyasa èkakan iyâ rèya macemma ''enduspermium''. == Kabina == Sabbhân kembhânga paḍi anḍi' ennem cètak benang sari (kembhâng lakè') bân anḍi' putik (kembhâng binè') sè cètagghâ aranca' duwâ' aropa kanta sikaddhâ bhutol. Putik bân benang sari rèya biyasana bisa akabin ḍâlem bâkto sè paḍâ. Cara kabin (reproduksi) paḍi iyâ rèya bisa akabin dhibi' (reproduksi dhibi'), polana 95% lebbi serbuk sarina bisa akabin bik putik ḍâlem sèttong bhungka. Samarèna akabin, zigot (callon bhibhit) bhâkal mapecca abâ'en, pas laju dhâddhi embrio terros dhâddhi endosperm. Ahèrra, bânnya' bhighina paḍi pas aèssè patè è endosperm. Patè rèya èghuna'aghi mènangka gizina tatombuwân ḍâ' bhungkana paḍi sè ghi' ngoḍâ. == Fisiologi bân adaptasi == Tombuna bhungka bân hasèlla paḍi èpangaroè bi' prosès fisiologis, akanta fotosintesis, kabhutowan aèng bân hara ḍâri tana, tombuna kembhâng, bân èssèna kolè' sekkemma paḍi. Sabâgiyân tatombuwân sè mosèmma paḍâ ḍâlem spesies bhâ-rebbhâ'ân, paḍi bisa tombu è pan-brâmpan kennengan bu-obuwân, ḍâri sabâ, tana kerrèng, sampè' tana rawa. Tapè, bhidâna ekosistem kennengan namen paḍi, abhiḍâ'aghi kabhutowan aèng bân hara sè dhâ-bhidhâ. Aèng iyâ rèya sèttong faktor otama ḍâlem tombuna bhungkana paḍi. È tana sabâ, aèng sè neng-neng è tana bisa abhânto ajâgâ kabhutowan aèng ḍâ' tombuna bhungkana paḍi bân bisa malambat tombuna rebbhâ è dhi'-seddhi'en paḍi. Tapè aèng sè dhaddhi la-kolla'an sè ḍâlem ghâllu bân abit (ta' nyerrep ka tana) bisa nyegghâ kabhutowan oksigenna tatombuwân. Sabhâlligghâ, tombuwân paḍi è tana kerrèng, mon korang aèngga bisa malambat fotosintesis, malambat tombuna ḍâun, ngorangè tombuna buḍu'en paḍi bân ngorangè hasèlla buwâna paḍi. Salaènna kabâḍâ'ân tana bân aèng, tombuna tamennan paḍi bisa è pangaroè kḍya bi' kabâḍâ'ân angèn (suhu udara). Suhu bisa apangaro ḍâ' ka fotosintesis, tombuna kembhâng bân aèssèna butèr buwâna paḍi. Suhu sè tègghi bisa kèya apangaro ḍâ' fertilitas otabâ kabinna kembhâng bân la'as sè aèssè paḍi. == Gènètika paḍi == Sèttong genom paḍi anḍi' 12 kromosom polana paḍi iyâ rèya tombuwân diploid, sa'èngghâ sabbhân sèl paḍi anḍi' 12 pasang kromosom (kajhâbâna sèl seksual). Paḍi iyâ rèya organisme model ḍâlam èlmo genetika tombuwân polana 2 alasân: kaparlona manossa bân okoran kromosom sè abâk kènè', yâ'ni 1.6~2.3 × 10⁸ pasang basa (''base pairs'', bp). Mènangka tombuwân model, gènom paḍi la èorot DNA-na (è sekuensing), paḍâ bi' genom manossa. Pabeccè'an genetik paḍi la èmolaè ḍâri manossa ngobu paḍi. Ḍâri hasèl pabeccè'an genetik rèya ngasèllaghi macemma paḍi lokal, akanta 'Rojolele' ḍâri Klaten otabâ 'Pandanwangi' ḍâri Cianjur è Inḍonèsia otabâ 'Basmati' ḍâri India Ḍâjâ. Pabeccè'an genetik tombuwân paḍi ngasèllaghi paḍi tana kerrèng (''paḍi gogo'') sè ta' parlo penggenangan aèng otabâ ''padi rawa'' sè bisa adaptasi ḍâ' ḍâlemma aèng rawa sè abâ-obâ. Bâḍâna bioteknologi bân rekayasa genetika è taon 1980-an èarep bisa mabhâghus kuwalitassâ nasè (paḍi sè dhâddhi bherrâs pas ètana'). Pan-brâmpan peneliti è Swiss mabâḍâ transgenik sè bisa ngasèllaghi racon/toksin ḍâ' hama sè ngakan butèrra paḍi mènangka pangarep matoron kaghântongan ḍâ' ngangghuy pestisida. IRRI alako bi' peneliti laèn aghâbây "Paḍi emmas" (''Golden Rice'') sè bisa ngasèllaghi provitamin A è ḍâlem bherrâssâ, ka'angghuy ngorangi kakorangan (''defisiensi'') vitamin A è pan-snapan naghârâ berkembang. [[Bhângsa:Totombuwân]] pybwnm2i797ngwagfd3b31bg12ezby1 66103 66102 2026-09-16T03:08:09Z Lukjsly 1688 /* Gènètika paḍi */ 66103 wikitext text/x-wiki [[Bhengkek:Padi bukit.jpg|al=Bhungkana paḍi|jmpl|Bhungkana paḍi]] '''Paḍi''' (Bhâsa Latèn: ''Oryza sativa'') iyâ rèya sala sèttong tatombuwân sè èobu bi' bânnya' orèng mènangka dhâddhi sombher kakanan. Paḍi bâḍâ sè ètamen dhibi' bi' orèng bân bâḍâ kèya sè asalla ḍâri genus sè paḍâ tapè bânnè obuwân sè èsebbhut paḍi alasân (''liar''). Paḍi èsebbhut asalla ḍâri India otabâ Indocina sè laju maso' ka Inḍonèsia èkèbâ bi' ju'-bhuju'en ḍâri tana Asia ra-kèra taon 1500 Sabellunna Masèhi. Bâḍâ kèya sè nyebbhut jhâ' paḍi asalla ḍâri Tiongkok otabâ Cèna mènangka dhâddhi sombher kakanan sabbhen arèna. Paḍi rèya nyamana tatombuwân sè buwâna ghi' cekka' è bhungkanan. Buwâna paḍi sè aropa bulir abhunḍhu' ènyamaè la'as. Dhinèng buwâna paḍi sè la èpèsa ḍâri kolè'en èsebbhut [[bherrâs]]. == Ètimologi == Oca' paḍi asalla ḍâri ramo' ''Proto-Austronesia pajay'' sè paḍâ maksoddhâ. Oca' rowa asalla ḍâri oca' sè paḍâ ḍâlem bhâsa Amis Panay; bhâsa Tagalog paláy; bhâsa Kadazan paai; bhâsa Jhâbâ pari; bân bhâsa Chamorro faʻi, bân laènna. == Dhâ-tandhâna == Paḍi tamaso' ḍâlem kalompo' ḍi-paḍiân otabâ ''Poaceae''. Paḍi anḍi' ramo' serabut, bhungkana pèndâ', bhungka batangnga èghâbây ḍâri bânnya' ḍâun sè salèng apolong sampè' jhâghâ tegghâp samporna, ḍâunna loncong angonco' abâk ngèsèl, bârna ḍâunna bhiru ngoḍâ sampè' bhiru towa, ora' ḍâunna sejajar, ètotobhi bi' lu-bulu pèndâ' bân rang-rang. Kembhânga èsoson majemuk, aca'-ranca'. Kompolan kembhânga èsebbhut ''floret'' sè bâḍâ è sèttong ''spikelet'' è sèttong ''panikula'', macem buwâna bulir otabâ kariopsis sè ta' bisa èbhidhâ'aghi antara buwâ bân bighina, ropana bungkol abâk loncong, okoranna 3 - 15 mm, ètotobhi kolè sè èsebbhut sekkem (palea bân lemma), bâgiyân otamana paḍi sè biyasa èkakan iyâ rèya macemma ''enduspermium''. == Kabina == Sabbhân kembhânga paḍi anḍi' ennem cètak benang sari (kembhâng lakè') bân anḍi' putik (kembhâng binè') sè cètagghâ aranca' duwâ' aropa kanta sikaddhâ bhutol. Putik bân benang sari rèya biyasana bisa akabin ḍâlem bâkto sè paḍâ. Cara kabin (reproduksi) paḍi iyâ rèya bisa akabin dhibi' (reproduksi dhibi'), polana 95% lebbi serbuk sarina bisa akabin bik putik ḍâlem sèttong bhungka. Samarèna akabin, zigot (callon bhibhit) bhâkal mapecca abâ'en, pas laju dhâddhi embrio terros dhâddhi endosperm. Ahèrra, bânnya' bhighina paḍi pas aèssè patè è endosperm. Patè rèya èghuna'aghi mènangka gizina tatombuwân ḍâ' bhungkana paḍi sè ghi' ngoḍâ. == Fisiologi bân adaptasi == Tombuna bhungka bân hasèlla paḍi èpangaroè bi' prosès fisiologis, akanta fotosintesis, kabhutowan aèng bân hara ḍâri tana, tombuna kembhâng, bân èssèna kolè' sekkemma paḍi. Sabâgiyân tatombuwân sè mosèmma paḍâ ḍâlem spesies bhâ-rebbhâ'ân, paḍi bisa tombu è pan-brâmpan kennengan bu-obuwân, ḍâri sabâ, tana kerrèng, sampè' tana rawa. Tapè, bhidâna ekosistem kennengan namen paḍi, abhiḍâ'aghi kabhutowan aèng bân hara sè dhâ-bhidhâ. Aèng iyâ rèya sèttong faktor otama ḍâlem tombuna bhungkana paḍi. È tana sabâ, aèng sè neng-neng è tana bisa abhânto ajâgâ kabhutowan aèng ḍâ' tombuna bhungkana paḍi bân bisa malambat tombuna rebbhâ è dhi'-seddhi'en paḍi. Tapè aèng sè dhaddhi la-kolla'an sè ḍâlem ghâllu bân abit (ta' nyerrep ka tana) bisa nyegghâ kabhutowan oksigenna tatombuwân. Sabhâlligghâ, tombuwân paḍi è tana kerrèng, mon korang aèngga bisa malambat fotosintesis, malambat tombuna ḍâun, ngorangè tombuna buḍu'en paḍi bân ngorangè hasèlla buwâna paḍi. Salaènna kabâḍâ'ân tana bân aèng, tombuna tamennan paḍi bisa è pangaroè kḍya bi' kabâḍâ'ân angèn (suhu udara). Suhu bisa apangaro ḍâ' ka fotosintesis, tombuna kembhâng bân aèssèna butèr buwâna paḍi. Suhu sè tègghi bisa kèya apangaro ḍâ' fertilitas otabâ kabinna kembhâng bân la'as sè aèssè paḍi. == Gènètika paḍi == Sèttong genom paḍi anḍi' 12 kromosom polana paḍi iyâ rèya tombuwân diploid, sa'èngghâ sabbhân sèl paḍi anḍi' 12 pasang kromosom (kajhâbâna sèl seksual). Paḍi iyâ rèya organisme model ḍâlam èlmo genetika tombuwân polana 2 alasân: kaparlona manossa bân okoran kromosom sè abâk kènè', yâ'ni 1.6~2.3 × 10⁸ pasang basa (''base pairs'', bp). Mènangka tombuwân model, gènom paḍi la èorot DNA-na (è sekuensing), paḍâ bi' genom manossa. Pabeccè'an genetik paḍi la èmolaè ḍâri manossa ngobu paḍi. Ḍâri hasèl pabeccè'an genetik rèya ngasèllaghi macemma paḍi lokal, akanta 'Rojolele' ḍâri Klaten otabâ 'Pandanwangi' ḍâri Cianjur è Inḍonèsia otabâ 'Basmati' ḍâri India Ḍâjâ. Pabeccè'an genetik tombuwân paḍi ngasèllaghi paḍi tana kerrèng (''paḍi gogo'') sè ta' parlo penggenangan aèng otabâ ''padi rawa'' sè bisa adaptasi ḍâ' ḍâlemma aèng rawa sè abâ-obâ. Bâḍâna bioteknologi bân rekayasa genetika è taon 1980-an èarep bisa mabhâghus kuwalitassâ nasè (paḍi sè dhâddhi bherrâs pas ètana'). Pan-brâmpan peneliti è Swiss mabâḍâ transgenik sè bisa ngasèllaghi racon/toksin ḍâ' hama sè ngakan butèrra paḍi mènangka pangarep matoron kaghântongan ḍâ' ngangghuy pestisida. IRRI alako bi' peneliti laèn aghâbây "Paḍi emmas" (''Golden Rice'') sè bisa ngasèllaghi provitamin A è ḍâlem bherrâssâ, ka'angghuy ngorangi kakorangan (''defisiensi'') vitamin A è pan-snapan naghârâ berkembang. Sèttong tim peneliti ḍâri Jeppang aghâbây paḍi sè ngasèllaghi racon ḍâ' ka bakteri kolera. Bherrâs sè èhasèllaghi ḍâri paḍi rèya èarep bisa dhâddhi pèlèan alternatif imunisasi kolera, otamana è nanghârâ berkembang. Ḍâri taon 1970-an, la èosaha'aghi bâḍâna paḍi hibrida, sè bisa anḍi' kakowadhân sopajâ hasèlla lebbi tègghi, polana arghâ ghâbâyyâ tègghi. [[Bhângsa:Totombuwân]] i0no95fjh2kop8n4nxybzn2b5vzpd7y 66104 66103 2026-09-16T03:08:28Z Lukjsly 1688 /* Gènètika paḍi */ 66104 wikitext text/x-wiki [[Bhengkek:Padi bukit.jpg|al=Bhungkana paḍi|jmpl|Bhungkana