विकिपीडिया
magwiki
https://mag.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%BE
MediaWiki 1.47.0-wmf.18
first-letter
मीडिया
विशेष
वार्ता
प्रयोगकर्ता
प्रयोगकर्ता वार्ता
विकिपीडिया
विकिपीडिया वार्ता
सञ्चिका
सञ्चिका वार्ता
मीडियाविकि
मीडियाविकि वार्ता
साँचा
साँचा वार्ता
सहयोग
सहयोग वार्ता
श्रेणी
श्रेणी वार्ता
TimedText
TimedText talk
Module
Module talk
Event
Event talk
आदिवासी (भारतीय)
0
17308
75067
75062
2026-09-05T06:29:20Z
Pataliputra01
5
75067
wikitext
text/x-wiki
[[सञ्चिका:Kutia kondh woman.JPG|thumb|[[ओड़िशा]]के जनजातीय कुटिया कोन्ध समूहके एगो महिला]]
'''आदिवासी''' (जेकरा आदिबासी एहु लिखल जा है) [[भारतीय उपमहाद्वीप]]मे विषम जनजातीय समूह है ।<ref>{{cite book | author=Engin F Isin | title=Citizenship After Orientalism: An Unfinished Project | publisher=Taylor & Francis | year=2015 | isbn=978-1-317-68137-3 | url=https://books.google.com/books?id=SI-9CgAAQBAJ | quote=Widely addressed as tribals, Adivasis are heterogeneous groups spread all over the nation having different languages and group identities. | page=213 | access-date=23 मार्च 2023 | archive-date=23 मार्च 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230323185127/https://books.google.com/books?id=SI-9CgAAQBAJ | url-status=live }}</ref><ref>{{cite book | last=Isin | first=Engin | title=Citizenship after Orientalism: Transforming Political Theory | publisher=Palgrave Macmillan UK | series=Palgrave Studies in Citizenship Transitions | year=2016 | isbn=978-1-137-47950-1 | url=https://books.google.com/books?id=W4ikCgAAQBAJ&pg=PA202 | quote='Adivasi' literally means 'original inhabitant', and it refers to heterogeneous adivasis tribal groups living all over the subcontinent. | page=202 | access-date=12 अप्रैल 2023 | archive-date=23 मार्च 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230323185120/https://books.google.com/books?id=W4ikCgAAQBAJ&pg=PA202 | url-status=live }}</ref><ref name="EB_Adivasi">{{cite encyclopaedia|encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Adivasi |title=Adivasi |archive-url=https://web.archive.org/web/20210301205220/https://www.britannica.com/topic/Adivasi |archive-date=1 मार्च 2021 |url-status=live}}</ref> आदिवासी दु शब्द 'आदि' आउ 'वासी' से मिलके बनल है जेकर अर्थ है आदिकालसे ई देशमे निवास करेवाला । [[२०११ के भारतीय जनगणना|२०११ जनगणनाके]] अनुसार [[भारत]]मे आदिवासी [[भारतके लोग|भारतके जनसङ्ख्या]]के ८.६% है ।<ref>{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/hlo/pca/pca_pdf/PCA-CRC-0000.pdf|title=2011 Census Primary Census Abstract|website=Censusindia.gov.in|access-date=11 जून 2015|archive-date=5 अगस्त 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805215732/https://www.censusindia.gov.in/2011census/hlo/pca/pca_pdf/PCA-CRC-0000.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://archive.indianexpress.com/news/scs-sts-form-25--of-population-says-census-2011-data/1109988/|title=SCs, STs form 25% of population, says Census 2011 data – Indian Express|website=archive.indianexpress.com|access-date=25 अप्रैल 2015|archive-date=16 जुलाई 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170716023104/http://archive.indianexpress.com/news/scs-sts-form-25--of-population-says-census-2011-data/1109988|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.dnaindia.com/india/report-cpim-demands-reservation-for-scs-sts-in-private-sector-2078034|title=CPI(M) demands reservation for SCs, STs in private sector|date=16 अप्रैल 2015|website=DNA India|access-date=14 जुलाई 2019|archive-date=14 जुलाई 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190714215405/https://www.dnaindia.com/india/report-cpim-demands-reservation-for-scs-sts-in-private-sector-2078034|url-status=live}}</ref> [[भारतके संविधान|भारतीय संविधान]]मे आदिवासीला '[[अनुसूचित जनजाति]]' पदके प्रयोग कैल गेलै हे । भारतके प्रमुख आदिवासी समुदायमे [[खड़िया (जनजाति)|खड़िया]], [[गोण्ड (जनजाति)|गोण्ड]], हल्बा ,[[मुण्डा]], [[बोडो लोग|बोडो]], [[कोल जाति|कोल]], [[भील]], [[नायक]], [[सहरिया]], [[सन्थाल]], [[भूमिज]], [[हो (जनजाति)|हो]], [[उराँव]], [[बिरहोर]], [[पारधी]], [[असुर (आदिवासी)|असुर]], [[भिलाला]] आदि है ।
[[सञ्चिका:आदिवासी.jpg|thumb|डूङ्गरपुर, राजस्थानके दु आदिवासी लैकी]]
भारतमे आदिवासीके प्रायः 'जनजातीय लोग' के रूपमे जानल जा है । आदिवासी मुख्यरूपसे भारतीय राज्य [[ओड़िशा]], [[मध्यप्रदेश]], [[छत्तीसगढ़]], [[राजस्थान]], [[झारखण्ड]], [[अण्डमान निकोबार|अण्डमान-निकोबार]], [[सिक्किम]], [[त्रिपुरा]], [[मणिपुर]], [[मिजोरम]], [[मेघालय]], [[नागालैण्ड]] आउ [[असम]]मे आदिवासी बहुसङ्ख्यक एवं [[गुजरात]], [[महाराष्ट्र]], [[आन्ध्रप्रदेश]], [[बिहार]], [[कर्नाटक]] आउ [[पश्चिमबङ्गाल]]मे [[अल्पसङ्ख्यक]] हथिन । [[भारत सरकार]] इनका [[भारतके संविधान]]के पचमष अनुसूचीमे "[[अनुसूचित जनजाति]]" के रूपमे मान्यता दे है ।
==चन्दा समिति==
चन्दा समिति वर्ष १९६० मे [[अनुसूचित जनजाति]]के अन्तर्गत कोनो जातिके सम्मिलित करेला ५ मानक निर्धारित कैलकै:
# भौगोलिक एकाकीपन
# विशिष्ट संस्कृति
# पिछड़ापन
# सङ्कुचित स्वभाव
# आदिम जातिके लक्षण
बड़ीमनी छोट आदिवासी समूह आधुनिकीकरणके चलते होवित पारिस्थितिकी पतनके प्रति बड़ी संवेदनशील हथिन । व्यवसायिक वानिकी आउ गहन कृषि दुनहीँ ऊ सब जङ्गलला विनाशकारी साबित होलै हे जे ढेर शताब्दीसे आदिवासीके जीवन यापनके स्रोत रहलै हे ।
[[सञ्चिका:Percent_of_scheduled_tribes_in_India_by_tehsils_by_census_2011.png|thumb|२०११ के जनगणना अनुसार भारतमे तहसील द्वारा अनुसूचित जनजातिके प्रतिशत]]
== आदिवासी भाषा ==
{{मुख्य|आदिवासी भाषा}}
भारतमे सब आदिवासी समुदायके अपन विशिष्ट [[भाषा]] है । [[भाषाविज्ञान|भाषाविज्ञानी]] भारतके सब आदिवासी भाषाके मुख्यतः तीन भाषा परिवारमे रखलन हे - गोण्डी, द्रविड़, आस्ट्रिक आउ कुछ आदिवासी भाषा भारोपीय भाषा परिवारोके अन्तर्गत आव है । आदिवासी भाषामे [[भीली भाषा|भीली]] बोलेवालाके सङ्ख्या सबसे जादे है जखनिकि दोसर स्थान पर [[गोण्डी भाषा]] आउ तीसरा स्थान पर [[सन्थाली भाषा|सन्थाली]] है । चौथा स्थान पर [[कोरकू भाषा|कोरकू]] भाषा है । भारतीय राज्यमे एकमात्र [[झारखण्ड|झारखण्डे]]मे ५ आदिवासी भाषा - सन्थाली, मुण्डारी, हो, कुड़ुख आउ खड़िया - के २०११ मे द्वितीय राज्यभाषाके दर्जा प्रदान कैल गेलै ।
भारतके ११४ मुख्य भाषामे से २२ ए के [[भारतीय संविधानके अठमा अनुसूची|संविधानके अठमा अनुसूची]]मे सम्मिलित कैल गेलै हे । एकरामे हालमे सम्मिलित कैल गेल सन्थाली आउ बोड़ोए मात्र आदिवासी भाषा है । अनुसूचीमे सम्मिलित सन्थाली (०.६२), सिन्धी, नेपाली, बोड़ो (सब ०.२५), मीतै (०.१५), डोगरी आउ संस्कृत भाषा एक प्रतिशतोसे कम लोग द्वारा बोलल जा है । जखनिकि भीली (०.६७), गोण्डी (०.२५), तुलु (०.१९) आउ कुड़ुख ०.१७ प्रतिशत लोग द्वारा व्यवहारमे लावल जाएके बादो अठमा अनुसूचीमे दर्ज न कैल गेलै हे । (जनगणना २००१)
==आदिवासीके धार्मिक विश्वास==
आदिवासी [[सनातन धर्म]]के अभिन्न अङ्ग है । ई [[वन]], [[पर्वत]], [[नदी]], पेड़ पौधा, गौ माता, [[सूर्य]]के आराधना कर हथिन । आदिवासी अनादी कालसे हिन्दुधर्मके संस्कृति सभ्यता आउ पुजा पद्धतिसे जुड़ल हथिन । आधुनिक कालमे जबरन बाह्य सम्पर्कमे आवेके फलस्वरूप एखनी ईसाई आउ इस्लामो धर्मके अपनौलन हे । अङ्ग्रेजी राज घड़ी बड़ सङ्ख्यामे एखनी ईसाई बनलन ।
[[भारत]]मे १८७१ से लेके १९४१ तक होएल जनगणनामे अङ्ग्रेज द्वारा आदिवासीके जबरन हिन्दुधर्मसे अलगे धर्ममे गिनल गेलै हे जेकरा ''एबओरिजिन्स'', ''एबोरिजिनल'', ''एनिमिस्ट'', ''ट्राइबल रिलिजन'' अथवा ''ट्राइब्स'' इत्यादि नाममे वर्णित कैल गेलै हे । हालाँकि १९५१ के जनगणनाके बादसे आदिवासीके अलगेसे गिनल बन्द कर देल गेलै हे ।
भारतमे आदिवासीके दु वर्गमे अधिसूचित कैल गेलै हे - अनुसूचित जनजाति आउ अनुसूचित आदिम जनजाति ।
== भारतके प्रमुख जनजाति ==
भारतमे ४६१ जनजाति है जेकरामे से ४२४ जनजाति भारतके सात क्षेत्रमे बटल है:
== एकरो देखथिन ==
* [[जनजाति]]
* [[कनाडाके आदिवासी]]
* [[इण्डियन (अमेरिकाके आदिवासी)|अमेरिकाके आदिवासी]]
* [[आस्ट्रेलियाके आदिवासी]]
* [[आदिवासी साहित्य]]
== बाहरी कड़ी ==
[https://web.archive.org/web/20070329225442/http://video.google.com/videoplay?docid=6141774356030998272&hl=en केरलके वायण्डके एगो आदिवासी कालोनीके वीडियो]
* [https://web.archive.org/web/20080108155547/http://www.thefareast.info/India/Indiainformatie/Indiainformation-english.html ओड़िसाके आदिवासी]
* [https://web.archive.org/web/20080117213605/http://www.vanvasikalyanparishad.org/ वनवासी कल्याण परिषद] एगो निजी संस्थाके जालस्थल
* [https://web.archive.org/web/20190526062552/http://www.adivasi.net/ आदिवासी मुन्नेत्र सङ्गल गुडलूर] दक्षिण भारतके जङ्गलमे एगो आदिवासी गाँवके आत्मनिर्भर होवेके कथा
* [https://web.archive.org/web/20080118213350/http://www.adivasi-koordination.de/adivasi_english/index.htm आदिवासी संयोजन समूह -जर्मनीमे]
* [https://web.archive.org/web/20060502045525/http://www.indiatogether.org/society/adivasis.htm पत्रिका इण्डिया टुगेदर पर आदिवासीके विशेष पन्ना]
* [https://web.archive.org/web/20080116062134/http://www.kamat.com/database/content/adivasis/ कामत डाट काम पर आदिवासीके तस्वीर]
* [https://web.archive.org/web/20061206144918/http://web.mac.com/mvbhaskar/iWeb/Tribology/Tribology.html ओड़िसाके आदिवासीके सङ्गीतके बारेमे एगो जालस्थल पर]
* [http://books.google.co.in/books?id=hcpwF1yK-NoC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false आदिवासी साहित्य यात्रा] (गूगल पुस्तक ; लेखिका - रमणिका गुप्ता)
* [https://web.archive.org/web/20130806003803/http://tribal.nic.in/WriteReadData/CMS/Documents/201306030201065184795StatewiseListofScheduledTribe.pdf भारतमे निवास करेवाला आदिवासी समुदायके राज्यवार सूची देखथिन ।]
* [https://web.archive.org/web/20130818233928/http://tribal.nic.in/WriteReadData/CMS/Documents/201306030204039113751StatewisePTGsList.pdf भारतके आदिम आदिवासीके राज्यवार सूची देखथिन ।]
=== आदिवासी पत्र-पत्रिका ===
* [https://web.archive.org/web/20130208084716/http://www.sahiya.net/ जोहार सहिया] (आदिवासीके लोकप्रिय मासिक पत्रिका नागपुरी-सादरी भाषामे)
* [https://web.archive.org/web/20130207032034/http://www.johardisum.in/ जोहार दिसुम खबर] (१२ आदिवासी भाषामे प्रकाशित भारतके एकमात्र पाक्षिक पत्रिका)
* [https://web.archive.org/web/20121229174916/http://akhra.org.in/akhra.php अखड़ा] (११ आदिवासी एवं क्षेत्रीय भाषामे प्रकाशित त्रैमासिक पत्रिका)
* [https://www.prabhatkhabar.com/state/jharkhand/ranchi/333844 आदिवासी साहित्य]
== सन्दर्भ ==
{{टिप्पणीसूची}}
[[श्रेणी:भारतीय संस्कृति]]
[[श्रेणी:मानवशास्त्र]]
[[श्रेणी:भारतके सामाजिक समुदाय]]
f1gbwj5cjlykooo56tnq4lleol0r9vd
75068
75067
2026-09-05T06:31:25Z
Pataliputra01
5
75068
wikitext
text/x-wiki
[[सञ्चिका:Kutia kondh woman.JPG|thumb|[[ओड़िशा]]के जनजातीय कुटिया कोन्ध समूहके एगो महिला]]
'''आदिवासी''' (जेकरा आदिबासी एहु लिखल जा है) [[भारतीय उपमहाद्वीप]]मे विषम जनजातीय समूह है ।<ref>{{cite book | author=Engin F Isin | title=Citizenship After Orientalism: An Unfinished Project | publisher=Taylor & Francis | year=2015 | isbn=978-1-317-68137-3 | url=https://books.google.com/books?id=SI-9CgAAQBAJ | quote=Widely addressed as tribals, Adivasis are heterogeneous groups spread all over the nation having different languages and group identities. | page=213 | access-date=23 मार्च 2023 | archive-date=23 मार्च 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230323185127/https://books.google.com/books?id=SI-9CgAAQBAJ | url-status=live }}</ref><ref>{{cite book | last=Isin | first=Engin | title=Citizenship after Orientalism: Transforming Political Theory | publisher=Palgrave Macmillan UK | series=Palgrave Studies in Citizenship Transitions | year=2016 | isbn=978-1-137-47950-1 | url=https://books.google.com/books?id=W4ikCgAAQBAJ&pg=PA202 | quote='Adivasi' literally means 'original inhabitant', and it refers to heterogeneous adivasis tribal groups living all over the subcontinent. | page=202 | access-date=12 अप्रैल 2023 | archive-date=23 मार्च 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230323185120/https://books.google.com/books?id=W4ikCgAAQBAJ&pg=PA202 | url-status=live }}</ref><ref name="EB_Adivasi">{{cite encyclopaedia|encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Adivasi |title=Adivasi |archive-url=https://web.archive.org/web/20210301205220/https://www.britannica.com/topic/Adivasi |archive-date=1 मार्च 2021 |url-status=live}}</ref> आदिवासी दु शब्द 'आदि' आउ 'वासी' से मिलके बनल है जेकर अर्थ है आदिकालसे ई देशमे निवास करेवाला । [[२०११ के भारतीय जनगणना|२०११ जनगणनाके]] अनुसार [[भारत]]मे आदिवासी [[भारतके लोग|भारतके जनसङ्ख्या]]के ८.६% है ।<ref>{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/hlo/pca/pca_pdf/PCA-CRC-0000.pdf|title=2011 Census Primary Census Abstract|website=Censusindia.gov.in|access-date=11 जून 2015|archive-date=5 अगस्त 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805215732/https://www.censusindia.gov.in/2011census/hlo/pca/pca_pdf/PCA-CRC-0000.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://archive.indianexpress.com/news/scs-sts-form-25--of-population-says-census-2011-data/1109988/|title=SCs, STs form 25% of population, says Census 2011 data – Indian Express|website=archive.indianexpress.com|access-date=25 अप्रैल 2015|archive-date=16 जुलाई 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170716023104/http://archive.indianexpress.com/news/scs-sts-form-25--of-population-says-census-2011-data/1109988|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.dnaindia.com/india/report-cpim-demands-reservation-for-scs-sts-in-private-sector-2078034|title=CPI(M) demands reservation for SCs, STs in private sector|date=16 अप्रैल 2015|website=DNA India|access-date=14 जुलाई 2019|archive-date=14 जुलाई 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190714215405/https://www.dnaindia.com/india/report-cpim-demands-reservation-for-scs-sts-in-private-sector-2078034|url-status=live}}</ref> [[भारतके संविधान|भारतीय संविधान]]मे आदिवासीला '[[अनुसूचित जनजाति]]' पदके प्रयोग कैल गेलै हे । भारतके प्रमुख आदिवासी समुदायमे [[खड़िया (जनजाति)|खड़िया]], [[गोण्ड (जनजाति)|गोण्ड]], हल्बा ,[[मुण्डा]], [[बोडो लोग|बोडो]], [[कोल जाति|कोल]], [[भील]], [[नायक]], [[सहरिया]], [[सन्थाल]], [[भूमिज]], [[हो (जनजाति)|हो]], [[उराँव]], [[बिरहोर]], [[पारधी]], [[असुर (आदिवासी)|असुर]], [[भिलाला]] आदि है ।
[[सञ्चिका:आदिवासी.jpg|thumb|डूङ्गरपुर, राजस्थानके दु आदिवासी लैकी]]
भारतमे आदिवासीके प्रायः 'जनजातीय लोग' के रूपमे जानल जा है । आदिवासी मुख्यरूपसे भारतीय राज्य [[ओड़िशा]], [[मध्यप्रदेश]], [[छत्तीसगढ़]], [[राजस्थान]], [[झारखण्ड]], [[अण्डमान निकोबार|अण्डमान-निकोबार]], [[सिक्किम]], [[त्रिपुरा]], [[मणिपुर]], [[मिजोरम]], [[मेघालय]], [[नागालैण्ड]] आउ [[असम]]मे आदिवासी बहुसङ्ख्यक एवं [[गुजरात]], [[महाराष्ट्र]], [[आन्ध्रप्रदेश]], [[बिहार]], [[कर्नाटक]] आउ [[पश्चिमबङ्गाल]]मे [[अल्पसङ्ख्यक]] हथिन । [[भारत सरकार]] इनका [[भारतके संविधान]]के पचमष अनुसूचीमे "[[अनुसूचित जनजाति]]" के रूपमे मान्यता दे है ।
==चन्दा समिति==
चन्दा समिति वर्ष १९६० मे [[अनुसूचित जनजाति]]के अन्तर्गत कोनो जातिके सम्मिलित करेला ५ मानक निर्धारित कैलकै:
# भौगोलिक एकाकीपन
# विशिष्ट संस्कृति
# पिछड़ापन
# सङ्कुचित स्वभाव
# आदिम जातिके लक्षण
बड़ीमनी छोट आदिवासी समूह आधुनिकीकरणके चलते होवित पारिस्थितिकी पतनके प्रति बड़ी संवेदनशील हथिन । व्यवसायिक वानिकी आउ गहन कृषि दुनहीँ ऊ सब जङ्गलला विनाशकारी साबित होलै हे जे ढेर शताब्दीसे आदिवासीके जीवन यापनके स्रोत रहलै हे ।
[[सञ्चिका:Percent_of_scheduled_tribes_in_India_by_tehsils_by_census_2011.png|thumb|२०११ के जनगणना अनुसार भारतमे तहसील द्वारा अनुसूचित जनजातिके प्रतिशत]]
== आदिवासी भाषा ==
{{मुख्य|आदिवासी भाषा}}
भारतमे सब आदिवासी समुदायके अपन विशिष्ट [[भाषा]] है । [[भाषाविज्ञान|भाषाविज्ञानी]] भारतके सब आदिवासी भाषाके मुख्यतः तीन भाषा परिवारमे रखलन हे - गोण्डी, द्रविड़, आस्ट्रिक आउ कुछ आदिवासी भाषा भारोपीय भाषा परिवारोके अन्तर्गत आव है । आदिवासी भाषामे [[भीली भाषा|भीली]] बोलेवालाके सङ्ख्या सबसे जादे है जखनिकि दोसर स्थान पर [[गोण्डी भाषा]] आउ तीसरा स्थान पर [[सन्थाली भाषा|सन्थाली]] है । चौथा स्थान पर [[कोरकू भाषा|कोरकू]] भाषा है । भारतीय राज्यमे एकमात्र [[झारखण्ड|झारखण्डे]]मे ५ आदिवासी भाषा - सन्थाली, मुण्डारी, हो, कुड़ुख आउ खड़िया - के २०११ मे द्वितीय राज्यभाषाके दर्जा प्रदान कैल गेलै ।
