विकिपीडिया magwiki https://mag.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%BE MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter मीडिया विशेष वार्ता प्रयोगकर्ता प्रयोगकर्ता वार्ता विकिपीडिया विकिपीडिया वार्ता सञ्चिका सञ्चिका वार्ता मीडियाविकि मीडियाविकि वार्ता साँचा साँचा वार्ता सहयोग सहयोग वार्ता श्रेणी श्रेणी वार्ता TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk ऋषभदेव 0 2 79791 26 2026-09-12T20:55:14Z ऐक्टिवेटेड् 76 79791 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity | type = जैन | image = Rishabhdev.png | alt = ऋषभनाथ | other_names = आदिनाथ, आदेश्वर, आदर्शपुरुष, [[इक्ष्वाकु]] | symbol = [[साँड़]] | color = [[स्वर्ण (वर्ण)|सुवर्ण]] | spouse = सुमङ्गला/यशस्वती <br /> सुनन्दा/नन्दा {{sfn|Jaini|2000|p=327}}{{sfn|Champat Rai Jain|1929|p=64-66}} | father = [[कुलकर]] [[नाभि]] | mother = [[मरूदेवी]] | children = • १०० पुत्र (चक्रवर्ती [[भरत चक्रवर्ती|भरत]], राजकुमार [[निमी (राजा)#जैनधर्म|नामी]] आउ कामदेव [[बाहुबली]] सहित) [[जैनधर्म]]के अनुसार<br />• २ पुत्री: ब्राह्मी आउ सुन्दरी (महासती) <br /> सन्दर्भ:{{sfn|Dalal|2010b|p=311}} | height = ५०० ''[[Dhanusha (unit)|dhanuṣ]]'' (1,500 meters){{sfn|von Glasenapp|1925|p=16}} | age = ८४ लाख पुर्व (५९२.७०४ × १०<sup>१८</sup> वर्ष) कुछ बादके रचना अनुसार{{sfn|von Glasenapp|1925|p=16}}{{sfn|Jacobi|1964|pp=284–285}}{{sfn|Saraswati|1908|p=444}} | tree = [[बरगद]] | predecessor = सम्प्रति (पिछलका कालचक्रके अन्तिम [[तीर्थङ्कर]]) | successor = [[अजितनाथ]] | birth_place = [[अयोध्या (रामायण)|अयोध्या]] | moksha_place = [[कैलाश पर्वत#जैनधर्म|अष्टापद]] | god_of = प्रथम [[तीर्थङ्कर]] | name = ऋषभदेव | venerated_in = [[जैनधर्म]] | gender = पुरुष | birth_name = ऋषभ | festivals = [[अक्षय तृतीया]] | caption = [[पालिताना]]मे ऋषभनाथके मूर्ति | mantra = ॐ श्री आदिनाथाय नमः | texts = त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरित<br />आवश्यक निर्युक्ति<br />[[कल्प सूत्र]]<br />[[भक्तामर स्तोत्र]] | dynasty = [[सूर्यवंश|इक्ष्वाकुवंश]]के संस्थापक }} {{जैनधर्म}} '''ऋषभदेव''' [[जैनधर्म]]के ई हुण्‍डावसर्पिणी कालके प्रथम जैन [[तीर्थङ्कर]] हथिन । जैन मान्यताके अनुसार ऊ अपन सब कर्मके क्षय करके अपन आत्माके मुक्त कर लेलन आउ सिद्ध पदवी प्राप्त कैलन ।<ref>{{citation|title=" ऋषभदेव जी " |url=https://www.jainismknowledge.com/2020/05/rishabh-dev-ji.html|website=Jainism Knowledge}}</ref> ==एकरो देखथिन== * [[महावीरके साधना काल]] * [[नाभिराज]] * [[भरत चक्रवर्ती]] * [[शलाकापुरुष]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची|30em}} ==बाहरी कड़ी== *[https://sa.wikipedia.org/s/jt7 पुराणमे ऋषभ पर टिप्पणी] (संस्कृत) *[[:d:Q9429]] {{तीर्थङ्कर}} [[Category:तीर्थङ्कर]] [[Category:जैनधर्म]] 4ao65zuvkfpw9c6pp3h2jmz56mzezfa साँचा:Politics sidebar below 10 1027 79647 3230 2026-09-12T13:38:42Z ऐक्टिवेटेड् 76 79647 wikitext text/x-wiki <div class="hlist" style="text-align:center;font-size:100%;font-weight:normal;"> * {{Smaller|[[:en:Outline of political science#Politics by region|अन्य देश]]}} * {{Smaller|[[:commons:Atlas of {{{1}}}|नक्षके पुस्तक]]}} {{#ifeq:{{{portal|}}}|none | |{{Smaller|{{Portal-inline|{{#if:{{{portal|}}}|{{{portal}}}|राजनीति}}|size=tiny}}}} }} </div><noinclude> {{Documentation |content = This template is used to generate the links in the below section of a politics sidebar. == Usage == {{Para|below|{{Tld|politics sidebar below|''country''}}}} where <code>''country''</code> corresponds to the article name on commons, <code>Atlas of ''country''</code> '''Portal link''' to remove the default portal link, use {{Para|portal|none}}. to link to a different portal, use {{Para|portal|''portal name''}}, where <code>''portal name''</code> is the name of a specific regional politics portal. == Examples == {{Para|below|{{Tld|politics sidebar below|the Netherlands}}}} {{Para|below|{{Tld|politics sidebar below|Canada|portal{{=}}Canadian politics}}}} == See also == * {{Tl|politics sidebar title}} * {{Tl|sidebar}} * {{Tl|sidebar with collapsible lists}} [[श्रेणी:Politics by country sidebar templates]] }}</noinclude> q76e2nf1pv3ir4sa6kt01l0wv125wva साँचा:Politics sidebar title 10 1028 79648 3233 2026-09-12T13:40:29Z ऐक्टिवेटेड् 76 79648 wikitext text/x-wiki [[सञ्चिका:{{#invoke:portal|image|{{{1<noinclude>|जीवविज्ञान</noinclude>}}}}}|class=noviewer|{{#ifeq:{{{size|}}}|tiny|16x16px|32x28px}}]] [[प्रवेशद्वार:{{{1<noinclude>|जीवविज्ञान</noinclude>}}}|{{{text|{{{1<noinclude>|जीवविज्ञान</noinclude>}}}&#32;प्रवेशद्वार}}}]]<noinclude> {{documentation}} <!-- Categories go on the /doc subpage, and interwikis go on Wikidata. --> </noinclude> ik3y478t4xdn42e04jxmu9l0hfz8wyc 79649 79648 2026-09-12T13:42:15Z ऐक्टिवेटेड् 76 79649 wikitext text/x-wiki <includeonly><div class="adr">[[{{{link|{{{title}}}}}}के राजनीति|{{{title}}}के राजनीति]]</div></th></tr>{{#if:{{{image|}}} |<tr><th>{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{size|}}}|class={{{class|}}}|alt={{{alt|}}}|border={{#switch:{{{border|}}}|y|yes|Y|Yes|YES=yes|#default=no}}}}</th></tr> }}<tr><th style="border-bottom: #aaa {{#if:{{{separator-width|}}}|{{{separator-width}}}|1px}} solid"></includeonly><noinclude> {{documentation}}</noinclude> qtendckrzbvuf7zpqoe0oc6jb4tthaa साँचा:Sidebar with collapsible lists 10 1146 79646 62515 2026-09-12T13:35:24Z ऐक्टिवेटेड् 76 79646 wikitext text/x-wiki {{#invoke:Sidebar| collapsible }}<noinclude> {{documentation}} <!-- Please add category and language links to the section at the bottom of [[साँचा:Sidebar with collapsible lists/doc]] page, not here --> </noinclude> l7a4c4948hynwfoeg197ika2jav6tv4 साँचा:बिहारके राजनीति 10 2447 79650 63028 2026-09-12T13:42:35Z ऐक्टिवेटेड् 76 79650 wikitext text/x-wiki {{Sidebar with collapsible lists | name = बिहारके राजनीति | wraplinks = true | bodyclass = vcard | liststyle = text-align:left | title = {{Politics sidebar title | country = बिहार | image = Seal of Bihar.svg | size = 175px | title = बिहार}} | list1title = [[बिहार सरकार|राज्य सरकार]] | list1 = * [[भारतके संविधान|संविधान]] | list2title = विधानमण्डल | list2 = * [[बिहार विधानसभा|विधानसभा]] ** [[बिहार विधानसभाके सदस्य|सभाके सदस्य]] - २४३ * [[बिहार विधानपरिषद|बिधानपरिषद]] ** [[बिहार विधानपरिषदके सदस्य|परिषदके सदस्य]] - ९५ | list3title = कार्यकारिणी | list3 = * [[बिहारके राज्यपाल|राज्यपाल]] * [[बिहारके मुख्यमन्त्री|मुख्यमन्त्री]] * [[बिहारके उपमुख्यमन्त्री|उपमुख्यमन्त्री]] * [[बिहार राज्य मन्त्रिमण्डल|मन्त्रिमण्डल]] | list4title = न्यायपालिका | list4 = * [[पटना उच्चन्यायालय|उच्चन्यायालय]] ** [[पटना उच्चन्यायालयके मुख्य न्यायाधीश|मुख्य न्यायाधीश]] * [[भारतके जिला न्यायालय|जिला न्यायालय]] * [[ग्राम पञ्चायत|पञ्चायत]] | list5title = [[बिहारमे चुनाव|चुनाव]] | list5 = * [[बिहारमे सामान्य चुनाव|सामान्य चुनाव]] * [[बिहारमे विधानसभा चुनाव|विधानसभा चुनाव]] | list6title = राजनैतिक दल | list6 = * [[भारतीय जनता पार्टी]] * [[सञ्चिका:Elephant Bahujan Samaj Party.svg|30px]] [[बहुजन समाज पार्टी]] * [[सञ्चिका:CPI-M-flag.svg|30px]] [[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी]] * [[सञ्चिका:SUCI flag.svg|30px]] [[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी)]] * [[सञ्चिका:INC Flag Official.jpg|30px]] [[भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस]] * [[सञ्चिका:JanataDalUnitedFlag.PNG|30px]] [[जनता दल (यूनाइटेड)]] * [[सञ्चिका:NCP-flag.svg|30px]] [[राष्ट्रवादी काङ्ग्रेस पार्टी]] * [[सञ्चिका:RJD Flag.svg|30px]] [[राष्ट्रिय जनता दल]] * [[सञ्चिका:SP Flag.png|30px]] [[समाजवादी पार्टी]] | list7title = उपबिभाग | list7 = * [[बिहारके प्रमण्डल|प्रमण्डल]] - ९ * [[बिहारके जिला|जिला]] - ३८ * [[बिहारके अनुमण्डल|अनुमण्डल]] - १०१ * [[बिहारके नगर]] - १३० * [[बिहारमे प्रखण्ड]] - ५३४ * [[बिहारमे पञ्चायत]] - ८,४७१ * [[बिहारमे गाँओ]] - ४५,१०३ | below = {{Politics sidebar below|बिहार}} }}<noinclude> [[श्रेणी:बिहार साँचा]] [[श्रेणी:भारत राजनीति आउ सरकार साँचा]] </noinclude> nkyu70w602v9c3ts62qlv2zda3ltxk1 श्रेणी:अनसुलझल समस्या 14 2912 79956 63221 2026-09-12T21:50:18Z ऐक्टिवेटेड् 76 79956 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:अनुसन्धान]] [[श्रेणी:रहस्य]] 5xie6tvh1s29gyhszc6nnz6466q40p1 श्रेणी:अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध 14 2938 79944 63244 2026-09-12T21:44:13Z ऐक्टिवेटेड् 76 79944 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:राजनीति]] [[श्रेणी:विश्व]] 3dphuvpiptqyc9vs3aubuw1xjwg469o श्रेणी:अन्तर्राष्ट्रिय सुरक्षा 14 2940 79943 63245 2026-09-12T21:44:09Z ऐक्टिवेटेड् 76 79943 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध]] [[श्रेणी:सुरक्षा]] 8g7rgrwjmbmi7ta35ipyp9sklbxn6ck श्रेणी:अन्याय 14 2944 79958 63246 2026-09-12T21:50:29Z ऐक्टिवेटेड् 76 79958 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:न्याय]] [[श्रेणी:सामाजिक मान्यता]] o0f66lcm3jhwctcdoyqgb69u94t45nh श्रेणी:अर्थशास्त्री 14 3033 79972 9517 2026-09-12T21:51:46Z ऐक्टिवेटेड् 76 79972 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:अर्थशास्त्र]] 8v48so0vyglc1m7ph3647vosn6zis71 श्रेणी:अवतार 14 3053 79929 63316 2026-09-12T21:37:00Z ऐक्टिवेटेड् 76 79929 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:हिन्दु देवी-देवता]] 8xne6towjvjg8txm5sp4k74j7a9i5iy श्रेणी:असमानता 14 3063 79935 63326 2026-09-12T21:43:19Z ऐक्टिवेटेड् 76 79935 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:न्याय]] [[श्रेणी:सामाजिक सम्बन्ध]] [[श्रेणी:सामाजिक समस्या]] [[श्रेणी:शान्ति]] [[श्रेणी:नैतिक समस्या]] [[श्रेणी:नीतिशास्त्रके मुद्दा]] adts0egy3jqpd5dp6v047bienf6clta श्रेणी:आधिकारिक मत 14 3087 79869 63343 2026-09-12T21:20:36Z ऐक्टिवेटेड् 76 79869 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:विश्वास]] b66ysu78l1f0ac1uy9m5b1q6lxdjxd9 श्रेणी:आध्यात्मिक सङ्गठन 14 3098 79866 63353 2026-09-12T21:20:22Z ऐक्टिवेटेड् 76 79866 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:विषयानुसार सङ्गठन]] [[श्रेणी:आध्यात्मिकता|सङ्गठन]] lgzlm1hekkdboqoey5l45vqmdi8w0u3 श्रेणी:आध्यात्मिकता 14 3099 79867 63354 2026-09-12T21:20:27Z ऐक्टिवेटेड् 76 79867 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:धार्मिक विश्वास आउ मत]] [[श्रेणी:मानव व्यवहार]] [[श्रेणी:निजी विकास]] [[श्रेणी:जीवन दर्शन]] 7ykgger7gelwoq1ayg5e3auwx3kmcom श्रेणी:आयुवृद्धि 14 3124 79925 63373 2026-09-12T21:36:44Z ऐक्टिवेटेड् 76 79925 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:जनसाङ्ख्यिकी]] [[श्रेणी:मानव विकास]] [[श्रेणी:जनसङ्ख्या]] [[श्रेणी:समाजशास्त्र]] bmhjg934r7huwzujx9lhs3tu25qvrcc श्रेणी:आर्थिक प्रणाली 14 3134 79674 63379 2026-09-12T18:35:58Z ऐक्टिवेटेड् 76 79674 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:अर्थशास्त्र]] [[श्रेणी:राजनैतिक अर्थशास्त्र]] [[श्रेणी:सामाजिक संस्था]] [[श्रेणी:सामाजिक प्रणाली]] jpmvsj2aywmvg88z098ssbcjlq5q45i श्रेणी:आर्थिक विचारधारा 14 3138 79673 63383 2026-09-12T18:35:36Z ऐक्टिवेटेड् 76 79673 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:अर्थशास्त्र]] [[श्रेणी:सांस्कृतिक अर्थशास्त्र]] [[श्रेणी:आर्थिक प्रणाली]] [[श्रेणी:विचारधारा]] [[श्रेणी:आर्थिक विचारके इतिहास]] gmvbgqd5rzqyquxzgp1t5cgtq4tclcp श्रेणी:आर्थिक समस्या 14 3141 79961 63386 2026-09-12T21:50:42Z ऐक्टिवेटेड् 76 79961 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:अर्थशास्त्र]] 8v48so0vyglc1m7ph3647vosn6zis71 श्रेणी:आर्थिक सिद्धान्त 14 3142 79672 63387 2026-09-12T18:31:42Z ऐक्टिवेटेड् 76 79672 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:आर्थिक विचारधारा]] szxkycfzdmbok1g3hwm3hm7a7z4ezuz श्रेणी:ईश्वर 14 3205 79979 63427 2026-09-12T21:57:07Z ऐक्टिवेटेड् 76 79979 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:धर्म]] 2d72yc5jvfofkbhirg4wwo426novylm श्रेणी:एसियाके जनसाङ्ख्यिकी 14 3342 79966 63518 2026-09-12T21:51:05Z ऐक्टिवेटेड् 76 79966 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:महाद्वीप अनुसार जनसाङ्ख्यिकी]] [[श्रेणी:एसियाई समाज|जनसाङ्ख्यिकी]] [[श्रेणी:एसियाके भूगोल|जनसाङ्ख्यिकी]] icl8iei59nokalsi2vpuycw3rikd1yn श्रेणी:एसियाके राजनैतिक दल 14 3361 79707 63535 2026-09-12T18:48:12Z ऐक्टिवेटेड् 76 79707 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:एसियाके राजनीति|दल]] [[श्रेणी:महाद्वीप अनुसार राजनैतिक दल]] [[श्रेणी:एसियामे राजनैतिक सङ्गठन|दल]] dlr92dnh7gq2qwvfq7w8uqzoynk1lw2 श्रेणी:एसियामे कला 14 3367 79814 63539 2026-09-12T21:03:24Z ऐक्टिवेटेड् 76 79814 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:क्षेत्रानुसार कला]] [[श्रेणी:एसियाई संस्कृति]] [[श्रेणी:महाद्वीप अनुसार कला]] e4vi9853xva5mxklafveh03uxqejmed श्रेणी:एसियामे राजनैतिक सङ्गठन 14 3380 79712 63551 2026-09-12T18:48:33Z ऐक्टिवेटेड् 76 79712 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:एसियाके राजनीति|सङ्गठन]] [[श्रेणी:महाद्वीप अनुसार राजनैतिक सङ्गठन]] [[श्रेणी:विषयानुसार एसियामे स्थित सङ्गठन|राजनैतिक]] qvxtd2ztd23syrryubakyv9qm0xg0bk श्रेणी:एसियामे स्थित सङ्गठन 14 3384 79714 63555 2026-09-12T18:48:40Z ऐक्टिवेटेड् 76 79714 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:महाद्वीप अनुसार सङ्गठन]] [[श्रेणी:एसिया|सङ्गठन]] aq3emo5xzimajfs84nlozeg9tjgmpw9 श्रेणी:कथेतर पुस्तक 14 3442 79873 63593 2026-09-12T21:20:56Z ऐक्टिवेटेड् 76 79873 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:शैली अनुसार पुस्तक]] [[श्रेणी:कथेतर साहित्य]] s0c7oa3of0zkb6wbj2im32j5fzxhse5 श्रेणी:कथेतर साहित्य 14 3443 79914 63594 2026-09-12T21:32:38Z ऐक्टिवेटेड् 76 79914 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:यथार्थता]] [[श्रेणी:विधा]] fq2gw9f6eonag3pl3ejmllrmovicmrh श्रेणी:कला 14 3461 79819 63607 2026-09-12T21:04:26Z ऐक्टिवेटेड् 76 79819 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:संस्कृति]] [[श्रेणी:मानवशास्त्र]] [[श्रेणी:प्रमुख विषय]] [[श्रेणी:मानवकृत वस्तु]] 9qvc4e11cagjbznuuvc0o6xmewmwz2n श्रेणी:कला माध्यम 14 3463 79913 63608 2026-09-12T21:32:27Z ऐक्टिवेटेड् 76 79913 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:दृश्यकला]] jbt06mg6e5mheh6bgxl9ex3zc7k573u श्रेणी:कलाके इतिहास 14 3469 79885 63612 2026-09-12T21:25:51Z ऐक्टिवेटेड् 76 79885 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:विद्यार्जन विषय]] [[श्रेणी:कलाके समालोचना]] [[श्रेणी:सांस्कृतिक इतिहास]] [[श्रेणी:इतिहासके शाखा]] [[श्रेणी:विषयानुसार इतिहास]] [[श्रेणी:मानवशास्त्र]] [[श्रेणी:सङ्ग्रहालय विज्ञान]] [[श्रेणी:दृश्यकला]] rc1mzmetcec5h8py7vigrnn3ld8ri7v श्रेणी:कलाके बारेमे कृति 14 3470 79899 63613 2026-09-12T21:30:44Z ऐक्टिवेटेड् 76 79899 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:कला]] [[श्रेणी:विषयानुसार कृति]] h1oswym14smcyon7c1zvyoxb2rky9t7 श्रेणी:कलाके समालोचना 14 3471 79886 63614 2026-09-12T21:25:55Z ऐक्टिवेटेड् 76 79886 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:सौन्दर्यशास्त्र]] [[श्रेणी:समालोचना]] [[श्रेणी:कलाके बारेमे कृति]] 9yd00tnm470bn59l25oko3cd26xp2kr श्रेणी:क्षेत्रानुसार कला 14 3576 79813 63696 2026-09-12T21:03:20Z ऐक्टिवेटेड् 76 79813 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:स्थानानुसार कला]] [[श्रेणी:दृश्यकला]] [[श्रेणी:क्षेत्रानुसार संस्कृति]] mulovmmxyimfr5z1rvtjhgujjctntdm श्रेणी:क्षेत्रानुसार दर्शन 14 3577 79826 63697 2026-09-12T21:04:56Z ऐक्टिवेटेड् 76 79826 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:दर्शन]] [[श्रेणी:क्षेत्रानुसार श्रेणी]] 7r5tkw0ijfbdrav8qyslb5ivojvdk9o श्रेणी:क्षेत्रानुसार श्रेणी 14 3584 79825 11191 2026-09-12T21:04:52Z ऐक्टिवेटेड् 76 79825 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:भौगोलिक क्षेत्र]] escn4pbuwagl0awpfdxh1zsfcwz408c श्रेणी:क्षेत्रानुसार संस्कृति 14 3585 79811 63703 2026-09-12T21:03:12Z ऐक्टिवेटेड् 76 79811 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:संस्कृति]] [[श्रेणी:क्षेत्रानुसार श्रेणी]] prftv97n34lsa3o7iyi52un1hlaxeq3 श्रेणी:गौतम बुद्ध 14 3708 79847 63790 2026-09-12T21:14:04Z ऐक्टिवेटेड् 76 79847 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:धर्म प्रवर्तक]] [[श्रेणी:बुद्ध]] ow15diuc5dnulkiaud617yol2xqw3ol श्रेणी:ग्रन्थ 14 3711 79848 63791 2026-09-12T21:14:07Z ऐक्टिवेटेड् 76 79848 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:साहित्य]] s9flrwno190w8muril3q44focc8t1hy श्रेणी:घटना 14 3714 79688 63794 2026-09-12T18:39:47Z ऐक्टिवेटेड् 76 79688 wikitext text/x-wiki ई [[घटना]]से सम्बन्धित पन्नाके श्रेणी हे । [[श्रेणी:परिघटना]] [[श्रेणी:इतिहास]] [[श्रेणी:समय]] [[श्रेणी:संस्कृति]] [[श्रेणी:सत्तामीमांसा]] o68b37zqazn0xlh99241wnri1uz7nkt श्रेणी:चलित संस्कृति 14 3734 79917 63805 2026-09-12T21:36:11Z ऐक्टिवेटेड् 76 79917 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:सांस्कृतिक इतिहास]] [[श्रेणी:संस्कृति]] [[श्रेणी:मीडिया अध्ययन]] [[श्रेणी:लोकप्रियता]] [[श्रेणी:युवावस्था]] 7fd3u43cqpt5wa10szxaemtn1d0rdvl श्रेणी:चित्रकला 14 3739 79912 63810 2026-09-12T21:32:19Z ऐक्टिवेटेड् 76 79912 wikitext text/x-wiki ई चित्रकला विषयके पन्ना आउ श्रेणी लागि बनावल श्रेणी हे । [[श्रेणी:कला]] [[श्रेणी:दृश्यकला]] [[श्रेणी:कला माध्यम]] pi54ybb5s86q94mu9en7dalzngtf5yv श्रेणी:चुनाव 14 3756 79668 63824 2026-09-12T18:31:29Z ऐक्टिवेटेड् 76 79668 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:राजनीति]] [[श्रेणी:निर्णय सिद्धान्त]] [[श्रेणी:लोकतन्त्र]] [[श्रेणी:सरकार]] [[श्रेणी:राजनैतिक घटना]] [[श्रेणी:मतदान]] cpe5i7trq0i0ny7oj1t09k772puyo4v श्रेणी:जनसङ्ख्या 14 3776 79927 63834 2026-09-12T21:36:51Z ऐक्टिवेटेड् 76 79927 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:जनसाङ्ख्यिकी]] m7gb9prhc4ex6bszch9iuagnynfhrra श्रेणी:जनसञ्चार माध्यम 14 3777 79919 63835 2026-09-12T21:36:19Z ऐक्टिवेटेड् 76 79919 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:सञ्चार माध्यम]] 6oqcoz4jtxb2zfwshus190cufy8bl5h श्रेणी:जनसाङ्ख्यिकी 14 3779 79926 63837 2026-09-12T21:36:48Z ऐक्टिवेटेड् 76 79926 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:सामाजिक विज्ञान]] [[श्रेणी:जनसङ्ख्या]] [[श्रेणी:पर्यावरणीय समाजशास्त्र]] 3a72ixbiztytn6xeg1j7oyfcdd3y2x6 श्रेणी:जनसाङ्ख्यिकीयता 14 3780 79968 63838 2026-09-12T21:51:14Z ऐक्टिवेटेड् 76 79968 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:जनसाङ्ख्यिकी]] [[श्रेणी:जनसङ्ख्या]] 5c7mpotcu6bukmwkcyn6byfswi63veo श्रेणी:जाति 14 3808 79931 63862 2026-09-12T21:37:07Z ऐक्टिवेटेड् 76 79931 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:जातिवाद]] [[श्रेणी:समाज]] n1gthavfyiwg2qoed0gan1dwm5v8eck श्रेणी:जातिवाद 14 3809 79932 63863 2026-09-12T21:37:10Z ऐक्टिवेटेड् 76 79932 wikitext text/x-wiki {{श्रेणी मुख्य|जातिवाद}} [[श्रेणी:भेदभाव]] 1jfig4nmzagiijpxo1e2pzjy2txe0va श्रेणी:जैन ग्रन्थ 14 3829 79978 63879 2026-09-12T21:57:03Z ऐक्टिवेटेड् 76 79978 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:जैनधर्म]] [[श्रेणी:धर्मग्रन्थ]] ejhc0rf53ma660caqtsuh2jc22iv08e श्रेणी:जैन दर्शन 14 3832 79977 63881 2026-09-12T21:56:59Z ऐक्टिवेटेड् 76 79977 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:जैनधर्म]] [[श्रेणी:दर्शन]] [[श्रेणी:भारतीय दर्शन]] psxg973kya25cxgktl4mzpzt5yes00x श्रेणी:जैनधर्म 14 3834 79980 63882 2026-09-12T21:57:11Z ऐक्टिवेटेड् 76 79980 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:धर्म]] 2d72yc5jvfofkbhirg4wwo426novylm श्रेणी:ज्ञानमीमांसाके अवधारणा 14 3845 79889 63889 2026-09-12T21:26:24Z ऐक्टिवेटेड् 76 79889 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:दार्शनिक अवधारणा]] [[श्रेणी:ज्ञानमीमांसा]] ghodjcfkr8x6bb49ajsj41djgd95u9k श्रेणी:तीर्थङ्कर 14 3944 79930 63965 2026-09-12T21:37:03Z ऐक्टिवेटेड् 76 79930 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:दर्शन]] [[श्रेणी:जैनधर्म]] qf1dq2ghwi1gw1wu1tmfx7s9o30w5ei श्रेणी:दार्शनिक समस्या 14 4030 79955 64023 2026-09-12T21:50:14Z ऐक्टिवेटेड् 76 79955 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:दार्शनिक अवधारणा]] [[श्रेणी:अनसुलझल समस्या]] f0uhwcw8cucv0im3j7wjwl6l5zh6vxt श्रेणी:दार्शनिक सिद्धान्त 14 4031 79680 64024 2026-09-12T18:36:29Z ऐक्टिवेटेड् 76 79680 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:दर्शन]] [[श्रेणी:सिद्धान्त]] 6ncd65xj1xql7bk5tfw3xbhd7kbcxhi श्रेणी:दृश्यकला 14 4059 79812 64047 2026-09-12T21:03:15Z ऐक्टिवेटेड् 76 79812 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:कला]] odua8jkyew4nripw10t9hkkloqtwsuw श्रेणी:देवी-देवता 14 4075 79855 64058 2026-09-12T21:14:35Z ऐक्टिवेटेड् 76 79855 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:धर्म]] 2d72yc5jvfofkbhirg4wwo426novylm श्रेणी:देशानुसार एसियाई संस्कृति 14 4114 79815 64086 2026-09-12T21:03:29Z ऐक्टिवेटेड् 76 79815 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:एसियाई संस्कृति|*]] [[श्रेणी:एसियाके देश|*]] [[श्रेणी:राष्ट्रानुसार संस्कृति|*]] i5fi7pnx37ny95g2c4zugauhu14ug43 श्रेणी:देशानुसार एसियाई समाज 14 4116 79844 64088 2026-09-12T21:13:53Z ऐक्टिवेटेड् 76 79844 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:एसियाई समाज|*]] [[श्रेणी:महाद्वीप आउ देशानुसार समाज|एसियाई समाज]] 3m8hgxl4bkeeojdf6bytj3l9oj0xpx6 श्रेणी:देशानुसार एसियामे कला 14 4121 79816 12834 2026-09-12T21:03:44Z ऐक्टिवेटेड् 76 79816 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:एसियामे कला|*]] [[श्रेणी:देशानुसार एसियाई संस्कृति|*]] h6cwyukzi8vnl3afzq5onwkk0arftmx श्रेणी:देशानुसार कला 14 4137 79821 64098 2026-09-12T21:04:36Z ऐक्टिवेटेड् 76 79821 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:स्थानानुसार कला]] [[श्रेणी:राष्ट्रानुसार संस्कृति|*]] [[श्रेणी:देशानुसार श्रेणी|कला]] 8lbjhlh537qyl6ztnj75w4ek8t40y1e श्रेणी:देशानुसार जनसाङ्ख्यिकी 14 4146 79965 64105 2026-09-12T21:51:01Z ऐक्टिवेटेड् 76 79965 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:जनसाङ्ख्यिकी]] [[श्रेणी:देशानुसार समाज|*]] [[श्रेणी:देशानुसार श्रेणी|जनसाङ्ख्यिकी]] bpc3utm5yj589ve5vxihbmdv13uemmk श्रेणी:देशानुसार धर्म 14 4155 79839 64111 2026-09-12T21:10:27Z ऐक्टिवेटेड् 76 79839 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:धर्म]] [[श्रेणी:देशानुसार समाज|*]] 60k9arvnlodj05xlrxwqpt15cssdyte श्रेणी:देशानुसार धर्मके इतिहास 14 4156 79983 64112 2026-09-12T21:57:27Z ऐक्टिवेटेड् 76 79983 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:धर्मके इतिहास|*]] [[श्रेणी:देशानुसार धर्म|*]] [[श्रेणी:विषय आउ देशानुसार इतिहास|धर्म]] iuo10eiys2o32h0wsrgnnl9fox3qtn1 श्रेणी:देशानुसार बौद्धधर्म 14 4174 79838 64128 2026-09-12T21:10:22Z ऐक्टिवेटेड् 76 79838 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:देशानुसार धर्म|*]] [[श्रेणी:बौद्धधर्म]] pgbckeiu35n016lmahyj7k8ayzwm2iz श्रेणी:देशानुसार राजनैतिक दल 14 4193 79666 64142 2026-09-12T18:31:11Z ऐक्टिवेटेड् 76 79666 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:राजनैतिक दल|*]] [[श्रेणी:देशानुसार राजनैतिक सङ्गठन|*]] [[श्रेणी:देशानुसार श्रेणी|राजनैतिक दल]] rn3nps1cn40vgk50xvddifmcs7ao5of श्रेणी:देशानुसार राजनैतिक सङ्गठन 14 4194 79703 64143 2026-09-12T18:40:52Z ऐक्टिवेटेड् 76 79703 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:राजनैतिक सङ्गठन|*]] [[श्रेणी:देशानुसार राजनीति|*]] [[श्रेणी:विषयानुसार आउ देशानुसार सङ्गठन|राजनैतिक सङ्गठन]] 792s46ojburdyha11j7sspfe0tau4m7 श्रेणी:देशानुसार सङ्गठन 14 4209 79705 64156 2026-09-12T18:41:00Z ऐक्टिवेटेड् 76 79705 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:स्थानानुसार सङ्गठन]] [[श्रेणी:देशानुसार समाज|*]] [[श्रेणी:देशानुसार श्रेणी|सङ्गठन]] bnlep4gz1f2vx5tmntyg07e0anet222 श्रेणी:देशानुसार सामाजिक इतिहास 14 4215 79986 64162 2026-09-12T21:57:40Z ऐक्टिवेटेड् 76 79986 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:सामाजिक इतिहास]] [[श्रेणी:विषय आउ देशानुसार इतिहास|सामाजिक इतिहास]] [[श्रेणी:देशानुसार समाज|*]] j86it5ke8acp7pab3ghl08v9ounpl0r श्रेणी:देशानुसार सामाजिक समुदाय 14 4216 79969 64163 2026-09-12T21:51:27Z ऐक्टिवेटेड् 76 79969 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:सामाजिक समुदाय|*]] [[श्रेणी:देशानुसार जनसाङ्ख्यिकी|*]] [[श्रेणी:देशानुसार समाज|*]] 346b6uw90jiu5icacb5ulr37fekizha श्रेणी:धर्म 14 4252 79808 64188 2026-09-12T21:01:18Z ऐक्टिवेटेड् 76 79808 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:सांस्कृतिक भूगोल]] [[श्रेणी:संस्कृति]] [[श्रेणी:प्रमुख विषय]] ixh0zm9bvym51hw3n9yyaknks5bb0pg श्रेणी:धर्म अनुसार व्यक्ति 14 4255 79860 64190 2026-09-12T21:14:56Z ऐक्टिवेटेड् 76 79860 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:व्यक्ति]] [[श्रेणी:धर्म]] mjc1oi0o708pj0y0clg3uwvhiklnaef श्रेणी:धर्म आउ समाज 14 4258 79865 64193 2026-09-12T21:20:18Z ऐक्टिवेटेड् 76 79865 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:धर्म|समाज]] [[श्रेणी:समाज]] 7o1mztso1o2rrq18c0rjxkh74715qq5 श्रेणी:धर्म प्रवर्तक 14 4260 79849 64195 2026-09-12T21:14:10Z ऐक्टिवेटेड् 76 79849 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:धर्म]] 2d72yc5jvfofkbhirg4wwo426novylm श्रेणी:धर्मके इतिहास 14 4261 79805 64196 2026-09-12T21:01:04Z ऐक्टिवेटेड् 76 79805 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:सांस्कृतिक इतिहास]] [[श्रेणी:विषयानुसार इतिहास]] [[श्रेणी:धर्म|इतिहास]] aku1h53gc9r7lda7jrdn1wx9f94rym5 श्रेणी:धर्मग्रन्थ 14 4263 79835 64198 2026-09-12T21:10:17Z ऐक्टिवेटेड् 76 79835 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:धर्म]] [[श्रेणी:साहित्य]] 8amb038eod5d7puszmqp2muhfkqbglt श्रेणी:धार्मिक आस्था, परम्परा आउ आन्दोलन 14 4268 79862 64203 2026-09-12T21:20:00Z ऐक्टिवेटेड् 76 79862 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:विश्वास]] [[श्रेणी:धर्म|आस्था]] [[श्रेणी:वैचारिक सम्प्रदाय]] h624xoqpdp5u9dc4bz7rfcvrromsjwp श्रेणी:धार्मिक विश्वास आउ मत 14 4278 79868 64212 2026-09-12T21:20:31Z ऐक्टिवेटेड् 76 79868 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:विश्वास]] [[श्रेणी:धर्म]] [[श्रेणी:आधिकारिक मत]] 0i8fazuvb4trb0u4cdjc2gm3ed9rz3t श्रेणी:धार्मिक व्यवहार आउ अनुभव 14 4279 79846 64213 2026-09-12T21:14:01Z ऐक्टिवेटेड् 76 79846 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:धर्म]] [[श्रेणी:मानव व्यवहार]] ae1pg4jxq1wbniomdmvysxg9j6yrofe श्रेणी:धार्मिक सङ्गठन 14 4280 79864 64214 2026-09-12T21:20:12Z ऐक्टिवेटेड् 76 79864 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:धर्म आउ समाज]] [[श्रेणी:आध्यात्मिक सङ्गठन]] kou609e3dosiaun589ikz570q7s9had श्रेणी:धार्मिक सम्प्रदाय 14 4281 79861 64215 2026-09-12T21:19:51Z ऐक्टिवेटेड् 76 79861 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:धार्मिक आस्था, परम्परा आउ आन्दोलन|सम्प्रदाय]] [[श्रेणी:धार्मिक सङ्गठन|सम्प्रदाय]] ddescofratyv0rv3arfrx39hj2rcmlj श्रेणी:नरेन्द्र मोदी 14 4307 79718 64239 2026-09-12T19:13:08Z ऐक्टिवेटेड् 76 79718 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:भारतके प्रधानमन्त्री]] [[श्रेणी:भारतीय जनता पार्टीके राजनीतिज्ञ]] azrtm547l193gw2xvkdsadra7pekolg श्रेणी:नागरिक आउ राजनैतिक सङ्गठन 14 4314 79702 64245 2026-09-12T18:40:46Z ऐक्टिवेटेड् 76 79702 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:विषयानुसार सङ्गठन]] fk7ybo9v7w87lu5d5t2xrjige799pap श्रेणी:नागरिक सङ्गठन 14 4316 79697 64247 2026-09-12T18:40:26Z ऐक्टिवेटेड् 76 79697 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:प्रकारानुसार लाभ निरपेक्ष सङ्गठन]] [[श्रेणी:नागरिक समाज|सङ्गठन]] [[श्रेणी:नागरिक आउ राजनैतिक सङ्गठन]] 946jnuofapjhl61jivnzp15lnoexv9t श्रेणी:नागरिक समाज 14 4317 79701 64248 2026-09-12T18:40:42Z ऐक्टिवेटेड् 76 79701 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:समाज]] q942y3gxxgifvrfkf0u0joxp0t8jbud श्रेणी:निजी विकास 14 4341 79870 64263 2026-09-12T21:20:41Z ऐक्टिवेटेड् 76 79870 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:मानव व्यवहार|विकास]] [[श्रेणी:स्वयं]] [[श्रेणी:सुजीवनिकी]] [[श्रेणी:लोकप्रिय मनोविज्ञान]] [[श्रेणी:मानव विकास]] dn6zqjk764grmvg0a1uod30iiqonpkg श्रेणी:निर्णय सिद्धान्त 14 4345 79669 64267 2026-09-12T18:31:32Z ऐक्टिवेटेड् 76 79669 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:समस्या समाधान]] [[श्रेणी:सूक्ष्म अर्थशास्त्र सिद्धान्त]] b1j4aey80q1sfhrta12mwd6i6sldtgk श्रेणी:नीतिशास्त्रके अवधारणा 14 4365 79950 64281 2026-09-12T21:44:48Z ऐक्टिवेटेड् 76 79950 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:क्षेत्रानुसार अवधारणा]] [[श्रेणी:नीतिशास्त्र]] [[श्रेणी:दार्शनिक अवधारणा]] t5de9b3wt1qk04hige9kujdrlg9dlm6 श्रेणी:नीतिशास्त्रके मुद्दा 14 4366 79952 13617 2026-09-12T21:44:57Z ऐक्टिवेटेड् 76 79952 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:सामाजिक मुद्दा]] [[श्रेणी:व्यावहारिक नैतिकता]] [[श्रेणी:दार्शनिक समस्या]] [[श्रेणी:नीतिशास्त्र]] pj81m73vd56yvmj479tz3c8h3575and श्रेणी:नेता 14 4368 79974 13624 2026-09-12T21:52:08Z ऐक्टिवेटेड् 76 79974 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:व्यक्ति]] o809yno4g04qif0f6ynhd8ax63b1v6b श्रेणी:नैतिक समस्या 14 4379 79951 65634 2026-09-12T21:44:51Z ऐक्टिवेटेड् 76 79951 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:नैतिकता]] ll2n1evvq6jvrj56nmj7rz7yjh8lngf श्रेणी:नैतिक सिद्धान्त 14 4380 79949 65635 2026-09-12T21:44:41Z ऐक्टिवेटेड् 76 79949 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:सिद्धान्त]] [[श्रेणी:नीतिशास्त्रके अवधारणा]] 0jn799q6vc0gtni3vsvwhdhvv18hphv श्रेणी:नैतिकता 14 4381 79937 65636 2026-09-12T21:43:33Z ऐक्टिवेटेड् 76 79937 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:नीतिशास्त्र]] n1hglcy1dhp0k6vwj15pa3k4eg7kz5d श्रेणी:न्याय 14 4390 79936 65641 2026-09-12T21:43:25Z ऐक्टिवेटेड् 76 79936 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:समाज]] [[श्रेणी:नैतिकता]] oychve2hbtedaomy1glfyx4v13t2zwm श्रेणी:पर्यटन 14 4456 79907 65693 2026-09-12T21:31:43Z ऐक्टिवेटेड् 76 79907 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:मनोरञ्जन]] njtsykmcgy8gdoecy76qqxskvzgycci श्रेणी:पर्यटनके प्रकार 14 4460 79906 65697 2026-09-12T21:31:37Z ऐक्टिवेटेड् 76 79906 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:पर्यटन|प्रकार]] [[श्रेणी:यात्राके प्रकार]] p553r01qekuznx59xjlitpv20jyukgx श्रेणी:पालि साहित्य 14 4539 79824 65754 2026-09-12T21:04:49Z ऐक्टिवेटेड् 76 79824 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:भारतीय साहित्य]] f6n9845ygfbz9azuo1t6flhzx86qmar श्रेणी:पुरातत्वशास्त्र 14 4556 79903 65762 2026-09-12T21:31:14Z ऐक्टिवेटेड् 76 79903 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:मानवशास्त्र]] [[श्रेणी:इतिहासके शाखा]] [[श्रेणी:सङ्ग्रहालय विज्ञान]] [[श्रेणी:संरक्षण आउ पुनर्स्थापन]] o98arc6e4osonjwo7m2y9csnmumaslj श्रेणी:पुस्तक 14 4562 79875 65768 2026-09-12T21:21:03Z ऐक्टिवेटेड् 76 79875 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:लिखित सञ्चार]] [[श्रेणी:लिखित माध्यम]] 4uvlmh9og15c9p8aq5cf6mvinyb9qg4 श्रेणी:पूर्वाग्रह आउ भेदभाव 14 4579 79962 65778 2026-09-12T21:50:46Z ऐक्टिवेटेड् 76 79962 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:अन्याय]] [[श्रेणी:सामाजिक मनोविज्ञान]] c7mrgoa7td9o64030d250vfvvc2w45y श्रेणी:प्रकारानुसार लाभ निरपेक्ष सङ्गठन 14 4614 79698 65803 2026-09-12T18:40:30Z ऐक्टिवेटेड् 76 79698 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:लाभ निरपेक्ष सङ्गठन|*]] [[श्रेणी:प्रकारानुसार सङ्गठन|*]] rwe5bo44urs0z83foguxzgi01wfm6qk श्रेणी:प्रकारानुसार सङ्गठन 14 4620 79695 65807 2026-09-12T18:40:17Z ऐक्टिवेटेड् 76 79695 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:सङ्गठन]] [[श्रेणी:प्रकारानुसार श्रेणी|सङ्गठन]] c41ndox4pnc567amm67c3ayv21fzfew श्रेणी:प्रकारानुसार सञ्चार 14 4621 79878 65808 2026-09-12T21:25:15Z ऐक्टिवेटेड् 76 79878 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:सञ्चार]] [[श्रेणी:प्रकारानुसार श्रेणी|सञ्चार]] 8i8w7ji212mq7z2anlkg2jpvuprt8vg श्रेणी:प्रतिलिप्यधिकार 14 4649 79831 65825 2026-09-12T21:09:59Z ऐक्टिवेटेड् 76 79831 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:विधि]] ff9njuarbrfv1ofdhjs0wak83ihn60k श्रेणी:प्रतीक 14 4650 79807 65826 2026-09-12T21:01:11Z ऐक्टिवेटेड् 76 79807 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:धर्म]] 2d72yc5jvfofkbhirg4wwo426novylm श्रेणी:बुद्ध 14 4888 79850 65952 2026-09-12T21:14:15Z ऐक्टिवेटेड् 76 79850 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:विष्णु अवतार]] [[श्रेणी:बौद्धधर्म]] qsoflohe6fht7qnrfvzjhjgrrdngxb1 श्रेणी:बोध 14 4904 79888 65962 2026-09-12T21:26:11Z ऐक्टिवेटेड् 76 79888 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:सञ्ज्ञानशास्त्र]] [[श्रेणी:ज्ञानमीमांसाके अवधारणा]] [[श्रेणी:प्रायोगिक मनोविज्ञान]] [[श्रेणी:मानसिक प्रक्रिया]] [[श्रेणी:मनोवैज्ञानिक अवधारणा]] [[श्रेणी:संवेदी प्रणाली]] [[श्रेणी:ज्ञानके स्रोत]] [[श्रेणी:व्यक्तिपरक अनुभव]] [[श्रेणी:तन्त्रिका विज्ञानके अनसुलझल समस्या]] hpribhbt45mwoz91jlbw193zm6hps66 श्रेणी:बौद्ध ग्रन्थ 14 4909 79836 65964 2026-09-12T21:10:19Z ऐक्टिवेटेड् 76 79836 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:पालि साहित्य]] [[श्रेणी:बौद्धधर्म|ग्रन्थ]] [[श्रेणी:धर्मग्रन्थ]] 4fay3gwb84fdaqhbrqot78h289z7ga5 श्रेणी:बौद्ध दर्शन 14 4911 79828 65966 2026-09-12T21:05:04Z ऐक्टिवेटेड् 76 79828 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:भारतीय दर्शन]] [[श्रेणी:दर्शन]] da1x3uoxlkoyy5idbx520kjkfvt8u8s श्रेणी:बौद्धधर्म 14 4919 79981 65972 2026-09-12T21:57:17Z ऐक्टिवेटेड् 76 79981 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:धर्म]] [[श्रेणी:भारतमे धर्म]] [[श्रेणी:भारतमे धर्मके इतिहास]] ra1pvqr4zndw275ynp7aq4cay2y6vki श्रेणी:बौद्धधर्मके इतिहास 14 4920 79804 65973 2026-09-12T21:00:59Z ऐक्टिवेटेड् 76 79804 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:बौद्धधर्म|इतिहास]] [[श्रेणी:धर्मके इतिहास]] sywhdyb7upo18zxq8t6wngd6anxmcgx श्रेणी:बौद्धधर्मके सम्प्रदाय 14 4921 79837 65974 2026-09-12T21:10:20Z ऐक्टिवेटेड् 76 79837 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:बौद्धधर्म|सम्प्रदाय]] 8lyparyrwmteve43jt9z7j015j9hn9i श्रेणी:बौद्धिक कृति 14 4922 79830 65975 2026-09-12T21:09:56Z ऐक्टिवेटेड् 76 79830 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:सृजन]] [[श्रेणी:विचार]] [[श्रेणी:समस्या समाधान]] oegh3qymb22t5yy8qdlhw1rod0e4kif श्रेणी:भारतके अर्थशास्त्री 14 4969 79971 66005 2026-09-12T21:51:34Z ऐक्टिवेटेड् 76 79971 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:अर्थशास्त्री]] [[श्रेणी:भारतके अर्थव्यवस्था]] lvqu23h272wydlg0mi214415br8grmo श्रेणी:भारतके चुनाव प्रक्रिया 14 4986 79715 66016 2026-09-12T18:48:44Z ऐक्टिवेटेड् 76 79715 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:भारतीय शासन व्यवस्था]] s8gmrbn6a11ortqg9iazdtaafd2t539 श्रेणी:भारतके जनसाङ्ख्यिकी 14 4987 79964 66017 2026-09-12T21:50:56Z ऐक्टिवेटेड् 76 79964 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:देशानुसार जनसाङ्ख्यिकी]] [[श्रेणी:भारतीय समाज|जनसाङ्ख्यिकी]] [[श्रेणी:एसियाके जनसाङ्ख्यिकी]] std3drf94zjybhkr4rak2jzk42sjvh4 श्रेणी:भारतके नेता 14 4999 79973 66026 2026-09-12T21:51:55Z ऐक्टिवेटेड् 76 79973 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:नेता]] [[श्रेणी:भारतके व्यक्ति]] m52lte5i67vyqt5kp8qf60saiicgbr3 श्रेणी:भारतके प्रधानमन्त्री 14 5011 79717 15619 2026-09-12T19:13:04Z ऐक्टिवेटेड् 76 79717 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Prime ministers of India|भारतके प्रधानमन्त्री}} [[श्रेणी:देशानुसार प्रधानमन्त्री]] [[श्रेणी:भारत सरकारके मन्त्री]] rjufep96sxl13osuzhpdywwqklab8du श्रेणी:भारतके राजनैतिक दल 14 5036 79665 66045 2026-09-12T18:31:05Z ऐक्टिवेटेड् 76 79665 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:देशानुसार राजनैतिक दल]] [[श्रेणी:भारतीय राजनीति|दल]] [[श्रेणी:एसियाके राजनैतिक दल]] [[श्रेणी:भारतके चुनाव प्रक्रिया|दल]] [[श्रेणी:भारतमे चुनाव|दल]] rr5jeqli5uj66kmmn46cxmx9xmdx2vd श्रेणी:भारतके राष्ट्रिय प्रतीक 14 5053 79806 66054 2026-09-12T21:01:08Z ऐक्टिवेटेड् 76 79806 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:भारत]] 94uowvf9mmfodgeuxgp8ssck3am6zq5 श्रेणी:भारतके राष्ट्रिय राजनैतिक दल 14 5056 79664 66055 2026-09-12T18:30:58Z ऐक्टिवेटेड् 76 79664 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:भारतके राजनैतिक दल]] 0f27zqbtt412kpibo7e84lwc7dvkqen श्रेणी:भारतके सामाजिक इतिहास 14 5078 79985 66068 2026-09-12T21:57:36Z ऐक्टिवेटेड् 76 79985 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:देशानुसार सामाजिक इतिहास]] [[श्रेणी:विषयानुसार भारतके इतिहास|सामाजिक]] [[श्रेणी:भारतीय समाज|इतिहास]] ju03kxpgk7yc6v5voioobqal3pmuq3e श्रेणी:भारतके सामाजिक समुदाय 14 5079 79963 66069 2026-09-12T21:50:52Z ऐक्टिवेटेड् 76 79963 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:भारतके जनसाङ्ख्यिकी]] [[श्रेणी:भारतीय समाज|सामाजिक समुदाय]] [[श्रेणी:देशानुसार सामाजिक समुदाय]] h1a1l376m56hge6c62rvbuzxo6ktxwy श्रेणी:भारतमे कला 14 5092 79822 66080 2026-09-12T21:04:40Z ऐक्टिवेटेड् 76 79822 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:देशानुसार कला]] [[श्रेणी:भारतीय संस्कृति|कला]] [[श्रेणी:देशानुसार एसियामे कला]] i2qkehpz5bdjxz2uayhyay9yuu51nae श्रेणी:भारतमे धर्म 14 5102 79840 66088 2026-09-12T21:10:33Z ऐक्टिवेटेड् 76 79840 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:भारत]] [[श्रेणी:देशानुसार धर्म]] [[श्रेणी:देशानुसार एसियामे धर्म]] lmfqonjle0scf1p8linpdlcmv06c1oe श्रेणी:भारतमे धर्मके इतिहास 14 5103 79982 66089 2026-09-12T21:57:23Z ऐक्टिवेटेड् 76 79982 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:देशानुसार धर्मके इतिहास]] [[श्रेणी:भारतमे धर्म|इतिहास]] [[श्रेणी:भारतके सामाजिक इतिहास|धर्म]] tdh18b4luyqme23nzj2mw2shphz7g9a श्रेणी:भारतमे बौद्धधर्म 14 5115 79841 66101 2026-09-12T21:10:39Z ऐक्टिवेटेड् 76 79841 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:भारतमे धर्म]] [[श्रेणी:देशानुसार बौद्धधर्म]] 714id5uh1buqlpsxc3e1n7mgjbfparc श्रेणी:भारतीय जनता पार्टी 14 5160 79716 66134 2026-09-12T18:48:47Z ऐक्टिवेटेड् 76 79716 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:भारतके राजनैतिक दल]] 0f27zqbtt412kpibo7e84lwc7dvkqen श्रेणी:भारतीय दर्शन 14 5165 79827 66137 2026-09-12T21:05:00Z ऐक्टिवेटेड् 76 79827 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:दर्शन]] [[श्रेणी:क्षेत्रानुसार दर्शन]] oxa09app7wrr6ghaitzvrh3ygxr61lf श्रेणी:भारतीय समाज 14 5214 79843 66173 2026-09-12T21:13:48Z ऐक्टिवेटेड् 76 79843 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:देशानुसार समाज]] [[श्रेणी:भारत|समाज]] [[श्रेणी:देशानुसार एसियाई समाज]] k80su3bkk811c2w2vqbevrhq9st4lku श्रेणी:भारतीय साहित्य 14 5217 79823 66176 2026-09-12T21:04:45Z ऐक्टिवेटेड् 76 79823 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:देशानुसार साहित्य]] [[श्रेणी:भारतीय संस्कृति|साहित्य]] [[श्रेणी:एसियाई साहित्य]] [[श्रेणी:भारतमे कला|साहित्य]] 2hlbucbvl4lyidjg4la9v2vcht48g9l श्रेणी:भारतीय स्वतन्त्रता सेनानी 14 5222 79970 66179 2026-09-12T21:51:30Z ऐक्टिवेटेड् 76 79970 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:भारतके व्यक्ति]] [[श्रेणी:भारतीय स्वतन्त्रता सङ्ग्राम]] qrn2cfpi3m3j3ndfgmd1cdcd9lfjqyb श्रेणी:भेदभाव 14 5294 79933 66230 2026-09-12T21:43:08Z ऐक्टिवेटेड् 76 79933 wikitext text/x-wiki ''भेदभाव ऊ भाव हे जे पूर्वाग्रहके आधार पर लोगसे सामाजिक भागीदारी वा मानव अधिकारसे वञ्चित करहे ।'' [[श्रेणी:समानताके अधिकार]] [[श्रेणी:अन्याय]] [[श्रेणी:सामाजिक असमानता]] [[श्रेणी:पूर्वाग्रह आउ भेदभाव]] nh97k7kk172565zsz7bw6bs8eadr3f9 श्रेणी:मतदान 14 5361 79692 66271 2026-09-12T18:40:02Z ऐक्टिवेटेड् 76 79692 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:राजनीति]] [[श्रेणी:निर्णय सिद्धान्त]] [[श्रेणी:मूल्याङ्कन]] hs8tzxrzz6p43hyoyiza9aw95m6v7sx श्रेणी:महाद्वीप अनुसार कला 14 5413 79810 66305 2026-09-12T21:03:08Z ऐक्टिवेटेड् 76 79810 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:स्थानानुसार कला]] [[श्रेणी:महाद्वीप अनुसार संस्कृति|*]] [[श्रेणी:महाद्वीप अनुसार श्रेणी|कला]] [[श्रेणी:क्षेत्रानुसार कला]] 6kkpvrf6oc3mqyfkhur0y8vdtes3r86 श्रेणी:महाद्वीप अनुसार जनसाङ्ख्यिकी 14 5421 79967 66312 2026-09-12T21:51:11Z ऐक्टिवेटेड् 76 79967 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:जनसाङ्ख्यिकीयता]] [[श्रेणी:महाद्वीप अनुसार श्रेणी|जनसाङ्ख्यिकी]] 9n9w6o5yvsclyu8ivk936lnnx5el9y3 श्रेणी:महाद्वीप अनुसार राजनैतिक दल 14 5456 79708 66338 2026-09-12T18:48:16Z ऐक्टिवेटेड् 76 79708 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:राजनैतिक दल|*]] [[श्रेणी:महाद्वीप अनुसार राजनैतिक सङ्गठन|*]] nin0yhwawda9jqjvtz5oapqpnxh33y5 श्रेणी:महाद्वीप अनुसार राजनैतिक सङ्गठन 14 5457 79709 66339 2026-09-12T18:48:20Z ऐक्टिवेटेड् 76 79709 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:राजनैतिक सङ्गठन|*]] [[श्रेणी:महाद्वीप अनुसार राजनीति|*]] [[श्रेणी:विषय आउ महाद्वीप अनुसार सङ्गठन|राजनैतिक सङ्गठन]] szjr57nao8s1hbelwnkxk7mb4dco05t श्रेणी:महाद्वीप अनुसार सङ्गठन 14 5465 79711 66345 2026-09-12T18:48:29Z ऐक्टिवेटेड् 76 79711 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:महाद्वीप अनुसार समाज|*]] [[श्रेणी:स्थानानुसार सङ्गठन]] [[श्रेणी:महाद्वीप अनुसार श्रेणी|सङ्गठन]] svkjx514ysfhuur9cg76ndk2ciw0211 श्रेणी:महाद्वीप आउ देशानुसार समाज 14 5482 79845 66359 2026-09-12T21:13:57Z ऐक्टिवेटेड् 76 79845 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:स्थानानुसार समाज]] 9z1fx7blmc2volct5mabhz4wihxjbwm श्रेणी:महाद्वीप आउ विषयानुसार इतिहास 14 5484 79990 66360 2026-09-12T21:58:00Z ऐक्टिवेटेड् 76 79990 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:महाद्वीप अनुसार इतिहास|*]] [[श्रेणी:विषयानुसार इतिहास|*]] 2fkoqcrj9icgyeiwa5ugf3i56thajg6 श्रेणी:माध्यमानुसार कृति 14 5512 79833 66383 2026-09-12T21:10:09Z ऐक्टिवेटेड् 76 79833 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:माध्यमानुसार श्रेणी]] [[श्रेणी:सर्जनात्मक कृति]] tbz4xxc0zlkt13n35d785h3x646i3xp श्रेणी:माध्यमानुसार श्रेणी 14 5514 79832 66385 2026-09-12T21:10:05Z ऐक्टिवेटेड् 76 79832 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:विषयानुसार श्रेणी]] [[श्रेणी:लक्षण अनुसार श्रेणी]] 3qxhvl3ztcun0m7ttrdxj9s7ciyp6i5 श्रेणी:मानव जीवन चरण 14 5523 79924 66391 2026-09-12T21:36:39Z ऐक्टिवेटेड् 76 79924 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:मानव विकास]] [[श्रेणी:आयुवृद्धि]] hzrnfzc3jtrkso2f98t9se77ccg4vc5 श्रेणी:मानव विकास 14 5527 79928 66395 2026-09-12T21:36:55Z ऐक्टिवेटेड् 76 79928 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:मनुष्य]] [[श्रेणी:परिघटना]] n182zyuhezkl535zxs50779z4nxkg5t श्रेणी:मानवकृत सामग्री 14 5533 79880 66401 2026-09-12T21:25:26Z ऐक्टिवेटेड् 76 79880 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:मानवकृत वस्तु]] [[श्रेणी:सामग्री]] [[श्रेणी:विनिर्माण]] ainb8x4uc8faqlko0vg9rek2hjdkudk श्रेणी:मीडिया अध्ययन 14 5564 79918 66422 2026-09-12T21:36:16Z ऐक्टिवेटेड् 76 79918 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:सञ्चार अध्ययन]] [[श्रेणी:सांस्कृतिक अध्ययन]] [[श्रेणी:मानवशास्त्र]] [[श्रेणी:जनसञ्चार माध्यम]] [[श्रेणी:सामाजिक विज्ञान]] [[श्रेणी:राजनीति विज्ञानके शाखा]] lk5ruxao9zt4x9jiq8s6weyhu1y37v3 श्रेणी:यात्रा 14 5630 79909 66457 2026-09-12T21:32:01Z ऐक्टिवेटेड् 76 79909 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:सेवा उद्योग]] [[श्रेणी:अवकाश]] 21m5sipjiuywae8i25sqwd2927earbp श्रेणी:यात्राके प्रकार 14 5631 79908 66458 2026-09-12T21:31:59Z ऐक्टिवेटेड् 76 79908 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:यात्रा|प्रकार]] [[श्रेणी:प्रकारानुसार श्रेणी|यात्रा]] p65nstggkyx9dkkh9l545bsen3w19ij श्रेणी:युद्ध 14 5642 79947 66466 2026-09-12T21:44:35Z ऐक्टिवेटेड् 76 79947 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:इतिहास]] [[श्रेणी:हिंसात्मक टकराव]] [[श्रेणी:सैन्य अभियान]] 0tiowik7jybb2l14ltnu87016f8snmi श्रेणी:युवावस्था 14 5644 79923 66468 2026-09-12T21:36:35Z ऐक्टिवेटेड् 76 79923 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:मानव जीवन चरण]] 9gonhhdmpr4b4o5wol6ldjbfafv2cz3 श्रेणी:रक्षा 14 5680 79946 66492 2026-09-12T21:44:22Z ऐक्टिवेटेड् 76 79946 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:युद्ध]] bav9gt4jmycc4wmq9ho2ru4ygvpfxa6 श्रेणी:रहस्य 14 5695 79957 66504 2026-09-12T21:50:23Z ऐक्टिवेटेड् 76 79957 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:ज्ञान]] [[श्रेणी:सांस्कृतिक नृविज्ञान]] i9w9kjq4bo4sqp2qauuv961c8r0tdf7 श्रेणी:राजनैतिक अर्थशास्त्र 14 5713 79675 66516 2026-09-12T18:36:04Z ऐक्टिवेटेड् 76 79675 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:राजनीति विज्ञानके शाखा]] [[श्रेणी:आर्थिक विचारके सम्प्रदाय]] [[श्रेणी:सार्वजनिक अर्थशास्त्र]] [[श्रेणी:अर्थशास्त्रके अन्य विषयसे सम्बन्ध]] 6qlkge7s9pp5rzz5g8bazwxbr9omwfm श्रेणी:राजनैतिक अवधारणा 14 5714 79948 66517 2026-09-12T21:44:38Z ऐक्टिवेटेड् 76 79948 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:राजनैतिक दर्शन]] [[श्रेणी:सामाजिक अवधारणा]] 7v3cav84v0nkspy3ds9e39ag3fziepf श्रेणी:राजनैतिक इतिहास 14 5715 79691 66518 2026-09-12T18:39:58Z ऐक्टिवेटेड् 76 79691 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:इतिहासके शाखा]] [[श्रेणी:राजनीति]] 2epv4p4c2gl045kgg0ytim0um2ucebx श्रेणी:राजनैतिक घटना 14 5716 79686 66519 2026-09-12T18:39:36Z ऐक्टिवेटेड् 76 79686 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:सङ्गठित घटना]] [[श्रेणी:विषयानुसार घटना]] [[श्रेणी:राजनैतिक इतिहास]] [[श्रेणी:राजनीति]] bw7uomqtejl58yl7el5twgvg7b18oqp श्रेणी:राजनैतिक दर्शन 14 5717 79685 66520 2026-09-12T18:36:48Z ऐक्टिवेटेड् 76 79685 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:दर्शनके शाखा]] [[श्रेणी:राजनीति]] [[श्रेणी:सामाजिक दर्शन]] [[श्रेणी:राजनीति विज्ञानके शाखा]] e8e8g8c5vl87g34wlin7w3y7wxp8pki श्रेणी:राजनैतिक दल 14 5718 79667 66521 2026-09-12T18:31:22Z ऐक्टिवेटेड् 76 79667 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:राजनीति]] [[श्रेणी:चुनाव]] [[श्रेणी:सरकार-सम्बन्धी सङ्गठन]] [[श्रेणी:प्रकारानुसार सङ्गठन]] [[श्रेणी:राजनैतिक सङ्गठन|दल]] 77gq93zp5dpnh4rwruw4s46i6euhjb1 श्रेणी:राजनैतिक प्रणाली 14 5721 79684 66523 2026-09-12T18:36:43Z ऐक्टिवेटेड् 76 79684 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:राजनैतिक दर्शन]] tan8rdb5t9dx7uz6jeuk9wwy4e255bi श्रेणी:राजनैतिक सङ्गठन 14 5729 79696 66530 2026-09-12T18:40:21Z ऐक्टिवेटेड् 76 79696 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:राजनीति|सङ्गठन]] [[श्रेणी:नागरिक सङ्गठन]] [[श्रेणी:विषयानुसार सङ्गठन]] [[श्रेणी:नागरिक आउ राजनैतिक सङ्गठन]] ctzcxlwnmobj40cfe6m3ki5tv7ct0l7 श्रेणी:लाभ निरपेक्ष सङ्गठन 14 5865 79699 66619 2026-09-12T18:40:33Z ऐक्टिवेटेड् 76 79699 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:वैधानिक वर्ग अनुसार सङ्गठन]] [[श्रेणी:सामाजिक अर्थव्यवस्था]] [[श्रेणी:सङ्गठनके प्रकार]] caoyftytn4dtqbl2w02ucy0qtrjqfjd श्रेणी:लिखित माध्यम 14 5868 79879 66620 2026-09-12T21:25:18Z ऐक्टिवेटेड् 76 79879 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:लेखन|माध्यम]] [[श्रेणी:मानवकृत सामग्री]] 72k968sun5rcqvp7tah6j5mmnohbg0s श्रेणी:लिखित सञ्चार 14 5869 79876 66621 2026-09-12T21:25:06Z ऐक्टिवेटेड् 76 79876 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:लेखन]] [[श्रेणी:प्रकारानुसार सञ्चार]] [[श्रेणी:मूल ऐतिहासिक कृति]] augufkngxldypm35grgfgy23ep4lw9g श्रेणी:लेखन 14 5882 79877 66631 2026-09-12T21:25:11Z ऐक्टिवेटेड् 76 79877 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:भाषा]] [[श्रेणी:सञ्चार]] e89uu467ypkf0ummavx8wryhh3ipuwo श्रेणी:लोकतन्त्र 14 5889 79683 66637 2026-09-12T18:36:40Z ऐक्टिवेटेड् 76 79683 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:राजनीति]] [[श्रेणी:समाजशास्त्र]] [[श्रेणी:राजनैतिक प्रणाली]] hrnajd4fa2i2jskbjndkyknw01l1862 श्रेणी:लोकप्रिय मनोविज्ञान 14 5891 79871 66639 2026-09-12T21:20:48Z ऐक्टिवेटेड् 76 79871 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:विषयानुसार कथेतर पुस्तक]] [[श्रेणी:चलित संस्कृति|मनोविज्ञान]] [[श्रेणी:मनोविज्ञान]] s2mzocju1cl9g51ogvokaa8rg796952 श्रेणी:लोकप्रियता 14 5892 79921 66640 2026-09-12T21:36:27Z ऐक्टिवेटेड् 76 79921 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:सार्वजनिक जीवन]] [[श्रेणी:सामाजिक अवधारणा]] r83zye5de4sg271teefj10hjtowr9wg श्रेणी:विचारधारा 14 5974 79679 66697 2026-09-12T18:36:25Z ऐक्टिवेटेड् 76 79679 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:दार्शनिक