विकिपीडिया magwiki https://mag.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%BE MediaWiki 1.47.0-wmf.12 first-letter मीडिया विशेष वार्ता प्रयोगकर्ता प्रयोगकर्ता वार्ता विकिपीडिया विकिपीडिया वार्ता सञ्चिका सञ्चिका वार्ता मीडियाविकि मीडियाविकि वार्ता साँचा साँचा वार्ता सहयोग सहयोग वार्ता श्रेणी श्रेणी वार्ता TimedText TimedText talk मॉड्यूल मॉड्यूल वार्ता Event Event talk मुख्यपन्ना 0 16613 64370 61937 2026-07-25T19:07:24Z ऐक्टिवेटेड् 76 64370 wikitext text/x-wiki {{मुख्यपन्ना स्वागत}} {{-}} <!-- <div> <inputbox> type = create width = 30 bgcolor = #F4C430 buttonlabel= लेख लिखेला पन्ना बनौथिन preload = Template:Standard content for new page editintro = Template:Instructions default= </inputbox> '''मगही विकिपीडियाके पुरा संस्करणला '''[https://meta.wikimedia.org/wiki/Requests_for_new_languages/Wikipedia_Magahi#Discussion हियाँ]''' राय देथिन ।''' --> </div> <!-- मुख्यपन्ना --> {{#if:{{Main Page banner}}| <table id="mp-banner" style="width: 100%; margin:2px 0 0 0; background:none; border-spacing: 0px;"> <tr><td class="MainPageBG" style="padding:2px 8px; background-color:#5a4b41; border:3px solid #f2e0ce; color:#000; font-size:100%;">{{Main Page banner}} </td></tr> </table> }} <!-- निर्वाचित लेख --> {| id="mp-upper" style="width: 100%; margin:4px 0 0 0; background:none; border-spacing: 0px;" <!-- निर्वाचित लेख --> | class="MainPageBG" style="width:55%; border:1px solid #2be8ee; background:#f5fffa; vertical-align:top; color:#000;" | {| id="mp-left" style="width:100%; vertical-align:top; background:#f5fffa" |class="MainPageBG" style="padding:2px;" | <h2 id="mp-tfa-h2" style="margin:3px; background:#cef2e0; font-family:inherit; font-size:120%; font-weight:bold; border:1px solid #a3bfb1; text-align:left; color:#000; padding:0.2em 0.4em;">{{#ifexpr:{{formatnum:{{PAGESIZE:विकिपीडिया::आजके लेख/{{#time:F j, Y}}}}|R}}>150|निर्वाचित लेख|[[File:Cscr-featured.svg|28px]] निर्वाचित लेख}}</h2> |- | style="color:#000;" | <div id="mf-fa" title="आजके लेख"><div id="mf-fa" style="padding:2px 5px">{{#ifexist:Template:बिशेष निर्वाचित लेख/{{CURRENTYEAR}}-{{CURRENTMONTH}}|{{बिशेष निर्वाचित लेख/{{CURRENTYEAR}}-{{CURRENTMONTH}}}}|{{#ifexist:Template:निर्वाचित लेख/{{CURRENTMONTHNAME}}, {{CURRENTYEAR}}|{{निर्वाचित लेख/{{CURRENTMONTHNAME}}, {{CURRENTYEAR}}}}|{{निर्वाचित लेख सङ्ग्रह}}}}}} |- |style="color:#000; font-size:90%; text-align:right;" | पहिलका निर्वाचित लेख: {{पहिलका निर्वाचित लेख}} |- |style="color:#000; padding:2px 5px;text-align:right;"|<!--[{{fullurl:Template:निर्वाचित लेख/{{divfloor|{{#expr:{{orddate}}}}|10}} {{#time:Y}}|action=edit}} sunting]--> [[विकिपीडिया:निर्वाचित लेख|निर्वाचित लेख]]<!--{{#ifexist:Template:आजके लेख/{{CURRENTYEAR}}-{{CURRENTMONTH}}-{{CURRENTDAY2}}||&nbsp;।&nbsp;[[विकिपीडिया:आजके लेख|आजके लेख]]}}{{#ifexist:Template:उच्चप्रदर्शित लेख/{{कल}}||&nbsp;।&nbsp;[[विकिपीडिया:उच्चप्रदर्शित लेख|उच्चप्रदर्शित लेख]]}}--></div></div> |} | style="border:3px solid transparent;" | <!-- समाचार --> | class="MainPageBG" style="width:55%; border:1px solid #e5566c; background:#f5fffa; vertical-align:top; color:#000;" | {| id="mp-right" style="width:100%; vertical-align:top; background:#f5faff;" | style="padding:2px;" | <h2 id="mp-itn-h2" style="margin:3px; background:#cef2e0; font-family:inherit; font-size:120%; font-weight:bold; border:1px solid #a3b0bf; text-align:left; color:#000; padding:0.2em 0.4em;">[[File:Wikinews-logo.png|50px]] समाचार</h2> |- | style="color:#000; padding:2px 5px;" | <div id="mf-itn" title="समाचारमे आज">{{मुख्यपन्ना समाचार}} |- |style="color:#000; padding:2px 5px;text-align:right;" |[{{fullurl:विकिपीडिया:आज-कलके घटना|action=view}} समाचार सङ्ग्रह] । '''[{{fullurl:Template:समाचार|action=edit}} सम्पादन]''' </div></div> |} |} <!-- END CONDITIONAL SHOW --> {| id="mp-upper" style="width: 100%; margin:4px 0 0 0; background:none; border-spacing: 0px;" <!-- का अपने जान हथिन... --> | class="MainPageBG" style="width:55%; border:1px solid #d695d7; background:#f5fffa; vertical-align:top; color:#000;" | {| id="mp-right" style="width:100%; vertical-align:top; background:#f5faff;" | style="padding:2px;" | <h2 id="mp-itn-h2" style="margin:3px; background:#cedff2; font-family:inherit; font-size:120%; font-weight:bold; border:1px solid #62f0e5; text-align:left; color:#000; padding:0.2em 0.4em;">[[File:Question_mark.svg|12px]] का अपने जान हथिन ?</h2> |- | style="color:#000; padding:2px 5px;" | <div id="mf-itn" title="का अपने जान हथिन">{{का अपने जान हथिन ?}} |- |style="color:#000; padding:2px 5px;text-align:right;" |[[विकिपीडिया:का अपने जान हथिन ?|सङ्ग्रह]] </div></div> |} <!--| style="border:3px solid transparent;" |--> <!-- इतिहासमे आज --> <!-- | class="MainPageBG" style="width:55%; border:1px solid #6a9304; background:#f5faff; vertical-align:top; color:#000;" | {| id="mp-right" style="width:100%; vertical-align:top; background:#f5faff;" | style="padding:2px;" | <h2 id="mp-itn-h2" style="margin:3px; background:#cedff2; font-family:inherit; font-size:120%; font-weight:bold; border:1px solid #efde33; text-align:left; color:#000; padding:0.2em 0.4em;">[[File:Nuvola_apps_kalarm.png|25px]] इतिहासमे आज</h2> |- | style="color:#000; padding:2px 5px;" | <div id="mf-itn" title="इतिहासमे आज">{{इतिहासमे आज/{{CURRENTDAY}}, {{CURRENTMONTHNAME}}}} |- |style="color:#000; padding:2px 5px;text-align:right;" |[[विकिपीडिया:इतिहासमे आज/आवेदन|आवेदन]] {{•}} [[विकिपीडिया:इतिहासमे आज|इतिहासमे आज सङ्ग्रह...]] </div></div> |} |} --> <!-- निर्वाचित चित्र --> {| id="mp-lower" style="margin:4px 0 0 0; width:100%; background:none; border-spacing: 0px;" | class="MainPageBG" style="width:{{#ifexist:Template:उच्चप्रदर्शित लेख/{{कल}}|55%|100%}}; border:1px solid #ec22ec; background:#faf5ff; vertical-align:top; color:#000;" | {| id="mp-bottom" style="width:100%; vertical-align:top; background:#faf5ff; color:#000;" | style="padding:2px;" | <h2 id="mp-tfp-h2" style="margin:3px; background:#ddcef2; font-family:inherit; font-size:120%; font-weight:bold; border:1px solid #afa3bf; text-align:left; color:#000; padding:0.2em 0.4em">{{#ifexist:Template:POTD protected/{{#time:Y-m-d}}|आजके बिशेषचित्र|[[File:Nuvola_apps_package_graphics.png|25px]] निर्वाचित चित्र&ensp;}}</h2> |- | style="color:#000; padding:1px 5px;" | {{निर्वाचित चित्र/२०१८-१०-१०}} |- |} <!-- SECTIONS AT BOTTOM OF PAGE --> <div id="mp-other" style="padding-top:4px; padding-bottom:2px;"> </div> {| id="mdd" | ! style="background:#FFFFE0; border:1px solid #EECFA1; border-radius:1em; padding:10px | {| id="mp-bottom" | <!-- ज्ञानकोश --> ! style="background:#FFDEAD; border:1px solid #EECFA1; border-right:0px; padding:0px; vertical-align:middle; font-weight:normal; width:100%;" | <h3 class="mp"> [[File:Nuvola apps bookcase.png|25px|alt=|link=]] ज्ञानकोश</h3> ! style="background:#FFDEAD; border:1px solid #EECFA1; border-left:0px; padding:0px; vertical-align:middle;" | <div style="float:right;">[[File:Wikibar.png|90px|alt=|link=]]</div> |- | colspan=2 style="padding:15px 5px; font-weight:normal" | <div style="text-align:left;">{{मुख्यपन्ना ज्ञानकोश}}</div> |} |} <div id="mp-sister"> == विकिपीडियाके बन्धु परियोजना == {{विकिपीडिया बन्धु परियोजना}} </div> <div id="mp-lang"> == अन्य भाषामे विकिपीडिया == {{विकिपीडिया भाषा}}</div> <!