भारतके ११४ मुख्य भाषामे से २२ ए के [[भारतीय संविधानके अठमा अनुसूची|संविधानके अठमा अनुसूची]]मे सम्मिलित कैल गेलै हे । एकरामे हालमे सम्मिलित कैल गेल सन्थाली आउ बोड़ोए मात्र आदिवासी भाषा है । अनुसूचीमे सम्मिलित सन्थाली (०.६२), सिन्धी, नेपाली, बोड़ो (सब ०.२५), मीतै (०.१५), डोगरी आउ संस्कृत भाषा एक प्रतिशतोसे कम लोग द्वारा बोलल जा है । जखनिकि भीली (०.६७), गोण्डी (०.२५), तुलु (०.१९) आउ कुड़ुख ०.१७ प्रतिशत लोग द्वारा व्यवहारमे लावल जाएके बादो अठमा अनुसूचीमे दर्ज न कैल गेलै हे । (जनगणना २००१)
==आदिवासीके धार्मिक विश्वास==
आदिवासी [[सनातन धर्म]]के अभिन्न अङ्ग है । ई [[वन]], [[पर्वत]], [[नदी]], पेड़ पौधा, गौ माता, [[सूर्य]]के आराधना कर हथिन । आदिवासी अनादी कालसे हिन्दुधर्मके संस्कृति सभ्यता आउ पुजा पद्धतिसे जुड़ल हथिन । आधुनिक कालमे जबरन बाह्य सम्पर्कमे आवेके फलस्वरूप एखनी ईसाई आउ इस्लामो धर्मके अपनौलन हे । अङ्ग्रेजी राज घड़ी बड़ सङ्ख्यामे एखनी ईसाई बनलन ।
[[भारत]]मे १८७१ से लेके १९४१ तक होएल जनगणनामे अङ्ग्रेज द्वारा आदिवासीके जबरन हिन्दुधर्मसे अलगे धर्ममे गिनल गेलै हे जेकरा ''एबओरिजिन्स'', ''एबोरिजिनल'', ''एनिमिस्ट'', ''ट्राइबल रिलिजन'' अथवा ''ट्राइब्स'' इत्यादि नाममे वर्णित कैल गेलै हे । हालाँकि १९५१ के जनगणनाके बादसे आदिवासीके अलगेसे गिनल बन्द कर देल गेलै हे ।
भारतमे आदिवासीके दु वर्गमे अधिसूचित कैल गेलै हे - अनुसूचित जनजाति आउ अनुसूचित आदिम जनजाति ।
== भारतके प्रमुख जनजाति ==
भारतमे ४६१ जनजाति है जेकरामे से ४२४ जनजाति भारतके सात क्षेत्रमे बटल है:
=== उत्तरी क्षेत्र ===
;जम्मू-कश्मीर, उत्तराखण्ड , हिमाचलप्रदेश
'''जाति''': लेपचा, भूटिया, थारू, बुक्सा, जॉन सारी, खाम्पटी, कनोटा ।
ई सबमे मङ्गोल जातिके लक्षण मिल है । जैसे:- तिरछा छोट आँख (चीनी, तिब्बती), पीयर रङ्ग, सीधा केस, चेहरा चौड़ा, चपटा नाक ।
;उत्तरप्रदेश
तराई जिलामे थारु, बोक्सा, भूटिया, राजी, जौनसारी, केवल पूर्वी उत्तरप्रदेशके ११ जिलमे गोँड़, धुरिया, ओझा, पठारी, राजगोड़ तथा देवरिया, बलिया, वाराणसी, सोनभद्रमे खरवार, एवं ललितपुरमे सहरिया, सोनभद्रमे बैगा, पनिका, पहडिया, पङ्खा, अगरिया, पतरी, चेरो भूइया ।
; बिहार
असुर, अगरिया, बैगा, बनजारा, बैठुडी, बेदिया, खरवार, घटवाल्स, भूमिज, सन्थाल आदि ।
== एकरो देखथिन ==
* [[जनजाति]]
* [[कनाडाके आदिवासी]]
* [[इण्डियन (अमेरिकाके आदिवासी)|अमेरिकाके आदिवासी]]
* [[आस्ट्रेलियाके आदिवासी]]
* [[आदिवासी साहित्य]]
== बाहरी कड़ी ==
[https://web.archive.org/web/20070329225442/http://video.google.com/videoplay?docid=6141774356030998272&hl=en केरलके वायण्डके एगो आदिवासी कालोनीके वीडियो]
* [https://web.archive.org/web/20080108155547/http://www.thefareast.info/India/Indiainformatie/Indiainformation-english.html ओड़िसाके आदिवासी]
* [https://web.archive.org/web/20080117213605/http://www.vanvasikalyanparishad.org/ वनवासी कल्याण परिषद] एगो निजी संस्थाके जालस्थल
* [https://web.archive.org/web/20190526062552/http://www.adivasi.net/ आदिवासी मुन्नेत्र सङ्गल गुडलूर] दक्षिण भारतके जङ्गलमे एगो आदिवासी गाँवके आत्मनिर्भर होवेके कथा
* [https://web.archive.org/web/20080118213350/http://www.adivasi-koordination.de/adivasi_english/index.htm आदिवासी संयोजन समूह -जर्मनीमे]
* [https://web.archive.org/web/20060502045525/http://www.indiatogether.org/society/adivasis.htm पत्रिका इण्डिया टुगेदर पर आदिवासीके विशेष पन्ना]
* [https://web.archive.org/web/20080116062134/http://www.kamat.com/database/content/adivasis/ कामत डाट काम पर आदिवासीके तस्वीर]
* [https://web.archive.org/web/20061206144918/http://web.mac.com/mvbhaskar/iWeb/Tribology/Tribology.html ओड़िसाके आदिवासीके सङ्गीतके बारेमे एगो जालस्थल पर]
* [http://books.google.co.in/books?id=hcpwF1yK-NoC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false आदिवासी साहित्य यात्रा] (गूगल पुस्तक ; लेखिका - रमणिका गुप्ता)
* [https://web.archive.org/web/20130806003803/http://tribal.nic.in/WriteReadData/CMS/Documents/201306030201065184795StatewiseListofScheduledTribe.pdf भारतमे निवास करेवाला आदिवासी समुदायके राज्यवार सूची देखथिन ।]
* [https://web.archive.org/web/20130818233928/http://tribal.nic.in/WriteReadData/CMS/Documents/201306030204039113751StatewisePTGsList.pdf भारतके आदिम आदिवासीके राज्यवार सूची देखथिन ।]
=== आदिवासी पत्र-पत्रिका ===
* [https://web.archive.org/web/20130208084716/http://www.sahiya.net/ जोहार सहिया] (आदिवासीके लोकप्रिय मासिक पत्रिका नागपुरी-सादरी भाषामे)
* [https://web.archive.org/web/20130207032034/http://www.johardisum.in/ जोहार दिसुम खबर] (१२ आदिवासी भाषामे प्रकाशित भारतके एकमात्र पाक्षिक पत्रिका)
* [https://web.archive.org/web/20121229174916/http://akhra.org.in/akhra.php अखड़ा] (११ आदिवासी एवं क्षेत्रीय भाषामे प्रकाशित त्रैमासिक पत्रिका)
* [https://www.prabhatkhabar.com/state/jharkhand/ranchi/333844 आदिवासी साहित्य]
== सन्दर्भ ==
{{टिप्पणीसूची}}
[[श्रेणी:भारतीय संस्कृति]]
[[श्रेणी:मानवशास्त्र]]
[[श्रेणी:भारतके सामाजिक समुदाय]]
ljssizfs03de8gxcz008p0m57g07lul
75069
75068
2026-09-05T06:31:55Z
Pataliputra01
5
75069
wikitext
text/x-wiki
[[सञ्चिका:Kutia kondh woman.JPG|thumb|[[ओड़िशा]]के जनजातीय कुटिया कोन्ध समूहके एगो महिला]]
'''आदिवासी''' (जेकरा आदिबासी एहु लिखल जा है) [[भारतीय उपमहाद्वीप]]मे विषम जनजातीय समूह है ।<ref>{{cite book | author=Engin F Isin | title=Citizenship After Orientalism: An Unfinished Project | publisher=Taylor & Francis | year=2015 | isbn=978-1-317-68137-3 | url=https://books.google.com/books?id=SI-9CgAAQBAJ | quote=Widely addressed as tribals, Adivasis are heterogeneous groups spread all over the nation having different languages and group identities. | page=213 | access-date=23 मार्च 2023 | archive-date=23 मार्च 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230323185127/https://books.google.com/books?id=SI-9CgAAQBAJ | url-status=live }}</ref><ref>{{cite book | last=Isin | first=Engin | title=Citizenship after Orientalism: Transforming Political Theory | publisher=Palgrave Macmillan UK | series=Palgrave Studies in Citizenship Transitions | year=2016 | isbn=978-1-137-47950-1 | url=https://books.google.com/books?id=W4ikCgAAQBAJ&pg=PA202 | quote='Adivasi' literally means 'original inhabitant', and it refers to heterogeneous adivasis tribal groups living all over the subcontinent. | page=202 | access-date=12 अप्रैल 2023 | archive-date=23 मार्च 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230323185120/https://books.google.com/books?id=W4ikCgAAQBAJ&pg=PA202 | url-status=live }}</ref><ref name="EB_Adivasi">{{cite encyclopaedia|encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Adivasi |title=Adivasi |archive-url=https://web.archive.org/web/20210301205220/https://www.britannica.com/topic/Adivasi |archive-date=1 मार्च 2021 |url-status=live}}</ref> आदिवासी दु शब्द 'आदि' आउ 'वासी' से मिलके बनल है जेकर अर्थ है आदिकालसे ई देशमे निवास करेवाला । [[२०११ के भारतीय जनगणना|२०११ जनगणनाके]] अनुसार [[भारत]]मे आदिवासी [[भारतके लोग|भारतके जनसङ्ख्या]]के ८.६% है ।<ref>{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/hlo/pca/pca_pdf/PCA-CRC-0000.pdf|title=2011 Census Primary Census Abstract|website=Censusindia.gov.in|access-date=11 जून 2015|archive-date=5 अगस्त 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805215732/https://www.censusindia.gov.in/2011census/hlo/pca/pca_pdf/PCA-CRC-0000.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://archive.indianexpress.com/news/scs-sts-form-25--of-population-says-census-2011-data/1109988/|title=SCs, STs form 25% of population, says Census 2011 data – Indian Express|website=archive.indianexpress.com|access-date=25 अप्रैल 2015|archive-date=16 जुलाई 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170716023104/http://archive.indianexpress.com/news/scs-sts-form-25--of-population-says-census-2011-data/1109988|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.dnaindia.com/india/report-cpim-demands-reservation-for-scs-sts-in-private-sector-2078034|title=CPI(M) demands reservation for SCs, STs in private sector|date=16 अप्रैल 2015|website=DNA India|access-date=14 जुलाई 2019|archive-date=14 जुलाई 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190714215405/https://www.dnaindia.com/india/report-cpim-demands-reservation-for-scs-sts-in-private-sector-2078034|url-status=live}}</ref> [[भारतके संविधान|भारतीय संविधान]]मे आदिवासीला '[[अनुसूचित जनजाति]]' पदके प्रयोग कैल गेलै हे । भारतके प्रमुख आदिवासी समुदायमे [[खड़िया (जनजाति)|खड़िया]], [[गोण्ड (जनजाति)|गोण्ड]], हल्बा ,[[मुण्डा]], [[बोडो लोग|बोडो]], [[कोल जाति|कोल]], [[भील]], [[नायक]], [[सहरिया]], [[सन्थाल]], [[भूमिज]], [[हो (जनजाति)|हो]], [[उराँव]], [[बिरहोर]], [[पारधी]], [[असुर (आदिवासी)|असुर]], [[भिलाला]] आदि है ।
[[सञ्चिका:आदिवासी.jpg|thumb|डूङ्गरपुर, राजस्थानके दु आदिवासी लैकी]]
भारतमे आदिवासीके प्रायः 'जनजातीय लोग' के रूपमे जानल जा है । आदिवासी मुख्यरूपसे भारतीय राज्य [[ओड़िशा]], [[मध्यप्रदेश]], [[छत्तीसगढ़]], [[राजस्थान]], [[झारखण्ड]], [[अण्डमान निकोबार|अण्डमान-निकोबार]], [[सिक्किम]], [[त्रिपुरा]], [[मणिपुर]], [[मिजोरम]], [[मेघालय]], [[नागालैण्ड]] आउ [[असम]]मे आदिवासी बहुसङ्ख्यक एवं [[गुजरात]], [[महाराष्ट्र]], [[आन्ध्रप्रदेश]], [[बिहार]], [[कर्नाटक]] आउ [[पश्चिमबङ्गाल]]मे [[अल्पसङ्ख्यक]] हथिन । [[भारत सरकार]] इनका [[भारतके संविधान]]के पचमष अनुसूचीमे "[[अनुसूचित जनजाति]]" के रूपमे मान्यता दे है ।
==चन्दा समिति==
चन्दा समिति वर्ष १९६० मे [[अनुसूचित जनजाति]]के अन्तर्गत कोनो जातिके सम्मिलित करेला ५ मानक निर्धारित कैलकै:
# भौगोलिक एकाकीपन
# विशिष्ट संस्कृति
# पिछड़ापन
# सङ्कुचित स्वभाव
# आदिम जातिके लक्षण
बड़ीमनी छोट आदिवासी समूह आधुनिकीकरणके चलते होवित पारिस्थितिकी पतनके प्रति बड़ी संवेदनशील हथिन । व्यवसायिक वानिकी आउ गहन कृषि दुनहीँ ऊ सब जङ्गलला विनाशकारी साबित होलै हे जे ढेर शताब्दीसे आदिवासीके जीवन यापनके स्रोत रहलै हे ।
[[सञ्चिका:Percent_of_scheduled_tribes_in_India_by_tehsils_by_census_2011.png|thumb|२०११ के जनगणना अनुसार भारतमे तहसील द्वारा अनुसूचित जनजातिके प्रतिशत]]
== आदिवासी भाषा ==
{{मुख्य|आदिवासी भाषा}}
भारतमे सब आदिवासी समुदायके अपन विशिष्ट [[भाषा]] है । [[भाषाविज्ञान|भाषाविज्ञानी]] भारतके सब आदिवासी भाषाके मुख्यतः तीन भाषा परिवारमे रखलन हे - गोण्डी, द्रविड़, आस्ट्रिक आउ कुछ आदिवासी भाषा भारोपीय भाषा परिवारोके अन्तर्गत आव है । आदिवासी भाषामे [[भीली भाषा|भीली]] बोलेवालाके सङ्ख्या सबसे जादे है जखनिकि दोसर स्थान पर [[गोण्डी भाषा]] आउ तीसरा स्थान पर [[सन्थाली भाषा|सन्थाली]] है । चौथा स्थान पर [[कोरकू भाषा|कोरकू]] भाषा है । भारतीय राज्यमे एकमात्र [[झारखण्ड|झारखण्डे]]मे ५ आदिवासी भाषा - सन्थाली, मुण्डारी, हो, कुड़ुख आउ खड़िया - के २०११ मे द्वितीय राज्यभाषाके दर्जा प्रदान कैल गेलै ।
भारतके ११४ मुख्य भाषामे से २२ ए के [[भारतीय संविधानके अठमा अनुसूची|संविधानके अठमा अनुसूची]]मे सम्मिलित कैल गेलै हे । एकरामे हालमे सम्मिलित कैल गेल सन्थाली आउ बोड़ोए मात्र आदिवासी भाषा है । अनुसूचीमे सम्मिलित सन्थाली (०.६२), सिन्धी, नेपाली, बोड़ो (सब ०.२५), मीतै (०.१५), डोगरी आउ संस्कृत भाषा एक प्रतिशतोसे कम लोग द्वारा बोलल जा है । जखनिकि भीली (०.६७), गोण्डी (०.२५), तुलु (०.१९) आउ कुड़ुख ०.१७ प्रतिशत लोग द्वारा व्यवहारमे लावल जाएके बादो अठमा अनुसूचीमे दर्ज न कैल गेलै हे । (जनगणना २००१)
==आदिवासीके धार्मिक विश्वास==
आदिवासी [[सनातन धर्म]]के अभिन्न अङ्ग है । ई [[वन]], [[पर्वत]], [[नदी]], पेड़ पौधा, गौ माता, [[सूर्य]]के आराधना कर हथिन । आदिवासी अनादी कालसे हिन्दुधर्मके संस्कृति सभ्यता आउ पुजा पद्धतिसे जुड़ल हथिन । आधुनिक कालमे जबरन बाह्य सम्पर्कमे आवेके फलस्वरूप एखनी ईसाई आउ इस्लामो धर्मके अपनौलन हे । अङ्ग्रेजी राज घड़ी बड़ सङ्ख्यामे एखनी ईसाई बनलन ।
[[भारत]]मे १८७१ से लेके १९४१ तक होएल जनगणनामे अङ्ग्रेज द्वारा आदिवासीके जबरन हिन्दुधर्मसे अलगे धर्ममे गिनल गेलै हे जेकरा ''एबओरिजिन्स'', ''एबोरिजिनल'', ''एनिमिस्ट'', ''ट्राइबल रिलिजन'' अथवा ''ट्राइब्स'' इत्यादि नाममे वर्णित कैल गेलै हे । हालाँकि १९५१ के जनगणनाके बादसे आदिवासीके अलगेसे गिनल बन्द कर देल गेलै हे ।
भारतमे आदिवासीके दु वर्गमे अधिसूचित कैल गेलै हे - अनुसूचित जनजाति आउ अनुसूचित आदिम जनजाति ।
== भारतके प्रमुख जनजाति ==
भारतमे ४६१ जनजाति है जेकरामे से ४२४ जनजाति भारतके सात क्षेत्रमे बटल है:
=== उत्तरी क्षेत्र ===
;जम्मू-कश्मीर, उत्तराखण्ड , हिमाचलप्रदेश
'''जाति''': लेपचा, भूटिया, थारू, बुक्सा, जॉन सारी, खाम्पटी, कनोटा ।
ई सबमे मङ्गोल जातिके लक्षण मिल है । जैसे:- तिरछा छोट आँख (चीनी, तिब्बती), पीयर रङ्ग, सीधा केस, चेहरा चौड़ा, चपटा नाक ।
;उत्तरप्रदेश
तराई जिलामे थारु, बोक्सा, भूटिया, राजी, जौनसारी, केवल पूर्वी उत्तरप्रदेशके ११ जिलमे गोँड़, धुरिया, ओझा, पठारी, राजगोड़ तथा देवरिया, बलिया, वाराणसी, सोनभद्रमे खरवार, एवं ललितपुरमे सहरिया, सोनभद्रमे बैगा, पनिका, पहडिया, पङ्खा, अगरिया, पतरी, चेरो भूइया ।
; बिहार
असुर, अगरिया, बैगा, बनजारा, बैठुडी, बेदिया, खरवार, घटवाल्स, भूमिज, सन्थाल आदि ।
=== पूर्वोत्तर क्षेत्र ===
[[Image:Ao tribesman at his village for festival celebration Nagaland India.jpg|right|thumb|200px|नागा]]
नागा, मिजो, गारो, खासी, जयन्तिया, आदि, न्याशी, अङ्गामी, भूटिया, कुकी, रेङ्गमा, बोडो आउ देवरी वगैरा जनजाति है ।
== एकरो देखथिन ==
* [[जनजाति]]
* [[कनाडाके आदिवासी]]
* [[इण्डियन (अमेरिकाके आदिवासी)|अमेरिकाके आदिवासी]]
* [[आस्ट्रेलियाके आदिवासी]]
* [[आदिवासी साहित्य]]
== बाहरी कड़ी ==
[https://web.archive.org/web/20070329225442/http://video.google.com/videoplay?docid=6141774356030998272&hl=en केरलके वायण्डके एगो आदिवासी कालोनीके वीडियो]
* [https://web.archive.org/web/20080108155547/http://www.thefareast.info/India/Indiainformatie/Indiainformation-english.html ओड़िसाके आदिवासी]
* [https://web.archive.org/web/20080117213605/http://www.vanvasikalyanparishad.org/ वनवासी कल्याण परिषद] एगो निजी संस्थाके जालस्थल
* [https://web.archive.org/web/20190526062552/http://www.adivasi.net/ आदिवासी मुन्नेत्र सङ्गल गुडलूर] दक्षिण भारतके जङ्गलमे एगो आदिवासी गाँवके आत्मनिर्भर होवेके कथा
* [https://web.archive.org/web/20080118213350/http://www.adivasi-koordination.de/adivasi_english/index.htm आदिवासी संयोजन समूह -जर्मनीमे]
* [https://web.archive.org/web/20060502045525/http://www.indiatogether.org/society/adivasis.htm पत्रिका इण्डिया टुगेदर पर आदिवासीके विशेष पन्ना]
* [https://web.archive.org/web/20080116062134/http://www.kamat.com/database/content/adivasis/ कामत डाट काम पर आदिवासीके तस्वीर]
* [https://web.archive.org/web/20061206144918/http://web.mac.com/mvbhaskar/iWeb/Tribology/Tribology.html ओड़िसाके आदिवासीके सङ्गीतके बारेमे एगो जालस्थल पर]
* [http://books.google.co.in/books?id=hcpwF1yK-NoC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false आदिवासी साहित्य यात्रा] (गूगल पुस्तक ; लेखिका - रमणिका गुप्ता)
* [https://web.archive.org/web/20130806003803/http://tribal.nic.in/WriteReadData/CMS/Documents/201306030201065184795StatewiseListofScheduledTribe.pdf भारतमे निवास करेवाला आदिवासी समुदायके राज्यवार सूची देखथिन ।]
* [https://web.archive.org/web/20130818233928/http://tribal.nic.in/WriteReadData/CMS/Documents/201306030204039113751StatewisePTGsList.pdf भारतके आदिम आदिवासीके राज्यवार सूची देखथिन ।]
=== आदिवासी पत्र-पत्रिका ===
* [https://web.archive.org/web/20130208084716/http://www.sahiya.net/ जोहार सहिया] (आदिवासीके लोकप्रिय मासिक पत्रिका नागपुरी-सादरी भाषामे)
* [https://web.archive.org/web/20130207032034/http://www.johardisum.in/ जोहार दिसुम खबर] (१२ आदिवासी भाषामे प्रकाशित भारतके एकमात्र पाक्षिक पत्रिका)
* [https://web.archive.org/web/20121229174916/http://akhra.org.in/akhra.php अखड़ा] (११ आदिवासी एवं क्षेत्रीय भाषामे प्रकाशित त्रैमासिक पत्रिका)
* [https://www.prabhatkhabar.com/state/jharkhand/ranchi/333844 आदिवासी साहित्य]
== सन्दर्भ ==
{{टिप्पणीसूची}}
[[श्रेणी:भारतीय संस्कृति]]
[[श्रेणी:मानवशास्त्र]]
[[श्रेणी:भारतके सामाजिक समुदाय]]
6xorl271kyo2yqao0hyunu1618sh67a
75070
75069
2026-09-05T06:34:22Z
Pataliputra01
5
75070
wikitext
text/x-wiki
[[सञ्चिका:Kutia kondh woman.JPG|thumb|[[ओड़िशा]]के जनजातीय कुटिया कोन्ध समूहके एगो महिला]]