सिद्धान्त]] [[श्रेणी:वैचारिक सम्प्रदाय]] [[श्रेणी:समाजशास्त्र]] [[श्रेणी:राजनैतिक सिद्धान्त]] [[श्रेणी:सामाजिक सिद्धांत]] 866q1r7vbhnm6h71k6n55duchamwn9y श्रेणी:विधा 14 6031 79883 66735 2026-09-12T21:25:37Z ऐक्टिवेटेड् 76 79883 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:कला]] [[श्रेणी:सर्जनात्मक कृति]] [[श्रेणी:शैली]] fng7oq77pak5cg8kxrtcfpm8amfqx0y श्रेणी:विश्लेषण 14 6051 79891 66751 2026-09-12T21:26:36Z ऐक्टिवेटेड् 76 79891 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:मूल्याङ्कन]] [[श्रेणी:सञ्ज्ञान]] [[श्रेणी:व्यावहारिक विज्ञान]] [[श्रेणी:समालोचात्मक सोच]] [[श्रेणी:दार्शनिक प्रणाली विज्ञान]] [[श्रेणी:समस्या समाधान प्रणाली]] ayjg1pq58rdtkfgvjsohw051n90z09b श्रेणी:विश्वास 14 6066 79863 66760 2026-09-12T21:20:02Z ऐक्टिवेटेड् 76 79863 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:प्रमुख विषय]] 60dh4luy9b5722irra5dnsggph1k1oj श्रेणी:विषय आउ देशानुसार इतिहास 14 6068 79984 66762 2026-09-12T21:57:32Z ऐक्टिवेटेड् 76 79984 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:विषयानुसार इतिहास|*]] [[श्रेणी:देशानुसार इतिहास|*]] c8121l0f4dr24x9pwulnophsjput5ya श्रेणी:विषय आउ महाद्वीप अनुसार सङ्गठन 14 6069 79710 66763 2026-09-12T18:48:29Z ऐक्टिवेटेड् 76 79710 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:विषयानुसार सङ्गठन|*]] [[श्रेणी:महाद्वीप अनुसार सङ्गठन|*]] o46fnioc0v79aghwhagihatmiultw9d श्रेणी:विषयानुसार आउ देशानुसार सङ्गठन 14 6072 79704 66766 2026-09-12T18:40:55Z ऐक्टिवेटेड् 76 79704 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:विषयानुसार सङ्गठन]] [[श्रेणी:देशानुसार सङ्गठन|*]] h2g63cwjp8i7lnsi170zimjmcd1d4hi श्रेणी:विषयानुसार एसियाके इतिहास 14 6074 79989 66768 2026-09-12T21:57:55Z ऐक्टिवेटेड् 76 79989 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:एसियाके इतिहास|*]] [[श्रेणी:महाद्वीप आउ विषयानुसार इतिहास|एसिया]] fnpwxpxaycab4xz46h2mc7foqm18qrz श्रेणी:विषयानुसार एसियामे स्थित सङ्गठन 14 6075 79713 66769 2026-09-12T18:48:36Z ऐक्टिवेटेड् 76 79713 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:एसियामे स्थित सङ्गठन|*]] [[श्रेणी:विषय आउ महाद्वीप अनुसार सङ्गठन|एसिया]] 7b2t7ye0saegymatihidf9soreb21oa श्रेणी:विषयानुसार कथेतर पुस्तक 14 6076 79872 66770 2026-09-12T21:20:52Z ऐक्टिवेटेड् 76 79872 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:कथेतर पुस्तक|*]] [[श्रेणी:विषयानुसार पुस्तक|कथेतर]] 1vfgwbgjzu2km1m3anp9tt1dw42tvya श्रेणी:विषयानुसार कृति 14 6078 79900 66772 2026-09-12T21:30:48Z ऐक्टिवेटेड् 76 79900 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:विषयानुसार श्रेणी|कृति]] [[श्रेणी:सर्जनात्मक कृति]] te0sra5v6zcaob51u9pyzu3kpudskn6 श्रेणी:विषयानुसार घटना 14 6079 79690 66773 2026-09-12T18:39:54Z ऐक्टिवेटेड् 76 79690 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:विषयानुसार श्रेणी|घटना]] [[श्रेणी:घटना]] a6dn4goqwwl50mh4cw9v7yj35wh5h6z श्रेणी:विषयानुसार पुस्तक 14 6083 79915 66777 2026-09-12T21:32:40Z ऐक्टिवेटेड् 76 79915 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:पुस्तक]] [[श्रेणी:विषयानुसार लेखन]] [[श्रेणी:विषयानुसार कृति]] rbc0uxiuklfbs72ltlgqed2xmmwkm63 श्रेणी:विषयानुसार भारतके इतिहास 14 6084 79988 66778 2026-09-12T21:57:51Z ऐक्टिवेटेड् 76 79988 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:भारतके इतिहास|*]] [[श्रेणी:विषय आउ देशानुसार इतिहास|भारत]] [[श्रेणी:विषयानुसार एसियाके इतिहास|*]] eaen0ghbh29pqsrzzkr09n966su05ps श्रेणी:विषयानुसार राजनीति 14 6086 79942 66780 2026-09-12T21:44:03Z ऐक्टिवेटेड् 76 79942 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:राजनीति]] [[श्रेणी:विषयानुसार श्रेणी|राजनीति]] 61860oib9wmnflkoaoge4mpal0w6r7v श्रेणी:विषयानुसार लेखन 14 6088 79916 66781 2026-09-12T21:32:48Z ऐक्टिवेटेड् 76 79916 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:विषयानुसार कृति]] [[श्रेणी:लेखन]] 90y3wnby59wvny32t86qytuu6nri93r श्रेणी:विषयानुसार सङ्गठन 14 6097 79694 66787 2026-09-12T18:40:12Z ऐक्टिवेटेड् 76 79694 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:सङ्गठन]] [[श्रेणी:विषयानुसार श्रेणी|सङ्गठन]] df26euvqx1vmbtmnzkhrx216i0bxx4d श्रेणी:विष्णु 14 6099 79852 66788 2026-09-12T21:14:23Z ऐक्टिवेटेड् 76 79852 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:हिन्दु देवता]] [[श्रेणी:वैष्णव सम्प्रदाय]] n6zf5l7qk2wgpynawerv6ccvp9dtyt5 श्रेणी:विष्णु अवतार 14 6100 79851 66789 2026-09-12T21:14:18Z ऐक्टिवेटेड् 76 79851 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:विष्णु]] [[श्रेणी:अवतार]] ojd6ctjvx6xsmrdygzr7cl1nil2xvys श्रेणी:वैचारिक सम्प्रदाय 14 6107 79682 66795 2026-09-12T18:36:36Z ऐक्टिवेटेड् 76 79682 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:विचार]] [[श्रेणी:समाज]] 0l3lwrtmlp9ba0k7zi1kde5zws3g8eq श्रेणी:वैदिककाल 14 6123 79897 66807 2026-09-12T21:30:33Z ऐक्टिवेटेड् 76 79897 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:भारतके इतिहास]] 34206l7b1zimyvpmglz6mho8e5thre1 श्रेणी:वैदिकधर्म 14 6124 79896 66808 2026-09-12T21:30:28Z ऐक्टिवेटेड् 76 79896 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:हिन्दुधर्म]] [[श्रेणी:वैदिककाल]] 13hsqtn8idqa8ldhpt0cfhnipe24jo0 श्रेणी:वैष्णव सम्प्रदाय 14 6143 79857 66826 2026-09-12T21:14:41Z ऐक्टिवेटेड् 76 79857 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:हिन्दु सम्प्रदाय]] ekd0ngidl6jgopzn1uhzqlr85trbc4n श्रेणी:शान्ति 14 6186 79941 66860 2026-09-12T21:43:57Z ऐक्टिवेटेड् 76 79941 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:विषयानुसार राजनीति]] [[श्रेणी:अन्तर्राष्ट्रिय सुरक्षा]] [[श्रेणी:नीतिशास्त्रके मुद्दा]] [[श्रेणी:राजनैतिक अवधारणा]] [[श्रेणी:नैतिक सिद्धान्त]] [[श्रेणी:सामाजिक अवधारणा]] 7bmomkuib0c6ahqgupgd7cu27gys03e श्रेणी:शैक्षिक मनोविज्ञान 14 6218 79893 66883 2026-09-12T21:26:58Z ऐक्टिवेटेड् 76 79893 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:व्यावहारिक मनोविज्ञान]] [[श्रेणी:मनोविज्ञानके शाखा]] [[श्रेणी:शिक्षा]] [[श्रेणी:सामाजिक विज्ञान]] [[श्रेणी:शिक्षाशास्त्र]] 37uhntzooez7gmczqgghxucg6ru1r97 श्रेणी:शैली 14 6221 79884 66885 2026-09-12T21:25:44Z ऐक्टिवेटेड् 76 79884 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:कलाके इतिहास]] [[श्रेणी:सौन्दर्यशास्त्रके अवधारणा]] [[श्रेणी:सांस्कृतिक प्रवृत्ति]] [[श्रेणी:चित्रकला]] s9a8kvc53vt4h93kgjv61bcz0ovd9vw श्रेणी:शैली अनुसार कृति 14 6222 79881 66886 2026-09-12T21:25:29Z ऐक्टिवेटेड् 76 79881 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:शैली अनुसार श्रेणी]] [[श्रेणी:सर्जनात्मक कृति]] irv0ph3znhbrm8mzmq81j5opi035gbn श्रेणी:शैली अनुसार पुस्तक 14 6223 79874 66887 2026-09-12T21:20:59Z ऐक्टिवेटेड् 76 79874 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:पुस्तक]] [[श्रेणी:शैली अनुसार कृति]] 2ap6zzuw1eqk17c2kecfl3h3zru8kyz श्रेणी:शैली अनुसार श्रेणी 14 6224 79882 66888 2026-09-12T21:25:33Z ऐक्टिवेटेड् 76 79882 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:विषयानुसार श्रेणी]] [[श्रेणी:विधा]] 8uh724eq0ml420q5a6pfepw6vclcvbt श्रेणी:संरक्षण आउ पुनर्स्थापन 14 6267 79904 66905 2026-09-12T21:31:25Z ऐक्टिवेटेड् 76 79904 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:कलाके इतिहास]] [[श्रेणी:सांस्कृतिक धरोहर]] [[श्रेणी:सङ्ग्रहालय विज्ञान]] qzpfu1ov6gj7lvjm3t4878smb82tkvb श्रेणी:संस्कृति अनुसार देवी-देवता 14 6290 79856 66925 2026-09-12T21:14:38Z ऐक्टिवेटेड् 76 79856 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:देवी-देवता|*]] m50rfavcwnzcwbj57sk7zrrssrhwq4f श्रेणी:सङ्गठनके प्रकार 14 6307 79700 19681 2026-09-12T18:40:38Z ऐक्टिवेटेड् 76 79700 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:सङ्गठन]] pcsdela7z0wt1utblnl6r38of4euah5 श्रेणी:सङ्गठित घटना 14 6308 79687 66940 2026-09-12T18:39:41Z ऐक्टिवेटेड् 76 79687 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:घटना]] [[श्रेणी:सामाजिक घटना]] f9gx5c9pd0htjep3bl60st6h9w15ftr श्रेणी:सङ्ग्रहालय विज्ञान 14 6317 79901 66948 2026-09-12T21:30:53Z ऐक्टिवेटेड् 76 79901 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:सांस्कृतिक धरोहर]] [[श्रेणी:सांस्कृतिक अध्ययन]] [[श्रेणी:मानवशास्त्र]] emumc5lzcpqkq9wzbrg3e9utptk9xlw श्रेणी:सञ्चार माध्यम 14 6328 79920 66958 2026-09-12T21:36:23Z ऐक्टिवेटेड् 76 79920 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:सञ्चार]] om4i2859f5ibpi8bxg6hx3vz0vy5csu श्रेणी:समाजवाद 14 6382 79842 66999 2026-09-12T21:13:44Z ऐक्टिवेटेड् 76 79842 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:समाज]] [[श्रेणी:राजनीति]] jmtl1rlvcjjm21xqwno0inepzcie2fx श्रेणी:समानताके अधिकार 14 6386 79934 67003 2026-09-12T21:43:12Z ऐक्टिवेटेड् 76 79934 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:असमानता]] [[श्रेणी:समतावाद]] [[श्रेणी:नागरिक अधिकार आउ स्वतन्त्रता]] m5v5rxepfpln6lr7rbepxvc72qpi5pg श्रेणी:समालोचना 14 6387 79890 67004 2026-09-12T21:26:29Z ऐक्टिवेटेड् 76 79890 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:विश्लेषण]] [[श्रेणी:समालोचात्मक सोच]] [[श्रेणी:साहित्यिक अवधारणा]] [[श्रेणी:कथेतर साहित्य]] 194d3fgjjyccbiq5l6nah44gkk65zf2 श्रेणी:समालोचात्मक सोच 14 6388 79892 67005 2026-09-12T21:26:45Z ऐक्टिवेटेड् 76 79892 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:शैक्षिक मनोविज्ञान]] [[श्रेणी:ज्ञानमीमांसा]] [[श्रेणी:मूल्याङ्कन]] [[श्रेणी:सीखल]] [[श्रेणी:तर्कशास्त्र]] [[श्रेणी:दार्शनिक तर्कशास्त्र]] [[श्रेणी:समस्या समाधान]] [[श्रेणी:विचार]] b258g08tryey6h74c75cmyps71ovzt0 श्रेणी:सम्बन्ध 14 6398 79939 67013 2026-09-12T21:43:43Z ऐक्टिवेटेड् 76 79939 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:विश्व]] [[श्रेणी:मनुष्य]] 3naykgxtsyeiz2y2p0pv2ne3szbev23 श्रेणी:सरकार-सम्बन्धी सङ्गठन 14 6410 79693 67023 2026-09-12T18:40:08Z ऐक्टिवेटेड् 76 79693 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:सरकार|सङ्गठन]] [[श्रेणी:विषयानुसार सङ्गठन]] pibkt0muk2lk6zexnn69lwbpqokk148 श्रेणी:सर्जनात्मक कृति 14 6424 79829 67035 2026-09-12T21:09:47Z ऐक्टिवेटेड् 76 79829 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:कला]] [[श्रेणी:सृजन]] [[श्रेणी:बौद्धिक कृति]] [[श्रेणी:प्रतिलिप्यधिकार]] 1eikhts1cbiwfgn2lu94glji2uuohab श्रेणी:सांस्कृतिक क्षेत्र 14 6438 79817 67045 2026-09-12T21:04:16Z ऐक्टिवेटेड् 76 79817 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:संस्कृति]] [[श्रेणी:भौगोलिक क्षेत्र]] [[श्रेणी:सांस्कृतिक भूगोल]] a7d21ugw4ztzxtw0bkeima6z2mewe7s श्रेणी:सांस्कृतिक धरोहर 14 6439 79902 67046 2026-09-12T21:30:58Z ऐक्टिवेटेड् 76 79902 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:संस्कृति]] [[श्रेणी:पुरातत्वशास्त्र]] [[श्रेणी:सांस्कृतिक इतिहास]] [[श्रेणी:सांस्कृतिक अध्ययन]] [[श्रेणी:सांस्कृतिक पर्यटन|धरोहर]] iahusvbw3lppn3a1i7r96q58g6z9y8c श्रेणी:सांस्कृतिक पर्यटन 14 6441 79905 67048 2026-09-12T21:31:27Z ऐक्टिवेटेड् 76 79905 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:सांस्कृतिक भूगोल|पर्यटन]] [[श्रेणी:पर्यटनके प्रकार]] aclvyxg2evj2l9xziw8xuns78cf3qhm श्रेणी:सांस्कृतिक प्रवृत्ति 14 6442 79911 67049 2026-09-12T21:32:17Z ऐक्टिवेटेड् 76 79911 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:संस्कृति]] [[श्रेणी:परिघटना]] hs5uquhlm1oiodz9lj6ogo6tzggjkyr श्रेणी:सांस्कृतिक भूगोल 14 6443 79809 67050 2026-09-12T21:01:26Z ऐक्टिवेटेड् 76 79809 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:मानव भूगोल]] pkmkadg34l108pxq7cahoybx3jgobx7 श्रेणी:सामाजिक अवधारणा 14 6469 79678 67070 2026-09-12T18:36:18Z ऐक्टिवेटेड् 76 79678 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:दार्शनिक अवधारणा]] [[श्रेणी:क्षेत्रानुसार अवधारणा]] [[श्रेणी:समाज]] [[श्रेणी:समाजशास्त्र]] 699kmm6v2p1iu7faennkvvxsfds1h4w श्रेणी:सामाजिक असमानता 14 6470 79960 67071 2026-09-12T21:50:38Z ऐक्टिवेटेड् 76 79960 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:असमानता]] [[श्रेणी:सामाजिक समस्या]] [[श्रेणी:आर्थिक समस्या]] [[श्रेणी:विषयानुसार राजनीति]] [[श्रेणी:पदानुक्रम]] 8be2buowxtd30ck2hoeu9mvi565butj श्रेणी:सामाजिक इतिहास 14 6472 79987 67073 2026-09-12T21:57:46Z ऐक्टिवेटेड् 76 79987 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:इतिहासके शाखा]] [[श्रेणी:विषयानुसार इतिहास]] [[श्रेणी:समाज]] opgosajh8pst49bs93h9emaa0673py5 श्रेणी:सामाजिक घटना 14 6473 79689 67074 2026-09-12T18:39:50Z ऐक्टिवेटेड् 76 79689 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:विषयानुसार घटना]] m2jlvnsfh1jvuk27wk5sueqhrvgwnro श्रेणी:सामाजिक नैतिकता 14 6475 79954 67076 2026-09-12T21:45:12Z ऐक्टिवेटेड् 76 79954 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:व्यावहारिक नैतिकता]] [[श्रेणी:समाजशास्त्र]] [[श्रेणी:सामाजिक दर्शन]] kyzqbs2vuevd8kg2ztjk96cqpa8ksob श्रेणी:सामाजिक प्रणाली 14 6476 79677 67077 2026-09-12T18:36:12Z ऐक्टिवेटेड् 76 79677 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:सामाजिक अवधारणा]] [[श्रेणी:तन्त्र]] 3c45b05ie5bwwqhei1rbuzaldft32nz श्रेणी:सामाजिक मान्यता 14 6479 79959 67080 2026-09-12T21:50:33Z ऐक्टिवेटेड् 76 79959 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:संस्कृति]] 3hacg8qsxteeqdr2knnzw7li3y54qfh श्रेणी:सामाजिक मुद्दा 14 6480 79953 67081 2026-09-12T21:45:06Z ऐक्टिवेटेड् 76 79953 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:सामाजिक सङ्घर्ष]] [[श्रेणी:विषयानुसार राजनीति]] [[श्रेणी:सामाजिक परिवर्तन]] [[श्रेणी:सामाजिक अवधारणा]] [[श्रेणी:सामाजिक नैतिकता]] g64wbwleonsmi4x9xea5ndmeku5wjx0 श्रेणी:सामाजिक संस्था 14 6484 79676 67083 2026-09-12T18:36:08Z ऐक्टिवेटेड् 76 79676 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:समाज]] [[श्रेणी:संस्कृति]] [[श्रेणी:सामाजिक प्रणाली]] [[श्रेणी:समाजशास्त्र]] cjesrmwzvhgwd2m7kw5o36vv0ohc7e5 श्रेणी:सामाजिक समस्या 14 6485 79940 67084 2026-09-12T21:43:47Z ऐक्टिवेटेड् 76 79940 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:समाजशास्त्र]] qsknu24tqfyscxkp3fg9khilumrex5j श्रेणी:सामाजिक समुदाय 14 6486 79976 67085 2026-09-12T21:56:54Z ऐक्टिवेटेड् 76 79976 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:समाजशास्त्र]] qsknu24tqfyscxkp3fg9khilumrex5j श्रेणी:सामाजिक सम्बन्ध 14 6487 79938 67086 2026-09-12T21:43:38Z ऐक्टिवेटेड् 76 79938 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:समाज]] [[श्रेणी:सम्बन्ध]] 3sknjlzv35x548a78ygvjeagahv6f9u श्रेणी:सार्वजनिक जीवन 14 6497 79922 67095 2026-09-12T21:36:30Z ऐक्टिवेटेड् 76 79922 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:समाज]] q942y3gxxgifvrfkf0u0joxp0t8jbud श्रेणी:साहित्य 14 6501 79834 67097 2026-09-12T21:10:12Z ऐक्टिवेटेड् 76 79834 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:कला]] [[श्रेणी:मानवशास्त्र]] [[श्रेणी:माध्यमानुसार कृति]] ksn203eq0eqb2zaqew7795hx695gu26 श्रेणी:साहित्यिक अवधारणा 14 6505 79898 67101 2026-09-12T21:30:40Z ऐक्टिवेटेड् 76 79898 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:साहित्य]] [[श्रेणी:क्षेत्रानुसार अवधारणा]] qq1pdgum4ozvj5slozmdgfc2b20y18f श्रेणी:सिद्धान्त 14 6524 79681 67118 2026-09-12T18:36:32Z ऐक्टिवेटेड् 76 79681 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:अवधारणा]] [[श्रेणी:तत्वमीमांसाके अवधारणा]] 25iq7lhpfyfhbvxkouvyjq6rtrqvjkq श्रेणी:सीखल 14 6534 79894 67123 2026-09-12T21:27:04Z ऐक्टिवेटेड् 76 79894 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:मन]] [[श्रेणी:स्मृति]] [[श्रेणी:शिक्षा]] [[श्रेणी:व्यवहार]] [[श्रेणी:सञ्ज्ञान]] ljacht4eefwfvaybmvjxoshyi5d525c श्रेणी:सुरक्षा 14 6546 79945 67129 2026-09-12T21:44:18Z ऐक्टिवेटेड् 76 79945 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:रक्षा]] [[श्रेणी:स्वास्थ्य]] ikbh7l4l1pl7ezrxvb4p2q5n631a06t श्रेणी:सूक्ष्म अर्थशास्त्र 14 6555 79671 67132 2026-09-12T18:31:38Z ऐक्टिवेटेड् 76 79671 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:अर्थशास्त्र]] [[श्रेणी:अर्थशास्त्रके शाखा]] pena4wwtsvw2dsghy4959yiv7lq303w श्रेणी:सूक्ष्म अर्थशास्त्र सिद्धान्त 14 6556 79670 67133 2026-09-12T18:31:35Z ऐक्टिवेटेड् 76 79670 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:सूक्ष्म अर्थशास्त्र|सिद्धान्त]] [[श्रेणी:आर्थिक सिद्धान्त]] skbe0lpex54ajiytp6cnryswaxe5tno श्रेणी:सौन्दर्यशास्त्र 14 6595 79887 67165 2026-09-12T21:26:00Z ऐक्टिवेटेड् 76 79887 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:बोध]] [[श्रेणी:दर्शनके शाखा]] [[श्रेणी:कला]] in348qzbtu5pbu8x2atjf4s5mva5lrn श्रेणी:सौन्दर्यशास्त्रके अवधारणा 14 6596 79910 67166 2026-09-12T21:32:03Z ऐक्टिवेटेड् 76 79910 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:दार्शनिक अवधारणा]] [[श्रेणी:सौन्दर्यशास्त्र]] 05j121jvv8v172ce0kwjlb9zgagw328 श्रेणी:स्थानानुसार कला 14 6614 79820 67176 2026-09-12T21:04:31Z ऐक्टिवेटेड् 76 79820 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:कला]] [[श्रेणी:स्थानानुसार संस्कृति]] pg7gquoqvhfgv4jrrd6qqdvve4ct32o श्रेणी:स्थानानुसार संस्कृति 14 6630 79818 67186 2026-09-12T21:04:20Z ऐक्टिवेटेड् 76 79818 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:स्थानानुसार श्रेणी]] [[श्रेणी:संस्कृति]] [[श्रेणी:सांस्कृतिक क्षेत्र]] 7y0usvuhhtmdou8yvlp4htqyvgtx79y श्रेणी:स्थानानुसार सङ्गठन 14 6631 79706 67187 2026-09-12T18:41:04Z ऐक्टिवेटेड् 76 79706 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:सङ्गठन]] [[श्रेणी:स्थानानुसार श्रेणी]] 1nxxmi1hsr71nivh54n8n32vsm869r1 श्रेणी:स्मृति 14 6652 79895 67203 2026-09-12T21:30:22Z ऐक्टिवेटेड् 76 79895 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:हिन्दुधर्म]] [[श्रेणी:वैदिकधर्म]] gyq4y40gsjc7tjov13hqv7bl4lqhiiu श्रेणी:हिन्दु 14 6723 79859 67250 2026-09-12T21:14:52Z ऐक्टिवेटेड् 76 79859 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:धर्म अनुसार व्यक्ति]] [[श्रेणी:हिन्दुधर्म]] izdn1l3cdxu36lokafgcdbsi9vkw4ac श्रेणी:हिन्दु देवता 14 6736 79853 67259 2026-09-12T21:14:27Z ऐक्टिवेटेड् 76 79853 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:हिन्दु देवी-देवता]] 8xne6towjvjg8txm5sp4k74j7a9i5iy श्रेणी:हिन्दु देवी-देवता 14 6738 79854 67261 2026-09-12T21:14:31Z ऐक्टिवेटेड् 76 79854 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:देवी-देवता‎]] [[श्रेणी:हिन्दुधर्म]] [[श्रेणी:संस्कृति अनुसार देवी-देवता]] 9udkudg0qwf7nlu98o1ri9ihqmq7q2z श्रेणी:हिन्दु सम्प्रदाय 14 6751 79858 67272 2026-09-12T21:14:48Z ऐक्टिवेटेड् 76 79858 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:हिन्दु]] [[श्रेणी:धार्मिक सम्प्रदाय]] dyqwn3dtwwcsrv6grpxiun5no5bd440 श्रेणी:हिन्दुधर्म 14 6755 79975 67274 2026-09-12T21:52:16Z ऐक्टिवेटेड् 76 79975 wikitext text/x-wiki [[सञ्चिका:Aum2.svg|thumb|165x165px|[[ॐ]], [[हिन्दुधर्म]]के प्रतीक-चिन्ह आउ पवित्रतम चिन्ह हे ।]] [[श्रेणी:धर्म]] s3b85hu83nljhqjw24hsytz1xirnqqu अण्डमान आउ निकोबार द्वीपसमूहके जिला 0 7377 79776 22820 2026-09-12T20:22:27Z ऐक्टिवेटेड् 76 ऐक्टिवेटेड् पन्ना [[अण्डमान आउ निकोबार द्वीपसमूहके मण्डल]] के [[अण्डमान आउ निकोबार द्वीपसमूहके जिला]] पर स्थानान्तरित कैलन 22819 wikitext text/x-wiki {{Infobox subdivision type | name = अण्डमान आउ निकोबार द्वीपसमूहके मण्डल | map = India Andaman and Nicobar Islands location map.svg | caption = अण्डमान आउ निकोबार द्वीपसमूहके मण्डल | category = [[भारतके मण्डल|मण्डल]] | territory = [[अण्डमान आउ निकोबार द्वीपसमूह]] |start_date = |current_number = ३ मण्डल |number_date = | population_range = [[निकोबार मण्डल|निकोबार]] – 36,819 (निम्नतम); [[दक्षिण अण्डमान मण्डल|दक्षिण अण्डमान]] – 2,37,586 (उच्चतम) | area_range = [[Nicobar district|Nicobar]] – {{Convert|1,841|km2|sqmi|abbr=on}} (सबसे छोट); [[उत्तर आउ मध्य अण्डमान मण्डल|उत्तर आउ मध्य अण्डमान]] – {{Convert|3,227|km2|sqmi|abbr=on}} (सबसे बड़) | government = [[भारत सरकार]] | subdivision = [[अण्डमान आउ निकोबार द्वीपसमूह|अण्डमान आउ निकोबार द्वीपसमूहके उपविभाग]] }} वर्तमानमे [[भारतके राज्य आउ केन्द्रशासितप्रदेश|केन्द्रशासितप्रदेश]] [[अण्डमान आउ निकोबार द्वीपसमूह]]मे ३ मण्डल (जिला) हे: {| class="wikitable sortable" style="text-align:left" border=1 width=100% |- ! scope="col" | '''सङ्केत'''<ref name=distcodes>{{Cite web|url= https://www.mail.nic.in/docs/MailService_e-mail_address_Policy_WithCodes.pdf|format= PDF|title= NIC Policy on format of e-mail Address: Appendix (2): Districts Abbreviations as per ISO 3166–2|pages= 5–10|publisher= [[सञ्चार आउ सूचना प्रौद्योगिकी मन्त्रालय (भारत)|सञ्चार आउ सूचना प्रौद्योगिकी मन्त्रालय]], भारत सरकार|date= 18 अगस्त 2004|accessdate= 24 नवम्बर 2008|url-status= dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080911133331/https://www.mail.nic.in/docs/MailService_e-mail_address_Policy_WithCodes.pdf|archivedate = 11 सितम्बर 2008|df= dmy-all}}</ref> ! scope="col" | आधिकारिक नाम ! scope="col" | मुख्यालय ! scope="col" | अनुमण्डल ! scope="col" | तालुका ! scope="col" data-sort-type="number" | जनसङ्ख्या<ref name=censusdist2011>{{Cite web | url = http://www.census2011.co.in/district.php | title = Indian Districts by Population, Growth Rate, Sex Ratio 2011 Census | publisher = [[भारतके २०११ के जनगणना]] | accessdate = 27 दिसम्बर 2012}}</ref> ! scope="col" data-sort-type="number" | क्षेत्रफल<br/>(वर्ग किमी मे) ! scope="col" data-sort-type="number" | घनत्व<br/>(प्रति वर्ग किमी)<ref name=censusdist2011/> ! scope="col" | मानचित्र |- style="text-align:center;" | | NI ! scope="row" | [[निकोबार मण्डल|निकोबार]] | [[मलक्का, कार निकोबार|मलक्का]] | 3 | 7 | 36,819 | 1,841 | 20 | |- style="text-align:center;" | | NA ! scope="row" | [[उत्तर आउ मध्य अण्डमान मण्डल|उत्तर आउ मध्य अण्डमान]] | [[मायाबन्दर]] | 2 | 3 | 1,05,539 | 3,227 | 32 | |- style="text-align:center;" | | SA ! scope="row" | [[दक्षिण अण्डमान मण्डल|दक्षिण अण्डमान]] | [[श्रीविजयपुरम्]] | 3 | 5 | 2,37,586 | 3,181 | 80 | |} ==इतिहास== १ अगस्त १९७४ के [[निकोबार मण्डल]]के [[अण्डमान मण्डल]]से अलगे कर देल गेलै । १८ अगस्त २००६ के अण्डमान मण्डलके दु मण्डलमे विभाजित कर देल गेलै: [[उत्तर आउ मध्य अण्डमान मण्डल]] एवं [[दक्षिण अण्डमान मण्डल]] । ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ी== * [https://web.archive.org/web/20181213232827/http://www.and.nic.in/ अण्डमान आउ निकोबार द्वीपसमूह जालस्थल] {{अण्डमान आउ निकोबार द्वीपसमूह}} {{भारतके मण्डल}} [[बर्ग:अण्डमान आउ निकोबार द्वीपसमूहके मण्डल| ]] [[बर्ग:भारतके मण्डल|अण्डमान आउ निकोबार द्वीपसमूह]] ht6euby8rp32atba40422mc0lh2g4ju 79779 79776 2026-09-12T20:23:34Z ऐक्टिवेटेड् 76 79779 wikitext text/x-wiki {{Infobox subdivision type | name = अण्डमान आउ निकोबार द्वीपसमूहके जिला | map = India Andaman and Nicobar Islands location map.svg | caption = अण्डमान आउ निकोबार द्वीपसमूहके जिला | category = [[भारतके जिला|जिला]] | territory = [[अण्डमान आउ निकोबार द्वीपसमूह]] |start_date = |current_number = ३ जिला |number_date = | population_range = [[निकोबार जिला|निकोबार]] – 36,819 (निम्नतम); [[दक्षिण अण्डमान जिला|दक्षिण अण्डमान]] – 2,37,586 (उच्चतम) | area_range = [[Nicobar district|Nicobar]] – {{Convert|1,841|km2|sqmi|abbr=on}} (सबसे छोट); [[उत्तर आउ मध्य अण्डमान जिला|उत्तर आउ मध्य अण्डमान]] – {{Convert|3,227|km2|sqmi|abbr=on}} (सबसे बड़) | government = [[भारत सरकार]] | subdivision = [[अण्डमान आउ निकोबार द्वीपसमूह|अण्डमान आउ निकोबार द्वीपसमूहके उपविभाग]] }} वर्तमानमे [[भारतके राज्य आउ केन्द्रशासितप्रदेश|केन्द्रशासितप्रदेश]] [[अण्डमान आउ निकोबार द्वीपसमूह]]मे ३ मण्डल (जिला) हे: {| class="wikitable sortable" style="text-align:left" border=1 width=100% |- ! scope="col" | '''सङ्केत'''<ref name=distcodes>{{Cite web|url= https://www.mail.nic.in/docs/MailService_e-mail_address_Policy_WithCodes.pdf|format= PDF|title= NIC Policy on format of e-mail Address: Appendix (2): Districts Abbreviations as per ISO 3166–2|pages= 5–10|publisher= [[सञ्चार आउ सूचना प्रौद्योगिकी मन्त्रालय (भारत)|सञ्चार आउ सूचना प्रौद्योगिकी मन्त्रालय]], भारत सरकार|date= 18 अगस्त 2004|accessdate= 24 नवम्बर 2008|url-status= dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080911133331/https://www.mail.nic.in/docs/MailService_e-mail_address_Policy_WithCodes.pdf|archivedate = 11 सितम्बर 2008|df= dmy-all}}</ref> ! scope="col" | आधिकारिक नाम ! scope="col" | मुख्यालय ! scope="col" | अनुमण्डल ! scope="col" | तालुका ! scope="col" data-sort-type="number" | जनसङ्ख्या<ref name=censusdist2011>{{Cite web | url = http://www.census2011.co.in/district.php | title = Indian Districts by Population, Growth Rate, Sex Ratio 2011 Census | publisher = [[भारतके २०११ के जनगणना]] | accessdate = 27 दिसम्बर 2012}}</ref> ! scope="col" data-sort-type="number" | क्षेत्रफल<br/>(वर्ग किमी मे) ! scope="col" data-sort-type="number" | घनत्व<br/>(प्रति वर्ग किमी)<ref name=censusdist2011/> ! scope="col" | मानचित्र |- style="text-align:center;" | | NI ! scope="row" | [[निकोबार जिला|निकोबार]] | [[मलक्का, कार निकोबार|मलक्का]] | 3 | 7 | 36,819 | 1,841 | 20 | |- style="text-align:center;" | | NA ! scope="row" | [[उत्तर आउ मध्य अण्डमान जिला|उत्तर आउ मध्य अण्डमान]] | [[मायाबन्दर]] | 2 | 3 | 1,05,539 | 3,227 | 32 | |- style="text-align:center;" | | SA ! scope="row" | [[दक्षिण अण्डमान जिला|दक्षिण अण्डमान]] | [[श्रीविजयपुरम्]] | 3 | 5 | 2,37,586 | 3,181 | 80 | |} ==इतिहास== १ अगस्त १९७४ के [[निकोबार जिला]]के [[अण्डमान जिला]]से अलगे कर देल गेलै । १८ अगस्त २००६ के अण्डमान जिलाके दु जिलामे विभाजित कर देल गेलै: [[उत्तर आउ मध्य अण्डमान जिला]] एवं [[दक्षिण अण्डमान जिला]] । ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ी== * [https://web.archive.org/web/20181213232827/http://www.and.nic.in/ अण्डमान आउ निकोबार द्वीपसमूह जालस्थल] {{अण्डमान आउ निकोबार द्वीपसमूह}} {{भारतके जिला}} [[श्रेणी:अण्डमान आउ निकोबार द्वीपसमूहके जिला| ]] [[श्रेणी:भारतके जिला|अण्डमान आउ निकोबार द्वीपसमूह]] gfoz9fuc1obbdrrkddrcbbf8y27tvlf अभिधर्म 0 7459 79799 67384 2026-09-12T20:58:51Z ऐक्टिवेटेड् 76 79799 wikitext text/x-wiki [[गौतम बुद्ध|बुद्ध]]के [[निर्वाण]]के बाद उनकर शिष्य उनकर उपदिष्ट 'धर्म' आउ 'विनय' के सङ्ग्रह कर लेलन । [[अट्टकथा]]के एगो परम्परासे पता चल है कि 'धर्म' से [[दीघनिकाय]] आदि चार निकायग्रन्थ समझल जा हलै । आउ धम्मपद सुत्तनिपात आदि छोट-छोट ग्रन्थके एगो अलगे सङ्ग्रह बना देल गेलै जेकरा 'अभिधर्म' (अतिरिक्त धर्म) कहल जा हलै । जखनि धम्मसङ्गणि जैसन विशिष्ट ग्रन्थोके समावेश एही सङ्ग्रहमे होलै (जे अतिरिक्त छोट ग्रन्थसे अत्यन्त भिन्न प्रकारके हलै) तखनि ओकर अपन एगो स्वतन्त्र पिटक- '[[अभिधम्मपिटक|अभिधर्मपिटक]]' बना देल गेलै आउ ऊ सब अतिरिक्त छोट ग्रन्थके सङ्ग्रहके '[[खुद्दकनिकाय]]' के नामसे पचमा निकाय बनलै । 'अभिधम्मपिटक' मे सात ग्रन्थ है - : '''धम्मसङ्गणि, विभङ्ग, जातुकथा, पुग्गलपन्त्ति, कथावत्थु, यमक आउ पट्ठान''' । विद्वानमे एकर रचनाके कालके विषयमे मतभेद है । प्रारम्भिक समयमे स्वयं भिक्षुसङ्घमे एकरा पर विवाद चल हलै कि का अभिधम्मपिटक बुद्धवचन है । पचमा ग्रन्थ कथावत्थुके रचना [[अशोक]]के गुरु [[मोग्गलिपुत्त तिस्स]] कैलन जेकरामे ऊ सङ्घके अन्तर्गत उत्पन्न हो गेल मिथ्या धारणाके निराकण कैलन । बादके आचार्य एकरा '[[अभिधम्मपिटक]]' मे सङ्ग्रहित करके एकरा बुद्धवचनके गौरव प्रदान कैलन । शेष छौ ग्रन्थमे प्रतिपादन विषय समान है । पहिले ग्रन्थ धम्मसङ्गणिमे अभिधर्मके सब मूलभूत सिद्धान्तके सङ्कलन कर देल गेलै हे । अन्य ग्रन्थमे विभिन्न शैलीसे ओकरे स्पष्टीकरण कैल गेलै हे । == सिद्धान्त == तेल, बत्तीसे प्रदीप्त दीपशिखाके भाँति तृष्णा, अहङ्कारके ऊपरे प्राणीके चित्त (=मन =विज्ञान =कांशसनेस) जाराशील प्रवाहित हो रहलै हे । एकरेमे ओकर व्यक्तित्व निहित है । एकर परे कोनो 'एक तत्व' न है । सब अनुभूति उत्पन्न हो संस्काररूपसे चित्तके निचला स्तरमे काम करे लग है । ई स्तरके धाराके 'भवङ्ग' कहल जा है जे कोनो योनिके एक प्राणीके व्यक्तित्वके रूप होव है । पाश्चात्य मनोविज्ञानके 'सबकांशस' के कल्पनासे 'भवङ्ग' के साम्य है । लोभ-द्वेष-मोहके प्रबलतासे 'भवङ्ग' के धारा पाशविक आउ त्याग-प्रेम-ज्ञानके प्राबलयसे ऊ मानवी (आउ दैवियो) हो जा है । एकरे विभिन्नताके आधार पर संसारके प्राणीके विभिन्न योनि है । एके योनिके अनेक व्यक्तिके स्वभावमे जे विभिन्नता देखल जा है ओकरो कारण एकरे प्राबल्यके विभिन्नता है । जखनि तक तृष्णा अहङ्कार बनल है, चित्तके धारा जन्म जन्मान्तरमे अविच्छिन्न प्रवाहित होवित रह है । जखनि योगी समाधिमे वस्तुसत्ताके अनित्य-अनात्म-दुःखस्वरूपके साक्षात्कार कर ले है तखनि ओकर तृष्णाके अन्त हो जा है । ऊ [[अरहन्त|अर्हत्‌]] हो जा है । शरीरपातके उपरान्त बुतल दीपशिखाके भाँति ऊ निवृत्त हो जा है । ==एकरो देखथिन== * [[अभिधम्मसमुच्चय]] == बाहरी कड़ी == {{Wikisource1911Enc|Abhidhamma}} * [https://web.archive.org/web/20110906015015/http://wisdomlib.org/buddhism/book/dhammasangani/index.html Readable online HTML book of the Dhammasangani (first book of the Abhidhamma)]. * [https://web.archive.org/web/20190903220126/http://www.abhidhamma.org/ www.abhidhamma.org - Numerous books and articles on Abhidhamma by Sujin Boriharnwanaket and others] * [https://web.archive.org/web/20190420001446/http://abhidhamma.com/ www.abhidhamma.com - Abhidhamma the Buddhist Philosophy and Psychology] * [https://web.archive.org/web/20110904045406/http://www.buddhanet.net/abhidham.htm BuddhaNet - description of the Abhidhamma] * [https://web.archive.org/web/20110903120905/http://www.buddhanet.net/abhidh01.htm BuddhaNet - Abhidhamma articles] * [https://web.archive.org/web/20050305112108/http://www.accesstoinsight.org/canon/abhidhamma/index.html Access to Insight - description of the Abhidhamma] * [https://web.archive.org/web/20111103093530/http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/bodhi/abhiman.html Online excerpt of a well-known book about the Abhidhamma] * [https://web.archive.org/web/20121109165937/http://archive.org/search.php?query=abhidhamma Books results for Abdhidhamma search on Internet Archive] [[श्रेणी:बौद्ध ग्रन्थ]] [[श्रेणी:बौद्ध दर्शन]] [[श्रेणी:पालि साहित्य]] tsearnhabkdlok21wbmjlpkltslqxef अशोक चक्र 0 7649 79795 67459 2026-09-12T20:58:29Z ऐक्टिवेटेड् 76 79795 wikitext text/x-wiki [[सञ्चिका:Ashoka Chakra 1.svg|right|thumb|200px|अशोक चक्र जे भारतके राष्ट्रध्वज [[तिरङ्गा]]मे स्थित है ।]] [[अशोक|सम्राट अशोक]]के बड़ीमनी [[अभिलेख|शिलालेख]] पर प्रायः एगो चक्र (चक्का) बनल है । एकरा '''अशोक चक्र''' कहल जा है । ई चक्र [[धर्मचक्र]]के प्रतीक है । उदाहरणला [[सारनाथ]] स्थित सिंह-चतुर्मुख एवम् [[अशोकस्तम्भ]] पर [[अशोक चक्र]] विद्यमान है । भारतके [[तिरङ्गा झण्डा|राष्ट्रिय ध्वज]]मे अशोक चक्रके स्थान देल गेलै हे । अशोक चक्रमे चोबीस तीली है । ऊ मनुष्यके अविद्यासे दुःख बारह तीली आउ दुःखसे निर्वाण बारह तीली ([[बुद्धत्व]] अर्थात् [[अरहन्त]]) के अवस्थाके प्रतीक है । == इतिहास == अशोक चक्र, [[अशोक|सम्राट अशोक]]के समयसे शिल्पकलाके माध्यमसे अङ्कित कैल गेलै हल । धर्मचक्रके अर्थ [[बुद्ध]] अपन अनेक प्रवचनमे अविद्यासे दुःख तक बारह अवस्था आउ दुःखसे निर्वाण (जन्म-मृत्युके चक्रसे मुक्ति) के बारह अवस्था बतावलन हे ।{{Citation needed}} [[सञ्चिका:Ashoka Empire.png|thumb|right|300px|कलिङ्ग युद्धके बाद [[मौर्य साम्राज्य]]के विस्तार आउ उत्खननसे प्राप्त अभिलेख वा स्तूप]] == एकरो देखथिन == * [[अशोक चक्र (पदक)]] * [[भारतके ध्वज|भारतके राष्ट्रध्वज]] * [[भारतके राष्‍ट्रिय चिन्ह]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ी == * [https://web.archive.org/web/20071214054506/http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00routesdata/bce_299_200/ashoka/lioncapital/lioncapital.html For Pictures of the famous original "Lion Capital of Ashoka" preserved at the Sarnath Museum which has been adopted as the "National Emblem of India" and the Ashoka Chakra (Wheel) from which has been placed in the center of the "National Flag of India" - See "lioncapital" from Columbia University Website, New York, USA] [[श्रेणी:भारतीय संस्कृति|चक्र, अशोक]] [[श्रेणी:भारतके राष्ट्रिय प्रतीक|चक्र, अशोक]] 5ss3kliy26akizbwlk1eb17kmj3k6h5 चार आर्यसत्य 0 9531 79798 68124 2026-09-12T20:58:45Z ऐक्टिवेटेड् 76 79798 wikitext text/x-wiki [[सञ्चिका:Astasahasrika Prajnaparamita Dharmacakra Discourse.jpeg|thumb|350px|right|एगो संस्कृत पाण्डुलिपिमे चार आर्यसत्यके उपदेश देइत महात्मा बुद्ध (नालन्दा, बिहार)]] '''आर्यसत्य''' ([[पालि]] : अरियसच्च) के सङ्कल्पना [[बौद्ध दर्शन]]के मूल सिद्धान्त है । एकरा [[संस्कृत]]मे 'चत्वारि आर्यसत्यानि' आउ [[पालिभाषा|पालि]]मे 'चत्तरि अरियसच्चानि' कहल जा है ।<ref name="गौतम बुद्ध">{{Cite web |url=https://www.motivatorindia.in/2019/09/gautam-buddha-in-hindi.html |title=गौतम बुद्ध का सम्पूर्ण जीवन |access-date=23 सितम्बर 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190923215858/https://www.motivatorindia.in/2019/09/gautam-buddha-in-hindi.html |archive-date=23 सितम्बर 2019 |url-status=dead }}</ref> {{बौद्ध धर्म}} आर्यसत्य चार है - दुक्खं अरियसच्चं, दुक्खसमुदयं अरियसच्चं, दुक्खनिरोधं अरियसच्चं एवं दुक्खनिरोधगामिनी पटिपदा अरियसच्चं । # '''दुःख''' : ''संसारमे दुःख है'', # '''दुःखसमुदय''' : ''दुःखके कारण है'', # '''दुःखनिरोध''' : ''दुःखके निवारण है'', # '''दुखनिरोधगामिनी पटिपदा''' (दुःख-निरोध-गामिनी प्रतिपदा) : ''निवारणला [[आर्य आष्टाङ्गिक मार्ग|अष्टाङ्गिक मार्ग]] है ।'' प्राणी जनमभर विभिन्न दुःखके शृङ्खलामे पड़ल रह है । ई '''दुःख आर्यसत्य''' है । संसारके विषयके प्रति जे तृष्णा है ओही '''समुदय आर्यसत्य''' है । जे प्राणी तृष्णाके साथे मर है ऊ ओकर प्रेरणासे तैयो जनम ग्रहण कर है । एहीसे तृष्णाके समुदय आर्यसत्य कहल जा है । तृष्णाके अशेष प्रहाण कर देल '''निरोध आर्यसत्य''' है । तृष्णाके न रहेसे न त संसारके वस्तुके कारण कोनो दुःख होव है आउ न मरणोपरान्त ओकर पुनर्जन्म होव है । बुझाएल प्रदीप नियन ओकर निर्वाण हो जा है । और ई निरोधके प्राप्तिके '''मार्ग आर्यसत्य''' - अष्टाङ्गिक मार्ग है । एकर आठ अङ्ग है - सम्यक् दृष्टि, सम्यक् सङ्कल्प, सम्यक् वचन, सम्यक् कर्म, सम्यक् आजीविका, सम्यक् व्यायाम, सम्यक् स्मृति आउ सम्यक् समाधि । ई आर्यमार्गके सिद्ध करके ऊ मुक्त हो जा है । ==एकरो देखथिन== * [[आर्य अष्टाङ्गिक मार्ग]] == बाहरी कड़ी == * [https://web.archive.org/web/20190923215858/https://www.motivatorindia.in/2019/09/gautam-buddha-in-hindi.html गौतम बुद्ध का अद्भुत् जीवन] * [https://web.archive.org/web/20190629023856/http://buddhist.20m.com/ The Buddhist: The Four Noble Truths] by [[Nalaka Priyantha]]. * [https://web.archive.org/web/20101201034151/http://meditationincolorado.org/buddhism_four_noble_truths.htm Buddhism: The Four Noble Truths] by [[Geshe Kelsang Gyatso]]. * At ''[https://web.archive.org/web/20101202063949/http://www.accesstoinsight.org/ Access to Insight]:'' ** ''[https://web.archive.org/web/20101202084831/http://www.accesstoinsight.org/lib/study/truths.html The Four Noble Truths: A Study Guide]'' (by Thanissaro Bhikkhu) ** ''Wings to Awakening [https://web.archive.org/web/20030403011508/http://www.accesstoinsight.org/lib/modern/wings/3h1.html Section 3.H.i: The Four Noble Truths]'' (translated by Thanissaro Bhikkhu) * Talks given by Ajahn Sumedho: ** At [https://web.archive.org/web/20190517100929/https://www.amaravati.org/ Amaravati Monastery]'s web: ''[https://web.archive.org/web/20100726223123/http://www.amaravati.org/abm/english/documents/4noble2/index.html The Four Noble Truths]'' ** PDF version at ''[https://web.archive.org/web/20101202122156/http://www.buddhanet.net/ Buddhanet.net]'': ''[https://web.archive.org/web/20101221100402/http://www.buddhanet.net/filelib/pdf/4nobltru.zip The Four Noble Truths eBook]'' * From the [https://web.archive.org/web/20100430060749/http://www.bodhimonastery.net/courses/TenLectures/TenLectures.html Ten Lecture Series], Lecture on the Four Noble Truths by Bhikkhu Bodhi: ''[https://web.archive.org/web/20090529230619/http://www.bodhimonastery.net/courses/TenLectures/MP3/BB-002_%20Four_Noble_Truths.mp3 The Four Noble Truths]'' * [https://web.archive.org/web/20101202044451/http://viewonbuddhism.org/4_noble_truths.html A View on the Four Noble Truths] * [https://web.archive.org/web/20101129035115/http://myweb.cableone.net/subru/Buddhism.html ''The Light of Asia (Book Eight)''], a poem in [[iambic pentameter]] by [[Sir Edwin Arnold]]. * [https://web.archive.org/web/20101219064255/http://www.meditateinlondon.org.uk/buddhism-the-four-noble-truths.php Buddhism - the Four Noble Truths] * ''[https://web.archive.org/web/20100715070320/http://www.heartlandsangha.org/feeling.html The Feeling Buddha]:'' An alternate interpretation of the Four Noble Truths. * [https://web.archive.org/web/20081120104831/http://www.berzinarchives.com/sutra/sutra_level_4/list_16_4_noble_truths.html Sixteen Aspects of the Four Noble Truths] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} {{बौद्धधर्म विषयावली}} [[श्रेणी:बौद्धधर्म]] [[श्रेणी:दर्शन]] 7785p9uspzfgr1tdamjz5wiyqxcvq0f जैन ग्रन्थ 0 9931 79738 68268 2026-09-12T19:38:57Z ऐक्टिवेटेड् 76 79738 wikitext text/x-wiki '''जैन साहित्य''' बड़ी विशाल है । अधिकांशमे ई धार्मिके साहित्य है । [[संस्कृत]], [[प्राकृत]] आउ [[अपभ्रंश]] भाषामे ई साहित्य लिखल गेलै हे । [[महावीर|महावीरस्वामी]]के प्रवृत्तिके केन्द्र [[मगध महाजनपद|मगध]] रहलै हे । एहीसे ऊ एहाँके लोकभाषा [[अर्धमागधी]]मे अपन उपदेश देलन जे उपलब्ध [[आगम (जैन)|जैन आगम]]मे सुरक्षित है । ई आगम ४५ है । आगे चलके [[अपभ्रंश]] आउ अपभ्रंशके उत्तरकालीन लोकभाषामे जैन पण्डित अपन रचना लिखके भाषा साहित्यके समृद्ध बनावलन । आदिकालीन [[साहित्य]]मे [[जैनधर्म|जैन]] साहित्यके ग्रन्थ सर्वाधिक संख्यामे आउ सबसे प्रामाणिक रूपमे भेट है । जैन रचनाकार [[पुराण काव्य]], [[चरित काव्य]], [[कथा काव्य]], [[रास काव्य]] आदि विविध प्रकारके ग्रन्थ रचलन । ==आगम-साहित्यके प्राचीनता== [[सञ्चिका:Jain Agamas.jpeg|thumb|जैन आगमके पारम्परिक गणना]] जैन-साहित्यके प्राचीनतम भाग ‘आगम’ के नामसे कहल जा है । ई आगम ४६ है - *(क) '''१२ अङ्ग''' : आयारङ्ग, सूयगडं, ठाणाङ्ग, समवायाङ्ग, भगवती, नायाधम्मकहा, उवासगदसा, अन्तगडदसा, अनुत्तरोववाइयदसा, पण्हवागरण, विवागसुय, दिठ्ठवाय । *(ख) '''१२ उपाङ्ग''' : ओवाइय, रायपसेणिय, जीवाभिगम, पन्नवणा, सूरियपन्नति, जम्बुद्दीवपन्नति, निरयावलि, कप्पवडंसिया, पुप्फिया, पुप्फचूलिया, वण्हिदसा । *(ग) '''१० पइन्ना''' : चउसरण, आउरपचक्खाण, भत्तपरिन्ना, सन्थर, तन्दुलवेयालिय, चन्दविज्झय, देविन्दत्थव, गणिविज्जा, महापञ्चक्खाण, वोरत्थव । *(घ) '''६ छेदसूत्र''' : निसीह, महानिसीह, ववहार, आचारदसा, कप्प (बृहत्कल्प), पञ्चकप्प । *(च) '''४ मूलसूत्र''' : उत्तरज्झयण, आवस्सय, दसवेयालिय । *(छ) '''२ चूलिकासूत्र''' : पिण्डनिज्जुति नन्दि आउ अनुयोग । आगम ग्रन्थ बड़ी प्राचीन है तथा जे स्थान [[वैदिक साहित्य]] क्षेत्रमे [[वेद]]के आउ [[बौद्ध साहित्य]]मे [[त्रिपिटक]]के है, ओही स्थान जैन साहित्यमे आगमके है । आगम ग्रन्थमे [[महावीर|महावीर स्वामी]]के उपदेश तथा जैन संस्कृतिसे सम्बन्ध रखेवाला अनेक कथा-कहानीके सङ्कलन आउ जीवन उपयोगी सूत्र आउ बड़ी कुछ है । जैन श्रमण [[पाटलिपुत्र]] ([[पटना]]) मे एकत्रित होलन आउ एहाँ खण्ड-खण्ड करके इगारह अङ्गके सङ्कलन कैल गेलै । बारहमा अङ्ग कोनोके स्मरण न हलै एहीसे ओकर सङ्कलन न कैल जा सकलै । ई सम्मेलनके 'पाटलिपुत्र-वाचना' के नामसे जानल जा है । कुछ समय पश्चात् जखनि आगम साहित्यके फिर विच्छेद होवे लगलै त महावीर स्वामी निर्वाणके ८२७ या ८४० वर्ष बाद (ईसवीके ३००-३१३ मे) जैन साधुके दुसर सम्मेलन होलै । एक [[आर्यस्कन्दिल]]के अध्यक्षतामे [[मथुरा]]मे आउ दुसर [[नागार्जुन सूरि]]के अध्यक्षतामे [[वल्लभीपुर|वलभी]]मे । [[ओडिशा]]के उदयगिरी आउ खण्डगिरी स्थानो पर जैन राजा खारबेलके समय उनकर अध्यक्षतामे जैन ग्रन्थके सङ्कलन कैल गेलै । मथुराके सम्मेलनके 'माथुरी-वाचना' के संज्ञा देल गेलै हे । तत्पश्चात् लगभग १५० वर्ष बाद महावीर स्वामी निर्वाणके ९८० या ९९३ वर्ष बाद (ईसवी ४५३-४६६ मे) वल्लभीमे देवर्धिगणि क्षमाश्रमणके अध्यक्षतामे साधुके चौथा सम्मेलन होलै जेकरामे सुव्यवस्थित रूपसे आगमके अन्तिम बेर सङ्कलन कैल गेलै । ई सम्मेलन 'वलभी-वाचना' के नामसे जानल जा है । वर्तमान आगम साहित्य एही सङ्कलनाके रूप है । जैन आगमके उक्त तीन सङ्कलनाके इतिहाससे पता लग है कि समय-समय पर आगम साहित्यके बड़ी क्षति उठावे पड़लै आउ ई साहित्य अपन मौलिक रूपमे सुरक्षित न रह सकलै । ==एकरो देखथिन== * [[आगम (जैन)]] * [[षट्खण्डागम]] * [[जैन दर्शन]] * [[प्राकृत साहित्य]] == बाहरी कड़ी == * [http://www.jayjinendra.com/nirgranth/articles/bharatiya-sanskriti-hiralal2.php भारतीय संस्कृति में जैन धर्म का योगदान]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }} (डॉ॰ हीरालाल जैन, एम.ए., डी.लिट्., एल.एल.बी.) {{जैन ग्रन्थ}} [[श्रेणी:जैन ग्रन्थ]] [[श्रेणी:जैनधर्म]] 6loio81r9qlsf9pjcd07cdbgl1jcm5k जैनधर्म 0 9938 79788 68270 2026-09-12T20:37:42Z ऐक्टिवेटेड् 76 79788 wikitext text/x-wiki [[सञ्चिका:In-jain.png|thumb|[[जैन ध्वज]]]] '''जैनधरम''' [[श्रमण परम्परा|श्रमण संस्कृति]]से निकलल [[धर्म]] हे । एकर प्रवर्तक हथ २४ [[तीर्थङ्कर]], जौनमे प्रथम तीर्थङ्कर भगवान् [[ऋषभदेव]] (आदिनाथ) एवं अन्तिम तीर्थङ्कर भगवान् बर्धमान [[महावीर]] हथ । जैनधर्मके अत्यन्त प्राचीनता सिद्ध करेवाला अनेक उल्लेख साहित्य आउ बिशेषकर पौराणिक साहित्यमे प्रचुर मात्रामे हे । [[श्वेताम्बर]] आउ [[दिगम्बर]] जैनधर्मके दू सम्प्रदाय हे । [[समयसार]] आउ [[तत्त्वार्थ सूत्र|तत्वार्थ सूत्र]] आदि एकर प्रमुख ग्रन्थ हे । जैनके प्रार्थना - पूजास्थल, [[जैन मन्दिर|जिनालय]] वा [[जैन मन्दिर|मन्दिर]] कहलाहे ।<ref>{{Cite web|url=https://hindi.webdunia.com/jain-religion/history-of-jainism-in-hindi-117121300043_1.html|title=जैन धर्म क्या है?|last=|first=|date=|website=Hindi webdunia|archive-url=https://web.archive.org/web/20190804112028/http://hindi.webdunia.com/jain-religion/history-of-jainism-in-hindi-117121300043_1.html|archive-date=4 अगस्त 2019|dead-url=|access-date=|url-status=dead}}</ref> 'जैन' के अर्थ है - 'जिन द्वारा प्रवर्तित '। जे 'जिन' के अनुयायी हथिन उनका 'जैन' कहल जा है । 'जिन' शब्द बनल है [[संस्कृतभाषा|संस्कृत]]के 'जि' धातुसे । 'जि' मने - जीतल । 'जिन' मने जीतेवाला । जे अपन मनके जीत लेलकै, अपन तन, मन, वाणीके जीत लेलकै आउ विशिष्ट आत्मज्ञानके पाके सर्वज्ञ या पूर्णज्ञान प्राप्त कैलकै ऊ आप्त अर्हन्तके जिनेन्द्र या जिन कहल जा है' । जैनधर्म अर्थात् 'जिन' के धर्म । जिन के अन्य पर्यायवाची शब्द अर्हत/अर्हन्त एहु है प्राचीनकालमे जैनधर्मके आर्हत् धर्म कहल जा हलै । [[अहिंसा]] जैनधर्मके मूल सिद्धान्त है । एकरा बड़ सख्तीसे पालन कैल जा है । खानपान आचार नियममे विशेष रूपसे देखल जा सक है‌ । जैन दर्शनमे कण-कण स्वतन्त्र है । ई सृष्टिके या कोनो जीवके कोनो कर्ताधर्ता न है । सब जीव अपन अपन कर्मके फल भोग है । [[जैनधर्ममे भगवान्]] न कर्ता आउ नहिए भोक्ता मानल जा है । जैन दर्शनमे सृष्टिकर्ताके कोनो स्थान न देल गेलै हे । जैनधर्ममे अनेक शासन देवी-देवता हथिन पर उनकर आराधनाके कोनो विशेष महत्व न देल जाइ । जैनधर्ममे तीर्थङ्कर जिनका जिनदेव, जिनेन्द्र या वीतराग कहल जा है, इनकर आराधनेके विशेष महत्व है । एही सब तीर्थङ्करके अनुसरण करके आत्मबोध, ज्ञान एवं तन आउ मन पर विजय पावेके प्रयास कैल जा है । == भगवान् == {{मुख्य|जैनधर्ममे भगवान्}} जैन ईश्वरके मान हथिन जे सर्व शक्तिशाली [[त्रिलोक]]के ज्ञाता द्रष्टा है पर त्रिलोकके कर्ता न । जैनधर्ममे जिन या [[अरिहन्त]] आउ [[सिद्ध (जैनधर्म)|सिद्ध]] के ईश्वर मानल जा है । अरिहन्तो आउ केवलज्ञानीके आयुष्य पूर्ण होवे पर जखनि ओखनी जन्ममरणसे मुक्त होके निर्वाणके प्राप्त कर हथिन तखनि उनका सिद्ध कहल जा है । उनके आराधना कैल जा है आउ उनके निमित्त [[मन्दिर]] आदि बनवावल जा है । जैन ग्रन्थके अनुसार अर्हत् देव संसारके द्रव्यार्थिक नय के अपेक्षासे अनादि बतावलन हे । जगतके न त कोनो कर्ता है आउ न जीवके कोनो सुख दुःख देवेवाला है । अपन अपन कर्मके अनुसार जीव सुख दुःख पाव है । जीव या आत्माके मूल स्वभान शुद्ध, बुद्ध, सच्चिदानन्दमय है, केवल पुदगल या कर्मके आवरणसे ओकर मूल स्वरूप आच्छादित हो जा है । जौन समय ई पौद्गलिक भार हट जा है ऊ समय आत्मा परमात्माके उच्च दशाके प्राप्त होव है । जैनधर्म 'स्याद्वाद' के नामोसे प्रसिद्ध है । स्याद्वादके अर्थ है अनेकान्तवाद अर्थात् एके पदार्थमे नित्यत्व आउ अनित्यत्व, सादृश्य आउ विरुपत्व, सत्व आउ असत्व, अभिलाष्यत्व आउ अनभिलाष्यत्व आदि परस्पर भिन्न धर्मके सापेक्ष स्वीकार । ई मतके अनुसार आकाशसे लेके दीपक पर्यन्त समस्त पदार्थ नित्यत्व आउ अनित्यत्व आदि उभय धर्म युक्त है । === तीर्थङ्कर === [[सञ्चिका:Photo of lord adinath bhagwan at kundalpur.JPG|thumb|250px|प्रथम तीर्थङ्कर '''[[ऋषभदेव]]''' के प्रतिमा (कुण्डलपुर, मध्यप्रदेश)]] [[सञ्चिका:Mahavir.jpg|right|thumb|250px|अन्तिम तीर्थङ्कर वर्धमान महावीरके प्रतिमा (श्री महावीरजी, राजस्थान)]] {{मुख्य|तीर्थङ्कर}} जैनधर्ममे २४ तीर्थङ्करके मानल जा है । तीर्थङ्कर धर्म तीर्थके प्रवर्तन कर हथिन । ई कालके २४ तीर्थङ्कर हथिन - {| |- |क्रमाङ्क|| तीर्थङ्कर |- |१ |[[ऋषभदेव]]- इनका 'आदिनाथ' एहु कहल जा है |- |२ |[[अजितनाथ]] |- |३ |[[सम्भवनाथ]] |- |४ |[[अभिनन्दननाथ]] |- |५ |[[सुमतिनाथ]] |- |६ |[[पद्मप्रभ]] |- |७ |[[सुपार्श्वनाथ]] |- |८ |[[चन्द्रप्रभ]] |- |९ |[[सुविधिनाथ]]- इनका 'पुष्पदन्त' एहु कहल जा है |- |१० |[[शीतलनाथ]] |- |११ |[[श्रेयांसनाथ]] |- |१२ |[[वासुपूज्य]] |- |१३ |[[विमलनाथ]] |- |१४ |[[अनन्तनाथ]] |- |१५ |[[धर्मनाथ]] |- |१६ |[[शान्तिनाथ]] |- |१७ |[[कुन्थुनाथ]] |- |१८ |[[अरनाथ]] |- |१९ |[[मल्लिनाथ]] |- |२० |[[मुनिसुव्रतनाथ]] |- |२१ |[[नमिनाथ]] |- |२२ |[[नेमिनाथ|अरिष्टनेमि जी]] - इनका 'नेमिनाथ' एहु कहल जा है । जैन मान्यतामे ई नारायण [[कृष्ण|श्रीकृष्ण]]के चचेरा भाई हलन । |- |२३ |[[पार्श्वनाथ]] |- |२४ |[[महावीर|वर्धमान महावीर]] - इनका वर्धमान, सन्मति, वीर, अतिवीर एहु कहल जा है । |} [[विष्णु पुराण]]मे श्री ऋषभदेव, [[मनुस्मृति]]मे प्रथम जिन (मने ऋषभदेव) [[स्कन्द पुराण]], [[लिङ्गपुराण]] आदिमे बैसमा तीर्थङ्कर अरिष्टनेमिके उल्लेख आएल है । जैन नगर पुराणमे कलयुगमे एगो [[जैन मुनि]]के भोजन करावेके फल सतयुगमे दस ब्राह्मणके भोजन करावेके बराबर कहल गेलै हे । अन्तिम दु तीर्थङ्कर, पार्श्वनाथ आउ महावीर स्वामी ऐतिहासिक पुरुष हथिन ।