paḍi]] '''Paḍi''' (Bhâsa Latèn: ''Oryza sativa'') iyâ rèya sala sèttong tatombuwân sè èobu bi' bânnya' orèng mènangka dhâddhi sombher kakanan. Paḍi bâḍâ sè ètamen dhibi' bi' orèng bân bâḍâ kèya sè asalla ḍâri genus sè paḍâ tapè bânnè obuwân sè èsebbhut paḍi alasân (''liar''). Paḍi èsebbhut asalla ḍâri India otabâ Indocina sè laju maso' ka Inḍonèsia èkèbâ bi' ju'-bhuju'en ḍâri tana Asia ra-kèra taon 1500 Sabellunna Masèhi. Bâḍâ kèya sè nyebbhut jhâ' paḍi asalla ḍâri Tiongkok otabâ Cèna mènangka dhâddhi sombher kakanan sabbhen arèna. Paḍi rèya nyamana tatombuwân sè buwâna ghi' cekka' è bhungkanan. Buwâna paḍi sè aropa bulir abhunḍhu' ènyamaè la'as. Dhinèng buwâna paḍi sè la èpèsa ḍâri kolè'en èsebbhut [[bherrâs]]. == Ètimologi == Oca' paḍi asalla ḍâri ramo' ''Proto-Austronesia pajay'' sè paḍâ maksoddhâ. Oca' rowa asalla ḍâri oca' sè paḍâ ḍâlem bhâsa Amis Panay; bhâsa Tagalog paláy; bhâsa Kadazan paai; bhâsa Jhâbâ pari; bân bhâsa Chamorro faʻi, bân laènna. == Dhâ-tandhâna == Paḍi tamaso' ḍâlem kalompo' ḍi-paḍiân otabâ ''Poaceae''. Paḍi anḍi' ramo' serabut, bhungkana pèndâ', bhungka batangnga èghâbây ḍâri bânnya' ḍâun sè salèng apolong sampè' jhâghâ tegghâp samporna, ḍâunna loncong angonco' abâk ngèsèl, bârna ḍâunna bhiru ngoḍâ sampè' bhiru towa, ora' ḍâunna sejajar, ètotobhi bi' lu-bulu pèndâ' bân rang-rang. Kembhânga èsoson majemuk, aca'-ranca'. Kompolan kembhânga èsebbhut ''floret'' sè bâḍâ è sèttong ''spikelet'' è sèttong ''panikula'', macem buwâna bulir otabâ kariopsis sè ta' bisa èbhidhâ'aghi antara buwâ bân bighina, ropana bungkol abâk loncong, okoranna 3 - 15 mm, ètotobhi kolè sè èsebbhut sekkem (palea bân lemma), bâgiyân otamana paḍi sè biyasa èkakan iyâ rèya macemma ''enduspermium''. == Kabina == Sabbhân kembhânga paḍi anḍi' ennem cètak benang sari (kembhâng lakè') bân anḍi' putik (kembhâng binè') sè cètagghâ aranca' duwâ' aropa kanta sikaddhâ bhutol. Putik bân benang sari rèya biyasana bisa akabin ḍâlem bâkto sè paḍâ. Cara kabin (reproduksi) paḍi iyâ rèya bisa akabin dhibi' (reproduksi dhibi'), polana 95% lebbi serbuk sarina bisa akabin bik putik ḍâlem sèttong bhungka. Samarèna akabin, zigot (callon bhibhit) bhâkal mapecca abâ'en, pas laju dhâddhi embrio terros dhâddhi endosperm. Ahèrra, bânnya' bhighina paḍi pas aèssè patè è endosperm. Patè rèya èghuna'aghi mènangka gizina tatombuwân ḍâ' bhungkana paḍi sè ghi' ngoḍâ. == Fisiologi bân adaptasi == Tombuna bhungka bân hasèlla paḍi èpangaroè bi' prosès fisiologis, akanta fotosintesis, kabhutowan aèng bân hara ḍâri tana, tombuna kembhâng, bân èssèna kolè' sekkemma paḍi. Sabâgiyân tatombuwân sè mosèmma paḍâ ḍâlem spesies bhâ-rebbhâ'ân, paḍi bisa tombu è pan-brâmpan kennengan bu-obuwân, ḍâri sabâ, tana kerrèng, sampè' tana rawa. Tapè, bhidâna ekosistem kennengan namen paḍi, abhiḍâ'aghi kabhutowan aèng bân hara sè dhâ-bhidhâ. Aèng iyâ rèya sèttong faktor otama ḍâlem tombuna bhungkana paḍi. È tana sabâ, aèng sè neng-neng è tana bisa abhânto ajâgâ kabhutowan aèng ḍâ' tombuna bhungkana paḍi bân bisa malambat tombuna rebbhâ è dhi'-seddhi'en paḍi. Tapè aèng sè dhaddhi la-kolla'an sè ḍâlem ghâllu bân abit (ta' nyerrep ka tana) bisa nyegghâ kabhutowan oksigenna tatombuwân. Sabhâlligghâ, tombuwân paḍi è tana kerrèng, mon korang aèngga bisa malambat fotosintesis, malambat tombuna ḍâun, ngorangè tombuna buḍu'en paḍi bân ngorangè hasèlla buwâna paḍi. Salaènna kabâḍâ'ân tana bân aèng, tombuna tamennan paḍi bisa è pangaroè kḍya bi' kabâḍâ'ân angèn (suhu udara). Suhu bisa apangaro ḍâ' ka fotosintesis, tombuna kembhâng bân aèssèna butèr buwâna paḍi. Suhu sè tègghi bisa kèya apangaro ḍâ' fertilitas otabâ kabinna kembhâng bân la'as sè aèssè paḍi. == Gènètika paḍi == Sèttong genom paḍi anḍi' 12 kromosom polana paḍi iyâ rèya tombuwân diploid, sa'èngghâ sabbhân sèl paḍi anḍi' 12 pasang kromosom (kajhâbâna sèl seksual). Paḍi iyâ rèya organisme model ḍâlam èlmo genetika tombuwân polana 2 alasân: kaparlona manossa bân okoran kromosom sè abâk kènè', yâ'ni 1.6~2.3 × 10⁸ pasang basa (''base pairs'', bp). Mènangka tombuwân model, gènom paḍi la èorot DNA-na (è sekuensing), paḍâ bi' genom manossa. Pabeccè'an genetik paḍi la èmolaè ḍâri manossa ngobu paḍi. Ḍâri hasèl pabeccè'an genetik rèya ngasèllaghi macemma paḍi lokal, akanta 'Rojolele' ḍâri Klaten otabâ 'Pandanwangi' ḍâri Cianjur è Inḍonèsia otabâ 'Basmati' ḍâri India Ḍâjâ. Pabeccè'an genetik tombuwân paḍi ngasèllaghi paḍi tana kerrèng (''paḍi gogo'') sè ta' parlo penggenangan aèng otabâ ''padi rawa'' sè bisa adaptasi ḍâ' ḍâlemma aèng rawa sè abâ-obâ. Bâḍâna bioteknologi bân rekayasa genetika è taon 1980-an èarep bisa mabhâghus kuwalitassâ nasè (paḍi sè dhâddhi bherrâs pas ètana'). Pan-brâmpan peneliti è Swiss mabâḍâ transgenik sè bisa ngasèllaghi racon/toksin ḍâ' hama sè ngakan butèrra paḍi mènangka pangarep matoron kaghântongan ḍâ' ngangghuy pestisida. IRRI alako bi' peneliti laèn aghâbây "Paḍi emmas" (''Golden Rice'') sè bisa ngasèllaghi provitamin A è ḍâlem bherrâssâ, ka'angghuy ngorangi kakorangan (''defisiensi'') vitamin A è pan-snapan naghârâ berkembang. Sèttong tim peneliti ḍâri Jeppang aghâbây paḍi sè ngasèllaghi racon ḍâ' ka bakteri kolera. Bherrâs sè èhasèllaghi ḍâri paḍi rèya èarep bisa dhâddhi pèlèan alternatif imunisasi kolera, otamana è nanghârâ berkembang. Ḍâri taon 1970-an, la èosaha'aghi bâḍâna paḍi hibrida, sè bisa anḍi' kakowadhân sopajâ hasèlla lebbi tègghi, polana arghâ ghâbâyyâ tègghi. Sala'enna mabhâghus hasèlla, pamuliaan paḍi sè èkalako tamaso' tatombuwân sè lebbi tahan ḍâ' ka hama (kèbân/organisme sè bisa marosak tatombuwân) bân kabâḍâ'ân stres tombuwân ḍâri parkara abiotik (akanta nèmor lanjhâng, salinitas, bân kaasaman tana). [[Bhângsa:Totombuwân]] dxa21orjzhmav2hebja0gx1t1cy6ffr 66105 66104 2026-09-16T03:11:22Z Lukjsly 1688 66105 wikitext text/x-wiki [[Bhengkek:Padi bukit.jpg|al=Bhungkana paḍi|jmpl|Bhungkana paḍi]] '''Paḍi''' (Bhâsa Latèn: ''Oryza sativa'') iyâ rèya sala sèttong tatombuwân sè èobu bi' bânnya' orèng mènangka dhâddhi sombher kakanan. Paḍi bâḍâ sè ètamen dhibi' bi' orèng bân bâḍâ kèya sè asalla ḍâri genus sè paḍâ tapè bânnè obuwân sè èsebbhut paḍi alasân (''liar''). Paḍi èsebbhut asalla ḍâri India otabâ Indocina sè laju maso' ka Inḍonèsia èkèbâ bi' ju'-bhuju'en ḍâri tana Asia ra-kèra taon 1500 Sabellunna Masèhi. Bâḍâ kèya sè nyebbhut jhâ' paḍi asalla ḍâri Tiongkok otabâ Cèna mènangka dhâddhi sombher kakanan sabbhen arèna. Paḍi rèya nyamana tatombuwân sè buwâna ghi' cekka' è bhungkanan. Buwâna paḍi sè aropa bulir abhunḍhu' ènyamaè la'as. Dhinèng buwâna paḍi sè la èpèsa ḍâri kolè'en èsebbhut [[bherrâs]]. == Ètimologi == Oca' paḍi asalla ḍâri ramo' ''Proto-Austronesia pajay'' sè paḍâ maksoddhâ. Oca' rowa asalla ḍâri oca' sè paḍâ ḍâlem bhâsa Amis Panay; bhâsa Tagalog paláy; bhâsa Kadazan paai; bhâsa Jhâbâ pari; bân bhâsa Chamorro faʻi, bân laènna. == Dhâ-tandhâna == Paḍi tamaso' ḍâlem kalompo' ḍi-paḍiân otabâ ''Poaceae''. Paḍi anḍi' ramo' serabut, bhungkana pèndâ', bhungka batangnga èghâbây ḍâri bânnya' ḍâun sè salèng apolong sampè' jhâghâ tegghâp samporna, ḍâunna loncong angonco' abâk ngèsèl, bârna ḍâunna bhiru ngoḍâ sampè' bhiru towa, ora' ḍâunna sejajar, ètotobhi bi' lu-bulu pèndâ' bân rang-rang. Kembhânga èsoson majemuk, aca'-ranca'. Kompolan kembhânga èsebbhut ''floret'' sè bâḍâ è sèttong ''spikelet'' è sèttong ''panikula'', macem buwâna bulir otabâ kariopsis sè ta' bisa èbhidhâ'aghi antara buwâ bân bighina, ropana bungkol abâk loncong, okoranna 3 - 15 mm, ètotobhi kolè sè èsebbhut sekkem (palea bân lemma), bâgiyân otamana paḍi sè biyasa èkakan iyâ rèya macemma ''enduspermium''. == Kabina == Sabbhân kembhânga paḍi anḍi' ennem cètak benang sari (kembhâng lakè') bân anḍi' putik (kembhâng binè') sè cètagghâ aranca' duwâ' aropa kanta sikaddhâ bhutol. Putik bân benang sari rèya biyasana bisa akabin ḍâlem bâkto sè paḍâ. Cara kabin (reproduksi) paḍi iyâ rèya bisa akabin dhibi' (reproduksi dhibi'), polana 95% lebbi serbuk sarina bisa akabin bik putik ḍâlem sèttong bhungka. Samarèna akabin, zigot (callon bhibhit) bhâkal mapecca abâ'en, pas laju dhâddhi embrio terros dhâddhi endosperm. Ahèrra, bânnya' bhighina paḍi pas aèssè patè è endosperm. Patè rèya èghuna'aghi mènangka gizina tatombuwân ḍâ' bhungkana paḍi sè ghi' ngoḍâ. == Fisiologi bân adaptasi == Tombuna bhungka bân hasèlla paḍi èpangaroè bi' prosès fisiologis, akanta fotosintesis, kabhutowan aèng bân hara ḍâri tana, tombuna kembhâng, bân èssèna kolè' sekkemma paḍi. Sabâgiyân tatombuwân sè mosèmma paḍâ ḍâlem spesies bhâ-rebbhâ'ân, paḍi bisa tombu è pan-brâmpan kennengan bu-obuwân, ḍâri sabâ, tana kerrèng, sampè' tana rawa. Tapè, bhidâna ekosistem kennengan namen paḍi, abhiḍâ'aghi kabhutowan aèng bân hara sè dhâ-bhidhâ. Aèng iyâ rèya sèttong faktor otama ḍâlem tombuna bhungkana paḍi. È tana sabâ, aèng sè neng-neng è tana bisa abhânto ajâgâ kabhutowan aèng ḍâ' tombuna bhungkana paḍi bân bisa malambat tombuna rebbhâ è dhi'-seddhi'en paḍi. Tapè aèng sè dhaddhi la-kolla'an sè ḍâlem ghâllu bân abit (ta' nyerrep ka tana) bisa nyegghâ kabhutowan oksigenna tatombuwân. Sabhâlligghâ, tombuwân paḍi è tana kerrèng, mon korang aèngga bisa malambat fotosintesis, malambat tombuna ḍâun, ngorangè tombuna buḍu'en paḍi bân ngorangè hasèlla buwâna