'''आदिवासी''' (जेकरा आदिबासी एहु लिखल जा है) [[भारतीय उपमहाद्वीप]]मे विषम जनजातीय समूह है ।<ref>{{cite book | author=Engin F Isin | title=Citizenship After Orientalism: An Unfinished Project | publisher=Taylor & Francis | year=2015 | isbn=978-1-317-68137-3 | url=https://books.google.com/books?id=SI-9CgAAQBAJ | quote=Widely addressed as tribals, Adivasis are heterogeneous groups spread all over the nation having different languages and group identities. | page=213 | access-date=23 मार्च 2023 | archive-date=23 मार्च 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230323185127/https://books.google.com/books?id=SI-9CgAAQBAJ | url-status=live }}</ref><ref>{{cite book | last=Isin | first=Engin | title=Citizenship after Orientalism: Transforming Political Theory | publisher=Palgrave Macmillan UK | series=Palgrave Studies in Citizenship Transitions | year=2016 | isbn=978-1-137-47950-1 | url=https://books.google.com/books?id=W4ikCgAAQBAJ&pg=PA202 | quote='Adivasi' literally means 'original inhabitant', and it refers to heterogeneous adivasis tribal groups living all over the subcontinent. | page=202 | access-date=12 अप्रैल 2023 | archive-date=23 मार्च 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230323185120/https://books.google.com/books?id=W4ikCgAAQBAJ&pg=PA202 | url-status=live }}</ref><ref name="EB_Adivasi">{{cite encyclopaedia|encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Adivasi |title=Adivasi |archive-url=https://web.archive.org/web/20210301205220/https://www.britannica.com/topic/Adivasi |archive-date=1 मार्च 2021 |url-status=live}}</ref> आदिवासी दु शब्द 'आदि' आउ 'वासी' से मिलके बनल है जेकर अर्थ है आदिकालसे ई देशमे निवास करेवाला । [[२०११ के भारतीय जनगणना|२०११ जनगणनाके]] अनुसार [[भारत]]मे आदिवासी [[भारतके लोग|भारतके जनसङ्ख्या]]के ८.६% है ।<ref>{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/hlo/pca/pca_pdf/PCA-CRC-0000.pdf|title=2011 Census Primary Census Abstract|website=Censusindia.gov.in|access-date=11 जून 2015|archive-date=5 अगस्त 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805215732/https://www.censusindia.gov.in/2011census/hlo/pca/pca_pdf/PCA-CRC-0000.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://archive.indianexpress.com/news/scs-sts-form-25--of-population-says-census-2011-data/1109988/|title=SCs, STs form 25% of population, says Census 2011 data – Indian Express|website=archive.indianexpress.com|access-date=25 अप्रैल 2015|archive-date=16 जुलाई 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170716023104/http://archive.indianexpress.com/news/scs-sts-form-25--of-population-says-census-2011-data/1109988|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.dnaindia.com/india/report-cpim-demands-reservation-for-scs-sts-in-private-sector-2078034|title=CPI(M) demands reservation for SCs, STs in private sector|date=16 अप्रैल 2015|website=DNA India|access-date=14 जुलाई 2019|archive-date=14 जुलाई 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190714215405/https://www.dnaindia.com/india/report-cpim-demands-reservation-for-scs-sts-in-private-sector-2078034|url-status=live}}</ref> [[भारतके संविधान|भारतीय संविधान]]मे आदिवासीला '[[अनुसूचित जनजाति]]' पदके प्रयोग कैल गेलै हे । भारतके प्रमुख आदिवासी समुदायमे [[खड़िया (जनजाति)|खड़िया]], [[गोण्ड (जनजाति)|गोण्ड]], हल्बा ,[[मुण्डा]], [[बोडो लोग|बोडो]], [[कोल जाति|कोल]], [[भील]], [[नायक]], [[सहरिया]], [[सन्थाल]], [[भूमिज]], [[हो (जनजाति)|हो]], [[उराँव]], [[बिरहोर]], [[पारधी]], [[असुर (आदिवासी)|असुर]], [[भिलाला]] आदि है ।
[[सञ्चिका:आदिवासी.jpg|thumb|डूङ्गरपुर, राजस्थानके दु आदिवासी लैकी]]
भारतमे आदिवासीके प्रायः 'जनजातीय लोग' के रूपमे जानल जा है । आदिवासी मुख्यरूपसे भारतीय राज्य [[ओड़िशा]], [[मध्यप्रदेश]], [[छत्तीसगढ़]], [[राजस्थान]], [[झारखण्ड]], [[अण्डमान निकोबार|अण्डमान-निकोबार]], [[सिक्किम]], [[त्रिपुरा]], [[मणिपुर]], [[मिजोरम]], [[मेघालय]], [[नागालैण्ड]] आउ [[असम]]मे आदिवासी बहुसङ्ख्यक एवं [[गुजरात]], [[महाराष्ट्र]], [[आन्ध्रप्रदेश]], [[बिहार]], [[कर्नाटक]] आउ [[पश्चिमबङ्गाल]]मे [[अल्पसङ्ख्यक]] हथिन । [[भारत सरकार]] इनका [[भारतके संविधान]]के पचमष अनुसूचीमे "[[अनुसूचित जनजाति]]" के रूपमे मान्यता दे है ।
==चन्दा समिति==
चन्दा समिति वर्ष १९६० मे [[अनुसूचित जनजाति]]के अन्तर्गत कोनो जातिके सम्मिलित करेला ५ मानक निर्धारित कैलकै:
# भौगोलिक एकाकीपन
# विशिष्ट संस्कृति
# पिछड़ापन
# सङ्कुचित स्वभाव
# आदिम जातिके लक्षण
बड़ीमनी छोट आदिवासी समूह आधुनिकीकरणके चलते होवित पारिस्थितिकी पतनके प्रति बड़ी संवेदनशील हथिन । व्यवसायिक वानिकी आउ गहन कृषि दुनहीँ ऊ सब जङ्गलला विनाशकारी साबित होलै हे जे ढेर शताब्दीसे आदिवासीके जीवन यापनके स्रोत रहलै हे ।
[[सञ्चिका:Percent_of_scheduled_tribes_in_India_by_tehsils_by_census_2011.png|thumb|२०११ के जनगणना अनुसार भारतमे तहसील द्वारा अनुसूचित जनजातिके प्रतिशत]]
== आदिवासी भाषा ==
{{मुख्य|आदिवासी भाषा}}
भारतमे सब आदिवासी समुदायके अपन विशिष्ट [[भाषा]] है । [[भाषाविज्ञान|भाषाविज्ञानी]] भारतके सब आदिवासी भाषाके मुख्यतः तीन भाषा परिवारमे रखलन हे - गोण्डी, द्रविड़, आस्ट्रिक आउ कुछ आदिवासी भाषा भारोपीय भाषा परिवारोके अन्तर्गत आव है । आदिवासी भाषामे [[भीली भाषा|भीली]] बोलेवालाके सङ्ख्या सबसे जादे है जखनिकि दोसर स्थान पर [[गोण्डी भाषा]] आउ तीसरा स्थान पर [[सन्थाली भाषा|सन्थाली]] है । चौथा स्थान पर [[कोरकू भाषा|कोरकू]] भाषा है । भारतीय राज्यमे एकमात्र [[झारखण्ड|झारखण्डे]]मे ५ आदिवासी भाषा - सन्थाली, मुण्डारी, हो, कुड़ुख आउ खड़िया - के २०११ मे द्वितीय राज्यभाषाके दर्जा प्रदान कैल गेलै ।
भारतके ११४ मुख्य भाषामे से २२ ए के [[भारतीय संविधानके अठमा अनुसूची|संविधानके अठमा अनुसूची]]मे सम्मिलित कैल गेलै हे । एकरामे हालमे सम्मिलित कैल गेल सन्थाली आउ बोड़ोए मात्र आदिवासी भाषा है । अनुसूचीमे सम्मिलित सन्थाली (०.६२), सिन्धी, नेपाली, बोड़ो (सब ०.२५), मीतै (०.१५), डोगरी आउ संस्कृत भाषा एक प्रतिशतोसे कम लोग द्वारा बोलल जा है । जखनिकि भीली (०.६७), गोण्डी (०.२५), तुलु (०.१९) आउ कुड़ुख ०.१७ प्रतिशत लोग द्वारा व्यवहारमे लावल जाएके बादो अठमा अनुसूचीमे दर्ज न कैल गेलै हे । (जनगणना २००१)
==आदिवासीके धार्मिक विश्वास==
आदिवासी [[सनातन धर्म]]के अभिन्न अङ्ग है । ई [[वन]], [[पर्वत]], [[नदी]], पेड़ पौधा, गौ माता, [[सूर्य]]के आराधना कर हथिन । आदिवासी अनादी कालसे हिन्दुधर्मके संस्कृति सभ्यता आउ पुजा पद्धतिसे जुड़ल हथिन । आधुनिक कालमे जबरन बाह्य सम्पर्कमे आवेके फलस्वरूप एखनी ईसाई आउ इस्लामो धर्मके अपनौलन हे । अङ्ग्रेजी राज घड़ी बड़ सङ्ख्यामे एखनी ईसाई बनलन ।
[[भारत]]मे १८७१ से लेके १९४१ तक होएल जनगणनामे अङ्ग्रेज द्वारा आदिवासीके जबरन हिन्दुधर्मसे अलगे धर्ममे गिनल गेलै हे जेकरा ''एबओरिजिन्स'', ''एबोरिजिनल'', ''एनिमिस्ट'', ''ट्राइबल रिलिजन'' अथवा ''ट्राइब्स'' इत्यादि नाममे वर्णित कैल गेलै हे । हालाँकि १९५१ के जनगणनाके बादसे आदिवासीके अलगेसे गिनल बन्द कर देल गेलै हे ।
भारतमे आदिवासीके दु वर्गमे अधिसूचित कैल गेलै हे - अनुसूचित जनजाति आउ अनुसूचित आदिम जनजाति ।
== भारतके प्रमुख जनजाति ==
भारतमे ४६१ जनजाति है जेकरामे से ४२४ जनजाति भारतके सात क्षेत्रमे बटल है:
=== उत्तरी क्षेत्र ===
;जम्मू-कश्मीर, उत्तराखण्ड , हिमाचलप्रदेश
'''जाति''': लेपचा, भूटिया, थारू, बुक्सा, जॉन सारी, खाम्पटी, कनोटा ।
ई सबमे मङ्गोल जातिके लक्षण मिल है । जैसे:- तिरछा छोट आँख (चीनी, तिब्बती), पीयर रङ्ग, सीधा केस, चेहरा चौड़ा, चपटा नाक ।
;उत्तरप्रदेश
तराई जिलामे थारु, बोक्सा, भूटिया, राजी, जौनसारी, केवल पूर्वी उत्तरप्रदेशके ११ जिलमे गोँड़, धुरिया, ओझा, पठारी, राजगोड़ तथा देवरिया, बलिया, वाराणसी, सोनभद्रमे खरवार, एवं ललितपुरमे सहरिया, सोनभद्रमे बैगा, पनिका, पहडिया, पङ्खा, अगरिया, पतरी, चेरो भूइया ।
=== पूर्वोत्तर क्षेत्र ===
[[Image:Ao tribesman at his village for festival celebration Nagaland India.jpg|right|thumb|200px|नागा]]
नागा, मिजो, गारो, खासी, जयन्तिया, आदि, न्याशी, अङ्गामी, भूटिया, कुकी, रेङ्गमा, बोडो आउ देवरी वगैरा जनजाति है ।
=== पूर्वी क्षेत्र ===
* '''बिहार''': असुर, अगरिया, बैगा, बनजारा, बैठुडी, बेदिया, खरवार, घटवाल्स, भूमिज, सन्थाल आदि ।
* '''ओड़िसा''': मुण्डा, सन्थाल, हो, जुआङ्ग, खोड़, भूमिज, खरिया ।
* '''झारखण्ड''': मुण्डा, उराँव, भूमिज, सन्थाल, बिरहोर, हो, घटवाल्स ।
सन्थाल: भारतके सबसे बड़ी जनजाति । सन्थाली भाषाके संविधानमे मान्यता प्राप्त है ।
* '''पश्चिमबङ्गाल''': मुण्डा, हो, भूमिज, उराँव, सन्थाल, कोड़ा ।
'''पहचान''': रङ्ग करिया, चोकलेटी रङ्ग, लम्बा सिर, चौड़ा छोट एवं चपटा नाक, हल्का घुङ्घरैला केस । ई सब प्रोटो आस्टेलाइड प्रजातिसे सम्बन्धित है ।
== एकरो देखथिन ==
* [[जनजाति]]
* [[कनाडाके आदिवासी]]
* [[इण्डियन (अमेरिकाके आदिवासी)|अमेरिकाके आदिवासी]]
* [[आस्ट्रेलियाके आदिवासी]]
* [[आदिवासी साहित्य]]
== बाहरी कड़ी ==
[https://web.archive.org/web/20070329225442/http://video.google.com/videoplay?docid=6141774356030998272&hl=en केरलके वायण्डके एगो आदिवासी कालोनीके वीडियो]
* [https://web.archive.org/web/20080108155547/http://www.thefareast.info/India/Indiainformatie/Indiainformation-english.html ओड़िसाके आदिवासी]
* [https://web.archive.org/web/20080117213605/http://www.vanvasikalyanparishad.org/ वनवासी कल्याण परिषद] एगो निजी संस्थाके जालस्थल
* [https://web.archive.org/web/20190526062552/http://www.adivasi.net/ आदिवासी मुन्नेत्र सङ्गल गुडलूर] दक्षिण भारतके जङ्गलमे एगो आदिवासी गाँवके आत्मनिर्भर होवेके कथा
* [https://web.archive.org/web/20080118213350/http://www.adivasi-koordination.de/adivasi_english/index.htm आदिवासी संयोजन समूह -जर्मनीमे]
* [https://web.archive.org/web/20060502045525/http://www.indiatogether.org/society/adivasis.htm पत्रिका इण्डिया टुगेदर पर आदिवासीके विशेष पन्ना]
* [https://web.archive.org/web/20080116062134/http://www.kamat.com/database/content/adivasis/ कामत डाट काम पर आदिवासीके तस्वीर]
* [https://web.archive.org/web/20061206144918/http://web.mac.com/mvbhaskar/iWeb/Tribology/Tribology.html ओड़िसाके आदिवासीके सङ्गीतके बारेमे एगो जालस्थल पर]
* [http://books.google.co.in/books?id=hcpwF1yK-NoC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false आदिवासी साहित्य यात्रा] (गूगल पुस्तक ; लेखिका - रमणिका गुप्ता)
* [https://web.archive.org/web/20130806003803/http://tribal.nic.in/WriteReadData/CMS/Documents/201306030201065184795StatewiseListofScheduledTribe.pdf भारतमे निवास करेवाला आदिवासी समुदायके राज्यवार सूची देखथिन ।]
* [https://web.archive.org/web/20130818233928/http://tribal.nic.in/WriteReadData/CMS/Documents/201306030204039113751StatewisePTGsList.pdf भारतके आदिम आदिवासीके राज्यवार सूची देखथिन ।]
=== आदिवासी पत्र-पत्रिका ===
* [https://web.archive.org/web/20130208084716/http://www.sahiya.net/ जोहार सहिया] (आदिवासीके लोकप्रिय मासिक पत्रिका नागपुरी-सादरी भाषामे)
* [https://web.archive.org/web/20130207032034/http://www.johardisum.in/ जोहार दिसुम खबर] (१२ आदिवासी भाषामे प्रकाशित भारतके एकमात्र पाक्षिक पत्रिका)
* [https://web.archive.org/web/20121229174916/http://akhra.org.in/akhra.php अखड़ा] (११ आदिवासी एवं क्षेत्रीय भाषामे प्रकाशित त्रैमासिक पत्रिका)
* [https://www.prabhatkhabar.com/state/jharkhand/ranchi/333844 आदिवासी साहित्य]
== सन्दर्भ ==
{{टिप्पणीसूची}}
[[श्रेणी:भारतीय संस्कृति]]
[[श्रेणी:मानवशास्त्र]]
[[श्रेणी:भारतके सामाजिक समुदाय]]
4fnoq7h4l1dlmenbjod9oh0s4vc7diw
75071
75070
2026-09-05T06:35:23Z
Pataliputra01
5
75071
wikitext
text/x-wiki
[[सञ्चिका:Kutia kondh woman.JPG|thumb|[[ओड़िशा]]के जनजातीय कुटिया कोन्ध समूहके एगो महिला]]
'''आदिवासी''' (जेकरा आदिबासी एहु लिखल जा है) [[भारतीय उपमहाद्वीप]]मे विषम जनजातीय समूह है ।<ref>{{cite book | author=Engin F Isin | title=Citizenship After Orientalism: An Unfinished Project | publisher=Taylor & Francis | year=2015 | isbn=978-1-317-68137-3 | url=https://books.google.com/books?id=SI-9CgAAQBAJ | quote=Widely addressed as tribals, Adivasis are heterogeneous groups spread all over the nation having different languages and group identities. | page=213 | access-date=23 मार्च 2023 | archive-date=23 मार्च 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230323185127/https://books.google.com/books?id=SI-9CgAAQBAJ | url-status=live }}</ref><ref>{{cite book | last=Isin | first=Engin | title=Citizenship after Orientalism: Transforming Political Theory | publisher=Palgrave Macmillan UK | series=Palgrave Studies in Citizenship Transitions | year=2016 | isbn=978-1-137-47950-1 | url=https://books.google.com/books?id=W4ikCgAAQBAJ&pg=PA202 | quote='Adivasi' literally means 'original inhabitant', and it refers to heterogeneous adivasis tribal groups living all over the subcontinent. | page=202 | access-date=12 अप्रैल 2023 | archive-date=23 मार्च 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230323185120/https://books.google.com/books?id=W4ikCgAAQBAJ&pg=PA202 | url-status=live }}</ref><ref name="EB_Adivasi">{{cite encyclopaedia|encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Adivasi |title=Adivasi |archive-url=https://web.archive.org/web/20210301205220/https://www.britannica.com/topic/Adivasi |archive-date=1 मार्च 2021 |url-status=live}}</ref> आदिवासी दु शब्द 'आदि' आउ 'वासी' से मिलके बनल है जेकर अर्थ है आदिकालसे ई देशमे निवास करेवाला । [[२०११ के भारतीय जनगणना|२०११ जनगणनाके]] अनुसार [[भारत]]मे आदिवासी [[भारतके लोग|भारतके जनसङ्ख्या]]के ८.६% है ।<ref>{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/hlo/pca/pca_pdf/PCA-CRC-0000.pdf|title=2011 Census Primary Census Abstract|website=Censusindia.gov.in|access-date=11 जून 2015|archive-date=5 अगस्त 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805215732/https://www.censusindia.gov.in/2011census/hlo/pca/pca_pdf/PCA-CRC-0000.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://archive.indianexpress.com/news/scs-sts-form-25--of-population-says-census-2011-data/1109988/|title=SCs, STs form 25% of population, says Census 2011 data – Indian Express|website=archive.indianexpress.com|access-date=25 अप्रैल 2015|archive-date=16 जुलाई 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170716023104/http://archive.indianexpress.com/news/scs-sts-form-25--of-population-says-census-2011-data/1109988|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.dnaindia.com/india/report-cpim-demands-reservation-for-scs-sts-in-private-sector-2078034|title=CPI(M) demands reservation for SCs, STs in private sector|date=16 अप्रैल 2015|website=DNA India|access-date=14 जुलाई 2019|archive-date=14 जुलाई 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190714215405/https://www.dnaindia.com/india/report-cpim-demands-reservation-for-scs-sts-in-private-sector-2078034|url-status=live}}</ref> [[भारतके संविधान|भारतीय संविधान]]मे आदिवासीला '[[अनुसूचित जनजाति]]' पदके प्रयोग कैल गेलै हे । भारतके प्रमुख आदिवासी समुदायमे [[खड़िया (जनजाति)|खड़िया]], [[गोण्ड (जनजाति)|गोण्ड]], हल्बा ,[[मुण्डा]], [[बोडो लोग|बोडो]], [[कोल जाति|कोल]], [[भील]], [[नायक]], [[सहरिया]], [[सन्थाल]], [[भूमिज]], [[हो (जनजाति)|हो]], [[उराँव]], [[बिरहोर]], [[पारधी]], [[असुर (आदिवासी)|असुर]], [[भिलाला]] आदि है ।
[[सञ्चिका:आदिवासी.jpg|thumb|डूङ्गरपुर, राजस्थानके दु आदिवासी लैकी]]
भारतमे आदिवासीके प्रायः 'जनजातीय लोग' के रूपमे जानल जा है । आदिवासी मुख्यरूपसे भारतीय राज्य [[ओड़िशा]], [[मध्यप्रदेश]], [[छत्तीसगढ़]], [[राजस्थान]], [[झारखण्ड]], [[अण्डमान निकोबार|अण्डमान-निकोबार]], [[सिक्किम]], [[त्रिपुरा]], [[मणिपुर]], [[मिजोरम]], [[मेघालय]], [[नागालैण्ड]] आउ [[असम]]मे आदिवासी बहुसङ्ख्यक एवं [[गुजरात]], [[महाराष्ट्र]], [[आन्ध्रप्रदेश]], [[बिहार]], [[कर्नाटक]] आउ [[पश्चिमबङ्गाल]]मे [[अल्पसङ्ख्यक]] हथिन । [[भारत सरकार]] इनका [[भारतके संविधान]]के पचमष अनुसूचीमे "[[अनुसूचित जनजाति]]" के रूपमे मान्यता दे है ।
==चन्दा समिति==
चन्दा समिति वर्ष १९६० मे [[अनुसूचित जनजाति]]के अन्तर्गत कोनो जातिके सम्मिलित करेला ५ मानक निर्धारित कैलकै:
# भौगोलिक एकाकीपन
# विशिष्ट संस्कृति
# पिछड़ापन
# सङ्कुचित स्वभाव
# आदिम जातिके लक्षण
बड़ीमनी छोट आदिवासी समूह आधुनिकीकरणके चलते होवित पारिस्थितिकी पतनके प्रति बड़ी संवेदनशील हथिन । व्यवसायिक वानिकी आउ गहन कृषि दुनहीँ ऊ सब जङ्गलला विनाशकारी साबित होलै हे जे ढेर शताब्दीसे आदिवासीके जीवन यापनके स्रोत रहलै हे ।
[[सञ्चिका:Percent_of_scheduled_tribes_in_India_by_tehsils_by_census_2011.png|thumb|२०११ के जनगणना अनुसार भारतमे तहसील द्वारा अनुसूचित जनजातिके प्रतिशत]]
== आदिवासी भाषा ==
{{मुख्य|आदिवासी भाषा}}
भारतमे सब आदिवासी समुदायके अपन विशिष्ट [[भाषा]] है । [[भाषाविज्ञान|भाषाविज्ञानी]] भारतके सब आदिवासी भाषाके मुख्यतः तीन भाषा परिवारमे रखलन हे - गोण्डी, द्रविड़, आस्ट्रिक आउ कुछ आदिवासी भाषा भारोपीय भाषा परिवारोके अन्तर्गत आव है । आदिवासी भाषामे [[भीली भाषा|भीली]] बोलेवालाके सङ्ख्या सबसे जादे है जखनिकि दोसर स्थान पर [[गोण्डी भाषा]] आउ तीसरा स्थान पर [[सन्थाली भाषा|सन्थाली]] है । चौथा स्थान पर [[कोरकू भाषा|कोरकू]] भाषा है । भारतीय राज्यमे एकमात्र [[झारखण्ड|झारखण्डे]]मे ५ आदिवासी भाषा - सन्थाली, मुण्डारी, हो, कुड़ुख आउ खड़िया - के २०११ मे द्वितीय राज्यभाषाके दर्जा प्रदान कैल गेलै ।