{{Sfn|Zimmer|1953|p=182-183}} महावीरके जनम ईसासे ५९९ वर्ष पहिले होएल ग्रन्थसे पाएल जा है । [[महाभारत]]के अनुशासन पर्व, महाभारतके शान्तिपर्व, स्कन्ध पुराण, जैन प्रभास पुराण, जैन लङ्कावतार आदि अनेक ग्रन्थमे अरिष्टनेमिके उल्लेख है । == दर्शन == {{मुख्य|जैन दर्शन}} ===जैन पन्थके सिद्धान्त=== [[सञ्चिका:Acharya Shri Chandanaji - Compassion.jpg|right|thumb|300px|'''अहिंसा''' परमो धर्मः]] रागद्वेषी शत्रु पर विजय पावेके कारण 'वर्धमान महावीर' के उपाधि 'जिन' हलै । अतः उनका द्वारा प्रचारित धर्म 'जैन' कहला है । जैन पन्थमे '''[[अहिंसा]]''' के परमधर्म मानल गेलै हे । सब जीव जीयल चाह है । मरेल कोनो न चाहै । अतएव ई धर्ममे प्राणिवधके त्यागके सर्वप्रथम उपदेश है । केवल प्राणेके वध न, बल्कि दूसराके पीड़ा पहुँचावे वाला असत्य भाषणोके हिंसाके एगो अङ्ग बतावलक है । महावीर अपन शिष्य तथा अनुयायीके उपदेश देइत कहलन हे कि उनका बोलित-चलित, उठित-बैठित, सोतित आउ खाय-पीयित सदा यत्नशील रहेके चाही । अयत्नाचार पूर्वक कामभोगमे आसक्तिए हिंसा है । एहीला विकार पर विजय पाएल, इन्द्रीके दमन कैल आउ अपन समस्त वृत्तिके सङ्कुचित करेके जैन पन्थमे सच्चा अहिंसा बतावलक है । पृथ्वी, जल, अग्नि, वायु आउ वनस्पतियोमे जीवन है । अतएव पृथ्वी आदि एकेन्द्रिय जीवके हिंसोके ई धर्ममे निषेध है । जैनधर्मके दुसर महत्वपूर्ण सिद्धान्त है '''[[कर्म]]''' । महावीर बेर बेर कहलन हे कि जे जैसन बेस, बुरा कर्म कर है ओकरा फल अवश्ये भोगे पड़ है आउ मनुष्य चाहे जे प्राप्त कर सक है, चाहे जे बन सकत है, एहीसे अपन भाग्यके विधाता ऊ स्वयं है । जैनधर्ममे ईश्वरके जगत् के कर्त्ता न मानल गेलै , तप आदि सत्कर्म द्वारा आत्मविकासके सर्वोच्च अवस्थेके ईश्वर बतावल है । एहाँ नित्य, एक अथवा मुक्त ईश्वरके अथवा [[अवतार]]वादके स्वीकार न कैल गेलै । ज्ञानावरण, दर्शनावरण, वेदनीय, मोहनीय, अन्तराय, आयु, नाम आउ गोत्र ई आठ कर्मके नाश होवेसे जीव जखनि कर्मके बन्धनसे मुक्त हो जा है त ऊ ईश्वर बन जा है तथा राग-द्वेषसे मुक्त हो जाएके कारण ऊ सृष्टिके प्रपञ्चमे न पड़ै । जैनधर्मके मुख्यतः दु सम्प्रदाय है - श्वेताम्बर (उजर वस्त्र पेहेने वाला) आउ दिगम्बर (नग्न रहे वाला) । जैनधर्ममे जीव, पुद्गल, धर्म, अधर्म, आकाश आउ काल नामके '''छौ द्रव्य''' मानल गेलै हे । ई द्रव्य लोकाकाशमे पाएल जा है । अलोकाकाशमे केवल आकाशे है । जीव, अजीव, आस्रव, बन्ध सँवर, निर्जरा आउ मोक्ष ई सात तत्व है । ई सब तत्वके श्रद्धानसे सम्यग्दर्शनके प्राप्ति होव है । सम्यग्दर्शनके बाद सम्यग्ज्ञान आउ फिर [[व्रत]], [[तप]], [[संयम]] आदिके पालन करेसे सम्यक्चारित्र उत्पन्न होव है । ई तीन रत्नके मोक्षके मार्ग बतावल है । जैन सिद्धान्तमे रत्नत्रयके पूर्णता प्राप्त कर लेवे पर मोक्षके प्राप्ति होव है । ई 'रत्नत्रय ' है - सम्यक् दर्शन, सम्यक् ज्ञान तथा सम्यक् चारित्र्य । मोक्ष होवे पर जीव समस्त कर्मके बन्धनसे मुक्त हो जा है आउ ऊर्ध्वगति होवेके कारण ऊ लोकके अग्रभागमे सिद्धशिला पर अवस्थित हो जा है । ओकरा अनन्त दर्शन, अनन्त ज्ञान, अनन्त सुख आउ अनन्त वीर्यके प्राप्ति होव है आउ ऊ अन्तकाल तक ओहाँ निवास कर है, ओहाँसे लौटके न आवै । '''[[अनेकान्तवाद]]''' जैन पन्थके तीसरा मुख्य सिद्धान्त है । एकरा अहिंसेके व्यापक रूप समझेके चाही । राग द्वेषजन्य संस्कारके वशीभूत होके दुसरके दृष्टिबिन्दुके ठीक-ठीक समझेके नाम अनेकान्तवाद है । एकरासे मनुष्य सत्यके निकट पहुँच सक है । ई सिद्धान्तके अनुसार कोनो मत या सिद्धान्तके पूर्ण रूपसे सत्य न कहल जा सकै । प्रत्येक मत अपन अपन परिस्थिति आउ समस्याके लेके उद्भूत होलै हे । अतएव प्रत्येक मतमे अपन अपन विशेषता है । अनेकान्तवादी ई सबके समन्वय करके आगे बढ़ है । आगे चलके जखनि ई सिद्धान्तके तार्किक रूप देल गेलै त ई [[स्यादवाद|स्याद्वाद]] नामसे कहल जाए लगलै तथा, स्यात् अस्ति', 'स्यात् नास्ति', स्यात् अस्ति नास्ति', 'स्यात् अवक्तव्य,' 'स्यात् अस्ति अवक्तव्य', 'स्यात् नास्ति अवक्तव्य' आउ 'स्यात् अस्ति नास्ति अवक्तव्य', ई सात भागके कारण सप्तभङ्गी नामसे प्रसिद्ध होलै । पार्श्वनाथके चार महाव्रत हल १. अहिंसा <br> २. सत्य<br> ३. अस्तेय <br> ४. अपरिग्रह महावीर पचमा महाव्रत 'ब्रह्मचर्य' के रूपोमे स्वीकारलन । जैन सिद्धान्तके सङ्ख्या ४५ है, जेकरामे ११ अङ्ग है । जैन सम्प्रदायमे पञ्चास्तिकायसार, समयसार आउ प्रवचनसारके 'नाटकत्रयी ' कहल जा है । जैनके धर्ममे ३ प्रमाण है - प्रत्यक्ष, अनुमान आउ आगम । ===आचार विचार=== जैन पन्थमे [[आत्मशुद्धि]] पर बल देल गेलै हे । आत्मशुद्धि प्राप्त करेला जैन पन्थमे देह-दमन आउ कष्टसहिष्णुताके मुख्य मानल गेलै हे । निर्ग्रन्थ आउ निष्परिग्रही होवेके कारण तपस्वी महावीर नग्न अवस्थामे विचरण कैल कर हलन । ई बाह्य तपो अन्तरङ्ग शुद्धिएला कैल जा हलै । प्राचीन जैन सूत्रमे कहल गेलै हे कि भलहीँ कोनो नग्न अवस्थामे रहे या एक एक महीना [[उपवास]] करे, किन्तु यदि ओकर मनमे [[माया]] है त ओकरा सिद्धि मिले वाला न । जैन आचार-विचारके पालन करेके 'शूरके मार्ग' कहल गेलै हे । जैसे लोहाके चना चबावल, बालूके ग्रास भक्षण कैल, समुद्रके भुजासे पार कैल आउ तलवारके धार पर चलल दुस्साध्य है, ओइसहीँ निर्ग्रन्थ प्रवचनके आचरणोके दुस्साध्य कहल गेलै हे । [[बौद्ध]] पन्थके भाँति जैनो पन्थमे [[जाति]] भेदके स्वीकार न कैल गेलै । प्राचीन जैन ग्रन्थमे कहर गेलै हे कि सच्चा [[ब्राह्मण]] ओही है जे राग, द्वेष आउ भय पर विजय प्राप्त केलकै हे आउ जे अपन [[इन्द्रिय]] पर निग्रह रख है । जैनधर्ममे अपन अपन कर्मके अनुसारे ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आउ [[शूद्र]]के कल्पना कैल गेलै हे । कोनो जाति विशेषमे उत्पन्न होवेसे न । महावीर अनेक म्लेच्छ, चोर, डाकू, मछुए, वेश्या आउ चाण्डालपुत्रके जैनधर्ममे दीक्षित कैलन हल । ई प्रकारके अनेक कथानक जैन ग्रन्थमे पाएल जा है । जैन पन्थके सब तीर्थङ्कर [[क्षत्रिय]] कुलमे होलन हल । एकरासे पता चल है कि पूर्वकालमे जैनधर्म क्षत्रियके धर्म हलै, विशेषकर अहीर या यादव समाज जैन पन्थके अधार हलै जेकर कालान्तरमे ब्राह्मणीकरण करके हिन्दुधर्मके अङ्ग बना देल गेलै किन्तु आजके समयमे अधिकांश [[वैश्य|वैश्ये]] लोग एकर अनुयायी हथिन । ओइसे दक्षिण भारतमे [[सेतवाल]] आदि केतने जैन खेतीबारीके धन्धा कर हथिन । पञ्चममे ब्राह्मण, क्षत्रिय आउ वैश्य ई तीनो वर्णके धन्धा करवेवाला लोग पाएल जा हथिन । [[जिनसेन मठ]] ([[कोल्हापुर]]) के अनुयायीके छोड़के आउ कोनो मठके अनुयायी चतुर्थ न कहल जाथिन । चतुर्थ लोग साधारणतया खेती आउ जमीन्दारी कर हथिन । [[सतारा जिला|सतारा]] आउ [[बीजापुर जिला]]मे केतने जैनधर्मके अनुयायी जुलाहा, छिपी, दर्जी, सुनार आउ कसेरा आदिके पेशा कर हथिन । ====सात तत्त्व==== {{मुख्य|तत्त्व (जैनधर्म)}} [[जैन ग्रन्थ]]मे सात तत्त्वके वर्णन मिल है । ई है - #[[जीव]]- जैन दर्शनमे आत्माला "जीव" शब्दके प्रयोग कैल गेलै हे । आत्मा द्रव्य जे चैतन्यस्वरुप है । {{Sfn|शास्त्री|२००७|p=६४}} #[[अजीव]]- जड़ या अचेतन द्रव्यके अजीव (पुद्गल) कहल जा है । #आस्रव - पुद्गल कर्मके आस्रव कैल #[[कर्म बन्ध|बन्ध]]- आत्मासे कर्म बन्धल #[[संवर]]- कर्म बन्धके रोकल #[[निर्जरा]]- कर्मके क्षय कैल #[[मोक्ष (जैनधर्म)|मोक्ष]] - जीवन आउ मरणके चक्रसे मुक्तिके मोक्ष कहल जा है । === व्रत === जैनधर्ममे [[श्रावक]] आउ [[जैन मुनि|मुनि]] दुनोला पाँच व्रत बतावल गेलै हे । [[तीर्थङ्कर]] आदि महापुरुष जिनका पालन कर है, ऊ [[महाव्रत]] कहला है {{Sfn|प्रमाणसागर|२००८|p=१८९}}- #[[अहिंसा]] - कोनो [[जीव]]के मन, वचन, कायसे पीड़ा न पहुँचावल । कोनो जीवके प्राणके घात न कैल । #[[सत्य]] - हित, मित, प्रिय वचन बोलल । #[[अस्तेय]] - बिन देल वस्तुके ग्रहण न कैल । #[[ब्रह्मचर्य]] - मन, वचन, कायसे मैथुन कर्मके त्याग कैल । #[[अपरिग्रह]]- पदार्थके प्रति ममत्वरूप परिणमनके बुद्धिपूर्वक त्याग ।{{Sfn|जैन|२०११|p=९३}} [[मुनि]] ई सब व्रतके सूक्ष्म रूपसे पालन कर हथिन, ओही श्रावक स्थूल रूपसे कर हथिन । === नौ पदार्थ === जैन ग्रन्थके अनुसार जीव आउ अजीव, ई दु मुख्य पदार्थ है ।{{Sfn|आचार्य नेमिचन्द्र|२०१३|प=९२}} आस्रव, बन्ध, संवर, निर्जरा, मोक्ष, पुण्य, पाप अजीव द्रव्यके भेद है । === छौ द्रव्य === {{मुख्य|द्रव्य (जैन दर्शन)}} [[सञ्चिका:द्रव्य.jpeg|thumb|छौ शाश्वत द्रव्य]] जैनधर्मके अनुसार लोक ६ द्रव्यसे बनल है । ई ६ द्रव्य शाश्वत है अर्थात् एकरा बनावल या मिटारल न जा सकै ।{{Sfn|आचार्य नेमिचन्द्र|२०१३|प=७९}} ई है जीव, पुद्गल, धर्मास्तिकाय, अधर्मास्तिकाय, आकाश आउ काल । === त्रिरत्न === {{मुख्य|रत्नत्रय}} * सम्यक् दर्शन - सम्यक् दर्शनके प्रगतावेला तत्त्व निर्णयके साधना करेके चही । तत्त्व निर्णय - हम ई शरीर आदिसे भिन्न एगो अखण्ड अविनाशी चैतन्य तत्त्व भगवान् आत्मा ही, ई शरीरादी हम न आउ ई हमर न । * [[सम्यक् ज्ञान]] - सम्यक् ज्ञान प्रगतावेला भेद ज्ञानके साधना करेके चही । भेद ज्ञान - जौन जीवके, जौन दृव्यके जे समय जे कुछो होवेला है, ऊ ओकर तत्समयके योग्यतानुसार होवित है आउ होतै । ओकरा कोनो ताल फेर बदल सकै न । * सम्यक् चारित्र - सम्यक् चारित्रके साधनाला वस्तु स्वरूपके साधना करेके चही । सम्यक् चरित्रके तात्पर्य नैैतिक आचरणसे है । पञ्चमहाव्रतके पालने शिक्षा है जे चरित्र निर्माण कर है । ई रत्नत्रय आत्माके छोड़के अन्य कोनो द्रव्यमे न रहै ।{{Sfn|आचार्य नेमिचन्द्र|२०१३|प=१४६}} सम्यक्त्वके आठ अङ्ग है —निःशङ्कितत्त्व, निःकांक्षितत्त्व, निर्विचिकित्सत्त्व, अमूढदृष्टित्व, उपबृंहन / उपगूहन, स्थितिकरण, प्रभावना, वात्सल्य । === चार कषाय === क्रोध, मान, माया, लोभ ई चार कषाय है जेकर कारण कर्मके आस्रव होव है । ई चार कषायके संयमित रखेला माध्यस्थता, करुणा, प्रमोद, मैत्री भाव धारण करेके चाही । === चार गति === चार गति जेकरामे संसारी जीवके जनम मरण होवित रह है — देव गति, मनुष्य गति, तिर्यञ्च गति, नर्क गति । मोक्षके पञ्चमो गति कहल जा है । === चार निक्षेप === नाम निक्षेप, स्थापना निक्षेप, द्रव्य निक्षेप, भाव निक्षेप । === अहिंसा === [[अहिंसा]] आउ जीव दया पर बड़ी जोड़ी देल जा है । सब जैन [[शाकाहार|शाकाहारी]] होव हथिन । अहिंसाके पालन कैल सब मुनि आउ श्रावकके परम धर्म होव है । जैनधर्मके मुख्य वाक्ये "अहिंसा परमो धर्म" है । === अनेकान्तवाद === {{मुख्य|अनेकान्तवाद}} अनेकान्तके अर्थ है - कोनो विचार या वस्तुके अलगे अलगे दष्टिकोणसे देखल, बुझल, परखल आउ सम्यक् भेद द्वारा सर्व हितकारी विचार या वस्तुके मानले अनेकान्त है ।{{Sfn|प्रमाणसागर|२००८|प=२६७}} === स्यादवाद === {{मुख्य|स्यादवाद}} स्यादवादके अर्थ है - विभिन्न अपेक्षासे वस्तुगत अनेक धर्मके प्रतिपादन ।{{Sfn|प्रमाणसागर|२००८|प=२६७}} === मन्त्र === {{मुख्य|णमोकार मंत्र}} ई जैन धर्मके परम पवित्र आउ अनादि मूलमन्त्र है जे [[प्राकृत भाषा]]मे है - :'''णमो अरिहन्ताणं । णमो सिद्धाणं । णमो आइरियाणं ।''' :'''णमो उवज्झायाणं । णमो लोए सव्वसाहूणं ॥''' अर्थात् [[अरिहन्त]]के नमस्कार, [[सिद्ध (जैनधर्म)|सिद्ध]]के नमस्कार, आचार्यके नमस्कार, [[उपाध्याय (जैन)|उपाध्याय]]के नमस्कार, सर्व साधुके नमस्कार । ई [[पञ्च परमेष्ठी]] है । ===काल चक्र=== {{मुख्य|जैन ब्रह्माण्ड विज्ञान}} [[सञ्चिका:जैन कालचक्र.jpeg|thumb|जैन कालचक्र दु भागमे विभाजित है : उत्सर्पिणी आउ अवसर्पिणी]] जौन प्रकार काल हिन्दुमे मन्वन्तर कल्प आदिमे विभक्त है ओही प्रकार जैनमे काल दु प्रकारके है — उत्सर्पिणी आउ अवसर्पिणी । अवसर्पिणी कालमे समयावधि, हर वस्तुके मान, आयु, बल इत्यादि घट है जखनिकि उत्सर्पिणीमे समयावधि, हर वस्तुके मान आउ आयु, बल इत्यादि बढ़ है । ई दुनोके कालमान दस क्रोड़ाक्रोड़ी सागरोपमके होता है । अर्थात् एक समयचक्र बीस क्रोड़ाक्रोड़ी सागरोपम के होव है । प्रत्येक उत्सर्पिणी आउ अवसर्पिणीमे २४ तीर्थङ्कर, १२ चक्रवर्ती, ९ बलदेव, ९ नारायण आउ ९ प्रतिनारायणके जनम होव है । इनका त्रिसठ श्लाकापुरुष कहल जा है । ऊपरे जे २४ तीर्थङ्गिकर गिनावल गेल है ऊ वर्तमान अवसर्पिणीके हथिन । प्रत्येक उत्सिर्पिणी या अवसर्पिणीमे नया नया जीव तीर्थङ्कर होल कर हथिन । एही सब तीर्थङ्करके उपदेशके लेके गणधर लोग द्वादश अङ्गके रचना कर हथिन । एही द्वादशाङ्ग जैनधर्मके मूल ग्रन्थ मानल जा है । ==इतिहास== {{मुख्य|जैनधर्मके इतिहास}} जैनधर्म केतना प्राचीन है, ठीक ठीक न कहल जा सकै । [[महावीर|महावीर स्वामी]] या वर्धमान ईसासे ४६८ वर्ष पूर्व [[निर्वाण]] प्राप्त कैलन हल । एही समयसे पीछे कुछ लोग विशेषकर यूरोपीय विद्वान जैनधर्मके प्रचलित होएल मान हथिन । जैन अपन ग्रन्थके [[आगम (जैन)|आगम]], [[पुराण]] आदिमे विभक्त कैलन हे । प्रो॰ जेकोबी आदिके आधुनिक अन्वेषणके अनुसार ई सिद्ध कैल गेलै हे कि जैनधर्म बौद्धधर्मसे पहिलेके है । [[उदयगिरि आउ खण्डगिरि|उदयगिरि]], [[जूनागढ़]] आदिके [[अभिलेख|शिलालेखो]]से जैनधर्मके प्राचीनता पाएल जा है । हिन्दु ग्रन्थ, [[स्कन्द पुराण]] (अध्याय ३७) के अनुसार: "ऋषभदेव [[नाभिराज]]के पुत्र हलन, ऋषभके पुत्र [[भरत चक्रवर्ती|भरत]] हलन आउ इनके नाम पर भारत देशके नाम "भारतवर्ष" पड़लै " ।{{Sfn|Sangave|२००१|p=२३}} भारतीय ज्योतिषमे यूनानीके शैलीके प्रचार विक्रमीय संवत् से तीन सौ वर्ष पीछे होलै । पर जैनके मूल ग्रन्थ अङ्गमे यवन ज्योतिषके कुछो आभास न है । जौन प्रकार वेद संहितामे पञ्चवर्षात्मक युग है आउ कृत्तिकासे नक्षत्रके गणना है ओही प्रकार जैनके अङ्ग ग्रन्थोमे है । एकरासे उनकर प्राचीनता सिद्ध होव है । ==महावीरके बाद== {{मुख्य|जैन मुनि}} महावीरके पश्चात् ई परम्परामे ढेर मुनि आउ आचार्यो होलन हे जेकरामे से प्रमुख हथिन - * महावीरके पश्चात ६२ बर्षमे तीन [[केवली]] (५२७-४६५ ईसा पूर्व) # [[इन्द्रभूति गौतम|गौतम स्वामी]] (६०७-५१५ ईसा पूर्व) # [[सुधर्मास्वामी]] (६०७-५०७ ईसा पूर्व) # [[जम्बूस्वामी]] (५४२-४६५ ईसा पूर्व) * इसके पश्चात 100 बर्षो में पॉच श्रुत केवली (४६५-३६५ ईसा पूर्व) ** आचार्य [[भद्रबाहु]]- अन्तिम श्रुत केवली (४३३-३५७) * आचार्य [[कुन्दकुन्द|कुन्दकुन्द स्वामी]] (२०० ई) * [[उमास्वामी|आचार्य उमास्वामी]] (२०० ई) * [[समन्तभद्र|आचार्य समन्तभद्र]] * आचार्य [[पूज्यपाद]] (४७४-५२५) * [[वीरसेन|आचार्य वीरसेन]] (७९०-८२५) * आचार्य [[जिनसेन]] (८००-८८०) * आचार्य [[नेमिचन्द्र|नेमिचन्द्र सिद्धान्तचक्रवर्ती]] == सम्प्रदाय == '''{{मुख्य|जैनधर्मके शाखा}}''' तीर्थङ्कर महावीरके समय तक अविछिन्न रहल जैन परम्परा ईसाके तीसरा शताब्दीमे दु भागमे विभक्त हो गेलै : [[दिगम्बर]] आउ [[श्वेताम्बर]] । मुनि प्रमाणसागरजी जैनके ई विभाजन पर अपन रचना 'जैनधर्म आउ दर्शन' मे विस्तारसे लिखलन हे कि आचार्य [[भद्रबाहु]] अपन ज्ञानके बल पर जान लेलन हल कि उत्तरभारतमे १२ वर्षके भयङ्कर अकाल पड़े वाला है एहीसे ऊ सब साधुके निर्देश देलन कि ई भयानक अकालसे बचेला दक्षिण भारत दने विहार करेके चाही । आचार्य भद्रबाहुके साथे हजारो जैन मुनि (निर्ग्रन्थ) दक्षिण दने वर्तमानके [[तमिल्नाडु]] आउ [[कर्नाटक]] दने प्रस्थान कर गेलन आउ अपन साधनामे लगल रहलन । किन्तु कुछ जैन साधु उत्तरे भारतमे रुक गेलन हल । अकालके कारण एहाँ रुकल साधुके निर्वाह आगमानुरूप न हो पा रहलै हल एहीसे ओखनी अपन ढेर क्रिया शिथिल कर लेलन, जैसे कटि वस्त्र धारण कैल, ७ घरसे भिक्षा ग्रहण कैल, १४ उपकरण साथेमे रखल आदि । १२ वर्ष बाद दक्षिणसे लौटके आएल साधु ई सब देखलन त ओखनी एहाँ रहित साधुके समझौलन कि अपने सब पुनः तीर्थङ्कर महावीरके परम्पराके अपना लेथिन पर साधु न मानलन आउ तखनि जैनधर्ममे दिगम्बर आउ श्वेताम्बर दु सम्प्रदाय बन गेलै । === दिगम्बर === [[सञ्चिका:Shravanabelagola statue.jpg|right|thumb|250px|गोमतेश्वरके प्रतिमा ([[श्रवणबेलगोला]])]] [[दिगम्बर साधु]] (निर्ग्रन्थ) वस्त्र न पेहेन हथिन । नग्न रह हथिन । दिगम्बर मतमे तीर्थङ्करके प्रतिमा पूर्ण नग्न बनावल जा है आउ उनका शृङ्गार न कैल जाए । दिगम्बर समुदाय तीन भागमे विभक्त है - *[[तारणपन्थ]] *[[दिगम्बर तेरापन्थ]] *[[बीसपन्थी|बीसपन्थ]] === श्वेताम्बर === [[श्वेताम्बर]] एवं साध्वी आउ संन्यासी श्वेत वस्त्र पेहेन हथिन । तीर्थङ्करके प्रतिमा पर धातुके आँख, कुण्डल सहित बनावल जा है आउ उनका शृङ्गार कैल जा है । श्वेताम्बरो दु भागमे विभक्त है: मूर्तिपूजक आउ अमूर्तिपूजक # मूर्तिपूजक - एखनी तीर्थङ्करके प्रतिमाके पूजा कर हथिन । # अमूर्तिपूजक - एखनी मूर्ति पूजा न करथिन । द्रव्य पूजाके जगह भाव पूजामे विश्वास कर हथिन । अमूर्तिपूजकोके दो भाग है - # स्थानकवासी # [[श्वेताम्बर तेरापन्थ]] == धर्मग्रन्थ == {{मुख्य|आगम (जैन)}} दिगम्बर आचार्य द्वारा समस्त जैन आगम ग्रन्थके चार भागमे बाटल गेलै हे - :(१) प्रथमानुयोग :(२) करनानुयोग :(३) चरणानुयोग :(४) द्रव्यानुयोग [[तत्त्वार्थ सूत्र]]- सब जैन द्वारा स्वीकृत ग्रन्थ । ===दिगम्बर ग्रन्थ=== प्रमुख [[जैन ग्रन्थ]] है - * [[षट्खण्डागम]]- मूल आगम ग्रन्थ * [[कुन्दकुन्द|आचार्य कुन्दकुन्द]] द्वारा विरचित ग्रन्थ- [[समयसार]], [[प्रवचनसार]], नियमसार, रयणसार * [[रत्नकरण्ड श्रावकाचार]] * [[पुरुषार्थ सिद्धयुपाय]] * [[आदिपुराण]] * इष्टोपदेश * आप्तमीमांसा * [[मूलाचार]] * [[द्रव्यसङ्ग्रह]] * गोम्मटसार * भगवती आराधना * योगसार *परमात्म प्रकाश *श्रीरविषेणाचार्य कृत पद्मपुराण *श्रेणिक चरित्र *हरिवंश पुराण *तिलोय पण्णत्ती *[[तत्त्वार्थ सूत्र]] *जिनसहस्त्र नाम स्त्रोत *अष्टपाहुड *आलाप पद्धति *ज्ञानार्णव *आचार्य तारण स्वामी विरचित - मालारोहण, पण्डित पूजा, कमलबत्तीसी, तारण तरण श्रावकाचार, न्यानसमुच्चय साथ, उपदेशशुद्ध सार, त्रिभङ्गीसार, चोबीस ठाणा, ममलपाहुड, षातिकाविशेष, सिद्धस्वभाव, सुन्नस्वभाव, छद्मस्थवाणी, नाममाला । *कार्तिकेयानुप्रेक्षा *समयसार कलश *हरिवंश पुराण *पार्श्व पुराण *[[उत्तरपुराण|उत्तर पुराण]] *सर्वार्थ सिद्धि *त्रिलोकसार *दर्शनसार ===श्वेताम्बर ग्रन्थ=== * [[कल्पसूत्र (जैन)]] == त्यौहार == {{Location map+|India|float=right|width=375|caption=जैनधर्मके प्रमुख तीर्थ |places= {{Location map~|India |lat=21.52 |long= 71.83 |label=[[Palitana]]|mark=Orange_pog.svg|position=bottom}} {{Location map~|India |lat= 21.494722 |long= 70.505556 |label=[[गिरनार]]|mark=Orange_pog.svg|position=left}} {{Location map~|India |lat= 24.5925 |long= 72.7083 |label=[[माउण्ट आबू|आबू पर्वत]]|mark=Orange_pog.svg|position=bottom}} {{Location map~|India |lat= 25.719 |long= 78.378|label=[[सोनगिरि]]|mark=Orange_pog.svg|position=top}} {{Location map~|India |lat= 29.09407|long= 78.00236 |label=[[हस्तिनापुर]]|mark=Orange_pog.svg|position=right}} {{Location map~|India |lat= 26.8 |long= 82.2 |label=[[अयोध्या]]|mark=Orange_pog.svg|position=right}} {{Location map~|India |lat= 23.9611 |long= 86.1371 |label=[[शिखरजी]]|mark=Orange_pog.svg|position=right}} {{Location map~|India |lat= 23.984944 |long= 79.719957 |label=[[कुण्डलपुर]]|mark=Orange_pog.svg|position=bottom}} {{Location map~|India |lat= 25.091667 |long= 85.538889 |label=[[पावापुरी]]|mark=Orange_pog.svg|position=right}} {{Location map~|India |lat= 21.996 |long= 74.862 |label=[[बावनगजा]]|mark=Orange_pog.svg|position=right}} {{Location map~|India |lat= 25.135 |long= 73.447 |label=[[रणकपुर]]|mark=Orange_pog.svg|position=left}} {{Location map~|India |lat= 24.85 |long= 79.93 |label=[[खजुराहो]]|mark=Orange_pog.svg|position=left}} {{Location map~|India |lat= 25.299528 |long= 82.999944 |label=[[वाराणसी]]|mark=Orange_pog.svg|position=bottom}} {{Location map~|India |lat= 12.859 |long= 76.489 |label=[[श्रवणबेलगोला]]|mark=Orange_pog.svg|position=right}} {{Location map~|India |lat= 20.262831 |long= 85.78603 |label=[[उदयगिरि आउ खण्डगिरि|उदयगिरि]]|mark=Orange_pog.svg|position=right}} {{Location map~|India |lat= 16.821639 |long= 74.444861 |label=[[कुम्भज]]|mark=Orange_pog.svg|position=right}} {{Location map~|India |lat= 26.7167 |long= 72.9167 |label=[[ओसियाँ, जोधपुर|ओसियाँ]]|mark=Orange_pog.svg|position=left}} {{Location map~|India |lat= 15.9484 |long= 75.8159 |label=[[पट्टदकल]]|mark=Orange_pog.svg|position=bottom}} {{Location map~|India |lat= 13.2157 |long= 75.9914 |label=[[हलेबिडु]]|mark=Orange_pog.svg|position=left}} {{Location map~|India |lat= 20.0268 |long= 75.1771 |label=[[एलोरा गुफा|एलोरा]]|mark=Orange_pog.svg|position=right}} {{Location map~|India |lat= 16.49687 |long= 80.58178 |label=[[गुण्टूर]]|mark=Orange_pog.svg|position=right}} {{Location map~|India |lat= 17.698611 |long= 79.037222 |label=[[कुलपाकजी]]|mark=Orange_pog.svg|position=right}} {{Location map~|India |lat= 9.9625 |long= 76.254167 |label=[[मत्तनचेरी]]|mark=Orange_pog.svg|position=left}} {{Location map~|India |lat= 12.22 |long= 79.07 |label=[[तिरुमलै]]|mark=Orange_pog.svg|position=right}} {{Location map~|India |lat= 10.4544 |long= 78.7247 |label=[[सीतानवासल गुफा | पुदुकोट्टई]]|mark=Orange_pog.svg|position=right}} }} जैनधर्मके प्रमुख त्यौहार ई प्रकार है * [[महावीर जयन्ती]] * [[पर्यूषण पर्व|पर्युषण]] * सोलहकारण पर्व * अष्टान्हिका पर्व * पञ्चमेरू पर्व * रत्नत्रय पर्व * [[ऋषिपञ्चमी]] * [[दीपावली]] * [[श्रुत पञ्चमी]] * अक्षय तृतीया पर्व * वीरशासन जयन्ती पर्व * क्षुल्लक श्री गणेश प्रसादजी वर्णी जयन्ती पर्व == इहो देखी == * [[णमोकार मन्त्र]] * [[प्रवेशद्वार:जैनधर्म]] * [[तमिल् जैन]] * [[जैन मन्दिर]] * [[शलाकापुरुष]] * [[जय जिनेन्द्र]] * [[केवली]] * [[विहरमान तीर्थङ्कर]] * [[जैनधर्ममे योग]] * [[गणधर]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} {{भारतके धर्म}} [[श्रेणी:जैनधर्म|*]] [[श्रेणी:धर्म]] 0c94a0xkpy26t3om1y18bc24qzm3pto णमोकार मन्त्र 0 10164 79737 68357 2026-09-12T19:37:48Z ऐक्टिवेटेड् 76 79737 wikitext text/x-wiki {{जैनधर्म}} '''णमोकार मन्त्र''' [[जैनधर्म]]के सर्वाधिक महत्वपूर्ण [[मन्त्र]] है । एकरा [[नवकार महामन्त्र]], [[नमस्कार मन्त्र]] या 'पञ्च परमेष्ठि नमस्कार' एहु कहल जा है । ई मन्त्रमे [[अरिहन्त]], [[सिद्ध]], आचार्य, उपाध्याय आउ साधुके नमस्कार कैल गेलै हे । णमोकार महामन्त्र एक लोकोत्तर मन्त्र है । ई मन्त्रके जैनधर्मके परम पवित्र आउ अनादि मूल मन्त्र मानल जा है । एकरामे कोनो व्यक्तिके न, किन्तु सम्पूर्ण रूपसे विकसित आउ विकासमान विशुद्ध आत्मस्वरूपेके दर्शन, स्मरण, चिन्तन, ध्यान आउ अनुभव कैल जा है । एहीसे ई अनादि आउ अक्षयस्वरूपी मन्त्र है । लौकिक मन्त्र आदि खाली लौकिक लाभ पहुँचाव है, किन्तु लोकोत्तर मन्त्र लौकिक आउ लोकोत्तर दोनो कार्य सिद्ध कर है । एहीसे णमोकार मन्त्र सर्वकार्य सिद्धिकारक लोकोत्तर मन्त्र मानल जा है । ==मन्त्र== {| class="wikitable" ! प्राकृत !! मगही अर्थ |- | णमो अरिहन्ताणं णमो सिद्धाणं णमो आइरियाणं णमो उवज्झायाणं णमो लोए सव्वसाहूणं एसो पञ्चणमोक्कारो सव्वपावप्पणासणो मङ्गलाणं च सव्वेसिं पढमं हवइ मङ्गलं | अरिहन्तके नमस्कार सिद्धके नमस्कार आचार्यके नमस्कार उपाध्यायके नमस्कार लोकके सब साधुके नमस्कार ई पञ्चनमस्कार सब पापके नाशक है सब मङ्गलमे ई प्रथम मङ्गल है |} ==इतिहास== [[सञ्चिका:Hatigumfa.jpg|thumb|250px|उदयगिरिके पहाड़ी पर हाथीगुम्फा अभिलेख]] १६२ ईसापूर्वमे [[हाथीगुम्फा शिलालेख|हाथीगुम्फा]] अभिलेखमे णमोकार मन्त्र एवं जैन राजा खारबेलाके उल्लेख है । [[सञ्चिका:Palecaves.jpg|thumb|250px|पाले महाराष्ट्रके सबसे प्राचीन जैन गुफा है जेकर समय ईसासे २०० शताब्दी पूर्वके मानल जा है । एहाँ पर ब्राह्मी लिपिमे णमोकार मन्त्र लिखल है ।]] "पाले" महाराष्ट्रके सबसे प्राचीन जैन गुफा है जेकर समय ईसासे २०० शताब्दी पूर्वके मानल जा है । एहाँ पर ब्राह्मी लिपिमे णमोकार मन्त्र लिखल है । गुफाके भीतरे एगो छोट सुन कमरो बनल है आउ गुफाके अन्तिम छोर पर एगो वेदी जैसन बनल है । णमोकार मन्त्रके नीचे एगो गढ्ढा बनल है आउ कुछ सीढ़ियो बनल है । गुफा "आचार्य इन्द्ररक्षित महाराज जी" के कालमे निर्मित होलै हल । पाले [[पुणे]]से लगभग ७० किमी दूर कामशेत भिरु है । <blockquote>"णमो अरिहन्ताणं, णमो सिद्धाणं, णमो आयरियाणं, णमो उवज्झायाणं, णमो लोए सव्व साहूणं, :- षट्खण्डागम (आचार्य धरसेन, पहिला शताब्दी)"</blockquote> ==महिमा== ई महामन्त्रके जैनधर्ममे सबसे प्रभावशाली मानल जा है । ई पाँच [[परमेष्ठी]] है । ई पवित्र आत्माके शुद्ध भावपूर्वक कैल गेल ई पञ्च नमस्कार सब पापके नाश करेवाला है । संसारमे सबसे उत्तम मङ्गल है । ई मन्त्रके प्रथम पाँच पदमे ३५ अक्षर आउ शेष दु पदमे ३३ अक्षर है । ई प्रकार कुल ६८ अक्षरके ई महामन्त्र समस्त कार्यके सिद्ध करेवाला आउ कल्याणकारी अनादि सिद्ध मन्त्र है । एकर आराधना करेवाला स्वर्ग आउ मुक्तिके प्राप्त कर ले है । ==एकरो देखथिन== * [[प्रवेशद्वार:जैनधर्म]] * [[जैन आचार्य]] * [[जैन मुनि]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} {{जैन ग्रन्थ}} [[श्रेणी:जैनधर्म]] [[श्रेणी:जैन दर्शन]] 6ji5jzntvc7hjqy38iny36ex02hgdxa धर्मचक्र 0 10834 79794 68585 2026-09-12T20:58:23Z ऐक्टिवेटेड् 76 79794 wikitext text/x-wiki [[सञ्चिका:Ashoka Chakra Y.svg|thumb|सम्राट [[अशोक]] द्वारा प्रयुक्त प्राचीन धर्मचक्र प्रतीक।]] [[सञ्चिका:Dharma Wheel.gif|thumb|धर्मचक्रके एगो सरलीकृत रूप|right]][[सञ्चिका:AshokaLions.jpg|200px|thumb|right|[[सारनाथ]]से प्राप्त अशोक स्तम्भ पर निर्मित धर्मचक्र]] [[सञ्चिका:Khao Khlang Nai-004.jpg|200px|thumb|right|[[थाइलैण्ड]]के [[द्वारावती]]के कलामे धर्मचक्र]] '''धर्मचक्र''' ({{Langx|sa|धर्मचक्र}}, {{Langx|pi|धम्मचक्क}}, [[प्राकृत]]: 𑀥𑀁𑀫𑀘𑀁𑀓/धंमचंक; शाब्दिक अर्थ: '[[धर्म]]के [[चक्का]]') [[भारतीय संस्कृति]]मे बहुतायतमे प्रयोग कैल जाएवाला एक प्रतीक है जे चक्र या चक्काके रूपमे होव है । ई [[भारतीय धर्म]] ([[हिन्दु]] पन्थ, [[बौद्ध]] पन्थ, [[जैन]] पन्थ, [[सिख]] पन्थ) मे मान्य आठ मङ्गल ([[अष्टमङ्गल]]) मे से एक है । ई प्रगति आउ जीवनोके प्रतीक है । बौद्ध पन्थमे धर्मचक्रके विशेष महत्व है । [[गौतम बुद्ध|बुद्ध]] [[सारनाथ]]मे जे प्रथम धर्मोपदेश देलन हल ओकरा ''[[धम्मचक्कप्पवत्तनसुत्त|धर्मचक्र प्रवर्तन]]'' एहु कहल जा है । आरम्भिक कालेसे प्रायः सब बौद्ध मन्दिर, मूर्ति आउ शिलालेख पर धर्मचक्रके प्रयोग अलङ्करण (सजावट) के रूपमे कैल गेल भेट है । वर्तमानमे धर्मचक्र बौद्धधर्मके प्रमुख प्रतीक है । [[भारत]]के राष्ट्रीय-ध्वज ([[तिरङ्गा]]-[[ध्वज]]) के मध्यके पट्टीमे धर्मचक्र [[अशोक चक्र (प्रतीक)|अशोक चक्र]] रखल गेलै हे । [[यूनिकोड]]मे धर्मचक्रला एक सङ्केत प्रदान कैल गेलै हे आउ ओकर यूनिकोड है - U+2638 (☸) । {{बौद्धधर्म}} == इतिहास == चक्र या चक्का भारतमे प्राचीनतम कालसे प्रयुक्त प्रतीकमे से एक है । [[सिन्धु घाटीके सभ्यता|सिन्धु घाटी]]मे खुदाईसे प्राप्त वस्तु पर (विशेष रूपसे मुद्रा पर) प्रायः चक्काके सङ्केत भेट है । [[धौलावीरा]]से प्राप्त सङ्केतपट्ट पर दस चिह्न है जे अधिकांशतः चक्रसे मिल-जुल है । [[सञ्चिका:The 'Ten Indus Scripts' discovered near the northern gateway of the Dholavira citadel.jpg|center|thumb|500px|धौलावीराके उत्तरी द्वारसे प्राप्त दस प्रतीक चिह्न]] कुछ विद्वानके मत है कि प्राचीन चक्र, सूर्यके एक प्रतीक है । ==विविध प्रसङ्गमे धर्मचक्र== ===सनातनधर्ममे=== [[सञ्चिका:WLA brooklynmuseum Standing Figure of Vishnu gilt bronze.jpg|thumb|सुदर्शन चक्र धारी विष्णु]] [[पुराण]]के अनुसार केवल [[२४|चोबिसे]] ऋषि [[गायत्री]]के सम्पूर्ण शक्तिके प्राप्त कर सकलन । [[गायत्री मन्त्र]]के २४ वर्ण ई २४ ऋषिके प्रतिनिधित्व कर है । [[श्रीमद्भगवद्गीता|भगवद्गीता]]के श्लोकोमे चक्रके उल्लेख होलै हे (अध्याय ३ कर्मयोग, श्लोक सङ्ख्या १६ मे । ===बौद्धधर्ममे=== धम्मचक्रके आठ पहिया तथागत [[बुद्ध]]के बतावल [[आर्य आष्टाङ्गिक मार्ग|अष्टाङ्गिक मार्ग]]के दर्शाव है । [[गौतम बुद्ध|महात्मा बुद्ध]] अपन शिष्यों (सन्त) ला २४ गुण बतावलन जे [[अशोक चक्र]]के २४ तीलीके रूपमे निरूपित कैल गेलै हे । {{Columns-list|3| #''अनुराग'' #''पराक्रम'' #''धैर्य'' #''शान्ति'' #''महानुभावत्व'' #''प्रशस्तत्व'' #''श्रद्धान'' #''अपीदान'' #''निःसङ्ग'' #''आत्मनियन्त्रण'' #''आत्माहवान'' #''सत्यवादिता'' #''धार्मिकत्व'' #''न्याय'' #''अनृशंस्य'' #''छाया'' #''अमानिता'' #''प्रभुभक्ति'' #''करुणावेदिता'' #''आध्यात्मिकज्ञान'' #''महोपेक्षा'' (क्षमा) #''अकल्कता'' #''अनादित्व'' #''अपेक्षा'' (आशा) }} * [[सिक्किम]]के राष्ट्रीय-ध्वजमे धर्मचक्रके एगो विशेष रूप स्वीकार कैल गेलै हल । ===जैनधर्ममे=== जैनधर्ममे चक्रके विशेष महत्व है जे [[जैनधर्म]]के [[तीर्थङ्कर|२४ तीर्थङ्कर]]के प्रतिनिधित्व कर है । ==चित्रदीर्घा== <gallery> Image:Coat of Arms of Mongolia.svg|[[मङ्गोलिया]]के राजचिह्न जेकरामे धर्मचक्र, [[चिन्तामणि]], [[कमल|पद्म]] आदि है । Image:Coat of arms of Sri Lanka.svg|[[श्रीलङ्का]]के राजचिह्न जेकरामे सबसे ऊपरे नील रङ्गमे धर्मचक्र है । Image:Flag of India.svg|[[भारतके ध्वज|भारतीय तिरङ्गा ध्वज]] जेकर मध्यमे [[अशोक चक्र]]के २४ तिल्ली है ।<ref>See the national flag code at http://www.mahapolice.gov.in/mahapolice/jsp/temp/html/flag_code_of_india.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171215055705/http://www.mahapolice.gov.in/mahapolice/jsp/temp/html/flag_code_of_india.pdf |date=15 दिसम्बर 2017 }} and also the national symbols page of the National Portal of India at http://india.gov.in/india-glance/national-symbols {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130706084130/http://india.gov.in/india-glance/national-symbols |date=6 जुलाई 2013 }}</ref> Image:Flag of Sikkim (1967-1975).svg|[[सिक्किम]]के भूतपूर्व राज्यके ध्वजोमे धर्मचक्र है । Image:Dharmacakra flag (Thailand).svg|धर्मचक्र ध्वज - जे थाइलैण्डमे बौद्धधर्मके प्रतीक है । Image:Emblem of Thammasat University.svg|थाइलैण्डके तम्मसत विश्वविद्यालयके मुद्रा (सील) Image:USAF Religion Pin 3.svg|The insignia for Buddhist [[chaplain]]s in the [[United States Armed Forces]]. Image:Ahimsa.svg|[[जैनधर्म]]के [[अहिंसा]]के प्रतीकोमे धर्मचक्र विद्यमान है । Image:Dharmachakra Pravartana - National Museum, New Delhi.jpg|धर्मचक्र प्रावर्तना । धर्मचक्र, रिक्त सिंघासन आउ बुद्धपादसे अङ्कित स्तूपके आवरण प्रस्तर-फलक । पहिला-दुसरा शताब्दी, आन्ध्रप्रदेश । राष्ट्रीय सङ्ग्रहालय, नया दिल्लीमे स्थित । </gallery> == एकरो देखथिन == * [[अष्टमङ्गल]] * [[चक्रवर्ती]] * [[धम्मचक्र प्रवर्तन दिवस]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} {{बौद्धधर्म विषयावली}} [[श्रेणी:बौद्धधर्म]] [[श्रेणी:प्रतीक]] rp5o2npdl16leygl41d6smkd24povi8 नरेन्द्र मोदी 0 10978 79719 68642 2026-09-12T19:18:50Z ऐक्टिवेटेड् 76 79719 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक पदाधिकारी |name = नरेन्द्र मोदी |native_name = {{Lang|gu|નરેન્દ્ર દામોદરદાસ મોદી}} |image = [[सञ्चिका:Official Photograph of Prime Minister Narendra Modi Portrait.png]] |honorific prefix = भारतके प्रधानमन्त्री |caption = आधिकारिक चित्र, २०२२ |office = [[भारतके प्रधानमन्त्री|भारतके १४मा प्रधानमन्त्री]] |president = [[प्रणब मुखर्जी]]<br>[[रामनाथ कोविन्द]]<br>[[द्रौपदी मुर्मू]] |term_start = [[भारतीय राष्ट्रिय पञ्चाङ्ग|भाराङ्ग]]: जेठ ५, १९३६<br/>[[ग्रेगोरी पञ्चाङ्ग]]: मई २६, २०१४ |term_end = |predecessor = [[मनमोहन सिंह]] |successor = |office1 = [[सांसद्, लोकसभा]] |constituency1 = [[बनारसलोकसभा निर्वाचनक्षेत्र|बनारस]] |termstart1 = [[भारतीय राष्ट्रिय पञ्चाङ्ग|भाराङ्ग]]: बैशाख २६, १९३६ <br/>[[ग्रेगोरी पञ्चाङ्ग]]: मई १६, २०१४ | preceded1 = [[मुरली मनोहरजोशी]] |office2 = [[गुजरातके मुख्यमन्त्रीकी सूची|गुजरातके १४मा मुख्यमन्त्री]] |governor2 = [[सुन्दर सिंह भण्डारी]]<br>[[कैलाशपति मिश्र]]<br>[[बलराम जाखड़]]<br>[[नवलकिशोर शर्मा]]<br>[[एस्॰ सी॰ जमीर्]]<br>[[कमला बेनीवाल]] |term_start2 = ७ अक्टूबर २००१ |term_end2 = २२ मई २०१४ |predecessor2 = [[केशूभाई पटेल]] |successor2 = [[आनन्दीबेन पटेल]] |birthname = नरेन्द्र दामोदरदास मोदी |birth_date = {{Birth date and age|1950|9|17|df=y}} |birth_place = [[वडनगर]], [[गुजरात]], [[भारत]] |honorific suffix = [[सांसद्]] |nationality = [[भारतीय]] |party = [[भारतीय जनता पार्टी]] |spouse = [[जसोदाबेन मोदी]]<ref>{{Cite web |url=http://erms.gujarat.gov.in/ceo-gujarat/FileLoc/LS2014/20/Narendra_Modi019006.PDF|title=सङ्ग्रहीत प्रति |access-date=११ अप्रैल २०१४|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413142646/http://erms.gujarat.gov.in/ceo-gujarat/FileLoc/LS2014/20/Narendra_Modi019006.PDF|archive-date=13 अप्रैल 2014|url-status=live }}</ref> |alma_mater = [[दिल्ली विश्वविद्यालय]]<br>[[गुजरात विश्वविद्यालय]] |religion = [[हिन्दु]] |website = [http://www.narendramodi.in आधिकारिक जालस्थल] |signature = Signature of Narendra Modi (Hindi).svg }} '''नरेन्द्रभाई दामोदरदास मोदी'''{{Efn|नरेन्द्र मोदीके जनम १७ सितम्बर १९५० के नरेन्द्रभाई दामोदरदास मोदीके रूपमे होलै हल । ऊ दामोदरदासके प्रयोग कैलन, उनखर मध्यनाम गुजरातीके रूपमे बाबुजीके नामके उनखर मध्यनामके रूपमे रखेके परम्परा हे, किन्तु तैयो उनखा व्यापक रूपसे नरेन्द्र मोदीके रूपमे जानल जा हे ।}} ({{Lang-gu|નરેન્દ્ર દામોદરદાસ મોદી}}; [[जनम]]: [[भारतीय राष्ट्रिय पञ्चाङ्ग|भाराङ्ग]]: भाद्रपद शुक्ल षष्ठी १८७२/ [[ग्रेगोरी पञ्चाङ्ग]]: सितम्बर १७, १९५०) २६ मई २०१४ से अखनितक लगातार तीसरा बेर ऊ [[भारत]]के [[भारतके प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्री]] बनल हथ आउ [[बनारस]]से लोकसभा सांसदो चुनल गेल हथ ।<ref name="pib">{{Cite web| url = http://pib.nic.in/newsite/hindirelease.aspx?relid=27892| title = राष्‍ट्रपति ने श्री नरेन्‍द्र मोदी को प्रधानमंत्री नियुक्‍त किया| publisher = पत्र सूचना कार्यालय, भारत सरकार| date = २० मई २०१४| accessdate = २१ मई २०१४| archive-url = https://web.archive.org/web/20140521113421/http://pib.nic.in/newsite/hindirelease.aspx?relid=27892| archive-date = २१ मई २०१४| url-status = live}}</ref><ref name="TOI-20140520">{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/Home/Lok-Sabha-Elections-2014/News/Narendra-Modi-appointed-Prime-Minister-swearing-in-on-May-26/articleshow/35388297.cms|title=Narendra Modi appointed Prime Minister, swearing in on May 26|date=२० मई २०१४|work=Times of India|accessdate=२१ मई २०१४|archive-url=https://web.archive.org/web/20190402033545/https://timesofindia.indiatimes.com/Home/Lok-Sabha-Elections-2014/News/Narendra-Modi-appointed-Prime-Minister-swearing-in-on-May-26/articleshow/35388297.cms|archive-date=२ अप्रैल २०१९|url-status=live}}</ref> ऊ भारतके प्रधानमन्त्री पद प आसीन होवेवाला स्वतन्त्र भारतमे जनमल प्रथम व्यक्ति हथ । एकरासे पहिले ऊ ७ अक्तूबर २००१ से २२ मई २०१४ तक [[गुजरात]] राज्यके [[गुजरातके मुख्यमन्त्रीके सूची|मुख्यमन्त्री]] रह चुकल हथ । मोदी [[भारतीय जनता पार्टी]] (भाजपा) आउ [[राष्ट्रिय स्वयंसेवक सङ्घ]] (आरएसएस) के सदस्य हथ ।<ref>{{Cite web|url=https://www.deccanherald.com/national/pm-modi-turns-69-a-timeline-of-his-political-career-761937.html|title=PM Modi turns 69: A timeline of his political career|last=|first=|date=2019-09-17|website=Deccan Herald|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210115073300/https://www.deccanherald.com/national/pm-modi-turns-69-a-timeline-of-his-political-career-761937.html|archive-date=१५ जनवरी २०२१|dead-url=|access-date=2021-01-20|url-status=dead}}</ref> [[वडनगर]]के एक [[गुजराती]] परिवारमे पैदा होएल मोदी अपन बचपनामे चाय बेचेमे अपन पिताके सहयोग कैलन आउ बादमे अपन दोकान चलौलन । आठ बरसके आयुमे ऊ [[आरएसएस]] से जुड़लन जेकरा साथे एक लम्बा समय तक सम्बन्धित रहलन ।<ref>{{Cite web|url=https://www.newkerala.com/news/|title=Live Latest News Headlines at newkerala.com Daily News|last=|first=|date=|website=www.newkerala.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20140315130016/http://www.newkerala.com/news/2014/fullnews-24257.html|archive-date=2014-03-15|dead-url=|access-date=2021-01-20}}</ref> [[स्नातक]] होवेके बाद ऊ अपन घर छोड़ देलन । मोदी दु बरस तक भारतभरमे यात्रा कैलन आउ अनेक धार्मिक केन्द्र घुमलन । १९६९ या १९७० मे ऊ [[गुजरात]] लौटलन जेकर बाद [[अहमदाबाद]] चल गेलन ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=3ylIAwAAQBAJ|title=Narendra Modi: A political Biography|last=Marino|first=Andy|date=2014-04-06|publisher=Harper Collins|year=|isbn=978-93-5136-218-0|location=|pages=24|language=en}}</ref> १९७१ मे ऊ आरएसएस ला पूर्णकालिक कार्यकर्ता बन गेलन । १९७५ मे देशभरमे [[आपातकाल (भारत)|आपातकाल]]के स्थितिके समय उनका कुछ समयला अज्ञातवास करे पड़लै । १९८५ मे ऊ भाजपासे जुड़लन आउ २००१ तक पार्टी पदानुक्रमके भीतरे ढेर पद पर कार्य कैलन जनेसे ऊ धीरे धीरे भाजपामे सचिवके पद पर पहुँच गेलन ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qOJfCgAAQBAJ&newbks=0&hl=en|title=Management Guru Narendra Modi|last=Shekhar|first=Himanshu|date=1901|publisher=Diamond Pocket Books Pvt Ltd|year=|isbn=978-81-288-2803-4|location=|pages=[https://www.google.co.in/books/edition/Management_Guru_Narendra_Modi/qOJfCgAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Narendra+Modi%27s+career+in+RSS&pg=PT14&printsec=frontcover 64]|language=en}}</ref> [[गुजरात भूकम्प २००१]] (भुजमे भूकम्प) के बाद गुजरातके तत्कालीन मुख्यमन्त्री [[केशुभाई पटेल]]के असफल स्वास्थ्य आउ खराब सार्वजनिक छविके चलते नरेन्द्र मोदीके २००१ मे गुजरातके मुख्यमन्त्री पद पर नियुक्त कैल गेलै । नरेन्द्र मोदी शीघ्रे विधायी [[विधानसभा]]ला चुनल गेलन । [[२००२ क० गुजरात हिंसा|२००२ के गुजरात दङ्गा]]मे उनकर प्रशासनके कठोर मानल गेलै हे । ई समय उनकर सञ्चालनके आलोचनो होलै ।<ref>{{Cite web |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/01436597.2012.657423 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=22 मई 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190404213638/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/01436597.2012.657423 |archive-date=4 अप्रैल 2019 |url-status=live }}</ref> हालाँकि [[सर्वोच्चन्यायालय (भारत)|सर्वोच्चन्यायालय]] द्वारा नियुक्त विशेष जाँच दल (एसआइटि) के अभियोजन पक्षके कार्यवाही आरम्भ करेला कोनो प्रमाण न भेटलै ।<ref>{{Cite web |url=http://www.bbc.com/news/world-asia-india-17664751 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=22 मई 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220174351/http://www.bbc.com/news/world-asia-india-17664751 |archive-date=20 दिसम्बर 2016 |url-status=live }}</ref> [[गुजरातके मुख्यमन्त्री]]के रूपमे उनकर नीतिके आर्थिक विकासके प्रोत्साहित करेला श्रेय देल गेलै ।<ref>{{Cite web |url=https://www.nytimes.com/2012/02/16/world/asia/16iht-letter16.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=22 मई 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170312085254/http://www.nytimes.com/2012/02/16/world/asia/16iht-letter16.html |archive-date=12 मार्च 2017 |url-status=live }}</ref> ऊ [[गुजरात]] राज्यके १४मा [[गुजरातके मुख्यमन्त्री|मुख्यमन्त्री]] रहलन । उनका उनकर बेस कामके चलते गुजरातके जनता लगातार ४ बेर (२००१ से २०१४ तक) गुजरातके मुख्यमन्त्री चुनकै । [[गुजरात विश्वविद्यालय]]से [[राजनीति विज्ञान]]मे स्नातकोत्तर डिग्री प्राप्त श्री नरेन्द्र मोदी विकास पुरुषके नामसे जानल जा हथिन आउ वर्तमान समयमे देशके सबसे लोकप्रिय नेतामे से हथिन ।<ref>{{Cite web|title=गूगल सर्च में भी नरेंद्र मोदी पड़े राहुल गांधी पर भारी|url=http://www.jagran.com/news/national-narendra-modi-most-searched-politician-on-google-in-india-in-maraugust-10784551.html|publisher=[[दैनिक जागरण]]|accessdate=9 अक्टूबर 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131009071653/http://www.jagran.com/news/national-narendra-modi-most-searched-politician-on-google-in-india-in-maraugust-10784551.html|archive-date=9 अक्तूबर 2013|url-status=live}}</ref> ''[[टाइम (पत्रिका)|टाइम]]'' पत्रिका मोदीके पर्सन ऑफ द इयर २०१३ के ४२ उम्मीदवारके सूचीमे सम्मिलित कैलकै हे ।<ref>{{Cite web | url=http://poy.time.com/2013/11/25/vote-now-who-should-be-times-person-of-the-year/slide/poll-results/ | title=Vote Now: Who Should Be TIME’s Person of the Year? | publisher=''टाइम'' | accessdate=27 नवम्बर 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131128063249/http://poy.time.com/2013/11/25/vote-now-who-should-be-times-person-of-the-year/slide/poll-results/ | archive-date=28 नवम्बर 2013 | url-status=dead }}</ref> [[अटल बिहारी वाजपेयी]] नियन नरेन्द्र मोदी एक [[राजनेता]] आउ कवि हथिन । ऊ [[गुजराती भाषा]]के इलावा हिन्दिओमे देशप्रेमसे ओतप्रोत कविता लिखलथिन हे ।<ref>{{Cite news |url=http://navbharattimes.indiatimes.com/state/gujarat/ahmedabad/narendra-modi-recited-poem-in-ahmedabad-rally/articleshow/30737852.cms |title=नरेंद्र मोदी ने अहमदाबाद की रैली में सुनाई कविता |publisher=नवभारतटाइम्स.कॉम |date=20 फ़रवरी 2014 |accessdate=10 मई 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140512230618/http://navbharattimes.indiatimes.com/state/gujarat/ahmedabad/narendra-modi-recited-poem-in-ahmedabad-rally/articleshow/30737852.cms |archive-date=12 मई 2014 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news|url=http://aajtak.intoday.in/story/narendra-modis-poem-reveals-pain-after-separation-from-wife-jashodaben-1-762500.html|title=कविता के जरिए नरेंद्र मोदी ने बयां किया दर्द-ए-दिल|publisher=[[आज तक]]|date=27 अप्रैल 2014|accessdate=10 मई 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140512224241/http://aajtak.intoday.in/story/narendra-modis-poem-reveals-pain-after-separation-from-wife-jashodaben-1-762500.html|archive-date=12 मई 2014|url-status=live}}</ref> उनकर नेतृत्वमे भारतके प्रमुख विपक्षी दल [[भारतीय जनता पार्टी]] [[भारतीय आम चुनाव, २०१४|२०१४ के लोकसभा चुनाव]] लड़लै आउ २८२ सीट जीतके अभूतपूर्व सफलता प्राप्त कैलकै ।<ref name="Partywise Trends & Result">{{Cite web|title=Partywise Trends & Result|url=http://eciresults.nic.in/|accessdate=17 मई 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20120223225105/http://eciresults.nic.in/|archive-date=23 फरवरी 2012|url-status=live}}</ref> एक [[सांसद]]के रूपमे ऊ [[उत्तरप्रदेश]]के सांस्कृतिक नगरी [[वाराणसी लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र|वाराणसी]] आउ अपन गृहराज्य [[गुजरात]]के [[वडोदरा लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र|वडोदरा]] संसदीय क्षेत्रसे चुनाव लड़लन आउ दुनो जगहसे जीत दर्ज कैलन ।<ref name="देशबन्धु">{{Cite news |url=http://www.deshbandhu.co.in/newsdetail/207960/1/20 |title=नरेन्द्र मोदी वाराणसी से चुनाव लडेगे |publisher=[[देशबन्धु]] |date=15 मार्च 2014 |accessdate=16 मार्च 2104 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140317123444/http://www.deshbandhu.co.in/newsdetail/207960/1/20 |archive-date=17 मार्च 2014 |url-status=live }}</ref><ref name="बीबीसी हिन्दी">{{Cite news |url=http://www.bbc.co.uk/hindi/india/2014/03/140313_ls_election_bjp_ap.shtml |title='गुजरात से चुनाव लड़ेंगे नरेन्द्र मोदी' |publisher=[[बिबिसि हिन्दी]] |date=13 मार्च 2014 |accessdate= |archive-url=https://web.archive.org/web/20140417210640/http://www.bbc.co.uk/hindi/india/2014/03/140313_ls_election_bjp_ap.shtml |archive-date=17 अप्रैल 2014 |url-status=live }}</ref> उनकर राजमे भारतके प्रत्यक्ष विदेशी निवेश आउ बुनियादी सुविधा पर खर्च तेजीसे बढ़लै ।<ref>{{Cite journal|last=Stepan|first=Alfred|date=2015-01-07|title=India, Sri Lanka, and the Majoritarian Danger|url=https://muse.jhu.edu/article/565644|journal=Journal of Democracy|language=en|volume=26|issue=1|pages=128–140|doi=10.1353/jod.2015.0006|issn=1086-3214}}</ref> ऊ अफसरशाहीमे ढेर सुधार कैलन आउ [[भारतके योजना आयोग|योजना आयोग]]के हटाके [[नीति आयोग]]के गठन कैलन ।<ref>{{Cite web|url=http://abclive.in/niti-aayog-releases-handbook-state-statistics/|title=NITI Aayog Releases State Statistics Handbook {{!}} ABC Live India|language=en-US|access-date=2021-01-21}}</ref> एकर बाद बरस २०१९ मे [[भारतीय जनता पार्टी]] उनकर नेतृत्त्वमे दुबारा चुनाव लड़लै आउ ई बार पहिलहुँसे जादे बड़ जीत प्राप्त होलै । पार्टी कुल ३०३ सीट पर जीत प्राप्त कैलकै । भाजपाके समर्थक दल मने [[राजग]] के कुल ३५२ सीट प्राप्त होलै ।<ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/lok-sabha-elections-2019/alliance-wise-tally-live-results/|title=Alliance Wise Election Live Results 2019: Lok Sabha Elections Result Live Alliance Wise, Party Wise|last=|first=|date=|website=News18|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111232305/https://www.news18.com/lok-sabha-elections-2019/alliance-wise-tally-live-results/|archive-date=12 नवंबर 2020|dead-url=|access-date=2021-01-21}}</ref> ३० मई २०१९ के शपथ ग्रहण करके नरेन्द्र मोदी लगातार दुसरा बार प्रधानमन्त्री बनलन ।<ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/people/pm-narendra-modi-becomes-longest-serving-non-congress-prime-minister-2279112|title=PM Modi Becomes Longest Serving Non-Congress Prime Minister|last=|first=|date=|website=NDTV.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20201218122430/https://www.ndtv.com/people/pm-narendra-modi-becomes-longest-serving-non-congress-prime-minister-2279112|archive-date=18 दिसम्बर 2020|dead-url=|access-date=2021-01-21}}</ref> [[भारतीय आम चुनाव, २०१९|२०१९ के आम चुनाव]]मे उनकर पार्टीके जीतके बाद उनकर प्रशासन [[जम्मू आउ कश्मीर पुनर्गठन अधिनियम, २०१९|जम्मू आउ कश्मीरके विशेष राज्यके दर्जा]]के रद्द कर देलकै । उनकर प्रशासन [[नागरिकता (संशोधन) अधिनियम, २०१९]] एहु पेश कैलकै जेकर परिणामस्वरूप देशभरमे [[नागरिकता संशोधन अधिनियमके विरोध|व्यापक विरोध प्रदर्शन]] होलै । मोदी अपन हिन्दु राष्ट्रवादी विश्वास आउ [[२००२ के गुजरात हिंसा|२००२ के गुजरात दङ्गा]] खनि उनकर कथित भूमिका पर घरेलू आउ अन्तर्राष्ट्रिय स्तर पर विवादके एक आँकड़ा बनल है,<ref>{{Cite journal|last=Jaffrelot|first=Christophe|date=2013-06-01|title=Gujarat Elections: The Sub-Text of Modi’s ‘Hattrick’—High Tech Populism and the ‘Neo-middle Class’:|url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/2321023013482789|journal=Studies in Indian Politics|language=en|doi=10.1177/2321023013482789}}</ref> जेकरा एक बहिष्कारवादी सामाजिक एजेण्डाके प्रमाणके रूपमे उद्धृत कैल गेलै हे । मोदीके कार्यकालमे भारत लोकतान्त्रिक बैकस्लेडिङ्गके अनुभव कैलकै हे ।<ref name=":5">{{Cite journal|last=Jaffrelot|first=Christoph|date=2021|title=Modi's India: Hindu Nationalism and the Rise of Ethnic Democracy|url=https://press.princeton.edu/books/hardcover/9780691206806/modis-india|publisher=Princeton University Press}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|title=Democratic Backsliding in India, the World’s Largest Democracy {{!}} V-Dem|url=https://www.v-dem.net/en/news/democratic-backsliding-india-worlds-largest-democracy/|access-date=27 नवम्बर 2020|website=www.v-dem.net|archive-date=27 फरवरी 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210227182459/https://www.v-dem.net/en/news/democratic-backsliding-india-worlds-largest-democracy/|url-status=dead}}</ref> एकर बाद बरस २०२४ मे [[भारतीय जनता पार्टी]] उनकर नेतृत्त्वमे दुबारा चुनाव लड़लै आउ ई बेर पार्टी कुल २४० सीट पर जीत प्राप्त कैलकै । भाजपाके समर्थक दल मने [[राजग]] के कुल २९२ सीट प्राप्त होलै ।<ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/lok-sabha-elections-2019/alliance-wise-tally-live-results/|title=Alliance Wise Election Live Results 2019: Lok Sabha Elections Result Live Alliance Wise, Party Wise|last=|first=|date=|website=News18|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111232305/https://www.news18.com/lok-sabha-elections-2019/alliance-wise-tally-live-results/|archive-date=12 नवंबर 2020|dead-url=|access-date=2021-01-21}}</ref> ९ जून २०२४ के शपथ ग्रहण करके नरेन्द्र मोदी लगातार तीसरा बार प्रधानमन्त्री बनलन । शपथ ग्रहणके बाद ऊ पहिला ऐसन अकाङ्ग्रेसी प्रधानमन्त्री बनलन जे १९६२ के बाद लगातार तीसरा बार प्रधानमन्त्री बनलन आउ ऊ [[पण्डित जवाहरलाल नेहरू]]के बराबरी कैलन ।<ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/people/pm-narendra-modi-becomes-longest-serving-non-congress-prime-minister-2279112|title=PM Modi Becomes Longest Serving Non-Congress Prime Minister|last=|first=|date=|website=NDTV.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20201218122430/https://www.ndtv.com/people/pm-narendra-modi-becomes-longest-serving-non-congress-prime-minister-2279112|archive-date=18 दिसम्बर 2020|dead-url=|access-date=2021-01-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/people/pm-narendra-modi-becomes-longest-serving-non-congress-prime-minister-2279112|title=PM Modi Becomes Longest Serving Non-Congress Prime Minister|last=|first=|date=|website=NDTV.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20201218122430/https://www.ndtv.com/people/pm-narendra-modi-becomes-longest-serving-non-congress-prime-minister-2279112|archive-date=18 दिसम्बर 2020|dead-url=|access-date=2021-01-21}}</ref> == सम्बन्धित लेख == * [[भारतीय जनता पार्टी]] * [[भारतके प्रधानमन्त्रीके सूची]] * [[हिन्दुत्व]] * [[भारतीय सामान्य चुनाव, २०२४]] * [[मन की बात]] == टिप्पणी == {{टिप्पणीसूची|group="lower-alpha"}} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:नरेन्द्र मोदी|*]] [[श्रेणी:भारतके प्रधानमन्त्री]] [[श्रेणी:गुजरातके मुख्यमन्त्री]] [[श्रेणी:भारतीय जनता पार्टीके मुख्यमन्त्री]] [[श्रेणी:गुजरातके व्यक्ति]] [[श्रेणी:मोदी मन्त्रिमण्डल]] [[श्रेणी:१६मा लोकसभाके सदस्य]] [[श्रेणी:१७मा लोकसभाके सदस्य]] jc3q5zqzstxfbwptia6v3uknjsw8uqk नवयान 0 11014 79802 68647 2026-09-12T20:59:11Z ऐक्टिवेटेड् 76 79802 wikitext text/x-wiki [[सञ्चिका:Buddha Shrine with Ambedkar (244910903).jpg|thumb|नवयान बौद्ध आम्बेडकरजीके तस्वीरके साथे]] '''नवयान''' [[बौद्धधम्म]] या [[बौद्धधर्म]]के एगो रूप है । नवयानके अर्थ है - "नवबौद्ध" । नवयान शब्दके उल्लेख हमनीके प्राचीनतम प्राप्त होव है यत्र तत्र एकरासे नवयान सम्प्रदायके प्राचीनता ज्ञात हो जा है । नवयान सम्प्रदायके सब अनुयायि "आम्बेडकरवादी बौद्ध" होव हथिन । ई सब बौद्धके आम्बेडकर द्वारा निर्धारीत बाइस प्रतिज्ञाके पालन कैल अनिवार्य तथा महत्वपूर्ण मानल जा है जे डॉ आम्बेडकर १४ अक्तुबर १९५६ के धम्म परिवर्तन समारोहमे देलन हल । डॉ आम्बेडकर ई सब धम्म परिवर्तीत बौद्धधम्म अनुयायीके [[भारत सरकार]] तथा राज्य सरकार "[[नवबौद्ध]]" नामक संज्ञा देलकै हे । नवयान [[महायान]], [[थेरवाद]] आउ [[वज्रयान]] आदीसे कुछ मामलामे भिन्न है । २०११ के अनुसार कुल भारतीय बौद्धमे अधिकांश मने ८७% भाग नवयानी बौद्ध (नवबौद्ध) के है । २०११ के जनगणनाके अनुसार भारतमे नवयानी बौद्धके जनसङ्ख्या ७०-७५ लाख तक है ।<ref>https://m.navbharattimes.indiatimes.com/india/buddhists-to-benefit-the-government-will-change-the-format-of-caste-certificate/articleshow/52872090.cms</ref> ==डॉ आम्बेडकर आउ पत्रकार वार्ता== डॉ आम्बेडकरके बौद्धधम्म स्वीकार करेसे एक दिन पूर्व पत्रकार पूछकै कि, ‘अपने जे बौद्धधम्म अपनावे वाला ही ऊ [[महायान]] बौद्धधर्म होतै कि [[हीनयान]] बौद्धधर्म ?’ उत्तरमे आम्बेडकर कहलन कि, ‘‘हमर बौद्धधर्म न त [[महायान]] होतै आउ नहिए [[हीनयान]] होतै । ई दुनो सम्प्रदायमे कुछ समायरूप भिन्न बात है एहीसे ई बौद्धधम्म खाली बौद्धधम्म'' होतै । जेकरामे बुद्धके मूल सिद्धान्त आउ केवल विवेकवादी सिद्धान्ते होतै । बौद्धधम्ममे हिन्दुधर्म नियन कोनो प्रकारके जाति, उच्चनीच, भेदभाव, कुरीति, देव, स्वर्ग नरक, अन्धश्रद्धा न होतै । सबके समान अधिकार, समता, बन्धुता, दया, करुणा होतै । ई ‘बौद्धधम्म’ होतै ।’’ पत्रकार फिर पूछकै, “का हमनी एकरा बौद्धधम्मके पुनर्जीवन कह सक ही?” डॉ आम्बेडकर कहलन कि, अपने कह सक ही किन्तु हम न कहबै । भारतके बौद्ध [[बोधिसत्व]] डॉ भीमराव आम्बेडकर आउ गौतम बुद्धके एके समान सम्मान दे हथिन, काहेकि ओखनी डॉ भीमराव आम्बेडकरके अपन उद्धारक मार्गदाता तथा बुद्धके अपने मार्गदाता मान हथिन । == आरम्भ == {{मुख्य|भारतीय बौद्ध आन्दोलन}} वर्तमान भारतमे जखनि-जखनि बुद्धके स्मरण कैल जा है, तखनि-तखनि स्वाभाविक रूपसे डॉ भीमराव आम्बेडकरोके नाम लेल जा है । भारतीय स्वतन्त्रताके बाद बडी बड़ सङ्ख्यामे एक साथे डॉ आम्बेडकरके नेतृत्वमे सामूदायिक बौद्धधम्म परिवर्तन होलै हल । [[१४ अक्टूबर]], [[१९५६]] के नागपुरमे ई दीक्षा सम्पन्न होलै, जेकरामे डॉ आम्बेडकरके साथे ५ लाख समर्थक बौद्ध बनलन हल, अगला दिन २ लाख एवं तीसरा दिन [[१६ अक्टूबर]]के [[चन्द्रपुर]]मे ३ लाख अनुयायी बौद्ध बनलन । ई प्रकार १० लाखोसे अधिक लोगके डॉ आम्बेडकर केवल तीन दिनमे बौद्ध बनावलन हल ।{{Cn|date=१३ अगस्त २०१८}} ई घटनासे [[भारतमे बौद्धधम्म|भारतमे बौद्धधम्मके पुनरूत्थान]] या पुनर्जन्म होलै । [[मार्च]] १९५९ तक १५ से २० लाख लोग बौद्ध बनलन हल । बौद्धधम्म भारतके प्रमुख धर्ममें से एक है । बौद्धधम्म प्राचीने कालसे है । == धर्मग्रन्थ == *[[बुद्ध आउ उनकर धम्म]] (The Buddha and His Dhamma), डॉ. बि.आर. आम्बेडकर द्वारा लिखित (मूल संस्करण अङ्ग्रेजीभाषामे) *[[बुद्धचरितचन्द्रोदय]] *बुद्धधम्माक्षरयान *बुद्ध चरित सङ्गायतन *भीमायण *भीम चरित नवयान सम्प्रदाय अतिप्राचीन शास्त्र पर आस्था श्रद्धा न रख है । नहिए ओकरा मान है । डॉ बाबासाहेब आम्बेडकरजी "बुद्ध आउ उनकर धम्म " ग्रन्थके रचना कैलन हे । ओकरे प्रमाणीक धम्मग्रन्थ मान हथिन । ई ग्रन्थके अनुवाद नवयानी विद्वान भदन्त आनन्द कौशल्यायनजी कैलन हे जेकि आजके समयमे हिन्दी, गुजराती, मराठी, पञ्जाबी, जापानी, थाइ आदि भाषामे उपलब्ध है । आउ अन्य ई ग्रन्थ पर जे व्याखा या काव्यात्मक रूपान्तर कैल गेलै हे नवयानी विद्वान ओकरे मान हथिन । == सिद्धान्त == <blockquote>हम स्वीकार कर ही कि बुद्धके शिक्षाके पालन करबै । हम हिन्दु धार्मिक रुढ़ीसे, भेदभावसे, अन्धश्रद्धासे भारतीय लोगके दूर रखबै । हमर बौद्धधम्म सबके बौद्धधम्म है ।<br>— [[डॉ भीमराव आम्बेडकर]], शाम होटल, नागपुरमे [[१३ अक्टूबर]] [[१९५६]] के प्रेस साक्षात्कार<ref>https://web.archive.org/web/20110208224554/http://www.navayan.com/navayan.php?about-navayan</ref></blockquote> === बौद्धके जीवन सुधार === वर्ष २००१ के जनगणनाके अनुसार देशमे बौद्धके जनसङ्ख्या ७५ लाख है जेकरामे से अधिकांश बौद्ध (नवबौद्ध) मने [[पूर्व बौद्ध|हिन्दु]]से धर्म बदलके बनलन हे । सबसे अधिक ४० लाख बौद्ध [[महाराष्ट्र]]मे बनलन हे । [[उत्तरप्रदेश]]मे २२ लाखके आसपास नवबौद्ध हथिन । पूरा देशमे १९९१ से २००१ के बीच बौद्धके जनसङ्ख्यामे १३ प्रतिशतके वृद्धि होलै हे ।