-- INTERWIKI STRAPLINE --> <noinclude>{{अन्तर्विकि कड़ी}} </noinclude>__NOTOC____NOEDITSECTION__ [[Category:विकिपीडिया]] {{INTERWIKI|Q5296}} sxc6az159nj7xi30ha2upgqofeca0ae साँचा:का अपने जान हथिन ? 10 16617 64357 61938 2026-07-25T18:53:59Z ऐक्टिवेटेड् 76 ऐक्टिवेटेड् ने पृष्ठ [[साँचा:का अपने जानही?]] को [[साँचा:का अपने जान हथिन ?]] पर स्थानांतरित किया 61938 wikitext text/x-wiki [[File:Nazia Hassan.jpg|right|100x100px|नाजिया हसन]] <div style="font-size:100%;border:none;margin: 0;padding:.1em;color:#"> * ... '''[[आइ हैव ए ड्रीम]]''' अमेरिकी इतिहासमे सबसे प्रतिष्ठित भाषणमे से एक हे? * ... '''[[टाइटेनिकके मलबा]]''' समुद्रमे तेजीसे गलैत हे आउ ऐसहीँ होवैत रहेपर ई मलबा २०-३० बरिसमे समुद्रमे पूरा घोरा जैतै? * ... चलच्चित्र '''[[मिमी (२०२१ चलच्चित्र)|मिमी]]''' लागि [[कृति सेनन]]के सर्वश्रेष्ठ अभिनयके फिल्मफेयर पुरस्कार भेटल हल? * ... [[फिफा विश्वकप]]के विजेताके २००५ के बादसे कहियो असली '''[[फिफा विश्वकप ट्राफी]]''' नै देल जा हे? * ... '''[[नाजिया हसन]]''' ''(चित्रित)'' के खाली ३५ बरिसके आयुमे देहान्त हो गेल हल? </div><noinclude> [[Category:साँचा]] {{INTERWIKI|Q5826993}} </noinclude> 5ixpnpsov6jfhvwrgn7on1dlin8ehdk जैनधर्मके इतिहास 0 16620 64371 64356 2026-07-26T06:03:32Z Pataliputra01 5 64371 wikitext text/x-wiki [[सञ्चिका:Udayagiri Caves - Rani Gumpha 01.jpg|thumb|300px|उदयगिरिके रानी गुम्फा (मूल जैन श्वेताम्बर सम्प्रदाय)]] [[जैनधर्म]] भारत श्रमण परम्परासे निकलल प्राचीन [[धर्म]] आउ [[दर्शनशास्त्र|दर्शन]] है । जैन अर्थात् कर्मके नाश करेवाला 'जिन भगवान्' के अनुयायी । [[सिन्धु घाटी सभ्यता|सिन्धु घाटी]]से भेटल जैन अवशेष जैनधर्मके सबसे प्राचीन धर्मके दर्जा दे है ।<ref name="जैन धर्म की प्राचीनता"> http://www.umich.edu/~umjains/jainismsimplified/chapter20.html  {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150704210130/http://www.umich.edu/~umjains/jainismsimplified/chapter20.html |date=4 जुलाई 2015 }}</ref> [[शिखरजी|सम्मेत्त शिखर]], [[राजगीर]], [[पावापुरी]], [[गिरनार]], [[शत्रुञ्जय]] [[पावागढ़]] आदि जैनके प्रसिद्ध [[तीर्थ]] है । [[पर्यूषण पर्व|पर्यूषण]] पर्व आउ महावीर स्वामी जन्म कल्याणक इनकर मुख्य त्यौहार है । [[अहमदाबाद]], [[महाराष्ट्र]], [[उत्तरप्रदेश]], [[बङ्गाल]], [[राजस्थान]] आदिके अनेक जैन आजकल भारतके अग्रगण्य उद्योगपति आउ व्यापारीमे गिनल जा हथिन । जैन ग्रन्थके अनुसार [[धर्म]] वस्तुके स्वाभाव समझाव है । एहीसे जहियासे [[सृष्टि]] है तहियासे धर्म है, आउ जहिया तक सृष्टि है तहिया तक धर्म रहतै, अर्थात् जैनधर्म सदासे अस्तित्वमे हलै आउ सदा रहतै ।<ref name="Glasenapp 1999. P.15">Helmuth von Glasenapp,Shridhar B. Shrotri. 1999. Jainism: an Indian religion of salvation. P.15 "Jainas consider that religion is eternal and imperishable. It is without beginning and it will never cease to exist. The darkness of error enveloping the truth in certain, periodically occurring aeons clears up again and again so that the brightness of the Jaina-faith can sparkle again anew."</ref><ref name="Dundas, Paul 2002. P.12">Dundas, Paul. 2002. The Jains. P.12 "Jainism is believed by its followers to be everlasting, without beginning or end..."</ref><ref>Varni, Jinendra; Ed. Prof. Sagarmal Jain, Translated Justice T.K. Tukol and Dr. Narendra Bhandari. ''{{IAST|Samaṇ Suttaṁ}}.'' New Delhi: Bhagwan Mahavir memorial Samiti. “The Historians have so far fully recognized the truth that Tirthankara Mahavira was not the founder of the religion. He was preceded by many tirthankaras. He merely reiterated and rejuvenated that religion. It is correct that history has not been able to trace the origin of the Jaina religion; but historical evidence now available and the result of dispassionate researches in literature have established that Jainism is undoubtedly an ancient religion.” Pp. xii&nbsp;– xiii of introduction by Justice T.K.Tutkol and Dr. K.K. Dixit.</ref><ref>Helmuth von Glasenapp,Shridhar B. Shrotri. 1999. Jainism: an Indian religion of salvation. P.24. "Thus not only nothing, from the philosophical and the historical point of view, comes in the way of the supposition that Jainism was established by Parsva around 800 BC, but it is rather confirmed in everything that we know of the spiritual life of that period."</ref><ref>Dundas, Paul. 2002. The Jains. P.17. "Jainism, then, was in origin merely one component of a north Indian ascetic culture that flourished in the Ganges basin from around the eighth or seventh centuries BC."</ref> इतिहासकार सब द्वारा जैनधर्मके मूलो [[सिन्धु घाटी सभ्यता]]से जोड़ल जा है जे [[हिन्द आर्य प्रवास]]से पूर्वके देशी आध्यात्मिकताके दर्शाव है । सिन्धु घाटीसे भेटल जैन शिलालेखो जैनधर्मके सबसे प्राचीन धर्म होवेके पुष्टि कर है । <ref>Larson, Gerald James (1995) ''India’s Agony over religion '' SUNY Press ISBN 0-7914-2412-X. “There is some evidence that Jain traditions may be even older than the Buddhist traditions, possibly going back to the time of the Indus valley civilization, and that Vardhamana rather than being a “founder” per se was, rather, simply a primary spokesman for much older tradition. Page 27”</ref><ref>Joel Diederik Beversluis (2000) In: ''Sourcebook of the World's Religions: An Interfaith Guide to Religion and Spirituality'', New World Library : Novato, CA ISBN 1-57731-121-3 Originating on the Indian sub-continent, Jainism is one of the oldest religion of its homeland and indeed the world, having pre-historic origins before 3000 BC and the propagation of Indo-Aryan culture.... p. 81</ref><ref>Jainism by Mrs. N.R. Guseva p.44</ref> अन्य शोधार्थीके अनुसार [[श्रमण परम्परा|श्रमण]] परम्परा [[वैदिक धर्म|ऐतिहासिक वैदिक धर्म]]के हिन्द-आर्य प्रथाके साथ समकालीन आउ पृथक होलै ।<ref>{{cite book | title=Jainism: An Introduction | publisher=I.B. Tauris | author=Long, Jeffrey D. | year=2009 | location=New York | pages=45–56 | isbn=978-1-84511-626-2}}</ref> जैन ग्रन्थ ([[आगम (जैन)|आगम]]) के अनुसार वर्तमानमे प्रचलित जैनधर्म [[ऋषभदेव|आदिनाथ]]के समयसे प्रचलनमे ऐलै । एहैँसे जे [[तीर्थङ्कर]] परम्परा प्रारम्भ होलै ऊ [[महावीर]] वा वर्धमान तक चलित रहलै जे ईसासे ५२७ वर्ष पूर्व [[निर्वाण]] प्राप्त कैलन हल । महावीरके समयसे पीछे कुछ लोग विशेषकरके यूरोपीय विद्वान् जैनधर्मके प्रचलित होएल मान हथिन । जैनधर्म [[बौद्धधर्म]]से पुराना है । एकर बौद्धधर्मसे कोनो नाता न है । ==ऐतिहासिक रूपरेखा== जैन मान्यताके अनुसार जैनधर्म अनादि कालसे चलल ऐलै हे आउ अनन्त काल तक चलित रहतै । ई धर्मके प्रचार करेला समय-समय पर अनेक तीर्थङ्करके आविर्भाव होवित रह है । जैनधर्मके २४ तीर्थङ्करमे [[ऋषभदेव|ऋषभ]] प्रथम आउ [[महावीर]] अन्तिम तीर्थङ्कर हथिन । महावीरके ११ [[गणधर]] (मुख्य शिष्य) हलथिन - [[इन्द्रभूति गौतम]], [[अग्निभूति गौतम]] ,[[वायुभूति गौतम]], [[व्यक्तस्वामी]], [[सुधर्मास्वामी]] , [[मण्डितपुत्र]], [[मौर्यपुत्र]], [[अकम्पित गौतम]], [[अचलभ्राता]], [[मेतार्यस्वामी]] आउ [[प्रभासस्वामी]] । महावीर स्वयं क्षत्रिय कुलमे उत्पन्न होइथिन किन्तु उनकफ सब गणधर [[ब्राह्मण]] हलथिन । एकरामे गौतम इन्द्रभूति आउ सुधर्माके छोड़के नौ गणधर महावीरके जीवनकालेमे देह त्याग कैलथिन । जौन रात्रिके महावीर [[निर्वाण]] पौलथिन ओही रात्रिके [[इन्द्रभूति गौतम|गौतम इन्द्रभूति]]के केवलज्ञानके प्राप्ति होलै । महावीर-निर्वाणके पश्चात् [[सुधर्मास्वामी|सुधर्मा]] २० वर्ष तक जैन सङ्घके अधिपति रहलथिन । बादमे सङ्घके भार जम्बूस्वामीके सुपुर्द कर देल गेलै आउ ई प्रकार जैन परम्परा आगे बढ़ित रहलै । जम्बूस्वामीके पश्चात् [[केवलज्ञान]] आउ निर्वाण-गमनके द्वार बन्द हो गेलै । [[पार्श्वनाथ]]के मान्यताके अनुसरण करके [[लिच्छवि]] कुलोत्पन्न महावीर चतुर्विध सङ्घके दृढ़ बनावेला गणतन्त्रवादी