paḍi. Salaènna kabâḍâ'ân tana bân aèng, tombuna tamennan paḍi bisa è pangaroè kḍya bi' kabâḍâ'ân angèn (suhu udara). Suhu bisa apangaro ḍâ' ka fotosintesis, tombuna kembhâng bân aèssèna butèr buwâna paḍi. Suhu sè tègghi bisa kèya apangaro ḍâ' fertilitas otabâ kabinna kembhâng bân la'as sè aèssè paḍi. == Gènètika paḍi == Sèttong genom paḍi anḍi' 12 kromosom polana paḍi iyâ rèya tombuwân diploid, sa'èngghâ sabbhân sèl paḍi anḍi' 12 pasang kromosom (kajhâbâna sèl seksual). Paḍi iyâ rèya organisme model ḍâlam èlmo genetika tombuwân polana 2 alasân: kaparlona manossa bân okoran kromosom sè abâk kènè', yâ'ni 1.6~2.3 × 10⁸ pasang basa (''base pairs'', bp). Mènangka tombuwân model, gènom paḍi la èorot DNA-na (è sekuensing), paḍâ bi' genom manossa. Pabeccè'an genetik paḍi la èmolaè ḍâri manossa ngobu paḍi. Ḍâri hasèl pabeccè'an genetik rèya ngasèllaghi macemma paḍi lokal, akanta 'Rojolele' ḍâri Klaten otabâ 'Pandanwangi' ḍâri Cianjur è Inḍonèsia otabâ 'Basmati' ḍâri India Ḍâjâ. Pabeccè'an genetik tombuwân paḍi ngasèllaghi paḍi tana kerrèng (''paḍi gogo'') sè ta' parlo penggenangan aèng otabâ ''padi rawa'' sè bisa adaptasi ḍâ' ḍâlemma aèng rawa sè abâ-obâ. Bâḍâna bioteknologi bân rekayasa genetika è taon 1980-an èarep bisa mabhâghus kuwalitassâ nasè (paḍi sè dhâddhi bherrâs pas ètana'). Pan-brâmpan peneliti è Swiss mabâḍâ transgenik sè bisa ngasèllaghi racon/toksin ḍâ' hama sè ngakan butèrra paḍi mènangka pangarep matoron kaghântongan ḍâ' ngangghuy pestisida. IRRI alako bi' peneliti laèn aghâbây "Paḍi emmas" (''Golden Rice'') sè bisa ngasèllaghi provitamin A è ḍâlem bherrâssâ, ka'angghuy ngorangi kakorangan (''defisiensi'') vitamin A è pan-snapan naghârâ berkembang. Sèttong tim peneliti ḍâri Jeppang aghâbây paḍi sè ngasèllaghi racon ḍâ' ka bakteri kolera. Bherrâs sè èhasèllaghi ḍâri paḍi rèya èarep bisa dhâddhi pèlèan alternatif imunisasi kolera, otamana è nanghârâ berkembang. Ḍâri taon 1970-an, la èosaha'aghi bâḍâna paḍi hibrida, sè bisa anḍi' kakowadhân sopajâ hasèlla lebbi tègghi, polana arghâ ghâbâyyâ tègghi. Sala'enna mabhâghus hasèlla, pamuliaan paḍi sè èkalako tamaso' tatombuwân sè lebbi tahan ḍâ' ka hama (kèbân/organisme sè bisa marosak tatombuwân) bân kabâḍâ'ân stres tombuwân ḍâri parkara abiotik (akanta nèmor lanjhâng, salinitas, bân kaasaman tana). === Cem-macemma genetik === Sampè' satèya bâḍâ duwâ' macem spesies paḍi sè èobu bi' bânnya' manossa, iyâ rèya ''Oryza sativa'' sè asalla ḍâri Asia bân ''O. glaberrima'' ysè asalla ḍâri Afrika Bârâ'. [[Bhângsa:Totombuwân]] 7n6q7j67ddlfu4p6c3rlv09jtu4lug3 66109 66105 2026-09-16T03:21:24Z Lukjsly 1688 /* Cem-macemma genetik */ 66109 wikitext text/x-wiki [[Bhengkek:Padi bukit.jpg|al=Bhungkana paḍi|jmpl|Bhungkana paḍi]] '''Paḍi''' (Bhâsa Latèn: ''Oryza sativa'') iyâ rèya sala sèttong tatombuwân sè èobu bi' bânnya' orèng mènangka dhâddhi sombher kakanan. Paḍi bâḍâ sè ètamen dhibi' bi' orèng bân bâḍâ kèya sè asalla ḍâri genus sè paḍâ tapè bânnè obuwân sè èsebbhut paḍi alasân (''liar''). Paḍi èsebbhut asalla ḍâri India otabâ Indocina sè laju maso' ka Inḍonèsia èkèbâ bi' ju'-bhuju'en ḍâri tana Asia ra-kèra taon 1500 Sabellunna Masèhi. Bâḍâ kèya sè nyebbhut jhâ' paḍi asalla ḍâri Tiongkok otabâ Cèna mènangka dhâddhi sombher kakanan sabbhen arèna. Paḍi rèya nyamana tatombuwân sè buwâna ghi' cekka' è bhungkanan. Buwâna paḍi sè aropa bulir abhunḍhu' ènyamaè la'as. Dhinèng buwâna paḍi sè la èpèsa ḍâri kolè'en èsebbhut [[bherrâs]]. == Ètimologi == Oca' paḍi asalla ḍâri ramo' ''Proto-Austronesia pajay'' sè paḍâ maksoddhâ. Oca' rowa asalla ḍâri oca' sè paḍâ ḍâlem bhâsa Amis Panay; bhâsa Tagalog paláy; bhâsa Kadazan paai; bhâsa Jhâbâ pari; bân bhâsa Chamorro faʻi, bân laènna. == Dhâ-tandhâna == Paḍi tamaso' ḍâlem kalompo' ḍi-paḍiân otabâ ''Poaceae''. Paḍi anḍi' ramo' serabut, bhungkana pèndâ', bhungka batangnga èghâbây ḍâri bânnya' ḍâun sè salèng apolong sampè' jhâghâ tegghâp samporna, ḍâunna loncong angonco' abâk ngèsèl, bârna ḍâunna bhiru ngoḍâ sampè' bhiru towa, ora' ḍâunna sejajar, ètotobhi bi' lu-bulu pèndâ' bân rang-rang. Kembhânga èsoson majemuk, aca'-ranca'. Kompolan kembhânga èsebbhut ''floret'' sè bâḍâ è sèttong ''spikelet'' è sèttong ''panikula'', macem buwâna bulir otabâ kariopsis sè ta' bisa èbhidhâ'aghi antara buwâ bân bighina, ropana bungkol abâk loncong, okoranna 3 - 15 mm, ètotobhi kolè sè èsebbhut sekkem (palea bân lemma), bâgiyân otamana paḍi sè biyasa èkakan iyâ rèya macemma ''enduspermium''. == Kabina == Sabbhân kembhânga paḍi anḍi' ennem cètak benang sari (kembhâng lakè') bân anḍi' putik (kembhâng binè') sè cètagghâ aranca' duwâ' aropa kanta sikaddhâ bhutol. Putik bân benang sari rèya biyasana bisa akabin ḍâlem bâkto sè paḍâ. Cara kabin (reproduksi) paḍi iyâ rèya bisa akabin dhibi' (reproduksi dhibi'), polana 95% lebbi serbuk sarina bisa akabin bik putik ḍâlem sèttong bhungka. Samarèna akabin, zigot (callon bhibhit) bhâkal mapecca abâ'en, pas laju dhâddhi embrio terros dhâddhi endosperm. Ahèrra, bânnya' bhighina paḍi pas aèssè patè è endosperm. Patè rèya èghuna'aghi mènangka gizina tatombuwân ḍâ' bhungkana paḍi sè ghi' ngoḍâ. == Fisiologi bân adaptasi == Tombuna bhungka bân hasèlla paḍi èpangaroè bi' prosès fisiologis, akanta fotosintesis, kabhutowan aèng bân hara ḍâri tana, tombuna kembhâng, bân èssèna kolè' sekkemma paḍi. Sabâgiyân tatombuwân sè mosèmma paḍâ ḍâlem spesies bhâ-rebbhâ'ân, paḍi bisa tombu è pan-brâmpan kennengan bu-obuwân, ḍâri sabâ, tana kerrèng, sampè' tana rawa. Tapè, bhidâna ekosistem kennengan namen paḍi, abhiḍâ'aghi kabhutowan aèng bân hara sè dhâ-bhidhâ. Aèng iyâ rèya sèttong faktor otama ḍâlem tombuna bhungkana paḍi. È tana sabâ, aèng sè neng-neng è tana bisa abhânto ajâgâ kabhutowan aèng ḍâ' tombuna bhungkana paḍi bân bisa malambat tombuna rebbhâ è dhi'-seddhi'en paḍi. Tapè aèng sè dhaddhi la-kolla'an sè ḍâlem ghâllu bân abit (ta' nyerrep ka tana) bisa nyegghâ kabhutowan oksigenna tatombuwân. Sabhâlligghâ, tombuwân paḍi è tana kerrèng, mon korang aèngga bisa malambat fotosintesis, malambat tombuna ḍâun, ngorangè tombuna buḍu'en paḍi bân ngorangè hasèlla buwâna paḍi. Salaènna kabâḍâ'ân tana bân aèng, tombuna tamennan paḍi bisa è pangaroè kḍya bi' kabâḍâ'ân angèn (suhu udara). Suhu bisa apangaro ḍâ' ka fotosintesis, tombuna kembhâng bân aèssèna butèr buwâna paḍi. Suhu sè tègghi bisa kèya apangaro ḍâ' fertilitas otabâ kabinna kembhâng bân la'as sè aèssè paḍi. == Gènètika paḍi == Sèttong genom paḍi anḍi' 12 kromosom polana paḍi iyâ rèya tombuwân diploid, sa'èngghâ sabbhân sèl paḍi anḍi' 12 pasang kromosom (kajhâbâna sèl seksual). Paḍi iyâ rèya organisme model ḍâlam èlmo genetika tombuwân polana 2 alasân: kaparlona manossa bân okoran kromosom sè abâk kènè', yâ'ni 1.6~2.3 × 10⁸ pasang basa (''base pairs'', bp). Mènangka tombuwân model, gènom paḍi la èorot DNA-na (è sekuensing), paḍâ bi' genom manossa. Pabeccè'an genetik paḍi la èmolaè ḍâri manossa ngobu paḍi. Ḍâri hasèl pabeccè'an genetik rèya ngasèllaghi macemma paḍi lokal, akanta 'Rojolele' ḍâri Klaten otabâ 'Pandanwangi' ḍâri Cianjur è Inḍonèsia otabâ 'Basmati' ḍâri India Ḍâjâ. Pabeccè'an genetik tombuwân paḍi ngasèllaghi paḍi tana kerrèng (''paḍi gogo'') sè ta' parlo penggenangan aèng otabâ ''padi rawa'' sè bisa adaptasi ḍâ' ḍâlemma aèng rawa sè abâ-obâ. Bâḍâna bioteknologi bân rekayasa genetika è taon 1980-an èarep bisa mabhâghus kuwalitassâ nasè (paḍi sè dhâddhi bherrâs pas ètana'). Pan-brâmpan peneliti è Swiss mabâḍâ transgenik sè bisa ngasèllaghi racon/toksin ḍâ' hama sè ngakan butèrra paḍi mènangka pangarep matoron kaghântongan ḍâ' ngangghuy pestisida. IRRI alako bi' peneliti laèn aghâbây "Paḍi emmas" (''Golden Rice'') sè bisa ngasèllaghi provitamin A è ḍâlem bherrâssâ, ka'angghuy ngorangi kakorangan (''defisiensi'') vitamin A è pan-snapan naghârâ berkembang. Sèttong tim peneliti ḍâri Jeppang aghâbây paḍi sè ngasèllaghi racon ḍâ' ka bakteri kolera. Bherrâs sè èhasèllaghi ḍâri paḍi rèya èarep bisa dhâddhi pèlèan alternatif imunisasi kolera, otamana è nanghârâ berkembang. Ḍâri taon 1970-an, la èosaha'aghi bâḍâna paḍi hibrida, sè bisa anḍi' kakowadhân sopajâ hasèlla lebbi tègghi, polana arghâ ghâbâyyâ tègghi. Sala'enna mabhâghus hasèlla, pamuliaan paḍi sè èkalako tamaso' tatombuwân sè lebbi tahan ḍâ' ka hama (kèbân/organisme sè bisa marosak tatombuwân) bân kabâḍâ'ân stres tombuwân ḍâri parkara abiotik (akanta nèmor lanjhâng, salinitas, bân kaasaman tana). === Cem-macemma genetik === Sampè' satèya bâḍâ duwâ' macem spesies paḍi sè èobu bi' bânnya' manossa, iyâ rèya ''Oryza sativa'' sè asalla ḍâri Asia bân ''O. glaberrima'' ysè asalla ḍâri Afrika Bârâ'. Awwâllâ, ''Oryza sativa'' èangghâp bâgiyaân ḍâri duwâ' subspesies, yâ'ni ''indica'' bân ''japonica'' (sinonim ''sinica''). Paḍi ''japonica'' biyasana omorra lebbi lanjhâng, bhungkana tègghi kèn ghâmpang robbhu, sekkemma anḍi' bunto' otabâ "lu-bulu" (Ing. ''awn''), bighina abâk bungkol, bân nasè'en abâk rekka'. Paḍi ''indica'', sabâlligghâ, omorra lebbhi mandhe', bhungkana lebbi kènnè', sekkemma taḍâ' buluna, bân bultèrra abâk loncong. maskè kaduwâna subspesies rèya bisa salèng akabin, persentase cocogghâ ta' tègghi. Macemma paḍi otama sè kasohor ḍâri hasèl kabin silang rèya yâ'ni kultivar 'IR8', sè èhasèllaghi ḍâri persilangan ''japonica'' (kultivar 'Deegeowoogen' ḍâri Formosa) bi' paḍi ''indica'' (kultivar 'Peta' ḍâri Inḍonèsia). Salaèn jârèya, bâḍâ varietas minor ''javanica'' sè anḍi' sèpat nga'-tengga'an ḍâri duwâ' tipe otama è attas. Varietas ''javanica'' coma ètemmo è Polo Jhâbâ. [[Bhângsa:Totombuwân]] dxzxjyhu3g6u4vz023ax1p4a5kb5ppm 66110 66109 2026-09-16T03:27:11Z Lukjsly 1688 66110 wikitext text/x-wiki [[Bhengkek:Padi bukit.jpg|al=Bhungkana paḍi|jmpl|Bhungkana paḍi]] '''Paḍi''' (Bhâsa Latèn: ''Oryza sativa'') iyâ rèya sala sèttong tatombuwân sè èobu bi' bânnya' orèng mènangka dhâddhi sombher kakanan. Paḍi bâḍâ sè ètamen dhibi' bi' orèng bân bâḍâ kèya sè asalla ḍâri genus sè paḍâ tapè bânnè obuwân sè èsebbhut paḍi alasân (''liar''). Paḍi èsebbhut asalla ḍâri India otabâ Indocina sè laju maso' ka Inḍonèsia èkèbâ bi' ju'-bhuju'en ḍâri tana Asia ra-kèra taon 1500 Sabellunna Masèhi. Bâḍâ kèya sè nyebbhut jhâ' paḍi asalla ḍâri Tiongkok otabâ Cèna mènangka dhâddhi sombher kakanan sabbhen arèna. Paḍi rèya nyamana tatombuwân sè buwâna ghi' cekka' è bhungkanan. Buwâna paḍi sè aropa bulir abhunḍhu' ènyamaè la'as. Dhinèng buwâna paḍi sè la èpèsa ḍâri kolè'en èsebbhut [[bherrâs]]. == Ètimologi == Oca' paḍi asalla ḍâri ramo' ''Proto-Austronesia pajay'' sè paḍâ maksoddhâ. Oca' rowa asalla ḍâri oca' sè paḍâ ḍâlem bhâsa Amis Panay; bhâsa Tagalog paláy; bhâsa Kadazan paai; bhâsa Jhâbâ pari; bân bhâsa Chamorro faʻi, bân laènna. == Dhâ-tandhâna == Paḍi tamaso' ḍâlem kalompo' ḍi-paḍiân otabâ ''Poaceae''. Paḍi anḍi' ramo' serabut, bhungkana pèndâ', bhungka batangnga èghâbây ḍâri bânnya' ḍâun sè salèng apolong sampè' jhâghâ tegghâp samporna, ḍâunna loncong angonco' abâk ngèsèl, bârna ḍâunna bhiru ngoḍâ sampè' bhiru towa, ora' ḍâunna sejajar, ètotobhi bi' lu-bulu pèndâ' bân rang-rang. Kembhânga èsoson majemuk, aca'-ranca'. Kompolan kembhânga èsebbhut ''floret'' sè bâḍâ è sèttong ''spikelet'' è sèttong ''panikula'', macem buwâna bulir otabâ kariopsis sè ta' bisa èbhidhâ'aghi antara buwâ bân bighina, ropana bungkol abâk loncong, okoranna 3 - 15 mm, ètotobhi kolè sè èsebbhut sekkem (palea bân lemma), bâgiyân otamana paḍi sè biyasa èkakan iyâ rèya macemma ''enduspermium''. == Kabina == Sabbhân kembhânga paḍi anḍi' ennem cètak benang sari (kembhâng lakè') bân anḍi' putik (kembhâng binè') sè cètagghâ aranca' duwâ' aropa kanta sikaddhâ bhutol. Putik bân benang sari rèya biyasana bisa akabin ḍâlem bâkto sè paḍâ. Cara kabin (reproduksi) paḍi iyâ rèya bisa akabin dhibi' (reproduksi dhibi'), polana 95% lebbi serbuk sarina bisa akabin bik putik ḍâlem sèttong bhungka. Samarèna akabin, zigot (callon bhibhit) bhâkal mapecca abâ'en, pas laju dhâddhi embrio terros dhâddhi endosperm. Ahèrra, bânnya' bhighina paḍi pas aèssè patè è endosperm. Patè rèya èghuna'aghi mènangka gizina tatombuwân ḍâ' bhungkana paḍi sè ghi' ngoḍâ. == Fisiologi bân adaptasi == Tombuna bhungka bân hasèlla paḍi èpangaroè bi' prosès fisiologis, akanta fotosintesis, kabhutowan aèng bân hara ḍâri tana, tombuna kembhâng, bân èssèna kolè' sekkemma paḍi. Sabâgiyân tatombuwân sè mosèmma paḍâ ḍâlem spesies bhâ-rebbhâ'ân, paḍi bisa tombu è pan-brâmpan kennengan bu-obuwân, ḍâri sabâ, tana kerrèng, sampè' tana rawa. Tapè, bhidâna ekosistem kennengan namen paḍi, abhiḍâ'aghi kabhutowan aèng bân hara sè dhâ-bhidhâ. Aèng iyâ rèya sèttong faktor otama ḍâlem tombuna bhungkana paḍi. È tana sabâ, aèng sè neng-neng è tana bisa abhânto ajâgâ kabhutowan aèng ḍâ' tombuna bhungkana paḍi bân bisa malambat tombuna rebbhâ è dhi'-seddhi'en paḍi. Tapè aèng sè dhaddhi la-kolla'an sè ḍâlem ghâllu bân abit (ta' nyerrep ka tana) bisa nyegghâ kabhutowan oksigenna tatombuwân. Sabhâlligghâ, tombuwân paḍi è tana kerrèng, mon korang aèngga bisa malambat fotosintesis, malambat tombuna ḍâun, ngorangè tombuna buḍu'en paḍi bân ngorangè hasèlla buwâna paḍi. Salaènna kabâḍâ'ân tana bân aèng, tombuna tamennan paḍi bisa è pangaroè kḍya bi' kabâḍâ'ân angèn (suhu udara). Suhu bisa apangaro ḍâ' ka fotosintesis, tombuna kembhâng bân aèssèna butèr buwâna paḍi. Suhu sè tègghi bisa kèya apangaro ḍâ' fertilitas otabâ kabinna kembhâng bân la'as sè aèssè paḍi. == Gènètika paḍi == Sèttong genom paḍi anḍi' 12 kromosom polana paḍi iyâ rèya tombuwân diploid, sa'èngghâ sabbhân sèl paḍi anḍi' 12 pasang kromosom (kajhâbâna sèl seksual). Paḍi iyâ rèya organisme model ḍâlam èlmo genetika tombuwân polana 2 alasân: kaparlona manossa bân okoran kromosom sè abâk kènè', yâ'ni 1.6~2.3 × 10⁸ pasang basa (''base pairs'', bp). Mènangka tombuwân model, gènom paḍi la èorot DNA-na (è sekuensing), paḍâ bi' genom manossa. Pabeccè'an genetik paḍi la èmolaè ḍâri manossa ngobu paḍi. Ḍâri hasèl pabeccè'an genetik rèya ngasèllaghi macemma paḍi lokal, akanta 'Rojolele' ḍâri Klaten otabâ 'Pandanwangi' ḍâri Cianjur è Inḍonèsia otabâ 'Basmati' ḍâri India Ḍâjâ. Pabeccè'an genetik tombuwân paḍi ngasèllaghi paḍi tana kerrèng (''paḍi gogo'') sè ta' parlo penggenangan aèng otabâ ''padi rawa'' sè bisa adaptasi ḍâ' ḍâlemma aèng rawa sè abâ-obâ. Bâḍâna bioteknologi bân rekayasa genetika è taon 1980-an èarep bisa mabhâghus kuwalitassâ nasè (paḍi sè dhâddhi bherrâs pas ètana'). Pan-brâmpan peneliti è Swiss mabâḍâ transgenik sè bisa ngasèllaghi racon/toksin ḍâ' hama sè ngakan butèrra paḍi mènangka pangarep matoron kaghântongan ḍâ' ngangghuy pestisida. IRRI alako bi' peneliti laèn aghâbây "Paḍi emmas" (''Golden Rice'') sè bisa ngasèllaghi provitamin A è ḍâlem bherrâssâ, ka'angghuy ngorangi kakorangan (''defisiensi'') vitamin A è pan-snapan naghârâ berkembang. Sèttong tim peneliti ḍâri Jeppang aghâbây paḍi sè ngasèllaghi racon ḍâ' ka bakteri kolera. Bherrâs sè èhasèllaghi ḍâri paḍi rèya èarep bisa dhâddhi pèlèan alternatif imunisasi kolera, otamana è nanghârâ berkembang. Ḍâri taon 1970-an, la èosaha'aghi bâḍâna paḍi hibrida, sè bisa anḍi' kakowadhân sopajâ hasèlla lebbi tègghi, polana arghâ ghâbâyyâ tègghi. Sala'enna mabhâghus hasèlla, pamuliaan paḍi sè èkalako tamaso' tatombuwân sè lebbi tahan ḍâ' ka hama (kèbân/organisme sè bisa marosak tatombuwân) bân kabâḍâ'ân stres tombuwân ḍâri parkara abiotik (akanta nèmor lanjhâng, salinitas, bân kaasaman tana). === Cem-macemma genetik === Sampè' satèya bâḍâ duwâ' macem spesies paḍi sè èobu bi' bânnya' manossa, iyâ rèya ''Oryza sativa'' sè asalla ḍâri Asia bân ''O. glaberrima'' ysè asalla ḍâri Afrika Bârâ'. Awwâllâ, ''Oryza sativa'' èangghâp bâgiyaân ḍâri duwâ' subspesies, yâ'ni ''indica'' bân ''japonica'' (sinonim ''sinica''). Paḍi ''japonica'' biyasana omorra lebbi lanjhâng, bhungkana tègghi kèn ghâmpang robbhu, sekkemma anḍi' bunto' otabâ "lu-bulu" (Ing. ''awn''), bighina abâk bungkol, bân nasè'en abâk rekka'. Paḍi ''indica'', sabâlligghâ, omorra lebbhi mandhe', bhungkana lebbi kènnè', sekkemma taḍâ' buluna, bân bultèrra abâk loncong. maskè kaduwâna subspesies rèya bisa salèng akabin, persentase cocogghâ ta' tègghi. Macemma paḍi otama sè kasohor ḍâri hasèl kabin silang rèya yâ'ni kultivar 'IR8', sè èhasèllaghi ḍâri persilangan ''japonica'' (kultivar 'Deegeowoogen' ḍâri Formosa) bi' paḍi ''indica'' (kultivar 'Peta' ḍâri Inḍonèsia). Salaèn jârèya, bâḍâ varietas minor ''javanica'' sè anḍi' sèpat nga'-tengga'an ḍâri duwâ' tipe otama è attas. Varietas ''javanica'' coma ètemmo è Polo Jhâbâ. Kalabân bhântowan teknik biologi molekular, samangkèn bâḍâ polè macemma paḍi salaènna duwâ' subspesies ''O. sativa'' sè otama, ''indica'' bân ''japonica'', bâḍâ kèya subspesies minor tapè asèpat adaptif ka kennengan, akanta ''aus'' (paḍi gogo ḍâri Bangladesh), ''royada'' (paḍi pasang-surut/rawa ḍâri Bangladesh), ''ashina'' (paḍi pasang-surut ḍâri India), bân ''aromatic'' (paḍi wangi ḍâri Asia Lao' bân Iran, tamaso' paḍii basmati sè kasohor). Paḍi ''japonica'' èbâgi dhâddhi tello' kalompo' khas: ''temperate japonica'' ("''japonica'' kennengan cellep" ḍâri Chèna, Korea, bân Jeppang), ''tropical japonica'' ("''japonica'' kennengan tropis" ḍâri Nusantara), bân ''aromatic''. Subspesies ''aus'' iyâ rèya kalompo' sè apèsa. [[Bhângsa:Totombuwân]] rvyojlb7hpvnybz46nqoeguliq0q1da 66111 66110 2026-09-16T03:32:08Z Lukjsly 1688 66111 wikitext text/x-wiki [[Bhengkek:Padi bukit.jpg|al=Bhungkana paḍi|jmpl|Bhungkana paḍi]] '''Paḍi''' (Bhâsa Latèn: ''Oryza sativa'') iyâ rèya sala sèttong tatombuwân sè èobu bi' bânnya' orèng mènangka dhâddhi sombher kakanan. Paḍi bâḍâ sè ètamen dhibi' bi' orèng bân bâḍâ kèya sè asalla ḍâri genus sè paḍâ tapè bânnè obuwân sè èsebbhut paḍi alasân (''liar''). Paḍi èsebbhut asalla ḍâri India otabâ Indocina sè laju maso' ka Inḍonèsia èkèbâ bi' ju'-bhuju'en ḍâri tana Asia ra-kèra taon 1500 Sabellunna Masèhi. Bâḍâ kèya sè nyebbhut jhâ' paḍi asalla ḍâri Tiongkok otabâ Cèna mènangka dhâddhi sombher kakanan sabbhen arèna. Paḍi rèya nyamana tatombuwân sè buwâna ghi' cekka' è bhungkanan. Buwâna paḍi sè aropa bulir abhunḍhu' ènyamaè la'as. Dhinèng buwâna paḍi sè la èpèsa ḍâri kolè'en èsebbhut [[bherrâs]]. == Ètimologi == Oca' paḍi asalla ḍâri ramo' ''Proto-Austronesia pajay'' sè paḍâ maksoddhâ. Oca' rowa asalla ḍâri oca' sè paḍâ ḍâlem bhâsa Amis Panay; bhâsa Tagalog paláy; bhâsa Kadazan paai; bhâsa Jhâbâ pari; bân bhâsa Chamorro faʻi, bân laènna. == Dhâ-tandhâna == Paḍi tamaso' ḍâlem kalompo' ḍi-paḍiân otabâ ''Poaceae''. Paḍi