भारतके ११४ मुख्य भाषामे से २२ ए के [[भारतीय संविधानके अठमा अनुसूची|संविधानके अठमा अनुसूची]]मे सम्मिलित कैल गेलै हे । एकरामे हालमे सम्मिलित कैल गेल सन्थाली आउ बोड़ोए मात्र आदिवासी भाषा है । अनुसूचीमे सम्मिलित सन्थाली (०.६२), सिन्धी, नेपाली, बोड़ो (सब ०.२५), मीतै (०.१५), डोगरी आउ संस्कृत भाषा एक प्रतिशतोसे कम लोग द्वारा बोलल जा है । जखनिकि भीली (०.६७), गोण्डी (०.२५), तुलु (०.१९) आउ कुड़ुख ०.१७ प्रतिशत लोग द्वारा व्यवहारमे लावल जाएके बादो अठमा अनुसूचीमे दर्ज न कैल गेलै हे । (जनगणना २००१)
==आदिवासीके धार्मिक विश्वास==
आदिवासी [[सनातन धर्म]]के अभिन्न अङ्ग है । ई [[वन]], [[पर्वत]], [[नदी]], पेड़ पौधा, गौ माता, [[सूर्य]]के आराधना कर हथिन । आदिवासी अनादी कालसे हिन्दुधर्मके संस्कृति सभ्यता आउ पुजा पद्धतिसे जुड़ल हथिन । आधुनिक कालमे जबरन बाह्य सम्पर्कमे आवेके फलस्वरूप एखनी ईसाई आउ इस्लामो धर्मके अपनौलन हे । अङ्ग्रेजी राज घड़ी बड़ सङ्ख्यामे एखनी ईसाई बनलन ।
[[भारत]]मे १८७१ से लेके १९४१ तक होएल जनगणनामे अङ्ग्रेज द्वारा आदिवासीके जबरन हिन्दुधर्मसे अलगे धर्ममे गिनल गेलै हे जेकरा ''एबओरिजिन्स'', ''एबोरिजिनल'', ''एनिमिस्ट'', ''ट्राइबल रिलिजन'' अथवा ''ट्राइब्स'' इत्यादि नाममे वर्णित कैल गेलै हे । हालाँकि १९५१ के जनगणनाके बादसे आदिवासीके अलगेसे गिनल बन्द कर देल गेलै हे ।
भारतमे आदिवासीके दु वर्गमे अधिसूचित कैल गेलै हे - अनुसूचित जनजाति आउ अनुसूचित आदिम जनजाति ।
== भारतके प्रमुख जनजाति ==
भारतमे ४६१ जनजाति है जेकरामे से ४२४ जनजाति भारतके सात क्षेत्रमे बटल है:
=== उत्तरी क्षेत्र ===
;जम्मू-कश्मीर, उत्तराखण्ड , हिमाचलप्रदेश
'''जाति''': लेपचा, भूटिया, थारू, बुक्सा, जॉन सारी, खाम्पटी, कनोटा ।
ई सबमे मङ्गोल जातिके लक्षण मिल है । जैसे:- तिरछा छोट आँख (चीनी, तिब्बती), पीयर रङ्ग, सीधा केस, चेहरा चौड़ा, चपटा नाक ।
;उत्तरप्रदेश
तराई जिलामे थारु, बोक्सा, भूटिया, राजी, जौनसारी, केवल पूर्वी उत्तरप्रदेशके ११ जिलमे गोँड़, धुरिया, ओझा, पठारी, राजगोड़ तथा देवरिया, बलिया, वाराणसी, सोनभद्रमे खरवार, एवं ललितपुरमे सहरिया, सोनभद्रमे बैगा, पनिका, पहडिया, पङ्खा, अगरिया, पतरी, चेरो भूइया ।
=== पूर्वोत्तर क्षेत्र ===
[[Image:Ao tribesman at his village for festival celebration Nagaland India.jpg|right|thumb|200px|नागा]]
नागा, मिजो, गारो, खासी, जयन्तिया, आदि, न्याशी, अङ्गामी, भूटिया, कुकी, रेङ्गमा, बोडो आउ देवरी वगैरा जनजाति है ।
=== पूर्वी क्षेत्र ===
* '''बिहार''': असुर, अगरिया, बैगा, बनजारा, बैठुडी, बेदिया, खरवार, घटवाल्स, भूमिज, सन्थाल आदि ।
* '''ओड़िसा''': मुण्डा, सन्थाल, हो, जुआङ्ग, खोड़, भूमिज, खरिया ।
* '''झारखण्ड''': मुण्डा, उराँव, भूमिज, सन्थाल, बिरहोर, हो, घटवाल्स ।
सन्थाल: भारतके सबसे बड़ी जनजाति । सन्थाली भाषाके संविधानमे मान्यता प्राप्त है ।
* '''पश्चिमबङ्गाल''': मुण्डा, हो, भूमिज, उराँव, सन्थाल, कोड़ा ।
'''पहचान''': रङ्ग करिया, चोकलेटी रङ्ग, लम्बा सिर, चौड़ा छोट एवं चपटा नाक, हल्का घुङ्घरैला केस । ई सब प्रोटो आस्टेलाइड प्रजातिसे सम्बन्धित है ।
=== मध्य क्षेत्र ===
गोण्ड, कोरकू, कोल, परधान, बैगा, मारिया, अबूझमाडिया, धनवार/धनुहार, धुलिया, पहाड़ी कोरवा, बिरहोर, हल्बा, कँवर ।
ई सब प्रजाति छत्तीसगढ़, मध्यप्रदेश, पूर्वी आन्ध्रप्रदेशमे निवास कर है । ई सब प्रोटो आस्टेलाइड प्रजातिसे सम्बन्धित है ।
== एकरो देखथिन ==
* [[जनजाति]]
* [[कनाडाके आदिवासी]]
* [[इण्डियन (अमेरिकाके आदिवासी)|अमेरिकाके आदिवासी]]
* [[आस्ट्रेलियाके आदिवासी]]
* [[आदिवासी साहित्य]]
== बाहरी कड़ी ==
[https://web.archive.org/web/20070329225442/http://video.google.com/videoplay?docid=6141774356030998272&hl=en केरलके वायण्डके एगो आदिवासी कालोनीके वीडियो]
* [https://web.archive.org/web/20080108155547/http://www.thefareast.info/India/Indiainformatie/Indiainformation-english.html ओड़िसाके आदिवासी]
* [https://web.archive.org/web/20080117213605/http://www.vanvasikalyanparishad.org/ वनवासी कल्याण परिषद] एगो निजी संस्थाके जालस्थल
* [https://web.archive.org/web/20190526062552/http://www.adivasi.net/ आदिवासी मुन्नेत्र सङ्गल गुडलूर] दक्षिण भारतके जङ्गलमे एगो आदिवासी गाँवके आत्मनिर्भर होवेके कथा
* [https://web.archive.org/web/20080118213350/http://www.adivasi-koordination.de/adivasi_english/index.htm आदिवासी संयोजन समूह -जर्मनीमे]
* [https://web.archive.org/web/20060502045525/http://www.indiatogether.org/society/adivasis.htm पत्रिका इण्डिया टुगेदर पर आदिवासीके विशेष पन्ना]
* [https://web.archive.org/web/20080116062134/http://www.kamat.com/database/content/adivasis/ कामत डाट काम पर आदिवासीके तस्वीर]
* [https://web.archive.org/web/20061206144918/http://web.mac.com/mvbhaskar/iWeb/Tribology/Tribology.html ओड़िसाके आदिवासीके सङ्गीतके बारेमे एगो जालस्थल पर]
* [http://books.google.co.in/books?id=hcpwF1yK-NoC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false आदिवासी साहित्य यात्रा] (गूगल पुस्तक ; लेखिका - रमणिका गुप्ता)
* [https://web.archive.org/web/20130806003803/http://tribal.nic.in/WriteReadData/CMS/Documents/201306030201065184795StatewiseListofScheduledTribe.pdf भारतमे निवास करेवाला आदिवासी समुदायके राज्यवार सूची देखथिन ।]
* [https://web.archive.org/web/20130818233928/http://tribal.nic.in/WriteReadData/CMS/Documents/201306030204039113751StatewisePTGsList.pdf भारतके आदिम आदिवासीके राज्यवार सूची देखथिन ।]
=== आदिवासी पत्र-पत्रिका ===
* [https://web.archive.org/web/20130208084716/http://www.sahiya.net/ जोहार सहिया] (आदिवासीके लोकप्रिय मासिक पत्रिका नागपुरी-सादरी भाषामे)
* [https://web.archive.org/web/20130207032034/http://www.johardisum.in/ जोहार दिसुम खबर] (१२ आदिवासी भाषामे प्रकाशित भारतके एकमात्र पाक्षिक पत्रिका)
* [https://web.archive.org/web/20121229174916/http://akhra.org.in/akhra.php अखड़ा] (११ आदिवासी एवं क्षेत्रीय भाषामे प्रकाशित त्रैमासिक पत्रिका)
* [https://www.prabhatkhabar.com/state/jharkhand/ranchi/333844 आदिवासी साहित्य]
== सन्दर्भ ==
{{टिप्पणीसूची}}
[[श्रेणी:भारतीय संस्कृति]]
[[श्रेणी:मानवशास्त्र]]
[[श्रेणी:भारतके सामाजिक समुदाय]]
o0rxn59x2yj8es50s5u9h73funhkohw
75072
75071
2026-09-05T06:37:08Z
Pataliputra01
5
75072
wikitext
text/x-wiki
[[सञ्चिका:Kutia kondh woman.JPG|thumb|[[ओड़िशा]]के जनजातीय कुटिया कोन्ध समूहके एगो महिला]]
'''आदिवासी''' (जेकरा आदिबासी एहु लिखल जा है) [[भारतीय उपमहाद्वीप]]मे विषम जनजातीय समूह है ।<ref>{{cite book | author=Engin F Isin | title=Citizenship After Orientalism: An Unfinished Project | publisher=Taylor & Francis | year=2015 | isbn=978-1-317-68137-3 | url=https://books.google.com/books?id=SI-9CgAAQBAJ | quote=Widely addressed as tribals, Adivasis are heterogeneous groups spread all over the nation having different languages and group identities. | page=213 | access-date=23 मार्च 2023 | archive-date=23 मार्च 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230323185127/https://books.google.com/books?id=SI-9CgAAQBAJ | url-status=live }}</ref><ref>{{cite book | last=Isin | first=Engin | title=Citizenship after Orientalism: Transforming Political Theory | publisher=Palgrave Macmillan UK | series=Palgrave Studies in Citizenship Transitions | year=2016 | isbn=978-1-137-47950-1 | url=https://books.google.com/books?id=W4ikCgAAQBAJ&pg=PA202 | quote='Adivasi' literally means 'original inhabitant', and it refers to heterogeneous adivasis tribal groups living all over the subcontinent. | page=202 | access-date=12 अप्रैल 2023 | archive-date=23 मार्च 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230323185120/https://books.google.com/books?id=W4ikCgAAQBAJ&pg=PA202 | url-status=live }}</ref><ref name="EB_Adivasi">{{cite encyclopaedia|encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Adivasi |title=Adivasi |archive-url=https://web.archive.org/web/20210301205220/https://www.britannica.com/topic/Adivasi |archive-date=1 मार्च 2021 |url-status=live}}</ref> आदिवासी दु शब्द 'आदि' आउ 'वासी' से मिलके बनल है जेकर अर्थ है आदिकालसे ई देशमे निवास करेवाला । [[२०११ के भारतीय जनगणना|२०११ जनगणनाके]] अनुसार [[भारत]]मे आदिवासी [[भारतके लोग|भारतके जनसङ्ख्या]]के ८.६% है ।<ref>{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/hlo/pca/pca_pdf/PCA-CRC-0000.pdf|title=2011 Census Primary Census Abstract|website=Censusindia.gov.in|access-date=11 जून 2015|archive-date=5 अगस्त 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805215732/https://www.censusindia.gov.in/2011census/hlo/pca/pca_pdf/PCA-CRC-0000.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://archive.indianexpress.com/news/scs-sts-form-25--of-population-says-census-2011-data/1109988/|title=SCs, STs form 25% of population, says Census 2011 data – Indian Express|website=archive.indianexpress.com|access-date=25 अप्रैल 2015|archive-date=16 जुलाई 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170716023104/http://archive.indianexpress.com/news/scs-sts-form-25--of-population-says-census-2011-data/1109988|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.dnaindia.com/india/report-cpim-demands-reservation-for-scs-sts-in-private-sector-2078034|title=CPI(M) demands reservation for SCs, STs in private sector|date=16 अप्रैल 2015|website=DNA India|access-date=14 जुलाई 2019|archive-date=14 जुलाई 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190714215405/https://www.dnaindia.com/india/report-cpim-demands-reservation-for-scs-sts-in-private-sector-2078034|url-status=live}}</ref> [[भारतके संविधान|भारतीय संविधान]]मे आदिवासीला '[[अनुसूचित जनजाति]]' पदके प्रयोग कैल गेलै हे । भारतके प्रमुख आदिवासी समुदायमे [[खड़िया (जनजाति)|खड़िया]], [[गोण्ड (जनजाति)|गोण्ड]], हल्बा ,[[मुण्डा]], [[बोडो लोग|बोडो]], [[कोल जाति|कोल]], [[भील]], [[नायक]], [[सहरिया]], [[सन्थाल]], [[भूमिज]], [[हो (जनजाति)|हो]], [[उराँव]], [[बिरहोर]], [[पारधी]], [[असुर (आदिवासी)|असुर]], [[भिलाला]] आदि है ।
[[सञ्चिका:आदिवासी.jpg|thumb|डूङ्गरपुर, राजस्थानके दु आदिवासी लैकी]]
भारतमे आदिवासीके प्रायः 'जनजातीय लोग' के रूपमे जानल जा है । आदिवासी मुख्यरूपसे भारतीय राज्य [[ओड़िशा]], [[मध्यप्रदेश]], [[छत्तीसगढ़]], [[राजस्थान]], [[झारखण्ड]], [[अण्डमान निकोबार|अण्डमान-निकोबार]], [[सिक्किम]], [[त्रिपुरा]], [[मणिपुर]], [[मिजोरम]], [[मेघालय]], [[नागालैण्ड]] आउ [[असम]]मे आदिवासी बहुसङ्ख्यक एवं [[गुजरात]], [[महाराष्ट्र]], [[आन्ध्रप्रदेश]], [[बिहार]], [[कर्नाटक]] आउ [[पश्चिमबङ्गाल]]मे [[अल्पसङ्ख्यक]] हथिन । [[भारत सरकार]] इनका [[भारतके संविधान]]के पचमष अनुसूचीमे "[[अनुसूचित जनजाति]]" के रूपमे मान्यता दे है ।
==चन्दा समिति==
चन्दा समिति वर्ष १९६० मे [[अनुसूचित जनजाति]]के अन्तर्गत कोनो जातिके सम्मिलित करेला ५ मानक निर्धारित कैलकै:
# भौगोलिक एकाकीपन
# विशिष्ट संस्कृति
# पिछड़ापन
# सङ्कुचित स्वभाव
# आदिम जातिके लक्षण
बड़ीमनी छोट आदिवासी समूह आधुनिकीकरणके चलते होवित पारिस्थितिकी पतनके प्रति बड़ी संवेदनशील हथिन । व्यवसायिक वानिकी आउ गहन कृषि दुनहीँ ऊ सब जङ्गलला विनाशकारी साबित होलै हे जे ढेर शताब्दीसे आदिवासीके जीवन यापनके स्रोत रहलै हे ।
[[सञ्चिका:Percent_of_scheduled_tribes_in_India_by_tehsils_by_census_2011.png|thumb|२०११ के जनगणना अनुसार भारतमे तहसील द्वारा अनुसूचित जनजातिके प्रतिशत]]
== आदिवासी भाषा ==
{{मुख्य|आदिवासी भाषा}}
भारतमे सब आदिवासी समुदायके अपन विशिष्ट [[भाषा]] है । [[भाषाविज्ञान|भाषाविज्ञानी]] भारतके सब आदिवासी भाषाके मुख्यतः तीन भाषा परिवारमे रखलन हे - गोण्डी, द्रविड़, आस्ट्रिक आउ कुछ आदिवासी भाषा भारोपीय भाषा परिवारोके अन्तर्गत आव है । आदिवासी भाषामे [[भीली भाषा|भीली]] बोलेवालाके सङ्ख्या सबसे जादे है जखनिकि दोसर स्थान पर [[गोण्डी भाषा]] आउ तीसरा स्थान पर [[सन्थाली भाषा|सन्थाली]] है । चौथा स्थान पर [[कोरकू भाषा|कोरकू]] भाषा है । भारतीय राज्यमे एकमात्र [[झारखण्ड|झारखण्डे]]मे ५ आदिवासी भाषा - सन्थाली, मुण्डारी, हो, कुड़ुख आउ खड़िया - के २०११ मे द्वितीय राज्यभाषाके दर्जा प्रदान कैल गेलै ।
भारतके ११४ मुख्य भाषामे से २२ ए के [[भारतीय संविधानके अठमा अनुसूची|संविधानके अठमा अनुसूची]]मे सम्मिलित कैल गेलै हे । एकरामे हालमे सम्मिलित कैल गेल सन्थाली आउ बोड़ोए मात्र आदिवासी भाषा है । अनुसूचीमे सम्मिलित सन्थाली (०.६२), सिन्धी, नेपाली, बोड़ो (सब ०.२५), मीतै (०.१५), डोगरी आउ संस्कृत भाषा एक प्रतिशतोसे कम लोग द्वारा बोलल जा है । जखनिकि भीली (०.६७), गोण्डी (०.२५), तुलु (०.१९) आउ कुड़ुख ०.१७ प्रतिशत लोग द्वारा व्यवहारमे लावल जाएके बादो अठमा अनुसूचीमे दर्ज न कैल गेलै हे । (जनगणना २००१)
==आदिवासीके धार्मिक विश्वास==
आदिवासी [[सनातन धर्म]]के अभिन्न अङ्ग है । ई [[वन]], [[पर्वत]], [[नदी]], पेड़ पौधा, गौ माता, [[सूर्य]]के आराधना कर हथिन । आदिवासी अनादी कालसे हिन्दुधर्मके संस्कृति सभ्यता आउ पुजा पद्धतिसे जुड़ल हथिन । आधुनिक कालमे जबरन बाह्य सम्पर्कमे आवेके फलस्वरूप एखनी ईसाई आउ इस्लामो धर्मके अपनौलन हे । अङ्ग्रेजी राज घड़ी बड़ सङ्ख्यामे एखनी ईसाई बनलन ।
[[भारत]]मे १८७१ से लेके १९४१ तक होएल जनगणनामे अङ्ग्रेज द्वारा आदिवासीके जबरन हिन्दुधर्मसे अलगे धर्ममे गिनल गेलै हे जेकरा ''एबओरिजिन्स'', ''एबोरिजिनल'', ''एनिमिस्ट'', ''ट्राइबल रिलिजन'' अथवा ''ट्राइब्स'' इत्यादि नाममे वर्णित कैल गेलै हे । हालाँकि १९५१ के जनगणनाके बादसे आदिवासीके अलगेसे गिनल बन्द कर देल गेलै हे ।
भारतमे आदिवासीके दु वर्गमे अधिसूचित कैल गेलै हे - अनुसूचित जनजाति आउ अनुसूचित आदिम जनजाति ।
== भारतके प्रमुख जनजाति ==
भारतमे ४६१ जनजाति है जेकरामे से ४२४ जनजाति भारतके सात क्षेत्रमे बटल है:
=== उत्तरी क्षेत्र ===
;जम्मू-कश्मीर, उत्तराखण्ड , हिमाचलप्रदेश
'''जाति''': लेपचा, भूटिया, थारू, बुक्सा, जॉन सारी, खाम्पटी, कनोटा ।
ई सबमे मङ्गोल जातिके लक्षण मिल है । जैसे:- तिरछा छोट आँख (चीनी, तिब्बती), पीयर रङ्ग, सीधा केस, चेहरा चौड़ा, चपटा नाक ।
;उत्तरप्रदेश
तराई जिलामे थारु, बोक्सा, भूटिया, राजी, जौनसारी, केवल पूर्वी उत्तरप्रदेशके ११ जिलमे गोँड़, धुरिया, ओझा, पठारी, राजगोड़ तथा देवरिया, बलिया, वाराणसी, सोनभद्रमे खरवार, एवं ललितपुरमे सहरिया, सोनभद्रमे बैगा, पनिका, पहडिया, पङ्खा, अगरिया, पतरी, चेरो भूइया ।
=== पूर्वोत्तर क्षेत्र ===
[[Image:Ao tribesman at his village for festival celebration Nagaland India.jpg|right|thumb|200px|नागा]]
नागा, मिजो, गारो, खासी, जयन्तिया, आदि, न्याशी, अङ्गामी, भूटिया, कुकी, रेङ्गमा, बोडो आउ देवरी वगैरा जनजाति है ।
=== पूर्वी क्षेत्र ===
* '''बिहार''': असुर, अगरिया, बैगा, बनजारा, बैठुडी, बेदिया, खरवार, घटवाल्स, भूमिज, सन्थाल आदि ।
* '''ओड़िसा''': मुण्डा, सन्थाल, हो, जुआङ्ग, खोड़, भूमिज, खरिया ।
* '''झारखण्ड''': मुण्डा, उराँव, भूमिज, सन्थाल, बिरहोर, हो, घटवाल्स ।
सन्थाल: भारतके सबसे बड़ी जनजाति । सन्थाली भाषाके संविधानमे मान्यता प्राप्त है ।
* '''पश्चिमबङ्गाल''': मुण्डा, हो, भूमिज, उराँव, सन्थाल, कोड़ा ।
'''पहचान''': रङ्ग करिया, चोकलेटी रङ्ग, लम्बा सिर, चौड़ा छोट एवं चपटा नाक, हल्का घुङ्घरैला केस । ई सब प्रोटो आस्टेलाइड प्रजातिसे सम्बन्धित है ।
=== मध्य क्षेत्र ===
गोण्ड, कोरकू, कोल, परधान, बैगा, मारिया, अबूझमाडिया, धनवार/धनुहार, धुलिया, पहाड़ी कोरवा, बिरहोर, हल्बा, कँवर ।
ई सब प्रजाति छत्तीसगढ़, मध्यप्रदेश, पूर्वी आन्ध्रप्रदेशमे निवास कर है । ई सब प्रोटो आस्टेलाइड प्रजातिसे सम्बन्धित है ।
=== पश्चिमी भारत में===
[[सञ्चिका:Tribe woman, India.jpg|right|thumb|200px|गुजरातके एक आदिवासी महिला]]
* गुजरात, राजस्थानमे विशेष करके उदयपुर सभाङ्गमे भील, भिलाला, [[मीना]] एवं [[मीणा]]; गरासिया एवं सिरोही कि आबुरोङ एवं पिण्डवाङामे भील, नायक * गरासिया बहुतायत आबूरोङ के भाखर पट्टामे सब आदिवासी समुदाय रह है ।
* पश्चिमी मध्यप्रदेश, महाराष्ट्र : [[भील]], गोण्ड,[[धाणका]] भीलाला , बारेला म ठाकर ,महादेव कोळी, वारली, कातकरी इत्यादि ।
== एकरो देखथिन ==
* [[जनजाति]]
* [[कनाडाके आदिवासी]]
* [[इण्डियन (अमेरिकाके आदिवासी)|अमेरिकाके आदिवासी]]
* [[आस्ट्रेलियाके आदिवासी]]
* [[आदिवासी साहित्य]]
== बाहरी कड़ी ==
[https://web.archive.org/web/20070329225442/http://video.google.com/videoplay?docid=6141774356030998272&hl=en केरलके वायण्डके एगो आदिवासी कालोनीके वीडियो]
* [https://web.archive.org/web/20080108155547/http://www.thefareast.info/India/Indiainformatie/Indiainformation-english.html ओड़िसाके आदिवासी]
* [https://web.archive.org/web/20080117213605/http://www.vanvasikalyanparishad.org/ वनवासी कल्याण परिषद] एगो निजी संस्थाके जालस्थल
* [https://web.archive.org/web/20190526062552/http://www.adivasi.net/ आदिवासी मुन्नेत्र सङ्गल गुडलूर] दक्षिण भारतके जङ्गलमे एगो आदिवासी गाँवके आत्मनिर्भर होवेके कथा
* [https://web.archive.org/web/20080118213350/http://www.adivasi-koordination.de/adivasi_english/index.htm आदिवासी संयोजन समूह -जर्मनीमे]
* [https://web.archive.org/web/20060502045525/http://www.indiatogether.org/society/adivasis.htm पत्रिका इण्डिया टुगेदर पर आदिवासीके विशेष पन्ना]
* [https://web.archive.org/web/20080116062134/http://www.kamat.com/database/content/adivasis/ कामत डाट काम पर आदिवासीके तस्वीर]
* [https://web.archive.org/web/20061206144918/http://web.mac.com/mvbhaskar/iWeb/Tribology/Tribology.html ओड़िसाके आदिवासीके सङ्गीतके बारेमे एगो जालस्थल पर]