आदर्श पर सङ्घके नियमके सङ्घटित कैलथिन । निर्ग्रन्थ धर्मके प्रचार करेला ज्ञातपुत्र महावीर [[बिहार]]मे [[राजगृह]], चम्पा ([[भागलपुर]]), मछिया ([[मुङ्गेर]]), [[वैशाली]] (बसाढ़) आउ [[मिथिला]] (जनकपुर) आदि तथा [[उत्तरप्रदेश]]मे [[वाराणसी|बनारस]], [[कौशाम्बी जिला|कौशाम्बी]] (कोसम) [[अयोध्या]], [[श्रावस्ती]] (सहेट-महेट) आउ स्थूणा ([[स्थानेश्वर]]) आदि स्थानमे विहार कैलथिन । ऊ समय एही आर्य क्षेत्र कहला हलै, शेष क्षेत्र अनार्य हलै । [[मगध महाजनपद|मगध]]के राजा [[बिम्बिसार]] (श्रेणिक) आउ [[अजातशत्रु]] (कूणिक) के जैनधर्मके अनुयायी कहल गेलै हे । राजसिंह श्रेणिक द्वारा महावीरसे प्रश्न पूछल जाएके उल्लेख जैन शास्त्रमे आव है । चम्पानगरीमे महावीरके समवसृत होवे पर अजातशत्रुके अपन दलबल सहित उनकर दर्शनार्थ गमन करेके वर्णन प्राचीन आगममे मिल है । [[नन्द वंश|नन्द राजा]] घड़ी [[भद्रबाहु]] आउ स्थूलभद्र बड़ प्रतिभाशाली जैन आचार्य होइथिन जे जैनधर्मके समुन्नत बनैलथिन । आचार्य महागिरि स्थूलभद्रके प्रधान शिष्यमे से हलथिन । [[पाटलिपुत्र]] नगरे जैन आगमके प्रथम वाचना होलै जे 'पाटलिपुत्र-वाचना' के नामसे कहल जा है । [[चन्द्रगुप्त]]के बाद [[अशोक]] (२७२-२३२ ईपू) के पौत्र राजा सम्प्रति (२२०-२११ ईपू) के नाम जैन ग्रन्थमे बड़ी आदरसे लेल जा है । आचार्य महागिरिके शिष्य सुहस्ति सम्प्रतिके जैनधर्ममे दीक्षित कैलथिन । सम्प्रति [[महाराष्ट्र]], [[आन्ध्र]], [[द्रविड़]], [[कुर्ग]] आदि प्रदेशमे अपन सुभटके भेजके जैन श्रमणसङ्घके विशेष प्रभावना कैलथिन । [[कलिङ्ग]]के सम्राट [[खारवेल]] जैनधर्मके परम अनुयायी हलन । [[मगध महाजनपद|मगध]]के राजा [[नन्द वंश|नन्द]], जे जिन-प्रतिमा उठाके ले गेलन हल, ओकरा ऊ वापिस लैलन । [[कटक]] भिरु [[उदयगिरि आउ खण्डगिरि|उदयगिरि]]से प्राप्त शिलालेखसे पता चल है कि [[खारवेल]] ऋषभके प्रतिमा निर्माण करवैलन आउ जैन साधुके रहेला गुफा खोदवैलन । तत्पश्चात् ईसवीके पूर्व प्रथम शताब्दीमे [[उज्जैन|उज्जैनी]]के राजा [[विक्रमादित्य]]के पिता गर्दभिल्लसे उत्तेजित कैल जाए पर कालकाचार्यके [[ईरान]] जाके [[शक]] राजाके हिन्दुस्तानमे लावेके उल्लेख जैन ग्रन्थमे मिल है । == एकरो देखथिन == * [[भारतमे जैनधर्म]] * [[जैनधर्म]] * [[गणधर]] * [[तीर्थङ्कर|जैनधर्मके तीर्थङ्कर]] * [[जैन त्योहार]] * [[विहरमान तीर्थङ्कर]] * [[शलाकापुरुष]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[Category:जैनधर्मके इतिहास]] [[Category:जैनधर्म]] kt191zev7xxdn8lm7gqk6tiierlqf8v 64372 64371 2026-07-26T06:04:38Z Pataliputra01 5 64372 wikitext text/x-wiki [[सञ्चिका:Udayagiri Caves - Rani Gumpha 01.jpg|thumb|300px|उदयगिरिके रानी गुम्फा (मूल जैन श्वेताम्बर सम्प्रदाय)]] [[जैनधर्म]] भारत श्रमण परम्परासे निकलल प्राचीन [[धर्म]] आउ [[दर्शनशास्त्र|दर्शन]] है । जैन अर्थात् कर्मके नाश करेवाला 'जिन भगवान्' के अनुयायी । [[सिन्धु घाटी सभ्यता|सिन्धु घाटी]]से भेटल जैन अवशेष जैनधर्मके सबसे प्राचीन धर्मके दर्जा दे है ।<ref name="जैन धर्म की प्राचीनता"> http://www.umich.edu/~umjains/jainismsimplified/chapter20.html  {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150704210130/http://www.umich.edu/~umjains/jainismsimplified/chapter20.html |date=4 जुलाई 2015 }}</ref> [[शिखरजी|सम्मेत्त शिखर]], [[राजगीर]], [[पावापुरी]], [[गिरनार]], [[शत्रुञ्जय]] [[पावागढ़]] आदि जैनके प्रसिद्ध [[तीर्थ]] है । [[पर्यूषण पर्व|पर्यूषण]] पर्व आउ महावीर स्वामी जन्म कल्याणक इनकर मुख्य त्यौहार है । [[अहमदाबाद]], [[महाराष्ट्र]], [[उत्तरप्रदेश]], [[बङ्गाल]], [[राजस्थान]] आदिके अनेक जैन आजकल भारतके अग्रगण्य उद्योगपति आउ व्यापारीमे गिनल जा हथिन । जैन ग्रन्थके अनुसार [[धर्म]] वस्तुके स्वाभाव समझाव है । एहीसे जहियासे [[सृष्टि]] है तहियासे धर्म है, आउ जहिया तक सृष्टि है तहिया तक धर्म रहतै, अर्थात् जैनधर्म सदासे अस्तित्वमे हलै आउ सदा रहतै ।<ref name="Glasenapp 1999. P.15">Helmuth von Glasenapp,Shridhar B. Shrotri. 1999. Jainism: an Indian religion of salvation. P.15 "Jainas consider that religion is eternal and imperishable. It is without beginning and it will never cease to exist. The darkness of error enveloping the truth in certain, periodically occurring aeons clears up again and again so that the brightness of the Jaina-faith can sparkle again anew."</ref><ref name="Dundas, Paul 2002. P.12">Dundas, Paul. 2002. The Jains. P.12 "Jainism is believed by its followers to be everlasting, without beginning or end..."</ref><ref>Varni, Jinendra; Ed. Prof. Sagarmal Jain, Translated Justice T.K. Tukol and Dr. Narendra Bhandari. ''{{IAST|Samaṇ Suttaṁ}}.'' New Delhi: Bhagwan Mahavir memorial Samiti. “The Historians have so far fully recognized the truth that Tirthankara Mahavira was not the founder of the religion. He was preceded by many tirthankaras. He merely reiterated and rejuvenated that religion. It is correct that history has not been able to trace the origin of the Jaina religion; but historical evidence now available and the result of dispassionate researches in literature have established that Jainism is undoubtedly an ancient religion.” Pp. xii&nbsp;– xiii of introduction by Justice T.K.Tutkol and Dr. K.K. Dixit.</ref><ref>Helmuth von Glasenapp,Shridhar B. Shrotri. 1999. Jainism: an Indian religion of salvation. P.24. "Thus not only nothing, from the philosophical and the historical point of view, comes in the way of the supposition that Jainism was established by Parsva around 800 BC, but it is rather confirmed in everything that we know of the spiritual life of that period."</ref><ref>Dundas, Paul. 2002. The Jains. P.17. "Jainism, then, was in origin merely one component of a north Indian ascetic culture that flourished in the Ganges basin from around the eighth or seventh centuries BC."</ref> इतिहासकार सब द्वारा जैनधर्मके मूलो [[सिन्धु घाटी सभ्यता]]से जोड़ल जा है जे [[हिन्द आर्य प्रवास]]से पूर्वके देशी आध्यात्मिकताके दर्शाव है । सिन्धु घाटीसे भेटल जैन शिलालेखो जैनधर्मके सबसे प्राचीन धर्म होवेके पुष्टि कर है । <ref>Larson, Gerald James (1995) ''India’s Agony over religion '' SUNY Press ISBN 0-7914-2412-X. “There is some evidence that Jain traditions may be even older than the Buddhist traditions, possibly going back to the time of the Indus valley civilization, and that Vardhamana rather than being a “founder” per se was, rather, simply a primary spokesman for much older tradition. Page 27”</ref><ref>Joel Diederik Beversluis (2000) In: ''Sourcebook of the World's Religions: An Interfaith Guide to Religion and Spirituality'', New World Library : Novato, CA ISBN 1-57731-121-3 Originating on the Indian sub-continent, Jainism is one of the oldest religion of its homeland and indeed the world, having pre-historic origins before 3000 BC and the propagation of Indo-Aryan culture.... p. 81</ref><ref>Jainism by Mrs. N.R. Guseva p.44</ref> अन्य शोधार्थीके अनुसार [[श्रमण परम्परा|श्रमण]] परम्परा [[वैदिक धर्म|ऐतिहासिक वैदिक धर्म]]के हिन्द-आर्य प्रथाके साथ समकालीन आउ पृथक होलै ।