anḍi' ramo' serabut, bhungkana pèndâ', bhungka batangnga èghâbây ḍâri bânnya' ḍâun sè salèng apolong sampè' jhâghâ tegghâp samporna, ḍâunna loncong angonco' abâk ngèsèl, bârna ḍâunna bhiru ngoḍâ sampè' bhiru towa, ora' ḍâunna sejajar, ètotobhi bi' lu-bulu pèndâ' bân rang-rang. Kembhânga èsoson majemuk, aca'-ranca'. Kompolan kembhânga èsebbhut ''floret'' sè bâḍâ è sèttong ''spikelet'' è sèttong ''panikula'', macem buwâna bulir otabâ kariopsis sè ta' bisa èbhidhâ'aghi antara buwâ bân bighina, ropana bungkol abâk loncong, okoranna 3 - 15 mm, ètotobhi kolè sè èsebbhut sekkem (palea bân lemma), bâgiyân otamana paḍi sè biyasa èkakan iyâ rèya macemma ''enduspermium''. == Kabina == Sabbhân kembhânga paḍi anḍi' ennem cètak benang sari (kembhâng lakè') bân anḍi' putik (kembhâng binè') sè cètagghâ aranca' duwâ' aropa kanta sikaddhâ bhutol. Putik bân benang sari rèya biyasana bisa akabin ḍâlem bâkto sè paḍâ. Cara kabin (reproduksi) paḍi iyâ rèya bisa akabin dhibi' (reproduksi dhibi'), polana 95% lebbi serbuk sarina bisa akabin bik putik ḍâlem sèttong bhungka. Samarèna akabin, zigot (callon bhibhit) bhâkal mapecca abâ'en, pas laju dhâddhi embrio terros dhâddhi endosperm. Ahèrra, bânnya' bhighina paḍi pas aèssè patè è endosperm. Patè rèya èghuna'aghi mènangka gizina tatombuwân ḍâ' bhungkana paḍi sè ghi' ngoḍâ. == Fisiologi bân adaptasi == Tombuna bhungka bân hasèlla paḍi èpangaroè bi' prosès fisiologis, akanta fotosintesis, kabhutowan aèng bân hara ḍâri tana, tombuna kembhâng, bân èssèna kolè' sekkemma paḍi. Sabâgiyân tatombuwân sè mosèmma paḍâ ḍâlem spesies bhâ-rebbhâ'ân, paḍi bisa tombu è pan-brâmpan kennengan bu-obuwân, ḍâri sabâ, tana kerrèng, sampè' tana rawa. Tapè, bhidâna ekosistem kennengan namen paḍi, abhiḍâ'aghi kabhutowan aèng bân hara sè dhâ-bhidhâ. Aèng iyâ rèya sèttong faktor otama ḍâlem tombuna bhungkana paḍi. È tana sabâ, aèng sè neng-neng è tana bisa abhânto ajâgâ kabhutowan aèng ḍâ' tombuna bhungkana paḍi bân bisa malambat tombuna rebbhâ è dhi'-seddhi'en paḍi. Tapè aèng sè dhaddhi la-kolla'an sè ḍâlem ghâllu bân abit (ta' nyerrep ka tana) bisa nyegghâ kabhutowan oksigenna tatombuwân. Sabhâlligghâ, tombuwân paḍi è tana kerrèng, mon korang aèngga bisa malambat fotosintesis, malambat tombuna ḍâun, ngorangè tombuna buḍu'en paḍi bân ngorangè hasèlla buwâna paḍi. Salaènna kabâḍâ'ân tana bân aèng, tombuna tamennan paḍi bisa è pangaroè kḍya bi' kabâḍâ'ân angèn (suhu udara). Suhu bisa apangaro ḍâ' ka fotosintesis, tombuna kembhâng bân aèssèna butèr buwâna paḍi. Suhu sè tègghi bisa kèya apangaro ḍâ' fertilitas otabâ kabinna kembhâng bân la'as sè aèssè paḍi. == Gènètika paḍi == Sèttong genom paḍi anḍi' 12 kromosom polana paḍi iyâ rèya tombuwân diploid, sa'èngghâ sabbhân sèl paḍi anḍi' 12 pasang kromosom (kajhâbâna sèl seksual). Paḍi iyâ rèya organisme model ḍâlam èlmo genetika tombuwân polana 2 alasân: kaparlona manossa bân okoran kromosom sè abâk kènè', yâ'ni 1.6~2.3 × 10⁸ pasang basa (''base pairs'', bp). Mènangka tombuwân model, gènom paḍi la èorot DNA-na (è sekuensing), paḍâ bi' genom manossa. Pabeccè'an genetik paḍi la èmolaè ḍâri manossa ngobu paḍi. Ḍâri hasèl pabeccè'an genetik rèya ngasèllaghi macemma paḍi lokal, akanta 'Rojolele' ḍâri Klaten otabâ 'Pandanwangi' ḍâri Cianjur è Inḍonèsia otabâ 'Basmati' ḍâri India Ḍâjâ. Pabeccè'an genetik tombuwân paḍi ngasèllaghi paḍi tana kerrèng (''paḍi gogo'') sè ta' parlo penggenangan aèng otabâ ''padi rawa'' sè bisa adaptasi ḍâ' ḍâlemma aèng rawa sè abâ-obâ. Bâḍâna bioteknologi bân rekayasa genetika è taon 1980-an èarep bisa mabhâghus kuwalitassâ nasè (paḍi sè dhâddhi bherrâs pas ètana'). Pan-brâmpan peneliti è Swiss mabâḍâ transgenik sè bisa ngasèllaghi racon/toksin ḍâ' hama sè ngakan butèrra paḍi mènangka pangarep matoron kaghântongan ḍâ' ngangghuy pestisida. IRRI alako bi' peneliti laèn aghâbây "Paḍi emmas" (''Golden Rice'') sè bisa ngasèllaghi provitamin A è ḍâlem bherrâssâ, ka'angghuy ngorangi kakorangan (''defisiensi'') vitamin A è pan-snapan naghârâ berkembang. Sèttong tim peneliti ḍâri Jeppang aghâbây paḍi sè ngasèllaghi racon ḍâ' ka bakteri kolera. Bherrâs sè èhasèllaghi ḍâri paḍi rèya èarep bisa dhâddhi pèlèan alternatif imunisasi kolera, otamana è nanghârâ berkembang. Ḍâri taon 1970-an, la èosaha'aghi bâḍâna paḍi hibrida, sè bisa anḍi' kakowadhân sopajâ hasèlla lebbi tègghi, polana arghâ ghâbâyyâ tègghi. Sala'enna mabhâghus hasèlla, pamuliaan paḍi sè èkalako tamaso' tatombuwân sè lebbi tahan ḍâ' ka hama (kèbân/organisme sè bisa marosak tatombuwân) bân kabâḍâ'ân stres tombuwân ḍâri parkara abiotik (akanta nèmor lanjhâng, salinitas, bân kaasaman tana). === Cem-macemma genetik === Sampè' satèya bâḍâ duwâ' macem spesies paḍi sè èobu bi' bânnya' manossa, iyâ rèya ''Oryza sativa'' sè asalla ḍâri Asia bân ''O. glaberrima'' ysè asalla ḍâri Afrika Bârâ'. Awwâllâ, ''Oryza sativa'' èangghâp bâgiyaân ḍâri duwâ' subspesies, yâ'ni ''indica'' bân ''japonica'' (sinonim ''sinica''). Paḍi ''japonica'' biyasana omorra lebbi lanjhâng, bhungkana tègghi kèn ghâmpang robbhu, sekkemma anḍi' bunto' otabâ "lu-bulu" (Ing. ''awn''), bighina abâk bungkol, bân nasè'en abâk rekka'. Paḍi ''indica'', sabâlligghâ, omorra lebbhi mandhe', bhungkana lebbi kènnè', sekkemma taḍâ' buluna, bân bultèrra abâk loncong. maskè kaduwâna subspesies rèya bisa salèng akabin, persentase cocogghâ ta' tègghi. Macemma paḍi otama sè kasohor ḍâri hasèl kabin silang rèya yâ'ni kultivar 'IR8', sè èhasèllaghi ḍâri persilangan ''japonica'' (kultivar 'Deegeowoogen' ḍâri Formosa) bi' paḍi ''indica'' (kultivar 'Peta' ḍâri Inḍonèsia). Salaèn jârèya, bâḍâ varietas minor ''javanica'' sè anḍi' sèpat nga'-tengga'an ḍâri duwâ' tipe otama è attas. Varietas ''javanica'' coma ètemmo è Polo Jhâbâ. Kalabân bhântowan teknik biologi molekular, samangkèn bâḍâ polè macemma paḍi salaènna duwâ' subspesies ''O. sativa'' sè otama, ''indica'' bân ''japonica'', bâḍâ kèya subspesies minor tapè asèpat adaptif ka kennengan, akanta ''aus'' (paḍi gogo ḍâri Bangladesh), ''royada'' (paḍi pasang-surut/rawa ḍâri Bangladesh), ''ashina'' (paḍi pasang-surut ḍâri India), bân ''aromatic'' (paḍi wangi ḍâri Asia Lao' bân Iran, tamaso' paḍii basmati sè kasohor). Paḍi ''japonica'' èbâgi dhâddhi tello' kalompo' khas: ''temperate japonica'' ("''japonica'' kennengan cellep" ḍâri Chèna, Korea, bân Jeppang), ''tropical japonica'' ("''japonica'' kennengan tropis" ḍâri Nusantara), bân ''aromatic''. Subspesies ''aus'' iyâ rèya kalompo' sè apèsa. Ḍâri tè-bhuktè èvolusi molekular èra-kèra'aghi kalompo' rajâ paḍi ''indica'' bân ''japonica'' ḍâri 440.000 taon lambâ' ḍâri sèttong kalompo' spesies bhuju'en paḍi ''O. rufipogon''. Domestikasi (padi èobu bi' bânnya' orèng) bâḍâ è kennengan sè bhiḍhâ ḍâ' duwâ' kalompo' sè la apèsa rèya. Ḍâri bhuktè arkeologi paḍi molaè èobu (didomestikasi) 10.000 sampè' 5.000 taon Sabellunna Masèhi. [[Bhângsa:Totombuwân]] rplccla0749bdxhnxoyj4yp93u8yx2w 66113 66111 2026-09-16T03:37:43Z Lukjsly 1688 66113 wikitext text/x-wiki [[Bhengkek:Padi bukit.jpg|al=Bhungkana paḍi|jmpl|Bhungkana paḍi]] '''Paḍi''' (Bhâsa Latèn: ''Oryza sativa'') iyâ rèya sala sèttong tatombuwân sè èobu bi' bânnya' orèng mènangka dhâddhi sombher kakanan. Paḍi bâḍâ sè ètamen dhibi' bi' orèng bân bâḍâ kèya sè asalla ḍâri genus sè paḍâ tapè bânnè obuwân sè èsebbhut paḍi alasân (''liar''). Paḍi èsebbhut asalla ḍâri India otabâ Indocina sè laju maso' ka Inḍonèsia èkèbâ bi' ju'-bhuju'en ḍâri tana Asia ra-kèra taon 1500 Sabellunna Masèhi. Bâḍâ kèya sè nyebbhut jhâ' paḍi asalla ḍâri Tiongkok otabâ Cèna mènangka dhâddhi sombher kakanan sabbhen arèna. Paḍi rèya nyamana tatombuwân sè buwâna ghi' cekka' è bhungkanan. Buwâna paḍi sè aropa bulir abhunḍhu' ènyamaè la'as. Dhinèng buwâna paḍi sè la èpèsa ḍâri kolè'en èsebbhut [[bherrâs]]. == Ètimologi == Oca' paḍi asalla ḍâri ramo' ''Proto-Austronesia pajay'' sè paḍâ maksoddhâ. Oca' rowa asalla ḍâri oca' sè paḍâ ḍâlem bhâsa Amis Panay; bhâsa Tagalog paláy; bhâsa Kadazan paai; bhâsa Jhâbâ pari; bân bhâsa Chamorro faʻi, bân laènna. == Dhâ-tandhâna == Paḍi tamaso' ḍâlem kalompo' ḍi-paḍiân otabâ ''Poaceae''. Paḍi anḍi' ramo' serabut, bhungkana pèndâ', bhungka batangnga èghâbây ḍâri bânnya' ḍâun sè salèng apolong sampè' jhâghâ tegghâp samporna, ḍâunna loncong angonco' abâk ngèsèl, bârna ḍâunna bhiru ngoḍâ sampè' bhiru towa, ora' ḍâunna sejajar, ètotobhi bi' lu-bulu pèndâ' bân rang-rang. Kembhânga èsoson majemuk, aca'-ranca'. Kompolan kembhânga èsebbhut ''floret'' sè bâḍâ è sèttong ''spikelet'' è sèttong ''panikula'', macem buwâna bulir otabâ kariopsis sè ta' bisa èbhidhâ'aghi antara buwâ bân bighina, ropana bungkol abâk loncong, okoranna 3 - 15 mm, ètotobhi kolè sè èsebbhut sekkem (palea bân lemma), bâgiyân otamana paḍi sè biyasa èkakan iyâ rèya macemma ''enduspermium''. == Kabina == Sabbhân kembhânga paḍi anḍi' ennem cètak benang sari (kembhâng lakè') bân anḍi' putik (kembhâng binè') sè cètagghâ aranca' duwâ' aropa kanta sikaddhâ bhutol. Putik bân benang sari rèya biyasana bisa akabin ḍâlem bâkto sè paḍâ. Cara kabin (reproduksi) paḍi iyâ rèya bisa akabin dhibi' (reproduksi dhibi'), polana 95% lebbi serbuk sarina bisa akabin bik putik ḍâlem sèttong bhungka. Samarèna akabin, zigot (callon bhibhit) bhâkal mapecca abâ'en, pas laju dhâddhi