* [http://books.google.co.in/books?id=hcpwF1yK-NoC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false आदिवासी साहित्य यात्रा] (गूगल पुस्तक ; लेखिका - रमणिका गुप्ता)
* [https://web.archive.org/web/20130806003803/http://tribal.nic.in/WriteReadData/CMS/Documents/201306030201065184795StatewiseListofScheduledTribe.pdf भारतमे निवास करेवाला आदिवासी समुदायके राज्यवार सूची देखथिन ।]
* [https://web.archive.org/web/20130818233928/http://tribal.nic.in/WriteReadData/CMS/Documents/201306030204039113751StatewisePTGsList.pdf भारतके आदिम आदिवासीके राज्यवार सूची देखथिन ।]
=== आदिवासी पत्र-पत्रिका ===
* [https://web.archive.org/web/20130208084716/http://www.sahiya.net/ जोहार सहिया] (आदिवासीके लोकप्रिय मासिक पत्रिका नागपुरी-सादरी भाषामे)
* [https://web.archive.org/web/20130207032034/http://www.johardisum.in/ जोहार दिसुम खबर] (१२ आदिवासी भाषामे प्रकाशित भारतके एकमात्र पाक्षिक पत्रिका)
* [https://web.archive.org/web/20121229174916/http://akhra.org.in/akhra.php अखड़ा] (११ आदिवासी एवं क्षेत्रीय भाषामे प्रकाशित त्रैमासिक पत्रिका)
* [https://www.prabhatkhabar.com/state/jharkhand/ranchi/333844 आदिवासी साहित्य]
== सन्दर्भ ==
{{टिप्पणीसूची}}
[[श्रेणी:भारतीय संस्कृति]]
[[श्रेणी:मानवशास्त्र]]
[[श्रेणी:भारतके सामाजिक समुदाय]]
99bwe5q75cs0n4d3224clkeiv6nkik6
75073
75072
2026-09-05T06:38:35Z
Pataliputra01
5
75073
wikitext
text/x-wiki
[[सञ्चिका:Kutia kondh woman.JPG|thumb|[[ओड़िशा]]के जनजातीय कुटिया कोन्ध समूहके एगो महिला]]
'''आदिवासी''' (जेकरा आदिबासी एहु लिखल जा है) [[भारतीय उपमहाद्वीप]]मे विषम जनजातीय समूह है ।<ref>{{cite book | author=Engin F Isin | title=Citizenship After Orientalism: An Unfinished Project | publisher=Taylor & Francis | year=2015 | isbn=978-1-317-68137-3 | url=https://books.google.com/books?id=SI-9CgAAQBAJ | quote=Widely addressed as tribals, Adivasis are heterogeneous groups spread all over the nation having different languages and group identities. | page=213 | access-date=23 मार्च 2023 | archive-date=23 मार्च 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230323185127/https://books.google.com/books?id=SI-9CgAAQBAJ | url-status=live }}</ref><ref>{{cite book | last=Isin | first=Engin | title=Citizenship after Orientalism: Transforming Political Theory | publisher=Palgrave Macmillan UK | series=Palgrave Studies in Citizenship Transitions | year=2016 | isbn=978-1-137-47950-1 | url=https://books.google.com/books?id=W4ikCgAAQBAJ&pg=PA202 | quote='Adivasi' literally means 'original inhabitant', and it refers to heterogeneous adivasis tribal groups living all over the subcontinent. | page=202 | access-date=12 अप्रैल 2023 | archive-date=23 मार्च 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230323185120/https://books.google.com/books?id=W4ikCgAAQBAJ&pg=PA202 | url-status=live }}</ref><ref name="EB_Adivasi">{{cite encyclopaedia|encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Adivasi |title=Adivasi |archive-url=https://web.archive.org/web/20210301205220/https://www.britannica.com/topic/Adivasi |archive-date=1 मार्च 2021 |url-status=live}}</ref> आदिवासी दु शब्द 'आदि' आउ 'वासी' से मिलके बनल है जेकर अर्थ है आदिकालसे ई देशमे निवास करेवाला । [[२०११ के भारतीय जनगणना|२०११ जनगणनाके]] अनुसार [[भारत]]मे आदिवासी [[भारतके लोग|भारतके जनसङ्ख्या]]के ८.६% है ।<ref>{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/hlo/pca/pca_pdf/PCA-CRC-0000.pdf|title=2011 Census Primary Census Abstract|website=Censusindia.gov.in|access-date=11 जून 2015|archive-date=5 अगस्त 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805215732/https://www.censusindia.gov.in/2011census/hlo/pca/pca_pdf/PCA-CRC-0000.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://archive.indianexpress.com/news/scs-sts-form-25--of-population-says-census-2011-data/1109988/|title=SCs, STs form 25% of population, says Census 2011 data – Indian Express|website=archive.indianexpress.com|access-date=25 अप्रैल 2015|archive-date=16 जुलाई 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170716023104/http://archive.indianexpress.com/news/scs-sts-form-25--of-population-says-census-2011-data/1109988|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.dnaindia.com/india/report-cpim-demands-reservation-for-scs-sts-in-private-sector-2078034|title=CPI(M) demands reservation for SCs, STs in private sector|date=16 अप्रैल 2015|website=DNA India|access-date=14 जुलाई 2019|archive-date=14 जुलाई 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190714215405/https://www.dnaindia.com/india/report-cpim-demands-reservation-for-scs-sts-in-private-sector-2078034|url-status=live}}</ref> [[भारतके संविधान|भारतीय संविधान]]मे आदिवासीला '[[अनुसूचित जनजाति]]' पदके प्रयोग कैल गेलै हे । भारतके प्रमुख आदिवासी समुदायमे [[खड़िया (जनजाति)|खड़िया]], [[गोण्ड (जनजाति)|गोण्ड]], हल्बा ,[[मुण्डा]], [[बोडो लोग|बोडो]], [[कोल जाति|कोल]], [[भील]], [[नायक]], [[सहरिया]], [[सन्थाल]], [[भूमिज]], [[हो (जनजाति)|हो]], [[उराँव]], [[बिरहोर]], [[पारधी]], [[असुर (आदिवासी)|असुर]], [[भिलाला]] आदि है ।
[[सञ्चिका:आदिवासी.jpg|thumb|डूङ्गरपुर, राजस्थानके दु आदिवासी लैकी]]
भारतमे आदिवासीके प्रायः 'जनजातीय लोग' के रूपमे जानल जा है । आदिवासी मुख्यरूपसे भारतीय राज्य [[ओड़िशा]], [[मध्यप्रदेश]], [[छत्तीसगढ़]], [[राजस्थान]], [[झारखण्ड]], [[अण्डमान निकोबार|अण्डमान-निकोबार]], [[सिक्किम]], [[त्रिपुरा]], [[मणिपुर]], [[मिजोरम]], [[मेघालय]], [[नागालैण्ड]] आउ [[असम]]मे आदिवासी बहुसङ्ख्यक एवं [[गुजरात]], [[महाराष्ट्र]], [[आन्ध्रप्रदेश]], [[बिहार]], [[कर्नाटक]] आउ [[पश्चिमबङ्गाल]]मे [[अल्पसङ्ख्यक]] हथिन । [[भारत सरकार]] इनका [[भारतके संविधान]]के पचमष अनुसूचीमे "[[अनुसूचित जनजाति]]" के रूपमे मान्यता दे है ।
==चन्दा समिति==
चन्दा समिति वर्ष १९६० मे [[अनुसूचित जनजाति]]के अन्तर्गत कोनो जातिके सम्मिलित करेला ५ मानक निर्धारित कैलकै:
# भौगोलिक एकाकीपन
# विशिष्ट संस्कृति
# पिछड़ापन
# सङ्कुचित स्वभाव
# आदिम जातिके लक्षण
बड़ीमनी छोट आदिवासी समूह आधुनिकीकरणके चलते होवित पारिस्थितिकी पतनके प्रति बड़ी संवेदनशील हथिन । व्यवसायिक वानिकी आउ गहन कृषि दुनहीँ ऊ सब जङ्गलला विनाशकारी साबित होलै हे जे ढेर शताब्दीसे आदिवासीके जीवन यापनके स्रोत रहलै हे ।
[[सञ्चिका:Percent_of_scheduled_tribes_in_India_by_tehsils_by_census_2011.png|thumb|२०११ के जनगणना अनुसार भारतमे तहसील द्वारा अनुसूचित जनजातिके प्रतिशत]]
== आदिवासी भाषा ==
{{मुख्य|आदिवासी भाषा}}
भारतमे सब आदिवासी समुदायके अपन विशिष्ट [[भाषा]] है । [[भाषाविज्ञान|भाषाविज्ञानी]] भारतके सब आदिवासी भाषाके मुख्यतः तीन भाषा परिवारमे रखलन हे - गोण्डी, द्रविड़, आस्ट्रिक आउ कुछ आदिवासी भाषा भारोपीय भाषा परिवारोके अन्तर्गत आव है । आदिवासी भाषामे [[भीली भाषा|भीली]] बोलेवालाके सङ्ख्या सबसे जादे है जखनिकि दोसर स्थान पर [[गोण्डी भाषा]] आउ तीसरा स्थान पर [[सन्थाली भाषा|सन्थाली]] है । चौथा स्थान पर [[कोरकू भाषा|कोरकू]] भाषा है । भारतीय राज्यमे एकमात्र [[झारखण्ड|झारखण्डे]]मे ५ आदिवासी भाषा - सन्थाली, मुण्डारी, हो, कुड़ुख आउ खड़िया - के २०११ मे द्वितीय राज्यभाषाके दर्जा प्रदान कैल गेलै ।
भारतके ११४ मुख्य भाषामे से २२ ए के [[भारतीय संविधानके अठमा अनुसूची|संविधानके अठमा अनुसूची]]मे सम्मिलित कैल गेलै हे । एकरामे हालमे सम्मिलित कैल गेल सन्थाली आउ बोड़ोए मात्र आदिवासी भाषा है । अनुसूचीमे सम्मिलित सन्थाली (०.६२), सिन्धी, नेपाली, बोड़ो (सब ०.२५), मीतै (०.१५), डोगरी आउ संस्कृत भाषा एक प्रतिशतोसे कम लोग द्वारा बोलल जा है । जखनिकि भीली (०.६७), गोण्डी (०.२५), तुलु (०.१९) आउ कुड़ुख ०.१७ प्रतिशत लोग द्वारा व्यवहारमे लावल जाएके बादो अठमा अनुसूचीमे दर्ज न कैल गेलै हे । (जनगणना २००१)
==आदिवासीके धार्मिक विश्वास==
आदिवासी [[सनातन धर्म]]के अभिन्न अङ्ग है । ई [[वन]], [[पर्वत]], [[नदी]], पेड़ पौधा, गौ माता, [[सूर्य]]के आराधना कर हथिन । आदिवासी अनादी कालसे हिन्दुधर्मके संस्कृति सभ्यता आउ पुजा पद्धतिसे जुड़ल हथिन । आधुनिक कालमे जबरन बाह्य सम्पर्कमे आवेके फलस्वरूप एखनी ईसाई आउ इस्लामो धर्मके अपनौलन हे । अङ्ग्रेजी राज घड़ी बड़ सङ्ख्यामे एखनी ईसाई बनलन ।
[[भारत]]मे १८७१ से लेके १९४१ तक होएल जनगणनामे अङ्ग्रेज द्वारा आदिवासीके जबरन हिन्दुधर्मसे अलगे धर्ममे गिनल गेलै हे जेकरा ''एबओरिजिन्स'', ''एबोरिजिनल'', ''एनिमिस्ट'', ''ट्राइबल रिलिजन'' अथवा ''ट्राइब्स'' इत्यादि नाममे वर्णित कैल गेलै हे । हालाँकि १९५१ के जनगणनाके बादसे आदिवासीके अलगेसे गिनल बन्द कर देल गेलै हे ।
भारतमे आदिवासीके दु वर्गमे अधिसूचित कैल गेलै हे - अनुसूचित जनजाति आउ अनुसूचित आदिम जनजाति ।
== भारतके प्रमुख जनजाति ==
भारतमे ४६१ जनजाति है जेकरामे से ४२४ जनजाति भारतके सात क्षेत्रमे बटल है:
=== उत्तरी क्षेत्र ===
;जम्मू-कश्मीर, उत्तराखण्ड , हिमाचलप्रदेश
'''जाति''': लेपचा, भूटिया, थारू, बुक्सा, जॉन सारी, खाम्पटी, कनोटा ।
ई सबमे मङ्गोल जातिके लक्षण मिल है । जैसे:- तिरछा छोट आँख (चीनी, तिब्बती), पीयर रङ्ग, सीधा केस, चेहरा चौड़ा, चपटा नाक ।
;उत्तरप्रदेश
तराई जिलामे थारु, बोक्सा, भूटिया, राजी, जौनसारी, केवल पूर्वी उत्तरप्रदेशके ११ जिलमे गोँड़, धुरिया, ओझा, पठारी, राजगोड़ तथा देवरिया, बलिया, वाराणसी, सोनभद्रमे खरवार, एवं ललितपुरमे सहरिया, सोनभद्रमे बैगा, पनिका, पहडिया, पङ्खा, अगरिया, पतरी, चेरो भूइया ।
=== पूर्वोत्तर क्षेत्र ===
[[Image:Ao tribesman at his village for festival celebration Nagaland India.jpg|right|thumb|200px|नागा]]
नागा, मिजो, गारो, खासी, जयन्तिया, आदि, न्याशी, अङ्गामी, भूटिया, कुकी, रेङ्गमा, बोडो आउ देवरी वगैरा जनजाति है ।
=== पूर्वी क्षेत्र ===
* '''बिहार''': असुर, अगरिया, बैगा, बनजारा, बैठुडी, बेदिया, खरवार, घटवाल्स, भूमिज, सन्थाल आदि ।
* '''ओड़िसा''': मुण्डा, सन्थाल, हो, जुआङ्ग, खोड़, भूमिज, खरिया ।
* '''झारखण्ड''': मुण्डा, उराँव, भूमिज, सन्थाल, बिरहोर, हो, घटवाल्स ।
सन्थाल: भारतके सबसे बड़ी जनजाति । सन्थाली भाषाके संविधानमे मान्यता प्राप्त है ।
* '''पश्चिमबङ्गाल''': मुण्डा, हो, भूमिज, उराँव, सन्थाल, कोड़ा ।
'''पहचान''': रङ्ग करिया, चोकलेटी रङ्ग, लम्बा सिर, चौड़ा छोट एवं चपटा नाक, हल्का घुङ्घरैला केस । ई सब प्रोटो आस्टेलाइड प्रजातिसे सम्बन्धित है ।
=== मध्य क्षेत्र ===
गोण्ड, कोरकू, कोल, परधान, बैगा, मारिया, अबूझमाडिया, धनवार/धनुहार, धुलिया, पहाड़ी कोरवा, बिरहोर, हल्बा, कँवर ।
ई सब प्रजाति छत्तीसगढ़, मध्यप्रदेश, पूर्वी आन्ध्रप्रदेशमे निवास कर है । ई सब प्रोटो आस्टेलाइड प्रजातिसे सम्बन्धित है ।
=== पश्चिमी भारत===
[[सञ्चिका:Tribe woman, India.jpg|right|thumb|200px|गुजरातके एक आदिवासी महिला]]
* गुजरात, राजस्थानमे विशेष करके उदयपुर सभाङ्गमे भील, भिलाला, [[मीना]] एवं [[मीणा]]; गरासिया एवं सिरोही कि आबुरोङ एवं पिण्डवाङामे भील, नायक * गरासिया बहुतायत आबूरोङ के भाखर पट्टामे सब आदिवासी समुदाय रह है ।
* पश्चिमी मध्यप्रदेश, महाराष्ट्र : [[भील]], गोण्ड,[[धाणका]] भीलाला , बारेला म ठाकर ,महादेव कोळी, वारली, कातकरी इत्यादि ।
=== दक्षिण भारत===
* '''केरल''': कोटा, बगादा, टोडा । (टोडामे [[बहुपति प्रथा]] प्रचलित है ।)
* कुरूम्बा, कादर, चेञ्चु, पूलियान, नायक, चेट्टी - ई सब जनजाति नीग्रिये से सम्बन्धित है ।
* विशेषता: करिय/गोर रङ्ग, बड़ होठ, बड़ नाक, बड़ लम्बाई
== एकरो देखथिन ==
* [[जनजाति]]
* [[कनाडाके आदिवासी]]
* [[इण्डियन (अमेरिकाके आदिवासी)|अमेरिकाके आदिवासी]]
* [[आस्ट्रेलियाके आदिवासी]]
* [[आदिवासी साहित्य]]
== बाहरी कड़ी ==
[https://web.archive.org/web/20070329225442/http://video.google.com/videoplay?docid=6141774356030998272&hl=en केरलके वायण्डके एगो आदिवासी कालोनीके वीडियो]
* [https://web.archive.org/web/20080108155547/http://www.thefareast.info/India/Indiainformatie/Indiainformation-english.html ओड़िसाके आदिवासी]
* [https://web.archive.org/web/20080117213605/http://www.vanvasikalyanparishad.org/ वनवासी कल्याण परिषद] एगो निजी संस्थाके जालस्थल
* [https://web.archive.org/web/20190526062552/http://www.adivasi.net/ आदिवासी मुन्नेत्र सङ्गल गुडलूर] दक्षिण भारतके जङ्गलमे एगो आदिवासी गाँवके आत्मनिर्भर होवेके कथा
* [https://web.archive.org/web/20080118213350/http://www.adivasi-koordination.de/adivasi_english/index.htm आदिवासी संयोजन समूह -जर्मनीमे]
* [https://web.archive.org/web/20060502045525/http://www.indiatogether.org/society/adivasis.htm पत्रिका इण्डिया टुगेदर पर आदिवासीके विशेष पन्ना]
* [https://web.archive.org/web/20080116062134/http://www.kamat.com/database/content/adivasis/ कामत डाट काम पर आदिवासीके तस्वीर]
* [https://web.archive.org/web/20061206144918/http://web.mac.com/mvbhaskar/iWeb/Tribology/Tribology.html ओड़िसाके आदिवासीके सङ्गीतके बारेमे एगो जालस्थल पर]
* [http://books.google.co.in/books?id=hcpwF1yK-NoC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false आदिवासी साहित्य यात्रा] (गूगल पुस्तक ; लेखिका - रमणिका गुप्ता)
* [https://web.archive.org/web/20130806003803/http://tribal.nic.in/WriteReadData/CMS/Documents/201306030201065184795StatewiseListofScheduledTribe.pdf भारतमे निवास करेवाला आदिवासी समुदायके राज्यवार सूची देखथिन ।]
* [https://web.archive.org/web/20130818233928/http://tribal.nic.in/WriteReadData/CMS/Documents/201306030204039113751StatewisePTGsList.pdf भारतके आदिम आदिवासीके राज्यवार सूची देखथिन ।]
=== आदिवासी पत्र-पत्रिका ===
* [https://web.archive.org/web/20130208084716/http://www.sahiya.net/ जोहार सहिया] (आदिवासीके लोकप्रिय मासिक पत्रिका नागपुरी-सादरी भाषामे)
* [https://web.archive.org/web/20130207032034/http://www.johardisum.in/ जोहार दिसुम खबर] (१२ आदिवासी भाषामे प्रकाशित भारतके एकमात्र पाक्षिक पत्रिका)
* [https://web.archive.org/web/20121229174916/http://akhra.org.in/akhra.php अखड़ा] (११ आदिवासी एवं क्षेत्रीय भाषामे प्रकाशित त्रैमासिक पत्रिका)
* [https://www.prabhatkhabar.com/state/jharkhand/ranchi/333844 आदिवासी साहित्य]
== सन्दर्भ ==
{{टिप्पणीसूची}}
[[श्रेणी:भारतीय संस्कृति]]
[[श्रेणी:मानवशास्त्र]]
[[श्रेणी:भारतके सामाजिक समुदाय]]
4to8jl5j2kcuegim50dx6ylkkzg0hxk
75074
75073
2026-09-05T06:39:30Z
Pataliputra01
5
75074
wikitext
text/x-wiki
[[सञ्चिका:Kutia kondh woman.JPG|thumb|[[ओड़िशा]]के जनजातीय कुटिया कोन्ध समूहके एगो महिला]]
'''आदिवासी''' (जेकरा आदिबासी एहु लिखल जा है) [[भारतीय उपमहाद्वीप]]मे विषम जनजातीय समूह है ।<ref>{{cite book | author=Engin F Isin | title=Citizenship After Orientalism: An Unfinished Project | publisher=Taylor & Francis | year=2015 | isbn=978-1-317-68137-3 | url=https://books.google.com/books?id=SI-9CgAAQBAJ | quote=Widely addressed as tribals, Adivasis are heterogeneous groups spread all over the nation having different languages and group identities. | page=213 | access-date=23 मार्च 2023 | archive-date=23 मार्च 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230323185127/https://books.google.com/books?id=SI-9CgAAQBAJ | url-status=live }}</ref><ref>{{cite book | last=Isin | first=Engin | title=Citizenship after Orientalism: Transforming Political Theory | publisher=Palgrave Macmillan UK | series=Palgrave Studies in Citizenship Transitions | year=2016 | isbn=978-1-137-47950-1 | url=https://books.google.com/books?id=W4ikCgAAQBAJ&pg=PA202 | quote='Adivasi' literally means 'original inhabitant', and it refers to heterogeneous adivasis tribal groups living all over the subcontinent. | page=202 | access-date=12 अप्रैल 2023 | archive-date=23 मार्च 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230323185120/https://books.google.com/books?id=W4ikCgAAQBAJ&pg=PA202 | url-status=live }}</ref><ref name="EB_Adivasi">{{cite encyclopaedia|encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Adivasi |title=Adivasi |archive-url=https://web.archive.org/web/20210301205220/https://www.britannica.com/topic/Adivasi |archive-date=1 मार्च 2021 |url-status=live}}</ref> आदिवासी दु शब्द 'आदि' आउ 'वासी' से मिलके बनल है जेकर अर्थ है आदिकालसे ई देशमे निवास करेवाला । [[२०११ के भारतीय जनगणना|२०११ जनगणनाके]] अनुसार [[भारत]]मे आदिवासी [[भारतके लोग|भारतके जनसङ्ख्या]]के ८.६% है ।<ref>{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/hlo/pca/pca_pdf/PCA-CRC-0000.pdf|title=2011 Census Primary Census Abstract|website=Censusindia.gov.in|access-date=11 जून 2015|archive-date=5 अगस्त 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805215732/https://www.censusindia.gov.in/2011census/hlo/pca/pca_pdf/PCA-CRC-0000.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://archive.indianexpress.com/news/scs-sts-form-25--of-population-says-census-2011-data/1109988/|title=SCs, STs form 25% of population, says Census 2011 data – Indian Express|website=archive.indianexpress.com|access-date=25 अप्रैल 2015|archive-date=16 जुलाई 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170716023104/http://archive.indianexpress.com/news/scs-sts-form-25--of-population-says-census-2011-data/1109988|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.dnaindia.com/india/report-cpim-demands-reservation-for-scs-sts-in-private-sector-2078034|title=CPI(M) demands reservation for SCs, STs in private sector|date=16 अप्रैल 2015|website=DNA India|access-date=14 जुलाई 2019|archive-date=14 जुलाई 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190714215405/https://www.dnaindia.com/india/report-cpim-demands-reservation-for-scs-sts-in-private-sector-2078034|url-status=live}}</ref> [[भारतके संविधान|भारतीय संविधान]]मे आदिवासीला '[[अनुसूचित जनजाति]]' पदके प्रयोग कैल गेलै हे । भारतके प्रमुख आदिवासी समुदायमे [[खड़िया (जनजाति)|खड़िया]], [[गोण्ड (जनजाति)|गोण्ड]], हल्बा ,[[मुण्डा]], [[बोडो लोग|बोडो]], [[कोल जाति|कोल]], [[भील]], [[नायक]], [[सहरिया]], [[सन्थाल]], [[भूमिज]], [[हो (जनजाति)|हो]], [[उराँव]], [[बिरहोर]], [[पारधी]], [[असुर (आदिवासी)|असुर]], [[भिलाला]] आदि है ।