<ref>{{cite book | title=Jainism: An Introduction | publisher=I.B. Tauris | author=Long, Jeffrey D. | year=2009 | location=New York | pages=45–56 | isbn=978-1-84511-626-2}}</ref> जैन ग्रन्थ ([[आगम (जैन)|आगम]]) के अनुसार वर्तमानमे प्रचलित जैनधर्म [[ऋषभदेव|आदिनाथ]]के समयसे प्रचलनमे ऐलै । एहैँसे जे [[तीर्थङ्कर]] परम्परा प्रारम्भ होलै ऊ [[महावीर]] वा वर्धमान तक चलित रहलै जे ईसासे ५२७ वर्ष पूर्व [[निर्वाण]] प्राप्त कैलन हल । महावीरके समयसे पीछे कुछ लोग विशेषकरके यूरोपीय विद्वान् जैनधर्मके प्रचलित होएल मान हथिन । जैनधर्म [[बौद्धधर्म]]से पुराना है । एकर बौद्धधर्मसे कोनो नाता न है । ==ऐतिहासिक रूपरेखा== जैन मान्यताके अनुसार जैनधर्म अनादि कालसे चलल ऐलै हे आउ अनन्त काल तक चलित रहतै । ई धर्मके प्रचार करेला समय-समय पर अनेक तीर्थङ्करके आविर्भाव होवित रह है । जैनधर्मके २४ तीर्थङ्करमे [[ऋषभदेव|ऋषभ]] प्रथम आउ [[महावीर]] अन्तिम तीर्थङ्कर हथिन । महावीरके ११ [[गणधर]] (मुख्य शिष्य) हलथिन - [[इन्द्रभूति गौतम]], [[अग्निभूति गौतम]] ,[[वायुभूति गौतम]], [[व्यक्तस्वामी]], [[सुधर्मास्वामी]] , [[मण्डितपुत्र]], [[मौर्यपुत्र]], [[अकम्पित गौतम]], [[अचलभ्राता]], [[मेतार्यस्वामी]] आउ [[प्रभासस्वामी]] । महावीर स्वयं क्षत्रिय कुलमे उत्पन्न होइथिन किन्तु उनकफ सब गणधर [[ब्राह्मण]] हलथिन । एकरामे गौतम इन्द्रभूति आउ सुधर्माके छोड़के नौ गणधर महावीरके जीवनकालेमे देह त्याग कैलथिन । जौन रात्रिके महावीर [[निर्वाण]] पौलथिन ओही रात्रिके [[इन्द्रभूति गौतम|गौतम इन्द्रभूति]]के केवलज्ञानके प्राप्ति होलै । महावीर-निर्वाणके पश्चात् [[सुधर्मास्वामी|सुधर्मा]] २० वर्ष तक जैन सङ्घके अधिपति रहलथिन । बादमे सङ्घके भार जम्बूस्वामीके सुपुर्द कर देल गेलै आउ ई प्रकार जैन परम्परा आगे बढ़ित रहलै । जम्बूस्वामीके पश्चात् [[केवलज्ञान]] आउ निर्वाण-गमनके द्वार बन्द हो गेलै । [[पार्श्वनाथ]]के मान्यताके अनुसरण करके [[लिच्छवि]] कुलोत्पन्न महावीर चतुर्विध सङ्घके दृढ़ बनावेला गणतन्त्रवादी आदर्श पर सङ्घके नियमके सङ्घटित कैलथिन । निर्ग्रन्थ धर्मके प्रचार करेला ज्ञातपुत्र महावीर [[बिहार]]मे [[राजगृह]], चम्पा ([[भागलपुर]]), मछिया ([[मुङ्गेर]]), [[वैशाली]] (बसाढ़) आउ [[मिथिला]] (जनकपुर) आदि तथा [[उत्तरप्रदेश]]मे [[वाराणसी|बनारस]], [[कौशाम्बी जिला|कौशाम्बी]] (कोसम) [[अयोध्या]], [[श्रावस्ती]] (सहेट-महेट) आउ स्थूणा ([[स्थानेश्वर]]) आदि स्थानमे विहार कैलथिन । ऊ समय एही आर्य क्षेत्र कहला हलै, शेष क्षेत्र अनार्य हलै । [[मगध महाजनपद|मगध]]के राजा [[बिम्बिसार]] (श्रेणिक) आउ [[अजातशत्रु]] (कूणिक) के जैनधर्मके अनुयायी कहल गेलै हे । राजसिंह श्रेणिक द्वारा महावीरसे प्रश्न पूछल जाएके उल्लेख जैन शास्त्रमे आव है । चम्पानगरीमे महावीरके समवसृत होवे पर अजातशत्रुके अपन दलबल सहित उनकर दर्शनार्थ गमन करेके वर्णन प्राचीन आगममे मिल है । [[नन्द वंश|नन्द राजा]] घड़ी [[भद्रबाहु]] आउ स्थूलभद्र बड़ प्रतिभाशाली जैन आचार्य होइथिन जे जैनधर्मके समुन्नत बनैलथिन । आचार्य महागिरि स्थूलभद्रके प्रधान शिष्यमे से हलथिन । [[पाटलिपुत्र]] नगरे जैन आगमके प्रथम वाचना होलै जे 'पाटलिपुत्र-वाचना' के नामसे कहल जा है । [[चन्द्रगुप्त]]के बाद [[अशोक]] (२७२-२३२ ईपू) के पौत्र राजा सम्प्रति (२२०-२११ ईपू) के नाम जैन ग्रन्थमे बड़ी आदरसे लेल जा है । आचार्य महागिरिके शिष्य सुहस्ति सम्प्रतिके जैनधर्ममे दीक्षित कैलथिन । सम्प्रति [[महाराष्ट्र]], [[आन्ध्र]], [[द्रविड़]], [[कुर्ग]] आदि प्रदेशमे अपन सुभटके भेजके जैन श्रमणसङ्घके विशेष प्रभावना कैलथिन । [[कलिङ्ग]]के सम्राट [[खारवेल]] जैनधर्मके परम अनुयायी हलन । [[मगध महाजनपद|मगध]]के राजा [[नन्द वंश|नन्द]], जे जिन-प्रतिमा उठाके ले गेलन हल, ओकरा ऊ वापिस लैलन । [[कटक]] भिरु [[उदयगिरि आउ खण्डगिरि|उदयगिरि]]से प्राप्त शिलालेखसे पता चल है कि [[खारवेल]] ऋषभके प्रतिमा निर्माण करवैलन आउ जैन साधुके रहेला गुफा खोदवैलन । तत्पश्चात् ईसवीके पूर्व प्रथम शताब्दीमे [[उज्जैन|उज्जैनी]]के राजा [[विक्रमादित्य]]के पिता गर्दभिल्लसे उत्तेजित कैल जाए पर कालकाचार्यके [[ईरान]] जाके [[शक]] राजाके हिन्दुस्तानमे लावेके उल्लेख जैन ग्रन्थमे मिल है । कालकाचार्यके प्रतिष्ठान ([[पैठन]], महाराष्ट्र) के राजा सातवाहनके समकालीन बतावल गेलै हे । फिर आचार्य पादलिप्त, वज्रस्वामी आउ आर्यरक्षित सङ्घके अधिपतित्व कैलन । ई प्रकार जैनधर्मके उन्नति होवित गेलै आउ अखनि ऊ दूर दूर तक फैल गेलै । == एकरो देखथिन == * [[भारतमे जैनधर्म]] * [[जैनधर्म]] * [[गणधर]] * [[तीर्थङ्कर|जैनधर्मके तीर्थङ्कर]] * [[जैन त्योहार]] * [[विहरमान तीर्थङ्कर]] * [[शलाकापुरुष]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[Category:जैनधर्मके इतिहास]] [[Category:जैनधर्म]] 97ikfm4u0rtzvj2qhqmexq3iunnnizc 64373 64372 2026-07-26T06:05:09Z Pataliputra01 5 64373 wikitext text/x-wiki [[सञ्चिका:Udayagiri Caves - Rani Gumpha 01.jpg|thumb|300px|उदयगिरिके रानी गुम्फा (मूल जैन श्वेताम्बर सम्प्रदाय)]] [[जैनधर्म]] भारत श्रमण परम्परासे निकलल प्राचीन [[धर्म]] आउ [[दर्शनशास्त्र|दर्शन]] है । जैन अर्थात् कर्मके नाश करेवाला 'जिन भगवान्' के अनुयायी । [[सिन्धु घाटी सभ्यता|सिन्धु घाटी]]से भेटल जैन अवशेष जैनधर्मके सबसे प्राचीन धर्मके दर्जा दे है ।<ref name="जैन धर्म की प्राचीनता"> http://www.umich.edu/~umjains/jainismsimplified/chapter20.html  {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150704210130/http://www.umich.edu/~umjains/jainismsimplified/chapter20.html |date=4 जुलाई 2015 }}</ref> [[शिखरजी|सम्मेत्त शिखर]], [[राजगीर]], [[पावापुरी]], [[गिरनार]], [[शत्रुञ्जय]] [[पावागढ़]] आदि जैनके प्रसिद्ध [[तीर्थ]] है । [[पर्यूषण पर्व|पर्यूषण]] पर्व आउ महावीर स्वामी जन्म कल्याणक इनकर मुख्य त्यौहार है । [[अहमदाबाद]], [[महाराष्ट्र]], [[उत्तरप्रदेश]], [[बङ्गाल]], [[राजस्थान]] आदिके अनेक जैन आजकल भारतके अग्रगण्य उद्योगपति आउ व्यापारीमे गिनल जा हथिन । जैन ग्रन्थके अनुसार [[धर्म]] वस्तुके स्वाभाव समझाव है । एहीसे जहियासे [[सृष्टि]] है तहियासे धर्म है, आउ जहिया तक सृष्टि है तहिया तक धर्म रहतै, अर्थात् जैनधर्म सदासे अस्तित्वमे हलै आउ सदा रहतै ।<ref name="Glasenapp 1999. P.15">Helmuth von Glasenapp,Shridhar B. Shrotri. 1999. Jainism: an Indian religion of salvation. P.15 "Jainas consider that religion is eternal and imperishable. It is without beginning and it will never cease to exist. The darkness of error enveloping the truth in certain, periodically occurring aeons clears up again and again so that the brightness of the Jaina-faith can sparkle again anew."</ref><ref name="Dundas, Paul 2002. P.12">Dundas, Paul. 2002. The Jains. P.12 "Jainism is believed by its followers to be everlasting, without beginning or end..."</ref><ref>Varni, Jinendra; Ed. Prof. Sagarmal Jain, Translated Justice T.K. Tukol and Dr. Narendra Bhandari. ''{{IAST|Samaṇ Suttaṁ}}.'' New Delhi: Bhagwan Mahavir memorial Samiti. “The Historians have so far fully recognized the truth that Tirthankara Mahavira was not the founder of the religion. He was preceded by many tirthankaras. He merely reiterated and rejuvenated that religion. It is correct that history has not been able to trace the origin of the Jaina religion; but historical evidence now available and the result of dispassionate researches in literature have established that Jainism is undoubtedly an ancient religion.” Pp. xii&nbsp;– xiii of introduction by Justice T.K.Tutkol and Dr. K.K. Dixit.</ref><ref>Helmuth von Glasenapp,Shridhar B. Shrotri. 1999. Jainism: an Indian religion of salvation. P.24. "Thus not only nothing, from the philosophical and the historical point of view, comes in the way of the supposition that Jainism was established by Parsva around 800 BC, but it is rather confirmed in everything that we know of the spiritual life of that period."</ref><ref>Dundas, Paul. 2002. The Jains. P.17. "Jainism, then, was in origin merely one component of a north Indian ascetic culture that flourished in the Ganges basin from around the eighth or seventh centuries BC."</ref> इतिहासकार सब द्वारा जैनधर्मके मूलो [[सिन्धु घाटी सभ्यता]]से जोड़ल जा है जे [[हिन्द आर्य प्रवास]]से पूर्वके देशी आध्यात्मिकताके दर्शाव है । सिन्धु घाटीसे भेटल जैन शिलालेखो जैनधर्मके सबसे प्राचीन धर्म होवेके पुष्टि कर है । <ref>Larson, Gerald James (1995) ''India’s Agony over religion '' SUNY Press ISBN 0-7914-2412-X. “There is some evidence that Jain traditions may be even older than the Buddhist traditions, possibly going back to the time of the Indus valley civilization, and that Vardhamana rather than being a “founder” per se was, rather, simply a primary spokesman for much older tradition. Page 27”</ref><ref>Joel Diederik Beversluis (2000) In: ''Sourcebook of the World's Religions: An Interfaith Guide to Religion and Spirituality'', New World Library : Novato, CA ISBN 1-57731-121-3 Originating on the Indian sub-continent, Jainism is one of the oldest religion of its homeland and indeed the world, having pre-historic origins before 3000 BC and the propagation of Indo-Aryan culture.... p. 81</ref><ref>Jainism by Mrs. N.R. Guseva p.44</ref> अन्य शोधार्थीके अनुसार [[श्रमण परम्परा|श्रमण]] परम्परा [[वैदिक धर्म|ऐतिहासिक वैदिक धर्म]]के हिन्द-आर्य प्रथाके साथ समकालीन आउ पृथक होलै ।