embrio terros dhâddhi endosperm. Ahèrra, bânnya' bhighina paḍi pas aèssè patè è endosperm. Patè rèya èghuna'aghi mènangka gizina tatombuwân ḍâ' bhungkana paḍi sè ghi' ngoḍâ. == Fisiologi bân adaptasi == Tombuna bhungka bân hasèlla paḍi èpangaroè bi' prosès fisiologis, akanta fotosintesis, kabhutowan aèng bân hara ḍâri tana, tombuna kembhâng, bân èssèna kolè' sekkemma paḍi. Sabâgiyân tatombuwân sè mosèmma paḍâ ḍâlem spesies bhâ-rebbhâ'ân, paḍi bisa tombu è pan-brâmpan kennengan bu-obuwân, ḍâri sabâ, tana kerrèng, sampè' tana rawa. Tapè, bhidâna ekosistem kennengan namen paḍi, abhiḍâ'aghi kabhutowan aèng bân hara sè dhâ-bhidhâ. Aèng iyâ rèya sèttong faktor otama ḍâlem tombuna bhungkana paḍi. È tana sabâ, aèng sè neng-neng è tana bisa abhânto ajâgâ kabhutowan aèng ḍâ' tombuna bhungkana paḍi bân bisa malambat tombuna rebbhâ è dhi'-seddhi'en paḍi. Tapè aèng sè dhaddhi la-kolla'an sè ḍâlem ghâllu bân abit (ta' nyerrep ka tana) bisa nyegghâ kabhutowan oksigenna tatombuwân. Sabhâlligghâ, tombuwân paḍi è tana kerrèng, mon korang aèngga bisa malambat fotosintesis, malambat tombuna ḍâun, ngorangè tombuna buḍu'en paḍi bân ngorangè hasèlla buwâna paḍi. Salaènna kabâḍâ'ân tana bân aèng, tombuna tamennan paḍi bisa è pangaroè kḍya bi' kabâḍâ'ân angèn (suhu udara). Suhu bisa apangaro ḍâ' ka fotosintesis, tombuna kembhâng bân aèssèna butèr buwâna paḍi. Suhu sè tègghi bisa kèya apangaro ḍâ' fertilitas otabâ kabinna kembhâng bân la'as sè aèssè paḍi. == Gènètika paḍi == Sèttong genom paḍi anḍi' 12 kromosom polana paḍi iyâ rèya tombuwân diploid, sa'èngghâ sabbhân sèl paḍi anḍi' 12 pasang kromosom (kajhâbâna sèl seksual). Paḍi iyâ rèya organisme model ḍâlam èlmo genetika tombuwân polana 2 alasân: kaparlona manossa bân okoran kromosom sè abâk kènè', yâ'ni 1.6~2.3 × 10⁸ pasang basa (''base pairs'', bp). Mènangka tombuwân model, gènom paḍi la èorot DNA-na (è sekuensing), paḍâ bi' genom manossa. Pabeccè'an genetik paḍi la èmolaè ḍâri manossa ngobu paḍi. Ḍâri hasèl pabeccè'an genetik rèya ngasèllaghi macemma paḍi lokal, akanta 'Rojolele' ḍâri Klaten otabâ 'Pandanwangi' ḍâri Cianjur è Inḍonèsia otabâ 'Basmati' ḍâri India Ḍâjâ. Pabeccè'an genetik tombuwân paḍi ngasèllaghi paḍi tana kerrèng (''paḍi gogo'') sè ta' parlo penggenangan aèng otabâ ''padi rawa'' sè bisa adaptasi ḍâ' ḍâlemma aèng rawa sè abâ-obâ. Bâḍâna bioteknologi bân rekayasa genetika è taon 1980-an èarep bisa mabhâghus kuwalitassâ nasè (paḍi sè dhâddhi bherrâs pas ètana'). Pan-brâmpan peneliti è Swiss mabâḍâ transgenik sè bisa ngasèllaghi racon/toksin ḍâ' hama sè ngakan butèrra paḍi mènangka pangarep matoron kaghântongan ḍâ' ngangghuy pestisida. IRRI alako bi' peneliti laèn aghâbây "Paḍi emmas" (''Golden Rice'') sè bisa ngasèllaghi provitamin A è ḍâlem bherrâssâ, ka'angghuy ngorangi kakorangan (''defisiensi'') vitamin A è pan-snapan naghârâ berkembang. Sèttong tim peneliti ḍâri Jeppang aghâbây paḍi sè ngasèllaghi racon ḍâ' ka bakteri kolera. Bherrâs sè èhasèllaghi ḍâri paḍi rèya èarep bisa dhâddhi pèlèan alternatif imunisasi kolera, otamana è nanghârâ berkembang. Ḍâri taon 1970-an, la èosaha'aghi bâḍâna paḍi hibrida, sè bisa anḍi' kakowadhân sopajâ hasèlla lebbi tègghi, polana arghâ ghâbâyyâ tègghi. Sala'enna mabhâghus hasèlla, pamuliaan paḍi sè èkalako tamaso' tatombuwân sè lebbi tahan ḍâ' ka hama (kèbân/organisme sè bisa marosak tatombuwân) bân kabâḍâ'ân stres tombuwân ḍâri parkara abiotik (akanta nèmor lanjhâng, salinitas, bân kaasaman tana). === Cem-macemma genetik === Sampè' satèya bâḍâ duwâ' macem spesies paḍi sè èobu bi' bânnya' manossa, iyâ rèya ''Oryza sativa'' sè asalla ḍâri Asia bân ''O. glaberrima'' ysè asalla ḍâri Afrika Bârâ'. Awwâllâ, ''Oryza sativa'' èangghâp bâgiyaân ḍâri duwâ' subspesies, yâ'ni ''indica'' bân ''japonica'' (sinonim ''sinica''). Paḍi ''japonica'' biyasana omorra lebbi lanjhâng, bhungkana tègghi kèn ghâmpang robbhu, sekkemma anḍi' bunto' otabâ "lu-bulu" (Ing. ''awn''), bighina abâk bungkol, bân nasè'en abâk rekka'. Paḍi ''indica'', sabâlligghâ, omorra lebbhi mandhe', bhungkana lebbi kènnè', sekkemma taḍâ' buluna, bân bultèrra abâk loncong. maskè kaduwâna subspesies rèya bisa salèng akabin, persentase cocogghâ ta' tègghi. Macemma paḍi otama sè kasohor ḍâri hasèl kabin silang rèya yâ'ni kultivar 'IR8', sè èhasèllaghi ḍâri persilangan ''japonica'' (kultivar 'Deegeowoogen' ḍâri Formosa) bi' paḍi ''indica'' (kultivar 'Peta' ḍâri Inḍonèsia). Salaèn jârèya, bâḍâ varietas minor ''javanica'' sè anḍi' sèpat nga'-tengga'an ḍâri duwâ' tipe otama è attas. Varietas ''javanica'' coma ètemmo è Polo Jhâbâ. Kalabân bhântowan teknik biologi molekular, samangkèn bâḍâ polè macemma paḍi salaènna duwâ' subspesies ''O. sativa'' sè otama, ''indica'' bân ''japonica'', bâḍâ kèya subspesies minor tapè asèpat adaptif ka kennengan, akanta ''aus'' (paḍi gogo ḍâri Bangladesh), ''royada'' (paḍi pasang-surut/rawa ḍâri Bangladesh), ''ashina'' (paḍi pasang-surut ḍâri India), bân ''aromatic'' (paḍi wangi ḍâri Asia Lao' bân Iran, tamaso' paḍii basmati sè kasohor). Paḍi ''japonica'' èbâgi dhâddhi tello' kalompo' khas: ''temperate japonica'' ("''japonica'' kennengan cellep" ḍâri Chèna, Korea, bân Jeppang), ''tropical japonica'' ("''japonica'' kennengan tropis" ḍâri Nusantara), bân ''aromatic''. Subspesies ''aus'' iyâ rèya kalompo' sè apèsa. Ḍâri tè-bhuktè èvolusi molekular èra-kèra'aghi kalompo' rajâ paḍi ''indica'' bân ''japonica'' ḍâri 440.000 taon lambâ' ḍâri sèttong kalompo' spesies bhuju'en paḍi ''O. rufipogon''. Domestikasi (padi èobu bi' bânnya' orèng) bâḍâ è kennengan sè bhiḍhâ ḍâ' duwâ' kalompo' sè la apèsa rèya. Ḍâri bhuktè arkeologi paḍi molaè èobu (didomestikasi) 10.000 sampè' 5.000 taon Sabellunna Masèhi. Sala sèttong conto pamuliaan ḍâ' stres abiotik tombuwân paḍi iyâ rèya bâḍâna paḍi sè bisa oḍi' è tana sè ngemmeng aèngga (padi genangan). È paḍi, lokus ''Submergence 1'' otabâ ''Sub1'' aperran ḍâlem toleransi ḍâ' genangan lengkap sementara. Alel ''Sub1A-1'' dhâddhi pananto otama toleransi genangan, kalabân cara strategi ''quiescence'', yâ'ni abâtessè tombuna tajuk (bhungka) èbâkto paḍi ghi' ngemmeng bi' aèng sopajâ sèmpennan karbohidrat bisa èangghuy sampè' aèngnga nyerrep ka tana. [[Bhângsa:Totombuwân]] ikuaxn0xo2nx16j671cro7jw71sosvw 0 19691 66083 2026-09-15T12:59:09Z Hainisyaf 2647 ←Membuat halaman berisi ''''Njono''' atau '''Njono Prawiro''' (EYD: '''Nyono''', 28 Agustus 1925 – Oktober 1968) adalah seorang aktivis buruh dan anggota Politibiro Partai Komunis Indonesia (PKI).' 66083 wikitext text/x-wiki '''Njono''' atau '''Njono Prawiro''' (EYD: '''Nyono''', 28 Agustus 1925 – Oktober 1968) adalah seorang aktivis buruh dan anggota Politibiro Partai Komunis Indonesia (PKI). n3bk97gpbwwf34jupnxeqj2o5p26w3n 66108 66083 2026-09-16T03:18:37Z Hainisyaf 2647 66108 wikitext text/x-wiki {{Infobox orang}} '''Njono''' otabâ '''Njono Prawiro''' (EYD: '''Nyono''', 28 Agustus 1925 – Oktober 1968) panèka aktivis buruh bân anggota Politibiro [[Partai Komunis Inḍonèsia]] (PKI). Njono èkennal dhâddhi Sèkretaris Jènderal bân Katua Sentral Organisasi Buruh sakabbhina Inḍonèsia (SOBSI) bân angghuta Politbiro CC PKI sè talèbât ḍâlem Gerakan 30 Sèptembèr. Sebelluna, Njono panèka angghuta Partai Buruh Inḍonèsia (PBI) bân toman dhâddhi katua samentara è partai kasebhut. 2um390m9x4061jo9dy9i2bbepyioefp 66112 66108 2026-09-16T03:34:36Z Hainisyaf 2647 66112 wikitext text/x-wiki {{Infobox orang}} '''Njono''' otabâ '''Njono Prawiro''' (EYD: '''Nyono''', 28 Agustus 1925 – Oktober 1968) panèka aktivis buruh bân anggota Politibiro [[Partai Komunis Inḍonèsia]] (PKI). Njono èkennal dhâddhi Sèkretaris Jènderal bân Katua Sentral Organisasi Buruh sakabbhina Inḍonèsia (SOBSI) bân angghuta Politbiro CC PKI sè talèbât ḍâlem Gerakan 30 Sèptembèr. Sebelluna, Njono panèka angghuta [[Partai Buruh Inḍonèsia]] (PBI) bân toman dhâddhi katua samentara è partai kasebhut. == Kaoḍi'ân kabidhân == Njono lahèr è Cilacap è 28 Agustus 1925. Epon panèka potra wa' towa'an ḍâri Sastroredjo, seorang panglako jawatan seppir. È taon 1931, Njono maso' Sakola Rakyat Taman Siswa (Kanca Ngodâ), yang diselesaikannya è taon 1938, kemudian meneruskan ke Taman Guru Muda, tetapi tidak sampai selesai. Semasa menjadi pelajar, ia aktif dalam Persatuan Pemuda Taman Siswa dan berperan dalam menyelenggarakan perguruan-perguruan rakyat.<ref name=":0" /> Njono dekat kalabânKi Hadjar Dewantara selaku pemimpin Taman Siswa.<ref name=":2" /> Ia lalu alako dhâddhi wartawan ngodâ è sorat kabhâr ''Asia Rajâ'' è Jakarta è bâkto pendudukan Jeppang. Selain itu, Njono jhughân alako è Dōmei. gfq2b0zvkmkg9pyjctecsr5kry8tc8d 66114 66112 2026-09-16T05:51:52Z Hainisyaf 2647 66114 wikitext text/x-wiki {{Infobox orang}} '''Njono''' otabâ '''Njono Prawiro''' (EYD: '''Nyono''', 28 Agustus 1925 – Oktober 1968) panèka aktivis buruh bân anggota Politibiro [[Partai Komunis Inḍonèsia]] (PKI). Njono èkennal dhâddhi Sèkretaris Jènderal bân Katua Sentral Organisasi Buruh sakabbhina Inḍonèsia (SOBSI) bân angghuta Politbiro CC PKI sè talèbât ḍâlem Gerakan 30 Sèptembèr. Sebelluna, Njono panèka angghuta [[Partai Buruh Inḍonèsia]] (PBI) bân toman dhâddhi katua samentara è partai kasebhut.