<ref>{{Cite web |url=http://www.bbc.com/hindi/india/2016/04/160414_dalit_vote_politician_rd |title=संग्रहीत प्रति |access-date=16 दिसम्बर 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161221050625/http://www.bbc.com/hindi/india/2016/04/160414_dalit_vote_politician_rd |archive-date=21 दिसम्बर 2016 |url-status=live }}</ref> ;१. लिङ्ग अनुपात: बौद्धके बीच [[महिला]] आउ [[पुरुष]]के लिङ्ग अनुपात ९८१ प्रति हजार है । [[हिन्दुधर्म|हिन्दु]] (९५२), [[मुसलमान]] (८९६), [[सिख]] (९४०) आउ [[जैनधर्म|जैन]] (९४४) । ;२. लैकनके लिङ्ग अनुपात (०-६ वर्ष): २००१ के जनगणनाके अनुसार बौद्धके बीच लैकी आउ लैकाके लिङ्ग अनुपात ९७८ है । [[हिन्दुधर्म|हिन्दु]] (९४२), सिख (९३५) आउ [[जैनधर्म|जैन]] (९४०) । ;३. साक्षरता दर: [[बौद्धधम्म|बौद्ध]] अनुयायीके [[साक्षरता]] दर ७८.७ प्रतिशत है । एहु दरमे [[हिन्दुधर्म|हिन्दु]] (७२.१), [[मुसलमान]] (६२.१) आउ [[सिख]] (६९.४) । ;४. महिलाके साक्षरता : बौद्ध महिलाके साक्षरता दर ७२.९ प्रतिशत है । [[हिन्दुधर्म|हिन्दु]] (६६.७) आउ [[मुसलमान]] (५०.१) । ;५. काममे भागीदारी दर: [[बौद्धधम्म|बौद्ध]]ला ई दर ५५.६ है । ई दर [[हिन्दुधर्म|हिन्दु]] (४६.४), [[मुसलमान]] (३१.३) [[ईसाई]] (३२.०), [[सिख]] (४२.४) [[जैनधर्म|जैन]] (४५.७) । == जनसङ्ख्या == भारतीय बौद्धमे ८०% से अधिक नवबौद्ध हथिन । २००१ के भारतीय जनगनणाके अनुसार भारतमे बौद्ध लगभग 6 ६८ लाख मने ०.६७% हथिन आउ २०११ के जनगणनाके अनुसार भारतमे ०.५% से ०.५५% या ७६ लाख बौद्ध हथिन । ==एकरो देखथिन== * [[बौद्ध-दलित आन्दोलन]] * [[नवबौद्ध]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ी== *[https://web.archive.org/web/20170630023812/http://www.pravakta.com/do-not-change-dr-ambedkar-and-buddhism/ डॉ. अम्बेडकर का मत परिवर्तन और बौद्ध धर्म] * [https://web.archive.org/web/20180813144142/https://www.forwardpress.in/2017/08/ambedkar-ke-navyan-ke-gyanmimansiy-adhar/ आंबेडकर के नवयान के ज्ञानमीमांसीय आधार] [[श्रेणी:बौद्धधर्म]] [[श्रेणी:भारतमे बौद्धधर्म]] [[श्रेणी:बौद्धधर्मके सम्प्रदाय]] [[श्रेणी:भीमराव आम्बेडकर]] tk37299rl1s7foin1pjuamdk03hjic0 नेपालके प्रदेश 0 11208 79660 68725 2026-09-12T14:10:31Z ऐक्टिवेटेड् 76 79660 wikitext text/x-wiki {{Infobox subdivision type | name = नेपालके प्रदेश | alt_name = |map = [[सञ्चिका:नेपालके प्रदेश.png|250px]] |category = [[नेपालके प्रदेश|प्रदेश]] |territory = [[नेपाल|सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणराज्य नेपाल]] |start_date = २० सितम्बर २०१५ |current_number = ७ |number_date = |government = [[राज्यपाल]]<br> [[मुख्यमन्त्री]] |subdivision = [[नेपालके जिला|जिला]] }} {{नेपालके राजनीति}} विक्रम संवत् २०७२ आसिन ३ (२० सितम्बर २०१५) गते जारी कैल गेल [[नेपालके संविधान २०७२]]क अनुसूची ४ अनुसार नेपालके ७ प्रदेशमे विभाजन कैल गेल हे । प्रदेश सबके निर्माण पहिले रहल मण्डल (जिला) के समूह बनाके कैल गेल हे । पहिले [[नेपाल]]मे ७५ जिला हल जेकरा बढ़ाके सतहत्तर जिला (नवलपरासी आउ रूकुम) कर गेल गेल हे । संविधानके धारा २९५ (ख) अनुसार प्रदेश सबके नामाकरण सम्बन्धित प्रदेशके संसदके दु तिहाईसे करवाके प्रावधान हे । ==नेपालके प्रदेश== {{मुख्य|नेपालके प्रशासनिक विभाग}} {|class="wikitable sortable" |+ |- style="background:#98fb98;" ! # ! प्रदेश ! राजधानी ! प्रदेश प्रमुख ! मुख्यमन्त्री ! जिला ! क्षेत्रफल<br>(किमी<sup>२</sup>) ! जनसङ्ख्या<br>(२०११) ! जनघनत्व<br>(व्यक्ति/किमी<sup>२</sup>) |- |१||[[कोशी प्रदेश]]||[[बिराटनगर]]||डाॅ [[गोविन्द सुब्बा]]||[[शेरधन राई]]||१४||२५,९०५ किमी<sup>२</sup>||४५,३४,९४३||१७५ |- |२||[[मधेश प्रदेश]]||[[जनकपुर]]||[[हरी शङ्कर मिश्र]]||[[सरोज कुमार यादव]]||८||९,६६१ किमी<sup>२</sup>||५४,०४,१४५ ||५५९ |- |३||[[बागमती प्रदेश]]||[[हेटौडा]]||[[अनुराधा कोइराला]]||[[डोरमणी पौडेल]] ||१३|| २०,३०० किमी<sup>२</sup>|| ५५,२९,४५२||२७२ |- |४||[[गण्डकी प्रदेश]]||[[पोखरा]]||[[बाबुराम कुँवर]]||[[पृथ्वी सुब्बा गुरुङ]]||११||२१,५०४ किमी<sup>२</sup>||२४,१३,९०७ ||११२ |- |५||[[लुम्बिनी प्रदेश]]||[[बुटवल]]||[[उमाकान्त झा]]||[[शङ्कर पोखरेल]]||१२||२२,२८८ किमी<sup>२</sup>||४८,९१,०२५ ||२१९ |- |६||[[कर्णाली प्रदेश]]||[[वीरेन्द्रनगर]]||[[दुर्गाकेशर खनाल]]||[[महेन्द्रबहादुर शाही]]||१०|| २७,९८४ किमी<sup>२</sup>||११,६८,५१५ ||४१ |- |७||[[सुदूरपश्चिम प्रदेश]]||[[गोदावरी, कैलाली|गोदावरी]]||[[मोहनराज मल्ल]]||[[त्रिलोचन भट्ट]]||९||१९,५३९ किमी<sup>२</sup>|| २५,५२,५१७||१३० |- !''कुल'' ![[नेपाल]] ![[काठमाण्डु]] ![[नेपालके राष्ट्रपति|राष्ट्रपति]] ![[नेपालके प्रधानमन्त्रीके सूची|प्रधानमन्त्री]] !७७ !१,४७,१८१ किमी<sup>२</sup> !२,६४,९४,५०४ !१८० |} ==कोशी प्रदेश== {{मुख्य|कोशी प्रदेश}} कोशी प्रदेश [[नेपाल]]के सात प्रदेशमे से एक हे जे नेपालके पूर्वी छोर पर स्थित हे । एकर पूरुबमे [[भारत]]के प्रदेश [[सिक्किम]] आउ [[पश्चिमबङ्गाल]]के उत्तरी भाग हे । उत्तरमे [[चीन]]के [[तिब्बत]] आउ दक्षिणमे भारतके [[बिहार]] राज्य स्थित हे । दक्षिणपश्चिममे नेपालके [[मधेश प्रदेश]] स्थित हे । ई प्रदेशमे १४ जिला हे । {| class="wikitable" |+ कोशी प्रदेश |- ! मानचित्र !! जिला |- |rowspan=14|{{कोशी प्रदेश जिला स्तरीय मानचित्र}} | [[भोजपुर जिला, नेपाल|भोजपुर जिला]] |- | [[धनकुटा जिला]] |- | [[ईलाम जिला]] |- | [[झापा जिला]] |- | [[खोटाङ्ग जिला]] |- | [[मोरङ्ग जिला]] |- | [[ओखलढुङ्गा जिला]] |- | [[पाञ्चथर जिला]] |- | [[सङ्खुवासभा जिला]] |- | [[सोलुखुम्बु जिला]] |- | [[सुनसरी जिला]] |- | [[ताप्लेजुङ्ग जिला]] |- |[[तेह्रथुम जिला]] |- |[[उदयपुर जिला, नेपाल|उदयपुर जिला]] |} '''जनसङ्ख्या''': 4,534,943; '''क्षेत्र''': 25,905 वर्ग किमी<ref name=statoids>http://www.statoids.com/unp.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170718031612/http://www.statoids.com/unp.html |date=18 जुलाई 2017 }} Nepal Provinces</ref> ==मधेश प्रदेश== {{मुख्य|मधेश प्रदेश}} मधेश प्रदेश नेपालके पूर्वी तराई क्षेत्रे स्थित हे । ई प्रदेशमे कुल ८ जिला हे । एकर पूरुबके २ जिला [[कोशी प्रदेश]]से सटल हे । बाकीके ६ जिला [[बागमती प्रदेश]]से उत्तरदने सटल हे । एकर दक्षिणमे भारतके [[बिहार]] स्थित हे । {|class = "wikitable" |+मधेश प्रदेश |- ! मानचित्र !! जिला |- |rowspan=8| {{मधेश प्रदेश जिला स्तरीय मानचित्र}} | [[बारा जिला]] |- | [[धनुषा जिला]] |- | [[महोत्तरी जिला]] |- | [[पर्सा जिला]] |- | [[रौतहट जिला]] |- | [[सप्तरी जिला]] |- | [[सर्लाही जिला]] |- | [[सिराहा जिला]] |} '''जनसङ्ख्या''': 5,404,145; '''क्षेत्र''': 9,661 वर्ग किमी<ref name=statoids /> ==बागमती प्रदेश== {{मुख्य|बागमती प्रदेश}} बागमती प्रदेश अधिकतर पहाड़ी आउ [[हिमालय|हिमालयी क्षेत्र]]मे फैलल हे । ई प्रदेशके खाली १ जिला दक्षिणमे आके भारतसे सटल हे । नेपालके राष्ट्रिय रजधानियो एही प्रदेशमे आवहे । ई प्रदेशमे १३ जिला हे - {|class="wikitable" |+बागमती प्रदेश |- !मानचित्र !! जिला |- |rowspan=13|{{बागमती प्रदेश जिला स्तरीय मानचित्र}} | [[भक्तपुर जिला]] |- | [[चितवन जिला]] |- | [[धादिङ्ग जिला]] |- | [[दोलखा जिला]] |- | [[काठमाण्डु जिला]] |- | [[काभ्रेपलाञ्चोक जिला]] |- | [[ललितपुर जिला]] |- | [[मकवानपुर जिला]] |- | [[नुवाकोट जिला]] |- | [[रामेछाप जिला]] |- | [[रसुवा जिला]] |- | [[सिन्धुली जिला]] |- | [[सिन्धुपालचोक जिला]] |} ==गण्डकी प्रदेश== {{मुख्य|गण्डकी प्रदेश}} गण्डकी प्रदेश नेपालके नया संविधान जे २० सिम्तबर २०१५ के लागू भेलै के द्वारा स्थापित एक प्रदेश हे । ई प्रदेशमे ११ जिला हे - {|class="wikitable" |+गण्डकी प्रदेश |- ! मानचित्र !! जिला |- |rowspan=11|{{गण्डकी प्रदेश जिला स्तरीय मानचित्र}} |[[बागलुङ्ग जिला]] |- |[[गोरखा जिला]] |- |[[कास्की जिला]] |- |[[लमजुङ्ग जिला]] |- |[[मनाङ्ग जिला]] |- |[[मुस्ताङ्ग जिला]] |- |[[म्याग्दी जिला]] |- |[[नवलपरासी जिला]] (बर्दाघाटसे पूर्व) |- |[[पर्वत जिला|पर्बत जिला]] |- |[[स्याञ्जा जिला|स्याङ्गजा जिला]] |- |[[तनहुँ जिला]] |} ==लुम्बिनी प्रदेश== {{मुख्य|लुम्बिनी प्रदेश}} लुम्बिनी प्रदेश नेपालके सात प्रदेशमे से एक हे । ई प्रदेशमे १३ जिला हे । ई प्रदेशके जिला - {|class="wikitable" |+लुम्बिनी प्रदेश |- ! मानचित्र !! जिला |- |rowspan=13|{{लुम्बिनी प्रदेश जिला स्तरीय मानचित्र}} |[[अर्गाखाञ्ची जिला|अर्घाखाँची जिला]]<sup>*</sup> |- |[[बागलुङ्ग जिला]] (पश्चिमी भाग) |- |[[बाँके जिला]] |- |[[बर्दिया जिला]] |- |[[दाङ्ग जिला|दाङ्ग देउखुरी जिला]] |- |[[गुल्मी जिला]]<sup>*</sup> |- |[[कपिलवस्तु जिला]] |- |[[नवलपरासी जिला]] (सुस्तासे पश्चिम) |- |[[पाल्पा जिला]]<sup>*</sup> |- |[[प्युठान जिला]]<sup>*</sup> |- |[[रोल्पा जिला]]<sup>*</sup> |- |[[रुकुम जिला]] (पूर्वी भाग)<sup>*</sup> |- |[[रुपन्देही जिला]] |} ==कर्णाली प्रदेश== {{मुख्य|कर्णाली प्रदेश}} कर्णाली प्रदेश नेपालके सात प्रदेशमे से एक हे । ई प्रदेशमे १० जिला हे । ई प्रदेशके जिला - {|class="wikitable" |+कर्णाली प्रदेश |- ! मानचित्र !! जिला |- |rowspan=10|{{कर्णाली प्रदेश जिला स्तरीय मानचित्र}} |[[दैलेख जिला]] |- |[[डोल्पा जिला]] |- |[[हुम्ला जिला]] |- |[[जाजरकोट जिला]] |- |[[जुम्ला जिला]] |- |[[कालीकोट जिला]] |- |[[मुगु जिला]] |- |[[रुकुम जिला]] (पश्चिमी भाग) |- |[[सल्यान जिला]] |- |[[सुर्खेत जिला]] |} ==सुदुरपश्चिम प्रदेश== {{मुख्य|सुदूरपश्चिम प्रदेश}} सुदुरपश्चिम प्रदेश नेपालके सात प्रदेशमे से एक हे जे नेपालके सबसे पश्चिममे स्थित हे । ई प्रदेशमे ९ निम्न जिला हे - {|class="wikitable" |+सुदुरपश्चिम प्रदेश |- ! मानचित्र !! जिला |- |rowspan=9|{{सुदूरपश्चिम प्रदेश जिला स्तरीय मानचित्र}} |[[अछाम जिला]] |- |[[बैतडी जिला]] |- |[[बझाङ्ग जिला]] |- |[[बाजुरा जिला]] |- |[[डडेलधुरा जिला]] |- |[[दार्चुला जिला]] |- |[[डोटी जिला]] |- |[[कैलाली जिला]] |- |[[कञ्चनपुर जिला]] |} ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ी== * [https://web.archive.org/web/20170904160230/http://www.imnepal.com/states-nepal/ imnepal.com] {{नेपालके प्रदेश}} [[श्रेणी:नेपालके प्रदेश|*]] [[श्रेणी:नेपाल]] exd8p2qrvyr0n57072unvh7w0b2dlt9 पश्चिमी बौद्धधर्म 0 11522 79801 68825 2026-09-12T20:59:03Z ऐक्टिवेटेड् 76 79801 wikitext text/x-wiki '''पश्चिममे बौद्ध धर्म''' (या अधिक सङ्कीर्ण रूप से, '''पश्चिमी बौद्धधर्म''') से आशय [[एशिया]]के बाहरे पश्चिमी देश (व्यापक रूपसे यूरोप, अमेरिका, आस्ट्रेलिया आदि) मे [[बौद्धधर्म]]के ज्ञान आउ ओकर पालन करेसे है । [[पश्चिमी संस्कृति|पश्चिमी सभ्यता]] आउ बौद्ध जगतके बीच हजारो वर्षसे विचारके आदान-प्रदान होवित आ रहलै है । पश्चिमी देशमे सबसे पहिले [[यूनान|यूनानी लोग]] बौद्धधर्म अपनावलन हल । ई ऊ लोग हलन जे हेलेनिस्टिक कालमे [[बैक्ट्रिया]] आउ [[भारतीय उपमहाद्वीप]]मे बस गेलन हल । ओखनी [[हिन्द-यवन राज्य|भारत-यूनानी]] राजाके शासनकालमे प्रभावशाली व्यक्ति बन गेलन । ऊ सब राजा बौद्धधर्मके संरक्षण प्रदान कैलन जेकरासे यूनानी-बौद्ध धर्म आउ [[गान्धार कला|यूनानी-बौद्ध कला]]के उदय होलै । [[मध्ययुग]]मे अधिकांश समय पश्चिमी आउ बौद्ध संस्कृतिके बीच बड़ी कम सम्पर्क हलै किन्तु [[अन्तर्राष्ट्रीय व्यापार|वैश्विक व्यापार]] आउ [[वाणिज्यवाद|व्यापारिकता]]के शुरुआती आधुनिक उदय, [[खोजके युग|निम्मन नौगमन तकनीक]] आउ [[उपनिवेशवादके इतिहास|एशियाई बौद्ध देशके यूरोपीय उपनिवेशीकरण]] पश्चिमी लोगके बीच बौद्धधर्मके ज्ञानमे वृद्धि केलकै । ई बढ़ल सम्पर्क पूरा आधुनिक युगमे बौद्ध आउ पश्चिमी लोगके विभिन्न प्रतिक्रियाके जनम देलकै । एकरामे [[धर्मान्तरण]], धार्मिक विवाद आउ वाद-विवाद (जैसे [[श्रीलङ्का]]ई पनादुरा बहस), बौद्ध आधुनिकतावाद, पश्चिमी धर्मान्तरित बौद्ध आउ पश्चिमी [[अकादमी|शिक्षा]]मे बौद्ध अध्ययनके उदय सम्मिलित है । २०मा शताब्दी खनि आप्रवास, [[वैश्वीकरण]], [[ईसाई धर्म]]के पतन आउ पश्चिमी लोगके बीच बढ़ित रुचि नियन विभिन्न कारकके कारण पश्चिमी बौद्धधर्ममे वृद्धि होलै । बौद्धधर्मके विभिन्न सम्प्रदाय अखनि [[संयुक्तराज्य अमेरिका]] (२०१७ मे १%), यूरोप (२०१० मे ०.२%), [[आस्ट्रेलिया]] (२०१६ मे २.४%) आउ [[न्यूजीलैण्ड]] (१.५%) तथा सब प्रमुख पश्चिमी देशोमे स्थापित है । <ref>Cox, Daniel; Jones, Ribert P. (9 June 2017). ''America’s Changing Religious Identity''. ''2016 American Values Atlas''. Public Religion Research Institute.</ref> <ref>Pew Research Center, http://www.pewforum.org/2015/04/02/buddhists/</ref> <ref>2071.0 - Census of Population and Housing: Reflecting Australia - Stories from the Census, 2016. https://web.archive.org/web/20170919010053/http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Lookup/by%20Subject/2071.0~2016~Main%20Features~Religion%20Data%20Summary~25</ref> <ref>{{Cite web |url=http://www.stats.govt.nz/Census/2013-census/data-tables/total-by-topic.aspx |title=Table 28, 2013 Census Data – QuickStats About Culture and Identity – Tables |access-date=4 दिसम्बर 2021 |archive-date=22 नवम्बर 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171122042347/http://www.stats.govt.nz/Census/2013-census/data-tables/total-by-topic.aspx |url-status=dead }}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:बौद्धधर्म]] r6uvjcs6nzbr3o5m63p59u6k7n71usx बिहार विधानसभा 0 12687 79654 69273 2026-09-12T14:03:36Z ऐक्टिवेटेड् 76 79654 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक विधायिका |name = बिहार विधानसभा |coa_pic = Seal of Bihar.svg |legislature = बिहारके १७मा विधानसभा |house_type = निम्न सदन |term_limits = ५ वर्ष |leader1_type = अध्यक्ष |leader1 = नन्द किशोर यादव |party1 = [[राष्ट्रिय जनता दल|राजद]] |leader2_type = उपाध्यक्ष |leader2 = [[महेश्वर हजारी]] |party2 = [[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |leader3_type = सदनके नेता ([[बिहारके मुख्यमन्त्रीके सूची|मुख्यमन्त्री]]) |leader3 = [[नीतीश कुमार]] |party3 = [[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |leader4_type = सदनके उपनेता ([[बिहारके उप मुख्यमन्त्री|उपमुख्यमन्त्री]]) |leader4 = [[विजय कुमार सिन्हा]], [[सम्राट चौधरी]] |party4 = [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |leader5_type = विपक्षके नेता |leader5 = [[तेजस्वी यादव]] |party5 = [[राष्ट्रीय जनता दल|राजद]] |members = २४३ | structure1 = Bihar Vidhan Sabha Structure 2022.svg | structure1_res = 300px |political_groups1 = '''[[बिहार सरकार|सत्तापक्ष]] (१६०)''' <br>'''गठबन्धन (१२८) *{{Color box|#FF9933|border=black}} [[भाजपा]] (७८) *{{Color box|#FF0000}} [[हिन्दुस्तानी आवाम मोर्चा (सेक्युलर)|हम]] (४) *{{Color box|#003366|border=black}} [[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] (४५) *{{Color box|#CDCDCD|border=black}} [[निर्दलीय (राजनेता)|निर्दलीय]] (१) '''विपक्ष (११५)''' *{{Color box|#008000|border=black}} [[राष्ट्रिय जनता दल|राजद]] (७९) '''अन्य (३६)''' *{{Color box|#00BFFF|border=black}} [[भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस|काङ्ग्रेस]] (१९) *{{Color box|#FF0000|border=black}} [[भारतके कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी) लिबरेशन|भाकपा (माले)]] (१२) *{{Color box|#FF162D|border=black}} [[भाकपा]] (२) *{{Color box|#FA4A4A|border=black}} [[माकपा]] (२) *{{Color box|#24D330|border=black}} [[आल इण्डिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन|मजलिस]] (१) |last_election1 = [[बिहार विधानसभा चुनाव, २०२०|२०२०]] | next_election1 = [[अगला बिहार विधानसभा चुनाव|२०२५]] | voting_system1 = [[सरल बहुमत प्रणाली]] | session_room = Vidhan-sabha-bihar.jpg | session_res = 300px | meeting_place = बिहार विधानसभा, [[पटना]], [[बिहार]], [[भारत]] | website = [https://vidhansabha.bihar.gov.in बिहार विधानसभा] }} '''बिहार बिधानसभा''' [[भारत]]के [[बिहार]] राज्यके [[द्विसदनीय]] बिधायिकाके [[निम्न सदन]] हे । बर्तमानमे बिहारमे १८मा बिधानसभा चलित हे जेकर सदस्यके सङ्ख्या २४३ हे । विधानसभामे सदस्यताके कुल सङ्ख्या ३३१ हलै जेकरामे एक मनोनीत सदस्यो सम्मिलित हलै । डॉ [[श्रीकृष्ण सिंह]] सदनके पहिले नेता आउ पहिले मुख्यमन्त्री बनलन, डॉ [[अनुग्रह नारायण सिंह]] विधानसभाके पहिले उपनेता चुनल गेलन आउ राज्यके पहिला उपमुख्यमन्त्री बनलन । दोसर आम चुनाव खनि एकरा घटाके ३१८ कर देल गेलै । १९७७ मे बिहार विधानसभाके निर्वाचित सदस्यके कुल सङ्ख्या ३१८ से बढ़ाके ३२५ कर देल गेलै । [[झारखण्ड]]के एक अलगे राज्यके निर्माणके साथे बिहार पुनर्गठन अधिनियमके नामसे संसदके एक अधिनियम द्वारा बिहार विधानसभाके क्षमता ३२५ से घटाके २४३ सदस्य कर देल गेलै । २४३ सीटमे से ३८ [[अनुसूचित जाति]] आउ २ [[अनुसूचित जनजाति]] आरक्षित सीट हे । == इतिहास == [[भारत सरकार अधिनियम १९३५]] के पारित होवेके बाद [[बिहार]] आउ [[ओड़िशा]] अलगे राज्य बन गेलै । अधिनियमके अनुसार विधायिकाके एक द्विसदनीय प्रणाली शुरू कैल गेलै हल । २२ जुलाई १९३६ मे पहिला बिहार विधानपरिषदके स्थापना कैल गेलै हल । एकर ३० सदस्य हलन आउ राजीव रञ्जन प्रसाद एकर अध्यक्ष हलन । बिहार विधानसभाके दुनो सदनके पहिला संयुक्त सत्र २२ जुलाई १९३७ मे भेलै हल । राम दयालू सिंह बिहार विधानसभाके अध्यक्ष रूपे चुनल गेलन हल । ==एकरो देखथिन== * [[बिहार विधानसभा चुनाव, २०२५]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} {{भारतके राज्यके विधानसभा}} [[श्रेणी:बिहार विधानसभा|*]] [[श्रेणी:भारतके राज्यके विधायिका]] lz5kt8x5czhvdxjb7fvnhlx548wef55 बिहार विधानसभा चुनाव, २०२५ 0 12693 79655 69149 2026-09-12T14:04:05Z ऐक्टिवेटेड् 76 79655 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक चुनाव | election_name = बिहार विधानसभा चुनाव, २०२५ | type = संसदीय | registered = ७,४३,५५,९७६ ({{Up}}३.५%)<ref>{{Cite web |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2175533 |title=General Election to the Legislative Assembly of Bihar, 2025 |work=Press Information Bureau |access-date=6 अक्टुबर 2025}}</ref> | turnout = ६७.१३%<ref name="final turnout"/> ({{Increase}} ९.८४ [[प्रतिशत अङ्क|प्रअ]]) | ongoing = yes | election_date = ६ आउ ११ नवम्बर २०२५ | country = भारत | seats_for_election = [[बिहार विधानसभा]]के सभ [[बिहार विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|२४३ आसन]] | majority_seats = १२२ | previous_year = [[बिहार विधानसभा चुनाव, २०२०|२०२०]] | previous_election = बिहार विधानसभा चुनाव, २०२० | next_year = २०३० | next_election = बिहार विधानसभा चुनाव, २०३० | outgoing_members = [[१७मा बिहार विधानसभा#विधानसभाके सदस्य|निवर्तमान सदस्य]] | elected_members = | opinion_polls = <!--भाजपा--> | image1 = {{CSS image crop|Image=Samrat Chaudhary wishing Nitish Kumar on his birthday (cropped).jpg|bSize=120|cWidth=100|cHeight=120|oTop=0|oLeft=10}} | leader1 = [[सम्राट चौधरी]] | party1 = भारतीय जनता पार्टी | alliance1 = राष्ट्रिय जनतान्त्रिक गठबन्धन | leader_since1 = २०२४ | leaders_seat1 = [[तारापुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|तारापुर]] | last_election1 = १९.४६%, ७४ आसन | seats_before1 = ८०<ref>{{Cite web |date=24 जुलाई 2025 |title=Party position (as on 24 July 2025) |url=https://vidhansabha.bihar.gov.in/pdf/Party%20in%20position.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20250923093153/https://vidhansabha.bihar.gov.in/pdf/Party%20in%20position.pdf |archive-date=23 सितम्बर 2025 |website=बिहार विधानसभा}}</ref> | seats_needed1 = ३८ <!--राजद--> | image2 = {{CSS image crop|Image=Tejaswi_Yadav_2023.jpg|bSize=120|cWidth=100|cHeight=120|oTop=2|oLeft=5}} | leader2 = [[तेजस्वी यादव]] | party2 = राष्ट्रिय जनता दल | alliance2 = [[महागठबन्धन (बिहार)|महागठबन्धन]] | leader_since2 = २०१७ | leaders_seat2 = [[राघोपुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|राघोपुर]] | last_election2 = २३.११%, ७५ आसन | seats_before2 = ७७ | seats_needed2 = ४६ <!--जदयू--> | image3 = {{CSS image crop|Image=Nitish Kumar with JDU functionaries_(cropped).jpg|bSize=120|cWidth=100|cHeight=120|oTop=3|oLeft=8}} | leader3 = [[नीतीश कुमार]] | party3 = जनता दल (यूनाइटेड) | alliance3 = राष्ट्रिय जनतान्त्रिक गठबन्धन | leader_since3 = २००५ | leaders_seat3 = [[बिहार विधानपरिषद्|एमएलसि]] | last_election3 = १५.३९%, ४३ आसन | seats_before3 = ४५ | seats_needed3 = ७४ <!-- जन सुराज --> | image4 = {{CSS image crop|Image=Prashant Kishor.jpg|bSize=160|cWidth=100|cHeight=120|oLeft=40|oTop=10}} | leader4 = [[प्रशान्त किशोर]] | color4 = FFCD19 | party4 = [[जन सुराज पार्टी|जन सुराज]] | alliance4 = <!--{{Plainlist|कौनो नै}}--> | leader_since4 = २०२४ | leaders_seat4 = ''नै लड़ल'' | last_election4 = ''नया दल'' | seats_before4 = — | seats_needed4 = १२३ <!-- काङ्ग्रेस --> | image5 = {{CSS image crop|Image=|bSize=120|cWidth=100|cHeight=120|oLeft=11|oTop=2}} | leader5 = [[राजेश कुमार (जन्म १९६९)|राजेश कुमार]] | party5 = भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस | alliance5 = [[महागठबन्धन (बिहार)|महागठबन्धन]] | leader_since5 = २०२५ | leaders_seat5 = [[कुटुम्बा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|कुटुम्बा]] | last_election5 = ९.४८%, १९ आसन | seats_before5 = १९ <!-- सिपिआइ लिबरेशन --> | image6 = <div style="width:100px;"><span style="line-height:110px; vertical-align:center; text-align:center; color:{{Party color|Communist Party of India (Marxist–Leninist) Liberation}}; font-size:10px;"> '''सिपिआइ(एमएल)एल'''</span></div> | leader6 = [[महबूब आलम (राजनेता)|महबूब आलम]] | party6 = [[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी) लिबरेशन|सिपिआइ(एमएल)एल]] | alliance6 = [[महागठबन्धन (बिहार)|महागठबन्धन]] | leader_since6 = | leaders_seat6 = [[बलरामपुर, बिहार विधानसभा क्षेत्र|बलरामपुर]] | last_election6 = ३.१२%, १२ आसन | seats_before6 = ११ | map_image = Wahlkreise zur Vidhan Sabha von Bihar.svg | map_size = 300px | map_caption = बिहार विधानसभा क्षेत्र | before_election = नीतीश कुमार | before_party = जदयू | after_election = | after_party = }} '''बिहार विधानसभा चुनाव, २०२५''' बिहार विधानसभाके सब २४३ सदस्यके निर्वाचित करेला नवम्बर २०२५ मे आयोजित भेल । दु चरणके ई चुनावमे ६ नवम्बर आउ ११ नवम्बरके मतदान भेल आउ १४ नवम्बरके मतके गिनती आउ परिणामके घोषणा भेल । [[भारतीय जनता पार्टी]]के नेतृत्व वाला [[राष्ट्रिय जनतान्त्रिक गठबन्धन]] [[राष्ट्रिय जनता दल]]के नेतृत्व वाला [[महागठबन्धन (बिहार)|महागठबन्धन]]के हराके शानदार जीत प्राप्त कैलक । ​​निवर्तमान मुख्यमन्त्री [[नीतीश कुमार]] रिकार्ड दसमा बेर शपथ लेलन । पहिल बेर भाजपा बिहार विधानसभा चुनावमे सबसे अधिक आसन जीतलक । [[तेजस्वी यादव]]के नेतृत्व वाला राजद २०१० के बाद पहिल बेर तेसर स्थान पर आ गेल जखनिकि [[नीतीश कुमार]]के [[जनता दल (यूनाइटेड)]] २०१० के बादसे अपन सर्वश्रेष्ठ परिणाम दर्ज कैलक । [[भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस]]के चुनावमे प्रदर्शन खराब रहल । == पृष्ठभूमि == [[बिहार विधानसभा]]के कार्यकाल २२ नवम्बर २०२५ के समाप्त हो गेलै ।<ref>{{Cite web|title=Term of the Houses|url=https://www.eci.gov.in/term-of-the-houses|archive-url=http://web.archive.org/web/20250807185225/https://www.eci.gov.in/term-of-the-houses|archive-date=2025-08-07|access-date=2025-08-07|website=भारत निर्वाचन आयोग|language=अङ्ग्रेजी}}</ref> पिछलका [[बिहार विधानसभा चुनाव, २०२०|विधानसभा चुनाव]] अक्टूबर–नवम्बर २०२० मे होलै हल । चुनावके बाद [[राष्ट्रिय जनतान्त्रिक गठबन्धन]] राज्य सरकार बनैलकै आउ [[नीतीश कुमार]] मुख्यमन्त्री बनलन ।<ref>{{Cite news|title=Nitish Kumar takes oath as Bihar chief minister|url=https://timesofindia.indiatimes.com/elections/assembly-elections/bihar/nitish-kumar-takes-oath-as-bihar-chief-minister/articleshow/79245866.cms|work=द टाइम्स आफ इण्डिया|date=2020-11-16|language=अङ्ग्रेजी}}</ref> ९ अगस्त २०२२ के [[जद(यू)]] [[भाजपा]] सङ्गे गठबन्धन समाप्त कर देलकै आउ [[नीतीश कुमार]] [[बिहारके मुख्यमन्त्री|मुख्यमन्त्री]] पद त्याग देलन ।<ref>{{Cite news|title=Bihar Political Crisis Highlights: Nitish Kumar Resigns As Bihar Chief Minister, Breaks Alliance With BJP|url=https://www.ndtv.com/india-news/live-update-nitish-kumar-to-meet-party-mlas-today-amid-break-up-speculation-3238159|archive-url=http://web.archive.org/web/20250429154754/https://www.ndtv.com/india-news/live-update-nitish-kumar-to-meet-party-mlas-today-amid-break-up-speculation-3238159|archive-date=2025-04-29|date=2022-08-09|work=एनडिटिवि|language=अङ्ग्रेजी}}</ref> १० अगस्त २०२२ के जद(यू) [[राजद]] आउ [[भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस|काङ्ग्रेस]]के [[महागठबन्धन (बिहार)|महागठबन्धन]]मे सम्मिलित हो गेलै आउ नीतीश कुमार नया सरकारके मुख्यमन्त्री पदके शपथ लेलन ।<ref>{{Cite web|title=Bihar New Government: Nitish Kumar Takes Oath As CM, RJD's Tejashwi Yadav Sworn In As Dy CM|url=https://news.abplive.com/news/india/nitish-kumar-takes-oath-as-bihar-new-chief-minister-at-8th-time-1547404|date=2022-08-10|website=एबिपि लाइव|language=अङ्ग्रेजी}}</ref> जनवरी २०२४ मे [[जद(यू)]] [[महागठबन्धन (बिहार)|महागठबन्धन]] सङ्गे गठबन्धन समाप्त कर देलकै आउ नीतीश कुमार [[बिहारके मुख्यमन्त्री|मुख्यमन्त्री]] पद त्याग देलन ।<ref>{{Cite web|title=Bihar CM Nitish Kumar quits ruling alliance, hands over resignation to Guv|url=https://www.business-standard.com/politics/bihar-cm-nitish-kumar-quits-ruling-alliance-hands-over-resignation-to-guv-124012800129_1.html|archive-url=http://web.archive.org/web/20250213201723/https://www.business-standard.com/politics/bihar-cm-nitish-kumar-quits-ruling-alliance-hands-over-resignation-to-guv-124012800129_1.html|archive-date=2025-02-13|date=2024-08-28|website=बिजनेस स्टाण्डर्ड|language=अङ्ग्रेजी}}</ref> ऊ [[भाजपा]]के नेतृत्व वाला [[राजग]] सङ्गे नया सरकार बनौलन आउ फिरसे मुख्यमन्त्री पदके शपथ लेलन ।<ref>{{Cite web|date=2024-01-28|title=Nitish Kumar takes oath as Bihar CM for a record ninth time with BJP support|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/nitish-kumar-takes-oath-as-cm-for-9th-time-twice-in-two-years-101706441309154.html|website=हिन्दुस्तान टाइम्स|language=अङ्ग्रेजी}}</ref> == अनुसूची == [[भारत निर्वाचन आयोग]] ६ अक्टूबर २०२५ के [[बिहार विधानसभा चुनाव]]के कार्यक्रमके आधिकारिक रूपसे घोषणा कैलकै । चुनाव दु चरणमे होवेवाला हे । <div class="center"> '''निर्वाचन क्षेत्र आउ चरणके मानचित्र''' [[सञ्चिका:2025 Bihar Legislative Assembly Election Phase Wise Schedule.svg|500px]] {{Legend|#FFE525|पहिला चरण}} {{Legend|#FF71C6|दुसर चरण}} </div> {|class="wikitable sortable" width="50%" style="text-align:center;" |+ |- !rowspan=3|मतदान कार्यक्रम !colspan=3|अनुसूची |- !चरण १ !चरण २ |- !१२१ आसन !१२२ आसन |- !अधिसूचना तिथि |१० अक्टूबर २०२५ |१३ अक्टूबर २०२५ |- !नामाङ्कन करेके अन्तिम तिथि |१७ अक्टूबर २०२५ |२० अक्टूबर २०२५ |- !नामाङ्कनके जाँच |१८ अक्टूबर २०२५ |२१ अक्टूबर २०२५ |- !नामाङ्कन वापिस लेवेके अन्तिम तिथि |२० अक्टूबर २०२५ |२३ अक्टूबर २०२५ |- !मतदानके तिथि |०६ नवम्बर २०२५ |११ नवम्बर २०२५ |- !मतगणनाके तिथि |colspan=2|१४ नवम्बर २०२५ |- |} == दल आउ गठबन्धन == === {{Legend2|{{Party color|राष्ट्रिय जनतान्त्रिक गठबन्धन}}|[[राष्ट्रिय जनतान्त्रिक गठबन्धन]]}} === [[सञ्चिका:2025 Bihar Legislative Assembly Election NDA Seat Sharing.svg|'''२०२५ बिहार विधानसभा चुनाव लागि राजग के क्षेत्र बँटवाराके मानचित्र'''|thumb|right|300px]] {| class="wikitable" width="50%" style="text-align:center; ! colspan="2" | दल !झण्डा !चिह्न !नेता !चित्र !लड़ल गेल आसन |- |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी]] | |[[सञ्चिका:Lotus flower symbol.svg|50px]] |[[सम्राट चौधरी]] |[[सञ्चिका:Samrat Chaudhary wishing Nitish Kumar on his birthday (cropped).jpg|40px]] |१०१ |- |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)]] |[[सञ्चिका:JanataDalUnitedFlag.PNG|50px]] |[[सञ्चिका:Indian Election Symbol Arrow.svg|50px]] |[[नीतीश कुमार]] |[[सञ्चिका:Nitish Kumar with JDU functionaries (cropped).jpg|50px]] |१०१ |- |{{Party color cell|Lok Janshakti Party (Ram Vilas)}} |[[लोक जनशक्ति पार्टी (राम विलास)]] |[[सञ्चिका:Lok_Janshakti_Party_Flag.svg|50px]] | | [[चिराग पासवान]] | [[सञ्चिका:Shri Chirag Paswan.jpg|50px]] |२८ {{Efn|मढ़ौरासे लोजपा (रावि) के उम्मीदवार सीमा सिंहके नामाङ्कन रद्द}} |- |{{Party color cell|Hindustani Awam Morcha}} |[[हिन्दुस्तानी आवाम मोर्चा (सेक्युलर)]] |[[सञ्चिका:Hindustani_Awam_Morcha_flag.jpg|50px]] | |[[जीतनराम माञ्झी]] |[[सञ्चिका:Jitan Ram Manjhi June 2024 cropped.jpg|50px]] |६ |- |{{Party color cell|Rashtriya Lok Morcha}} |[[राष्ट्रिय लोक मोर्चा]] |[[सञ्चिका:Flag of Rashtriya Lok Morcha.jpg|50px]] |[[सञ्चिका:Gas Cylinder.jpg|50px]] |[[उपेन्द्र कुशवाहा]] |[[सञ्चिका:The Minister of State for Human Resource Development, Shri Upendra Kushwaha addressing at the inauguration of the “Summer Fiesta”, in New Delhi on May 22, 2018.JPG|50px]] |६ |- |{{Party color cell|निर्दलीय}} |निर्दलीय | | | | |१{{Efn|मढ़ौरासे लोजपा (रावि) उम्मीदवार सीमा सिंहके नामाङ्कन रद्द होवेके बाद [[राजग]] निर्दलीय उम्मीदवार अङ्कित कुमारके सर्मथन कैलकै}} |- |} {{Notelist}} === {{Legend2|{{Party color|महागठबन्धन (बिहार)}}|[[महागठबन्धन (बिहार)|महागठबन्धन]]}} === [[सञ्चिका:2025 Bihar Legislative Assembly Election MGB Seat Sharing.svg|'''महागठबन्धनके क्षेत्र बँटवाराके मानचित्र '''|thumb|right|300px]] {| class="wikitable" width="50%" style="text-align:center; ! colspan="2" | दल !झण्डा !चिह्न !नेता !चित्र !लड़ल आसन |- |{{Party color cell|राष्ट्रिय जनता दल}} |[[राष्ट्रिय जनता दल]] |[[सञ्चिका:RJD Flag.svg|50px]] |[[सञ्चिका:Indian Election Symbol Hurricane Lamp.png|50px]] |[[तेजस्वी यादव]] |[[सञ्चिका:Tejaswi Yadav 2023.jpg|50px]] | १४२ {{Efn|मोहनियासे राजद के उम्मीदवार श्वेता सुमनके नामाङ्कन रद्द}} |- |{{Party color cell|Indian National Congress}} |[[भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस]] |[[सञ्चिका:Indian National Congress Flag.svg|50px]] |[[सञ्चिका:INC Hand.svg|50px]] |राजेश कुमार |[[सञ्चिका:No image available.svg|50px]] | ६० |- |{{Party color cell|Communist Party of India (Marxist–Leninist) Liberation}} |[[भारतके कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी) लिबरेशन]] |[[सञ्चिका:CPIML LIBERATION FLAG.png|50px]] |[[सञ्चिका:Flag Logo of CPIML.png|50px]] |महबूब आलम ||[[सञ्चिका:No image available.svg|50px]] |२० |- |{{Party color cell|Communist Party of India (Marxist)}} |[[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी)]] |[[सञ्चिका:CPI-M-flag.svg|50px]] |[[सञ्चिका:CPI(M) election symbol - Hammer Sickle and Star.svg|50px]] |अजय कुमार ||[[सञ्चिका:No image available.svg|50px]] | ४ |- |{{Party color cell|Communist Party of India}} |[[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी]] |[[सञ्चिका:CPI-banner.svg|50px]] |[[सञ्चिका:CPI symbol.svg|50px]] |[[राम नरेश पाण्डेय]] |[[सञ्चिका:Ram Naresh Panday.jpg|50px]] | ९ |- |{{Party color cell|Vikassheel Insaan Party}} |[[विकासशील इन्सान पार्टी]] |[[सञ्चिका:No image available.svg|50px]] |[[सञ्चिका:VIP PARTY.jpg|50px]] |[[मुकेश सहनी]] |[[सञ्चिका:No image available.svg|50px]] | १४ {{Efn|सुगौलीसे विइम्पा के उम्मीदवार शशिभूषण सिंहके नामाङ्कन रद्द}} |- |} {{Notelist}} === {{Legend2|{{Party color|Green}}|जिडिए}} === {| class="wikitable" width="50%" style="text-align:center; !colspan="2"|दल !झण्डा !चिह्न !नेता !चित्र !लड़ल आसन |- |{{Party color cell|Rashtriya Lok Janshakti Party}} |[[राष्ट्रिय लोक जनशक्ति पार्टी]] | | |[[पशुपति कुमार पारस]] |[[सञ्चिका:Pashupati Kumar Paras (cropped).jpg|50px]] | २५ |- |{{Party color cell|All India Majlis-e-Ittehadul Muslimeen}} ||[[आल इण्डिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन]] |[[सञ्चिका:All India Majlis-e-Ittehadul Muslimeen logo.svg|50px]] |[[सञ्चिका:Indian Election Symbol Kite.svg|50px]] |अख्तरुल इमान |[[सञ्चिका:No image available.svg|50px]] | २५ |- |} ==={{Legend2|{{Party color|निर्दलीय}}|अन्य}}=== {| class="wikitable" width="50%" style="text-align:center; ! colspan="2"| दल ! झण्डा ! चिह्न ! नेता ! चित्र ! लड़ल आसन |- | style="background:#FFCD19;" | | [[जन सुराज पार्टी]] | | | [[प्रशान्त किशोर]] | [[सञ्चिका:Prashant Kishor.jpg|54x54px]] | ११६ |- | {{Party color cell|Bahujan Samaj Party}} | [[बहुजन समाज पार्टी]] | [[सञ्चिका:Elephant Bahujan Samaj Party.svg|50px]] | [[सञ्चिका:Indian Election Symbol Elephant.png|50px]] | शंकर महतो | | १३० |- | {{Party color cell|आम आदमी पार्टी}} | [[आम आदमी पार्टी]] | [[सञ्चिका:Aam Aadmi Party logo (English).svg|50px]] | [[सञ्चिका:AAP Symbol.png|50px]] | राकेश यादव | | १२१ |- |} == उम्मीदवार == <!--उम्मीदवारके नाम तखनितक नै जोड़थिन जखनितक कि उनकर आधिकारिक घोषणा नै हो जाए--> {|class="wikitable sortable" style="text-align:center;" !rowspan="2"|मण्डल !colspan="2" rowspan="2"|निर्वाचन क्षेत्र |colspan="3" style="background:{{Party color|राष्ट्रिय जनतान्त्रिक गठबन्धन}}"| |colspan="3" style="background:{{Party color|महागठबन्धन (बिहार)}}"| |- !colspan="3"|[[राष्ट्रिय जनतान्त्रिक गठबन्धन|राजग]] !colspan="3"|[[महागठबन्धन (बिहार)|महागठबन्धन]] |- |rowspan="9"|[[पश्चिमचम्पारण मण्डल|पश्चिमचम्पारण]] !१ |वाल्मीकिनगर |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |धीरेन्द्र प्रताप सिंह उर्फ रिङ्कू सिंह |{{Party color cell|Indian National Congress}} |[[भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस|काङ्ग्रेस]] |सुरेन्द्र प्रसाद कुशवाहा |- !२ |रामनगर (एससि) |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |नन्दकिशोर राम |{{Party color cell|राष्ट्रिय जनता दल}} |[[राष्ट्रिय जनता दल|राजद]] |सुबोध पासवान |- !३ |नरकटियागञ्ज |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |सञ्जय पाण्डेय | | | |- !४ |बगहा |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |राम सिंह |{{Party color cell|Indian National Congress}} |[[भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस|काङ्ग्रेस]] |जयेश मङ्गल सिंह |- !५ |लउरिया |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |नारायण प्रसाद |{{Party color cell|विकासशील इन्सान पार्टी}} |[[विकासशील इन्सान पार्टी|विआइपि]] |रण कौशल प्रताप सिंह |- !६ |नौतन |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |उमाकान्त सिंह |{{Party color cell|Indian National Congress}} |[[भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस|काङ्ग्रेस]] |अमित गिरी |- !७ |चनपटिया |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |उमाकान्त सिंह |{{Party color cell|Indian National Congress}} |[[भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस|काङ्ग्रेस]] |अभिषेक रञ्जन |- !८ |बेतिया |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |[[रेणु देवी]] |{{Party color cell|Indian National Congress}} |[[भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस|काङ्ग्रेस]] |वसी अहमद |- !९ |सिकटा |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |समृद्ध वर्मा |{{Party color cell|Communist Party of India (Marxist–Leninist) Liberation}} |[[भारतके कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी) लिबरेशन|भाकपा-माले]] |बीरेन्द्र प्रसाद गुप्ता |- |rowspan=12|[[पूर्वचम्पारण मण्डल|पूर्वचम्पारण]] !१० |रक्सौल |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |प्रमोद कुमार सिंहा |{{Party color cell|Indian National Congress}} |[[भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस|काङ्ग्रेस]] |श्याम बिहारी प्रसाद |- !११ |सुगौली |{{Party color cell|Lok Janshakti Party (Ram Vilas)}} |[[लोक जनशक्ति पार्टी (राम विलास)|लोजपा (आर)]] |राजेश कुमार उर्फ बबलू गुप्ता | | | |- !१२ |नरकटिया |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |विशाल साह |{{Party color cell|राष्ट्रिय जनता दल}} |[[राष्ट्रिय जनता दल|राजद]] |शमीम अहमद |- !१३ |हरसिद्धि |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |[[कृष्णनन्दन पासवान]] |{{Party color cell|राष्ट्रिय जनता दल}} |[[राष्ट्रिय जनता दल|राजद]] |राजेन्द्र कुमार राम |- !१४ |गोविन्दगञ्ज |{{Party color cell|Lok Janshakti Party (Ram Vilas)}} |[[लोक जनशक्ति पार्टी (राम विलास)|लोजपा (आर)]] |[[राजू तिवारी]] |{{Party color cell|Indian National Congress}} |[[भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस|काङ्ग्रेस]] |शशि भूषण राय |- !१५ |केसरिया |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |शालिनी मिश्रा |{{Party color cell|विकासशील इन्सान पार्टी}} |[[विकासशील इन्सान पार्टी|विआइपि]] |वरुण विजय |- !१६ |कल्याणपुर |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |[[सचिंद्र प्रसाद सिंह]] |{{Party color cell|राष्ट्रिय जनता दल}} |[[राष्ट्रिय जनता दल|राजद]] |मनोज कुमार यादव |- !१७ |पिपरा |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |श्यामबाबू प्रसाद यादव |{{Party color cell|भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी)}} |[[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी)|माकपा]] |राज मङ्गल प्रसाद |- !१८ |मधुबन |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |राणा रणधीर सिंह |{{Party color cell|राष्ट्रिय जनता दल}} |[[राष्ट्रिय जनता दल|राजद]] |सन्ध्या रानी कुशवाहा |- !१९ |मोतिहारी |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |प्रमोद कुमार |{{Party color cell|राष्ट्रिय जनता दल}} |[[राष्ट्रिय जनता दल|राजद]] |देवा गुप्ता |- !२० |चिरैया |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |लालाबाबू प्रसाद गुप्ता |{{Party color cell|राष्ट्रिय जनता दल}} |[[राष्ट्रिय जनता दल|राजद]] |लक्ष्मी नारायण प्रसाद यादव |- !२१ |ढाका |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |[[पवन जायसवाल]] |{{Party color cell|राष्ट्रिय जनता दल}} |[[राष्ट्रिय जनता दल|राजद]] |फैसल रहमान |- |[[शिवहर मण्डल|शिवहर]] !२२ |शिवहर |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |श्वेता गुप्ता |{{Party color cell|राष्ट्रिय जनता दल}} |[[राष्ट्रिय जनता दल|राजद]] |नवनीत कुमार |- |rowspan="8"|[[सीतामढ़ी मण्डल|सीतामढ़ी]] !२३ |रिगा |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |बैद्यनाथ प्रसाद |{{Party color cell|Indian National Congress}} |[[भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस|काङ्ग्रेस]] |अमित कुमार सिंह टुन्नु |- !२४ |बथनाहा (एससि) |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |अनिल कुमार राम |{{Party color cell|Indian National Congress}} |[[भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस|काङ्ग्रेस]] |इ आर नवीन कुमार |- !२५ |परिहार |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |गायत्री देवी |{{Party color cell|राष्ट्रिय जनता दल}} |[[राष्ट्रिय जनता दल|राजद]] |समिता पूर्वे गुप्ता |- !२६ |सुरसण्ड |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |नागेन्द्र राउत |{{Party color cell|राष्ट्रिय जनता दल}} |[[राष्ट्रिय जनता दल|राजद]] |सय्यद अबू डोजन |- !२७ |बाजपट्टी |{{Party color cell|राष्ट्रिय लोक समता पार्टी}} |राष्ट्रिय लोक मोर्चा |रामेश्वर कुमार महतो |{{Party color cell|राष्ट्रिय जनता दल}} |[[राष्ट्रिय जनता दल|राजद]] |मुकेश यादव |- !२८ |सीतामढ़ी |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |सुनील कुमार पिण्टू |{{Party color cell|राष्ट्रिय जनता दल}} |[[राष्ट्रिय जनता दल|राजद]] |सुनील कुशवाहा |- !२९ |रून्नीसैदपुर |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |पङ्कज मिश्रा |{{Party color cell|राष्ट्रिय जनता दल}} |[[राष्ट्रिय जनता दल|राजद]] |चन्दन कुमार |- !३० |बेलसण्ड |{{Party color cell|Lok Janshakti Party (Ram Vilas)}} |[[लोक जनशक्ति पार्टी (राम विलास)|लोजपा (आर)]] |अमित कुमार |{{Party color cell|राष्ट्रिय जनता दल}} |[[राष्ट्रिय जनता दल|राजद]] |सञ्जय गुप्ता |- |rowspan="10"|[[मधुबनी मण्डल|मधुबनी]] !३१ |हरलाखी |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |सुधांशु शेखर |{{Party color cell|भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी}} |[[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी|भाकपा]] |राम नरेश पाण्डे |- !३२ |बेनीपट्टी |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |विनोद नारायण झा |{{Party color cell|Indian National Congress}} |[[भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस|काङ्ग्रेस]] |नलिनी रञ्जन झा |- !३३ |खजौली |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |अरुण शङ्कर प्रसाद |{{Party color cell|राष्ट्रिय जनता दल}} |[[राष्ट्रिय जनता दल|राजद]] |ब्रज किशोर यादव |- !३४ |बाबूबरही |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |मीना कामत |{{Party color cell|राष्ट्रिय जनता दल}} |[[राष्ट्रिय जनता दल|राजद]] |अरुण कुशवाहा |- !३५ |बिस्फी |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |हरिभूषण ठाकुर बचौल |{{Party color cell|राष्ट्रिय जनता दल}} |[[राष्ट्रिय जनता दल|राजद]] |आसिफ अहमद |- !३६ |मधुबनी |{{Party color cell|राष्ट्रिय लोक समता पार्टी}} |राष्ट्रिय लोक मोर्चा |माधव आनन्द |{{Party color cell|राष्ट्रिय जनता दल}} |[[राष्ट्रिय जनता दल|राजद]] |समीर कुमार महासेठ |- !३७ |राजनगर (एससि) |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |सुजीत पासवान |{{Party color cell|राष्ट्रिय जनता दल}} |[[राष्ट्रिय जनता दल|राजद]] |विष्णुदेव मोची |- !३८ |झञ्झारपुर |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |नीतीश मिश्रा |{{Party color cell|भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी}} |[[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी|भाकपा]] |राम नारायण यादव |- !३९ |फुलपरास |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |शीला मण्डल |{{Party color cell|Indian National Congress}} |[[भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस|काङ्ग्रेस]] |सुबोध मण्डल |- !४० |लौकाहा |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |सतीश साह |{{Party color cell|राष्ट्रिय जनता दल}} |[[राष्ट्रिय जनता दल|राजद]] |भरत भूषण मण्डल |- |rowspan="5"|[[सुपौल मण्डल|सुपौल]] !४१ |निर्मली |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |अनिरुद्ध प्रसाद यादव |{{Party color cell|राष्ट्रिय जनता दल}} |[[राष्ट्रिय जनता दल|राजद]] |बैजनाथ मेहता |- !४२ |पिपरा |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |राम विलास कामत |{{Party color cell|Communist Party of India (Marxist–Leninist) Liberation}} |[[भारतके कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी) लिबरेशन|भाकपा-माले]] |अनिल कुमार |- !४३ |सुपौल |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |विजेन्द्र प्रसाद यादव |{{Party color cell|Indian National Congress}} |[[भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस|काङ्ग्रेस]] |मिन्नत राहमनी |- !४४ |त्रिवेणीगञ्ज (एससि) |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |सोनम रानी सरदार |{{Party color cell|राष्ट्रिय जनता दल}} |[[राष्ट्रिय जनता दल|राजद]] |सन्तोष सरदार |- !४५ |छातापुर |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |नीरज कुमार सिंह बबलू |{{Party color cell|राष्ट्रिय जनता दल}} |[[राष्ट्रिय जनता दल|राजद]] |डॉ विपिन कुमार नोनिया |- |rowspan="6"|[[अररिया मण्डल|अररिया]] !४६ |नरपतगञ्ज |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |देवन्ती यादव |{{Party color cell|राष्ट्रिय जनता दल}} |[[राष्ट्रिय जनता दल|राजद]] |मनीष यादव |- !४७ |रानीगञ्ज (एससि) |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |अच्मित ऋषिदेव |{{Party color cell|राष्ट्रिय जनता दल}} |[[राष्ट्रिय जनता दल|राजद]] |अविनाश मङ्गलम |- !४८ |फारबिसगञ्ज |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |विद्या सागर केशरी |{{Party color cell|Indian National Congress}} |[[भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस|काङ्ग्रेस]] |मनोज विश्वास |- !४९ |अररिया |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |शगुफ्ता अजीम |{{Party color cell|Indian National Congress}} |[[भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस|काङ्ग्रेस]] |अविदूर रहमान |- !५० |जोकीहाट |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |मंजर आलम |{{Party color cell|राष्ट्रिय जनता दल}} |[[राष्ट्रिय जनता दल|राजद]] |मोहम्मद सहनवाज आलम |- !५१ |सिकटी |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |विजय कुमार मण्डल |{{Party color cell|विकासशील इन्सान पार्टी}} |[[विकासशील इन्सान पार्टी|विआइपि]] |हरी नारायण प्रमाणिक |- |rowspan="4"|[[किशनगञ्ज मण्डल|किशनगञ्ज]] !५२ |बहादुरगञ्ज |{{Party color cell|Lok Janshakti Party (Ram Vilas)}} |[[लोक जनशक्ति पार्टी (राम विलास)|लोजपा (आर)]] |कलीमुद्दीन |{{Party color cell|Indian National Congress}} |[[भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस|काङ्ग्रेस]] |मसवर आलम |- !५३ |ठाकुरगञ्ज |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |गोपाल अग्रवाल | |राजद |सऊद असरार |- !५४ |किशनगञ्ज |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |स्वीटी सिंह |{{Party color cell|Indian National Congress}} |[[भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस|काङ्ग्रेस]] |कमरुल होदा |- !५५ |कोचाधामन |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |बीणा देवी | | | |- |rowspan="7"|[[पूर्णिया मण्डल|पूर्णिया]] !५६ |अमौर |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |सबा जफर |{{Party color cell|Indian National Congress}} |[[भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस|काङ्ग्रेस]] |अब्दुल जलील मस्तान |- !५७ |बैसी |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |विनोद यादव | | | |- !५८ |कस्बा |{{Party color cell|Lok Janshakti Party (Ram Vilas)}} |[[लोक जनशक्ति पार्टी (राम विलास)|लोजपा (आर)]] |नितेश कुमार सिंह |{{Party color cell|Indian National Congress}} |[[भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस|काङ्ग्रेस]] |इरफान आलम |- !५९ |बनमनखी (एससि) |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |कृष्ण कुमार ऋषि |{{Party color cell|Indian National Congress}} |[[भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस|काङ्ग्रेस]] |देवनारायण रजक |- !६० |रूपौली |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |कलाधार मण्डल | | | |- !६१ |धमदाहा |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |लेशी सिंह | | | |- !६२ |पूर्णिया |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |विजय कुमार खेमका |{{Party color cell|Indian National Congress}} |[[भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस|काङ्ग्रेस]] |जितेन्द्र यादव |- |rowspan="7"|[[कटिहार मण्डल|कटिहार]] !६३ |कटिहार |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |[[तारकिशोर प्रसाद]] | | | |- !६४ |कदवा |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |दुलालचंद गोस्वामी |{{Party color cell|Indian National Congress}} |[[भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस|काङ्ग्रेस]] |शकील अहमद खान |- !६५ |बलरामपुर |{{Party color cell|Lok Janshakti Party (Ram Vilas)}} |[[लोक जनशक्ति पार्टी (राम विलास)|लोजपा (आर)]] |सङ्गीता देवी |{{Party color cell|Communist Party of India (Marxist–Leninist) Liberation}} |[[भारतके कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी) लिबरेशन|भाकपा-माले]] |महबूब आलम |- !६६ |प्राणपुर |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |निशा सिंह | | | |- !६७ |मनिहारी (एसटि) |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |शंभू सुमन |{{Party color cell|Indian National Congress}} |[[भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस|काङ्ग्रेस]] |मनोहर प्रसाद सिंह |- !६८ |बरारी |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |विजय सिंह निषाद |{{Party color cell|Indian National Congress}} |[[भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस|काङ्ग्रेस]] |तौकीर आलम |- !६९ |कोरहा (एससि) |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |कविता देवी |{{Party color cell|Indian National Congress}} |[[भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस|काङ्ग्रेस]] |पूनम पासवान |- |rowspan="4" |[[मधेपुरा मण्डल|मधेपुरा]] !७० |आलमनगर |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |नरेन्द्र नारायण यादव | | | |- !७१ |बिहारीगञ्ज |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |निरञ्जन कुमार मेहता | | | |- !७२ |सिंहेश्वर (एससि) |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |[[रमेश ऋषिदेव]] | | | |- !७३ |मधेपुरा |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |कविता साहा | | | |- |rowspan="4"|[[सहरसा मण्डल|सहरसा]] !७४ |सोनबरसा (एससि) |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |[[रत्नेश सदा]] |{{Party color cell|Indian National Congress}} |[[भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस|काङ्ग्रेस]] |सरिता देवी |- !७५ |सहरसा |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |आलोक रञ्जन झा | | | |- !७६ |सिमरी बख्तियारपुर |{{Party color cell|Lok Janshakti Party (Ram Vilas)}} |[[लोक जनशक्ति पार्टी (राम विलास)|लोजपा (आर)]] |सञ्जय कुमार सिंह | | | |- !७७ |महिषी |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |गुंजेश्वर साह | | | |- |rowspan="10"|[[दरभङ्गा मण्डल|दरभङ्गा]] !७८ |कुशेश्वर अस्थान (एससि) |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |अतिरेक कुमार | | | |- !७९ |गौरा बौराम |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |सुजीत कुमार सिंह | | | |- !८० |बेनीपुर |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |विनय कुमार चौधरी |{{Party color cell|Indian National Congress}} |[[भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस|काङ्ग्रेस]] |मिथिलेश कुमार चौधरी |- !८१ |अलीनगर |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |[[मैथिली ठाकुर]] | | | |- !८२ |दरभङ्गा ग्रामीण |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |ईश्वर मण्डल | | | |- !