<ref>{{cite book | title=Jainism: An Introduction | publisher=I.B. Tauris | author=Long, Jeffrey D. | year=2009 | location=New York | pages=45–56 | isbn=978-1-84511-626-2}}</ref> जैन ग्रन्थ ([[आगम (जैन)|आगम]]) के अनुसार वर्तमानमे प्रचलित जैनधर्म [[ऋषभदेव|आदिनाथ]]के समयसे प्रचलनमे ऐलै । एहैँसे जे [[तीर्थङ्कर]] परम्परा प्रारम्भ होलै ऊ [[महावीर]] वा वर्धमान तक चलित रहलै जे ईसासे ५२७ वर्ष पूर्व [[निर्वाण]] प्राप्त कैलन हल । महावीरके समयसे पीछे कुछ लोग विशेषकरके यूरोपीय विद्वान् जैनधर्मके प्रचलित होएल मान हथिन । जैनधर्म [[बौद्धधर्म]]से पुराना है । एकर बौद्धधर्मसे कोनो नाता न है । ==ऐतिहासिक रूपरेखा== जैन मान्यताके अनुसार जैनधर्म अनादि कालसे चलल ऐलै हे आउ अनन्त काल तक चलित रहतै । ई धर्मके प्रचार करेला समय-समय पर अनेक तीर्थङ्करके आविर्भाव होवित रह है । जैनधर्मके २४ तीर्थङ्करमे [[ऋषभदेव|ऋषभ]] प्रथम आउ [[महावीर]] अन्तिम तीर्थङ्कर हथिन । महावीरके ११ [[गणधर]] (मुख्य शिष्य) हलथिन - [[इन्द्रभूति गौतम]], [[अग्निभूति गौतम]] ,[[वायुभूति गौतम]], [[व्यक्तस्वामी]], [[सुधर्मास्वामी]] , [[मण्डितपुत्र]], [[मौर्यपुत्र]], [[अकम्पित गौतम]], [[अचलभ्राता]], [[मेतार्यस्वामी]] आउ [[प्रभासस्वामी]] । महावीर स्वयं क्षत्रिय कुलमे उत्पन्न होइथिन किन्तु उनकफ सब गणधर [[ब्राह्मण]] हलथिन । एकरामे गौतम इन्द्रभूति आउ सुधर्माके छोड़के नौ गणधर महावीरके जीवनकालेमे देह त्याग कैलथिन । जौन रात्रिके महावीर [[निर्वाण]] पौलथिन ओही रात्रिके [[इन्द्रभूति गौतम|गौतम इन्द्रभूति]]के केवलज्ञानके प्राप्ति होलै । महावीर-निर्वाणके पश्चात् [[सुधर्मास्वामी|सुधर्मा]] २० वर्ष तक जैन सङ्घके अधिपति रहलथिन । बादमे सङ्घके भार जम्बूस्वामीके सुपुर्द कर देल गेलै आउ ई प्रकार जैन परम्परा आगे बढ़ित रहलै । जम्बूस्वामीके पश्चात् [[केवलज्ञान]] आउ निर्वाण-गमनके द्वार बन्द हो गेलै । [[पार्श्वनाथ]]के मान्यताके अनुसरण करके [[लिच्छवि]] कुलोत्पन्न महावीर चतुर्विध सङ्घके दृढ़ बनावेला गणतन्त्रवादी आदर्श पर सङ्घके नियमके सङ्घटित कैलथिन । निर्ग्रन्थ धर्मके प्रचार करेला ज्ञातपुत्र महावीर [[बिहार]]मे [[राजगृह]], चम्पा ([[भागलपुर]]), मछिया ([[मुङ्गेर]]), [[वैशाली]] (बसाढ़) आउ [[मिथिला]] (जनकपुर) आदि तथा [[उत्तरप्रदेश]]मे [[वाराणसी|बनारस]], [[कौशाम्बी जिला|कौशाम्बी]] (कोसम) [[अयोध्या]], [[श्रावस्ती]] (सहेट-महेट) आउ स्थूणा ([[स्थानेश्वर]]) आदि स्थानमे विहार कैलथिन । ऊ समय एही आर्य क्षेत्र कहला हलै, शेष क्षेत्र अनार्य हलै । [[मगध महाजनपद|मगध]]के राजा [[बिम्बिसार]] (श्रेणिक) आउ [[अजातशत्रु]] (कूणिक) के जैनधर्मके अनुयायी कहल गेलै हे । राजसिंह श्रेणिक द्वारा महावीरसे प्रश्न पूछल जाएके उल्लेख जैन शास्त्रमे आव है । चम्पानगरीमे महावीरके समवसृत होवे पर अजातशत्रुके अपन दलबल सहित उनकर दर्शनार्थ गमन करेके वर्णन प्राचीन आगममे मिल है । [[नन्द वंश|नन्द राजा]] घड़ी [[भद्रबाहु]] आउ स्थूलभद्र बड़ प्रतिभाशाली जैन आचार्य होइथिन जे जैनधर्मके समुन्नत बनैलथिन । आचार्य महागिरि स्थूलभद्रके प्रधान शिष्यमे से हलथिन । [[पाटलिपुत्र]] नगरे जैन आगमके प्रथम वाचना होलै जे 'पाटलिपुत्र-वाचना' के नामसे कहल जा है । [[चन्द्रगुप्त]]के बाद [[अशोक]] (२७२-२३२ ईपू) के पौत्र राजा सम्प्रति (२२०-२११ ईपू) के नाम जैन ग्रन्थमे बड़ी आदरसे लेल जा है । आचार्य महागिरिके शिष्य सुहस्ति सम्प्रतिके जैनधर्ममे दीक्षित कैलथिन । सम्प्रति [[महाराष्ट्र]], [[आन्ध्र]], [[द्रविड़]], [[कुर्ग]] आदि प्रदेशमे अपन सुभटके भेजके जैन श्रमणसङ्घके विशेष प्रभावना कैलथिन । [[कलिङ्ग]]के सम्राट [[खारवेल]] जैनधर्मके परम अनुयायी हलन । [[मगध महाजनपद|मगध]]के राजा [[नन्द वंश|नन्द]], जे जिन-प्रतिमा उठाके ले गेलन हल, ओकरा ऊ वापिस लैलन । [[कटक]] भिरु [[उदयगिरि आउ खण्डगिरि|उदयगिरि]]से प्राप्त शिलालेखसे पता चल है कि [[खारवेल]] ऋषभके प्रतिमा निर्माण करवैलन आउ जैन साधुके रहेला गुफा खोदवैलन । तत्पश्चात् ईसवीके पूर्व प्रथम शताब्दीमे [[उज्जैन|उज्जैनी]]के राजा [[विक्रमादित्य]]के पिता गर्दभिल्लसे उत्तेजित कैल जाए पर कालकाचार्यके [[ईरान]] जाके [[शक]] राजाके हिन्दुस्तानमे लावेके उल्लेख जैन ग्रन्थमे मिल है । कालकाचार्यके प्रतिष्ठान ([[पैठन]], महाराष्ट्र) के राजा सातवाहनके समकालीन बतावल गेलै हे । फिर आचार्य पादलिप्त, वज्रस्वामी आउ आर्यरक्षित सङ्घके अधिपतित्व कैलन । ई प्रकार जैनधर्मके उन्नति होवित गेलै आउ अखनि ऊ दूर दूर तक फैल गेलै । [[Image:Kankali Tila (Samvat 95).jpg|right|thumb|300px|[[मथुरा]]के [[कङ्काली टीला]] नामक पुरातात्विक स्थल पर चार तीर्थङ्करके मूर्ति]] == एकरो देखथिन == * [[भारतमे जैनधर्म]] * [[जैनधर्म]] * [[गणधर]] * [[तीर्थङ्कर|जैनधर्मके तीर्थङ्कर]] * [[जैन त्योहार]] * [[विहरमान तीर्थङ्कर]] * [[शलाकापुरुष]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[Category:जैनधर्मके इतिहास]] [[Category:जैनधर्म]] 8a4vy6sotjwxgmxmnt8wk6ex4t4fqqu 64374 64373 2026-07-26T06:08:19Z Pataliputra01 5 64374 wikitext text/x-wiki [[सञ्चिका:Udayagiri Caves - Rani Gumpha 01.jpg|thumb|300px|उदयगिरिके रानी गुम्फा (मूल जैन श्वेताम्बर सम्प्रदाय)]] [[जैनधर्म]] भारत श्रमण परम्परासे निकलल प्राचीन [[धर्म]] आउ [[दर्शनशास्त्र|दर्शन]] है । जैन अर्थात् कर्मके नाश करेवाला 'जिन भगवान्' के अनुयायी । [[सिन्धु घाटी सभ्यता|सिन्धु घाटी]]से भेटल जैन अवशेष जैनधर्मके सबसे प्राचीन धर्मके दर्जा दे है ।<ref name="जैन धर्म की प्राचीनता"> http://www.umich.edu/~umjains/jainismsimplified/chapter20.html  {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150704210130/http://www.umich.edu/~umjains/jainismsimplified/chapter20.html |date=4 जुलाई 2015 }}</ref> [[शिखरजी|सम्मेत्त शिखर]], [[राजगीर]], [[पावापुरी]], [[गिरनार]], [[शत्रुञ्जय]] [[पावागढ़]] आदि जैनके प्रसिद्ध [[तीर्थ]] है । [[पर्यूषण पर्व|पर्यूषण]] पर्व आउ महावीर स्वामी जन्म कल्याणक इनकर मुख्य त्यौहार है । [[अहमदाबाद]], [[महाराष्ट्र]], [[उत्तरप्रदेश]], [[बङ्गाल]], [[राजस्थान]] आदिके अनेक जैन आजकल भारतके अग्रगण्य उद्योगपति आउ व्यापारीमे गिनल जा हथिन । जैन ग्रन्थके अनुसार [[धर्म]] वस्तुके स्वाभाव समझाव है । एहीसे जहियासे [[सृष्टि]] है तहियासे धर्म है, आउ जहिया तक सृष्टि है तहिया तक धर्म रहतै, अर्थात् जैनधर्म सदासे अस्तित्वमे हलै आउ सदा रहतै ।<ref name="Glasenapp 1999. P.15">Helmuth von Glasenapp,Shridhar B. Shrotri. 1999. Jainism: an Indian religion of salvation. P.15 "Jainas consider that religion is eternal and imperishable. It is without beginning and it will never cease to exist. The darkness of error enveloping the truth in certain, periodically occurring aeons clears up again and again so that the brightness of the Jaina-faith can sparkle again anew."</ref><ref name="Dundas, Paul 2002. P.12">Dundas, Paul. 2002. The Jains. P.12 "Jainism is believed by its followers to be everlasting, without beginning or end..."</ref><ref>Varni, Jinendra; Ed. Prof. Sagarmal Jain, Translated Justice T.K. Tukol and Dr. Narendra Bhandari. ''{{IAST|Samaṇ Suttaṁ}}.'' New Delhi: Bhagwan Mahavir memorial Samiti. “The Historians have so far fully recognized the truth that Tirthankara Mahavira was not the founder of the religion. He was preceded by many tirthankaras. He merely reiterated and rejuvenated that religion. It is correct that history has not been able to trace the origin of the Jaina religion; but historical evidence now available and the result of dispassionate researches in literature have established that Jainism is undoubtedly an ancient religion.” Pp. xii&nbsp;– xiii of introduction by Justice T.K.Tutkol and Dr. K.K. Dixit.