<ref>{{Cite web |title=Njono |url=https://grokipedia.com/page/njono |access-date=2026-09-16 |website=Grokipedia |language=en}}</ref> == Kaoḍi'ân kabidhân == Njono lahèr è Cilacap è 28 Agustus 1925.<ref name=":1">{{Cite web |title=Menggerakkan Buruh Perempuan · Setiati Surasto: Teguh Membela Buruh Perempuan · GerakIngatan |url=https://gerakingatan.omeka.net/exhibits/show/setiati/menggalang-buruh-perempuan |access-date=2026-09-16 |website=gerakingatan.omeka.net}}</ref> Epon panèka potra wa' towa'an ḍâri Sastroredjo, panglako jawatan seppur. È taon 1931, Njono maso' Sakola Rakyat Taman Siswa (Kanca Ngoḍâ), sè èpamarè è taon 1938, saterrosa alanjut ka Taman Ghuru Ngoââ, tapè ta' sampè' marè. Bâkto dhâddhi pelajar, èpon aktif ḍâlem Persatuan Pemuda Taman Siswa bân aperan ḍâlem menyelenggarakan perguruan-perguruan rakyat. Njono semma' kalabân [[Ki Hadjar Dewantara]] sè dhâddhi pemimpin Taman Siswa.<ref name=":1" />Saterrosa èpon alako dhâddhi wartawan ngoḍâ è sorat kabhâr ''Asia Rajâ'' è Jakarta è bâkto pendudukan Jeppang. Njono jhughân alako è Dōmei. == Kabidhân karier politik == È kabidhân kamardhika'an, Njono dhâddhi angghuta Bâḍân palako KNI Djakarta Rajâ bân dhâddhi angghuta KNIP.<ref>{{Cite web |title=Berita Repoeblik Indonesia 1945-1947 - 1-7-1946 {{!}} Digital Collections |url=https://digitalcollections.universiteitleiden.nl/view/item/3221798?solr_nav%5Bid%5D=97c52df84182c23cd234&solr_nav%5Bpage%5D=0&solr_nav%5Boffset%5D=4 |archive-url=http://web.archive.org/web/20250708000334/https://digitalcollections.universiteitleiden.nl/view/item/3221798?solr_nav%5Bid%5D=97c52df84182c23cd234&solr_nav%5Bpage%5D=0&solr_nav%5Boffset%5D=4 |archive-date=2025-07-08 |access-date=2026-09-16 |website=digitalcollections.universiteitleiden.nl |language=en}}</ref> Epon jhughân memimpin Serikat Buruh Trem è Kramat sabelluna maso' Bârisân Buruh Indonesia (BBI) bân dhâddhi pimpinan BBI cabang Jakarta.<ref>{{Cite web |last=Matanasi |first=Petrik |title=Masa-Masa Terakhir Njono, Petinggi PKI Penggerak Buruh |url=https://tirto.id/masa-masa-terakhir-njono-petinggi-pki-penggerak-buruh-cBLr |access-date=2026-09-16 |website=tirto.id |language=id}}</ref> Bâkto dhâddhi pimpinan Serikat Buruh Trem, èpon memimpin aksi rebbhu' kakobâsa'an ḍâri tananga Jeppang è perusahaan trem Jakarta bân è Palabbhuwân Tanjung Priok. == Sombher == rgas6q64fxsfxefzppmt8pvc903z2jm 66116 66114 2026-09-16T05:54:42Z Hainisyaf 2647 added [[Category:Tokoh ḍâri Cilacap]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 66116 wikitext text/x-wiki {{Infobox orang}} '''Njono''' otabâ '''Njono Prawiro''' (EYD: '''Nyono''', 28 Agustus 1925 – Oktober 1968) panèka aktivis buruh bân anggota Politibiro [[Partai Komunis Inḍonèsia]] (PKI). Njono èkennal dhâddhi Sèkretaris Jènderal bân Katua Sentral Organisasi Buruh sakabbhina Inḍonèsia (SOBSI) bân angghuta Politbiro CC PKI sè talèbât ḍâlem Gerakan 30 Sèptembèr. Sebelluna, Njono panèka angghuta [[Partai Buruh Inḍonèsia]] (PBI) bân toman dhâddhi katua samentara è partai kasebhut.<ref>{{Cite web |title=Njono |url=https://grokipedia.com/page/njono |access-date=2026-09-16 |website=Grokipedia |language=en}}</ref> == Kaoḍi'ân kabidhân == Njono lahèr è Cilacap è 28 Agustus 1925.<ref name=":1">{{Cite web |title=Menggerakkan Buruh Perempuan · Setiati Surasto: Teguh Membela Buruh Perempuan · GerakIngatan |url=https://gerakingatan.omeka.net/exhibits/show/setiati/menggalang-buruh-perempuan |access-date=2026-09-16 |website=gerakingatan.omeka.net}}</ref> Epon panèka potra wa' towa'an ḍâri Sastroredjo, panglako jawatan seppur. È taon 1931, Njono maso' Sakola Rakyat Taman Siswa (Kanca Ngoḍâ), sè èpamarè è taon 1938, saterrosa alanjut ka Taman Ghuru Ngoââ, tapè ta' sampè' marè. Bâkto dhâddhi pelajar, èpon aktif ḍâlem Persatuan Pemuda Taman Siswa bân aperan ḍâlem menyelenggarakan perguruan-perguruan rakyat. Njono semma' kalabân [[Ki Hadjar Dewantara]] sè dhâddhi pemimpin Taman Siswa.<ref name=":1" />Saterrosa èpon alako dhâddhi wartawan ngoḍâ è sorat kabhâr ''Asia Rajâ'' è Jakarta è bâkto pendudukan Jeppang. Njono jhughân alako è Dōmei. == Kabidhân karier politik == È kabidhân kamardhika'an, Njono dhâddhi angghuta Bâḍân palako KNI Djakarta Rajâ bân dhâddhi angghuta KNIP.<ref>{{Cite web |title=Berita Repoeblik Indonesia 1945-1947 - 1-7-1946 {{!}} Digital Collections |url=https://digitalcollections.universiteitleiden.nl/view/item/3221798?solr_nav%5Bid%5D=97c52df84182c23cd234&solr_nav%5Bpage%5D=0&solr_nav%5Boffset%5D=4 |archive-url=http://web.archive.org/web/20250708000334/https://digitalcollections.universiteitleiden.nl/view/item/3221798?solr_nav%5Bid%5D=97c52df84182c23cd234&solr_nav%5Bpage%5D=0&solr_nav%5Boffset%5D=4 |archive-date=2025-07-08 |access-date=2026-09-16 |website=digitalcollections.universiteitleiden.nl |language=en}}</ref> Epon jhughân memimpin Serikat Buruh Trem è Kramat sabelluna maso' Bârisân Buruh Indonesia (BBI) bân dhâddhi pimpinan BBI cabang Jakarta.<ref>{{Cite web |last=Matanasi |first=Petrik |title=Masa-Masa Terakhir Njono, Petinggi PKI Penggerak Buruh |url=https://tirto.id/masa-masa-terakhir-njono-petinggi-pki-penggerak-buruh-cBLr |access-date=2026-09-16 |website=tirto.id |language=id}}</ref> Bâkto dhâddhi pimpinan Serikat Buruh Trem, èpon memimpin aksi rebbhu' kakobâsa'an ḍâri tananga Jeppang è perusahaan trem Jakarta bân è Palabbhuwân Tanjung Priok. == Sombher == [[Bhângsa:Tokoh ḍâri Cilacap]] hr2y21p97ad0wc65tnct1rgoc9epbg3 66117 66116 2026-09-16T05:55:11Z Hainisyaf 2647 added [[Category:Politikus Inḍonèsia]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 66117 wikitext text/x-wiki {{Infobox orang}} '''Njono''' otabâ '''Njono Prawiro''' (EYD: '''Nyono''', 28 Agustus 1925 – Oktober 1968) panèka aktivis buruh bân anggota Politibiro [[Partai Komunis Inḍonèsia]] (PKI). Njono èkennal dhâddhi Sèkretaris Jènderal bân Katua Sentral Organisasi Buruh sakabbhina Inḍonèsia (SOBSI) bân angghuta Politbiro CC PKI sè talèbât ḍâlem Gerakan 30 Sèptembèr. Sebelluna, Njono panèka angghuta [[Partai Buruh Inḍonèsia]] (PBI) bân toman dhâddhi katua samentara è partai kasebhut.<ref>{{Cite web |title=Njono |url=https://grokipedia.com/page/njono |access-date=2026-09-16 |website=Grokipedia |language=en}}</ref> == Kaoḍi'ân kabidhân == Njono lahèr è Cilacap è 28 Agustus 1925.<ref name=":1">{{Cite web |title=Menggerakkan Buruh Perempuan · Setiati Surasto: Teguh Membela Buruh Perempuan · GerakIngatan |url=https://gerakingatan.omeka.net/exhibits/show/setiati/menggalang-buruh-perempuan |access-date=2026-09-16 |website=gerakingatan.omeka.net}}</ref> Epon panèka potra wa' towa'an ḍâri Sastroredjo, panglako jawatan seppur. È taon 1931, Njono maso' Sakola Rakyat Taman Siswa (Kanca Ngoḍâ), sè èpamarè è taon 1938, saterrosa alanjut ka Taman Ghuru Ngoââ, tapè ta' sampè' marè. Bâkto dhâddhi pelajar, èpon aktif ḍâlem Persatuan Pemuda Taman Siswa bân aperan ḍâlem menyelenggarakan perguruan-perguruan rakyat. Njono semma' kalabân [[Ki Hadjar Dewantara]] sè dhâddhi pemimpin Taman Siswa.<ref name=":1" />Saterrosa èpon alako dhâddhi wartawan ngoḍâ è sorat kabhâr ''Asia Rajâ'' è Jakarta è bâkto pendudukan Jeppang. Njono jhughân alako è Dōmei. == Kabidhân karier politik == È kabidhân kamardhika'an, Njono dhâddhi angghuta Bâḍân palako KNI Djakarta Rajâ bân dhâddhi angghuta KNIP.<ref>{{Cite web |title=Berita Repoeblik Indonesia 1945-1947 - 1-7-1946 {{!}} Digital Collections |url=https://digitalcollections.universiteitleiden.nl/view/item/3221798?solr_nav%5Bid%5D=97c52df84182c23cd234&solr_nav%5Bpage%5D=0&solr_nav%5Boffset%5D=4 |archive-url=http://web.archive.org/web/20250708000334/https://digitalcollections.universiteitleiden.nl/view/item/3221798?solr_nav%5Bid%5D=97c52df84182c23cd234&solr_nav%5Bpage%5D=0&solr_nav%5Boffset%5D=4 |archive-date=2025-07-08 |access-date=2026-09-16 |website=digitalcollections.universiteitleiden.nl |language=en}}</ref> Epon jhughân memimpin Serikat Buruh Trem è Kramat sabelluna maso' Bârisân Buruh Indonesia (BBI) bân dhâddhi pimpinan BBI cabang Jakarta.<ref>{{Cite web |last=Matanasi |first=Petrik |title=Masa-Masa Terakhir Njono, Petinggi PKI Penggerak Buruh |url=https://tirto.id/masa-masa-terakhir-njono-petinggi-pki-penggerak-buruh-cBLr |access-date=2026-09-16 |website=tirto.id |language=id}}</ref> Bâkto dhâddhi pimpinan Serikat Buruh Trem, èpon memimpin aksi rebbhu' kakobâsa'an ḍâri tananga Jeppang è perusahaan trem Jakarta bân è Palabbhuwân Tanjung Priok. == Sombher == [[Bhângsa:Tokoh ḍâri Cilacap]] [[Bhângsa:Politikus Inḍonèsia]] pebsxxiepoo1hql9ghvbtnboy6scfco 66118 66117 2026-09-16T05:55:55Z Hainisyaf 2647 added [[Category:Tokoh Komunis Inḍonèsia]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 66118 wikitext text/x-wiki {{Infobox orang}} '''Njono''' otabâ '''Njono Prawiro''' (EYD: '''Nyono''', 28 Agustus 1925 – Oktober 1968) panèka aktivis buruh bân anggota Politibiro [[Partai Komunis Inḍonèsia]] (PKI). Njono èkennal dhâddhi Sèkretaris Jènderal bân Katua Sentral Organisasi Buruh sakabbhina Inḍonèsia (SOBSI) bân angghuta Politbiro CC PKI sè talèbât ḍâlem Gerakan 30 Sèptembèr. Sebelluna, Njono panèka angghuta [[Partai Buruh Inḍonèsia]] (PBI) bân toman dhâddhi katua samentara è partai kasebhut.