[[सञ्चिका:आदिवासी.jpg|thumb|डूङ्गरपुर, राजस्थानके दु आदिवासी लैकी]]
भारतमे आदिवासीके प्रायः 'जनजातीय लोग' के रूपमे जानल जा है । आदिवासी मुख्यरूपसे भारतीय राज्य [[ओड़िशा]], [[मध्यप्रदेश]], [[छत्तीसगढ़]], [[राजस्थान]], [[झारखण्ड]], [[अण्डमान निकोबार|अण्डमान-निकोबार]], [[सिक्किम]], [[त्रिपुरा]], [[मणिपुर]], [[मिजोरम]], [[मेघालय]], [[नागालैण्ड]] आउ [[असम]]मे आदिवासी बहुसङ्ख्यक एवं [[गुजरात]], [[महाराष्ट्र]], [[आन्ध्रप्रदेश]], [[बिहार]], [[कर्नाटक]] आउ [[पश्चिमबङ्गाल]]मे [[अल्पसङ्ख्यक]] हथिन । [[भारत सरकार]] इनका [[भारतके संविधान]]के पचमष अनुसूचीमे "[[अनुसूचित जनजाति]]" के रूपमे मान्यता दे है ।
==चन्दा समिति==
चन्दा समिति वर्ष १९६० मे [[अनुसूचित जनजाति]]के अन्तर्गत कोनो जातिके सम्मिलित करेला ५ मानक निर्धारित कैलकै:
# भौगोलिक एकाकीपन
# विशिष्ट संस्कृति
# पिछड़ापन
# सङ्कुचित स्वभाव
# आदिम जातिके लक्षण
बड़ीमनी छोट आदिवासी समूह आधुनिकीकरणके चलते होवित पारिस्थितिकी पतनके प्रति बड़ी संवेदनशील हथिन । व्यवसायिक वानिकी आउ गहन कृषि दुनहीँ ऊ सब जङ्गलला विनाशकारी साबित होलै हे जे ढेर शताब्दीसे आदिवासीके जीवन यापनके स्रोत रहलै हे ।
[[सञ्चिका:Percent_of_scheduled_tribes_in_India_by_tehsils_by_census_2011.png|thumb|२०११ के जनगणना अनुसार भारतमे तहसील द्वारा अनुसूचित जनजातिके प्रतिशत]]
== आदिवासी भाषा ==
{{मुख्य|आदिवासी भाषा}}
भारतमे सब आदिवासी समुदायके अपन विशिष्ट [[भाषा]] है । [[भाषाविज्ञान|भाषाविज्ञानी]] भारतके सब आदिवासी भाषाके मुख्यतः तीन भाषा परिवारमे रखलन हे - गोण्डी, द्रविड़, आस्ट्रिक आउ कुछ आदिवासी भाषा भारोपीय भाषा परिवारोके अन्तर्गत आव है । आदिवासी भाषामे [[भीली भाषा|भीली]] बोलेवालाके सङ्ख्या सबसे जादे है जखनिकि दोसर स्थान पर [[गोण्डी भाषा]] आउ तीसरा स्थान पर [[सन्थाली भाषा|सन्थाली]] है । चौथा स्थान पर [[कोरकू भाषा|कोरकू]] भाषा है । भारतीय राज्यमे एकमात्र [[झारखण्ड|झारखण्डे]]मे ५ आदिवासी भाषा - सन्थाली, मुण्डारी, हो, कुड़ुख आउ खड़िया - के २०११ मे द्वितीय राज्यभाषाके दर्जा प्रदान कैल गेलै ।
भारतके ११४ मुख्य भाषामे से २२ ए के [[भारतीय संविधानके अठमा अनुसूची|संविधानके अठमा अनुसूची]]मे सम्मिलित कैल गेलै हे । एकरामे हालमे सम्मिलित कैल गेल सन्थाली आउ बोड़ोए मात्र आदिवासी भाषा है । अनुसूचीमे सम्मिलित सन्थाली (०.६२), सिन्धी, नेपाली, बोड़ो (सब ०.२५), मीतै (०.१५), डोगरी आउ संस्कृत भाषा एक प्रतिशतोसे कम लोग द्वारा बोलल जा है । जखनिकि भीली (०.६७), गोण्डी (०.२५), तुलु (०.१९) आउ कुड़ुख ०.१७ प्रतिशत लोग द्वारा व्यवहारमे लावल जाएके बादो अठमा अनुसूचीमे दर्ज न कैल गेलै हे । (जनगणना २००१)
==आदिवासीके धार्मिक विश्वास==
आदिवासी [[सनातन धर्म]]के अभिन्न अङ्ग है । ई [[वन]], [[पर्वत]], [[नदी]], पेड़ पौधा, गौ माता, [[सूर्य]]के आराधना कर हथिन । आदिवासी अनादी कालसे हिन्दुधर्मके संस्कृति सभ्यता आउ पुजा पद्धतिसे जुड़ल हथिन । आधुनिक कालमे जबरन बाह्य सम्पर्कमे आवेके फलस्वरूप एखनी ईसाई आउ इस्लामो धर्मके अपनौलन हे । अङ्ग्रेजी राज घड़ी बड़ सङ्ख्यामे एखनी ईसाई बनलन ।
[[भारत]]मे १८७१ से लेके १९४१ तक होएल जनगणनामे अङ्ग्रेज द्वारा आदिवासीके जबरन हिन्दुधर्मसे अलगे धर्ममे गिनल गेलै हे जेकरा ''एबओरिजिन्स'', ''एबोरिजिनल'', ''एनिमिस्ट'', ''ट्राइबल रिलिजन'' अथवा ''ट्राइब्स'' इत्यादि नाममे वर्णित कैल गेलै हे । हालाँकि १९५१ के जनगणनाके बादसे आदिवासीके अलगेसे गिनल बन्द कर देल गेलै हे ।
भारतमे आदिवासीके दु वर्गमे अधिसूचित कैल गेलै हे - अनुसूचित जनजाति आउ अनुसूचित आदिम जनजाति ।
== भारतके प्रमुख जनजाति ==
भारतमे ४६१ जनजाति है जेकरामे से ४२४ जनजाति भारतके सात क्षेत्रमे बटल है:
=== उत्तरी क्षेत्र ===
;जम्मू-कश्मीर, उत्तराखण्ड , हिमाचलप्रदेश
'''जाति''': लेपचा, भूटिया, थारू, बुक्सा, जॉन सारी, खाम्पटी, कनोटा ।
ई सबमे मङ्गोल जातिके लक्षण मिल है । जैसे:- तिरछा छोट आँख (चीनी, तिब्बती), पीयर रङ्ग, सीधा केस, चेहरा चौड़ा, चपटा नाक ।
;उत्तरप्रदेश
तराई जिलामे थारु, बोक्सा, भूटिया, राजी, जौनसारी, केवल पूर्वी उत्तरप्रदेशके ११ जिलमे गोँड़, धुरिया, ओझा, पठारी, राजगोड़ तथा देवरिया, बलिया, वाराणसी, सोनभद्रमे खरवार, एवं ललितपुरमे सहरिया, सोनभद्रमे बैगा, पनिका, पहडिया, पङ्खा, अगरिया, पतरी, चेरो भूइया ।
=== पूर्वोत्तर क्षेत्र ===
[[Image:Ao tribesman at his village for festival celebration Nagaland India.jpg|right|thumb|200px|नागा]]
नागा, मिजो, गारो, खासी, जयन्तिया, आदि, न्याशी, अङ्गामी, भूटिया, कुकी, रेङ्गमा, बोडो आउ देवरी वगैरा जनजाति है ।
=== पूर्वी क्षेत्र ===
* '''बिहार''': असुर, अगरिया, बैगा, बनजारा, बैठुडी, बेदिया, खरवार, घटवाल्स, भूमिज, सन्थाल आदि ।
* '''ओड़िसा''': मुण्डा, सन्थाल, हो, जुआङ्ग, खोड़, भूमिज, खरिया ।
* '''झारखण्ड''': मुण्डा, उराँव, भूमिज, सन्थाल, बिरहोर, हो, घटवाल्स ।
सन्थाल: भारतके सबसे बड़ी जनजाति । सन्थाली भाषाके संविधानमे मान्यता प्राप्त है ।
* '''पश्चिमबङ्गाल''': मुण्डा, हो, भूमिज, उराँव, सन्थाल, कोड़ा ।
'''पहचान''': रङ्ग करिया, चोकलेटी रङ्ग, लम्बा सिर, चौड़ा छोट एवं चपटा नाक, हल्का घुङ्घरैला केस । ई सब प्रोटो आस्टेलाइड प्रजातिसे सम्बन्धित है ।
=== मध्य क्षेत्र ===
गोण्ड, कोरकू, कोल, परधान, बैगा, मारिया, अबूझमाडिया, धनवार/धनुहार, धुलिया, पहाड़ी कोरवा, बिरहोर, हल्बा, कँवर ।
ई सब प्रजाति छत्तीसगढ़, मध्यप्रदेश, पूर्वी आन्ध्रप्रदेशमे निवास कर है । ई सब प्रोटो आस्टेलाइड प्रजातिसे सम्बन्धित है ।
=== पश्चिमी भारत===
[[सञ्चिका:Tribe woman, India.jpg|right|thumb|200px|गुजरातके एक आदिवासी महिला]]
* गुजरात, राजस्थानमे विशेष करके उदयपुर सभाङ्गमे भील, भिलाला, [[मीना]] एवं [[मीणा]]; गरासिया एवं सिरोही कि आबुरोङ एवं पिण्डवाङामे भील, नायक * गरासिया बहुतायत आबूरोङ के भाखर पट्टामे सब आदिवासी समुदाय रह है ।
* पश्चिमी मध्यप्रदेश, महाराष्ट्र : [[भील]], गोण्ड,[[धाणका]] भीलाला , बारेला म ठाकर ,महादेव कोळी, वारली, कातकरी इत्यादि ।
=== दक्षिण भारत===
* '''केरल''': कोटा, बगादा, टोडा । (टोडामे [[बहुपति प्रथा]] प्रचलित है ।)
* कुरूम्बा, कादर, चेञ्चु, पूलियान, नायक, चेट्टी - ई सब जनजाति नीग्रिये से सम्बन्धित है ।
* विशेषता: करिय/गोर रङ्ग, बड़ होठ, बड़ नाक, बड़ लम्बाई
=== द्विपीय क्षेत्र ===
* '''अण्डमान-निकोबार''': जाखा, आन्गे, [[सेण्टलिस]], सेम्पियन (शोम्पेन)
ई सब जाति [[नीग्रिये]] प्रजातिसे सम्बन्धित है । ई सब लुप्त होवेके कगार पर है ।
== एकरो देखथिन ==
* [[जनजाति]]
* [[कनाडाके आदिवासी]]
* [[इण्डियन (अमेरिकाके आदिवासी)|अमेरिकाके आदिवासी]]
* [[आस्ट्रेलियाके आदिवासी]]
* [[आदिवासी साहित्य]]
== बाहरी कड़ी ==
[https://web.archive.org/web/20070329225442/http://video.google.com/videoplay?docid=6141774356030998272&hl=en केरलके वायण्डके एगो आदिवासी कालोनीके वीडियो]
* [https://web.archive.org/web/20080108155547/http://www.thefareast.info/India/Indiainformatie/Indiainformation-english.html ओड़िसाके आदिवासी]
* [https://web.archive.org/web/20080117213605/http://www.vanvasikalyanparishad.org/ वनवासी कल्याण परिषद] एगो निजी संस्थाके जालस्थल
* [https://web.archive.org/web/20190526062552/http://www.adivasi.net/ आदिवासी मुन्नेत्र सङ्गल गुडलूर] दक्षिण भारतके जङ्गलमे एगो आदिवासी गाँवके आत्मनिर्भर होवेके कथा
* [https://web.archive.org/web/20080118213350/http://www.adivasi-koordination.de/adivasi_english/index.htm आदिवासी संयोजन समूह -जर्मनीमे]
* [https://web.archive.org/web/20060502045525/http://www.indiatogether.org/society/adivasis.htm पत्रिका इण्डिया टुगेदर पर आदिवासीके विशेष पन्ना]
* [https://web.archive.org/web/20080116062134/http://www.kamat.com/database/content/adivasis/ कामत डाट काम पर आदिवासीके तस्वीर]
* [https://web.archive.org/web/20061206144918/http://web.mac.com/mvbhaskar/iWeb/Tribology/Tribology.html ओड़िसाके आदिवासीके सङ्गीतके बारेमे एगो जालस्थल पर]
* [http://books.google.co.in/books?id=hcpwF1yK-NoC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false आदिवासी साहित्य यात्रा] (गूगल पुस्तक ; लेखिका - रमणिका गुप्ता)
* [https://web.archive.org/web/20130806003803/http://tribal.nic.in/WriteReadData/CMS/Documents/201306030201065184795StatewiseListofScheduledTribe.pdf भारतमे निवास करेवाला आदिवासी समुदायके राज्यवार सूची देखथिन ।]
* [https://web.archive.org/web/20130818233928/http://tribal.nic.in/WriteReadData/CMS/Documents/201306030204039113751StatewisePTGsList.pdf भारतके आदिम आदिवासीके राज्यवार सूची देखथिन ।]
=== आदिवासी पत्र-पत्रिका ===
* [https://web.archive.org/web/20130208084716/http://www.sahiya.net/ जोहार सहिया] (आदिवासीके लोकप्रिय मासिक पत्रिका नागपुरी-सादरी भाषामे)
* [https://web.archive.org/web/20130207032034/http://www.johardisum.in/ जोहार दिसुम खबर] (१२ आदिवासी भाषामे प्रकाशित भारतके एकमात्र पाक्षिक पत्रिका)
* [https://web.archive.org/web/20121229174916/http://akhra.org.in/akhra.php अखड़ा] (११ आदिवासी एवं क्षेत्रीय भाषामे प्रकाशित त्रैमासिक पत्रिका)
* [https://www.prabhatkhabar.com/state/jharkhand/ranchi/333844 आदिवासी साहित्य]
== सन्दर्भ ==
{{टिप्पणीसूची}}
[[श्रेणी:भारतीय संस्कृति]]
[[श्रेणी:मानवशास्त्र]]
[[श्रेणी:भारतके सामाजिक समुदाय]]
1n62gkhkxb0ifrjbj42rzgj1fxjyeyx
75075
75074
2026-09-05T06:39:55Z
Pataliputra01
5
75075
wikitext
text/x-wiki
[[सञ्चिका:Kutia kondh woman.JPG|thumb|[[ओड़िशा]]के जनजातीय कुटिया कोन्ध समूहके एगो महिला]]
'''आदिवासी''' (जेकरा आदिबासी एहु लिखल जा है) [[भारतीय उपमहाद्वीप]]मे विषम जनजातीय समूह है ।<ref>{{cite book | author=Engin F Isin | title=Citizenship After Orientalism: An Unfinished Project | publisher=Taylor & Francis | year=2015 | isbn=978-1-317-68137-3 | url=https://books.google.com/books?id=SI-9CgAAQBAJ | quote=Widely addressed as tribals, Adivasis are heterogeneous groups spread all over the nation having different languages and group identities. | page=213 | access-date=23 मार्च 2023 | archive-date=23 मार्च 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230323185127/https://books.google.com/books?id=SI-9CgAAQBAJ | url-status=live }}</ref><ref>{{cite book | last=Isin | first=Engin | title=Citizenship after Orientalism: Transforming Political Theory | publisher=Palgrave Macmillan UK | series=Palgrave Studies in Citizenship Transitions | year=2016 | isbn=978-1-137-47950-1 | url=https://books.google.com/books?id=W4ikCgAAQBAJ&pg=PA202 | quote='Adivasi' literally means 'original inhabitant', and it refers to heterogeneous adivasis tribal groups living all over the subcontinent. | page=202 | access-date=12 अप्रैल 2023 | archive-date=23 मार्च 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230323185120/https://books.google.com/books?id=W4ikCgAAQBAJ&pg=PA202 | url-status=live }}</ref><ref name="EB_Adivasi">{{cite encyclopaedia|encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Adivasi |title=Adivasi |archive-url=https://web.archive.org/web/20210301205220/https://www.britannica.com/topic/Adivasi |archive-date=1 मार्च 2021 |url-status=live}}</ref> आदिवासी दु शब्द 'आदि' आउ 'वासी' से मिलके बनल है जेकर अर्थ है आदिकालसे ई देशमे निवास करेवाला । [[२०११ के भारतीय जनगणना|२०११ जनगणनाके]] अनुसार [[भारत]]मे आदिवासी [[भारतके लोग|भारतके जनसङ्ख्या]]के ८.६% है ।<ref>{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/hlo/pca/pca_pdf/PCA-CRC-0000.pdf|title=2011 Census Primary Census Abstract|website=Censusindia.gov.in|access-date=11 जून 2015|archive-date=5 अगस्त 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805215732/https://www.censusindia.gov.in/2011census/hlo/pca/pca_pdf/PCA-CRC-0000.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://archive.indianexpress.com/news/scs-sts-form-25--of-population-says-census-2011-data/1109988/|title=SCs, STs form 25% of population, says Census 2011 data – Indian Express|website=archive.indianexpress.com|access-date=25 अप्रैल 2015|archive-date=16 जुलाई 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170716023104/http://archive.indianexpress.com/news/scs-sts-form-25--of-population-says-census-2011-data/1109988|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.dnaindia.com/india/report-cpim-demands-reservation-for-scs-sts-in-private-sector-2078034|title=CPI(M) demands reservation for SCs, STs in private sector|date=16 अप्रैल 2015|website=DNA India|access-date=14 जुलाई 2019|archive-date=14 जुलाई 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190714215405/https://www.dnaindia.com/india/report-cpim-demands-reservation-for-scs-sts-in-private-sector-2078034|url-status=live}}</ref> [[भारतके संविधान|भारतीय संविधान]]मे आदिवासीला '[[अनुसूचित जनजाति]]' पदके प्रयोग कैल गेलै हे । भारतके प्रमुख आदिवासी समुदायमे [[खड़िया (जनजाति)|खड़िया]], [[गोण्ड (जनजाति)|गोण्ड]], हल्बा ,[[मुण्डा]], [[बोडो लोग|बोडो]], [[कोल जाति|कोल]], [[भील]], [[नायक]], [[सहरिया]], [[सन्थाल]], [[भूमिज]], [[हो (जनजाति)|हो]], [[उराँव]], [[बिरहोर]], [[पारधी]], [[असुर (आदिवासी)|असुर]], [[भिलाला]] आदि है ।
[[सञ्चिका:आदिवासी.jpg|thumb|डूङ्गरपुर, राजस्थानके दु आदिवासी लैकी]]
भारतमे आदिवासीके प्रायः 'जनजातीय लोग' के रूपमे जानल जा है । आदिवासी मुख्यरूपसे भारतीय राज्य [[ओड़िशा]], [[मध्यप्रदेश]], [[छत्तीसगढ़]], [[राजस्थान]], [[झारखण्ड]], [[अण्डमान निकोबार|अण्डमान-निकोबार]], [[सिक्किम]], [[त्रिपुरा]], [[मणिपुर]], [[मिजोरम]], [[मेघालय]], [[नागालैण्ड]] आउ [[असम]]मे आदिवासी बहुसङ्ख्यक एवं [[गुजरात]], [[महाराष्ट्र]], [[आन्ध्रप्रदेश]], [[बिहार]], [[कर्नाटक]] आउ [[पश्चिमबङ्गाल]]मे [[अल्पसङ्ख्यक]] हथिन । [[भारत सरकार]] इनका [[भारतके संविधान]]के पचमष अनुसूचीमे "[[अनुसूचित जनजाति]]" के रूपमे मान्यता दे है ।
==चन्दा समिति==
चन्दा समिति वर्ष १९६० मे [[अनुसूचित जनजाति]]के अन्तर्गत कोनो जातिके सम्मिलित करेला ५ मानक निर्धारित कैलकै:
# भौगोलिक एकाकीपन
# विशिष्ट संस्कृति
# पिछड़ापन
# सङ्कुचित स्वभाव
# आदिम जातिके लक्षण
बड़ीमनी छोट आदिवासी समूह आधुनिकीकरणके चलते होवित पारिस्थितिकी पतनके प्रति बड़ी संवेदनशील हथिन । व्यवसायिक वानिकी आउ गहन कृषि दुनहीँ ऊ सब जङ्गलला विनाशकारी साबित होलै हे जे ढेर शताब्दीसे आदिवासीके जीवन यापनके स्रोत रहलै हे ।
[[सञ्चिका:Percent_of_scheduled_tribes_in_India_by_tehsils_by_census_2011.png|thumb|२०११ के जनगणना अनुसार भारतमे तहसील द्वारा अनुसूचित जनजातिके प्रतिशत]]
== आदिवासी भाषा ==
{{मुख्य|आदिवासी भाषा}}
भारतमे सब आदिवासी समुदायके अपन विशिष्ट [[भाषा]] है । [[भाषाविज्ञान|भाषाविज्ञानी]] भारतके सब आदिवासी भाषाके मुख्यतः तीन भाषा परिवारमे रखलन हे - गोण्डी, द्रविड़, आस्ट्रिक आउ कुछ आदिवासी भाषा भारोपीय भाषा परिवारोके अन्तर्गत आव है । आदिवासी भाषामे [[भीली भाषा|भीली]] बोलेवालाके सङ्ख्या सबसे जादे है जखनिकि दोसर स्थान पर [[गोण्डी भाषा]] आउ तीसरा स्थान पर [[सन्थाली भाषा|सन्थाली]] है । चौथा स्थान पर [[कोरकू भाषा|कोरकू]] भाषा है । भारतीय राज्यमे एकमात्र [[झारखण्ड|झारखण्डे]]मे ५ आदिवासी भाषा - सन्थाली, मुण्डारी, हो, कुड़ुख आउ खड़िया - के २०११ मे द्वितीय राज्यभाषाके दर्जा प्रदान कैल गेलै ।
भारतके ११४ मुख्य भाषामे से २२ ए के [[भारतीय संविधानके अठमा अनुसूची|संविधानके अठमा अनुसूची]]मे सम्मिलित कैल गेलै हे । एकरामे हालमे सम्मिलित कैल गेल सन्थाली आउ बोड़ोए मात्र आदिवासी भाषा है । अनुसूचीमे सम्मिलित सन्थाली (०.६२), सिन्धी, नेपाली, बोड़ो (सब ०.२५), मीतै (०.१५), डोगरी आउ संस्कृत भाषा एक प्रतिशतोसे कम लोग द्वारा बोलल जा है । जखनिकि भीली (०.६७), गोण्डी (०.२५), तुलु (०.१९) आउ कुड़ुख ०.१७ प्रतिशत लोग द्वारा व्यवहारमे लावल जाएके बादो अठमा अनुसूचीमे दर्ज न कैल गेलै हे । (जनगणना २००१)
==आदिवासीके धार्मिक विश्वास==
आदिवासी [[सनातन धर्म]]के अभिन्न अङ्ग है । ई [[वन]], [[पर्वत]], [[नदी]], पेड़ पौधा, गौ माता, [[सूर्य]]के आराधना कर हथिन । आदिवासी अनादी कालसे हिन्दुधर्मके संस्कृति सभ्यता आउ पुजा पद्धतिसे जुड़ल हथिन । आधुनिक कालमे जबरन बाह्य सम्पर्कमे आवेके फलस्वरूप एखनी ईसाई आउ इस्लामो धर्मके अपनौलन हे । अङ्ग्रेजी राज घड़ी बड़ सङ्ख्यामे एखनी ईसाई बनलन ।