</ref><ref>Helmuth von Glasenapp,Shridhar B. Shrotri. 1999. Jainism: an Indian religion of salvation. P.24. "Thus not only nothing, from the philosophical and the historical point of view, comes in the way of the supposition that Jainism was established by Parsva around 800 BC, but it is rather confirmed in everything that we know of the spiritual life of that period."</ref><ref>Dundas, Paul. 2002. The Jains. P.17. "Jainism, then, was in origin merely one component of a north Indian ascetic culture that flourished in the Ganges basin from around the eighth or seventh centuries BC."</ref> इतिहासकार सब द्वारा जैनधर्मके मूलो [[सिन्धु घाटी सभ्यता]]से जोड़ल जा है जे [[हिन्द आर्य प्रवास]]से पूर्वके देशी आध्यात्मिकताके दर्शाव है । सिन्धु घाटीसे भेटल जैन शिलालेखो जैनधर्मके सबसे प्राचीन धर्म होवेके पुष्टि कर है । <ref>Larson, Gerald James (1995) ''India’s Agony over religion '' SUNY Press ISBN 0-7914-2412-X. “There is some evidence that Jain traditions may be even older than the Buddhist traditions, possibly going back to the time of the Indus valley civilization, and that Vardhamana rather than being a “founder” per se was, rather, simply a primary spokesman for much older tradition. Page 27”</ref><ref>Joel Diederik Beversluis (2000) In: ''Sourcebook of the World's Religions: An Interfaith Guide to Religion and Spirituality'', New World Library : Novato, CA ISBN 1-57731-121-3 Originating on the Indian sub-continent, Jainism is one of the oldest religion of its homeland and indeed the world, having pre-historic origins before 3000 BC and the propagation of Indo-Aryan culture.... p. 81</ref><ref>Jainism by Mrs. N.R. Guseva p.44</ref> अन्य शोधार्थीके अनुसार [[श्रमण परम्परा|श्रमण]] परम्परा [[वैदिक धर्म|ऐतिहासिक वैदिक धर्म]]के हिन्द-आर्य प्रथाके साथ समकालीन आउ पृथक होलै ।<ref>{{cite book | title=Jainism: An Introduction | publisher=I.B. Tauris | author=Long, Jeffrey D. | year=2009 | location=New York | pages=45–56 | isbn=978-1-84511-626-2}}</ref> जैन ग्रन्थ ([[आगम (जैन)|आगम]]) के अनुसार वर्तमानमे प्रचलित जैनधर्म [[ऋषभदेव|आदिनाथ]]के समयसे प्रचलनमे ऐलै । एहैँसे जे [[तीर्थङ्कर]] परम्परा प्रारम्भ होलै ऊ [[महावीर]] वा वर्धमान तक चलित रहलै जे ईसासे ५२७ वर्ष पूर्व [[निर्वाण]] प्राप्त कैलन हल । महावीरके समयसे पीछे कुछ लोग विशेषकरके यूरोपीय विद्वान् जैनधर्मके प्रचलित होएल मान हथिन । जैनधर्म [[बौद्धधर्म]]से पुराना है । एकर बौद्धधर्मसे कोनो नाता न है । ==ऐतिहासिक रूपरेखा== जैन मान्यताके अनुसार जैनधर्म अनादि कालसे चलल ऐलै हे आउ अनन्त काल तक चलित रहतै । ई धर्मके प्रचार करेला समय-समय पर अनेक तीर्थङ्करके आविर्भाव होवित रह है । जैनधर्मके २४ तीर्थङ्करमे [[ऋषभदेव|ऋषभ]] प्रथम आउ [[महावीर]] अन्तिम तीर्थङ्कर हथिन । महावीरके ११ [[गणधर]] (मुख्य शिष्य) हलथिन - [[इन्द्रभूति गौतम]], [[अग्निभूति गौतम]] ,[[वायुभूति गौतम]], [[व्यक्तस्वामी]], [[सुधर्मास्वामी]] , [[मण्डितपुत्र]], [[मौर्यपुत्र]], [[अकम्पित गौतम]], [[अचलभ्राता]], [[मेतार्यस्वामी]] आउ [[प्रभासस्वामी]] । महावीर स्वयं क्षत्रिय कुलमे उत्पन्न होइथिन किन्तु उनकफ सब गणधर [[ब्राह्मण]] हलथिन । एकरामे गौतम इन्द्रभूति आउ सुधर्माके छोड़के नौ गणधर महावीरके जीवनकालेमे देह त्याग कैलथिन । जौन रात्रिके महावीर [[निर्वाण]] पौलथिन ओही रात्रिके [[इन्द्रभूति गौतम|गौतम इन्द्रभूति]]के केवलज्ञानके प्राप्ति होलै । महावीर-निर्वाणके पश्चात् [[सुधर्मास्वामी|सुधर्मा]] २० वर्ष तक जैन सङ्घके अधिपति रहलथिन । बादमे सङ्घके भार जम्बूस्वामीके सुपुर्द कर देल गेलै आउ ई प्रकार जैन परम्परा आगे बढ़ित रहलै । जम्बूस्वामीके पश्चात् [[केवलज्ञान]] आउ निर्वाण-गमनके द्वार बन्द हो गेलै । [[पार्श्वनाथ]]के मान्यताके अनुसरण करके [[लिच्छवि]] कुलोत्पन्न महावीर चतुर्विध सङ्घके दृढ़ बनावेला गणतन्त्रवादी आदर्श पर सङ्घके नियमके सङ्घटित कैलथिन । निर्ग्रन्थ धर्मके प्रचार करेला ज्ञातपुत्र महावीर [[बिहार]]मे [[राजगृह]], चम्पा ([[भागलपुर]]), मछिया ([[मुङ्गेर]]), [[वैशाली]] (बसाढ़) आउ [[मिथिला]] (जनकपुर) आदि तथा [[उत्तरप्रदेश]]मे [[वाराणसी|बनारस]], [[कौशाम्बी जिला|कौशाम्बी]] (कोसम) [[अयोध्या]], [[श्रावस्ती]] (सहेट-महेट) आउ स्थूणा ([[स्थानेश्वर]]) आदि स्थानमे विहार कैलथिन । ऊ समय एही आर्य क्षेत्र कहला हलै, शेष क्षेत्र अनार्य हलै । [[मगध महाजनपद|मगध]]के राजा [[बिम्बिसार]] (श्रेणिक) आउ [[अजातशत्रु]] (कूणिक) के जैनधर्मके अनुयायी कहल गेलै हे । राजसिंह श्रेणिक द्वारा महावीरसे प्रश्न पूछल जाएके उल्लेख जैन शास्त्रमे आव है । चम्पानगरीमे महावीरके समवसृत होवे पर अजातशत्रुके अपन दलबल सहित उनकर दर्शनार्थ गमन करेके वर्णन प्राचीन आगममे मिल है । [[नन्द वंश|नन्द राजा]] घड़ी [[भद्रबाहु]] आउ स्थूलभद्र बड़ प्रतिभाशाली जैन आचार्य होइथिन जे जैनधर्मके समुन्नत बनैलथिन । आचार्य महागिरि स्थूलभद्रके प्रधान शिष्यमे से हलथिन । [[पाटलिपुत्र]] नगरे जैन आगमके प्रथम वाचना होलै जे 'पाटलिपुत्र-वाचना' के नामसे कहल जा है । [[चन्द्रगुप्त]]के बाद [[अशोक]] (२७२-२३२ ईपू) के पौत्र राजा सम्प्रति (२२०-२११ ईपू) के नाम जैन ग्रन्थमे बड़ी आदरसे लेल जा है । आचार्य महागिरिके शिष्य सुहस्ति सम्प्रतिके जैनधर्ममे दीक्षित कैलथिन । सम्प्रति [[महाराष्ट्र]], [[आन्ध्र]], [[द्रविड़]], [[कुर्ग]] आदि प्रदेशमे अपन सुभटके भेजके जैन श्रमणसङ्घके विशेष प्रभावना कैलथिन । [[कलिङ्ग]]के सम्राट [[खारवेल]] जैनधर्मके परम अनुयायी हलन । [[मगध महाजनपद|मगध]]के राजा [[नन्द वंश|नन्द]], जे जिन-प्रतिमा उठाके ले गेलन हल, ओकरा ऊ वापिस लैलन । [[कटक]] भिरु [[उदयगिरि आउ खण्डगिरि|उदयगिरि]]से प्राप्त शिलालेखसे पता चल है कि [[खारवेल]] ऋषभके प्रतिमा निर्माण करवैलन आउ जैन साधुके रहेला गुफा खोदवैलन । तत्पश्चात् ईसवीके पूर्व प्रथम शताब्दीमे [[उज्जैन|उज्जैनी]]के राजा [[विक्रमादित्य]]के पिता गर्दभिल्लसे उत्तेजित कैल जाए पर कालकाचार्यके [[ईरान]] जाके [[शक]] राजाके हिन्दुस्तानमे लावेके उल्लेख जैन ग्रन्थमे मिल है । कालकाचार्यके प्रतिष्ठान ([[पैठन]], महाराष्ट्र) के राजा सातवाहनके समकालीन बतावल गेलै हे । फिर आचार्य पादलिप्त, वज्रस्वामी आउ आर्यरक्षित सङ्घके अधिपतित्व कैलन । ई प्रकार जैनधर्मके उन्नति होवित गेलै आउ अखनि ऊ दूर दूर तक फैल गेलै । [[Image:Kankali Tila (Samvat 95).jpg|right|thumb|300px|[[मथुरा]]के [[कङ्काली टीला]] नामक पुरातात्विक स्थल पर चार तीर्थङ्करके मूर्ति]] [[मथुरा]]मे ईसवीके आरम्भके जे शिलालेख उपलब्ध होलै हे, ओकरासे पता लग है कि कोनो समय मथुरा जैनधर्मके बड़ केन्द्र हलै आउ व्यापारी एवं निम्नवर्गके लोग ई धर्मके अनुयायी हलन । एहाँके शिलालेखमे जे जैन आचार्यके गण, कुल आउ शाखाके उल्लेख है ऊ भद्रबाहुके [[कल्पसूत्र (जैन)|कल्पसूत्र]]के स्थाविरावलिमे जैसेके तैसे मिल है । ईसवी ३६०-७३ के लगभग आर्य स्कन्दिलके अध्यक्षतामे मथुरामे जैन आगमके दोसर वाचना होलै । एकरोसे मथुराके महत्त्वके पता चल है । ई कालके प्रमुख जैन आचार्यमे उमास्वाति, [[सिद्धसेन]]के नाम विशेष उल्लेखनीय है जे अपन अलौकिक प्रतिभाके बलसे जैन साहित्यके पुष्पित आउ पल्लवित कैलन । जैनधर्मके कीर्ति पताका चारो दिशामे फैलल हलै । == एकरो देखथिन == * [[भारतमे जैनधर्म]] * [[जैनधर्म]] * [[गणधर]] * [[तीर्थङ्कर|जैनधर्मके तीर्थङ्कर]] * [[जैन त्योहार]] * [[विहरमान तीर्थङ्कर]] * [[शलाकापुरुष]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[Category:जैनधर्मके इतिहास]] [[Category:जैनधर्म]] hqxdiwbfll3n33me62xrliju0qqhy1y 64375 64374 2026-07-26T06:10:55Z Pataliputra01 5 64375 wikitext text/x-wiki [[सञ्चिका:Udayagiri Caves - Rani Gumpha 01.jpg|thumb|300px|उदयगिरिके रानी गुम्फा (मूल जैन श्वेताम्बर सम्प्रदाय)]] [[जैनधर्म]] भारत श्रमण परम्परासे निकलल प्राचीन [[धर्म]] आउ [[दर्शनशास्त्र|दर्शन]] है । जैन अर्थात् कर्मके नाश करेवाला 'जिन भगवान्' के अनुयायी । [[सिन्धु घाटी सभ्यता|सिन्धु घाटी]]से भेटल जैन अवशेष जैनधर्मके सबसे प्राचीन धर्मके दर्जा दे है ।