८३ |दरभङ्गा |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |सञ्जय सरावगी | | | |- !८४ |हयाघाट |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |रामचन्द्र प्रसाद | | | |- !८५ |बहादुरपुर |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |मदन सहनी | | | |- !८६ |केओटी |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |मुरारी मोहन झा | | | |- !८७ |जाले |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |[[जिबेश कुमार|जीबेश कुमार मिश्रा]] |{{Party color cell|Indian National Congress}} |[[भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस|काङ्ग्रेस]] |ऋषि मिश्रा |- |rowspan="11"|[[मुजफ्फरपुर मण्डल|मुजफ्फरपुर]] !८८ |गायघाट |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |कोमल सिंह | | | |- !८९ |औराई |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |रमा निषाद | | | |- !९० |मीनापुर |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |अजय कुशवाहा | | | |- !९१ |बोचाह (एससि) |{{Party color cell|Lok Janshakti Party (Ram Vilas)}} |[[लोक जनशक्ति पार्टी (राम विलास)|लोजपा (आर)]] |बेबी कुमारी | | | |- !९२ |सकरा (एससि) |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |आदित्य कुमार |{{Party color cell|Indian National Congress}} |[[भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस|काङ्ग्रेस]] |उमेश राम |- !९३ |कुरहानी |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |केदार प्रसाद गुप्ता | | | |- !९४ |मुजफ्फरपुर |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |रञ्जन कुमार | | | |- !९५ |काँटी |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |अजीत कुमार | | | |- !९६ |बरूराज |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |अरुण कुमार सिंह | | | |- !९७ |पारू |{{Party color cell|राष्ट्रिय लोक समता पार्टी}} |राष्ट्रिय लोक मोर्चा |मदन चौधरी | | | |- !९८ |साहेबगञ्ज |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |राजू कुमार सिंह | | | |- |rowspan="6"|[[गोपालगञ्ज मण्डल|गोपालगञ्ज]] !९९ |बैकुण्ठपुर |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |[[मिथिलेश तिवारी]] | | | |- !१०० |बरौली |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |मंजित सिंह | | | |- !१०१ |गोपालगञ्ज |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |सुभाष सिंह |{{Party color cell|Indian National Congress}} |[[भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस|काङ्ग्रेस]] |ओम प्रकाश गर्ग |- !१०२ |कुचायकोट |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |अमरेन्द्र कुमार पाण्डेय |{{Party color cell|Indian National Congress}} |[[भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस|काङ्ग्रेस]] |हरी नारायण कुशवाहा |- !१०३ |भोरे (एससि) |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |[[सुनील कुमार (राजनेता)|सुनील कुमार]] |{{Party color cell|Communist Party of India (Marxist–Leninist) Liberation}} |[[भारतके कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी) लिबरेशन|भाकपा-माले]] |धनंजय कुमार |- !१०४ |हथुआ |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |रामसेवक सिंह | | | |- |rowspan="8"|[[सिवान मण्डल|सिवान]] !१०५ |सिवान |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |[[मङ्गल पाण्डे (बिहार राजनीतिज्ञ)|मङ्गल पाण्डेय]] | | | |- !१०६ |जीरादेई |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |भीष्म कुशवाहा |{{Party color cell|Communist Party of India (Marxist–Leninist) Liberation}} |[[भारतके कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी) लिबरेशन|भाकपा-माले]] |अमरजीत कुशवाहा |- !१०७ |दरौली (एससि) |{{Party color cell|Lok Janshakti Party (Ram Vilas)}} |[[लोक जनशक्ति पार्टी (राम विलास)|लोजपा (आर)]] |विष्णुदेव पासवान |{{Party color cell|Communist Party of India (Marxist–Leninist) Liberation}} |[[भारतके कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी) लिबरेशन|भाकपा-माले]] |सत्यदेव राम |- !१०८ |रघुनाथपुर |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |विकास कुमार सिंह उर्फ जीशु सिंह | | | |- !१०९ |दारौन्दा |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |करनजीत सिंह |{{Party color cell|Communist Party of India (Marxist–Leninist) Liberation}} |[[भारतके कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी) लिबरेशन|भाकपा-माले]] |अमरनाथ यादव |- !११० |बरहरिया |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |इंद्रदेव पटेल | | | |- !१११ |गोरियाकोठी |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |देवेश कान्त सिंह | | | |- !११२ |महाराजगञ्ज |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |हेमनारायण साह | | | |- |rowspan="10"|[[सारण मण्डल|सारण]] !११३ |एकमा |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |धूमल सिंह | | | |- !११४ |माञ्झी |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |रणधीर सिंह | | | |- !११५ |बनियापुर |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |केदारनाथ सिंह | | | |- !११६ |तरैया |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |जनक सिंह | | | |- !११७ |मढ़ौरा |{{Party color cell|निर्दलीय}} |निर्दलीय |अङ्कित कुमार{{Efn|मढ़ौरासे लोजपा (रावि) के उम्मीदवार सीमा सिंहके नामाङ्कन रद्द}}{{Efn|मढ़ौरासे लोजपा (रावि) उम्मीदवार सीमा सिंहके नामाङ्कन रद्द होवेके बाद राजग निर्दलीय उम्मीदवार अङ्कित कुमारके सर्मथन कैलकै}} | | | |- !११८ |छपरा |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |छोटी कुमारी | | | |- !११९ |गरखा (एससि) |{{Party color cell|Lok Janshakti Party (Ram Vilas)}} |[[लोक जनशक्ति पार्टी (राम विलास)|लोजपा (आर)]] |सीमांत मृणाल | | | |- !१२० |अमनौर |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |कृष्ण कुमार मंटू | | | |- !१२१ |परसा |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |छोटे लाल राय | | | |- !१२२ |सोनपुर |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |विनय कुमार सिंह | | | |- |rowspan=8|[[वैशाली मण्डल|वैशाली]] !१२३ |हाजीपुर |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |अवधेश सिंह | | | |- !१२४ |लालगञ्ज |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |सञ्जय कुमार सिंह | | | |- !१२५ |वैशाली |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |सिद्धार्थ पटेल | | | |- !१२६ |महुआ |{{Party color cell|Lok Janshakti Party (Ram Vilas)}} |[[लोक जनशक्ति पार्टी (राम विलास)|लोजपा (आर)]] |सञ्जय कुमार सिंह | | | |- !१२७ |राजापाकर (एससि) |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |महेन्द्र राम |{{Party color cell|भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी}} |[[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी|भाकपा]] |मोहित पासवान |- !१२८ |राघोपुर |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |सतीश कुमार यादव |{{Party color cell|राष्ट्रिय जनता दल}} |[[राष्ट्रिय जनता दल|राजद]] |[[तेजस्वी यादव]] |- !१२९ |महनार |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |उमेश सिंह कुशवाहा | | | |- !१३० |पातेपुर (एससि) |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |लखेंद्र कुमार रौशन | | | |- |rowspan="10"|[[समस्तीपुर मण्डल|समस्तीपुर]] !१३१ |कल्याणपुर (एससि) |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |[[महेश्वर हजारी]] |{{Party color cell|Communist Party of India (Marxist–Leninist) Liberation}} |[[भारतके कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी) लिबरेशन|भाकपा-माले]] |रञ्जीत राम |- !१३२ |वारिसनगर |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |मांजरीक मृणाल |{{Party color cell|Communist Party of India (Marxist–Leninist) Liberation}} |[[भारतके कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी) लिबरेशन|भाकपा-माले]] |फूलबाबू सिंह |- !१३३ |समस्तीपुर |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |अश्वमेध देवी | | | |- !१३४ |उजियारपुर |{{Party color cell|राष्ट्रिय लोक समता पार्टी}} |राष्ट्रिय लोक मोर्चा |प्रशान्त कुमार पङ्कज | | | |- !१३५ |मोरवा |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |विद्यासागर सिंह निषाद | | | |- !१३६ |सरायरञ्जन |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |विजय कुमार चौधरी | | | |- !१३७ |मोहिउद्दीननगर |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |राजेश कुमार सिंह | | | |- !१३८ |विभूतिपुर |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |रवीना कुशवाहा | | | |- !१३९ |रोसेरा (एससि) |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |बीरेन्द्र कुमार | | | |- !१४० |हसनपुर |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |राज कुमार राय | | | |- |rowspan="7"|[[बेगूसराय मण्डल|बेगूसराय]] !१४१ |चेरिया बरियारपुर |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |अभिषेक कुमार | | | |- !१४२ |बछवाड़ा |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |सुरेन्द्र मेहता | | | |- !१४३ |तेघरा |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |रजनीश कुमार |{{Party color cell|भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी}} |[[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी|भाकपा]] |राम रतन सिंह |- !१४४ |मटिहानी |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |राजकुमार सिंह | | | |- !१४५ |साहेबपुर कमाल |{{Party color cell|Lok Janshakti Party (Ram Vilas)}} |[[लोक जनशक्ति पार्टी (राम विलास)|लोजपा (आर)]] |सुरेन्द्र कुमार | | | |- !१४६ |बेगुसराय |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |कुन्दन कुमार |{{Party color cell|Indian National Congress}} |[[भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस|काङ्ग्रेस]] |अमिता भूषण |- !१४७ |बखरी (एससि) |{{Party color cell|Lok Janshakti Party (Ram Vilas)}} |[[लोक जनशक्ति पार्टी (राम विलास)|लोजपा (आर)]] |सञ्जय कुमार |{{Party color cell|भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी}} |[[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी|भाकपा]] |सूर्यकान्त पासवान |- |rowspan="4"|[[खगड़िया मण्डल|खगड़िया]] !१४८ |अलौली (एससि) |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |रामचन्द्र सदा | | | |- !१४९ |खगड़िया |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |बब्लू मण्डल |{{Party color cell|Indian National Congress}} |[[भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस|काङ्ग्रेस]] |चंदन यादव |- !१५० |बेलदौर |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |पन्ना लाल पटेल | | | |- !१५१ |परबत्ता |{{Party color cell|Lok Janshakti Party (Ram Vilas)}} |[[लोक जनशक्ति पार्टी (राम विलास)|लोजपा (आर)]] |बाबूलाल शौर्य | | | |- |rowspan="7"|[[भागलपुर मण्डल|भागलपुर]] !१५२ |बिहपुर |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |कुमार शैलेन्द्र | | | |- !१५३ |गोपालपुर |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |बुलो मण्डल | | | |- !१५४ |पिरपैंती (एससि) |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |मुरारी पासवान | | | |- !१५५ |कहलगांव |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |शुभानन्द मुकेश | | | |- !१५६ |भागलपुर |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |रोहित पाण्डेय |{{Party color cell|Indian National Congress}} |[[भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस|काङ्ग्रेस]] |अजित शर्मा |- !१५७ |सुल्तानगञ्ज |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |ललित नारायण मण्डल | | | |- !१५८ |नाथनगर |{{Party color cell|Lok Janshakti Party (Ram Vilas)}} |[[लोक जनशक्ति पार्टी (राम विलास)|लोजपा (आर)]] |मिथुन कुमार | | | |- |rowspan="5"|[[बाँका मण्डल|बाँका]] !१५९ |अमरपुर |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |जयंत राज |{{Party color cell|Indian National Congress}} |[[भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस|काङ्ग्रेस]] |जितेन्द्र सिंह |- !१६० |धौरैया (एससि) |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |मनीष कुमार | | | |- !१६१ |बाँका |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |राम नारायण मण्डल |{{Party color cell|भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी}} |[[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी|भाकपा]] |सञ्जय कुमार |- !१६२ |कटोरिया (एसटि) |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |पूरण लाल टुडू | | | |- !१६३ |बेलहर |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |मनोज यादव | | | |- |rowspan="3"|[[मुङ्गेर मण्डल|मुङ्गेर]] !१६४ |तारापुर |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |[[सम्राट चौधरी]] | | | |- !१६५ |मुङ्गेर |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |कुमार प्रणय | | | |- !१६६ |जमालपुर |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |नचिकेता मण्डल | | | |- |rowspan="2"|[[लखीसराय मण्डल|लखीसराय]] !१६७ |सूर्यगढ़ा |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |रामानन्द मण्डल | | | |- !१६८ |लखीसराय |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |[[विजय कुमार सिन्हा]] |{{Party color cell|Indian National Congress}} |[[भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस|काङ्ग्रेस]] |अमरेश कुमार अनीश |- |rowspan="2"|[[शेखपुरा मण्डल|शेखपुरा]] !१६९ |शेखपुरा |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |रणधीर कुमार सोनी | | | |- !१७० |बारबीघा |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |कुमार पुष्पञ्जय |{{Party color cell|Indian National Congress}} |[[भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस|काङ्ग्रेस]] |त्रिशूलधारी सिंह |- |rowspan="7"|[[नालन्दा मण्डल|नालन्दा]] !१७१ |अस्थावां |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |जितेन्द्र कुमार | | | |- !१७२ |बिहारशरीफ |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |सुनील कुमार | | | |- !१७३ |राजगीर (एससि) |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |कौशल किशोर |{{Party color cell|Communist Party of India (Marxist–Leninist) Liberation}} |[[भारतके कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी) लिबरेशन|भाकपा-माले]] |विश्वानथ चौधरी |- !१७४ |ईस्लामपुर |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |रुहेल रञ्जन | | | |- !१७५ |हिलसा |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |कृष्ण मुरारी शरण | | | |- !१७६ |नालन्दा |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |[[श्रवण कुमार (राजनीतिज्ञ)|श्रवण कुमार]] |{{Party color cell|Indian National Congress}} |[[भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस|काङ्ग्रेस]] |कौशलेन्द्र कुमार |- !१७७ |हरनौत |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |हरिनारायण सिंह |{{Party color cell|Indian National Congress}} |[[भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस|काङ्ग्रेस]] |अरुण कुमार बिन्द |- |rowspan="14"|[[पटना मण्डल|पटना]] !१७८ |[[मोकामा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र, बिहार|मोकामा]] |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |अनन्त सिंह |{{Party color cell|राष्ट्रिय जनता दल}} |[[राष्ट्रिय जनता दल|राजद]] |वीणा देवी |- !१७९ |[[बाढ़ विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र, बिहार|बाढ़]] |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |सियाराम सिंह |{{Party color cell|राष्ट्रिय जनता दल}} |[[राष्ट्रिय जनता दल|राजद]] |कर्णवीर सिंह यादव |- !१८० |[[बख्तियारपुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र, बिहार|बख्तियारपुर]] |{{Party color cell|Lok Janshakti Party (Ram Vilas)}} |[[लोक जनशक्ति पार्टी (राम विलास)|लोजपा (आर)]] |अरुण कुमार |{{Party color cell|राष्ट्रिय जनता दल}} |[[राष्ट्रिय जनता दल|राजद]] |अनिरुद्ध कुमार |- !१८१ |[[दीघा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र, बिहार|दीघा]] |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |[[सञ्जीव चौरसिया]] |{{Party color cell|Communist Party of India (Marxist–Leninist) Liberation}} |[[भारतके कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी) लिबरेशन|भाकपा-माले]] |दिव्या गौतम |- !१८२ |[[बाँकीपुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र, बिहार|बाँकीपुर]] |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |[[नितिन नबीन]] |{{Party color cell|राष्ट्रिय जनता दल}} |[[राष्ट्रिय जनता दल|राजद]] |रेखा कुमारी |- !१८३ |[[कुम्हरार विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र, बिहार|कुम्हरार]] |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |सञ्जय गुप्ता |{{Party color cell|Indian National Congress}} |[[भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस|काङ्ग्रेस]] |इन्द्रदीप चन्द्रवंशी |- !१८४ |[[पटना साहिब विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र, बिहार|पटना साहिब]] |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |रत्नेश कुशवाहा |{{Party color cell|Indian National Congress}} |[[भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस|काङ्ग्रेस]] |शशान्त शेखर |- !१८५ |[[फतुहा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र, बिहार|फतुहा]] |{{Party color cell|Lok Janshakti Party (Ram Vilas)}} |[[लोक जनशक्ति पार्टी (राम विलास)|लोजपा (आर)]] |रूपा कुमारी |{{Party color cell|राष्ट्रिय जनता दल}} |[[राष्ट्रिय जनता दल|राजद]] |रमानन्द यादव |- !१८६ |[[दानापुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र, बिहार|दानापुर]] |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |[[रामकृपाल यादव]] |{{Party color cell|राष्ट्रिय जनता दल}} |[[राष्ट्रिय जनता दल|राजद]] |रितलाल राय |- !१८७ |[[मनेर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र, बिहार|मनेर]] |{{Party color cell|Lok Janshakti Party (Ram Vilas)}} |[[लोक जनशक्ति पार्टी (राम विलास)|लोजपा (आर)]] |जितेन्द्र यादव |{{Party color cell|राष्ट्रिय जनता दल}} |[[राष्ट्रिय जनता दल|राजद]] |भाई वीरेन्द्र |- !१८८ |[[फुलवारी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र, बिहार|फुलवारी]] (एससि) |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |श्याम रजक |{{Party color cell|Communist Party of India (Marxist–Leninist) Liberation}} |[[भारतके कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी) लिबरेशन|भाकपा-माले]] |गोपाल रविदास |- !१८९ |[[मसौढ़ी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र, बिहार|मसौढ़ी]] (एससि) |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |अरुण माञ्झी |{{Party color cell|राष्ट्रिय जनता दल}} |[[राष्ट्रिय जनता दल|राजद]] |रेखा देवी |- !१९० |[[पालीगञ्ज विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र, बिहार|पालीगञ्ज]] |{{Party color cell|Lok Janshakti Party (Ram Vilas)}} |[[लोक जनशक्ति पार्टी (राम विलास)|लोजपा (आर)]] |सुनील कुमार |{{Party color cell|Communist Party of India (Marxist–Leninist) Liberation}} |[[भारतके कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी) लिबरेशन|भाकपा-माले]] |सन्दीप सौरव |- !१९१ |[[बिक्रम विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र, बिहार|बिक्रम]] |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |सिद्धार्थ सौरव |{{Party color cell|Indian National Congress}} |[[भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस|काङ्ग्रेस]] |अनिल कुमार |- |rowspan="7"|[[भोजपुर मण्डल, बिहार|भोजपुर]] !१९२ |[[संदेश विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र, बिहार|संदेश]] |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |राधाचरण साह उर्फ सेठ जी | | | |- !१९३ |[[बड़हरा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र, बिहार|बड़हरा]] |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |राघवेंद्र प्रताप सिंह | | | |- !१९४ |[[आरा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र, बिहार|आरा]] |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |सञ्जय सिंह "टाइगर" |{{Party color cell|Communist Party of India (Marxist–Leninist) Liberation}} |[[भारतके कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी) लिबरेशन|भाकपा-माले]] |कुयमुद्दीन अन्सार |- !१९५ |[[अगिआंव विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र, बिहार|अगिआंव]] (एससि) |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |महेश पासवान |{{Party color cell|Communist Party of India (Marxist–Leninist) Liberation}} |[[भारतके कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी) लिबरेशन|भाकपा-माले]] |शिव प्रकाश रञ्जन |- !१९६ |[[तरारी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र, बिहार|तरारी]] |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |विशाल प्रशान्त |{{Party color cell|Communist Party of India (Marxist–Leninist) Liberation}} |[[भारतके कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी) लिबरेशन|भाकपा-माले]] |मदन सिंह चन्द्रवंशी |- !१९७ |[[जगदीशपुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र, बिहार|जगदीशपुर]] |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |भगवान सिंह कुशवाहा | | | |- !१९८ |[[शाहपुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र, बिहार|शाहपुर]] |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |राकेश ओझा | | | |- |rowspan="4"|[[बक्सर मण्डल|बक्सर]] !१९९ |[[ब्रह्मपुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र, बिहार|ब्रह्मपुर]] |{{Party color cell|Lok Janshakti Party (Ram Vilas)}} |[[लोक जनशक्ति पार्टी (राम विलास)|लोजपा (आर)]] |हुलास पाण्डेय | | | |- !२०० |[[बक्सर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र, बिहार|बक्सर]] |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |आनन्द मिश्रा |{{Party color cell|Indian National Congress}} |[[भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस|काङ्ग्रेस]] |सञ्जय कुमार तिवारी |- !२०१ |[[डुमरांव विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र, बिहार|डुमरांव]] |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |राहुल सिंह |{{Party color cell|Communist Party of India (Marxist–Leninist) Liberation}} |[[भारतके कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी) लिबरेशन|भाकपा-माले]] |अजित कुशवाहा |- !२०२ |[[राजपुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र, बिहार|राजपुर]] (एससि) |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |सन्तोष कुमार निराला | |[[भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस|काङ्ग्रेस]] |विश्वनाथ राम |- |rowspan="4"|[[कैमूर मण्डल|कैमूर]] !२०३ |रामगढ़ |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |अशोक कुमार सिंह | | | |- !२०४ |मोहनिया (एससि) |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |सङ्गीता कुमारी | | | |- !२०५ |भभुआ |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |भरत बिंद | | | |- !२०६ |चैनपुर |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |जमा खान | | | |- |rowspan="7"|[[रोहतास मण्डल|रोहतास]] !२०७ |चेनारी (एससि) |{{Party color cell|Lok Janshakti Party (Ram Vilas)}} |[[लोक जनशक्ति पार्टी (राम विलास)|लोजपा (आर)]] |मुरारी प्रसाद गौतम |{{Party color cell|Indian National Congress}} |[[भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस|काङ्ग्रेस]] |मङ्गल राम |- !२०८ |सासाराम |{{Party color cell|राष्ट्रिय लोक समता पार्टी}} |राष्ट्रिय लोक मोर्चा |स्नेहलता कुशवाहा | | | |- !२०९ |करगहर |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |बशिष्ठ सिंह | | | |- !२१० |दिनारा |{{Party color cell|राष्ट्रिय लोक समता पार्टी}} |राष्ट्रिय लोक मोर्चा |आलोक कुमार सिंह | | | |- !२११ |नोखा |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |नागेन्द्र चन्द्रवंशी | | | |- !२१२ |डेहरी |{{Party color cell|Lok Janshakti Party (Ram Vilas)}} |[[लोक जनशक्ति पार्टी (राम विलास)|लोजपा (आर)]] |राजीव रञ्जन सिंह | | | |- !२१३ |काराकाट |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |[[महाबली सिंह]] |{{Party color cell|Communist Party of India (Marxist–Leninist) Liberation}} |[[भारतके कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी) लिबरेशन|भाकपा-माले]] |अरुण सिंह कुशवाहा |- |rowspan="2"|[[अरवल मण्डल|अरवल]] !२१४ |अरवल |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |मनोज शर्मा |{{Party color cell|Communist Party of India (Marxist–Leninist) Liberation}} |[[भारतके कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी) लिबरेशन|भाकपा-माले]] |महानन्द सिंह |- !२१५ |कुर्था |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |पुष्प कुमार वर्मा |{{Party color cell|राष्ट्रिय जनता दल}} |[[राष्ट्रिय जनता दल|राजद]] |सुदय यादव |- |rowspan="3"|[[जहानाबाद मण्डल|जहानाबाद]] !२१६ |जहानाबाद |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |चन्द्रेश्वर चन्द्रवंशी |{{Party color cell|राष्ट्रिय जनता दल}} |[[राष्ट्रिय जनता दल|राजद]] |राहुल शर्मा |- !२१७ |घोसी |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |ऋतुराज कुमार |{{Party color cell|Communist Party of India (Marxist–Leninist) Liberation}} |[[भारतके कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी) लिबरेशन|भाकपा-माले]] |रामबली सिंह यादव |- !२१८ |मखदुमपुर (एससि) |{{Party color cell|Lok Janshakti Party (Ram Vilas)}} |[[लोक जनशक्ति पार्टी (राम विलास)|लोजपा (आर)]] |रानी कुमार |{{Party color cell|राष्ट्रिय जनता दल}} |[[राष्ट्रिय जनता दल|राजद]] |सूबेदार दास |- |rowspan="6"|[[औरङ्गाबाद मण्डल, बिहार|औरङ्गाबाद]] !२१९ |गोह |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |रणविजय सिंह |{{Party color cell|राष्ट्रिय जनता दल}} |[[राष्ट्रिय जनता दल|राजद]] |अमरेन्द्र कुशवाहा |- !२२० |ओबरा |{{Party color cell|Lok Janshakti Party (Ram Vilas)}} |[[लोक जनशक्ति पार्टी (राम विलास)|लोजपा (आर)]] |प्रकाश चन्द्र |{{Party color cell|राष्ट्रिय जनता दल}} |[[राष्ट्रिय जनता दल|राजद]] |ऋषि कुमार |- !२२१ |नबीनगर |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |चेतन आनन्द |{{Party color cell|राष्ट्रिय जनता दल}} |[[राष्ट्रिय जनता दल|राजद]] |आमोद चन्द्रवंशी |- !२२२ |कुटुम्बा (एससि) |{{Party color cell|Hindustani Awam Morcha}} |[[हिन्दुस्तानी आवाम मोर्चा (सेक्युलर)|हम]] |ललन राम |{{Party color cell|Indian National Congress}} |[[भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस|काङ्ग्रेस]] |राजेश राम |- !२२३ |औरङ्गाबाद |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |त्रिविक्रम सिंह |{{Party color cell|Indian National Congress}} |[[भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस|काङ्ग्रेस]] |आनन्द शङ्कर सिंह |- !२२४ |रफीगञ्ज |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |प्रमोद कुमार सिंह |{{Party color cell|राष्ट्रिय जनता दल}} |[[राष्ट्रिय जनता दल|राजद]] |डॉ गुलाम शाहिद |- |rowspan="10"|[[गया मण्डल|गयाजी]] !२२५ |गुरूआ |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |उपेन्द्र दाङ्गी |{{Party color cell|राष्ट्रिय जनता दल}} |[[राष्ट्रिय जनता दल|राजद]] |विनय कुमार |- !२२६ |शेर घाटी |{{Party color cell|Lok Janshakti Party (Ram Vilas)}} |[[लोक जनशक्ति पार्टी (राम विलास)|लोजपा (आर)]] |उदय कुमार सिंह |{{Party color cell|राष्ट्रिय जनता दल}} |[[राष्ट्रिय जनता दल|राजद]] |प्रमोद वर्मा |- !२२७ |इमामगञ्ज (एससि) |{{Party color cell|Hindustani Awam Morcha}} |[[हिन्दुस्तानी आवाम मोर्चा (सेक्युलर)|हम]] |दीपा माञ्झी |{{Party color cell|राष्ट्रिय जनता दल}} |[[राष्ट्रिय जनता दल|राजद]] |ऋतु प्रिया चौधरी |- !२२८ |बाराचट्टी (एससि) |{{Party color cell|Hindustani Awam Morcha}} |[[हिन्दुस्तानी आवाम मोर्चा (सेक्युलर)|हम]] |ज्योति देवी |{{Party color cell|राष्ट्रिय जनता दल}} |[[राष्ट्रिय जनता दल|राजद]] |तनुश्री माञ्झी |- !२२९ |बोधगया (एससि) |{{Party color cell|Lok Janshakti Party (Ram Vilas)}} |[[लोक जनशक्ति पार्टी (राम विलास)|लोजपा (आर)]] |श्यामदेव पासवान |{{Party color cell|राष्ट्रिय जनता दल}} |[[राष्ट्रिय जनता दल|राजद]] |कुमार सरवजीत पासवान |- !२३० |गया नगर |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |[[प्रेम कुमार (राजनीतिज्ञ)|प्रेम कुमार]] |{{Party color cell|Indian National Congress}} |[[भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस|काङ्ग्रेस]] |मोहन श्रीवास्तव |- !२३१ |टिकारी |{{Party color cell|Hindustani Awam Morcha}} |[[हिन्दुस्तानी आवाम मोर्चा (सेक्युलर)|हम]] |अनिल कुमार |{{Party color cell|राष्ट्रिय जनता दल}} |[[राष्ट्रिय जनता दल|राजद]] |अजय दाङ्गी |- !२३२ |बेलागञ्ज |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |मनोरमा देवी |{{Party color cell|राष्ट्रिय जनता दल}} |[[राष्ट्रिय जनता दल|राजद]] |विश्वनाथ कुमार सिंह |- !२३३ |अत्री |{{Party color cell|Hindustani Awam Morcha}} |[[हिन्दुस्तानी आवाम मोर्चा (सेक्युलर)|हम]] |रोमित कुमार |{{Party color cell|राष्ट्रिय जनता दल}} |[[राष्ट्रिय जनता दल|राजद]] |वैजयन्ती देवी |- !२३४ |वजीरगञ्ज |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |बीरेन्द्र सिंह |{{Party color cell|Indian National Congress}} |[[भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस|काङ्ग्रेस]] |अवधेश सिंह |- |rowspan="5"|[[नवादा मण्डल|नवादा]] !२३५ |रजौली (एससि) |{{Party color cell|Lok Janshakti Party (Ram Vilas)}} |[[लोक जनशक्ति पार्टी (राम विलास)|लोजपा (आर)]] |विमल राजवंशी |{{Party color cell|राष्ट्रिय जनता दल}} |[[राष्ट्रिय जनता दल|राजद]] |पिङ्की चौधरी |- !२३६ |हिसुआ |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |अनिल सिंह |{{Party color cell|Indian National Congress}} |[[भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस|काङ्ग्रेस]] |नीतू कुमारी |- !२३७ |नवादा |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |विभा देवी |{{Party color cell|राष्ट्रिय जनता दल}} |[[राष्ट्रिय जनता दल|राजद]] |कौशल यादव |- !२३८ |गोविन्दपुर |{{Party color cell|Lok Janshakti Party (Ram Vilas)}} |[[लोक जनशक्ति पार्टी (राम विलास)|लोजपा (आर)]] |बिनीता मेहता |{{Party color cell|राष्ट्रिय जनता दल}} |[[राष्ट्रिय जनता दल|राजद]] |पूर्णिमा देवी |- !२३९ |वारसलीगञ्ज |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |अरुणा देवी |{{Party color cell|राष्ट्रिय जनता दल}} |[[राष्ट्रिय जनता दल|राजद]] |अनीता देवी महतो |- |rowspan="4"|[[जमुई मण्डल|जमुई]] !२४० |सिकन्दरा (एससि) |{{Party color cell|Hindustani Awam Morcha}} |[[हिन्दुस्तानी आवाम मोर्चा (सेक्युलर)|हम]] |प्रफुल्ल कुमार माञ्झी | | | |- !२४१ |जमुई |{{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} |[[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] |[[श्रेयसी सिंह]] |{{Party color cell|राष्ट्रिय जनता दल}} |[[राष्ट्रिय जनता दल|राजद]] |शमशाद आलम |- !२४२ |झाझा |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |दामोदर रावत |{{Party color cell|राष्ट्रिय जनता दल}} |[[राष्ट्रिय जनता दल|राजद]] |जय प्रकाश यादव |- !२४३ |चकाई |{{Party color cell|Janata Dal (United)}} |[[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] |सुमित कुमार सिंह |{{Party color cell|राष्ट्रिय जनता दल}} |[[राष्ट्रिय जनता दल|राजद]] |सावित्री देवी |- |} {{Notelist}} == अभियान == २०२५ के अभियान स्थानीय आउ सामाजिक-आर्थिक मुद्दाके मिश्रण पर केन्द्रित हल । बेरोजगारी आउ प्रवासन प्रमुख विषय हल: दल देखलक कि बिहारके ढेर युवा काम लागि राज्यसे बाहरे जा हे आउ प्रतिस्पर्धी घोषणापत्रमे बड़ पैमाना पर रोजगार सृजनके वादा कैल गेल हल ।<ref>{{Cite web |date=2025-07-31 |title=Unemployment, Migration, And Jumlas: Will Youth Push Bihar's Mandate Beyond Caste? |url=https://zeenews.india.com/india/unemployment-migration-and-jumlas-will-youth-push-bihar-s-mandate-beyond-caste-2939430.html |access-date=2025-10-27 |website=जि न्यूज |language=अङ्ग्रेजी}}</ref> जतियोके राजनीति एगो प्रमुख कारक रहल । सभ प्रमुख दल एगो नया जाति जनगणना आउ "सामाजिक न्याय" उपायके समर्थन करेके वादा कैलक जे राज्यके जाति-आधारित असमानताके दूर करेके व्यापक आह्वानके दर्शावहे ।<ref>{{Cite news |last=भौमिक |first=आरात्रिका |date=2023-08-14 |title=Explained: Why is Bihar's caste-based survey facing a challenge in the Supreme Court? |url=https://www.thehindu.com/news/national/explained-why-is-bihars-caste-based-survey-facing-a-challenge-in-the-supreme-court/article67167395.ece |access-date=2025-10-27 |work=The Hindu |language=अङ्ग्रेजी-भारत |issn=0971-751X}}</ref> विपक्ष भ्रष्टाचार आउ शासन पर हमला कैलक । उदाहरण लागि [[राजद]] नेता [[तेजस्वी यादव]] [[नीतीश कुमार]] सरकार पर "भ्रष्टाचारके संस्थागत बनावे" आउ सरकारी योजना (जैसे महिला आउटरीच कार्यक्रम) के चुनाव प्रचारला दुरुपयोग करेके आरोप लगौलन ।<ref>{{Cite web |title=Nitish institutionalised corruption in Bihar, claims Tejashwi; JD(U) dubs allegations baseless |website=द ट्रिब्यून |date=19 अप्रैल 2025 |url=https://www.tribuneindia.com/news/india/nitish-institutionalised-corruption-in-bihar-claims-tejashwi-jdu-dubs-allegations-baseless/ |access-date=7 अक्टूबर 2025 |archive-date=19 मई 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250519211352/https://www.tribuneindia.com/news/india/nitish-institutionalised-corruption-in-bihar-claims-tejashwi-jdu-dubs-allegations-baseless/ |url-status=live }}</ref> सत्तारूढ़ गठबन्धन राजदके अतीत ("जङ्गल राज") के आलोचना विपक्षी दल दावा कैलक कि गहन संशोधन एगो पक्षपातपूर्ण उपकरण हल । ऊ मतदाताके बड़ पैमाना पर विलोपनके आरोप लगौलक आउ विरोध प्रदर्शन या हियाँ तक​​कि चुनाव बहिष्कारके वादा कैलक ।<ref>{{Cite news |last=Kumar |first=Supriya |title=India's revision of voter rolls could disenfranchise millions, critics warn |newspaper=द वाशिङ्गटन पोस्ट |date=31 जुलाई 2025 |url=https://www.washingtonpost.com/world/2025/07/31/india-voter-rolls-revision-bihar-bjp/ |access-date=7 अक्टूबर 2025}}</ref> === दल अभियान रणनीति === * '''[[राष्ट्रिय जनतान्त्रिक गठबन्धन|राजग]] ([[भाजपा]], [[जदयू]], [[लोक जनशक्ति पार्टी (रामविलास)|लोजपा]], [[राष्ट्रिय लोक मोर्चा|रालोमो]], [[हिन्दुस्तानी आवाम मोर्चा|हम]])''': सत्तारूढ़ गठबन्धन विकास आउ सामाजिक कल्याणके आधार पर चलल । ई जाति-आधारित पहुँच आउ कल्याणकारी योजना पर जोड़ देलक आउ बेर-बेर प्रधानमन्त्री मोदीके नेतृत्वके हवाला देलक । भाजपा कानून-व्यवस्था आउ ऐतिहासिक घोटालाके लेके राजदो पर हमला बोललक । जखनकि जदयू नीतीश कुमारके शासन पर जोड़ देलक । भाजपा आउ जदयूके बीच सीटके बँटवारा पर बातचीतमे लगभग बराबरीके सङ्केत भेटल ।<ref>{{Cite web |last=करन्दे |first=अभिजीत |date=2023-09-07 |title=Crops dying, dams drying in several districts of Maharashtra due to scanty rain |url=https://www.indiatoday.in/india/story/crops-dying-dams-drying-in-several-districts-of-maharashtra-due-to-scanty-rain-2432604-2023-09-07 |access-date=2025-10-27 |website=इण्डिया टूडे |language=अङ्ग्रेजी}}</ref> * '''[[राष्ट्रिय जनता दल|राजद]] (अग्रणी [[भारतीय राष्ट्रिय विकासशील समावेशी गठबन्धन|इण्डिया]] गुट)''': राजद अपन अभियान रोजगार, युवाके मुद्दा आउ सत्ता बिरोधी लहर पर केन्द्रित रखलक । तेजस्वी यादव बड़ पैमाना पर रोजगार सृजनके बादा करलन आउ एआइ-जनित बीडियो आउ मीम्स सहित एक डिजिटल-भारी अभियान चलैलन । राजद पिछड़ा जातिके बैठक आयोजित करलन आउ अपनाके दलित, पिछड़ा आउ गरीबके पार्टीके रूपमे स्थापित करलन ।<ref>{{Cite web |title=Five key reasons why Bihar election 2025 is high-stakes contest — shifting loyalties, popularity swings and Op Sindoor |date=29 मई 2025 |url=https://www.livemint.com/politics/bihar-election-is-high-stakes-contest-shifting-loyalties-popularity-op-sindoor-nitish-kumar-tejashwi-prashant-kishor-11748510162672.html |access-date=31 जुलाई 2025 |archive-date=25 जुलाई 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250725055345/https://www.livemint.com/politics/bihar-election-is-high-stakes-contest-shifting-loyalties-popularity-op-sindoor-nitish-kumar-tejashwi-prashant-kishor-11748510162672.html |url-status=live }}</ref> * '''[[जन सुराज पार्टी]]''': प्रशान्त किशोरके नेतृत्वमे जन सुराज अपनाके एनडिए आउ इण्डिया जुट दुनोके विकल्पके रूपमे स्थापित कैलक । किशोर बिहार बदलाव यात्राके आयोजन करलन । सभ २४३ सीट पर चुनाव लड़ेके सङ्कल्प लेलन आउ शासन, शिक्षा आउ स्वच्छ राजनीति पर ध्यान केन्द्रित करलन । अक्टूबर २०२२ आउ अक्टूबर २०२४ के बीच ऊ पूरा बिहारमे पदयात्रा करलन । ५,००० किलोमीटरसे जादेके पैदल यात्राके आउ स्थानीय समुदायसे सीधे जुड़ेला ५,५०० से जादे गाँओके दौरा करलन ।<ref>{{Cite web |last1=तिवारी |first1=अमरनाथ |title=Prashant Kishor's Jan Suraaj to contest in all 243 seats in Bihar Assembly polls |work=द हिन्दु |date=25 अगस्त 2024 |url=https://www.thehindu.com/news/national/bihar/prashant-kishors-jan-suraaj-to-contest-in-all-243-seats-in-bihar-assembly-polls/article68565315.ece |access-date=31 अगस्त 2025 |archive-date=24 मार्च 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250324152640/https://www.thehindu.com/news/national/bihar/prashant-kishors-jan-suraaj-to-contest-in-all-243-seats-in-bihar-assembly-polls/article68565315.ece |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=1 yr of Jan Suraaj: How Prashant Kishor's bid to mobilise Biharis on development, not caste, is going |website=[[द प्रिण्ट]] |date=4 अक्टूबर 2023 |url=https://theprint.in/politics/1-yr-of-jan-suraaj-how-prashant-kishors-bid-to-mobilise-biharis-on-development-not-caste-is-going/1789523 |access-date=31 अगस्त 2025 |archive-date=3 दिसम्बर 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203173058/https://theprint.in/politics/1-yr-of-jan-suraaj-how-prashant-kishors-bid-to-mobilise-biharis-on-development-not-caste-is-going/1789523/ |url-status=live }}</ref> पार्टीके शुरुआत खनि किशोर अमेरिकी शैलीके प्राइमरीके जरिए उम्मीदवारके चयन, प्रदर्शन न करेवाला विधायकके बापिस बोलावेके अधिकार आउ ९०% उम्मीदवारके पहिला बेर चुनाव लड़ेके सङ्कल्प नियन प्रावधानके घोषणा करलन ।<ref>{{Cite web |title=Will Prashant Kishor's Jan Suraaj party reshape Bihar's complex political landscape? |website=[[द वीक (भारतीय पत्रिका)|द वीक]] |date=6 अक्टूबर 2024 |url=https://www.theweek.in/theweek/cover/2024/10/05/prashant-kishor-new-political-party-jan-suraaj-has-generated-immense-buzz-in-bihar.html |access-date=31 अगस्त 2025 |archive-date=24 मार्च 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250324232633/https://www.theweek.in/theweek/cover/2024/10/05/prashant-kishor-new-political-party-jan-suraaj-has-generated-immense-buzz-in-bihar.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-06-15 |title=जन सुराज के 90% प्रत्याशी कैसे होंगे? प्रशांत किशोर ने बताया, 243 सीटों पर लड़ेगी पार्टी |url=https://www.livehindustan.com/bihar/how-will-90-percent-of-jan-suraj-candidates-be-prashant-kishor-told-party-will-contest-on-243-seats-201749979402105.html |access-date=2025-10-27 |website=www.livehindustan.com |language=hi}}</ref> * '''[[भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस|काङ्ग्रेस]]''': इण्डिया गुटमे एगो सहयोगीके रूपमे काङ्ग्रेस युवाके पलायन आउ बेरोजगारीके मुद्दाके प्रमुखतासे उठैलक । बिशेषकरके [[कन्हैया कुमार]]के पदयात्राके जरिए । राहुल गान्धी अगस्त २०२५ मे बिहारके बहुदिवसीय चुनावी दौराके योजना बनौलन जेकरामे मतदाता सूचीके मुद्दाके आलोचना करल गेल आउ चुनाव सुधारके बकालत करल गेल ।<ref>{{Cite news |date=2025-08-16 |title='16 days, 23 districts': Rahul Gandhi launches 'Vote Adhikar Yatra' in Bihar; INDIA allies to join |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/16-days-23-districts-rahul-gandhi-launches-vote-adhikar-yatra-in-bihar-india-allies-to-join/articleshow/123334457.cms |access-date=2025-10-27 |work=द टाइम्स ऑफ इण्डिया |issn=0971-8257}}</ref><ref>{{Cite web |author=रामशङ्कर |date=2025-08-14 |title=Rahul Gandhi to launch INDIA bloc's 'Vote Adhikar Yatra' against Bihar SIR on Aug 17 |url=https://www.newindianexpress.com/nation/2025/Aug/14/rahul-gandhi-to-launch-india-blocs-vote-adhikar-yatra-against-bihar-sir-on-aug-17 |access-date=2025-10-27 |website=द न्यू इण्डियन एक्सप्रेस |language=अङ्ग्रेजी}}</ref> == सर्वेक्षण आउ जनमत सङ्ग्रह == === जनमत सर्वेक्षण === {|class="wikitable" style="text- align:center;font-size:95%;line height:16px" |+आसन अनुमान !rowspan="2"|मतदान एजेन्सी !rowspan="2"|प्रकाशन तिथि !rowspan="2"|नमूना आकार !rowspan="2"|त्रुटि अन्तर |bgcolor="{{Party color|National Democratic Alliance}}"| |bgcolor="{{Party color|Mahagathbandhan (Bihar)}}"| |bgcolor="grey"| !rowspan="2"|'''बहुमत''' |- ![[राष्ट्रिय जनतान्त्रिक गठबन्धन|राजग]] ![[महागठबन्धन (बिहार)|महागठबन्धन]] !अन्य |- | [[इण्डो-एसियन न्यूज सर्विस|आइएएनएस]]-मेट्रिज |''सितम्बर २०२५''<ref name="IANS-Matrize Bihar Opinion Poll 2025">{{Cite web|url=https://news.abplive.com/elections/abp-matrize-ians-bihar-opinion-poll-2025-projects-clear-nda-edge-bjp-rjd-congress-jdu-bihar-election-2025-1804415|title=MATRIZE–IANS Bihar Opinion Poll Projects Clear NDA Edge; Know Which Party Is Expected To Be Frontrunner|publisher=एबिपि न्यूज|date=2025-10-06}}</ref> |४६,८६२ |±३% |bgcolor={{Party color|National Democratic Alliance}}|'''१५०–१६०''' |७०–८५ |१०–१८ |bgcolor={{Party color|National Democratic Alliance}}|'''६५–९०''' |- !colspan="4"|''२०२० चुनाव परिणाम'' |bgcolor={{Party color|National Democratic Alliance}}|'''''१२५''''' !''११०'' !''८'' |bgcolor={{Party color|National Democratic Alliance}}|'''''१५''''' |} {|class="wikitable" style="text-align:center;font-size:95%;line height:16px" |+मत अनुमान !rowspan="2"|मतदान एजेन्सी !rowspan="2"|प्रकाशन तिथि !rowspan="2"|नमूना आकार !rowspan="2"|त्रुटि अन्तर |bgcolor="{{Party color|National Democratic Alliance}}"| |bgcolor="{{Party color|Mahagathbandhan (Bihar)}}"| |bgcolor="grey"| !rowspan="2"|'''बहुमत''' |- ![[राष्ट्रिय जनतान्त्रिक गठबन्धन|राजग]] ![[महागठबन्धन (बिहार)|महागठबन्धन]] !अन्य |- |[[इण्डो-एसियन न्यूज सर्विस|आइएएनएस]]-मेट्रिज |''सितम्बर २०२५''<ref name="IANS-Matrize Bihar Opinion Poll 2025"/> |४६,८६२ |±३% |bgcolor={{Party color|National Democratic Alliance}}|'''४९''' |३६ |१५ |bgcolor={{Party color|National Democratic Alliance}}|'''१३''' |- !colspan="4"|''२०२० चुनाव परिणाम'' |bgcolor={{Party color|National Democratic Alliance}}|'''''१२५''''' !''११०'' !''८'' |bgcolor={{Party color|National Democratic Alliance}}|'''''१५''''' |} === एग्जिट पोल === एग्जिट पोल ११ नवम्बर २०२५ के घोषित कैल गेलै । {| class="wikitable" style="text-align:center;font-size:95;line-height:16px;" ! rowspan="2" | सर्वेक्षण एजेन्सी | bgcolor="{{Party color|National Democratic Alliance}}" | | bgcolor="{{Party color|Mahagathbandhan (Bihar)}}" | | bgcolor="{{Party color|Jan Suraaj Party}}" | | bgcolor="grey" | ! rowspan="2" | सन्दर्भ |- ![[राष्ट्रिय जनतान्त्रिक गठबन्धन|राजग]] ![[महागठबन्धन (बिहार)|महागठबन्धन]] ![[जन सुराज पार्टी|जन सुराज]] ! अन्य |- |[[इण्डो-एसियन न्यूज सर्विस|आइएएनएस]]-मेट्रिज | bgcolor="{{Party color|National Democratic Alliance}}" |'''१४७–१६७''' |७०–९० |०–२ |२–८ | rowspan="10" |<ref>{{Cite web |date=2025-11-11 |title=NDA to retain Bihar with bigger mandate, PK's party non-starter: Poll of exit polls |url=https://www.indiatoday.in/elections/story/landslide-win-for-nda-in-bihar-forecast-three-exit-polls-2817628-2025-11-11 |access-date=2025-11-11 |website=इण्डिया टूडे |language=अङ्ग्रेजी}}</ref><ref>{{Cite news |title=Big Win For NDA In Bihar, No Prashant Kishor Impact, Predict 9 Exit Polls |url=https://www.ndtv.com/india-news/big-win-for-nda-in-bihar-no-prashant-kishor-impact-predict-2-exit-polls-9616451 |archive-url=http://web.archive.org/web/20251111141350/https://www.ndtv.com/india-news/big-win-for-nda-in-bihar-no-prashant-kishor-impact-predict-2-exit-polls-9616451 |archive-date=2025-11-11 |access-date=2025-11-11 |work=www.ndtv.com |language=अङ्ग्रेजी}}</ref> |- |पिपल्स इन्साइट | bgcolor="{{Party color|National Democratic Alliance}}" |'''१३३–१४८''' |८७–१०२ |०–२ |३–६ |- |चाणक्य स्ट्राटेजी | bgcolor="{{Party color|National Democratic Alliance}}" |'''१३०–१३८''' |१००–१०८ |० |३–५ |- |पिपल्स पल्स | bgcolor="{{Party color|National Democratic Alliance}}" |'''१३३–१५९''' |७५–१०१ |०–५ |२–८ |- |जेभिसि पोल | bgcolor="{{Party color|National Democratic Alliance}}" |'''१३५–१५०''' |८८–१०३ |०–१ |३–६ |- |[[दैनिक भास्कर]] | bgcolor="{{Party color|National Democratic Alliance}}" |'''१४५–१६०''' |७३–९१ |० |५–१० |- |पि-मार्क | bgcolor="{{Party color|National Democratic Alliance}}" |'''१४२–१६२''' |८०–९८ |१–४ |०–३ |- |टिआइएफ रिसर्च | bgcolor="{{Party color|National Democratic Alliance}}" |'''१४५–१६३''' |७६–९५ |० |३–६ |- |डिभि रिसर्च | bgcolor="{{Party color|National Democratic Alliance}}" |'''१३७–१५२''' |८३–९८ |२–४ |१–८ |- !सर्वेक्षणके सर्वेक्षण | bgcolor="{{Party color|National Democratic Alliance}}" |'''१४७''' |'''९०''' |'''१''' |'''५''' |} ==मतदान== ===चरण अनुसार मतदान=== {| class="wikitable sortable" style="margin-left:.6em;text-align:center;" ! चरण ! तिथि ! आसन ! कुल मतदान (%)<ref name="final turnout">{{Cite web |date=13 नवम्बर 2025 |title=Bihar Election 2025: Record-Breaking Voter Turnout — No Re-polling at Any Booth for the First Time |trans-title=बिहार चुनाव २०२५: रिकार्ड तोड़ मतदान - पहिला बेर कौनो बूथ पर पुनर्मतदान नै |url=https://patnapress.com/bihar-election-2025-record-voter-turnout-no-repolling-first-time/ |access-date=14 नवम्बर 2025 |website=पटना प्रेस |language=अङ्ग्रेजी}}</ref><ref>{{Cite press release |title=66.91% voter turnout overall; Highest since 1st Bihar elections in 1951|url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2189034 |access-date=11 नवम्बर 2025 |publisher=[[भारतीय निर्वाचन आयोग]]}}</ref> |- | bgcolor = #fff4a5 | '''पहिला''' | ६ नवम्बर २०२५ | १२१ | ६५.०८% |- | bgcolor=#fec6e8 | '''दुसर''' | ११ नवम्बर २०२५ |१२२ |६९.२० |- !colspan="2"| कुल !२४३ !६७.१३ |} === मण्डल अनुसार मतदान === {| class="wikitable sortable" style="margin-left:.6em;text-align:center;" ! मण्डल ! आसन ! मतदान (%) |- ! [[पश्चिमचम्पारण मण्डल|पश्चिमचम्पारण]] ! ९ | |- ! [[पूर्वचम्पारण मण्डल|पूर्वचम्पारण]] ! १२ | |- ! [[शिवहर मण्डल|शिवहर]] ! १ | |- ! [[सीतामढ़ी मण्डल|सीतामढ़ी]] ! ८ | |- ! [[मधुबनी मण्डल|मधुबनी]] ! १० | |- ! [[सुपौल मण्डल|सुपौल]] ! ५ | |- ! [[अररिया मण्डल|अररिया]] ! ६ | |- ! [[किशनगञ्ज मण्डल|किशनगञ्ज]] ! ४ | |- ! [[पूर्णिया मण्डल|पूर्णिया]] ! ७ | |- ! [[कटिहार मण्डल|कटिहार]] ! ७ | |- ! [[मधेपुरा मण्डल|मधेपुरा]] ! ४ | ६७.२१ |- ! [[सहरसा मण्डल|सहरसा]] ! ४ | ६६.८४ |- ! [[दरभङ्गा मण्डल|दरभङ्गा]] ! १० | ५१.७५ |- ! [[मुजफ्फरपुर मण्डल|मुजफ्फरपुर]] ! ११ | ७०.९६ |- ! [[गोपालगञ्ज मण्डल|गोपालगञ्ज]] ! ६ | ५८.१७ |- ! [[सिवान मण्डल|सिवान]] ! ८ | ६०.३१ |- ! [[सारण मण्डल|सारण]] ! १० | ५४.६० |- ! [[वैशाली मण्डल|वैशाली]] ! ८ | ६७.३७ |- ! [[समस्तीपुर मण्डल|समस्तीपुर]] ! १० | ७०.६३ |- ! [[बेगूसराय मण्डल|बेगूसराय]] ! ७ | ६९.८२ |- ! [[खगड़िया मण्डल|खगड़िया]] ! ४ | ६६.३६ |- ! [[भागलपुर मण्डल|भागलपुर]] ! ७ | |- ! [[बाँका मण्डल|बाँका]] ! ५ | |- ! [[मुङ्गेर मण्डल|मुङ्गेर]] ! ३ | ६०.४० |- ! [[लखीसराय मण्डल|लखीसराय]] ! २ | ६५.०५ |- ! [[शेखपुरा मण्डल|शेखपुरा]] ! २ | ४९.३७ |- ! [[नालन्दा मण्डल|नालन्दा]] ! ७ | ५८.९१ |- ! [[पटना मण्डल|पटना]] ! १४ | ५७.६३ |- ! [[भोजपुर मण्डल|भोजपुर]] ! ७ | ५०.०७ |- ! [[बक्सर मण्डल|बक्सर]] ! ४ | ५१.६९ |- ! [[कैमूर मण्डल|कैमूर]] ! ४ | |- ! [[रोहतास मण्डल|रोहतास]] ! ७ | |- ! [[अरवल मण्डल|अरवल]] ! २ | |- ! [[जहानाबाद मण्डल|जहानाबाद]] ! ३ | |- ! [[औरङ्गाबाद मण्डल|औरङ्गाबाद]] ! ६ | |- ! [[गया मण्डल|गया]] ! १० | |- ! [[नवादा मण्डल|नवादा]] ! ५ | |- ! [[जमुई मण्डल|जमुई]] ! ४ | |- |- !rowspan="2"|कुल !२४३ ! |} ==परिणाम== ===दल वा गठबन्धन अनुसार परिणाम=== {| class="wikitable sortable" |+स्रोत<ref>https://results.eci.gov.in/ResultAcGenNov2025/index.htm</ref> ! colspan="4" rowspan="2" | गठबन्धन/ दल ! colspan="3" | जनमत ! colspan="3" | आसन |- ! मत ! % ! ±[[प्रतिशत अङ्क|प्रअ]] ! लड़ल ! जीतल ! '''+/−''' |- | rowspan=7 bgcolor={{Party color|National Democratic Alliance}}| ! rowspan=7|[[राष्ट्रिय जनतान्त्रिक गठबन्धन|राजग]] | {{Party color cell|भारतीय जनता पार्टी}} | [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] | {{formatnum:१००८११४३}} | २०.०८ | {{Increase}}०.६२ | style="text-align:left"| १०१ | ८९ |{{Nowrap|{{Increase}}१५}} |- | {{Party color cell|Janata Dal (United)}} | [[जनता दल (यूनाइटेड)|जदयू]] | {{formatnum:९६६७११८}} | १९.२५ | {{Increase}}३.८६ | style="text-align:left"|१०१ | ८५ |{{Nowrap|{{Increase}}४२}} |- | {{Party color cell|Lok Janshakti Party (Ram Vilas)}} | [[लोक जनशक्ति पार्टी (रामविलास)|लोजपा (रावि)]] | {{formatnum:२४९७३५८}} | ४.९७ | ''नूतन'' | style="text-align:left"| २८ | १९ |{{Nowrap|{{Increase}}१९}} |- | {{Party color cell|Hindustani Awam Morcha}} | [[हिन्दुस्तानी आवाम मोर्चा|हम]] | {{formatnum:५८७०५६}} | १.१७ | {{Increase}}०.२८ | style="text-align:left"|६ | ५ |{{Nowrap|{{Increase}}१}} |- | {{Party color cell|Rashtriya Lok Morcha}} | [[राष्ट्रिय लोक मोर्चा|रालोमो]] | {{formatnum:५३३३१३}} | १.०६ | ''नूतन'' | style="text-align:left"|६ | ४ |{{Nowrap|नूतन}} |- | {{Party color cell|Independent politician|abbrev=yes}} | [[निर्दलीय राजनेता|निर्दलीय]] | {{formatnum:१७३१०}} | ०.