[[भारत]]मे १८७१ से लेके १९४१ तक होएल जनगणनामे अङ्ग्रेज द्वारा आदिवासीके जबरन हिन्दुधर्मसे अलगे धर्ममे गिनल गेलै हे जेकरा ''एबओरिजिन्स'', ''एबोरिजिनल'', ''एनिमिस्ट'', ''ट्राइबल रिलिजन'' अथवा ''ट्राइब्स'' इत्यादि नाममे वर्णित कैल गेलै हे । हालाँकि १९५१ के जनगणनाके बादसे आदिवासीके अलगेसे गिनल बन्द कर देल गेलै हे ।
भारतमे आदिवासीके दु वर्गमे अधिसूचित कैल गेलै हे - अनुसूचित जनजाति आउ अनुसूचित आदिम जनजाति ।
== भारतके प्रमुख जनजाति ==
भारतमे ४६१ जनजाति है जेकरामे से ४२४ जनजाति भारतके सात क्षेत्रमे बटल है:
=== उत्तरी क्षेत्र ===
;जम्मू-कश्मीर, उत्तराखण्ड , हिमाचलप्रदेश
'''जाति''': लेपचा, भूटिया, थारू, बुक्सा, जॉन सारी, खाम्पटी, कनोटा ।
ई सबमे मङ्गोल जातिके लक्षण मिल है । जैसे:- तिरछा छोट आँख (चीनी, तिब्बती), पीयर रङ्ग, सीधा केस, चेहरा चौड़ा, चपटा नाक ।
;उत्तरप्रदेश
तराई जिलामे थारु, बोक्सा, भूटिया, राजी, जौनसारी, केवल पूर्वी उत्तरप्रदेशके ११ जिलमे गोँड़, धुरिया, ओझा, पठारी, राजगोड़ तथा देवरिया, बलिया, वाराणसी, सोनभद्रमे खरवार, एवं ललितपुरमे सहरिया, सोनभद्रमे बैगा, पनिका, पहडिया, पङ्खा, अगरिया, पतरी, चेरो भूइया ।
=== पूर्वोत्तर क्षेत्र ===
[[Image:Ao tribesman at his village for festival celebration Nagaland India.jpg|right|thumb|200px|नागा]]
नागा, मिजो, गारो, खासी, जयन्तिया, आदि, न्याशी, अङ्गामी, भूटिया, कुकी, रेङ्गमा, बोडो आउ देवरी वगैरा जनजाति है ।
=== पूर्वी क्षेत्र ===
* '''बिहार''': असुर, अगरिया, बैगा, बनजारा, बैठुडी, बेदिया, खरवार, घटवाल्स, भूमिज, सन्थाल आदि ।
* '''ओड़िसा''': मुण्डा, सन्थाल, हो, जुआङ्ग, खोड़, भूमिज, खरिया ।
* '''झारखण्ड''': मुण्डा, उराँव, भूमिज, सन्थाल, बिरहोर, हो, घटवाल्स ।
सन्थाल: भारतके सबसे बड़ी जनजाति । सन्थाली भाषाके संविधानमे मान्यता प्राप्त है ।
* '''पश्चिमबङ्गाल''': मुण्डा, हो, भूमिज, उराँव, सन्थाल, कोड़ा ।
'''पहचान''': रङ्ग करिया, चोकलेटी रङ्ग, लम्बा सिर, चौड़ा छोट एवं चपटा नाक, हल्का घुङ्घरैला केस । ई सब प्रोटो आस्टेलाइड प्रजातिसे सम्बन्धित है ।
=== मध्य क्षेत्र ===
गोण्ड, कोरकू, कोल, परधान, बैगा, मारिया, अबूझमाडिया, धनवार/धनुहार, धुलिया, पहाड़ी कोरवा, बिरहोर, हल्बा, कँवर ।
ई सब प्रजाति छत्तीसगढ़, मध्यप्रदेश, पूर्वी आन्ध्रप्रदेशमे निवास कर है । ई सब प्रोटो आस्टेलाइड प्रजातिसे सम्बन्धित है ।
=== पश्चिमी भारत===
[[सञ्चिका:Tribe woman, India.jpg|right|thumb|200px|गुजरातके एक आदिवासी महिला]]
* गुजरात, राजस्थानमे विशेष करके उदयपुर सभाङ्गमे भील, भिलाला, [[मीना]] एवं [[मीणा]]; गरासिया एवं सिरोही कि आबुरोङ एवं पिण्डवाङामे भील, नायक * गरासिया बहुतायत आबूरोङ के भाखर पट्टामे सब आदिवासी समुदाय रह है ।
* पश्चिमी मध्यप्रदेश, महाराष्ट्र : [[भील]], गोण्ड,[[धाणका]] भीलाला , बारेला म ठाकर ,महादेव कोळी, वारली, कातकरी इत्यादि ।
=== दक्षिण भारत===
* '''केरल''': कोटा, बगादा, टोडा । (टोडामे [[बहुपति प्रथा]] प्रचलित है ।)
* कुरूम्बा, कादर, चेञ्चु, पूलियान, नायक, चेट्टी - ई सब जनजाति नीग्रिये से सम्बन्धित है ।
* विशेषता: करिय/गोर रङ्ग, बड़ होठ, बड़ नाक, बड़ लम्बाई
=== द्विपीय क्षेत्र ===
* '''अण्डमान-निकोबार''': जाखा, आन्गे, [[सेण्टलिस]], सेम्पियन (शोम्पेन)
ई सब जाति [[नीग्रिये]] प्रजातिसे सम्बन्धित है । ई सब लुप्त होवेके कगार पर है ।
== प्रमुख आदिवासी व्यक्ति ==
== एकरो देखथिन ==
* [[जनजाति]]
* [[कनाडाके आदिवासी]]
* [[इण्डियन (अमेरिकाके आदिवासी)|अमेरिकाके आदिवासी]]
* [[आस्ट्रेलियाके आदिवासी]]
* [[आदिवासी साहित्य]]
== बाहरी कड़ी ==
[https://web.archive.org/web/20070329225442/http://video.google.com/videoplay?docid=6141774356030998272&hl=en केरलके वायण्डके एगो आदिवासी कालोनीके वीडियो]
* [https://web.archive.org/web/20080108155547/http://www.thefareast.info/India/Indiainformatie/Indiainformation-english.html ओड़िसाके आदिवासी]
* [https://web.archive.org/web/20080117213605/http://www.vanvasikalyanparishad.org/ वनवासी कल्याण परिषद] एगो निजी संस्थाके जालस्थल
* [https://web.archive.org/web/20190526062552/http://www.adivasi.net/ आदिवासी मुन्नेत्र सङ्गल गुडलूर] दक्षिण भारतके जङ्गलमे एगो आदिवासी गाँवके आत्मनिर्भर होवेके कथा
* [https://web.archive.org/web/20080118213350/http://www.adivasi-koordination.de/adivasi_english/index.htm आदिवासी संयोजन समूह -जर्मनीमे]
* [https://web.archive.org/web/20060502045525/http://www.indiatogether.org/society/adivasis.htm पत्रिका इण्डिया टुगेदर पर आदिवासीके विशेष पन्ना]
* [https://web.archive.org/web/20080116062134/http://www.kamat.com/database/content/adivasis/ कामत डाट काम पर आदिवासीके तस्वीर]
* [https://web.archive.org/web/20061206144918/http://web.mac.com/mvbhaskar/iWeb/Tribology/Tribology.html ओड़िसाके आदिवासीके सङ्गीतके बारेमे एगो जालस्थल पर]
* [http://books.google.co.in/books?id=hcpwF1yK-NoC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false आदिवासी साहित्य यात्रा] (गूगल पुस्तक ; लेखिका - रमणिका गुप्ता)
* [https://web.archive.org/web/20130806003803/http://tribal.nic.in/WriteReadData/CMS/Documents/201306030201065184795StatewiseListofScheduledTribe.pdf भारतमे निवास करेवाला आदिवासी समुदायके राज्यवार सूची देखथिन ।]
* [https://web.archive.org/web/20130818233928/http://tribal.nic.in/WriteReadData/CMS/Documents/201306030204039113751StatewisePTGsList.pdf भारतके आदिम आदिवासीके राज्यवार सूची देखथिन ।]
=== आदिवासी पत्र-पत्रिका ===
* [https://web.archive.org/web/20130208084716/http://www.sahiya.net/ जोहार सहिया] (आदिवासीके लोकप्रिय मासिक पत्रिका नागपुरी-सादरी भाषामे)
* [https://web.archive.org/web/20130207032034/http://www.johardisum.in/ जोहार दिसुम खबर] (१२ आदिवासी भाषामे प्रकाशित भारतके एकमात्र पाक्षिक पत्रिका)
* [https://web.archive.org/web/20121229174916/http://akhra.org.in/akhra.php अखड़ा] (११ आदिवासी एवं क्षेत्रीय भाषामे प्रकाशित त्रैमासिक पत्रिका)
* [https://www.prabhatkhabar.com/state/jharkhand/ranchi/333844 आदिवासी साहित्य]
== सन्दर्भ ==
{{टिप्पणीसूची}}
[[श्रेणी:भारतीय संस्कृति]]
[[श्रेणी:मानवशास्त्र]]
[[श्रेणी:भारतके सामाजिक समुदाय]]
5sc9d3b3zauorcsdcfjzcqe3ljribmf
75076
75075
2026-09-05T06:42:36Z
Pataliputra01
5
75076
wikitext
text/x-wiki
[[सञ्चिका:Kutia kondh woman.JPG|thumb|[[ओड़िशा]]के जनजातीय कुटिया कोन्ध समूहके एगो महिला]]
'''आदिवासी''' (जेकरा आदिबासी एहु लिखल जा है) [[भारतीय उपमहाद्वीप]]मे विषम जनजातीय समूह है ।<ref>{{cite book | author=Engin F Isin | title=Citizenship After Orientalism: An Unfinished Project | publisher=Taylor & Francis | year=2015 | isbn=978-1-317-68137-3 | url=https://books.google.com/books?id=SI-9CgAAQBAJ | quote=Widely addressed as tribals, Adivasis are heterogeneous groups spread all over the nation having different languages and group identities. | page=213 | access-date=23 मार्च 2023 | archive-date=23 मार्च 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230323185127/https://books.google.com/books?id=SI-9CgAAQBAJ | url-status=live }}</ref><ref>{{cite book | last=Isin | first=Engin | title=Citizenship after Orientalism: Transforming Political Theory | publisher=Palgrave Macmillan UK | series=Palgrave Studies in Citizenship Transitions | year=2016 | isbn=978-1-137-47950-1 | url=https://books.google.com/books?id=W4ikCgAAQBAJ&pg=PA202 | quote='Adivasi' literally means 'original inhabitant', and it refers to heterogeneous adivasis tribal groups living all over the subcontinent. | page=202 | access-date=12 अप्रैल 2023 | archive-date=23 मार्च 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230323185120/https://books.google.com/books?id=W4ikCgAAQBAJ&pg=PA202 | url-status=live }}</ref><ref name="EB_Adivasi">{{cite encyclopaedia|encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Adivasi |title=Adivasi |archive-url=https://web.archive.org/web/20210301205220/https://www.britannica.com/topic/Adivasi |archive-date=1 मार्च 2021 |url-status=live}}</ref> आदिवासी दु शब्द 'आदि' आउ 'वासी' से मिलके बनल है जेकर अर्थ है आदिकालसे ई देशमे निवास करेवाला । [[२०११ के भारतीय जनगणना|२०११ जनगणनाके]] अनुसार [[भारत]]मे आदिवासी [[भारतके लोग|भारतके जनसङ्ख्या]]के ८.६% है ।<ref>{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/hlo/pca/pca_pdf/PCA-CRC-0000.pdf|title=2011 Census Primary Census Abstract|website=Censusindia.gov.in|access-date=11 जून 2015|archive-date=5 अगस्त 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805215732/https://www.censusindia.gov.in/2011census/hlo/pca/pca_pdf/PCA-CRC-0000.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://archive.indianexpress.com/news/scs-sts-form-25--of-population-says-census-2011-data/1109988/|title=SCs, STs form 25% of population, says Census 2011 data – Indian Express|website=archive.indianexpress.com|access-date=25 अप्रैल 2015|archive-date=16 जुलाई 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170716023104/http://archive.indianexpress.com/news/scs-sts-form-25--of-population-says-census-2011-data/1109988|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.dnaindia.com/india/report-cpim-demands-reservation-for-scs-sts-in-private-sector-2078034|title=CPI(M) demands reservation for SCs, STs in private sector|date=16 अप्रैल 2015|website=DNA India|access-date=14 जुलाई 2019|archive-date=14 जुलाई 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190714215405/https://www.dnaindia.com/india/report-cpim-demands-reservation-for-scs-sts-in-private-sector-2078034|url-status=live}}</ref> [[भारतके संविधान|भारतीय संविधान]]मे आदिवासीला '[[अनुसूचित जनजाति]]' पदके प्रयोग कैल गेलै हे । भारतके प्रमुख आदिवासी समुदायमे [[खड़िया (जनजाति)|खड़िया]], [[गोण्ड (जनजाति)|गोण्ड]], हल्बा ,[[मुण्डा]], [[बोडो लोग|बोडो]], [[कोल जाति|कोल]], [[भील]], [[नायक]], [[सहरिया]], [[सन्थाल]], [[भूमिज]], [[हो (जनजाति)|हो]], [[उराँव]], [[बिरहोर]], [[पारधी]], [[असुर (आदिवासी)|असुर]], [[भिलाला]] आदि है ।
[[सञ्चिका:आदिवासी.jpg|thumb|डूङ्गरपुर, राजस्थानके दु आदिवासी लैकी]]
भारतमे आदिवासीके प्रायः 'जनजातीय लोग' के रूपमे जानल जा है । आदिवासी मुख्यरूपसे भारतीय राज्य [[ओड़िशा]], [[मध्यप्रदेश]], [[छत्तीसगढ़]], [[राजस्थान]], [[झारखण्ड]], [[अण्डमान निकोबार|अण्डमान-निकोबार]], [[सिक्किम]], [[त्रिपुरा]], [[मणिपुर]], [[मिजोरम]], [[मेघालय]], [[नागालैण्ड]] आउ [[असम]]मे आदिवासी बहुसङ्ख्यक एवं [[गुजरात]], [[महाराष्ट्र]], [[आन्ध्रप्रदेश]], [[बिहार]], [[कर्नाटक]] आउ [[पश्चिमबङ्गाल]]मे [[अल्पसङ्ख्यक]] हथिन । [[भारत सरकार]] इनका [[भारतके संविधान]]के पचमष अनुसूचीमे "[[अनुसूचित जनजाति]]" के रूपमे मान्यता दे है ।
==चन्दा समिति==
चन्दा समिति वर्ष १९६० मे [[अनुसूचित जनजाति]]के अन्तर्गत कोनो जातिके सम्मिलित करेला ५ मानक निर्धारित कैलकै:
# भौगोलिक एकाकीपन
# विशिष्ट संस्कृति
# पिछड़ापन
# सङ्कुचित स्वभाव
# आदिम जातिके लक्षण
बड़ीमनी छोट आदिवासी समूह आधुनिकीकरणके चलते होवित पारिस्थितिकी पतनके प्रति बड़ी संवेदनशील हथिन । व्यवसायिक वानिकी आउ गहन कृषि दुनहीँ ऊ सब जङ्गलला विनाशकारी साबित होलै हे जे ढेर शताब्दीसे आदिवासीके जीवन यापनके स्रोत रहलै हे ।
[[सञ्चिका:Percent_of_scheduled_tribes_in_India_by_tehsils_by_census_2011.png|thumb|२०११ के जनगणना अनुसार भारतमे तहसील द्वारा अनुसूचित जनजातिके प्रतिशत]]
== आदिवासी भाषा ==
{{मुख्य|आदिवासी भाषा}}
भारतमे सब आदिवासी समुदायके अपन विशिष्ट [[भाषा]] है । [[भाषाविज्ञान|भाषाविज्ञानी]] भारतके सब आदिवासी भाषाके मुख्यतः तीन भाषा परिवारमे रखलन हे - गोण्डी, द्रविड़, आस्ट्रिक आउ कुछ आदिवासी भाषा भारोपीय भाषा परिवारोके अन्तर्गत आव है । आदिवासी भाषामे [[भीली भाषा|भीली]] बोलेवालाके सङ्ख्या सबसे जादे है जखनिकि दोसर स्थान पर [[गोण्डी भाषा]] आउ तीसरा स्थान पर [[सन्थाली भाषा|सन्थाली]] है । चौथा स्थान पर [[कोरकू भाषा|कोरकू]] भाषा है । भारतीय राज्यमे एकमात्र [[झारखण्ड|झारखण्डे]]मे ५ आदिवासी भाषा - सन्थाली, मुण्डारी, हो, कुड़ुख आउ खड़िया - के २०११ मे द्वितीय राज्यभाषाके दर्जा प्रदान कैल गेलै ।
भारतके ११४ मुख्य भाषामे से २२ ए के [[भारतीय संविधानके अठमा अनुसूची|संविधानके अठमा अनुसूची]]मे सम्मिलित कैल गेलै हे । एकरामे हालमे सम्मिलित कैल गेल सन्थाली आउ बोड़ोए मात्र आदिवासी भाषा है । अनुसूचीमे सम्मिलित सन्थाली (०.६२), सिन्धी, नेपाली, बोड़ो (सब ०.२५), मीतै (०.१५), डोगरी आउ संस्कृत भाषा एक प्रतिशतोसे कम लोग द्वारा बोलल जा है । जखनिकि भीली (०.६७), गोण्डी (०.२५), तुलु (०.१९) आउ कुड़ुख ०.१७ प्रतिशत लोग द्वारा व्यवहारमे लावल जाएके बादो अठमा अनुसूचीमे दर्ज न कैल गेलै हे । (जनगणना २००१)
==आदिवासीके धार्मिक विश्वास==
आदिवासी [[सनातन धर्म]]के अभिन्न अङ्ग है । ई [[वन]], [[पर्वत]], [[नदी]], पेड़ पौधा, गौ माता, [[सूर्य]]के आराधना कर हथिन । आदिवासी अनादी कालसे हिन्दुधर्मके संस्कृति सभ्यता आउ पुजा पद्धतिसे जुड़ल हथिन । आधुनिक कालमे जबरन बाह्य सम्पर्कमे आवेके फलस्वरूप एखनी ईसाई आउ इस्लामो धर्मके अपनौलन हे । अङ्ग्रेजी राज घड़ी बड़ सङ्ख्यामे एखनी ईसाई बनलन ।
[[भारत]]मे १८७१ से लेके १९४१ तक होएल जनगणनामे अङ्ग्रेज द्वारा आदिवासीके जबरन हिन्दुधर्मसे अलगे धर्ममे गिनल गेलै हे जेकरा ''एबओरिजिन्स'', ''एबोरिजिनल'', ''एनिमिस्ट'', ''ट्राइबल रिलिजन'' अथवा ''ट्राइब्स'' इत्यादि नाममे वर्णित कैल गेलै हे । हालाँकि १९५१ के जनगणनाके बादसे आदिवासीके अलगेसे गिनल बन्द कर देल गेलै हे ।
भारतमे आदिवासीके दु वर्गमे अधिसूचित कैल गेलै हे - अनुसूचित जनजाति आउ अनुसूचित आदिम जनजाति ।
== भारतके प्रमुख जनजाति ==
भारतमे ४६१ जनजाति है जेकरामे से ४२४ जनजाति भारतके सात क्षेत्रमे बटल है:
=== उत्तरी क्षेत्र ===
;जम्मू-कश्मीर, उत्तराखण्ड , हिमाचलप्रदेश
'''जाति''': लेपचा, भूटिया, थारू, बुक्सा, जॉन सारी, खाम्पटी, कनोटा ।
ई सबमे मङ्गोल जातिके लक्षण मिल है । जैसे:- तिरछा छोट आँख (चीनी, तिब्बती), पीयर रङ्ग, सीधा केस, चेहरा चौड़ा, चपटा नाक ।
;उत्तरप्रदेश
तराई जिलामे थारु, बोक्सा, भूटिया, राजी, जौनसारी, केवल पूर्वी उत्तरप्रदेशके ११ जिलमे गोँड़, धुरिया, ओझा, पठारी, राजगोड़ तथा देवरिया, बलिया, वाराणसी, सोनभद्रमे खरवार, एवं ललितपुरमे सहरिया, सोनभद्रमे बैगा, पनिका, पहडिया, पङ्खा, अगरिया, पतरी, चेरो भूइया ।
=== पूर्वोत्तर क्षेत्र ===
[[Image:Ao tribesman at his village for festival celebration Nagaland India.jpg|right|thumb|200px|नागा]]
नागा, मिजो, गारो, खासी, जयन्तिया, आदि, न्याशी, अङ्गामी, भूटिया, कुकी, रेङ्गमा, बोडो आउ देवरी वगैरा जनजाति है ।
=== पूर्वी क्षेत्र ===
* '''बिहार''': असुर, अगरिया, बैगा, बनजारा, बैठुडी, बेदिया, खरवार, घटवाल्स, भूमिज, सन्थाल आदि ।
* '''ओड़िसा''': मुण्डा, सन्थाल, हो, जुआङ्ग, खोड़, भूमिज, खरिया ।
* '''झारखण्ड''': मुण्डा, उराँव, भूमिज, सन्थाल, बिरहोर, हो, घटवाल्स ।
सन्थाल: भारतके सबसे बड़ी जनजाति । सन्थाली भाषाके संविधानमे मान्यता प्राप्त है ।
* '''पश्चिमबङ्गाल''': मुण्डा, हो, भूमिज, उराँव, सन्थाल, कोड़ा ।
'''पहचान''': रङ्ग करिया, चोकलेटी रङ्ग, लम्बा सिर, चौड़ा छोट एवं चपटा नाक, हल्का घुङ्घरैला केस । ई सब प्रोटो आस्टेलाइड प्रजातिसे सम्बन्धित है ।
=== मध्य क्षेत्र ===
गोण्ड, कोरकू, कोल, परधान, बैगा, मारिया, अबूझमाडिया, धनवार/धनुहार, धुलिया, पहाड़ी कोरवा, बिरहोर, हल्बा, कँवर ।
ई सब प्रजाति छत्तीसगढ़, मध्यप्रदेश, पूर्वी आन्ध्रप्रदेशमे निवास कर है । ई सब प्रोटो आस्टेलाइड प्रजातिसे सम्बन्धित है ।
=== पश्चिमी भारत===
[[सञ्चिका:Tribe woman, India.jpg|right|thumb|200px|गुजरातके एक आदिवासी महिला]]
* गुजरात, राजस्थानमे विशेष करके उदयपुर सभाङ्गमे भील, भिलाला, [[मीना]] एवं [[मीणा]]; गरासिया एवं सिरोही कि आबुरोङ एवं पिण्डवाङामे भील, नायक * गरासिया बहुतायत आबूरोङ के भाखर पट्टामे सब आदिवासी समुदाय रह है ।
* पश्चिमी मध्यप्रदेश, महाराष्ट्र : [[भील]], गोण्ड,[[धाणका]] भीलाला , बारेला म ठाकर ,महादेव कोळी, वारली, कातकरी इत्यादि ।
=== दक्षिण भारत===
* '''केरल''': कोटा, बगादा, टोडा । (टोडामे [[बहुपति प्रथा]] प्रचलित है ।)
* कुरूम्बा, कादर, चेञ्चु, पूलियान, नायक, चेट्टी - ई सब जनजाति नीग्रिये से सम्बन्धित है ।
* विशेषता: करिय/गोर रङ्ग, बड़ होठ, बड़ नाक, बड़ लम्बाई
=== द्विपीय क्षेत्र ===
* '''अण्डमान-निकोबार''': जाखा, आन्गे, [[सेण्टलिस]], सेम्पियन (शोम्पेन)
ई सब जाति [[नीग्रिये]] प्रजातिसे सम्बन्धित है । ई सब लुप्त होवेके कगार पर है ।
== प्रमुख आदिवासी व्यक्ति ==
* [[बिरसा मुण्डा]], भारतीय स्वतन्त्रता सेनानी
* [[जयपाल सिंह मुण्डा]], भारतीय राजनीतिज्ञ, स्वतंत्रता सेनानी
* [[द्रौपदी मुर्मू]], भारतीय राजनीतिज्ञ, पहिला भारतीय आदिवासी महिला राष्ट्रपति
* [[छुट्टन लाल मीणा]], अखिल भारतीय मीणाओ के मसिया
* [[राम दयाल मुण्डा]], भारतीय राजनीतिज्ञ, पद्मश्री
* [[गंगा नारायण सिंह]], भारतीय क्रान्तिकारी
* [[किरोड़ी लाल मीणा]], राजस्थान मन्त्रीमण्डल मन्त्री एवं मीणाओ के सबसे बड़ नेता
* [[जगन्नाथ सिंह (क्रांतिकारी)|जगन्नाथ सिंह]], भारतीय क्रान्तिकारी
* [[रघुनाथ सिंह (भूमिज)|रघुनाथ सिंह]], भारतीय क्रान्तिकारी
* [[सुबल सिंह]], भारतीय क्रान्तिकारी
* [[कार्तिक उराँव]], भारतीय राजनीतिज्ञ
* [[रानी दुर्गावती|रानी दुर्गावती बाई]], भारतीय क्रान्तिकारी
* [[दुर्जन सिंह]], भारतीय क्रान्तिकारी
* [[टण्ट्या भील]], भारतीय स्वतन्त्रता सेनानी
* [[राणा पूञ्जा भील]], योद्धा