<ref name="जैन धर्म की प्राचीनता"> http://www.umich.edu/~umjains/jainismsimplified/chapter20.html  {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150704210130/http://www.umich.edu/~umjains/jainismsimplified/chapter20.html |date=4 जुलाई 2015 }}</ref> [[शिखरजी|सम्मेत्त शिखर]], [[राजगीर]], [[पावापुरी]], [[गिरनार]], [[शत्रुञ्जय]] [[पावागढ़]] आदि जैनके प्रसिद्ध [[तीर्थ]] है । [[पर्यूषण पर्व|पर्यूषण]] पर्व आउ महावीर स्वामी जन्म कल्याणक इनकर मुख्य त्यौहार है । [[अहमदाबाद]], [[महाराष्ट्र]], [[उत्तरप्रदेश]], [[बङ्गाल]], [[राजस्थान]] आदिके अनेक जैन आजकल भारतके अग्रगण्य उद्योगपति आउ व्यापारीमे गिनल जा हथिन । जैन ग्रन्थके अनुसार [[धर्म]] वस्तुके स्वाभाव समझाव है । एहीसे जहियासे [[सृष्टि]] है तहियासे धर्म है, आउ जहिया तक सृष्टि है तहिया तक धर्म रहतै, अर्थात् जैनधर्म सदासे अस्तित्वमे हलै आउ सदा रहतै ।<ref name="Glasenapp 1999. P.15">Helmuth von Glasenapp,Shridhar B. Shrotri. 1999. Jainism: an Indian religion of salvation. P.15 "Jainas consider that religion is eternal and imperishable. It is without beginning and it will never cease to exist. The darkness of error enveloping the truth in certain, periodically occurring aeons clears up again and again so that the brightness of the Jaina-faith can sparkle again anew."</ref><ref name="Dundas, Paul 2002. P.12">Dundas, Paul. 2002. The Jains. P.12 "Jainism is believed by its followers to be everlasting, without beginning or end..."</ref><ref>Varni, Jinendra; Ed. Prof. Sagarmal Jain, Translated Justice T.K. Tukol and Dr. Narendra Bhandari. ''{{IAST|Samaṇ Suttaṁ}}.'' New Delhi: Bhagwan Mahavir memorial Samiti. “The Historians have so far fully recognized the truth that Tirthankara Mahavira was not the founder of the religion. He was preceded by many tirthankaras. He merely reiterated and rejuvenated that religion. It is correct that history has not been able to trace the origin of the Jaina religion; but historical evidence now available and the result of dispassionate researches in literature have established that Jainism is undoubtedly an ancient religion.” Pp. xii&nbsp;– xiii of introduction by Justice T.K.Tutkol and Dr. K.K. Dixit.</ref><ref>Helmuth von Glasenapp,Shridhar B. Shrotri. 1999. Jainism: an Indian religion of salvation. P.24. "Thus not only nothing, from the philosophical and the historical point of view, comes in the way of the supposition that Jainism was established by Parsva around 800 BC, but it is rather confirmed in everything that we know of the spiritual life of that period."</ref><ref>Dundas, Paul. 2002. The Jains. P.17. "Jainism, then, was in origin merely one component of a north Indian ascetic culture that flourished in the Ganges basin from around the eighth or seventh centuries BC."</ref> इतिहासकार सब द्वारा जैनधर्मके मूलो [[सिन्धु घाटी सभ्यता]]से जोड़ल जा है जे [[हिन्द आर्य प्रवास]]से पूर्वके देशी आध्यात्मिकताके दर्शाव है । सिन्धु घाटीसे भेटल जैन शिलालेखो जैनधर्मके सबसे प्राचीन धर्म होवेके पुष्टि कर है । <ref>Larson, Gerald James (1995) ''India’s Agony over religion '' SUNY Press ISBN 0-7914-2412-X. “There is some evidence that Jain traditions may be even older than the Buddhist traditions, possibly going back to the time of the Indus valley civilization, and that Vardhamana rather than being a “founder” per se was, rather, simply a primary spokesman for much older tradition. Page 27”</ref><ref>Joel Diederik Beversluis (2000) In: ''Sourcebook of the World's Religions: An Interfaith Guide to Religion and Spirituality'', New World Library : Novato, CA ISBN 1-57731-121-3 Originating on the Indian sub-continent, Jainism is one of the oldest religion of its homeland and indeed the world, having pre-historic origins before 3000 BC and the propagation of Indo-Aryan culture.... p. 81</ref><ref>Jainism by Mrs. N.R. Guseva p.44</ref> अन्य शोधार्थीके अनुसार [[श्रमण परम्परा|श्रमण]] परम्परा [[वैदिक धर्म|ऐतिहासिक वैदिक धर्म]]के हिन्द-आर्य प्रथाके साथ समकालीन आउ पृथक होलै ।<ref>{{cite book | title=Jainism: An Introduction | publisher=I.B. Tauris | author=Long, Jeffrey D. | year=2009 | location=New York | pages=45–56 | isbn=978-1-84511-626-2}}</ref> जैन ग्रन्थ ([[आगम (जैन)|आगम]]) के अनुसार वर्तमानमे प्रचलित जैनधर्म [[ऋषभदेव|आदिनाथ]]के समयसे प्रचलनमे ऐलै । एहैँसे जे [[तीर्थङ्कर]] परम्परा प्रारम्भ होलै ऊ [[महावीर]] वा वर्धमान तक चलित रहलै जे ईसासे ५२७ वर्ष पूर्व [[निर्वाण]] प्राप्त कैलन हल । महावीरके समयसे पीछे कुछ लोग विशेषकरके यूरोपीय विद्वान् जैनधर्मके प्रचलित होएल मान हथिन । जैनधर्म [[बौद्धधर्म]]से पुराना है । एकर बौद्धधर्मसे कोनो नाता न है । ==ऐतिहासिक रूपरेखा== जैन मान्यताके अनुसार जैनधर्म अनादि कालसे चलल ऐलै हे आउ अनन्त काल तक चलित रहतै । ई धर्मके प्रचार करेला समय-समय पर अनेक तीर्थङ्करके आविर्भाव होवित रह है । जैनधर्मके २४ तीर्थङ्करमे [[ऋषभदेव|ऋषभ]] प्रथम आउ [[महावीर]] अन्तिम तीर्थङ्कर हथिन । महावीरके ११ [[गणधर]] (मुख्य शिष्य) हलथिन - [[इन्द्रभूति गौतम]], [[अग्निभूति गौतम]] ,[[वायुभूति गौतम]], [[व्यक्तस्वामी]], [[सुधर्मास्वामी]] , [[मण्डितपुत्र]], [[मौर्यपुत्र]], [[अकम्पित गौतम]], [[अचलभ्राता]], [[मेतार्यस्वामी]] आउ [[प्रभासस्वामी]] । महावीर स्वयं क्षत्रिय कुलमे उत्पन्न होइथिन किन्तु उनकफ सब गणधर [[ब्राह्मण]] हलथिन । एकरामे गौतम इन्द्रभूति आउ सुधर्माके छोड़के नौ गणधर महावीरके जीवनकालेमे देह त्याग कैलथिन । जौन रात्रिके महावीर [[निर्वाण]] पौलथिन ओही रात्रिके [[इन्द्रभूति गौतम|गौतम इन्द्रभूति]]के केवलज्ञानके प्राप्ति होलै । महावीर-निर्वाणके पश्चात् [[सुधर्मास्वामी|सुधर्मा]] २० वर्ष तक जैन सङ्घके अधिपति रहलथिन । बादमे सङ्घके भार जम्बूस्वामीके सुपुर्द कर देल गेलै आउ ई प्रकार जैन परम्परा आगे बढ़ित रहलै । जम्बूस्वामीके पश्चात् [[केवलज्ञान]] आउ निर्वाण-गमनके द्वार बन्द हो गेलै । [[पार्श्वनाथ]]के मान्यताके अनुसरण करके [[लिच्छवि]] कुलोत्पन्न महावीर चतुर्विध सङ्घके दृढ़ बनावेला गणतन्त्रवादी आदर्श पर सङ्घके नियमके सङ्घटित कैलथिन । निर्ग्रन्थ धर्मके प्रचार करेला ज्ञातपुत्र महावीर [[बिहार]]मे [[राजगृह]], चम्पा ([[भागलपुर]]), मछिया ([[मुङ्गेर]]), [[वैशाली]] (बसाढ़) आउ [[मिथिला]] (जनकपुर) आदि तथा [[उत्तरप्रदेश]]मे [[वाराणसी|बनारस]], [[कौशाम्बी जिला|कौशाम्बी]] (कोसम) [[अयोध्या]], [[श्रावस्ती]] (सहेट-महेट) आउ स्थूणा ([[स्थानेश्वर]]) आदि स्थानमे विहार कैलथिन । ऊ समय एही आर्य क्षेत्र कहला हलै, शेष क्षेत्र अनार्य हलै । [[मगध महाजनपद|मगध]]के राजा [[बिम्बिसार]] (श्रेणिक) आउ [[अजातशत्रु]] (कूणिक) के जैनधर्मके अनुयायी कहल गेलै हे । राजसिंह श्रेणिक द्वारा महावीरसे प्रश्न पूछल जाएके उल्लेख जैन शास्त्रमे आव है । चम्पानगरीमे महावीरके समवसृत होवे पर अजातशत्रुके अपन दलबल सहित उनकर दर्शनार्थ गमन करेके वर्णन प्राचीन आगममे मिल है । [[नन्द वंश|नन्द राजा]] घड़ी [[भद्रबाहु]] आउ स्थूलभद्र बड़ प्रतिभाशाली जैन आचार्य होइथिन जे जैनधर्मके समुन्नत बनैलथिन । आचार्य महागिरि स्थूलभद्रके प्रधान शिष्यमे से हलथिन । [[पाटलिपुत्र]] नगरे जैन आगमके प्रथम वाचना होलै जे 'पाटलिपुत्र-वाचना' के नामसे कहल जा है । [[चन्द्रगुप्त]]के बाद [[अशोक]] (२७२-२३२ ईपू) के पौत्र राजा सम्प्रति (२२०-२११ ईपू) के नाम जैन ग्रन्थमे बड़ी आदरसे लेल जा है । आचार्य महागिरिके शिष्य सुहस्ति सम्प्रतिके जैनधर्ममे दीक्षित कैलथिन । सम्प्रति [[महाराष्ट्र]], [[आन्ध्र]], [[द्रविड़]], [[कुर्ग]] आदि प्रदेशमे अपन सुभटके भेजके जैन श्रमणसङ्घके विशेष प्रभावना कैलथिन । [[कलिङ्ग]]के सम्राट [[खारवेल]] जैनधर्मके परम अनुयायी हलन । [[मगध महाजनपद|मगध]]के राजा [[नन्द वंश|नन्द]], जे जिन-प्रतिमा उठाके ले गेलन हल, ओकरा ऊ वापिस लैलन । [[कटक]] भिरु [[उदयगिरि आउ खण्डगिरि|उदयगिरि]]से प्राप्त शिलालेखसे पता चल है कि [[खारवेल]] ऋषभके