०३ | ''नूतन'' | style="text-align:left"| १ | ० | {{Steady}} |- | colspan="2"style="background:#ffead6" | '''कुल''' | style="background:#ffead6" | '''{{formatnum:२३३८३२९८}}''' | style="background:#ffead6" |'''४६.५६''' | style="background:#ffead6" | {{Increase}}९.३० | style="background:#ffead6; text-align:left" | '''२४३''' | style="background:#ffead6" | '''२०२''' | style="background:#ffead6" |'''{{Increase}}७७''' |- | rowspan=10 bgcolor={{Party color|Mahagathbandhan (Bihar)}}| ! rowspan=10|[[महागठबन्धन (बिहार)|महागठबन्धन]] | {{Party color cell|Rashtriya Janata Dal}} | [[राष्ट्रिय जनता दल|राजद]] | {{formatnum:११५४६०५५}} | २३.०० | {{Decrease}}०.११ | style="text-align:left"|१४३ | २५ |{{Nowrap|{{Decrease}}५०}} |- | {{Party color cell|Indian National Congress}} | [[भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस|काङ्ग्रेस]] | {{formatnum:४३७४५७९}} | ८.७१ | {{Decrease}}०.७७ | style="text-align:left"| ६१ | ६ |{{Nowrap|{{Decrease}}१३}} |- | {{Party color cell|Communist Party of India (Marxist–Leninist) Liberation}} | [[भारतके कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी) लिबरेशन|भाकपा (माले) लिबरेशन]] | {{formatnum:१४२५५९२}} | २.८५ | {{Decrease}}०.३२ | style="text-align:left"|२० | २ |{{Nowrap|{{Decrease}}१०}} |- | {{Party color cell|Vikassheel Insaan Party}} | [[विकासशील इन्सान पार्टी|भिआइपि]] | {{formatnum:६८९४८४}} | १.३७ | {{Decrease}}०.१५ | style="text-align:left"|१२ | ० |{{Nowrap|{{Decrease}}४}} |- | {{Party color cell|Communist Party of India}} | [[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी|भाकपा]] | {{formatnum:३७२४५८}} | ०.७४ | {{Decrease}}०.०९ | style="text-align:left"| ९ | ० | {{Nowrap|{{Decrease}}२}} |- | {{Party color cell|Communist Party of India (Marxist)}} | [[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी)|भाकपा (मार्क्सवादी)]] | {{formatnum:३०२९७४}} | ०.६१ | {{Decrease}}०.०४ | style="text-align:left"| ४ | १ |{{Nowrap|{{Decrease}}१}} |- | {{Party color cell|Indian Inclusive Party}} | [[भारतीय समावेशी पार्टी|आइआइपि]] | {{formatnum:१८४६७९}} | ०.३७ |''नूतन'' | style="text-align:left"|३ | १ | {{Increase}}१ |- | {{Party color cell|Janshakti Janata Dal}} | [[जनशक्ति जनता दल|जजद]] | {{formatnum:४०६८४}} | ०.०८ |''नूतन'' | style="text-align:left"|१ |० |{{Steady}} |- | {{Party color cell|Independent politician|abbrev=yes}} | [[निर्दलीय राजनेता|निर्दलीय]] | {{formatnum:१०६७८२}} | ०.२१ | ''नूतन'' | style="text-align:left"|२ |० |- |- | colspan="2"style="background:#d2e1d0" | '''कुल''' | style="background:#d2e1d0"|'''१८५८९५८७''' | style="background:#d2e1d0" |'''३७.९४''' | style="background:#d2e1d0" | | style="background:#d2e1d0; text-align:left" | '''२४३''' | style="background:#d2e1d0" | '''३५''' | style="background:#d2e1d0" |'''{{Decrease}}७५''' |- | rowspan=3 bgcolor={{Party color|All India Majlis-e-Ittehadul Muslimeen}}| ! rowspan=3|जिडिए | {{Party color cell|All India Majlis-e-Ittehadul Muslimeen}} | [[आल इण्डिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन|एआइएमआइएम]] | {{formatnum:९३०५०४}} | १.८५ | {{Increase}}०.१९ | style="text-align:left"| २५ | ५ |{{Steady}} |- |- | {{Party color cell|Rashtriya Lok Janshakti Party}} | [[राष्ट्रिय लोक जनशक्ति पार्टी|रालोजपा]] | {{formatnum:८५७२४}} | ०.१७ | ''नूतन'' | style="text-align:left"| २५ |० |{{Steady}} |- | colspan="2"style="background:#cee1db" | '''कुल''' | style="background:#cee1db" | '''{{formatnum:१०१६२२८}}''' | style="background:#cee1db" | | style="background:#cee1db" | | style="background:#cee1db; text-align:left" | ७९ | style="background:#cee1db" | ५ | style="background:#cee1db" | |- | {{Party color cell|Bahujan Samaj Party}} | colspan="3" | [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] | {{formatnum:८१३५५३}} | १.६२ | {{Increase}}०.१३ | style="text-align:left"| १३० | १ |{{Steady}} |- | {{Party color cell|Others}} | colspan="3" |अन्य | {{formatnum:७०२६८७६}} |१४.० | | | | |- | {{Party color cell|None of the above (India)}} | colspan="3" | [[उपरोक्तमे से कौनो नै (भारत)|नोटा]] | {{formatnum:९१०७२४}} | १.८१ | {{Increase}}०.१३ ! style="background-color:#E9E9E9" | ! |{{No change}} |- ! colspan="4" | कुल ! {{formatnum:५१७४०२६६}} ! १००% ! — !२,६१६ ! २४३ ! — |} === मण्डल अनुसार परिणाम === {| class="wikitable sortable" style="margin-left:.6em;text-align:center;" ! rowspan="2" | मण्डल ! rowspan="2" | कुल आसन | style="color:inherit;background:{{Party color|National Democratic Alliance}}" | | style="color:inherit;background:{{Party color|Mahagathbandhan (Bihar)}}"| | style="color:inherit;background:{{Party color|Others}}" | |- ! [[राष्ट्रिय जनतान्त्रिक गठबन्धन|राजग]] ! [[महागठबन्धन (बिहार)|महागठबन्धन]] ! अन्य |- ! [[पश्चिमचम्पारण मण्डल|पश्चिमचम्पारण]] ! ९ |style="background:{{Party color|National Democratic Alliance}} ; color:white;"|७ |२ |० |- ! [[पूर्वचम्पारण मण्डल|पूर्वचम्पारण]] ! १२ |style="background:{{Party color|National Democratic Alliance}} ; color:white;"|११ |१ |० |- ! [[शिवहर मण्डल|शिवहर]] ! १ |style="background:{{Party color|National Democratic Alliance}} ; color:white;"|१ |० |० |- ! [[सीतामढ़ी मण्डल|सीतामढ़ी]] ! ८ |style="background:{{Party color|National Democratic Alliance}} ; color:white;"|८ |० |० |- ! [[मधुबनी मण्डल|मधुबनी]] ! १० |style="background:{{Party color|National Democratic Alliance}} ; color:white;"|९ | १ |० |- ! [[सुपौल मण्डल|सुपौल]] ! ५ |style="background:{{Party color|National Democratic Alliance}} ; color:white;"|५ |० |० |- ! [[अररिया मण्डल|अररिया]] ! ६ |२ |style="background:{{Party color|Mahagathbandhan (Bihar)}} ; color:white;"|३ |१ |- ! [[किशनगञ्ज मण्डल|किशनगञ्ज]] ! ४ |१ |१ |style="background:{{Party color|Others}} ; color:white;"|२ |- ! [[पूर्णिया मण्डल|पूर्णिया]] ! ७ |style="background:{{Party color|National Democratic Alliance}} ; color:white;"|५ |० |२ |- ! [[कटिहार मण्डल|कटिहार]] ! ७ |style="background:{{Party color|National Democratic Alliance}} ; color:white;"|६ |१ |० |- ! [[मधेपुरा मण्डल|मधेपुरा]] ! ४ |style="background:{{Party color|National Democratic Alliance}} ; color:white;"|३ |१ |० |- ! [[सहरसा मण्डल|सहरसा]] ! ४ |२ |२ |० |- ! [[दरभङ्गा मण्डल|दरभङ्गा]] ! १० |style="background:{{Party color|National Democratic Alliance}} ; color:white;"|१० |० |० |- ! [[मुजफ्फरपुर मण्डल|मुजफ्फरपुर]] ! ११ |style="background:{{Party color|National Democratic Alliance}} ; color:white;"|१० |१ |० |- ! [[गोपालगञ्ज मण्डल|गोपालगञ्ज]] ! ६ |style="background:{{Party color|National Democratic Alliance}} ; color:white;"|६ |० |० |- ! [[सिवान मण्डल|सिवान]] ! ८ |style="background:{{Party color|National Democratic Alliance}} ; color:white;"|७ |१ |० |- ! [[सारण मण्डल|सारण]] ! १० | style="background:{{Party color|National Democratic Alliance}} ; color:white;"|७ | ३ | ० |- ! [[वैशाली मण्डल|वैशाली]] ! ८ |style="background:{{Party color|National Democratic Alliance}} ; color:white;"|७ |१ |० |- ! [[समस्तीपुर मण्डल|समस्तीपुर]] ! १० | style="background:{{Party color|National Democratic Alliance}} ; color:white;"|७ |३ |० |- ! [[बेगूसराय मण्डल|बेगूसराय]] ! ७ |style="background:{{Party color|National Democratic Alliance}} ; color:white;"|५ |२ |० |- ! [[खगड़िया मण्डल|खगड़िया]] ! ४ | style="background:{{Party color|National Democratic Alliance}} ; color:white;"|४ | ० | ० |- ! [[भागलपुर मण्डल|भागलपुर]] ! ७ | style="background:{{Party color|National Democratic Alliance}} ; color:white;"|७ | ० | ० |- ! [[बाँका मण्डल|बाँका]] ! ५ | style="background:{{Party color|National Democratic Alliance}} ; color:white;"|५ | ० | ० |- ! [[मुङ्गेर मण्डल|मुङ्गेर]] ! ३ | style="background:{{Party color|National Democratic Alliance}} ; color:white;"|३ | ० | ० |- ! [[लखीसराय मण्डल|लखीसराय]] ! २ | style="background:{{Party color|National Democratic Alliance}} ; color:white;"|२ | ० | ० |- ! [[शेखपुरा मण्डल|शेखपुरा]] ! २ | style="background:{{Party color|National Democratic Alliance}} ; color:white;"|२ | ० | ० |- ! [[नालन्दा मण्डल|नालन्दा]] ! ७ | style="background:{{Party color|National Democratic Alliance}} ; color:white;"|७ | ० | ० |- ! [[पटना मण्डल|पटना]] ! १४ | style="background:{{Party color|National Democratic Alliance}} ; color:white;"|११ | ३ | ० |- ! [[भोजपुर मण्डल|भोजपुर]] ! ७ | style="background:{{Party color|National Democratic Alliance}} ; color:white;"|७ | ० | ० |- ! [[बक्सर मण्डल|बक्सर]] ! ४ | style="background:{{Party color|National Democratic Alliance}} ; color:white;"|३ | १ | ० |- ! [[कैमूर मण्डल|कैमूर]] ! ४ | style="background:{{Party color|National Democratic Alliance}} ; color:white;"| ३ | ० | १ |- ! [[रोहतास मण्डल|रोहतास]] ! ७ | style="background:{{Party color|National Democratic Alliance}} ; color:white;"|६ | १ | ० |- ! [[अरवल मण्डल|अरवल]] ! २ | style="background:{{Party color|National Democratic Alliance}} ; color:white;"|२ | ० | ० |- ! [[जहानाबाद मण्डल|जहानाबाद]] ! ३ | १ | style="background:{{Party color|Mahagathbandhan (Bihar)}} ; color:white;"|२ | ० |- ! [[औरङ्गाबाद मण्डल|औरङ्गाबाद]] ! ६ | style="background:{{Party color|National Democratic Alliance}} ; color:white;"|५ | १ | ० |- ! [[गया मण्डल|गया]] ! १० | style="background:{{Party color|National Democratic Alliance}} ; color:white;"|८ | २ | ० |- ! [[नवादा मण्डल|नवादा]] ! ५ | style="background:{{Party color|National Democratic Alliance}} ; color:white;"|४ | १ | ० |- ! [[जमुई मण्डल|जमुई]] ! ४ | style="background:{{Party color|National Democratic Alliance}} ; color:white;"|३ | १ | ० |- ! कुल ! २४३ ! २०२ ! ३५ ! ६ |} === निर्वाचन क्षेत्र अनुसार परिणाम === {| class="wikitable sortable" style="line-height:20px;" ! rowspan="2" | मण्डल ! colspan="2" | निर्वाचन क्षेत्र ! colspan="5" | विजेता<ref>https://results.eci.gov.in/ResultAcGenNov2025/index.htm</ref><ref name="Bihar Election Results 2025 Constituency-wise, Seat-wise: Check full list of winners">{{Cite news |title=Bihar Election Results 2025 Constituency-wise, Seat-wise: Check full list of winners |url=https://indianexpress.com/article/india/bihar-election-2025-result-constituency-wise-seats-check-full-list-of-winners-in-2020-elections-10363163/ |access-date=15 नवम्बर 2025 |publisher=द इण्डियन एक्सप्रेस |date=15 नवम्बर 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115035638/https://indianexpress.com/article/india/bihar-election-2025-result-constituency-wise-seats-check-full-list-of-winners-in-2020-elections-10363163/ |archive-date=15 नवम्बर 2025 |language=अङ्ग्रेजी}}</ref><ref name="Bihar Election Result 2025: Full constituency-wise list of winners, winning candidates from BJP, JDU, RJD and others">{{Cite news |last1= |first1= |title=Bihar Election Result 2025: Full constituency-wise list of winners, winning candidates from BJP, JDU, RJD and others |url=https://www.indiatoday.in/elections/story/bihar-election-results-2025-full-list-of-winners-and-losers-candidates-constituency-wise-2819616-2025-11-14 |access-date=15 नवम्बर 2025 |publisher=India Today |date=14 नवम्बर 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115035718/https://www.indiatoday.in/elections/story/bihar-election-results-2025-full-list-of-winners-and-losers-candidates-constituency-wise-2819616-2025-11-14 |archive-date=15 नवम्बर 2025 |language=अङ्ग्रेजी}}</ref><ref name="Bihar Assembly Election Results 2025: Constituency-wise winners and runners-up">{{Cite news |title=Bihar Assembly Election Results 2025: Constituency-wise winners and runners-up |url=https://indianexpress.com/article/india/bihar-assembly-election-results-2025-constituency-wise-winners-and-runners-up-10366461/ |access-date=15 नवम्बर 2025 |publisher=द इण्डियन एक्सप्रेस |date=15 नवम्बर 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115035930/https://indianexpress.com/article/india/bihar-assembly-election-results-2025-constituency-wise-winners-and-runners-up-10366461/ |archive-date=15 नवम्बर 2025 |language=अङ्ग्रेजी}}</ref><ref name="Bihar Election Result 2025: Full list of winners in 243 constituencies">{{Cite news |title=Bihar Election Result 2025: Full list of winners in 243 constituencies |url=https://www.moneycontrol.com/news/india/bihar-election-result-2025-full-list-of-winners-in-243-constituencies-13675947.html |access-date=15 नवम्बर 2025 |publisher=मनी कण्ट्रोल |date=15 नवम्बर 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115040110/https://www.moneycontrol.com/europe/?url=https://www.moneycontrol.com/news/india/bihar-election-result-2025-full-list-of-winners-in-243-constituencies-13675947.html |archive-date=15 नवम्बर 2025}}</ref> ! colspan="5" | उप-विजेता ! rowspan="2" | अन्तर |- ! क्र॰ ! नाम ! प्रत्याशी ! colspan="2" | दल ! मत ! % ! प्रत्याशी ! colspan="2" | दल ! मत ! % |- | rowspan="9" | [[पश्चिमचम्पारण मण्डल|पश्चिमचम्पारण]] ! १ | [[वाल्मीकिनगर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|वाल्मीकिनगर]] | [[सुरेन्द्र प्रसाद कुशवाहा|सुरेन्द्र प्रसाद]] |{{Party name with color|Indian National Congress}} | १,०७,७३० | ४६.११ | [[धीरेन्द्र प्रताप सिंह]] |{{Party name with color|Janata Dal (United)}} |१,०६,०५५ | ४५.३९ | style="background:{{Party color|Indian National Congress}} ; color:white;" |१,६७५ |- ! २ | [[रामनगर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र (बिहार)|रामनगर]] (एससि) |[[नन्द किशोर राम]] |{{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} |१,१५,२१४ |५४.१३ |सुबोध कुमार |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |७९,५३४ |३७.३६ | style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party}} ; color:white;" |३५,६८० |- ! ३ | [[नरकटियागञ्ज विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|नरकटियागञ्ज]] |[[सञ्जय कुमार पाण्डेय]] |{{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} |१,००,०४४ |५०.८६ |दीपक यादव |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |७३,५८६ |३७.४१ | style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party}} ; color:white;" |२६,४५८ |- ! ४ | [[बगहा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|बगहा]] |[[राम सिंह (राजनेता)|राम सिंह]] |{{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} |१,०६,८७५ |४७.३९ |जयेश मङ्गलम सिंह |{{Party name with color|Indian National Congress}} |१,००,५६२ |४४.५९ | style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party}} ; color:white;" |६,३१३ |- ! ५ | [[लौरिया विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|लौरिया]] |[[विनय बिहारी]] |{{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} |९६,५१० |५०.३६ |रण कौशल प्रताप सिंह |{{Party name with color|Vikassheel Insaan Party}} |६९,५४४ |३६.२९ | style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party}} ; color:white;" |२६,९६६ |- ! ६ | [[नौतन विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|नौतन]] |[[नारायण प्रसाद]] |{{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} |१,०१,९५२ |४९.०५ |अमित कुमार |{{Party name with color|Indian National Congress}} |७९,८८० |३८.४३ | style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party}} ; color:white;" |२२,०७२ |- ! ७ | [[चनपटिया विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|चनपटिया]] | [[अभिषेक रञ्जन]] |{{Party name with color|Indian National Congress}} |८७,५३८ |४०.०७ |उमाकान्त सिंह |{{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} |८६,९३६ |३९.८० | style="background:{{Party color|Indian National Congress}} ; color:white;" |६०२ |- ! ८ | [[बेतिया विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|बेतिया]] |[[रेणु देवी]] |{{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} |९१,९०७ |४६.७८ |वसी अहमद |{{Party name with color|Indian National Congress}} |६९,५३४ |३५.३९ |style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party}} ; color:white;" |२२,३७३ |- ! ९ | [[सिकटा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|सिकटा]] | [[समृद्ध वर्मा]] |{{Party name with color|Janata Dal (United)}} |९७,१७३ |४६.११ |खुर्शीद फिरोज अहमद |style="background-color:{{Party color|Independent}}" | |[[निर्दलीय राजनेता|निर्दलीय]] |५०,०२९ |२३.७४ |style="background:{{Party color|Janata Dal (United)}} ; color:white;" |४७,१४४ |- | rowspan=12 | [[पूर्वी चम्पारण मण्डल|पूर्वी चम्पारण]] ! १० | [[रक्सौल विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|रक्सौल]] |[[प्रमोद कुमार सिन्हा]] |{{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} |१,०६,७६५ |४९.५५ |श्याम बिहारी प्रसाद |{{Party name with color|Indian National Congress}} |८८,८८७ |४१.२६ |style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party}} ; color:white;" |१७,८७८ |- ! ११ | [[सुगौली विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|सुगौली]] |राजेश कुमार |{{Party name with color|Lok Janshakti Party (Ram Vilas)}} |९८,८७५ |४९.७४ |श्याम किशोर चौधरी |{{Party name with color|Janshakti Janata Dal}} |४०,६८४ |२०.४७ |style="background:{{Party color|Lok Janshakti Party (Ram Vilas)}} ; color:white;" |५८,१९१ |- ! १२ | [[नरकटिया विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|नरकटिया]] |विशाल कुमार |{{Party name with color|Janata Dal (United)}} |१,०४,४५० |४६.७० |शमीम अहमद |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |१,०३,००७ |४६.०६ |style="background:{{Party color|Janata Dal (United)}} ; color:white;" |१,४४३ |- ! १३ | [[हरसिद्धि विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|हरसिद्धि]] (एससि) |[[कृष्णनन्दन पासवान]] |{{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} |९६,८६४ |४७.७४ |राजेन्द्र कुमार |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |८९,७६९ |४४.२४ |style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party}} ; color:white;" |७,०९५ |- ! १४ | [[गोविन्दगञ्ज विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|गोविन्दगञ्ज]] |राजू तिवारी |{{Party name with color|Lok Janshakti Party (Ram Vilas)}} |९६,०३४ |५२.५५ |शशि भूषण |{{Party name with color|Indian National Congress}} |६३,३५१ |३४.६७ |style="background:{{Party color|Lok Janshakti Party (Ram Vilas)}} ; color:white;" |३२,६८३ |- ! १५ | [[केसरिया विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|केसरिया]] |शालिनी मिश्रा |{{Party name with color|Janata Dal (United)}} |७८,१९२ |४४.२६ |वरुण विजय |{{Party name with color|Vikassheel Insaan Party}} |६१,८५२ |३५.०१ |style="background:{{Party color|Janata Dal (United)}} ; color:white;" |१६,३४० |- ! १६ | [[कल्याणपुर, पूर्वी चम्पारण विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|कल्याणपुर]] |[[शचीन्द्र प्रसाद सिंह]] |{{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} |८९,०५७ |४७.८२ |मनोज कुमार यादव |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |७३,४८९ |३९.४६ |style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party}} ; color:white;" |१५,५६८ |- ! १७ | [[पिपरा, पूर्वचम्पारण विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|पिपरा]] |[[श्यामबाबू प्रसाद यादव]] |{{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} |१,१०,४२२ |४५.१३ |राजमङ्गल प्रसाद |{{Party name with color|Communist Party of India (Marxist)}} |९९,६७७ |४०.७४ |style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party}} ; color:white;" |१०,७४५ |- ! १८ | [[मधुबन, बिहार विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|मधुबन]] |[[राणा रणधीर]] |{{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} |८६,००२ |४६.७८ |सन्ध्या रानी |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |८०,५१० |४३.८० |style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party}} ; color:white;" |५,४९२ |- ! १९ | [[मोतिहारी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|मोतिहारी]] |[[प्रमोद कुमार]] |{{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} |१,०६,०८० |४९.५० |देवा गुप्ता |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |९२,५१७ |४३.१७ |style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party}} ; color:white;" |१३,५६३ |- ! २० | [[चिरैया विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|चिरैया]] |[[लाल बाबू प्रसाद गुप्ता]] |{{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} |९०,५७२ |४५.६५ |लक्ष्मी नारायण प्रसाद |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |५१,२१२ |२५.८१ |style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party}} ; color:white;" |३९,३६० |- ! २१ | [[ढाका विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|ढाका]] |[[फैसल रहमान]] |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |१,१२,७२७ |४५.७२ |[[पवन जायसवाल|पवन कुमार जायसवाल]] |{{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} |१,१२,५४९ |४५.६५ |style="background:{{Party color|Rashtriya Janata Dal}} ; color:white;" |१७८ |- | [[शिवहर मण्डल|शिवहर]] ! २२ | [[शिवहर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|शिवहर]] |श्वेता गुप्ता |{{Party name with color|Janata Dal (United)}} |९७,२६९ |४६.२९ |नवनीत कुमार |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |६५,८७१ |३१.३५ |style="background:{{Party color|Janata Dal (United)}} ; color:white;" |३१,३९८ |- | rowspan="8" | [[सीतामढ़ी मण्डल|सीतामढ़ी]] ! २३ | [[रीगा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|रीगा]] |[[बैद्यनाथ प्रसाद]] |{{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} |१,१७,३९३ |५४.११ |अमित कुमार |{{Party name with color|Indian National Congress}} |८४,२६८ |३८.८४ |style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party}} ; color:white;" |३३,१२५ |- ! २४ | [[बथनाहा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|बथनाहा]] (एससि) |अनिल कुमार |{{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} |१,२३,६९८ |५७.४७ |नवीन कुमार |{{Party name with color|Indian National Congress}} |७१,९२९ |३३.४२ |style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party}} ; color:white;" |५१,७६९ |- ! २५ | [[परिहार विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|परिहार]] |[[गायत्री देवी (बिहार राजनेता)|गायत्री देवी]] |{{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} |८२,६४४ |३९.३६ |रितु जायसवाल |style="background-color:{{Party color|Independent}}" | |[[निर्दलीय राजनेता|निर्दलीय]] |६५,४५५ |३१.१७ |style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party}} ; color:white;" |१७,१८९ |- ! २६ | [[सुरसण्ड विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|सुरसण्ड]] |प्रो नागेन्द्र राउत |{{Party name with color|Janata Dal (United)}} |१,०४,१५७ |५०.०४ |सैयद अबू दोजाना |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |८०,४९० |३८.६७ |style="background:{{Party color|Janata Dal (United)}} ; color:white;" |२३,६६७ |- ! २७ | [[बाजपट्टी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|बाजपट्टी]] |रामेश्वर कुमार मेहता |{{Party name with color|Rashtriya Lok Morcha}} |९९,१४४ |४५.०२ |मुकेश कुमार यादव |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |९५,७४९ |४३.४७ |style="background:{{Party color|Rashtriya Lok Morcha}} ; color:white;" |३,३९५ |- ! २८ | [[सीतामढ़ी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|सीतामढ़ी]] |सुनील कुमार पिण्टू |{{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} |१,०४,२२६ |४८.११ |सुनील कुमार |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |९८,६६४ |४५.५४ |style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party}} ; color:white;" |५,५६२ |- ! २९ | [[रुन्नीसैदपुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|रुन्नीसैदपुर]] |पङ्कज कुमार |{{Party name with color|Janata Dal (United)}} |९३,६७२ |४८.५० |चन्दन कुमार |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |७३,९३५ |३८.२८ |style="background:{{Party color|Janata Dal (United)}} ; color:white;" |१९,७३७ |- ! ३० | [[बेलसण्ड विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|बेलसण्ड]] |अमित कुमार |{{Party name with color|Lok Janshakti Party (Ram Vilas)}} |८२,०७६ |४४.८३ |सञ्जय कुमार गुप्ता |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |५९,३९१ |३२.४४ |style="background:{{Party color|Lok Janshakti Party (Ram Vilas)}} ; color:white;" |२२,६८५ |- | rowspan="10" | [[मधुबनी मण्डल|मधुबनी]] ! ३१ | [[हरलाखी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|हरलाखी]] |सुधांशु शेखर |{{Party name with color|Janata Dal (United)}} |८५,४८६ |४६.६० |राकेश कुमार पाण्डेय |{{Party name with color|Communist Party of India}} |४९,२५० |२६.८५ |style="background:{{Party color|Janata Dal (United)}} ; color:white;" |३६,२३६ |- ! ३२ | [[बेनीपट्टी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|बेनीपट्टी]] |[[विनोद नारायण झा]] |{{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} |८७,१५३ |४९.७४ |नलिनी रञ्जन झा |{{Party name with color|Indian National Congress}} |६३,२२१ |३६.०८ |style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party}} ; color:white;" |२३,९३२ |- ! ३३ | [[खजौली विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|खजौली]] |[[अरुण शङ्कर प्रसाद]] |{{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} |१,०१,१५१ |४९.३६ |ब्रज किशोर यादव |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |८८,०२५ |४२.९५ |style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party}} ; color:white;" |१३,१२६ |- ! ३४ | [[बाबूबरही विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|बाबूबरही]] |[[मीना कुमारी]] |{{Party name with color|Janata Dal (United)}} | ९८,२२१ |४७.६१ |अरुण कुमार सिंह |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |८०,६५३ |३९.०९ |style="background:{{Party color|Janata Dal (United)}} ; color:white;" |१७,५६८ |- ! ३५ | [[बिस्फी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|बिस्फी]] |आसिफ अहमद |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} | १,००,७७१ |४८.६२ |हरिभूषण ठाकुर |{{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} |९२,६६४ |४४.७१ |style="background:{{Party color|Rashtriya Janata Dal}} ; color:white;" |८,१०७ |- ! ३६ | [[मधुबनी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|मधुबनी]] |माधव आनन्द |{{Party name with color|Rashtriya Lok Morcha}} | ९७,९५६ | ४६.३८ |समीर कुमार महासेठ |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} | ७७,४०४ | ३६.६५ |style="background:{{Party color|Rashtriya Lok Morcha}} ; color:white;" |२०,५५२ |- ! ३७ | [[राजनगर, बिहार विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|राजनगर]] (एससि) |सुजीत कुमार |{{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} |१,०८,३६२ |५६.७९ |विष्णु देव मोची |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |६६,१७७ |३४.६८ |style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party}} ; color:white;" |४२,१८५ |- ! ३८ | [[झञ्झारपुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|झञ्झारपुर]] |[[नीतीश मिश्रा]] |{{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} |१,०७,९५८ |५५.८९ |राम नारायण यादव |{{Party name with color|Communist Party of India}} |५३,१०९ |२७.५० |style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party}} ; color:white;" |५४,८४९ |- ! ३९ | [[फुलपरास विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|फुलपरास]] |[[शीला कुमारी]] |{{Party name with color|Janata Dal (United)}} |९३,६७७ |४५.६५ | सुबोध मण्डल | {{Party name with color|Indian National Congress}} | ७९,५७८ | ३८.७८ |style="background:{{Party color|Janata Dal (United)}} ; color:white;" |१४,०९९ |- ! ४० | [[लौकहा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|लौकहा]] |सतीश कुमार साह |{{Party name with color|Janata Dal (United)}} |१,११,७६१ |४८.४३ | सुबोध मण्डल | {{Party name with color|Indian National Congress}} | ८६,२५० | ३७.३७ |style="background:{{Party color|Janata Dal (United)}} ; color:white;" |२५,५११ |- | rowspan="5" | [[सुपौल मण्डल|सुपौल]] ! ४१ | [[निर्मली विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|निर्मली]] |[[अनिरुद्ध प्रसाद यादव]] |{{Party name with color|Janata Dal (United)}} | १,१८,९०४ | ५३.२८ | बैद्यनाथ मेहता | {{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} | ८१,५९४ | ३६.५६ | style="background:{{Party color|Janata Dal (United)}}; color:white;" |३७,३१० |- ! ४२ | [[पिपरा, सुपौल विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|पिपरा]] |[[रामविलास कामत]] |{{Party name with color|Janata Dal (United)}} | १,०७,०४१ | ४८.०० |अनिल कुमार |{{Party name with color|Communist Party of India (Marxist-Leninist) Liberation}} | ६९,२६५ | ३१.०६ | style="background:{{Party color|Janata Dal (United)}}; color:white;" |३७,७७६ |- ! ४३ | [[सुपौल विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|सुपौल]] |[[बिजेन्द्र प्रसाद यादव]] | {{Party name with color|Janata Dal (United)}} | १,०९,०८५ | ५२.१६ | [[मिन्नतुल्लाह रहमानी]] | {{Party name with color|Indian National Congress}} | ७८,२८२ | ३७.४३ | style="background:{{Party color|Janata Dal (United)}}; color:white;" |३०,८०३ |- ! ४४ | [[त्रिवेणीगञ्ज विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|त्रिवेणीगञ्ज]] (एससि) |सोनम रानी सरदार |{{Party name with color|Janata Dal (United)}} | १,०५,२६२ | ४७.४८ | सन्तोष कुमार | {{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} | ९९,५७९ | ४४.९२ | style="background:{{Party color|Janata Dal (United)}}; color:white;" |५,६८३ |- ! ४५ | [[छातापुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|छातापुर]] |[[नीरज कुमार सिंह बबलू]] |{{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} | १,२२,४९१ |४९.१८ |डॉ. विपिन कुमार नोनिया | {{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |१,०६,३१३ |४२.६९ |style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party}} ; color:white;" |१६,१७८ |- | rowspan="6" | [[अररिया मण्डल|अररिया]] ! ४६ | [[नरपतगञ्ज विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|नरपतगञ्ज]] |देवन्ती यादव |{{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} |१,२०,३६६ |४९.८९ |मनीष यादव |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |९४,९९२ |३९.४० |style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party}} ; color:white;" |२५,३५३ |- ! ४७ | [[रानीगञ्ज, बिहार विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|रानीगञ्ज]] (एससि) |अविनाश मङ्गलम |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |१,११,५९० |४८.४४ |[[अकमित ऋषिदेव]] |{{Party name with color|Janata Dal (United)}} |१,०३,०६० |४४.७४ |style="background:{{Party color|Rashtriya Janata Dal}} ; color:white;" |८,५३० |- ! ४८ | [[फारबिसगञ्ज विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|फारबिसगञ्ज]] |[[मनोज विश्वास]] |{{Party name with color|Indian National Congress}} |१,२०,११४ |४७.७७ |[[विद्या सागर केशरी]] |{{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} |१,१९,८९३ |४७.६८ | style="background:{{Party color|Indian National Congress}} ; color:white;" |२२१ |- ! ४९ | [[अररिया विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|अररिया]] |[[आविदुर रहमान]] |{{Party name with color|Indian National Congress}} |९१,५२९ |३७.८१ |शगुफ्ता अजीम |{{Party name with color|Janata Dal (United)}} |७८,७८८ |३२.५५ | style="background:{{Party color|Indian National Congress}} ; color:white;" |१२,७४१ |- ! ५० | [[जोकीहाट विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|जोकीहाट]] | [[मुहम्मद मुर्शीद आलम|मो. मुर्शीद आलम]] |{{Party name with color|All India Majlis-e-Ittehadul Muslimeen}} |८३,७३७ |३८.५२ |मञ्जर आलम |{{Party name with color|Janata Dal (United)}} |५४,९३४ |२५.२७ | style="background:{{Party color|All India Majlis-e-Ittehadul Muslimeen}} ; color:white;" |२८,८०३ |- ! ५१ | [[सिकटी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|सिकटी]] |[[विजय कुमार मण्डल]] |{{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} |१,११,३४२ |५०.५६ |हरि नारायण प्रमाणिक |{{Party name with color|Vikassheel Insaan Party}} |९२,०२० |४१.७८ |style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party}} ; color:white;" |१९,३२२ |- | rowspan="4" | [[किशनगञ्ज मण्डल|किशनगञ्ज]] ! ५२ | [[बहादुरगञ्ज विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|बहादुरगञ्ज]] |मो. तौसीफ आलम |{{Party name with color|All India Majlis-e-Ittehadul Muslimeen}} |८७,३१५ |४०.२१ |मस्वर आलम |{{Party name with color|Indian National Congress}} |५८,५८९ |२६.९८ | style="background:{{Party color|All India Majlis-e-Ittehadul Muslimeen}} ; color:white;" |२८,७२६ |- ! ५३ | [[ठाकुरगञ्ज विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|ठाकुरगञ्ज]] | गोपाल कुमार अग्रवाल |{{Party name with color|Janata Dal (United)}} |८५,२४३ |३४.७१ |गुलाम हसनैन |{{Party name with color|All India Majlis-e-Ittehadul Muslimeen}} |७६,४२१ |३१.१२ | style="background:{{Party color|Janata Dal (United) }}; color:white;" |८,८२२ |- ! ५४ | [[किशनगञ्ज, बिहार विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|किशनगञ्ज]] |[[कमरुल होदा]] |{{Party name with color|Indian National Congress}} |८९,६६९ |३९.४९ |स्वीटी सिंह |{{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} |७६,८७५ |३३.८६ | style="background:{{Party color|Indian National Congress}} ; color:white;" |१२,७९४ |- ! ५५ | [[कोचाधामन विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|कोचाधामन]] |[[सरवर आलम]] |{{Party name with color|All India Majlis-e-Ittehadul Muslimeen}} |८१,८६० |४२.३४ |[[मुजाहिद आलम]] |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |५८,८३९ |३०.४४ | style="background:{{Party color|All India Majlis-e-Ittehadul Muslimeen}} ; color:white;" |२३,०२१ |- | rowspan="7" | [[पूर्णिया मण्डल|पूर्णिया]] ! ५६ | [[अमौर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|अमौर]] |[[अख्तरुल ईमान]] |{{Party name with color|All India Majlis-e-Ittehadul Muslimeen}} |१,००,८३६ |४३.४९ |सबा जफर |{{Party name with color|Janata Dal (United)}} |६१,९०८ |२६.७० |style="background:{{Party color| All India Majlis-e-Ittehadul Muslimeen }} ; color:white;" |३८,९२८ |- ! ५७ | [[बायसी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|बायसी]] |गुलाम सरवर |{{Party name with color|All India Majlis-e-Ittehadul Muslimeen}} |९२,७६६ |४१.३७ |विनोद यादव |{{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} |६५,५१५ |२९.२२ |style="background:{{Party color| All India Majlis-e-Ittehadul Muslimeen }} ; color:white;" |२७,२५१ |- ! ५८ | [[कसबा, बिहार विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|कसबा]] |नीतेश कुमार सिंह |{{Party name with color|Lok Janshakti Party (Ram Vilas)}} |८६,८७७ |३६.८१ |इरफान आलम |{{Party name with color|Indian National Congress}} |७४,००२ |३१.३६ |style="background:{{Party color|Lok Janshakti Party (Ram Vilas)}} ; color:white;" |१२,८७५ |- ! ५९ | [[बनमनखी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|बनमनखी]] (एससि) |[[कृष्ण कुमार ऋषि]] |{{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} |१,२२,४९४ |५७.२६ |देव नारायण रजक |{{Party name with color|Indian National Congress}} |७७,१९८ |३६.०९ |style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party}} ; color:white;" |४५,२९६ |- ! ६० | [[रूपौली विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|रूपौली]] |कलाधर मण्डल |{{Party name with color|Janata Dal (United)}} |१,२४,८२६ |५५.४५ |[[बीमा भारती]] |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |५१,२५४ |२२.७७ |style="background:{{Party color|Janata Dal (United)}} ; color:white;" |७३,५७२ |- ! ६१ | [[धमदाहा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|धमदाहा]] |[[लेशी सिंह]] |{{Party name with color|Janata Dal (United)}} |१,३८,७५० |५७.३२ |[[सन्तोष कुमार कुशवाहा]] |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |८३,५९१ |३४.५३ |style="background:{{Party color|Janata Dal (United)}} ; color:white;" |५५,१५९ |- ! ६२ | [[पूर्णिया विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|पूर्णिया]] |[[विजय कुमार खेमका]] |{{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} |१,२७,६१४ |५४.७९ |जितेन्द्र कुमार |{{Party name with color|Indian National Congress}} |९४,३९२ |४०.५३ |style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party}} ; color:white;" |३३,२२२ |- | rowspan="7" | [[कटिहार मण्डल|कटिहार]] ! ६३ | [[कटिहार विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|कटिहार]] |[[तारकिशोर प्रसाद]] |{{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} |१,००,२५५ |५०.५२ |सौरव कुमार अग्रवाल |{{Party name with color|Vikassheel Insaan Party}} |७८,१०१ |३९.३६ |style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party}} ; color:white;" |२२,१५४ |- ! ६४ | [[कदवा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|कदवा]] |[[दुलाल चन्द्र गोस्वामी]] |{{Party name with color|Janata Dal (United)}} |९९,२७४ |४६.५७ |शकील अहमद खान |{{Party name with color|Indian National Congress}} |८०,९०६ |३७.९६ |style="background:{{Party color|Janata Dal (United)}} ; color:white;" |१८,३६८ |- ! ६५ | [[बलरामपुर, बिहार विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|बलरामपुर]] |सङ्गीता देवी |{{Party name with color|Lok Janshakti Party (Ram Vilas)}} |८०,४५९ |२९.०४ |मोहम्मद आदिल हसन |{{Party name with color|All India Majlis-E-Ittehadul Muslimeen}} |८०,०७० |२८.९० |style="background:{{Party color|Lok Janshakti Party (Ram Vilas)}} ; color:white;" |३८९ |- ! ६६ | [[प्राणपुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|प्राणपुर]] |[[निशा सिंह]] |{{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} |१,०८,५६५ |४२.६५ |इशरत परवीन |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |१,००,८१३ |३९.६१ |style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party}} ; color:white;" |७,७५२ |- ! ६७ | [[मनिहारी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|मनिहारी]] (एसटि) |[[मनोहर प्रसाद सिंह]] |{{Party name with color|Indian National Congress}} |१,१४,७५४ |४८.१६ |शम्भु प्रसाद |{{Party name with color|Janata Dal (United)}} |९९,५८६ |४१.८० | style="background:{{Party color|Indian National Congress}} ; color:white;" |१५,१६८ |- ! ६८ | [[बरारी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|बरारी]] |[[विजय सिंह (राजनीतिज्ञ)|विजय सिंह निषाद]] |{{Party name with color|Janata Dal (United)}} |१,०७,८४२ |४७.१८ |तौकीर आलम |{{Party name with color|Indian National Congress}} |९६,८५८ |४२.३७ |style="background:{{Party color|Janata Dal (United)}} ; color:white;" |१०,९८४ |- ! ६९ | [[कोढ़ा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|कोढ़ा]] (एससि) |[[कविता देवी (राजनीतिज्ञ)|कविता देवी]] |{{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} |१,२३,४९५ |५१.८२ |[[पूनम पासवान]] |{{Party name with color|Indian National Congress}} |१,०१,२३८ |४२.४८ |style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party}} ; color:white;" |२२,२५७ |- | rowspan="4" | [[मधेपुरा मण्डल|मधेपुरा]] ! ७० | [[आलमनगर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|आलमनगर]] |[[नरेन्द्र नारायण यादव]] |{{Party name with color|Janata Dal (United)}} |१,३८,४०१ |५३.९८ |नवीन कुमार |{{Party name with color|Vikassheel Insaan Party}} |८२,९३६ |३२.३५ |style="background:{{Party color|Janata Dal (United)}} ; color:white;" |५५,४६५ |- ! ७१ | [[बिहारीगञ्ज विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|बिहारीगञ्ज]] (एससि) |[[निरञ्जन कुमार मेहता]] |{{Party name with color|Janata Dal (United)}} |१,१६,६२२ |३७.९९ |[[रेणु कुशवाहा]] |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |८५,००० |३७.९९ |style="background:{{Party color|Janata Dal (United)}} ; color:white;" |३१,६२२ |- ! ७२ | [[सिहेश्वर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|सिहेश्वर]] |[[रमेश ऋषिदेव]] |{{Party name with color|Janata Dal (United)}} |१,०६,४१६ |४६.४३ |[[चन्द्रहास चौपाल]] |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |१,०३,४३४ |४५.१३ |style="background:{{Party color|Janata Dal (United)}} ; color:white;" |२,९८२ |- ! ७३ | [[मधेपुरा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|मधेपुरा]] |[[चन्द्रशेखर यादव]] |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |१,०८,४६४ |४५.२७ |कविता कुमारी साह |{{Party name with color|Janata Dal (United)}} |१,००,६५५ |४२.०१ |style="background:{{Party color|Rashtriya Janata Dal}} ; color:white;" |७,८०९ |- | rowspan="4" | [[सहरसा मण्डल|सहरसा]] ! ७४ | [[सोनबरसा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|सोनबरसा]] (एससि) |[[रत्नेश सदा]] |{{Party name with color|Janata Dal (United)}} |९७,८३३ |४७.३९ |सरिता देवी |{{Party name with color|Indian National Congress}} |८४,३७९ |४०.८७ |style="background:{{Party color|Janata Dal (United)}} ; color:white;" |१३,४५४ |- ! ७५ | [[सहरसा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|सहरसा]] |इन्द्रजीत प्रसाद गुप्ता |{{Party name with color|Indian Inclusive Party}} |१,१५,०३६ |४४.२८ |[[आलोक रञ्जन झा]] |{{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} |१,१२,९९८ |४३.५० |style="background:{{Party color|Indian Inclusive Party}} ; color:white;" |२,०३८ |- ! ७६ | [[सिमरी बख्तियारपुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|सिमरी बख्तियारपुर]] |सञ्जय कुमार सिंह |{{Party name with color|Lok Janshakti Party (Ram Vilas)}} |१,०९,६९९ |४६.९४ |[[यूसुफ सलाहुद्दीन]] |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |१,०१,७६९ |४३.५४ |style="background:{{Party color|Lok Janshakti Party (Ram Vilas)}} ; color:white;" |७,९३० |- ! ७७ | [[महिषी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|महिषी]] |गौतम कृष्ण |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |९३,७५२ |४६.१९ |[[गुञ्जेश्वर साह]] |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |९०,०१२ |४४.३५ |style="background:{{Party color|Rashtriya Janata Dal}} ; color:white;" |३,७४० |- | rowspan="10" | [[दरभङ्गा मण्डल|दरभङ्गा]] ! ७८ | [[कुशेश्वर स्थान विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|कुशेश्वर स्थान]] (एससि) |अतिरेक कुमार |{{Party name with color|Janata Dal (United)}} |८५,६८५ |५२.२५ |गणेश भारती |style="background-color:{{Party color|Independent}}" | |[[निर्दलीय राजनेता|निर्दलीय]] |४९,२४४ |३०.०३ |style="background:{{Party color|Janata Dal (United)}} ; color:white;" |३६,४४१ |- ! ७९ | [[गौड़ा बौराम विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|गौड़ा बौराम]] |सुजीत कुमार |{{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} |७७,६८२ |४६.१८ |अफजल अली खान |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |७२,०१३ |४२.८१ |style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party}} ; color:white;" |५,६६९ |- ! ८० | [[बेनीपुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|बेनीपुर]] |[[विनय कुमार चौधरी]] |{{Party name with color|Janata Dal (United)}} |८४,२०७ |४४.७० |मिथिलेश कुमार चौधरी |{{Party name with color|Indian National Congress}} |७०,६०४ |३७.४८ |style="background:{{Party color|Janata Dal (United)}} ; color:white;" |१३,६०३ |- ! ८१ | [[अलीनगर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|अलीनगर]] |[[मैथिली ठाकुर]] |{{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} |८४,९१५ |४९.०५ |विनोद मिश्रा |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |७३,१८५ |४२.२७ |style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party}} ; color:white;" |११,७३० |- ! ८२ | [[दरभङ्गा ग्रामीण विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|दरभङ्गा ग्रामीण]] |ईश्वर मण्डल |{{Party name with color|Janata Dal (United)}} |८०,६२४ |४४.०५ |[[ललित कुमार यादव]] |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |६२,२३२ |३४.०० |style="background:{{Party color|Janata Dal (United)}} ; color:white;" |१८,३९२ |- ! ८३ | [[दरभङ्गा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|दरभङ्गा]] |[[सञ्जय सरावगी]] |{{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} |९७,४५३ |४९.६६ |उमेश सहनी |{{Party name with color|Vikassheel Insaan Party}} |७२,८६० |३७.१३ |style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party}} ; color:white;" |२४,५९३ |- ! ८४ | [[हायाघाट विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|हायाघाट]] |राम चन्द्र प्रसाद |{{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} |७७,२२२ |४५.६८ |श्याम भारती |{{Party name with color|Communist Party of India (Marxist)}} |७७,२२२ |४५.६८ |style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party}} ; color:white;" |११,८३९ |- ! ८५ | [[बहादुरपुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|बहादुरपुर]] |[[मदन सहनी]] |{{Party name with color|Janata Dal (United)}} |९६,३०० |४५.२४ |[[भोला यादव]] |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |८४,२८९ |३९.६० |style="background:{{Party color|Janata Dal (United)}} ; color:white;" |१२,००१ |- ! ८६ | [[केवटी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|केवटी]] |[[मुरारी मोहन झा]] |{{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} |८९,१२३ |४६.२८ |[[फराज फातमी]] |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |८१,८१८ |४२.४८ |style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party}} ; color:white;" |७,३०५ |- ! ८७ | [[जाले विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|जाले]] |[[जीवेश कुमार|जीवेश कुमार मिश्रा]] |{{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} |१,००,४९६ |५०.१६ |ऋषि मिश्रा |{{Party name with color|Indian National Congress}} |७८,६३४ |३९.२५ |style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party}} ; color:white;" |२१,८६२ |- | rowspan="11" | [[मुजफ्फरपुर मण्डल|मुजफ्फरपुर]] ! ८८ | [[गाईघाट विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|गाईघाट]] |कोमल सिंह |{{Party name with color|Janata Dal (United)}} |१,०८,१०४ |४८.३१ |[[निरञ्जन राय]] |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |८४,६८७ |३७.८४ |style="background:{{Party color|Janata Dal (United)}} ; color:white;" |२३,४१७ |- ! ८९ | [[औराई, बिहार विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|औराई]] |रमा निषाद |{{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} |१,०४,०८५ |५०.०६ |भोगेंद्र सहनी |{{Party name with color|Vikassheel Insaan Party}} |४६,८७९ |२२.५५ |style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party}} ; color:white;" |५७,२०६ |- ! ९० | [[मीनापुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|मीनापुर]] |अजय कुशवाहा |{{Party name with color|Janata Dal (United)}} |१,१३,४११ |५१.५९ |[[मुन्ना यादव]] |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |७९,१७३ |३६.०१ |style="background:{{Party color|Janata Dal (United)}} ; color:white;" |३४,२३८ |- ! ९१ | [[बोचहाँ विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|बोचहाँ]] (एससि) |बेबी कुमारी |{{Party name with color|Lok Janshakti Party (Ram Vilas)}} |१,०८,१८ढे६ |४९.४३ |अमर कुमार पासवान |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |८७,८७० |४०.१५ |style="background:{{Party color|Lok Janshakti Party (Ram Vilas)}} ; color:white;" |२०,३१६ |- ! ९२ | [[सकरा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|सकरा]] (एससि) |आदित्य कुमार |{{Party name with color|Janata Dal (United)}} |९८,७२३ |४७.९० |उमेश कुमार राम |{{Party name with color|Indian National Congress}} |८३,६७३ |४०.६० |style="background:{{Party color|Janata Dal (United)}} ; color:white;" |१५,०५० |- ! ९३ | [[कुढ़नी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|कुढ़नी]] |[[केदार प्रसाद गुप्ता]] |{{Party name with color|Bharatiya Janta Party}} |१,०४,०८५ |५०.०६ |सुनील कुमार सुमन |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |९८,०९३ |४२.