* [[तिलका माञ्झी]], भारतीय स्वतन्त्रता सेनानी
* [[सिद्धू कान्हू|सिद्धू—कान्हू मुर्मू]], भारतीय क्रान्तिकारी
* [[बिन्दराय मानकी]], भारतीय क्रान्तिकारी
* [[सिंदराय मानकी]], भारतीय क्रान्तिकारी
* [[पोटो हो]], भारतीय क्रान्तिकारी
* [[रघुनाथ मुर्मू]], भारतीय लेखक
* महेन्द्रनाथ सरदार, भारतीय लेखक आउ भाषाविद
* [[लको बोदरा]], भारतीय लेखक, ओत् गुरु
* [[गम्भीर सिंह मुड़ा]], पद्मश्री, भारतीय छऊ नर्तक
* [[अर्जुन मुण्डा]], भारतीय राजनीतिज्ञ
* [[शिबू सोरेन]], भारतीय राजनीतिज्ञ
* [[हेमन्त सोरेन]], भारतीय राजनीतिज्ञ
* [[जानुम सिंह सोय]], भारतीय लेखक, पद्मश्री
* [[शिबू सोरेन|डॉ विजय कुमार गावित]], भारतीय राजनीतिज्ञ
* [[मोतीरावण कङ्गाली]], लेखक, इतिहासकार, विचारक
== एकरो देखथिन ==
* [[जनजाति]]
* [[कनाडाके आदिवासी]]
* [[इण्डियन (अमेरिकाके आदिवासी)|अमेरिकाके आदिवासी]]
* [[आस्ट्रेलियाके आदिवासी]]
* [[आदिवासी साहित्य]]
== बाहरी कड़ी ==
[https://web.archive.org/web/20070329225442/http://video.google.com/videoplay?docid=6141774356030998272&hl=en केरलके वायण्डके एगो आदिवासी कालोनीके वीडियो]
* [https://web.archive.org/web/20080108155547/http://www.thefareast.info/India/Indiainformatie/Indiainformation-english.html ओड़िसाके आदिवासी]
* [https://web.archive.org/web/20080117213605/http://www.vanvasikalyanparishad.org/ वनवासी कल्याण परिषद] एगो निजी संस्थाके जालस्थल
* [https://web.archive.org/web/20190526062552/http://www.adivasi.net/ आदिवासी मुन्नेत्र सङ्गल गुडलूर] दक्षिण भारतके जङ्गलमे एगो आदिवासी गाँवके आत्मनिर्भर होवेके कथा
* [https://web.archive.org/web/20080118213350/http://www.adivasi-koordination.de/adivasi_english/index.htm आदिवासी संयोजन समूह -जर्मनीमे]
* [https://web.archive.org/web/20060502045525/http://www.indiatogether.org/society/adivasis.htm पत्रिका इण्डिया टुगेदर पर आदिवासीके विशेष पन्ना]
* [https://web.archive.org/web/20080116062134/http://www.kamat.com/database/content/adivasis/ कामत डाट काम पर आदिवासीके तस्वीर]
* [https://web.archive.org/web/20061206144918/http://web.mac.com/mvbhaskar/iWeb/Tribology/Tribology.html ओड़िसाके आदिवासीके सङ्गीतके बारेमे एगो जालस्थल पर]
* [http://books.google.co.in/books?id=hcpwF1yK-NoC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false आदिवासी साहित्य यात्रा] (गूगल पुस्तक ; लेखिका - रमणिका गुप्ता)
* [https://web.archive.org/web/20130806003803/http://tribal.nic.in/WriteReadData/CMS/Documents/201306030201065184795StatewiseListofScheduledTribe.pdf भारतमे निवास करेवाला आदिवासी समुदायके राज्यवार सूची देखथिन ।]
* [https://web.archive.org/web/20130818233928/http://tribal.nic.in/WriteReadData/CMS/Documents/201306030204039113751StatewisePTGsList.pdf भारतके आदिम आदिवासीके राज्यवार सूची देखथिन ।]
=== आदिवासी पत्र-पत्रिका ===
* [https://web.archive.org/web/20130208084716/http://www.sahiya.net/ जोहार सहिया] (आदिवासीके लोकप्रिय मासिक पत्रिका नागपुरी-सादरी भाषामे)
* [https://web.archive.org/web/20130207032034/http://www.johardisum.in/ जोहार दिसुम खबर] (१२ आदिवासी भाषामे प्रकाशित भारतके एकमात्र पाक्षिक पत्रिका)
* [https://web.archive.org/web/20121229174916/http://akhra.org.in/akhra.php अखड़ा] (११ आदिवासी एवं क्षेत्रीय भाषामे प्रकाशित त्रैमासिक पत्रिका)
* [https://www.prabhatkhabar.com/state/jharkhand/ranchi/333844 आदिवासी साहित्य]
== सन्दर्भ ==
{{टिप्पणीसूची}}
[[श्रेणी:भारतीय संस्कृति]]
[[श्रेणी:मानवशास्त्र]]
[[श्रेणी:भारतके सामाजिक समुदाय]]
7esmbdoblcq02ghkgdifown7c87pwxb
बिरसा मुण्डा
0
18003
75077
2026-09-05T06:45:19Z
Pataliputra01
5
"{{Infobox क्रान्तिकारी जीवनी |नाम=बिरसा मुण्डा<br/>Birsa Munda |सञ्चिका=[[File:Birsa Munda, photograph in Roy (1912-72).JPG|220px]] |उपनाम=धरती आबा |जन्मस्थल=ग्राम-सिञ्जुड़ी टोला-बाहम्बा खुटकटी गाँव-उलिहातु, राँच..." सङ्गे नया पन्ना बनावल गेलै
75077
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox क्रान्तिकारी जीवनी
|नाम=बिरसा मुण्डा<br/>Birsa Munda
|सञ्चिका=[[File:Birsa Munda, photograph in Roy (1912-72).JPG|220px]]
|उपनाम=धरती आबा
|जन्मस्थल=ग्राम-सिञ्जुड़ी टोला-बाहम्बा खुटकटी गाँव-उलिहातु, [[राँची जिला]], [[बङ्गाल प्रेसिडेन्सी]] (अखनि [[खूँटी जिला]], [[झारखण्ड]])
|मृत्युस्थल=[[राँची]], [[बङ्गाल प्रेसीडेन्सी]] (अखनि [[झारखण्ड]])
|माता-पिता=सुगना मुण्डा (पिता)<br/>करमी मुण्डा (माता)
|आन्दोलन=[[भारतीय स्वतन्त्रता सङ्ग्राम]] (मुण्डा विद्रोह)
|राष्ट्रीयता=[[भारतीय]]
|जीवनकाल=१५ नवम्बर १८७५ से ९ जून १९००
}}
7agh8amjxo0nu8fm89daoxgj1qx13fi
75078
75077
2026-09-05T06:47:39Z
Pataliputra01
5
/* */
75078
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox क्रान्तिकारी जीवनी
|नाम=बिरसा मुण्डा<br/>Birsa Munda
|सञ्चिका=[[File:Birsa Munda, photograph in Roy (1912-72).JPG|220px]]
|उपनाम=धरती आबा
|जन्मस्थल=ग्राम-सिञ्जुड़ी टोला-बाहम्बा खुटकटी गाँव-उलिहातु, [[राँची जिला]], [[बङ्गाल प्रेसिडेन्सी]] (अखनि [[खूँटी जिला]], [[झारखण्ड]])
|मृत्युस्थल=[[राँची]], [[बङ्गाल प्रेसीडेन्सी]] (अखनि [[झारखण्ड]])
|माता-पिता=सुगना मुण्डा (पिता)<br/>करमी मुण्डा (माता)
|आन्दोलन=[[भारतीय स्वतन्त्रता सङ्ग्राम]] (मुण्डा विद्रोह)
|राष्ट्रीयता=[[भारतीय]]
|जीवनकाल=१५ नवम्बर १८७५ से ९ जून १९००
}}
'''बिरसा मुण्डा''' (१५ नवम्बर १८७५ - ९ जून १९००) एक भारतीय आदिवासी स्वतन्त्रता सेनानी आउ [[मुण्डा]] जनजातिके लोकनायक हलन । ऊ ब्रिटिश राज घड़ी १९मा शताब्दीके अन्तमे [[बङ्गाल प्रेसीडेन्सी]] (अखनि [[झारखण्ड]]) मे होएल एक आदिवासी धार्मिक सहस्राब्दी आन्दोलनके नेतृत्व कैलन जेकरासे ऊ भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलनके इतिहासमे एक महत्वपूर्ण व्यक्ति बन गेलन । भारतके आदिवासी उनका भगवान् मान हथिन आउ '''धरती आबा''' नामोसे जानल जा हथिन ।<ref>{{Cite web|url=https://www.bhaskar.com/news/mp-news-the-mausoleum-of-birsa-munda-in-ranchi-there-is-also-a-plane-area-in-his-name-vaskale-083042-5967235.html|title=राँची में बिरसा मुंडा की समाधि,उनके नाम से विमान क्षेत्र भी है-वास्कले|date=2019-11-18|website=दैनिक भास्कर|language=हिन्दी|access-date=2020-06-09}}</ref>{{failed verification|reason=news title without description}}
msgbpdf3s0ks7sfi7egfar5847ys26n
75079
75078
2026-09-05T06:48:11Z
Pataliputra01
5
/* */
75079
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox क्रान्तिकारी जीवनी
|नाम=बिरसा मुण्डा<br/>Birsa Munda
|सञ्चिका=[[File:Birsa Munda, photograph in Roy (1912-72).JPG|220px]]
|उपनाम=धरती आबा
|जन्मस्थल=ग्राम-सिञ्जुड़ी टोला-बाहम्बा खुटकटी गाँव-उलिहातु, [[राँची जिला]], [[बङ्गाल प्रेसिडेन्सी]] (अखनि [[खूँटी जिला]], [[झारखण्ड]])
|मृत्युस्थल=[[राँची]], [[बङ्गाल प्रेसीडेन्सी]] (अखनि [[झारखण्ड]])
|माता-पिता=सुगना मुण्डा (पिता)<br/>करमी मुण्डा (माता)
|आन्दोलन=[[भारतीय स्वतन्त्रता सङ्ग्राम]] (मुण्डा विद्रोह)
|राष्ट्रीयता=[[भारतीय]]
|जीवनकाल=१५ नवम्बर १८७५ से ९ जून १९००
}}
'''बिरसा मुण्डा''' (१५ नवम्बर १८७५ - ९ जून १९००) एक भारतीय आदिवासी स्वतन्त्रता सेनानी आउ [[मुण्डा]] जनजातिके लोकनायक हलन । ऊ ब्रिटिश राज घड़ी १९मा शताब्दीके अन्तमे [[बङ्गाल प्रेसीडेन्सी]] (अखनि [[झारखण्ड]]) मे होएल एक आदिवासी धार्मिक सहस्राब्दी आन्दोलनके नेतृत्व कैलन जेकरासे ऊ भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलनके इतिहासमे एक महत्वपूर्ण व्यक्ति बन गेलन । भारतके आदिवासी उनका भगवान् मान हथिन आउ '''धरती आबा''' नामोसे जानल जा हथिन ।<ref>{{Cite web|url=https://www.bhaskar.com/news/mp-news-the-mausoleum-of-birsa-munda-in-ranchi-there-is-also-a-plane-area-in-his-name-vaskale-083042-5967235.html|title=राँची में बिरसा मुंडा की समाधि,उनके नाम से विमान क्षेत्र भी है-वास्कले|date=2019-11-18|website=दैनिक भास्कर|language=हिन्दी|access-date=2020-06-09}}</ref>{{failed verification|reason=news title without description}}
== एकरो देखथिन ==
* [[मुण्डा विद्रोह]]
* [[मुण्डा|मुण्डा जनजाति]]
* [[बिरसा मुण्डा आदिवासी विश्वविद्यालय]]
logq7hdqi7gnieriu8rwyf8y6ahicry
75080
75079
2026-09-05T06:48:25Z
Pataliputra01
5
75080
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox क्रान्तिकारी जीवनी
|नाम=बिरसा मुण्डा<br/>Birsa Munda
|सञ्चिका=[[File:Birsa Munda, photograph in Roy (1912-72).JPG|220px]]
|उपनाम=धरती आबा
|जन्मस्थल=ग्राम-सिञ्जुड़ी टोला-बाहम्बा खुटकटी गाँव-उलिहातु, [[राँची जिला]], [[बङ्गाल प्रेसिडेन्सी]] (अखनि [[खूँटी जिला]], [[झारखण्ड]])
|मृत्युस्थल=[[राँची]], [[बङ्गाल प्रेसीडेन्सी]] (अखनि [[झारखण्ड]])
|माता-पिता=सुगना मुण्डा (पिता)<br/>करमी मुण्डा (माता)
|आन्दोलन=[[भारतीय स्वतन्त्रता सङ्ग्राम]] (मुण्डा विद्रोह)
|राष्ट्रीयता=[[भारतीय]]
|जीवनकाल=१५ नवम्बर १८७५ से ९ जून १९००
}}
'''बिरसा मुण्डा''' (१५ नवम्बर १८७५ - ९ जून १९००) एक भारतीय आदिवासी स्वतन्त्रता सेनानी आउ [[मुण्डा]] जनजातिके लोकनायक हलन । ऊ ब्रिटिश राज घड़ी १९मा शताब्दीके अन्तमे [[बङ्गाल प्रेसीडेन्सी]] (अखनि [[झारखण्ड]]) मे होएल एक आदिवासी धार्मिक सहस्राब्दी आन्दोलनके नेतृत्व कैलन जेकरासे ऊ भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलनके इतिहासमे एक महत्वपूर्ण व्यक्ति बन गेलन । भारतके आदिवासी उनका भगवान् मान हथिन आउ '''धरती आबा''' नामोसे जानल जा हथिन ।<ref>{{Cite web|url=https://www.bhaskar.com/news/mp-news-the-mausoleum-of-birsa-munda-in-ranchi-there-is-also-a-plane-area-in-his-name-vaskale-083042-5967235.html|title=राँची में बिरसा मुंडा की समाधि,उनके नाम से विमान क्षेत्र भी है-वास्कले|date=2019-11-18|website=दैनिक भास्कर|language=हिन्दी|access-date=2020-06-09}}</ref>{{failed verification|reason=news title without description}}
== एकरो देखथिन ==
* [[मुण्डा विद्रोह]]
* [[मुण्डा|मुण्डा जनजाति]]
* [[बिरसा मुण्डा आदिवासी विश्वविद्यालय]]
== सन्दर्भ ==
<references />
7rxth0m5qp9cijropaavvt64skehzve
75081
75080
2026-09-05T06:49:19Z
Pataliputra01
5
75081
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox क्रान्तिकारी जीवनी
|नाम=बिरसा मुण्डा<br/>Birsa Munda
|सञ्चिका=[[File:Birsa Munda, photograph in Roy (1912-72).JPG|220px]]
|उपनाम=धरती आबा
|जन्मस्थल=ग्राम-सिञ्जुड़ी टोला-बाहम्बा खुटकटी गाँव-उलिहातु, [[राँची जिला]], [[बङ्गाल प्रेसिडेन्सी]] (अखनि [[खूँटी जिला]], [[झारखण्ड]])
|मृत्युस्थल=[[राँची]], [[बङ्गाल प्रेसीडेन्सी]] (अखनि [[झारखण्ड]])
|माता-पिता=सुगना मुण्डा (पिता)<br/>करमी मुण्डा (माता)
|आन्दोलन=[[भारतीय स्वतन्त्रता सङ्ग्राम]] (मुण्डा विद्रोह)
|राष्ट्रीयता=[[भारतीय]]
|जीवनकाल=१५ नवम्बर १८७५ से ९ जून १९००
}}
'''बिरसा मुण्डा''' (१५ नवम्बर १८७५ - ९ जून १९००) एक भारतीय आदिवासी स्वतन्त्रता सेनानी आउ [[मुण्डा]] जनजातिके लोकनायक हलन । ऊ ब्रिटिश राज घड़ी १९मा शताब्दीके अन्तमे [[बङ्गाल प्रेसीडेन्सी]] (अखनि [[झारखण्ड]]) मे होएल एक आदिवासी धार्मिक सहस्राब्दी आन्दोलनके नेतृत्व कैलन जेकरासे ऊ भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलनके इतिहासमे एक महत्वपूर्ण व्यक्ति बन गेलन । भारतके आदिवासी उनका भगवान् मान हथिन आउ '''धरती आबा''' नामोसे जानल जा हथिन ।<ref>{{Cite web|url=https://www.bhaskar.com/news/mp-news-the-mausoleum-of-birsa-munda-in-ranchi-there-is-also-a-plane-area-in-his-name-vaskale-083042-5967235.html|title=राँची में बिरसा मुंडा की समाधि,उनके नाम से विमान क्षेत्र भी है-वास्कले|date=2019-11-18|website=दैनिक भास्कर|language=हिन्दी|access-date=2020-06-09}}</ref>{{failed verification|reason=news title without description}}
== एकरो देखथिन ==
* [[मुण्डा विद्रोह]]
* [[मुण्डा|मुण्डा जनजाति]]
* [[बिरसा मुण्डा आदिवासी विश्वविद्यालय]]
== सन्दर्भ ==
<references />
== बाहरी कड़ी ==
* [https://web.archive.org/web/20121113183313/http://prabhasakshi.com/ShowArticle.aspx?ArticleId=120609-112035-320010 बिरसा एक क्रान्तिकारी हलन जिनका लोग पूजा कर हथिन] (प्रभासाक्षी)
* [https://web.archive.org/web/20120120003459/http://hindubulletin.blogspot.com/2010/06/blog-post.html अखनियो अधूरा है शहीद बिरसा मुण्डाके सपना]
* [https://infolism.in/untold-story-of-birsa-munda-dharti-abba/ झारखण्डके उलिहातू के बालकके बिरसा मुण्डा (“धरती आबा”) बनेके कहानी]
rlgccwp0xy7536p6iy39hc0o3v7wmbj
75082
75081
2026-09-05T06:49:35Z
Pataliputra01
5
75082
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox क्रान्तिकारी जीवनी
|नाम=बिरसा मुण्डा<br/>Birsa Munda
|सञ्चिका=[[File:Birsa Munda, photograph in Roy (1912-72).JPG|220px]]
|उपनाम=धरती आबा
|जन्मस्थल=ग्राम-सिञ्जुड़ी टोला-बाहम्बा खुटकटी गाँव-उलिहातु, [[राँची जिला]], [[बङ्गाल प्रेसिडेन्सी]] (अखनि [[खूँटी जिला]], [[झारखण्ड]])
|मृत्युस्थल=[[राँची]], [[बङ्गाल प्रेसीडेन्सी]] (अखनि [[झारखण्ड]])
|माता-पिता=सुगना मुण्डा (पिता)<br/>करमी मुण्डा (माता)
|आन्दोलन=[[भारतीय स्वतन्त्रता सङ्ग्राम]] (मुण्डा विद्रोह)
|राष्ट्रीयता=[[भारतीय]]
|जीवनकाल=१५ नवम्बर १८७५ से ९ जून १९००
}}
'''बिरसा मुण्डा''' (१५ नवम्बर १८७५ - ९ जून १९००) एक भारतीय आदिवासी स्वतन्त्रता सेनानी आउ [[मुण्डा]] जनजातिके लोकनायक हलन । ऊ ब्रिटिश राज घड़ी १९मा शताब्दीके अन्तमे [[बङ्गाल प्रेसीडेन्सी]] (अखनि [[झारखण्ड]]) मे होएल एक आदिवासी धार्मिक सहस्राब्दी आन्दोलनके नेतृत्व कैलन जेकरासे ऊ भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलनके इतिहासमे एक महत्वपूर्ण व्यक्ति बन गेलन । भारतके आदिवासी उनका भगवान् मान हथिन आउ '''धरती आबा''' नामोसे जानल जा हथिन ।<ref>{{Cite web|url=https://www.bhaskar.com/news/mp-news-the-mausoleum-of-birsa-munda-in-ranchi-there-is-also-a-plane-area-in-his-name-vaskale-083042-5967235.html|title=राँची में बिरसा मुंडा की समाधि,उनके नाम से विमान क्षेत्र भी है-वास्कले|date=2019-11-18|website=दैनिक भास्कर|language=हिन्दी|access-date=2020-06-09}}</ref>{{failed verification|reason=news title without description}}
== एकरो देखथिन ==
* [[मुण्डा विद्रोह]]
* [[मुण्डा|मुण्डा जनजाति]]
* [[बिरसा मुण्डा आदिवासी विश्वविद्यालय]]
== सन्दर्भ ==
<references />
== बाहरी कड़ी ==
* [https://web.archive.org/web/20121113183313/http://prabhasakshi.com/ShowArticle.aspx?ArticleId=120609-112035-320010 बिरसा एक क्रान्तिकारी हलन जिनका लोग पूजा कर हथिन] (प्रभासाक्षी)
* [https://web.archive.org/web/20120120003459/http://hindubulletin.blogspot.com/2010/06/blog-post.html अखनियो अधूरा है शहीद बिरसा मुण्डाके सपना]
* [https://infolism.in/untold-story-of-birsa-munda-dharti-abba/ झारखण्डके उलिहातू के बालकके बिरसा मुण्डा (“धरती आबा”) बनेके कहानी]
{{भारतीय स्वतन्त्रता सङ्ग्राम}}
{{झारखण्डके प्रसिद्व लोग}}
qgetiioxx3ogoei6xfnff5ukdtpj0l2
75083
75082
2026-09-05T06:49:53Z
Pataliputra01
5
75083
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox क्रान्तिकारी जीवनी
|नाम=बिरसा मुण्डा<br/>Birsa Munda
|सञ्चिका=[[File:Birsa Munda, photograph in Roy (1912-72).JPG|220px]]
|उपनाम=धरती आबा
|जन्मस्थल=ग्राम-सिञ्जुड़ी टोला-बाहम्बा खुटकटी गाँव-उलिहातु, [[राँची जिला]], [[बङ्गाल प्रेसिडेन्सी]] (अखनि [[खूँटी जिला]], [[झारखण्ड]])
|मृत्युस्थल=[[राँची]], [[बङ्गाल प्रेसीडेन्सी]] (अखनि [[झारखण्ड]])
|माता-पिता=सुगना मुण्डा (पिता)<br/>करमी मुण्डा (माता)
|आन्दोलन=[[भारतीय स्वतन्त्रता सङ्ग्राम]] (मुण्डा विद्रोह)
|राष्ट्रीयता=[[भारतीय]]
|जीवनकाल=१५ नवम्बर १८७५ से ९ जून १९००
}}
'''बिरसा मुण्डा''' (१५ नवम्बर १८७५ - ९ जून १९००) एक भारतीय आदिवासी स्वतन्त्रता सेनानी आउ [[मुण्डा]] जनजातिके लोकनायक हलन । ऊ ब्रिटिश राज घड़ी १९मा शताब्दीके अन्तमे [[बङ्गाल प्रेसीडेन्सी]] (अखनि [[झारखण्ड]]) मे होएल एक आदिवासी धार्मिक सहस्राब्दी आन्दोलनके नेतृत्व कैलन जेकरासे ऊ भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलनके इतिहासमे एक महत्वपूर्ण व्यक्ति बन गेलन । भारतके आदिवासी उनका भगवान् मान हथिन आउ '''धरती आबा''' नामोसे जानल जा हथिन ।<ref>{{Cite web|url=https://www.bhaskar.com/news/mp-news-the-mausoleum-of-birsa-munda-in-ranchi-there-is-also-a-plane-area-in-his-name-vaskale-083042-5967235.html|title=राँची में बिरसा मुंडा की समाधि,उनके नाम से विमान क्षेत्र भी है-वास्कले|date=2019-11-18|website=दैनिक भास्कर|language=हिन्दी|access-date=2020-06-09}}</ref>{{failed verification|reason=news title without description}}
== एकरो देखथिन ==
* [[मुण्डा विद्रोह]]
* [[मुण्डा|मुण्डा जनजाति]]
* [[बिरसा मुण्डा आदिवासी विश्वविद्यालय]]
== सन्दर्भ ==
<references />
== बाहरी कड़ी ==
* [https://web.archive.org/web/20121113183313/http://prabhasakshi.com/ShowArticle.aspx?ArticleId=120609-112035-320010 बिरसा एक क्रान्तिकारी हलन जिनका लोग पूजा कर हथिन] (प्रभासाक्षी)
* [https://web.archive.org/web/20120120003459/http://hindubulletin.blogspot.com/2010/06/blog-post.html अखनियो अधूरा है शहीद बिरसा मुण्डाके सपना]
* [https://infolism.in/untold-story-of-birsa-munda-dharti-abba/ झारखण्डके उलिहातू के बालकके बिरसा मुण्डा (“धरती आबा”) बनेके कहानी]
{{भारतीय स्वतन्त्रता सङ्ग्राम}}
{{झारखण्डके प्रसिद्व लोग}}
[[श्रेणी:आदिवासी]]
[[श्रेणी:भारतीय (आदिवासी)]]
[[श्रेणी:झारखण्ड]]
[[श्रेणी:१८७५ मे जन्म]]
[[श्रेणी:१९०० मे निधन]]
of9c1g4oioqe8oxd9gqvttv4mmsy4gp