प्रतिमा निर्माण करवैलन आउ जैन साधुके रहेला गुफा खोदवैलन । तत्पश्चात् ईसवीके पूर्व प्रथम शताब्दीमे [[उज्जैन|उज्जैनी]]के राजा [[विक्रमादित्य]]के पिता गर्दभिल्लसे उत्तेजित कैल जाए पर कालकाचार्यके [[ईरान]] जाके [[शक]] राजाके हिन्दुस्तानमे लावेके उल्लेख जैन ग्रन्थमे मिल है । कालकाचार्यके प्रतिष्ठान ([[पैठन]], महाराष्ट्र) के राजा सातवाहनके समकालीन बतावल गेलै हे । फिर आचार्य पादलिप्त, वज्रस्वामी आउ आर्यरक्षित सङ्घके अधिपतित्व कैलन । ई प्रकार जैनधर्मके उन्नति होवित गेलै आउ अखनि ऊ दूर दूर तक फैल गेलै । [[Image:Kankali Tila (Samvat 95).jpg|right|thumb|300px|[[मथुरा]]के [[कङ्काली टीला]] नामक पुरातात्विक स्थल पर चार तीर्थङ्करके मूर्ति]] [[मथुरा]]मे ईसवीके आरम्भके जे शिलालेख उपलब्ध होलै हे, ओकरासे पता लग है कि कोनो समय मथुरा जैनधर्मके बड़ केन्द्र हलै आउ व्यापारी एवं निम्नवर्गके लोग ई धर्मके अनुयायी हलन । एहाँके शिलालेखमे जे जैन आचार्यके गण, कुल आउ शाखाके उल्लेख है ऊ भद्रबाहुके [[कल्पसूत्र (जैन)|कल्पसूत्र]]के स्थाविरावलिमे जैसेके तैसे मिल है । ईसवी ३६०-७३ के लगभग आर्य स्कन्दिलके अध्यक्षतामे मथुरामे जैन आगमके दोसर वाचना होलै । एकरोसे मथुराके महत्त्वके पता चल है । ई कालके प्रमुख जैन आचार्यमे उमास्वाति, [[सिद्धसेन]]के नाम विशेष उल्लेखनीय है जे अपन अलौकिक प्रतिभाके बलसे जैन साहित्यके पुष्पित आउ पल्लवित कैलन । जैनधर्मके कीर्ति पताका चारो दिशामे फैलल हलै । [[गुप्त राजवंश|गुप्त]] राजाके काल भारतवर्षके सुवर्णकाल कहल जा है । ई समय जैनधर्म उत्तरोत्तर उन्नत दशाके प्राप्त होवित गेलै । [[गुजरात]]मे [[गिरनार]] आउ [[पालीताना|शत्रुञ्जय]] जैनके परम तीर्थ मानल गेलै हे । ईसवीके ७मा शताब्दीमे देवर्धिगणि क्षमाश्रमणके अधिपतित्वमे वल्लभीमे जैन आगमके अन्तिम वाचना स्वीकार करके ओकरा लिपिबद्ध कर देल गेलै । आगे चलके [[चावडा राजवंश|चावड़ा]] वंशके राजा वनराज राजगद्दी पर आसीन होवेके पूर्व (७२०-७८०) जैन मुनि शीलगुणसूरिके उपदेशसे प्रभावित होके गुजरातके प्रसिद्ध अणहिल्लपुर पाटण नामके नगर बसौलन । आचार्य [[आचार्य हरिभद्र|हरिभद्र]] नियन प्रकाण्ड विद्वानके ई समय जनम होलै जे न्यायसिद्धान्त आदि विषय पर ग्रन्थ लिखके जैनधर्मके समुन्नत कैलन । == एकरो देखथिन == * [[भारतमे जैनधर्म]] * [[जैनधर्म]] * [[गणधर]] * [[तीर्थङ्कर|जैनधर्मके तीर्थङ्कर]] * [[जैन त्योहार]] * [[विहरमान तीर्थङ्कर]] * [[शलाकापुरुष]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[Category:जैनधर्मके इतिहास]] [[Category:जैनधर्म]] 5dk3yrzjyxn13m6h2ymxcqoh740kbd7 साँचा:का अपने जानही? 10 16638 64358 2026-07-25T18:53:59Z ऐक्टिवेटेड् 76 ऐक्टिवेटेड् ने पृष्ठ [[साँचा:का अपने जानही?]] को [[साँचा:का अपने जान हथिन ?]] पर स्थानांतरित किया 64358 wikitext text/x-wiki #पुनर्प्रेषित [[साँचा:का अपने जान हथिन ?]] 81wdg8wnog5i6mdbz0x7pru8qtls6f1 साँचा:का अपने जान हथिन? 10 16639 64359 2026-07-25T18:54:47Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[साँचा:का अपने जान हथिन ?]] के पुनर्निर्देशित 64359 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[साँचा:का अपने जान हथिन ?]] ppps464o8e320dcjm2t38cvpt30nkqo साँचा:का अपने जानहथिन? 10 16640 64360 2026-07-25T18:54:49Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[साँचा:का अपने जान हथिन ?]] के पुनर्निर्देशित 64360 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[साँचा:का अपने जान हथिन ?]] ppps464o8e320dcjm2t38cvpt30nkqo साँचा:का अपने जानहथिन ? 10 16641 64361 2026-07-25T18:55:32Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[साँचा:का अपने जान हथिन ?]] के पुनर्निर्देशित 64361 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[साँचा:का अपने जान हथिन ?]] ppps464o8e320dcjm2t38cvpt30nkqo विकिपीडिया:का अपने जान हथिन ? 4 16642 64362 2026-07-25T19:03:58Z ऐक्टिवेटेड् 76 "<!--सुरक्षित -->पन्ना [[साँचा:का अपने जान हथिन ?]], [[मुख्यपन्ना]]के ''का अपने जान हथिन'' के भाग हे । * नया सुझाव पन्ना [[साँचा वार्ता:का अपने जान हथिन ?]] पर जोड़थिन । * सुझावला मग..." सङ्गे नया पन्ना बनावल गेलै 64362 wikitext text/x-wiki <!--सुरक्षित -->पन्ना [[साँचा:का अपने जान हथिन ?]], [[मुख्यपन्ना]]के ''का अपने जान हथिन'' के भाग हे । * नया सुझाव पन्ना [[साँचा वार्ता:का अपने जान हथिन ?]] पर जोड़थिन । * सुझावला मगही विकिपीडिया पर जोड़ल नया लेख हियाँ देखथिन: [[विशेष:नए_पृष्ठ|विशेष:नया_पन्ना]] * अपन सुझावके विकिपीडियाके नीतिके भीतरे रखथिन (देखथिन - [[विकिपीडिया:तटस्थ दृष्टिकोण|तदृ]]), प्रयास करथिन जे अपनेके सुझाव विविध क्षेत्रसे होवे । * कृपया साँचा बदले वा सुझाव देवेसे पहिले [[#नियम|नियम]]के पढ़थिन । * प्रबन्धकसे अनुरोध: "का अपने जान हथिन" मे प्रयोग कैल चित्रके सुरक्षित करके रखथिन । bcvx7nttapaot1gvb0kdtzs6mlkq93h 64363 64362 2026-07-25T19:04:29Z ऐक्टिवेटेड् 76 ऐक्टिवेटेड् ने पृष्ठ [[विकिपीडिया:का अपने जानही?]] को [[विकिपीडिया:का अपने जान हथिन?]] पर स्थानांतरित किया 64362 wikitext text/x-wiki <!--सुरक्षित -->पन्ना [[साँचा:का अपने जान हथिन ?]], [[मुख्यपन्ना]]के ''का अपने जान हथिन'' के भाग हे । * नया सुझाव पन्ना [[साँचा वार्ता:का अपने जान हथिन ?]] पर जोड़थिन । * सुझावला मगही विकिपीडिया पर जोड़ल नया लेख हियाँ देखथिन: [[विशेष:नए_पृष्ठ|विशेष:नया_पन्ना]] * अपन सुझावके विकिपीडियाके नीतिके भीतरे रखथिन (देखथिन - [[विकिपीडिया:तटस्थ दृष्टिकोण|तदृ]]), प्रयास करथिन जे अपनेके सुझाव विविध क्षेत्रसे होवे । * कृपया साँचा बदले वा सुझाव देवेसे पहिले [[#नियम|नियम]]के पढ़थिन । * प्रबन्धकसे अनुरोध: "का अपने जान हथिन" मे प्रयोग कैल चित्रके सुरक्षित करके रखथिन । bcvx7nttapaot1gvb0kdtzs6mlkq93h 64365 64363 2026-07-25T19:05:28Z ऐक्टिवेटेड् 76 ऐक्टिवेटेड् ने पृष्ठ [[विकिपीडिया:का अपने जान हथिन?]] को [[विकिपीडिया:का अपने जान हथिन ?]] पर स्थानांतरित किया 64362 wikitext text/x-wiki <!--सुरक्षित -->पन्ना [[साँचा:का अपने जान हथिन ?]], [[मुख्यपन्ना]]के ''का अपने जान हथिन'' के भाग हे । * नया सुझाव पन्ना [[साँचा वार्ता:का अपने जान हथिन ?]] पर जोड़थिन । * सुझावला मगही विकिपीडिया पर जोड़ल नया लेख हियाँ देखथिन: [[विशेष:नए_पृष्ठ|विशेष:नया_पन्ना]] * अपन सुझावके विकिपीडियाके नीतिके भीतरे रखथिन (देखथिन - [[विकिपीडिया:तटस्थ दृष्टिकोण|तदृ]]), प्रयास करथिन जे अपनेके सुझाव विविध क्षेत्रसे होवे । * कृपया साँचा बदले वा सुझाव देवेसे पहिले [[#नियम|नियम]]के पढ़थिन । * प्रबन्धकसे अनुरोध: "का अपने जान हथिन" मे प्रयोग कैल चित्रके सुरक्षित करके रखथिन । bcvx7nttapaot1gvb0kdtzs6mlkq93h विकिपीडिया:का अपने जानही? 4 16643 64364 2026-07-25T19:04:29Z ऐक्टिवेटेड् 76 ऐक्टिवेटेड् ने पृष्ठ [[विकिपीडिया:का अपने जानही?]] को [[विकिपीडिया:का अपने जान हथिन?]] पर स्थानांतरित किया 64364 wikitext text/x-wiki #पुनर्प्रेषित [[विकिपीडिया:का अपने जान हथिन?]] b5k3u60jo7630u3v071dtvr8n0pc17t 64367 64364 2026-07-25T19:05:35Z ऐक्टिवेटेड् 76 पुनर्निर्दशनके लक्ष्य [[विकिपीडिया:का अपने जान हथिन?]] से [[विकिपीडिया:का अपने जान हथिन ?]] मे बदललै 64367 wikitext text/x-wiki #पुनर्प्रेषित [[विकिपीडिया:का अपने जान हथिन ?]] drbxpwrr17acqq0164k7aywib44pdxz विकिपीडिया:का अपने जान हथिन? 4 16644 64366 2026-07-25T19:05:28Z ऐक्टिवेटेड् 76 ऐक्टिवेटेड् ने पृष्ठ [[विकिपीडिया:का अपने जान हथिन?]] को [[विकिपीडिया:का अपने जान हथिन ?]] पर स्थानांतरित किया 64366 wikitext text/x-wiki #पुनर्प्रेषित [[विकिपीडिया:का अपने जान हथिन ?]] drbxpwrr17acqq0164k7aywib44pdxz विकिपीडिया:का अपने जानहथिन ? 4 16645 64368 2026-07-25T19:05:55Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[विकिपीडिया:का अपने जान हथिन ?]] के पुनर्निर्देशित 64368 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[विकिपीडिया:का अपने जान हथिन ?]] b0ze8ahrn2hgyehe59d3mmnltekugs5 विकिपीडिया:का अपने जानहथिन? 4 16646 64369 2026-07-25T19:05:57Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[विकिपीडिया:का अपने जान हथिन ?]] के पुनर्निर्देशित 64369 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[विकिपीडिया:का अपने जान हथिन ?]] b0ze8ahrn2hgyehe59d3mmnltekugs5