३० |style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party}} ; color:white;" |९,७१८ |- ! ९४ | [[मुजफ्फरपुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|मुजफ्फरपुर]] |रञ्जन कुमार |{{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} |१,००,४७७ |५३.४३ |[[बिजेन्द्र चौधरी]] |{{Party name with color|Indian National Congress}} |६७,८२० |३६.०६ |style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party}} ; color:white;" |३२,६५७ |- ! ९५ | [[काँटी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|काँटी]] |[[अजीत सिंह (बिहार राजनेता)|अजीत कुमार]] |{{Party name with color|Janata Dal (United)}} |१,१७,२९९ |५०.४३ |[[मोहम्मद इसराइल मंसूरी]] |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |९१,५०४ |३९.३४ |style="background:{{Party color|Janata Dal (United)}} ; color:white;" |२५,७९५ |- ! ९६ | [[बरूराज विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|बरूराज]] |[[अरुण कुमार सिंह (बिहार राजनेता)|अरुण कुमार सिंह]] |{{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} |{{formatnum:९६८७९}} |४७.१४ |राकेश कुमार |{{Party name with color|Vikassheel Insaan Party}} |{{formatnum:६७८२७}} |३३.०० |style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party}} ; color:white;" |{{formatnum:२९०५२}} |- ! ९७ | [[पारू विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|पारू]] |शङ्कर प्रसाद यादव |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |९५,२७२ |४१.७६ |मदन चौधरी |{{Party name with color|Rashtriya Lok Morcha}} |६६,४४५ |२९.१२ |style="background:{{Party color|Rashtriya Janata Dal }} ; color:white;" |२८,८२७ |- ! ९८ | [[साहेबगञ्ज विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|साहेबगञ्ज]] |[[राजू कुमार सिंह]] |{{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} |{{formatnum:१०६३२२}} |४८.४३ |पृथ्वीनाथ राय |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |{{formatnum:९२८००}} |४२.२७ |style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party}} ; color:white;" |{{formatnum:१३,५२२}} |- | rowspan="6" | [[गोपालगञ्ज मण्डल, भारत|गोपालगञ्ज]] ! ९९ | [[बैकुण्ठपुर, बिहार विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|बैकुण्ठपुर]] |[[मिथिलेश तिवारी]] |{{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} |१,०४,१३३ |४९.०५ |[[प्रेम शङ्कर प्रसाद]] |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |८७,१८० |४१.०७ |style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party}} ; color:white;" |१३,५२२ |- ! १०० | [[बरौली, बिहार विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|बरौली]] |[[मनजीत कुमार सिंह]] |{{Party name with color|Janata Dal (United)}} |८८,६५७ |४५.६६ |दिलीप कुमार सिंह |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |७६,२८३ |३९.२९ |style="background:{{Party color|Janata Dal (United)}} ; color:white;" |१६,९५३ |- ! १०१ | [[गोपालगञ्ज विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|गोपालगञ्ज]] |सुभाष सिंह |{{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} |९६,८९२ |४८.७२ |ओम प्रकाश गर्ग |{{Party name with color|Indian National Congress}} |६७,९२० |३४.१५ |style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party}} ; color:white;" |२८,९७२ |- ! १०२ | [[कुचायकोट विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|कुचायकोट]] |[[अमरेन्द्र कुमार पाण्डेय]] |{{Party name with color|Janata Dal (United)}} |१,०१,४२५ |५०.२१ |हरि नारायण सिंह |{{Party name with color|Indian National Congress}} |७६,९३४ |३८.०८ |style="background:{{Party color|Janata Dal (United)}} ; color:white;" |२४,४९१ |- ! १०३ | [[भोरे विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|भोरे]] (एससि) |[[सुनील कुमार (जन्म १९८८)|सुनील कुमार]] |{{Party name with color|Janata Dal (United)}} |१,०१,४६९ |४७.६१ |धनञ्जय |{{Party name with color|Communist Party of India (Marxist-Leninist) (Liberation)}} |८५,३०६ |४०.०३ |style="background:{{Party color|Janata Dal (United)}} ; color:white;"|१६,१६३ |- ! १०४ | [[हथुआ विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|हथुआ]] |[[रामसेवक सिंह कुशवाहा]] |{{Party name with color|Janata Dal (United)}} |९२,१२१ |४६.९९ |राजेश कुमार सिंह |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |७९,७७३ |४०.६९ |style="background:{{Party color|Janata Dal (United)}} ; color:white;"|१२,३४८ |- | rowspan="8" | [[सीवान मण्डल|सीवान]] ! १०५ | [[सीवान विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|सीवान]] |[[मङ्गल पाण्डेय (राजनेता)|मङ्गल पाण्डेय]] |{{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} |९२,३७९ |४८.४७ |अवध बिहारी चौधरी |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |८३,००९ |४३.५६ |style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party}} ; color:white;"|९,३७० |- ! १०६ | [[जीरादेई विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|जीरादेई]] |भीष्म प्रताप सिंह |{{Party name with color|Janata Dal (United)}} |६६,२२७ |४१.९४ |अमरजीत कुशवाहा |{{Party name with color|Communist Party of India (Marxist–Leninist) Liberation}} |६३,०६१ |४०.२७ |style="background:{{Party color|Janata Dal (United) }} ; color:white;"|२,६२६ |- ! १०७ | [[दरौली विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|दरौली]] (एससि) |विष्णु देव पासवान |{{Party name with color|Lok Janshakti Party (Ram Vilas)}} |८३,०१४ |४७.३८ |[[सत्यदेव राम]] |{{Party name with color|Communist Party of India (Marxist–Leninist) Liberation}} |७३,४४२ |४१.९२ |style="background:{{Party color|Lok Janshakti Party (Ram Vilas) }} ; color:white;"|९,५७२ |- ! १०८ | [[रघुनाथपुर, बिहार विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|रघुनाथपुर]] |ओसामा शहाब |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |८८,२७८ |४८.८१ |विकास कुमार सिंह |{{Party name with color|Janata Dal (United)}} |७९,०३० |४३.६९ |style="background:{{Party color|Rashtriya Janata Dal }} ; color:white;"|९,२४८ |- ! १०९ | [[दरौंदा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|दरौंदा]] |[[करनजीत सिंह]] |{{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} |८७,०४७ |४७.०२ |अमरनाथ यादव |{{Party name with color|Communist Party of India (Marxist–Leninist) Liberation}} |६०,६१४ |३७.१५ |style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party }} ; color:white;"|११,३२० |- ! ११० | [[बड़हरिया विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|बड़हरिया]] |इन्द्रदेव पटेल |{{Party name with color|Janata Dal (United)}} |९३,६०० |४७.५१ |अरुण कुमार गुप्ता |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |८१,४६४ |४१.३५ |style="background:{{Party color|Janata Dal (United) }} ; color:white;"|१२,१३६ |- ! १११ | [[गोरियाकोठी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|गोरियाकोठी]] |[[देवेश कान्त सिंह]] |{{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} |१,०५,९०९ |४९.६४ |अनवारुल हक |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |९३,५२४ |४३.८४ |style="background:{{Party color|Janata Dal (United) }} ; color:white;"|२१,०९९ |- ! ११२ | [[महाराजगञ्ज, बिहार विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|महाराजगञ्ज]] |[[हेमनारायण साह]] |{{Party name with color|Janata Dal (United)}} |८६,८१३ |४६.२२ |विशाल जायसवाल |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |६५,७१४ |३४.९९ |style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party }} ; color:white;"|१२,३८५ |- | rowspan="10" | [[सारण मण्डल|सारण]] ! ११३ | [[एकमा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|एकमा]] |मनोरञ्जन सिंह धूमल |{{Party name with color|Janata Dal (United)}} |८४,०७७ |४९.१६ |[[श्रीकान्त यादव]] |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |६१,३६९ |३५.८८ |style="background:{{Party color|Janata Dal (United) }} ; color:white;"|२२,७०८ |- ! ११४ | [[माझी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|माझी]] |रणधीर कुमार सिंह |{{Party name with color|Janata Dal (United)}} |६८,४५५ |३८.५३ |[[सत्येन्द्र यादव]] |{{Party name with color|Communist Party of India (Marxist)}} |५८,६६८ |३३.०२ |style="background:{{Party color|Janata Dal (United) }} ; color:white;"|९,७८७ |- ! ११५ | [[बनियापुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|बनियापुर]] |[[केदार नाथ सिंह (बिहार राजनेता)|केदार नाथ सिंह]] |{{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} |९५,६०६ |४७.७० |चाँदनी देवी |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |८०,१७० |४०.०० |style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party }} ; color:white;"|१५,४३६ |- ! ११६ | [[तरैया विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|तरैया]] | [[जनक सिंह (राजनेता)|जनक सिंह]] | {{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} |८५,५६४ |४४.२१ |शैलेन्द्र प्रताप |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |८४,२३५ |४३.५२ |style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party }} ; color:white;"|१,३२९ |- ! ११७ | [[मढ़ौरा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|मढ़ौरा]] |[[जितेन्द्र कुमार राय]] |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |८६,११८ |४७.९७ |नवीन कुमार सिंह |{{Party name with color|Jan Suraaj Party}} |५८,०१६ |३२.४२ |style="background:{{Party color|Rashtriya Janata Dal }} ; color:white;"|२७,९२८ |- ! ११८ | [[छपरा, बिहार विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|छपरा]] |[[छोटी कुमारी]] |{{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} |८६,८४५ |४५.८६ |[[खेसारी लाल यादव]] |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |७९,२४५ |४१.८४ |style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party }} ; color:white;"|७,६०० |- ! ११९ | [[गरखा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|गरखा]] (एससि) |सुरेन्द्र राम |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |९१,१३४ |४४.७८ |सीमन्त मृणाल |{{Party name with color|Lok Janshakti Party (Ram Vilas)}} |७८,३३० |३८.४९ |style="background:{{Party color|Rashtriya Janata Dal}} ; color:white;"|१२,८०४ |-, ! १२० | [[अमनौर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|अमनौर]] | [[कृष्ण कुमार मंटू]] | {{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} |{{formatnum:७५५२५}} |४४.५२ |सुनील कुमार |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |{{formatnum:७१७१७}} |४२.२७ |style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party }} ; color:white;"|३,८०८ |- ! १२१ | [[परसा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|परसा]] |करिश्मा राय |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |{{formatnum:८९०९३}} |४९.१६ |छोटे लाल राय |{{Party name with color|Janata Dal (United)}} |{{formatnum:६३३२१}} |३४.९४ |style="background:{{Party color|Rashtriya Janata Dal}} ; color:white;"|२५,७७२ |- ! १२२ | [[सोनपुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|सोनपुर]] |विनय कुमार सिंह |{{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} |{{formatnum:९०८४२}} |४५.५९ |डॉ. रामानुज प्रसाद |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |{{formatnum:८६०७५}} |४३.२० |style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party}} ; color:white;"|४,७६७ |- | rowspan=8 | [[वैशाली मण्डल|वैशाली]] ! १२३ | [[हाजीपुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|हाजीपुर]] |[[अवधेश सिंह]] |{{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} |{{formatnum:११३२२१}} |५०.२७ |देव कुमार चौरसिया |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |{{formatnum:९४७१२}} |४२.०५ |style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party }} ; color:white;"|१८,५०९ |- ! १२४ | [[लालगञ्ज, बिहार विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|लालगञ्ज]] |[[सञ्जय कुमार सिंह (भाजपा राजनेता)|सञ्जय कुमार सिंह]] |{{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} |{{formatnum:१२७६५०}} |५३.१४ |शिवानी शुक्ला |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |{{formatnum:९५४८३}} |३९.७५ |style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party}} ; color:white;"|३२,१६७ |- ! १२५ | [[वैशाली विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|वैशाली]] |सिद्धार्थ पटेल |{{Party name with color|Janata Dal (United)}} |{{formatnum:१०८३७७}} |४५.६० |अजय कुमार कुशवाहा |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |{{formatnum:७५७८७}} |३१.८९ |style="background:{{Party color|Janata Dal (United)}}; color:white;"|३२,५९० |- ! १२६ | [[महुआ विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|महुआ]] |सञ्जय कुमार सिंह |{{Party name with color|Lok Janshakti Party (Ram Vilas)}} |{{formatnum:८७६४१}} |४१.४७ |मुकेश कुमार रौशन |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |{{formatnum:४२६४४}} |२०.१८ |style="background:{{Party color|Lok Janshakti Party (Ram Vilas)}}; color:white;"|४४,९९७ |- ! १२७ | [[राजा पाकर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|राजा पाकर]] (एससि) |महेन्द्र राम |{{Party name with color|Janata Dal (United)}} |{{formatnum:९६२५८}} |५२.३१ |प्रतिमा कुमारी |{{Party name with color|Indian National Congress}} |{{formatnum:४८०६९}} |२६.१२ |style="background:{{Party color|Janata Dal (United)}}; color:white;"|४८,१८९ |- ! १२८ | [[राघोपुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|राघोपुर]] |[[तेजस्वी यादव]] |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |{{formatnum:११८५९७}} |४९.७४ |[[सतीश कुमार यादव]] |{{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} |१,०४,०६५ |४३.६४ | style="background:{{Party color|Rashtriya Janata Dal}} ; color:white;" |१४,४७२ |- ! १२९ | [[महनार विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|महनार]] |[[उमेश सिंह कुशवाहा]] |{{Party name with color|Janata Dal (United)}} |{{formatnum:९८०५०}} |४८.५९ |रवीन्द्र कुमार सिंह |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |{{formatnum:५९४९२}} |२९.४८ |style="background:{{Party color|Janata Dal (United)}} ; color:white;" |३८,५५८ |- ! १३० | [[पातेपुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|पातेपुर]] (एससि) |[[लखेन्द्र कुमार रौशन]] |{{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} |{{formatnum:१०८३५६}} |५१.७१ |प्रेमा चौधरी |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |{{formatnum:८५९७६}} |४१.०३ |style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party}}; color:white;"|२२,३८० |- | rowspan="10" | [[समस्तीपुर मण्डल|समस्तीपुर]] ! १३१ | [[कल्याणपुर, समस्तीपुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|कल्याणपुर]] (एससि) | [[महेश्वर हजारी]] |{{Party name with color|Janata Dal (United)}} |१,१८,१६२ | ४९.३० |रणजीत कुमार राम |{{Party name with color|Communist Party of India (Marxist-Leninist) (Liberation)}} |७९,३८९ |३३.२० | style="background:{{Party color|Janata Dal (United)}} ; color:white;" |३८,५८६ |- ! १३२ | [[वारिसनगर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|वारिसनगर]] |मञ्जरिक मृणाल |{{Party name with color|Janata Dal (United)}} |{{formatnum:१०८९६८}} |४६.४१ |फूलबाबू सिंह |{{Party name with color|Communist Party of India (Marxist-Leninist) (Liberation)}} |{{formatnum:७४५३२}} |३१.७५ |style="background:{{Party color|Janata Dal (United)}} ; color:white;" |३४,४३६ |- ! १३३ | [[समस्तीपुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|समस्तीपुर]] |[[अश्वमेध देवी]] |{{Party name with color|Janata Dal (United)}} |{{formatnum:९५७२८}} |४८.१४ |अख्तरुल इस्लाम शाहीन |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |{{formatnum:८१८५३}} |४१.१६ |style="background:{{Party color|Janata Dal (United)}} ; color:white;" |१३,८७५ |- ! १३४ | [[उजियारपुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|उजियारपुर]] |[[आलोक कुमार मेहता]] |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |{{formatnum:१०२७०७}} |४४.६६ |प्रशान्त कुमार पङ्कज |{{Party name with color|Rashtriya Lok Morcha}} |{{formatnum:८६४२४}} |३७.५८ |style="background:{{Party color|Rashtriya Janata Dal}} ; color:white;" |१६,२८३ |- ! १३५ | [[मोरवा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|मोरवा]] |रणविजय साहू |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |{{formatnum:७७७७०}} |३९.५३ |विद्या सागर सिंह निषाद |{{Party name with color|Janata Dal (United)}} |{{formatnum:६९०९९}} |३५.१३ |style="background:{{Party color|Rashtriya Janata Dal}} ; color:white;" |८,६७१ |- ! १३६ | [[सरायरञ्जन विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|सरायरञ्जन]] |[[विजय कुमार चौधरी]] |{{Party name with color|Janata Dal (United)}} |{{formatnum:१०२७९२}} |४९.३७ |अरविन्द कुमार सहनी |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |{{formatnum:८१९९४}} |३९.३८ |style="background:{{Party color|Janata Dal (United)}} ; color:white;" |२०,७९८ |- ! १३७ | [[मोहिउद्दीननगर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|मोहिउद्दीननगर]] |[[राजेश कुमार सिंह (बिहार राजनेता, जन्म १९७४)|राजेश कुमार सिंह]] |{{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} |{{formatnum:८९२०८}} |४८.६८ |एजे यादव |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |{{formatnum:७७५२६}} |४२.३१ |style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party}} ; color:white;" |११,६८२ |- ! १३८ | [[विभूतिपुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|विभूतिपुर]] |[[अजय कुमार कुशवाहा|अजय कुमार]] |{{Party name with color|Communist Party of India (Marxist)}} |७९,२४६ |४०.३७ |रवीना कुशवाहा |{{Party name with color|Janata Dal (United)}} |६८,९६५ |३५.१३ | style="background:{{Party color|Communist Party of India (Marxist)}} ; color:white;" |१०,२८१ |- ! १३९ | [[रोसड़ा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|रोसड़ा]] (एससि) |[[बीरेन्द्र कुमार (बिहार राजनेता)|बीरेन्द्र कुमार]] |{{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} |{{formatnum:१२२७७३}} |५५.०२ |ब्रज किशोर रवि |{{Party name with color|Indian National Congress}} |{{formatnum:७२२४०}} |३२.३७ |style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party}} ; color:white;" |५०,५३३ |- ! १४० | [[हसनपुर, बिहार विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|हसनपुर]] | राज कुमार राय |{{Party name with color|Janata Dal (United)}} |{{formatnum:९०९६१}} |४४.४३ |माला पुष्पम |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |{{formatnum:८३०४७}} |४०.५७ |style="background:{{Party color|Janata Dal (United)}} ; color:white;" |७,९१४ |- | rowspan="7" | [[बेगूसराय मण्डल|बेगूसराय]] ! १४१ | [[चेरिया-बरियारपुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|चेरिया-बरियारपुर]] |सुशील कुमार |{{Party name with color|Janata Dal (United)}} |{{formatnum:७५०८१}} |३९.२४ |सुशील कुमार |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |{{formatnum:७०९६२}} |३७.०९ |style="background:{{Party color|Janata Dal (United)}} ; color:white;" |४,११९ |- ! १४२ | [[बछवाड़ा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|बछवाड़ा]] |[[सुरेन्द्र मेहता]] |{{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} |{{formatnum:१००३४३}} |४५.०३ |शिव प्रकाश गरीब दास |{{Party name with color|Indian National Congress}} |{{formatnum:८४५०२}} |३७.९२ |style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party}} ; color:white;" |१५,८४१ |- ! १४३ | [[तेघड़ा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|तेघड़ा]] |[[रजनीश कुमार सिंह|रजनीश कुमार]] |{{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} |१,१२,७७० |५३.०४ |[[राम रतन सिंह]] |{{Party name with color|Communist Party of India}} |७७,४०६ |३६.४० | style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party}} ; color:white;" |३५,३६४ |- ! १४४ | [[मटिहानी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|मटिहानी]] |नरेन्द्र कुमार सिंह |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |{{formatnum:११७७८९}} |४७.६६ |राज कुमार सिंह |{{Party name with color|Janata Dal (United)}} |{{formatnum:११२४९९}} |४५.५२ |style="background:{{Party color|Rashtriya Janata Dal}} ; color:white;" |५,२९० |- ! १४५ | [[साहेबपुर कमाल विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|साहेबपुर कमाल]] |सत्तानन्द सम्बुद्ध |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |{{formatnum:७६७९८}} |४०.४९ |सुरेन्द्र कुमार |{{Party name with color|Lok Janshakti Party (Ram Vilas)}} |{{formatnum:६१०७७}} |३२.२ |style="background:{{Party color|Rashtriya Janata Dal}} ; color:white;" |१५,७२१ |- ! १४६ | [[बेगूसराय विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|बेगूसराय]] | [[कुन्दन कुमार]] | {{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} |{{formatnum:११९५०६}} |५२.३१ |अमिता भूषण |{{Party name with color|Indian National Congress}} |{{formatnum:८८८७४}} |३८.९ |style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party}} ; color:white;" |३०,६३२ |- ! १४७ | [[बखरी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|बखरी]] (एससि) |सञ्जय पासवान |{{Party name with color|Lok Janshakti Party (Ram Vilas)}} |{{formatnum:९८५११}} |४७.६७ |सूर्यकान्त पासवान |{{Party name with color|Communist Party of India}} |{{formatnum:८११९३}} |३९.२९ |style="background:{{Party color|Lok Janshakti Party (Ram Vilas)}} ; color:white;" |१७,३१८ |- | rowspan="4" | [[खगड़िया मण्डल|खगड़िया]] ! १४८ | [[अलौली विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|अलौली]] (एससि) |[[राम चन्द्र सदा]] |{{Party name with color|Janata Dal (United)}} |९३,२०८ |५१.९४ |[[रामवृक्ष सदा]] |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |५७,४७६ |३२.०३ |style="background:{{Party color|Janata Dal (United)}} ; color:white;" |३५,७३२ |- ! १४९ | [[खगड़िया विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|खगड़िया]] |बबलू मण्डल |{{Party name with color|Janata Dal (United)}} |९३,९८८ |५१.२९ |चन्दन यादव |{{Party name with color|Indian National Congress}} |७०,५७३ |३८.५१ |style="background:{{Party color|Janata Dal (United)}} ; color:white;" |२३,४१५ |- ! १५० | [[बेलदौर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|बेलदौर]] |[[पन्ना लाल सिंह पटेल]] |{{Party name with color|Janata Dal (United)}} |१,०६,२६२ |४८.८७ |मिथिलेश कुमार निषाद |{{Party name with color|Indian National Congress}} |७१,०८७ |३२.७० |style="background:{{Party color|Janata Dal (United)}} ; color:white;" |३५,१७५ |- ! १५१ | [[परबत्ता विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|परबत्ता]] |आदित्य कुमार शौर्य |{{Party name with color|Lok Janshakti Party (Ram Vilas)}} |१,१८,६७७ |५५.१८ |डॉ. सञ्जीव कुमार |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |८४,६३८ |३९.३६ |style="background:{{Party color|Lok Janshakti Party (Ram Vilas)}} ; color:white;" |३४,०३९ |- | rowspan="7" | [[भागलपुर मण्डल|भागलपुर]] ! १५२ | [[बिहपुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|बिहपुर]] |[[कुमार शैलेन्द्र]] |{{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} |९१,४५८ |५२.३९ |अर्पणा कुमारी मण्डल |{{Party name with color|Vikassheel Insaan Party}} |६१,४३३ |३५.१९ |style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party }} ; color:white;" |३०,०२५ |- ! १५३ | [[गोपालपुर, बिहार विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|गोपालपुर]] |[[शैलेन्द्र कुमार मण्डल]] |{{Party name with color|Janata Dal (United)}} |१,०८,६३० |५६.७५ |प्रेम सागर |{{Party name with color|Vikassheel Insaan Party}} |५०,४९५ |२६.३८ |style="background:{{Party color|Janata Dal (United)}} ; color:white;" |५८,१३५ |- ! १५४ | [[पीरपैँती विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|पीरपैँती]] (एससि) |मुरारी पासवान |{{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} |१,४०,६०८ |५६.८१ |राम विलास पासवान |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |८७,५०१ |३५.३६ |style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party}} ; color:white;" |५३,१०७ |- ! १५५ | [[कहलगाँओ विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|कहलगाँओ]] |शुभानन्द मुकेश |{{Party name with color|Janata Dal (United)}} |१,३०,७६७ |५१.९० |रजनीश भारती |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |८०,६५५ |३२.०१ |style="background:{{Party color|Janata Dal (United)}} ; color:white;" |५०,११२ |- ! १५६ | [[भागलपुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|भागलपुर]] |रोहित पाण्डेय |{{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} |१,००,७७० |५१.११ |अजीत शर्मा |{{Party name with color|Indian National Congress}} |८७,२९६ |४४.२८ |style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party}} ; color:white;" |१३,४७४ |- ! १५७ | [[सुल्तानगञ्ज विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|सुल्तानगञ्ज]] |[[ललित नारायण मण्डल]] |{{Party name with color|Janata Dal (United)}} |१,०८,७१२ |५१.८१ |चन्दन कुमार |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |७७,५७६ |३६.९७ |style="background:{{Party color|Janata Dal (United)}} ; color:white;" |३१,१३६ |- ! १५८ | [[नाथनगर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|नाथनगर]] |मिथुन यादव |{{Party name with color|Lok Janshakti Party (Ram Vilas)}} | १,१८,१४३ | ४८.९२ |शेख जियाउल हसन |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} | ९२,७१९ | ३८.३९ | style="background:{{Party color|Lok Janshakti Party (Ram Vilas)}}; color:white;" | २५,४२४ |- | rowspan="5" | [[बाँका मण्डल|बाँका]] ! १५९ | [[अमरपुर, बिहार विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|अमरपुर]] | [[जयन्त राज कुशवाहा]] | {{Party name with color|Janata Dal (United)}} | {{formatnum:१०३९४४}} | ५३.५१ | जितेन्द्र सिंह | {{Party name with color|Indian National Congress}} | {{formatnum:७०७२३}} | ३६.४१ | style="background:{{Party color|Janata Dal (United)}}; color:white;" | {{formatnum:३३२२१}} |- ! १६० | [[धोरैया विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|धोरैया]] (एससि) |[[मनीष कुमार]] |{{Party name with color|Janata Dal (United)}} | १,१३,०११ | ५१.२१ |त्रिभुवन पासवान |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} | ९०,५८५ | ४१.०५ |style="background:{{Party color|Janata Dal (United)}} ; color:white;" |२२,४२६ |- ! १६१ | [[बाँका विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|बाँका]] |[[राम नारायण मण्डल]] |{{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} | ९५,५८८ | ४९.५८ |सञ्जय कुमार |{{Party name with color|Communist Party of India}} | ७१,८२४ | ३७.२५ |style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party}} ; color:white;" |२३,७६४ |- ! १६२ | [[कटोरिया विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|कटोरिया]] (एसटि) |पूरन लाल टुडू |{{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} | ९४,२६० | ४८.०७ |[[स्वीटी सीमा हेम्ब्रम]] |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} | ८३,२७४ | ४२.४६ |style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party}} ; color:white;" |१०,९८६ |- ! १६३ | [[बेलहर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|बेलहर]] |[[मनोज यादव (राजनेता)|मनोज यादव]] |{{Party name with color|Janata Dal (United)}} | {{formatnum:११५३९३}} | ५०.६६ | चाणक्य प्रकाश रञ्जन | {{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} | {{formatnum:७८१८७}} | ३४.३३ | style="background:{{Party color|Janata Dal (United)}}; color:white;" | {{formatnum:३७२०६}} |- | rowspan="3" | [[मुङ्गेर मण्डल|मुङ्गेर]] ! १६४ | [[तारापुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|तारापुर]] |[[सम्राट चौधरी]] |{{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} |१,२२,४८० |५६.७७ |अरुण कुमार |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |७६,६३७ |३५.५२ |style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party}} ; color:white;" |४५,८४३ |- ! १६५ | [[मुङ्गेर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|मुङ्गेर]] | कुमार प्रणय | {{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} | {{formatnum:१०८०२८}} | ५१.१२ | अविनाश कुमार विद्यार्थी | {{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} | {{formatnum:८९२७८}} | ४२.२५ | style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party}}; color:white;" | {{formatnum:१८७५०}} |- ! १६६ | [[जमालपुर, बिहार विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|जमालपुर]] | नचिकेता मण्डल | {{Party name with color|Janata Dal (United)}} | {{formatnum:९६६८३}} | ४८.०० | नरेन्द्र कुमार | {{Party name with color|Indian Inclusive Party}} | {{formatnum:६०४५५}} | ३०.०१ | style="background:{{Party color|Janata Dal (United)}}; color:white;" | {{formatnum:३६२२८}} |- | rowspan="2" | [[लखीसराय मण्डल|लखीसराय]] ! १६७ | [[सूर्यगढ़ा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|सूर्यगढ़ा]] | रामानन्द मण्डल | {{Party name with color|Janata Dal (United)}} | {{formatnum:१०१९६८}} | ४२.७५ | प्रेम सागर चौधरी | {{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} | {{formatnum:७८१०७}} | ३२.७५ | style="background:{{Party color|Janata Dal (United)}}; color:white;" | {{formatnum:२३८६१}} |- ! १६८ | [[लखीसराय विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|लखीसराय]] | विजय कुमार सिन्हा | {{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} | {{formatnum:१२२४०८}} | ४९.२० | अमरेश कुमार | {{Party name with color|Indian National Congress}} | {{formatnum:९७४६८}} | ३९.१७ | style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party}}; color:white;" | {{formatnum:२४९४०}} |- | rowspan="2" | [[शेखपुरा मण्डल|शेखपुरा]] ! १६९ | [[शेखपुरा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|शेखपुरा]] | रणधीर कुमार सोनी | {{Party name with color|Janata Dal (United)}} | {{formatnum:८२९२२}} | ५०.७७ | विजय कुमार यादव | {{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} | {{formatnum:६०३७५}} | ३६.९६ | style="background:{{Party color|Janata Dal (United)}}; color:white;" | {{formatnum:२२५४७}} |- ! १७० | [[बरबीघा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|बरबीघा]] | कुमार पुष्पञ्जय | {{Party name with color|Janata Dal (United)}} | {{formatnum:६१८८२}} | ४२.८५ | त्रिशूलधारी सिंह | {{Party name with color|Indian National Congress}} | {{formatnum:३६३८९}} | २५.२० | style="background:{{Party color|Janata Dal (United)}}; color:white;" | {{formatnum:२५४९३}} |- | rowspan="7" | [[नालन्दा मण्डल|नालन्दा]] ! १७१ | [[अस्थावाँ विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|अस्थावाँ]] | जितेन्द्र कुमार | {{Party name with color|Janata Dal (United)}} | {{formatnum:९०५४२}} | ५२.१३ | रवि रञ्जन कुमार | {{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} | {{formatnum:४९८३४}} | २८.६९ | style="background:{{Party color|Janata Dal (United)}}; color:white;" | {{formatnum:४०७०८}} |- ! १७२ | [[बिहारशरीफ विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|बिहारशरीफ]] | डॉ सुनील कुमार | {{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} | {{formatnum:१०९३०४}} | ५०.८३ | ओमैर खान | {{Party name with color|Indian National Congress}} | {{formatnum:८०१३६}} | ३७.२७ | style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party}}; color:white;" | {{formatnum:२९१६८}} |- ! १७३ | [[राजगीर, बिहार विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|राजगीर]] (एससि) | कौशल किशोर | {{Party name with color|Janata Dal (United)}} | {{formatnum:१०७८११}} | ५७.८७ | विश्वनाथ चौधरी | {{Party name with color|Communist Party of India (Marxist–Leninist) Liberation}} | {{formatnum:५२३८३}} | २८.१२ | style="background:{{Party color|Janata Dal (United)}}; color:white;" | {{formatnum:५५४२८}} |- ! १७४ | [[इस्लामपुर, बिहार विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|इस्लामपुर]] | रूहेल रञ्जन | {{Party name with color|Janata Dal (United)}} | {{formatnum:१००४८७}} | ५३.७६ | राकेश कुमार रौशन | {{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} | {{formatnum:६८२४८}} | ३६.५१ | style="background:{{Party color|Janata Dal (United)}}; color:white;" | {{formatnum:३२२३९}} |- ! १७५ | [[हिलसा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|हिलसा]] | कृष्णमुरारी शरण | {{Party name with color|Janata Dal (United)}} | {{formatnum:९६००९}} | ४९.७३ | अत्री मुनि उर्फ शक्ति सिंह यादव | {{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} | {{formatnum:७९९९७}} | ४१.४४ | style="background:{{Party color|Janata Dal (United)}}; color:white;" | {{formatnum:१६०१२}} |- ! १७६ | [[नालन्दा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|नालन्दा]] | श्रवण कुमार | {{Party name with color|Janata Dal (United)}} | {{formatnum:१०५४३२}} | ५२.७७ | कौशलेन्द्र कुमार | {{Party name with color|Indian National Congress}} | {{formatnum:७२४२४}} | ३६.२५ | style="background:{{Party color|Janata Dal (United)}}; color:white;" | {{formatnum:३३००८}} |- ! १७७ | [[हरनौत विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|हरनौत]] | हरि नारायण सिंह | {{Party name with color|Janata Dal (United)}} | {{formatnum:१०६९५४}} | ५५.६६ | अरुण कुमार | {{Party name with color|Indian National Congress}} | {{formatnum:५८६१९}} | ३०.५० | style="background:{{Party color|Janata Dal (United)}}; color:white;" | {{formatnum:४८३३५}} |- | rowspan="14" | [[पटना मण्डल|पटना]] ! १७८ | [[मोकामा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|मोकामा]] | अनन्त कुमार सिंह | {{Party name with color|Janata Dal (United)}} | {{formatnum:९१४१६}} | ४९.४४ | वीणा देवी | {{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} | {{formatnum:६३२१०}} | ३४.१८ | style="background:{{Party color|Janata Dal (United)}}; color:white;" | {{formatnum:२८२०६}} |- ! १७९ | [[बाढ़ विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|बाढ़]] | सियाराम सिंह | {{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} | {{formatnum:९९४४६}} | ५२.५१ | कर्णवीर सिंह यादव | {{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} | {{formatnum:७४६३३}} | ३९.४१ | style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party}}; color:white;" | {{formatnum:२४८१३}} |- ! १८० | [[बख्तियारपुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|बख्तियारपुर]] | अरुण कुमार | {{Party name with color|Lok Janshakti Party (Ram Vilas)}} | {{formatnum:८८५२०}} | ४५.१४ | अनिरुद्ध कुमार | {{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} | {{formatnum:८७५३९}} | ४४.६४ | style="background:{{Party color|Lok Janshakti Party (Ram Vilas)}}; color:white;" | {{formatnum:९८१}} |- ! १८१ | [[दीघा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|दीघा]] | सञ्जीव चौरसिया | {{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} | {{formatnum:१११००१}} | ५६.५९ | दिव्या गौतम | {{Party name with color|Communist Party of India (Marxist–Leninist) Liberation}} | {{formatnum:५१९२२}} | २६.४७ | style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party}}; color:white;" | {{formatnum:५९०७९}} |- ! १८२ | [[बांकीपुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|बांकीपुर]] | नितिन नवीन | {{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} | {{formatnum:९८२९९}} | ६२.६६ | रेखा कुमारी | {{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} | {{formatnum:४६३६३}} | २९.५५ | style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party}}; color:white;" | {{formatnum:५१९३६}} |- ! १८३ | [[कुम्हरार विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|कुम्हरार]] | सञ्जय कुमार | {{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} | {{formatnum:१००४८५}} | ५७.९१ | इन्द्रदीप कुमार चन्द्रवंशी | {{Party name with color|Indian National Congress}} | {{formatnum:५२९६१}} | ३०.५२ | style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party}}; color:white;" | {{formatnum:४७५२४}} |- ! १८४ | [[पटना साहिब विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|पटना साहिब]] | रत्नेश कुमार | {{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} | {{formatnum:१३०३६६}} | ५५.४४ | शशान्त शेखर | {{Party name with color|Indian National Congress}} | {{formatnum:९१४६६}} | ३८.९० | style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party}}; color:white;" | {{formatnum:३८९००}} |- ! १८५ | [[फतुहा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|फतुहा]] |[[रामानन्द यादव]] |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} | ९०,५५८ | ४५.६९ |रूपा कुमारी |{{Party name with color|Lok Janshakti Party (Ram Vilas)}} | ८२,५६६ | ४१.६६ |style="background:{{Party color|Rashtriya Janata Dal}}; color:white;" | {{formatnum:७९९२}} |- ! १८६ | [[दानापुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|दानापुर]] | राम कृपाल यादव | {{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} | {{formatnum:११९८७७}} | ५४.४१ | रीत लाल राय | {{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} | {{formatnum:९०७४४}} | ४१.१९ | style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party}}; color:white;" | {{formatnum:२९१३३}} |- ! १८७ | [[मनेर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|मनेर]] | भाई बीरेन्द्र | {{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} | {{formatnum:११०७९८}} | ४८.९९ | जितेन्द्र यादव | {{Party name with color|Lok Janshakti Party (Ram Vilas)}} | {{formatnum:९०७६४}} | ४०.१४ | style="background:{{Party color|Rashtriya Janata Dal}}; color:white;" | {{formatnum:२००३४}} |- ! १८८ | [[फुलवारी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|फुलवारी]] (एससि) | श्याम रजक | {{Party name with color|Janata Dal (United)}} | {{formatnum:१२६४७०}} | ४९.१८ | गोपाल रवि दास | {{Party name with color|Communist Party of India (Marxist–Leninist) Liberation}} | {{formatnum:९३८१३}} | ३६.४८ | style="background:{{Party color|Janata Dal (United)}}; color:white;" | {{formatnum:३२६५७}} |- ! १८९ | [[मसौढ़ी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|मसौढ़ी]] (एससि) | अरुण माञ्झी | {{Party name with color|Janata Dal (United)}} | {{formatnum:१०६५०५}} | ४७.१६ | रेखा देवी | {{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} | {{formatnum:९८८६२}} | ४३.७८ | style="background:{{Party color|Janata Dal (United)}}; color:white;" | {{formatnum:७६४३}} |- ! १९० | [[पालीगञ्ज विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|पालीगञ्ज]] | सन्दीप सौरव | {{Party name with color|Communist Party of India (Marxist–Leninist) Liberation}} | {{formatnum:८११०५}} | ४४.४८ | सुनील कुमार | {{Party name with color|Lok Janshakti Party (Ram Vilas)}} | {{formatnum:७४४५०}} | ४०.८३ | style="background:{{Party color|Communist Party of India (Marxist–Leninist) Liberation}}; color:white;" | {{formatnum:६६५५}} |- ! १९१ | [[बिक्रम विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|बिक्रम]] | सिद्धार्थ सौरव | {{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} | {{formatnum:१०११८९}} | ४७.०२ | अनिल कुमार | {{Party name with color|Indian National Congress}} | {{formatnum:९५५८८}} | ४४.४२ | style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party}}; color:white;" | {{formatnum:५६०१}} |- | rowspan="7" | [[भोजपुर मण्डल|भोजपुर]] ! १९२ | [[सन्देश विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|सन्देश]] | राधा चरण साह | {{Party name with color|Janata Dal (United)}} | ८०,५९८ | ४३.९९ | दीपू सिंह | {{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} | ८०,५७१ | ४३.९७ |style="background:{{Party color|Janata Dal (United)}} ; color:white;" |{{formatnum:२७}} |- ! १९३ | [[बड़हरा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|बड़हरा]] |[[राघवेन्द्र प्रताप सिंह (बिहार राजनेता)|राघवेन्द्र प्रताप सिंह]] |{{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} | ७९,५९३ | ४३.७१ |अशोक कुमार सिंह | {{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} | ६५,१९० | ३५.८० |style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party}} ; color:white;" |{{formatnum:१४४०३}} |- ! १९४ | [[आरा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|आरा]] |[[सञ्जय सिंह टाइगर]] |{{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} |९४,२०१ |५०.९८ |कयामुद्दीन अंसारी |{{Party name with color|Communist Party of India (Marxist-Leninist) (Liberation)}} |७४,६२० |४०.३८ |style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party}} ; color:white;" |{{formatnum:१९५८१}} |- ! १९५ | [[अगिआँव विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|अगिआँव]] (एससि) | महेश पासवान | {{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} |६९,४१२ |४५.२० |शिव प्रकाश रञ्जन |{{Party name with color|Communist Party of India (Marxist-Leninist) (Liberation)}} |६९,२१७ |४५.१४ |style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party}} ; color:white;" |{{formatnum:९५}} |- ! १९६ | [[तरारी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|तरारी]] |[[विशाल प्रशान्त]] |{{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} |९६,८८७ |४९.५९ |मदन सिंह |{{Party name with color|Communist Party of India (Marxist-Leninist) (Liberation)}} |८५,४२३ |४३.७२ |style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party}} ; color:white;" |{{formatnum:११४६४}} |- ! १९७ | [[जगदीशपुर, बिहार विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|जगदीशपुर]] |[[श्री भगवान सिंह कुशवाहा]] |{{Party name with color|Janata Dal (United)}} |९२,९७४ |४९.३९ |किशोर कुणाल | {{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |७४,७८१ |३९.७३ |style="background:{{Party color|Janata Dal (United)}} ; color:white;" |{{formatnum:१८१९३}} |- ! १९८ | [[शाहपुर, बिहार विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|शाहपुर]] |राकेश रञ्जन |{{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} |८८,६५५ |४९.६९ |[[राहुल तिवारी]] | {{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |७३,४३० |४१.१६ |style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party}} ; color:white;" |{{formatnum:१५२२५}} |- | rowspan="4" | [[बक्सर मण्डल|बक्सर]] ! १९९ | [[ब्रह्मपुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|ब्रह्मपुर]] |शम्भु नाथ यादव |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} | {{formatnum:९५८२८}} | ४६.४३ | हुलास पाण्डेय | {{Party name with color|Lok Janshakti Party (Ram Vilas)}} | {{formatnum:९२६०८}} | ४४.८७ | style="background:{{Party color|Rashtriya Janata Dal}}; color:white;" | {{formatnum:३२२०}} |- ! २०० | [[बक्सर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|बक्सर]] |आनन्द मिश्रा | {{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} | {{formatnum:८४९०१}} | ४५.०१ | सञ्जय कुमार तिवारी | {{Party name with color|Indian National Congress}} | {{formatnum:५६५४८}} | २९.९८ | style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party}}; color:white;" | {{formatnum:२८३५३}} |- ! २०१ | [[डुमराँव विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|डुमराँव]] | राहुल कुमार सिंह | {{Party name with color|Janata Dal (United)}} | {{formatnum:७९४११}} | ४०.३७ | अजीत कुमार सिंह | {{Party name with color|Communist Party of India (Marxist–Leninist) Liberation}} | {{formatnum:७७३०६}} | ३९.३० | style="background:{{Party color|Janata Dal (United)}}; color:white;" | {{formatnum:२१०५}} |- ! २०२ | [[राजपुर, बिहार विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|राजपुर]] (एससि) | सन्तोष कुमार निराला | {{Party name with color|Janata Dal (United)}} | {{formatnum:८०७०१}} | ३८.१९ | विश्वनाथ राम | {{Party name with color|Indian National Congress}} | {{formatnum:७१५६५}} | ३३.८६ | style="background:{{Party color|Janata Dal (United)}}; color:white;" | {{formatnum:९१३६}} |- | rowspan="4" | [[कैमूर मण्डल|कैमूर]] ! २०३ | [[रामगढ़, बिहार विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|रामगढ़]] | सतीश कुमार सिंह |{{Party name with color|Bahujan Samaj Party}} | {{formatnum:७२६८९}} | ३७.३१ | अशोक कुमार सिंह | {{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} | {{formatnum:७२६५९}} | ३७.२९ | style="background:{{Party color|Bahujan Samaj Party}}; color:white;" | {{formatnum:३०}} |- ! २०४ | [[मोहनिया विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|मोहनिया]] (एससि) |[[सङ्गीता कुमारी (राजनेता)|सङ्गीता कुमारी]] |{{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} | {{formatnum:७६२९०}} | ३९.९८ | रवि शङ्कर पासवान |style="background-color:{{Party color|Independent}}" | |[[निर्दलीय राजनेता|निर्दलीय]] | {{formatnum:५७५३८}} | ३०.१५ | style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party}}; color:white;" | {{formatnum:१८७५२}} |- ! २०५ | [[भभुआ विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|भभुआ]] |[[भरत बिन्द]] | {{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} | {{formatnum:८००३९}} | ४१.४८ | बीरेन्द्र कुमार सिंह | {{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} | {{formatnum:५५६२४}} | २८.८३ | style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party}}; color:white;" | {{formatnum:२४४१५}} |- ! २०६ | [[चैनपुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|चैनपुर]] | [[मोहम्मद जमा खान|मो. जमा खान]] | {{Party name with color|Janata Dal (United)}} | {{formatnum:७०८७६}} | ३०.९४ | बृज किशोर बिन्द | {{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} | {{formatnum:६२५१४}} | २७.२९ | style="background:{{Party color|Janata Dal (United)}}; color:white;" | {{formatnum:८३६२}} |- | rowspan="7" | [[रोहतास मण्डल|रोहतास]] ! २०७ | [[चेनारी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|चेनारी]] (एससि) |[[मुरारी प्रसाद गौतम]] |{{Party name with color|Lok Janshakti Party (Ram Vilas)}} | {{formatnum:९५५७९}} | ४६.४४ |मङ्गल राम | {{Party name with color|Indian National Congress}} | {{formatnum:७३५९१}} | ३५.७६ | style="background:{{Party color|Lok Janshakti Party (Ram Vilas)}}; color:white;" | {{formatnum:२१९८८}} |- ! २०८ | [[सासाराम विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|सासाराम]] |स्नेहलता कुशवाहा |{{Party name with color|Rashtriya Lok Morcha}} | {{formatnum:१,०५,००६}} | ४७.४९ |सतेन्द्र साह | {{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} | {{formatnum:७९५६३}} | ३५.९९ | style="background:{{Party color|Rashtriya Lok Morcha}}; color:white;" | {{formatnum:२५४४३}} |- ! २०९ | [[करगहर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|करगहर]] |बशिष्ठ सिंह |{{Party name with color|Janata Dal (United)}} | {{formatnum:९२४८५}} | ४२.१२ |उदय प्रताप सिंह | {{Party name with color|Bahujan Samaj Party}} | {{formatnum:५६८०९}} | २५.८७ | style="background:{{Party color|Janata Dal (United)}}; color:white;" | {{formatnum:३५६७६}} |- ! २१० | [[दिनारा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|दिनारा]] |आलोक कुमार सिंह |{{Party name with color|Rashtriya Lok Morcha}} | {{formatnum:७८३३८}} | ४१.८८ |शशि शङ्कर कुमार | {{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} | {{formatnum:६७५०४}} | ३६.०९ | style="background:{{Party color|Rashtriya Lok Morcha}}; color:white;" | {{formatnum:१०८३४}} |- ! २११ | [[नोखा, बिहार विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|नोखा]] |नागेन्द्र चन्द्रवंशी |{{Party name with color|Janata Dal (United)}} | {{formatnum:९३१९३}} | ५१.१२ |अनिता देवी | {{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} | {{formatnum:६९१३९}} | ३७.९२ | style="background:{{Party color|Janata Dal (United)}}; color:white;" | {{formatnum:२४०५४}} |- ! २१२ | [[डेहरी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|डेहरी]] |राजीव रञ्जन सिंह |{{Party name with color|Lok Janshakti Party (Ram Vilas)}} | {{formatnum:१,०४,०२२}} | ५४.२९ |गुड्डू कुमार चन्द्रवंशी | {{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} | {{formatnum:६८०५४}} | ३५.