<ref>{{Cite web |title=Njono |url=https://grokipedia.com/page/njono |access-date=2026-09-16 |website=Grokipedia |language=en}}</ref> == Kaoḍi'ân kabidhân == Njono lahèr è Cilacap è 28 Agustus 1925.<ref name=":1">{{Cite web |title=Menggerakkan Buruh Perempuan · Setiati Surasto: Teguh Membela Buruh Perempuan · GerakIngatan |url=https://gerakingatan.omeka.net/exhibits/show/setiati/menggalang-buruh-perempuan |access-date=2026-09-16 |website=gerakingatan.omeka.net}}</ref> Epon panèka potra wa' towa'an ḍâri Sastroredjo, panglako jawatan seppur. È taon 1931, Njono maso' Sakola Rakyat Taman Siswa (Kanca Ngoḍâ), sè èpamarè è taon 1938, saterrosa alanjut ka Taman Ghuru Ngoââ, tapè ta' sampè' marè. Bâkto dhâddhi pelajar, èpon aktif ḍâlem Persatuan Pemuda Taman Siswa bân aperan ḍâlem menyelenggarakan perguruan-perguruan rakyat. Njono semma' kalabân [[Ki Hadjar Dewantara]] sè dhâddhi pemimpin Taman Siswa.<ref name=":1" />Saterrosa èpon alako dhâddhi wartawan ngoḍâ è sorat kabhâr ''Asia Rajâ'' è Jakarta è bâkto pendudukan Jeppang. Njono jhughân alako è Dōmei. == Kabidhân karier politik == È kabidhân kamardhika'an, Njono dhâddhi angghuta Bâḍân palako KNI Djakarta Rajâ bân dhâddhi angghuta KNIP.<ref>{{Cite web |title=Berita Repoeblik Indonesia 1945-1947 - 1-7-1946 {{!}} Digital Collections |url=https://digitalcollections.universiteitleiden.nl/view/item/3221798?solr_nav%5Bid%5D=97c52df84182c23cd234&solr_nav%5Bpage%5D=0&solr_nav%5Boffset%5D=4 |archive-url=http://web.archive.org/web/20250708000334/https://digitalcollections.universiteitleiden.nl/view/item/3221798?solr_nav%5Bid%5D=97c52df84182c23cd234&solr_nav%5Bpage%5D=0&solr_nav%5Boffset%5D=4 |archive-date=2025-07-08 |access-date=2026-09-16 |website=digitalcollections.universiteitleiden.nl |language=en}}</ref> Epon jhughân memimpin Serikat Buruh Trem è Kramat sabelluna maso' Bârisân Buruh Indonesia (BBI) bân dhâddhi pimpinan BBI cabang Jakarta.<ref>{{Cite web |last=Matanasi |first=Petrik |title=Masa-Masa Terakhir Njono, Petinggi PKI Penggerak Buruh |url=https://tirto.id/masa-masa-terakhir-njono-petinggi-pki-penggerak-buruh-cBLr |access-date=2026-09-16 |website=tirto.id |language=id}}</ref> Bâkto dhâddhi pimpinan Serikat Buruh Trem, èpon memimpin aksi rebbhu' kakobâsa'an ḍâri tananga Jeppang è perusahaan trem Jakarta bân è Palabbhuwân Tanjung Priok. == Sombher == [[Bhângsa:Tokoh ḍâri Cilacap]] [[Bhângsa:Politikus Inḍonèsia]] [[Bhângsa:Tokoh Komunis Inḍonèsia]] 57fc8k8xwusyb1qhwmhcfi64pkjrzyv 0 19692 66084 2026-09-15T13:04:01Z Hainisyaf 2647 ←Membuat halaman berisi ''''Obon Tabroni''' ({{lahirmati|Bekasi, Jawa Barat|27|10|1972}}) arèya politikus dan tokoh buruh Indonesia. Ia merupakan anggota dari Federasi Serikat Pekerja Metal Indonesia. Saat ini, ia menjabat sebagai Anggota Dewan Perwakilan Rakyat Republik Indonesia selama 2 periode, yaitu periode 2019-2024 dan 2024-2029. Ia mewakili Daerah Pemilihan Jawa Barat VII melalui Partai Gerakan Indonesia Raya (Gerindra).' 66084 wikitext text/x-wiki '''Obon Tabroni''' ({{lahirmati|Bekasi, Jawa Barat|27|10|1972}}) arèya politikus dan tokoh buruh Indonesia. Ia merupakan anggota dari Federasi Serikat Pekerja Metal Indonesia. Saat ini, ia menjabat sebagai Anggota Dewan Perwakilan Rakyat Republik Indonesia selama 2 periode, yaitu periode 2019-2024 dan 2024-2029. Ia mewakili Daerah Pemilihan Jawa Barat VII melalui Partai Gerakan Indonesia Raya (Gerindra). hu7bqht73ni54xlnx3pta5mozfmustf 66085 66084 2026-09-15T13:05:46Z Hainisyaf 2647 66085 wikitext text/x-wiki '''Obon Tabroni''' arèya politikus dan tokoh buruh Indonesia. Ia merupakan anggota dari Federasi Serikat Pekerja Metal Indonesia. Saat ini, ia menjabat sebagai Anggota Dewan Perwakilan Rakyat Republik Indonesia selama 2 periode, yaitu periode 2019-2024 dan 2024-2029. Ia mewakili Daerah Pemilihan Jawa Barat VII melalui Partai Gerakan Indonesia Raya (Gerindra). illjkmk7bc37drdz3rk4ybsfz6bwlro 0 19693 66086 2026-09-15T13:07:15Z Hainisyaf 2647 ←Membuat halaman berisi ''''Ella Reeve Bloor''' (8 Juli 1862 – 10 Agustus 1951), yang dikenal dengan julukan '''Mother Bloor''', adalah pengorganisasi buruh, aktivis hak perempuan, penulis, dan aktivis politik Amerika Serikat.' 66086 wikitext text/x-wiki '''Ella Reeve Bloor''' (8 Juli 1862 – 10 Agustus 1951), yang dikenal dengan julukan '''Mother Bloor''', adalah pengorganisasi buruh, aktivis hak perempuan, penulis, dan aktivis politik Amerika Serikat. i021upx6irvumjhggd9xt6wimn05x6u 0 19694 66087 2026-09-15T13:10:06Z Hainisyaf 2647 ←Membuat halaman berisi ''''Partai Buruh''' adalah sebuah partai politik di Indonesia yang didirikan pada tanggal 5 Oktober 2021. Partai ini dibentuk kembali dan merupakan kelanjutan dari Partai Buruh lama yang didirikan oleh Muchtar Pakpahan.' 66087 wikitext text/x-wiki '''Partai Buruh''' adalah sebuah partai politik di Indonesia yang didirikan pada tanggal 5 Oktober 2021. Partai ini dibentuk kembali dan merupakan kelanjutan dari Partai Buruh lama yang didirikan oleh Muchtar Pakpahan. ktdckl1bjtajgqv4zsiylc8ibebmcao 0 19695 66088 2026-09-15T13:12:49Z Hainisyaf 2647 ←Membuat halaman berisi ''''Mary Reid Macarthur''' (13 Agustus 1880 – 1 Januari 1921), juga dikenal dengan nama pernikahannya '''Mary Reid Anderson''', adalah seorang aktivis serikat pekerja dan organisator buruh perempuan asal Skotlandia.' 66088 wikitext text/x-wiki '''Mary Reid Macarthur''' (13 Agustus 1880 – 1 Januari 1921), juga dikenal dengan nama pernikahannya '''Mary Reid Anderson''', adalah seorang aktivis serikat pekerja dan organisator buruh perempuan asal Skotlandia. 9aldcf9uj4abwvzx2xebwoxfyzor75p 0 19696 66089 2026-09-15T13:14:32Z Hainisyaf 2647 ←Membuat halaman berisi ''''Margaret Dreier Robins''' (6 September 1868 – 21 Februari 1945) adalah seorang pemimpin serikat pekerja, reformis sosial, dan aktivis hak perempuan Amerika Serikat.' 66089 wikitext text/x-wiki '''Margaret Dreier Robins''' (6 September 1868 – 21 Februari 1945) adalah seorang pemimpin serikat pekerja, reformis sosial, dan aktivis hak perempuan Amerika Serikat. b3ragm1ujfjwp87wd8v3lltg7vdcimp 0 19697 66090 2026-09-15T13:17:49Z Hainisyaf 2647 ←Membuat halaman berisi 'Partai ini didirikan sebagai serikat buruh nasional pusat, Barisan Buruh Indonesia, BBI, pada tanggal 15 September 1945.' 66090 wikitext text/x-wiki Partai ini didirikan sebagai serikat buruh nasional pusat, Barisan Buruh Indonesia, BBI, pada tanggal 15 September 1945. 5aup0e0h5quj4yqkyqfvortee1cn4ir 66106 66090 2026-09-16T03:16:00Z Hainisyaf 2647 Hainisyaf ngallèyaghi kaca [[Partai Buruh Indonesia]] ka [[Partai Buruh Inḍonèsia]]: Judul salah eja 66090 wikitext text/x-wiki Partai ini didirikan sebagai serikat buruh nasional pusat, Barisan Buruh Indonesia, BBI, pada tanggal 15 September 1945. 5aup0e0h5quj4yqkyqfvortee1cn4ir 0 19698 66091 2026-09-15T13:27:22Z Hainisyaf 2647 ←Membuat halaman berisi ''''Partai Buruh''' adalah partai politik di Indonesia. Partai ini dibentuk pada tanggal 25 Desember 1949 kelompok dari bekas anggota Partai Buruh Indonesia (PBI) yang tidak setuju dengan penggabungan PBI ke Partai Komunis Indonesia.' 66091 wikitext text/x-wiki '''Partai Buruh''' adalah partai politik di Indonesia. Partai ini dibentuk pada tanggal 25 Desember 1949 kelompok dari bekas anggota Partai Buruh Indonesia (PBI) yang tidak setuju dengan penggabungan PBI ke Partai Komunis Indonesia. 9unkqavyo4eqhli73qyemz1obse3512 0 19699 66092 2026-09-15T13:35:45Z Hainisyaf 2647 ←Membuat halaman berisi ''''Gaji buta''' atau '''gabut''' adalah suatu gaji yang diterima oleh seseorang yang tidak melakukan sebagian atau seluruh pekerjaannya.' 66092 wikitext text/x-wiki '''Gaji buta''' atau '''gabut''' adalah suatu gaji yang diterima oleh seseorang yang tidak melakukan sebagian atau seluruh pekerjaannya. dh3v8od41mmq671quph0lh929aosw0t 0 19700 66093 2026-09-15T13:42:37Z Hainisyaf 2647 ←Membuat halaman berisi ''''''Buruh Tani''''' atau '''''Pembebasan''''' adalah lagu berbahasa Indonesia yang bercerita tentang demokrasi dan pembebasan. Lagu ''Buruh Tani'' awalnya berjudul ''Pembebasan'' yang diciptakan oleh Safi’i Kemamang di tahun 90-an dan dipopulerkan Marjinal. Lagu Buruh Tani dikenal sebagai lagu yang sering dinyanyikan pada aksi unjuk rasa atau demo mahasiswa pada saat turun ke jalan.' 66093 wikitext text/x-wiki '''''Buruh Tani''''' atau '''''Pembebasan''''' adalah lagu berbahasa Indonesia yang bercerita tentang demokrasi dan pembebasan. Lagu ''Buruh Tani'' awalnya berjudul ''Pembebasan'' yang diciptakan oleh Safi’i Kemamang di tahun 90-an dan dipopulerkan Marjinal. Lagu Buruh Tani dikenal sebagai lagu yang sering dinyanyikan pada aksi unjuk rasa atau demo mahasiswa pada saat turun ke jalan. 93r1q1slol6q830cr5jfweiyu00m72u 0 19701 66107 2026-09-16T03:16:01Z Hainisyaf 2647 Hainisyaf ngallèyaghi kaca [[Partai Buruh Indonesia]] ka [[Partai Buruh Inḍonèsia]]: Judul salah eja 66107 wikitext text/x-wiki #ALIH [[Partai Buruh Inḍonèsia]] 4stkv03kjr12eqeu0aojsnckcgjlf8k 14 19702 66115 2026-09-16T05:53:50Z Hainisyaf 2647 ←Membuat halaman berisi 'Tokoh ḍâri Cilacap' 66115 wikitext text/x-wiki Tokoh ḍâri Cilacap cclh5crto4jfzdqr9ouirjtj52xj0nq 14 19703 66119 2026-09-16T05:56:33Z Hainisyaf 2647 ←Membuat halaman berisi 'Tokoh Komunis Inḍonèsia' 66119 wikitext text/x-wiki Tokoh Komunis Inḍonèsia 3lqdaxy6nu0ia5dk9ye4aj6h1cph4x8