५२ | style="background:{{Party color|Lok Janshakti Party (Ram Vilas)}}; color:white;" | {{formatnum:३५९६८}} |- ! २१३ | [[काराकाट विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|काराकाट]] |[[अरुण सिंह कुशवाहा]] |{{Party name with color|Communist Party of India (Marxist–Leninist) Liberation}} | ७४,१५७ | ३७.५१ |[[महाबली सिंह]] |{{Party name with color|Janata Dal (United)}} | ७१,३२१ | ३६.०७ | style="background:{{Party color|Communist Party of India (Marxist-Leninist) Liberation}} ; color:white;" |{{formatnum:२८३६}} |- | rowspan="2" | [[अरवल मण्डल|अरवल]] ! २१४ | [[अरवल विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|अरवल]] |[[मनोज कुमार (बिहार राजनेता)|मनोज कुमार]] |{{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} | ७९,८५४ |४६.६६ |महानन्द सिंह |{{Party name with color|Communist Party of India (Marxist–Leninist) Liberation}} | ६५,७६१ | ३८.४३ | style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party}} ; color:white;" |{{formatnum:१४०९३}} |- ! २१५ | [[कुर्था विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|कुर्था]] | पप्पू वर्मा |{{Party name with color|Janata Dal (United)}} | ७४,४६६ | ४४.९० |सुदय यादव |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} | ६८,९८५ | ४१.५९ | style="background:{{Party color|Janata Dal (United)}} ; color:white;" |{{formatnum:५४८१}} |- | rowspan="3" | [[जहानाबाद मण्डल|जहानाबाद]] ! २१६ | [[जहानाबाद विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|जहानाबाद]] |राहुल शर्मा |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} | ८६,४०२ | ४४.६४ |[[चन्देश्वर प्रसाद]] |{{Party name with color|Janata Dal (United)}} | ८५,६०९ | ४४.२३ | style="background:{{Party color|Rashtriya Janata Dal}} ; color:white;" |{{formatnum:७९३}} |- ! २१७ | [[घोसी, बिहार विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|घोसी]] |ऋतुराज कुमार |{{Party name with color|Janata Dal (United)}} | ८०,७४० | ४७.०५ |[[राम बली सिंह यादव]] |{{Party name with color|Communist Party of India (Marxist–Leninist) Liberation}} | ६८,८११ | ४०.१० | style="background:{{Party color|Janata Dal (United)}} ; color:white;" |{{formatnum:११९२९}} |- ! २१८ | [[मखदुमपुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|मखदुमपुर]] (एससि) |सूबेदार दास |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} | ७४,७६९ | ४४.९३ | रानी कुमारी |{{Party name with color|Lok Janshakti Party (Ram Vilas)}} | ७२,९३९ | ४३.८३ | style="background:{{Party color|Rashtriya Janata Dal}} ; color:white;" |{{formatnum:१८३०}} |- | rowspan="6" | [[औरङ्गाबाद मण्डल, बिहार|औरङ्गाबाद]] ! २१९ | [[गोह विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|गोह]] |अमरेन्द्र कुशवाहा |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} | ९३,६२४ | ४४.२३ |रणविजय कुमार |{{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} | ८९,५८३ | ४२.३२ | style="background:{{Party color|Rashtriya Janata Dal}} ; color:white;" |{{formatnum:४०४१}} |- ! २२० | [[ओबरा, बिहार विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|ओबरा]] |प्रकाश चन्द्र |{{Party name with color|Lok Janshakti Party (Ram Vilas)}} | ९१,६३८ | ४४.८३ |ऋषि कुमार |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} | ७९,६२५ | ३८.९५ | style="background:{{Party color|Lok Janshakti Party (Ram Vilas)}} ; color:white;" |{{formatnum:१२०१३}} |- ! २२१ | [[नवीनगर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|नवीनगर]] |[[चेतन आनन्द (राजनेता)|चेतन आनन्द]] |{{Party name with color|Janata Dal (United)}} | ८०,३८० | ४२.२९ |आमोद चन्द्रवंशी |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} | ८०,२६८ | ४२.२३ | style="background:{{Party color|Janata Dal (United)}} ; color:white;" |{{formatnum:११२}} |- ! २२२ | [[कुटुम्बा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|कुटुम्बा]] (एससि) |ललन राम |{{Party name with color|Hindustani Awam Morcha}} | ८४,७२७ | ४८.७९ |[[राजेश कुमार (जन्म १९६९)|राजेश कुमार]] |{{Party name with color|Indian National Congress}} | ६३,२०२ | ३६.४० | style="background:{{Party color|Hindustani Awam Morcha}} ; color:black;" |{{formatnum:२१५२५}} |- ! २२३ | [[औरङ्गाबाद, बिहार विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|औरङ्गाबाद]] | त्रिविक्रम सिंह | {{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} | ८७,२०० | ४३.३८ | [[आनन्द शङ्कर सिंह]] |{{Party name with color|Indian National Congress}} | ८०,४०६ | ४०.०० | style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party}} ; color:white;" |{{formatnum:६७९४}} |- ! २२४ | [[रफीगञ्ज विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|रफीगञ्ज]] |प्रमोद कुमार सिंह |{{Party name with color|Janata Dal (United)}} | १,०७,५१५ | ४७.९५ |गुलाम शाहिद |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} | ९५,५५९ | ४२.६१ | style="background:{{Party color|Janata Dal (United)}} ; color:white;" |{{formatnum:११९५६}} |- | rowspan="10" | [[गया मण्डल|गया]] ! २२५ | [[गुरुआ विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|गुरुआ]] |[[उपेन्द्र प्रसाद]] |{{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} | ९९,७५८ | ४९.०२ |विनय कुमार |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} | ७५,५६४ | ३७.१३ | style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party}} ; color:white;" |{{formatnum:२४१९४}} |- ! २२६ | [[शेरघाटी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|शेरघाटी]] |उदय कुमार सिंह |{{Party name with color|Lok Janshakti Party (Ram Vilas)}} | ७७,२७० | ३८.१३ |प्रमोद वर्मा |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} | ६३,७४६ | ३१.४६ | style="background:{{Party color|Lok Janshakti Party (Ram Vilas)}} ; color:white;" |{{formatnum:१३५२४}} |- ! २२७ | [[इमामगञ्ज विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|इमामगञ्ज]] (एससि) |[[दीपा माञ्झी]] |{{Party name with color|Hindustani Awam Morcha}} | १,०४,८६१ | ५०.८३ |रितु प्रिया चौधरी |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} | ७९,००५ | ३८.३० | style="background:{{Party color|Hindustani Awam Morcha}} ; color:black;" |{{formatnum:२५८५६}} |- ! २२८ | [[बाराचट्टी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|बाराचट्टी]] (एससि) |[[ज्योति देवी]] |{{Party name with color|Hindustani Awam Morcha}} | १,०८,२७१ | ४७.४४ |तनुश्री माञ्झी |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} | ९९,३७८ | ४३.५४ | style="background:{{Party color|Hindustani Awam Morcha}} ; color:black;" |{{formatnum:८८९३}} |- ! २२९ | [[बोधगया विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|बोधगया]] (एससि) |[[कुमार सर्वजीत]] |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} | १,००,२३६ | ४३.३८ |श्याम देव पासवान |{{Party name with color|Lok Janshakti Party (Ram Vilas)}} | ९९,३५५ | ४३.०० | style="background:{{Party color|Rashtriya Janata Dal}} ; color:white;" |{{formatnum:८८१}} |- ! २३० | [[गया नगर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|गया नगर]] |[[प्रेम कुमार (राजनेता)|प्रेम कुमार]] |{{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} |९०,८७८ |५४.४३ |अखौरी ओंकार नाथ |{{Party name with color|Indian National Congress}} |६४,४५५ |३८.६१ | style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party}} ; color:white;" |{{formatnum:२६४२३}} |- ! २३१ | [[टेकारी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|टेकारी]] |अजय कुमार दाङ्गी |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} | ९७,५५० | ४५.७९ |अनिल कुमार |{{Party name with color|Hindustani Awam Morcha}} | ९५,४९२ | ४४.८३ | style="background:{{Party color|Rashtriya Janata Dal}} ; color:white;" |{{formatnum:२०५८}} |- ! २३२ | [[बेलागञ्ज विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|बेलागञ्ज]] |[[मनोरमा देवी]] |{{Party name with color|Janata Dal (United)}} | ९५,६८५ | ४६.६७ |विश्वनाथ कुमार सिंह |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} | ९२,८०३ | ४५.२७ | style="background:{{Party color|Janata Dal (United)}} ; color:white;" |{{formatnum:२८८२}} |- ! २३३ | [[अतरी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|अतरी]] |रोमित कुमार |{{Party name with color|Hindustani Awam Morcha}} | १,०२,१०२ | ५१.६६ | वैजयन्ती देवी | {{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} | ७६,३२५ | ३८.६२ | style="background:{{Party color|Hindustani Awam Morcha}} ; color:black;" |{{formatnum:२५७७७}} |- ! २३४ | [[वजीरगञ्ज विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|वजीरगञ्ज]] |[[बीरेन्द्र सिंह]] |{{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} | ९४,५७४ | ४४.९९ |अवधेश सिंह |{{Party name with color|Indian National Congress}} | ८१,८४१ | ३८.९३ | style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party}} ; color:white;" |{{formatnum:१२७३३}} |- | rowspan="5" | [[नवादा मण्डल|नवादा]] ! २३५ | [[रजौली विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|रजौली]] (एससि) | विमला राजवंशी |{{Party name with color|Lok Janshakti Party (Ram Vilas)}} | ९०,२७२ | ४४.९८ |पिङ्की चौधरी |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} | ८६,३१९ | ४३.०१ | style="background:{{Party color|Lok Janshakti Party (Ram Vilas)}} ; color:white;" |{{formatnum:३९५३}} |- ! २३६ | [[हिसुआ विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|हिसुआ]] | [[अनिल सिंह (राजनेता)|अनिल सिंह]] |{{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} | ९५,८८५ | ४४.४० |नीतू कुमारी |{{Party name with color|Indian National Congress}} | ६८,०३६ | ३१.५१ | style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party}} ; color:white;" |{{formatnum:२७,८४९}} |- ! २३७ | [[नवादा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|नवादा]] |[[विभा देवी यादव]] |{{Party name with color|Janata Dal (United)}} | ८७,४२३ | ४३.३९ |कौशल यादव |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} | ५९,८२९ | २९.६९ | style="background:{{Party color|Janata Dal (United)}} ; color:white;" |{{formatnum:२७,५९४}} |- ! २३८ | [[गोबिन्दपुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|गोबिन्दपुर]] |बिनीता महतो |{{Party name with color|Lok Janshakti Party (Ram Vilas)}} | ७२,५८१ | ४०.१२ |पूर्णिमा देवी |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} | ४९,६७५ | २७.४६ | style="background:{{Party color|Lok Janshakti Party (Ram Vilas)}} ; color:white;" |{{formatnum:२२९०६}} |- ! २३९ | [[वारिसलीगञ्ज विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|वारिसलीगञ्ज]] |[[अनिता महतो]] |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} | ९७,८३३ | ४८.७२ |अरुणा देवी |{{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} | ९०,२९० | ४४.९६ | style="background:{{Party color|Rashtriya Janata Dal}} ; color:white;" |{{formatnum:७५४३}} |- | rowspan="4" | [[जमुई मण्डल|जमुई]] ! २४० | [[सिकन्दरा, बिहार विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|सिकन्दरा]] (एससि) |[[प्रफुल्ल कुमार सिंह|प्रफुल्ल माञ्झी]] |{{Party name with color|Hindustani Awam Morcha}} |९१,६०३ |४७.१६ |उदय नारायण चौधरी |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |६७,६९६ |३४.८५ | style="background:{{Party color|Hindustani Awam Morcha}} ; color:black;" |{{formatnum:२३९०७}} |- ! २४१ | [[जमुई विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|जमुई]] |[[श्रेयसी सिंह]] |{{Party name with color|Bharatiya Janata Party}} | १,२३,८६८ | ५७.०२ |मोहम्मद शमशाद आलम |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} | ६९,३७० |३१.९३ | style="background:{{Party color|Bharatiya Janata Party}} ; color:white;" |{{formatnum:५४४९८}} |- ! २४२ | [[झाझा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|झाझा]] |[[दामोदर रावत]] |{{Party name with color|Janata Dal (United)}} |१,०८,३१७ |४४.४२ |जय प्रकाश यादव |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |१,०४,०५५ |४२.६७ | style="background:{{Party color|Janata Dal (United)}} ; color:white;" |{{formatnum:४२६२}} |- ! २४३ | [[चकाई विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|चकाई]] |[[सावित्री देवी (बिहार राजनेता)|सावित्री देवी]] |{{Party name with color|Rashtriya Janata Dal}} |८०,३५७ |३४.५१ |[[सुमित कुमार सिंह]] |{{Party name with color|Janata Dal (United)}} |६७,३८५ |२८.९४ | style="background:{{Party color|Rashtriya Janata Dal}} ; color:white;" |{{formatnum:१२९७२}} |} == एकरो देखथिन == * [[बिहार विधानसभा चुनाव, २०२०]] * [[बिहारमे चुनाव]] * [[बिहारके विधानसभा निर्वाचन क्षेत्रके सूची]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:बिहार विधानसभा चुनाव]] pxdfik24tncsdtv32zsnakw4u6feykl बिहारमे चुनाव 0 12732 79651 69151 2026-09-12T13:44:19Z ऐक्टिवेटेड् 76 79651 wikitext text/x-wiki {{बिहारके राजनीति}} [[भारत]]के [[बिहार]] राज्यमे चुनाव [[भारतके संविधान]]के अनुसार आयोजित कैल जा हे । बिहारके बिधानसभा स्थानीय निकाय चुनावके सञ्चालनके सम्बन्धमे एकतरफा बिधान बनावहे, जखनकि राज्य बिधानमण्डल द्वारा राज्यस्तरके चुनावके सञ्चालनमे कौनो बदलावके [[भारतके संसद्]] द्वारा अनुमोदित करेके आवश्यकता होवहे । [[श्रेणी:बिहारमे चुनाव]] sqloue0qd35opld25jrx2cvcd4u2p08 79652 79651 2026-09-12T14:01:46Z ऐक्टिवेटेड् 76 Created by translating the section "__LEAD_SECTION__" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1352788487|Elections in Bihar]]" 79652 wikitext text/x-wiki {{बिहारके राजनीति}} [[भारत]]के [[बिहार]] राज्यमे चुनाव [[भारतके संविधान]]के अनुसार आयोजित कैल जा हे । बिहारके बिधानसभा स्थानीय निकाय चुनावके सञ्चालनके सम्बन्धमे एकतरफा बिधान बनावहे, जखनकि राज्य बिधानमण्डल द्वारा राज्यस्तरके चुनावके सञ्चालनमे कौनो बदलावके [[भारतके संसद्]] द्वारा अनुमोदित करेके आवश्यकता होवहे । [[श्रेणी:बिहारमे चुनाव]] [[लोकसभा]]<nowiki/>के चुनाव, जेकरा सामान्य चुनावके रूपोमे जानल जा हे, सामान्य तौरपर केन्द्र सरकारके कार्यकाल पूरा होवेके बाद प्रत्येक ५ बरिसमे आयोजित कैल जा हे । संसद् के समयसे पहिले भङ्ग करेके स्थितिमे ई अवधि पूरा होवेसे पहिलहुँ आयोजित कैल जा सकहे । एही प्रकार [[बिहार विधानसभा|विधानसभा]]<nowiki/>के चुनाव हर पाँच बरिसमे आयोजित कैल जा हे । पिछलका लोकसभा चुनाव २०२४ मे आउ [[बिहार विधानसभा चुनाव, २०२५|विधानसभा चुनाव]] २०२५ मे होलै । [[राज्यसभा]]<nowiki/>के चुनाव नियमित अन्तराल पर आयोजित कैल जाई हे आउ एक तिहाई सदस्य चरणबद्ध विधिसे सेवानिवृत्त होव हथिन । विधानसभाके सदस्य राज्यसभामे राज्यके प्रतिनिधि चुन हथिन । khw82ul8fenj4ta7w4m03tpnjq98ced 79653 79652 2026-09-12T14:02:40Z ऐक्टिवेटेड् 76 79653 wikitext text/x-wiki {{बिहारके राजनीति}} [[भारत]]के [[बिहार]] राज्यमे चुनाव [[भारतके संविधान]]के अनुसार आयोजित कैल जा हे । बिहारके बिधानसभा स्थानीय निकाय चुनावके सञ्चालनके सम्बन्धमे एकतरफा बिधान बनावहे, जखनकि राज्य बिधानमण्डल द्वारा राज्यस्तरके चुनावके सञ्चालनमे कौनो बदलावके [[भारतके संसद्]] द्वारा अनुमोदित करेके आवश्यकता होवहे । [[लोकसभा]]के चुनाव, जेकरा सामान्य चुनावके रूपोमे जानल जा हे, सामान्य तौरपर केन्द्र सरकारके कार्यकाल पूरा होवेके बाद प्रत्येक ५ बरिसमे आयोजित कैल जा हे । संसद् के समयसे पहिले भङ्ग करेके स्थितिमे ई अवधि पूरा होवेसे पहिलहुँ आयोजित कैल जा सकहे । एही प्रकार [[बिहार विधानसभा|विधानसभा]]के चुनाव हर पाँच बरिसमे आयोजित कैल जा हे । पिछलका लोकसभा चुनाव २०२४ मे आउ [[बिहार विधानसभा चुनाव, २०२५|विधानसभा चुनाव]] २०२५ मे होलै । [[राज्यसभा]]के चुनाव नियमित अन्तराल पर आयोजित कैल जाई हे आउ एक तिहाई सदस्य चरणबद्ध विधिसे सेवानिवृत्त होव हथिन । विधानसभाके सदस्य राज्यसभामे राज्यके प्रतिनिधि चुन हथिन । [[श्रेणी:बिहारमे चुनाव]] 1polulz7tendalt5izczrxx610ha6s1 79662 79653 2026-09-12T14:13:09Z ऐक्टिवेटेड् 76 79662 wikitext text/x-wiki {{बिहारके राजनीति}} [[भारत]]के [[बिहार]] राज्यमे चुनाव [[भारतके संविधान]]के अनुसार आयोजित कैल जा हे । बिहारके बिधानसभा स्थानीय निकाय चुनावके सञ्चालनके सम्बन्धमे एकतरफा बिधान बनावहे, जखनकि राज्य बिधानमण्डल द्वारा राज्यस्तरके चुनावके सञ्चालनमे कौनो बदलावके [[भारतके संसद्]] द्वारा अनुमोदित करेके आवश्यकता होवहे । [[लोकसभा]]के चुनाव, जेकरा सामान्य चुनावके रूपोमे जानल जा हे, सामान्य तौरपर केन्द्र सरकारके कार्यकाल पूरा होवेके बाद प्रत्येक ५ बरिसमे आयोजित कैल जा हे । संसद् के समयसे पहिले भङ्ग करेके स्थितिमे ई अवधि पूरा होवेसे पहिलहुँ आयोजित कैल जा सकहे । एही प्रकार [[बिहार विधानसभा|विधानसभा]]के चुनाव हर पाँच बरिसमे आयोजित कैल जा हे । पिछलका लोकसभा चुनाव २०२४ मे आउ [[बिहार विधानसभा चुनाव, २०२५|विधानसभा चुनाव]] २०२५ मे होलै । [[राज्यसभा]]के चुनाव नियमित अन्तराल पर आयोजित कैल जाई हे आउ एक तिहाई सदस्य चरणबद्ध विधिसे सेवानिवृत्त होव हथिन । विधानसभाके सदस्य राज्यसभामे राज्यके प्रतिनिधि चुन हथिन । [[श्रेणी:बिहारमे चुनाव]] 883cysxajktr9cfv557ikawbwvngssl बुद्ध आउ उनकर धम्म 0 12774 79793 69163 2026-09-12T20:56:26Z ऐक्टिवेटेड् 76 79793 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = बुद्ध आउ उनकर धम्म | title_orig = The Buddha and His Dhamma | translator = | image = | caption = | author = [[बोधिसत्व]] [[भीमराव आम्बेडकर|डॉ बाबासाहेब आंबेडकर]] | illustrator = | cover_artist = | country = [[भारत]] | language = [[अङ्ग्रेजीभाषा|अङ्ग्रेजी]] | series = [[नवयान]] | subject = | genre = [[बौद्धधर्म]] | publisher = सिद्धार्थ महाविद्यालय प्रकाशन, मुम्बई<ref>Ambedkar,Dr. B. R. [http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00AMBEDKAR/AMBEDKAR_BUDDHA/00_fwp.html The BUDDHA and HIS DHAMMA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161210190018/http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/ambedkar_buddha/00_fwp.html |date=10 दिसम्बर 2016 }}, retrieved 2008-12-27</ref> | pub_date = १९५७ | english_pub_date = | media_type = | pages = ५९९ | isbn = | oclc = | preceded_by = | followed_by = Dr. Babasheb Ambedkar, writings and speeches, v. 12. Unpublished writings ; Ancient Indian commerce ; Notes on laws ; Waiting for a visa ; Miscellaneous notes, etc. }} '''बुद्ध आउ उनकर धम्म''' [[भीमराव आम्बेडकर|डॉ॰ बाबासाहेब आम्बेडकर]] द्वारा रचित प्रसिद्ध ग्रन्थ है । ई ग्रन्थमे डॉ॰ अम्बेडकर अपना अनुसार [[महात्मा बुद्ध]]के विचारके व्याख्या कैलन हे । ई [[गौतम बुद्ध|तथागत बुद्ध]]के जीवन आउ [[बौद्धधर्म]]के सिद्धान्त पर प्रकाश डाल है । ई डॉ॰ बाबासाहेब आम्बेडकर द्वारा रचित अन्तिम ग्रन्थ है । ई ग्रन्थ [[नवयान]]ी बौद्ध अनुयायीके धर्मग्रन्थ है आउ उनकर द्वारा एक पवित्र ग्रन्थके रूपमे प्रयोग कैल जा है । सम्पूर्ण विश्वभर आउ मुख्यतः बौद्ध जगतमे ई ग्रन्थ अत्यन्त महत्त्वपूर्ण है ।<ref>{{Cite book|first1=डॉ॰ भीमराव|last1=आंबेडकर|title=द बुद्ध एंड हिज धम्म|trans-title=बुद्ध आउ उनकर धम्म|date=1957|publisher=सिद्धार्थ महाविद्यालय, मुम्बई|location=मुम्बई|page=599|pages=599| language = en}}</ref> ई ग्रन्थ मूलतः [[अङ्ग्रेजीभाषा|अङ्ग्रेजी]]मे 'द बुद्ध एण्ड हिज धम्म' (The Buddha and His Dhamma) नामसे लिखल है आउ [[हिन्दी]], [[गुजरातीभाषा|गुजराती]], [[तेलुगुभाषा|तेलुगु]], [[तमिल्भाषा|तमिल्]], [[मराठीभाषा|मराठी]], [[मलयालम्]], [[कन्नडभाषा|कन्नड]], [[जापानीभाषा|जापानी]] सहित आउ ढेर भाषामे [[अनुवाद]] कैल गेलै हे । डॉ बाबासाहेब आम्बेडकर उल्लेख कैलन हे कि उनकर [[बौद्धधर्म]]के सोच जानेला उनकर तीन पुस्तक पढ़ल आवश्यक है - (१) बुद्ध आउ उनकर धम्म, (२) [[बुद्ध]] आउ [[कार्ल मार्क्स]]; एवं (३) भारतमे क्रान्ति और प्रतिक्रान्ति ।<ref name="columbia.edu">{{Cite web|url=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00AMBEDKAR/AMBEDKAR_BUDDHA/00_pref_unpub.html|title=00_pref_unpub|website=www.columbia.edu|access-date=10 मार्च 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20180502081913/http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/ambedkar_buddha/00_pref_unpub.html|archive-date=2 मई 2018|url-status=dead}}</ref> [[ब्रिटेन]]के एगो बौद्ध [[विहार]]मे डॉ॰ बाबासाहेबके मूर्ति स्थापित है आउ ओहाँ डॉ॰ बाबासाहेबके हाथमे ‘बुद्ध आउ उनकर धम्म’ ग्रन्थ है । == विषय-सूचि == ===प्रथम काण्ड : सिद्धार्थ गौतम–बोधिसत्व कौन प्रकारसे बुद्ध बनलन=== * भाग I - जन्मसे प्रव्रज्या (गृहत्याग) * भाग II - सदाला अभिनिष्क्रमण * भाग III - नया प्रकारके खोजमे * भाग IV - ज्ञान-प्राप्ति आउ नया मार्गके दर्शन * भाग V - बुद्ध आउ उनकर पूर्वज * भाग VI - बुद्ध आउ उनकर समकालीन * भाग VII - समानता आउ विषमता === द्वितीय काण्ड: धम्म दीक्षाके आन्दोलन === * भाग I - बुद्ध आउ उनकर विषाद योग * भाग II - परिव्रजकके दीक्षा * भाग III - कुलीन आउ धार्मिकके धम्म-दीक्षा * भाग IV - जन्मभूमिके आवाहन * भाग V - धम्म दीक्षाके पुनरारम्भ * भाग VI - निम्नस्तरके लोगके धम्म दीक्षा * भाग VII - महिलाके धम्म दीक्षा * भाग VIII - पतित आउ अपराधीके धम्म दीक्षा === तृतीय काण्ड: बुद्ध का सिखावलन === * भाग I - धम्ममे बुद्धके अपन जगह * भाग II - बुद्धके धम्मके बारेमे विभिन्न विचार * भाग III - धम्म का है? * भाग IV - अधम्म का है? * भाग V - सद्धम्म का है? === चतुर्थ काण्ड: धर्म (मज़हब) आउ धम्म === * भाग I - मजहब आउ धम्म * भाग II - कौन प्रकार शाब्दिक समानता तात्विक भेदके लुका सक है * भाग III - बौद्ध जीवनके मार्ग * भाग IV - बुद्धके उपदेश दुनिया बदल सक है === पञ्चम काण्ड: सङ्घ === * भाग I - सङ्घ * भाग II - [[भिक्खु]]: बुद्धके कल्पना * भाग III - भिक्खुके कर्तव्य * भाग IV - भिक्खु आउ गृहस्थ समाज * भाग V - गृहस्थ धर्मावलम्बीला विनय (जीवन-नियम) === षष्ठ काण्ड: बुद्ध आउ उनकर समकालीन === * भाग I - बुद्धके समर्थक * भाग II - बुद्धके विरोधी * भाग III - उनकर सिद्धान्त (धम्म) के आलोचक * भाग IV - समर्थक आउ प्रशंसक === सप्तम काण्ड: महान् परिव्राजकके अन्तिम चारिका === * भाग I- निकटस्थ जनसे भेट * भाग II - वैशालीसे विदाई * भाग III - महा-परिनिर्वाण === अष्टम काण्ड: महामानव सिद्धार्थ गौतम === * भाग I - उनकर व्यक्तित्व * भाग II - उनकर मानवता * भाग III - उनका का नापसन्द हलै आउ का पसन्द? === समाप्ति === <blockquote>'''''नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स'''''</blockquote> ==एकरो देखथिन== * [[नवयान]] * [[दलित बौद्ध आन्दोलन]] * [[दीक्षाभूमि]] * [[चैत्य भूमि]] * [[आम्बेडकरवाद]] * [[आम्बेडकर जयन्ती]] * [[भारतमे बौद्धधर्मके पुनरुत्थान]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ी== * [https://web.archive.org/web/20161127110726/http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/ambedkar_buddha/ ''Buddha And His Dhamma'' Book Online] * [https://web.archive.org/web/20181201073119/https://ambedkar.webs.com/ Dr.Ambedkar Website] [[श्रेणी:बौद्ध ग्रन्थ]] [[श्रेणी:बौद्धधर्म]] [[श्रेणी:धर्मग्रन्थ]] [[श्रेणी:ग्रन्थ]] [[श्रेणी:दर्शन]] [[श्रेणी:गौतम बुद्ध]] [[श्रेणी:बौद्ध साहित्य]] [[श्रेणी:भीमराव आम्बेडकर द्वारा लिखित पुस्तक]] [[श्रेणी:अङ्ग्रेजी साहित्य]] aobr3p5n0l10ysst22xqfggwri69p37 बौद्ध-दलित आन्दोलन 0 12964 79803 69195 2026-09-12T20:59:17Z ऐक्टिवेटेड् 76 79803 wikitext text/x-wiki [[सञ्चिका:Diksha Bhumi.jpg|thumb|[[दीक्षाभूमि|दीक्षाभूमि, नागपुर]]]] '''दलित-बौद्ध आन्दोलन''' या '''नवबौद्ध आन्दोलन''' [[हिन्दुधर्म|ब्राम्हण धर्म]]के [[ब्राम्हण वर्ण व्यवस्था|वर्णाश्रम]] व्यवस्थामे सबसे नीचेके पायदान पर रखल लोग द्वारा अपन सामाजिक स्थितिमे परिवर्तन आउ मानवाधिकार दियावेला बीसमा शताब्दीमे भारतीय नेता [[भीमराव आम्बेडकर|डॉ॰ भीमराव आम्बेडकर]] द्वारा चलावल गेल आन्दोलन है । एकरा भारतीय नेता भीमराव आम्बेडकर पूर्व बौद्ध, दलितके उत्थानला एकरा चलावलन हल । डॉ॰ आम्बेडकर मान हलन कि दलितके ब्राम्हणधर्मके भीतरे रहके सामाजिक उत्थान सम्भव न हो सक है । ऊ धर्मके रूपमे ऊ विचारधारा अपनावल चाहलन जे उनका स्वातन्त्र्य, समानता आउ बन्धुत्वके शिक्षा दे । बौद्ध विचारधारासे प्रेरित होके ऊ १४ अक्टूबर १९५६ ई॰ के अपन लगभग ४ लाख अनुयायीके साथे [[नागपुर]]मे [[बौद्धधम्म]] स्वीकार कैलन । ऊ अपन समर्थकके २२ बौद्ध प्रतिज्ञाके अनुसरण करेके सलाह देलन । ई आन्दोलनके [[श्रीलङ्का]]ई [[बौद्धधम्म|बौद्ध]] भिक्षुके भरपूर समर्थन भेटलै ।<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books/about/Buddhism_in_India.html?id=OvmHAwAAQBAJ&redir_esc=y|शीर्षक=Buddhism in India: Challenging Brahmanism and Caste|last=Omvedt|first=Gail|date=2003-08-05|publisher=SAGE Publications India|isbn=9788132103707|language=इंग्रजी}}</ref> आजके समयमे ई प्रकारके आन्दोलन अपन शिखर दने जा रहलै हे । ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:सामाजिक आन्दोलन]] [[श्रेणी:भीमराव आम्बेडकर]] [[श्रेणी:बौद्धधर्म]] [[श्रेणी:भारतके आन्दोलन]] [[श्रेणी:भारतके इतिहास]] [[श्रेणी:धर्मान्तरण]] [[श्रेणी:भीमराव आम्बेडकर द्वारा चलावल आन्दोलन]] ptau493c0e864pwujrw5cvhghq22gkl बौद्धधर्मके इतिहास 0 12981 79796 69303 2026-09-12T20:58:34Z ऐक्टिवेटेड् 76 79796 wikitext text/x-wiki ''' बौद्धधर्मके इतिहास ''' [[गौतम बुद्ध]]से आरम्भ होव है । बुद्ध शुद्धोधनके पुत्र हलन । उनके शिक्षा पर बौद्धधर्मके नीँव पड़लै ।<ref>{{Cite web|URL=https://www.aajtak.in/education/history/story/history-of-buddhism-213708-2014-07-01|title=बौद्ध धर्म का इतिहास और महत्‍वपूर्ण तथ्‍य|publisher= [[आज तक]]}}</ref> [[सञ्चिका:Asoka Kaart.png|thumb|[[अशोक|सम्राट अशोक]] (२६०–२१८ ईपू) के शिलालेखके अनुसार उनके समयमे बौद्धधर्मके प्रसार दूर-दूर तक हो गेलै हल ।]] [[अहिंसा]]के मार्गके देखावे वाला [[गौतम बुद्ध|बुद्ध]] दिव्य आध्यात्मिक विभूतिमे अग्रणी मानल जा हथिन । बुद्धके बतावल सिद्धान्तके मानेवाला [[भारत]] समेत दुनियाभरमे करोड़ो लोग हथिन । {{बौद्धधर्म}} [[सञ्चिका:Buddhist Expansion.svg|center|550px|thumb|बौद्धधर्मके उद्भव एवं प्रसार]] == एकरो देखथिन == * [[बौद्धधर्मके कालक्रम]] * [[भारतमे बौद्धधर्मके पतन]] * [[भारतमे बौद्धधर्मके इतिहास|भारतमे बौद्धधर्मके पुनरुत्थान]] * [[विश्वमे बौद्धधर्म]] * [[बौद्धधर्म]] * [[गौतम बुद्ध]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ी == * [http://www.awgp.org/hindi/?gayatri/sanskritik_dharohar/bharat_ajastra_anudan/sanskriti_vistar/baoddh_dharma_ka_udaya/ बौद्ध धर्म का उदय] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200928145728/http://www.awgp.org/hindi/?gayatri%2Fsanskritik_dharohar%2Fbharat_ajastra_anudan%2Fsanskriti_vistar%2Fbaoddh_dharma_ka_udaya%2F |date=28 सितम्बर 2020 }} * [https://web.archive.org/web/20130716081659/http://www.v-k-s-c.blogspot.in/2008/08/buddhist-philosphy-buddhism.html बौद्ध धर्म का विकास] * [https://web.archive.org/web/20140414025220/http://www.ignca.nic.in/coilnet/mw027.htm मालवा में बौद्ध धर्म का विकास] * [https://web.archive.org/web/20100715234004/http://v-k-s-c.blogspot.com/2008/08/buddhist-philosphy-buddhism.html बौद्ध धर्म का विकास] * [https://web.archive.org/web/20121215044654/http://books.google.co.in/books?id=RHshRy770wsC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false तिब्बत में बौद्ध धर्म का इतिहास] (गूगल पुस्तक ; लेखक - जी के लामा) * [https://web.archive.org/web/20070219022301/http://www.berzinarchives.com/islam/index.html Historical Interactions between Buddhism and Islam] * [https://web.archive.org/web/20070219022240/http://www.berzinarchives.com/history_buddhism/index.html History of Tibetan Buddhism and Bön] [[श्रेणी:बौद्धधर्म]] [[श्रेणी:बौद्धधर्मके इतिहास]] 2k4hs1ic1asg5pkzh2ew1z8buspgt3b बौद्धधर्मके कालक्रम 0 12982 79800 69304 2026-09-12T20:58:56Z ऐक्टिवेटेड् 76 79800 wikitext text/x-wiki {{बौद्धधर्म}} ई लेखमे [[गौतम बुद्ध]]के जनमसे लेके अखनि तक [[बौद्धधर्म]]के विकासके विवरण है । == घटनाके समय == {{बौद्ध परम्पराके कालानुक्रम}} == काल == ===गौतम बुद्ध=== {{मुख्य लेख|गौतम बुद्ध}} गौतम बुद्धके जनम आउ निधनके तिथि अनिश्चित है । २०मा शताब्दीके पूर्वार्द्धके जगदीश चौहान अधिकतर इतिहासकार उनकर जीवनकालके लगभग ५६३ ई॰पू॰ से ४८३ ई॰पू॰ तक बतावलन ।{{Sfn|Cousins|1996|pages=57–63}}{{Sfn|Schumann|2003|p=10-13}} पिछला कुछ वर्षमे उनकर निधन ४११ से ४०० ई॰पू॰ के मध्य बतावल गेलै जखनिकि १९८८ मे ई विषय पर रखल विचार गोष्ठीमे उनकर निधनके ४०० ई॰पू॰ के आसपासके २० वर्षमे होवे पर बहुमत लोकलै ।{{Sfn|Cousins|1996|pages=57–63}}{{Sfn|Prebish|2008|p=2}}{{Refn|group=note|name="dating"|* 411-400: Paul Dundas: "[...], as is now almost universally accepted by informed Indological scholarship, a re-examination of early Buddhist historical material, [...], necessitates a redating of the Buddha's death to between 411 and 400 BCE, [...]" —Paul Dundas, ''The Jains'', 2nd edition, ([[Routledge]], 2001).<ref group=web>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=5ialKAbIyV4C&pg=PA24 |title=p. 24 |publisher=Books.google.com |date= |accessdate=25 दिसम्बर 2012 |isbn=9780415266062 |year=2002 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130502085649/http://books.google.com/books?id=5ialKAbIyV4C&pg=PA24 |archive-date=2 मई 2013 |url-status=live }}</ref> * 405: Richard Gombrich ** Richard Gombrich (1992), ''Dating the Buddha: a red herring revealed''. In: Heinz Bechert, editor, '' The Dating of the Historical Buddha / Die Datierung des historischen Buddha, Part 2 (Symposien zur Buddhismus forschung, IV, 2)'', Gottingen: Vandenhoeck and Ruprecht, 1992, pp. 237-59. See also [https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/jiabs/article/viewFile/8810/2717] & [http://www.indologie.uni-muenchen.de/dokumente/publ_hartmann/juh_buddha_date.pdf] ** Richard Gombrich (2000), ''Discovering the Buddha's date''. In: Lakshman S. Perera (ed.), ''Buddhism for the New Millennium''. London: World Buddhist Foundation, 2000, pp. 9-25. * Around 400: See the consensus in the essays by leading scholars in ''The Date of the Historical Śākyamuni Buddha'' (2003) Edited by [[Awadh Kishore Narain|A. K. Narain]]. B. R. Publishing Corporation, New Delhi. ISBN: 81-7646-353-1 * According to Pali scholar [[K. R. Norman]], a life span for the Buddha of c। 480 to 400 BCE (and his teaching period roughly from c. 445 to 400 BCE) "fits the archaeological evidence better".{{Sfn|Norman|1997|p=33}} See also [http://isites.harvard.edu/fs/docs/icb.topic138396.files/Buddha-Dates.pdf Notes on the Dates of the Buddha Íåkyamuni].}} हालाँकि ई वैकल्पिक घटनाक्रम सब इतिहासकार द्वारा स्वीकृत न होलै ।{{Sfn|Schumann|2003|p=xv}}{{Sfn|Wayman|1993|pages=37-58}}{{Refn|group=note|in 2013, archaeologist Robert Coningham found the remains of a ''Bodhigara'', a tree shrine, dated to 550 BCE at the [[Maya Devi Temple, Lumbini]], speculating that it may possible be a Buddhist shrine. If so, this may push back the Buddha's birth date.<ref group=web name="natgeo" /> Archaeologists caution that the shrine may represent pre-Buddhist tree worship, and that further research is needed.<ref group=web name="natgeo">{{Cite web|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2013/11/131125-buddha-birth-nepal-archaeology-science-lumbini-religion-history/|title=Oldest Buddhist Shrine Uncovered In Nepal May Push Back the Buddha's Birth Date|last=Vergano|first=Dan|date=25 November 2013|publisher=[[National Geographic Society|National Geographic]]|accessdate=26 नवम्बर 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131126002035/http://news.nationalgeographic.com/news/2013/11/131125-buddha-birth-nepal-archaeology-science-lumbini-religion-history/|archive-date=26 नवम्बर 2013|url-status=live}}</ref><br /> Richard Gombrich has dismissed Coningham's speculations as "a fantasy", noting that Coningham lacks the necessary expertise on the history of early Buddhism.<ref group=web>{{Cite web|url=http://www.tricycle.com/blog/recent-discovery-earliest-buddhist-shrine-sham|title=Recent discovery of "earliest Buddhist shrine" a sham? - Tricycle|publisher=|accessdate=1 मार्च 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150910143618/http://www.tricycle.com/blog/recent-discovery-earliest-buddhist-shrine-sham|archive-date=10 सितंबर 2015|url-status=live}}</ref><br />Geoffrey Samuels notes that several locations of both early Buddhism and Jainism are closely related to [[Yaksha]]-worship, that several Yakshas were "converted" to Buddhism, a well-known example being [[Vajrapani]],{{Refn|group=lower-roman|See "Ambattha Sutta", Digha Nikaya 3, where Vajrapani frightens an arrogant young Brahman, and the superiority of Kshatriyas over Brahmins is established.<ref group=web>[http://dharmafarer.org/wordpress/wp-content/uploads/2009/12/21.3-Ambattha-S-d3-piya.pdf Piya Tan, ''Ambaṭṭha Sutta. Theme: Religious arrogance versus spiritual openness'']</ref>}} and that several Yaksha-shrines, where trees were worshipped, were converted into Buddhist holy places.{{Sfn|Samuels|2010|p=140-152}}}} === ईसा पूर्व === * '''५६३ ईसा पूर्व''' : [[गौतम बुद्ध|सिद्धार्थ गौतम]]के [[लुम्बिनी]]मे जनम * '''५३४ ईसा पूर्व''' : राजकुमार सिद्धार्थ अपन सारथीके साथे राजमहलसे बाहरे निकललन । * '''५२८ ईसा पूर्व''' : [[बोधगया]]मे एगो [[पीपर]]के वृक्षके नीचे [[ज्ञान]]के प्राप्ति; [[वाराणसी]] भिरु [[सारनाथ]]मे प्रथम [[उपदेश]] * '''४८३ ईसा पूर्व''': [[कुशीनगर]]मे [[निर्वाण|परिनिर्वाण]] * '''४८३ ईसा पूर्व''': [[प्रथम बौद्ध सङ्गीति]] ([[राजगृह]]मे) * '''३८३ ईसा पूर्व''': [[द्वितीय बौद्ध सङ्गीति]] ([[वैशाली]]मे) * '''२५० ईसा पूर्व''': [[तृतीय बौद्ध सङ्गीति]] ([[पाटलिपुत्र]]मे [[अशोक|सम्राट अशोक]] द्वारा आहूत) * '''२५० ईसा पूर्व''': अशोक [[चीन]], [[दक्षिणपूर्व एशिया]] एवं अन्य स्थान पर धर्मप्रचारक भेजलन ताकि लोगमे बुद्धके सन्देश प्रसारित हो सकै । * '''२२० ईसा पूर्व''': अशोकके पुत्र महिन्द सिंहल द्वीप (श्रीलङ्का) मे [[थेरवाद]] बौद्ध मतके स्थापना कैलन । * '''१५० ईसा पूर्व''': भारतीय-यूनानी नरेश मिनान्दर प्रथम बौद्धधर्म स्वीकार कैलन आउ [[नागसेन]] नाम धारण कैलन । * '''२९ ईसा पूर्व''': सिंहली इतिहासके अनुसार राजा वट्टगामिणीके राज्यकालमे [[त्रिपिटक]]के रचना होलै (२९ ईसापूर्व - १७ ईसापूर्व तक) । ===ईसोपरान्त=== * '''६७ ई०''' : [[महाकाश्यप]] आउ [[धर्मरक्ष]] नामक दु भिक्षु द्वारा बौद्धधर्म [[चीन]] पहुँचलै । * '''१०० ईसापूर्व से १०० ई०''' : [[महायान|महायान सम्प्रदाय]]के उदय * '''अनुमानतः प्रथम शताब्दीके उत्तरार्धसे द्वितीय शताब्दीके पूर्वार्ध''' : [[कनिष्क]]के शासन, महायान सम्प्रदायके [[मध्य एशिया]]मे प्रसार * '''७८–१०१ ई०''': महायान परम्पराके अनुसार [[कनिष्क]] द्वारा [[चतुर्थ बौद्ध सङ्गिति]] आहूत ([[जालन्धर]] भिरु) * '''५२० ई०''' : [[बोधिधर्म]] चीन पहुँचलै ।<ref>[https://www.dummies.com/article/body-mind-spirit/religion-spirituality/buddhism/timeline-of-buddhist-history-187411/ Timeline of Buddhist History]</ref> * '''५३८ ई०''' : बौद्धधर्म [[कोरिया]]से [[जापान]] पहुँचलै । * '''७मा से ८मा शताब्दी''' : [[तिब्बत]]मे [[वज्रयान]] सम्रदायके उदय * '''११मा से १४मा शताब्दी''' : [[दक्षिणपूर्व एशिया]]मे [[थेरवाद|थेरवाद सम्प्रदाय]]के उदय * '''११९९ ई०''' : [[नालन्दा महाविहार]] ([[नालन्दा]] स्थित प्राचीन विश्वविद्यालय) जलाके नष्ट; भारतमे बौद्धधर्मके पतनके आरम्भ * '''१३मा शताब्दी''' : [[जापान]]मे [[जेन बौद्धधर्म]], शुद्ध भूमि बौद्धधर्म तथा निचिरेन बौद्धधर्मके उदय * '''१८८१ ई०''' : [[पालि ग्रन्थ समिति]]के स्थापना * '''१८९३ ई०''' : अमेरिकाके [[शिकागो]] नगरमे [[विश्व धर्म महासभा]]के आयोजन * '''२०मा शताब्दीके आरम्भिक काल''' : बौद्धधर्मके पुनर्जागरण<ref>{{Cite web |url=https://history-maps.com/story/History-of-Buddhism |title=History of Buddhism |access-date=19 अगस्त 2023 |archive-date=19 अगस्त 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230819045747/https://history-maps.com/story/History-of-Buddhism |url-status=dead }}</ref> * '''१९५६ ई०''' : बौद्धधर्मके २५०० वर्ष पूरा होवेके उपलक्ष्यमे उत्सव मनावल गेलै । ==टिप्पणी== {{टिप्पणीसूची|group=note|2}} ===उपटिप्पणी=== {{टिप्पणीसूची|group=lower-roman}} ==जाल टिप्पणी== {{टिप्पणीसूची|group="web"}} ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|30em}} [[श्रेणी:बौद्धधर्म]] hdi009v76v2ogxmypm4jush1a8kxhh5 भारतके प्रधानमन्त्री 0 13172 79721 69344 2026-09-12T19:20:59Z ऐक्टिवेटेड् 76 79721 wikitext text/x-wiki {{Infobox official post |body = भारत |post = प्रधानमन्त्री |flag = Flag of India.svg |flagsize = 110px |flagcaption = [[भारतके राष्ट्रिय ध्वज|भारतीय राष्ट्रिय ध्वज]] |insignia = Emblem of India.svg |insigniasize = 50px |insigniacaption = [[भारतके राजकीय प्रतीक]] |image = Official Photograph of Prime Minister Narendra Modi Potrait.png |imagesize = 200px |incumbent = [[नरेन्द्र मोदी]] |incumbentsince = {{Start date|df=y|2014|5|26}} |style = {{Bulleted list|[[माननीय]] {{Small|(औपचारिक)}}|[[महामहिम]] {{Small|(राजनयिक पत्राचारमे)}}|[[श्री|श्री प्रधानमन्त्री]] {{Small|(अनौपचारिक)}}}} |member_of = [[भारतकाे केन्द्रीय मन्त्रिमण्डल|केन्द्रीय मन्त्रिमण्डल]]<br>[[नीति आयोग]]<br>[[भारतीय संसद्|संसद्]] |reports_to = [[भारतीय संसद्]]<br>[[भारतके राष्ट्रपति|राष्ट्रपति]] |residence = [[७, लोककल्याण मार्ग]], [[नया दिल्ली]], [[भारत]] |seat = [[प्रधानमन्त्री कार्यालय (भारत)|प्रधानमन्त्री कार्यालय]], [[साउथ ब्लॉक]], [[नया दिल्ली]], [[भारत]] |appointer = '''[[भारतके राष्ट्रपति|राष्ट्रपति]]''' |appointer_qualified = {{Raise|0.3em|रीतिस्पद रूपतः [[लोकसभा]]मे [[बहुमत]] सिद्ध करेके क्षमताद्वारा}} |termlength = {{Raise|0.4em|[[भारतके राष्ट्रपति|राष्ट्रपति]]के प्रसादपर्यन्त<ref>[[भारतीय संविधान]] अनुछेद ७५(२)[https://archive.india.gov.in/govt/documents/hindi/PartV.pdf]</ref><br><small>परम्परागत रूपसे, [[लोकसभा]]मे बहुमत सिद्ध करेके क्षमता पर<br/>[[लोकसभा]]के दीर्घतम कार्यावधि ५ बरिस होवहे, बशर्ते कि कार्यकाल समापनके पूर्बे सभा भङ्ग न कैल जाय त ।<br/>कायर्काल पर कौनो प्रकारके समय-सीमा रेखकाङ्कित न कैल गेल हे ।</small>}} |formation = {{Start date and years ago|df=yes|1947|08|15}} |inaugural = [[जवाहरलाल नेहरू]] |salary = {{INRConvert|2.8|l}} {{Resize|80%|(बार्षिक, {{INRConvert|960|k}} संसदीय वेतन समेत)}} |website = {{URL|pmindia.gov.in/}} |flagborder = Yes |type = [[शासनप्रमुख]] |imagecaption = आधिकारिक प्रतिकृति, २०२० }} भारतगणराज्यके '''प्रधानमन्त्री''' के पद [[भारत|भारतीय सङ्घ]]के [[शासनप्रमुख]]के पद हे । [[भारतीय संविधान]]के अनुसार प्रधानमन्त्री [[केन्द्रीय मन्त्रिमण्डल (भारत)|केन्द्र सरकारके मन्त्रिपरिषद्]]के प्रमुख आउ [[भारतके राष्ट्रपति|राष्ट्रपति]]के मुख्य सलाहकार होवहे । ऊ भारतसरकारके [[कार्यकारिणी (सरकार)|कार्यपालिका]]के प्रमुख होवहे आउ सरकारके काजसब के लेके [[भारतीय संसद्|संसद्]] के प्रति उत्तरदायी होवहे । [[भारत]]के [[संसदीय प्रणाली|संसदीय राजनैतिक प्रणाली]]मे [[राष्ट्रप्रमुख]] आउ [[शासनप्रमुख]]के पदके पूर्णतः बिभक्त रखल गेल हे । == सम्बन्धित लेख == * [[भारतके प्रधानमन्त्रीके सूची]] ==बाहरी कड़ी आउ अधिक जानकारी== *[https://web.archive.org/web/20161129155027/http://www.pmindia.gov.in/hi/ pmindia.gov.in-प्रधानमन्त्रीके आधिकारिक जालस्थान] *[https://web.archive.org/web/20161121232258/http://archive.india.gov.in/govt/constitutions_india.php?id=3 archive.india.gov.in-भारतीय संविधान, आधिकारिक हिन्दी संस्करण] (पीडीएफ) *[https://web.archive.org/web/20161127022845/http://hindi.webduniya.com/samayik/samvidhan/index.htm hindi.webduniya.com-भारतीय संविधान, आधिकारिक हिन्दी संस्करण](जालपन्ना) *[http://vle.du.ac.in/mod/book/print.php?id=11998&chapterid=23952 vle.du.ac.in-भारतीय प्रधानमन्त्रीपद]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }} {{In lang|en}} *[https://web.archive.org/web/20190323161117/https://www.pmindia.gov.in/hi/%e0%a4%aa%e0%a5%82%e0%a4%b0%e0%a5%8d%e0%a4%b5-%e0%a4%aa%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%a7%e0%a4%be%e0%a4%a8-%e0%a4%ae%e0%a4%82%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a5%80/ प्रधानमन्त्री कार्यालयके आधिकारिक जालस्थान-पूर्ब प्रधानमन्त्रीगणके बारेमे] *[https://web.archive.org/web/20071011022229/http://loksabha.nic.in/ लोकसभाके जालस्थान] *[https://web.archive.org/web/20161202124130/http://cabsec.nic.in/hindi/index.php cabsec.nic.in-मन्त्रिमण्डलीय सचिवालयके आधिकारिक जालस्थान] *[https://web.archive.org/web/20110628070528/http://cabsec.nic.in/ cabsec.nic.in-मन्त्रिमण्डलीय सचिवालयके आधिकारिक जालस्थान] {{In lang|en}} *[https://m.youtube.com/show/pradhanmantri "'''प्रधानमन्त्री'''"- भारतीय प्रधानमन्त्री पदके इतिहास पर बिशेष वीडियो सिरीज] {{Dead link|date=सितम्बर 2021 |bot=InternetArchiveBot }}, [[यूट्यूब]] (हिन्दी वीडियो सिरीज) *[https://lifemotivation1997.blogspot.com/2022/12/Behavior%20Prime-minister%20India.html भारत का प्रधानमंत्री का व्यवहार] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221209161416/https://lifemotivation1997.blogspot.com/2022/12/Behavior%20Prime-minister%20India.html |date=9 दिसम्बर 2022 }} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भारत सरकार]] [[श्रेणी:भारतके प्रधानमन्त्री|*]] [[श्रेणी:भारतीय राजनीति]] 0jcfkdyrxk9bd4zl9y562f9ji9tmbdb भारतके राजचिह्न 0 13190 79729 69349 2026-09-12T19:28:32Z ऐक्टिवेटेड् 76 79729 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक राज्यचिह्न|name=भारतके राज्यचिह्न|image=Emblem of India.svg|armiger={{Flagicon|भारत}} [[भारत गणराज्य]]|year_adopted=२६ जनवरी १९५०|shield=[[अशोकके सिंहचतुर्मुख स्तम्भशीर्ष]]|motto=''[[सत्यमेव जयते]]'' <br/> ("खाली सत्येके जीत") <br/> ("[[मुण्डकोपनिषद्]]", [[उपनिषद्]] के एक भाग)}} '''भारतके राज्यचिह्न''' [[भारत]]के राष्ट्रिय प्रतीक हे आउ एकर प्रयोग केन्द्रसरकार, ढेर राज्य सरकार आउ सरकारी संस्था द्वारा कैल जा हे । प्रतीक [[अशोकके सिंहचतुर्मुख स्तम्भशीर्ष]]के एक रूपान्तर हे, जे २८० ईसा पूर्वके एक मूर्ति हे । प्रतिमा चार सिंहके दर्शावेवाला एक आयामी प्रतीक हे । ई दिसम्बर १९४७ मे [[भारतीय अधिराज्य|भारतके अधिराज्य]]के प्रतीक बन गेल, आउ बादमे भारत गणराज्यके प्रतीक बन गेल । == परिचय == भारतमे [[वाराणसी]] सरनाथ सङ्ग्रहालये संरक्षित अशोक लाटके भारतके राष्ट्रिय प्रतीकके रूपमे अपनावल गेलहे । ई २६ जनवरी १९५० के अपनावल गेल, जौन दिन भारत एक गणतन्त्र बन गेल । <ref name="GOI Emblem site">{{Cite web |url=http://knowindia.gov.in/knowindia/national_symbols.php?id=9 |title=State Emblem |website=नो इण्डिया |publisher=भारत सरकार |accessdate=१ मई २०१६ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303205815/http://knowindia.gov.in/knowindia/national_symbols.php?id=9 |archive-date=3 मार्च 2016 |url-status=dead }}</ref> ई प्रतीक [[भारत सरकार]]के आधिकारिक लेटरहेडके एक भाग हे आउ सब भारतीय मुद्रो पर प्रकट होवहे । ई ढेर स्थान पर भारतके राष्ट्रिय प्रतीकके रूपोमे कार्य करहे आउ [[भारतीय पासपोर्ट]] पर प्रमुख रूपसे प्रकट होवहे । अशोक चक्र (चक्का) अपन आधार पर भारतके राष्ट्रिय ध्वजके केन्द्रमे स्थित हे । प्रतीकके प्रयोग भारतके राज्य प्रतीक (अनुचित प्रयोगके निषेध) अधिनियम, २००५ के अन्तर्गत विनियमित आउ प्रतिबन्धित हे । आधिकारिक पत्राचारला कौनो व्यक्ति वा निजी सङ्गठनके प्रतीकके प्रयोग करेके अनुमति नै हे । == इतिहास == [[सञ्चिका:Ashoka’s Pillar at Sanchi Stup (2).jpg|thumb|[[साँचीके स्तूप|साँची]] स्तूप स्थित अशोक स्तम्भमे प्रदर्शित अशोकके लाट]] वास्तविक सारनाथ राजचिह्नमे चार एसियाई शेरके पीछे-पीछे खड़ा हे, जे शक्ति, साहस, आत्मविश्वास आउ गौरवके प्रतीक हे । नीचे एगो घोड़ा आउ एगो बैल हे, आउ एकर केन्द्रमे एक सुन्दर चक्का (धर्मचक्र) हे । एक हाथी (पूरुबके), एक बैल (पश्चिम), घोड़ा (दक्षिण), आउ शेर (उत्तरके) हे जे बीचमे चक्कासे अलगे होवहे । पूरा फूलमे एक कमल पर, जीवनके स्फटिक आउ रचनात्मक प्रेरणाके उदाहरण देइत । बलुआ पत्थरके एके खण्ड से खुदल, पॉलिश पूञ्जीके विधिके चक्का (धर्म चक्र) द्वारा ताज पहनावल गेलहे । १९५० मे माधव साहनी द्वारा अपनावल गेल प्रतीकमे केवल तीन शेर दृश्यमान हे, चौथा दृश्यसे लुकाएल हे । दहिना दन्ने बैल आउ बामा दन्ने घूमेवाला घोड़ा हे, आउ चरम दहिना आउ बामा दन्ने धर्मचक्रके रूपरेखा हे । Abacus के नीचे घण्टीके आकारके कमल उकेरल गेलहे । <ref>{{Cite web | url = http://mha.nic.in/pdfs/STATE_EMBLEM_ACT2005.pdf | format = PDF | title = The State Emblem Of India (Prohibition Of Improper Use) Act, 2005 | date = 2005-12-20 | accessdate = 2012-04-15 | page = 4 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130319192231/http://mha.nic.in/pdfs/STATE_EMBLEM_ACT2005.pdf | archive-date = 19 मार्च 2013 | url-status = dead }}</ref> प्रतीकके एक अभिन्न अङ्ग बनावेसे देवनागरी लिपिमे अभिलेखके नीचे लिखल गेल आदर्श वाक्य है: सत्यमेव जयते <ref>{{Cite court|litigants=Kamal Dey v. Union of India and State of West Bengal| court= Calcutta High Court | url = http://mha.nic.in/pdfs/WP-No.32027W.pdf| format = PDF | date = 2011-07-14 | page = 1 | accessdate = 2012-04-16 }}</ref> ई [[मुण्डका उपनिषद्]] से एक उद्धरण हे,<ref>{{Cite web | url = http://rajyasabha.nic.in/rsnew/resume/193/scp.html.pdf | title = Rajya Sabha Parliamentary Standing Committee On Home Affairs: 116th Report on The State Emblem Of India (Prohibition Of Improper Use) Bill, 2004 | access-date = 27 मार्च 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130308060826/http://rajyasabha.nic.in/rsnew/resume/193/scp.html.pdf | archive-date = 8 मार्च 2013 | url-status = dead }}</ref> पवित्र हिन्दु [[वेद]]के समापन भागके श्लोक हे । == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भारत]] [[श्रेणी:भारतके राष्ट्रिय प्रतीक]] 2cz6v3r0de6alpjnz5x0kr110rnrqhx भारतके राष्ट्रपति 0 13208 79722 47409 2026-09-12T19:24:08Z ऐक्टिवेटेड् 76 79722 wikitext text/x-wiki {{Infobox official post |post = राष्ट्रपति |body = भारतगणराज्य |flag = Flag of India.svg |flagsize = 110px |flagcaption = [[भारतके ध्वज|भारतके राष्ट्रीय ध्वज]] |insignia = Emblem of India.svg |insigniasize = 50px |insigniacaption = [[भारतके राजचिन्ह]] |termlength = पाँच बरिस (पुनर्निर्बाचन योग्य) |residence = [[राष्ट्रपतिभवन]] |type = [[राष्ट्रप्रमुख]] |appointer = भारतके इलेक्टोरल कालेज |style = राष्ट्रपति महोदय<br>{{Small|(भारतमे)}}<br>His Excellency<br>{{Small|(भारतके बाहिरे)}}<br>The Honourable President of India<br>{{Small|([[राष्ट्रकुल]]मे)}} |image = File:Droupadi Murmu official portrait.jpg |caption = भारतगणराज्यके राष्ट्रपति |incumbent = [[द्रौपदी मुर्मू]] |incumbentsince = २५ जुलाई २०२२ |formation = [[भारतके संविधान]]<br>२६ जनवरी १९५० |inaugural = [[राजेन्द्र प्रसाद]]<br>२६ जनवरी १९५० |deputy = [[भारतके उपराष्ट्रपति]] |salary = {{INRConvert|500000}} (प्रतिमाह) {{INRConvert|6000000}} (बार्षिक)<ref name="salary hike for president">{{Cite news|url=http://www.indianexpress.com/news/president-okays-her-own-salary-hike-by-300-p/406240/|title=President okays her own salary hike by 300 per cent|newspaper=The Indian Express|date=3 जनवरी 2009|accessdate=6 मई 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20100410131045/http://www.indianexpress.com/news/president-okays-her-own-salary-hike-by-300-p/406240/|archive-date=10 अप्रैल 2010|url-status=live}}</ref> |website = [https://presidentofindia.nic.in/index.htm भारतके राष्ट्रपति] }} '''भारतके राष्ट्रपति''', [[भारत|भारतगणराज्य]]के कार्यपालक अध्यक्ष होवहथ । सङ्घके सव कार्यपालक काज उनखे नामसे कैल जा हे । अनुच्छेद ५३ के अनुसार सङ्घके कार्यपालक शक्ति उनखामे निहित हे । ऊ भारतीय सशस्त्र सेनाके सर्बोच्च सेनानायको हथ । सब प्रकारके आपातकाल लगावे आउ हटावेवाला, युद्ध/शान्तिके घोषणा करेवाला होवहथ । ऊ देशके प्रथम नागरिक हथ । भारतीय राष्ट्रपतिके भारतीय नागरिक होवेके आवश्यक हे । == सम्बन्धित लेख == * [[भारतके राष्ट्रपतिके सूची]] * [[भारतीय राष्ट्रपतिचुनाव, २०१७]] == बाहरी कड़ी == * [https://web.archive.org/web/20120504121811/http://www.pravasiduniya.com/hame-rastpati-kaisa-chahiye हमें राष्ट्रपति कैसा चाहिए?] – डॉ॰ बेदप्रताप बैदिक * [https://web.archive.org/web/20140922230556/http://www.youtube.com/watch?v=2l0ZeTKEh5I&context=C3fcb3e6ADOEgsToPDskJC7uVv3b63aHFauaWukHbQ Educational Video - भारतके राष्ट्रपतिके चुनाव एवं निर्वाचन प्रक्रिया] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भारतके राष्ट्रपति|*]] [[श्रेणी:भारत सरकार]] 0qn83nmwnrc5ul36146vypjdscrcedh भारतमे बौद्धधर्मके पतन 0 13246 79797 69357 2026-09-12T20:58:40Z ऐक्टिवेटेड् 76 79797 wikitext text/x-wiki [[सञ्चिका:Le temple de Chennakesava (Somanathapura, Inde) (14487936463).jpg|right|thumb|300px|सोमनाथपुरके [[चेन्नकेशव मन्दिर]]मे विष्णुके अवतारके रूपमे बुद्धके प्रतिमा]] [[भारत]]मे [[बौद्धधर्म]]के जनम ईसा पूर्व छठा शताब्दीके होलै हल किन्तु कालक्रममे भारतसे बौद्धधर्म लगभग समाप्त हो गेलै जखनिकि विश्वके अन्य भागमे बौद्धधर्मके प्रसार एवं विकास होवित रहलै हे । भारतमे बौद्धधर्मके पतन आश्चर्यजनक लग है, विशेषतः तखनि जखनि विश्वके अन्य भागमे बौद्धधर्म बचल रहलै या ओकर प्रसार होलै । तैयो भारतमे बौद्धधर्मके पतनके अनेक कारण गिनावल जा है जेकरामे से प्रमुख कारण निम्नलिखित है - (१) '''हिन्दुधर्ममे सुधार''' : [[हिन्दुधर्म]]मे असङ्ख्य देवी-देवता हथिन । अतः ऊ गौतम बुद्धोके [[अवतार]] मानके उनको पूजा अर्चना शुरू कर देल । इनकर कुछ सिद्धान्त जैसे सत्य आउ अहिंसाके ग्रहण कर लेलन । ब्राह्मण एवं हिन्दु विद्वानके समय पर चेत जाएके कारण हिन्दुधर्मके विघटन रुक गेलै । जे लोग हिन्दुधर्म छोड़के चल गेलन हल ओकरा ऊ पुनः स्वीकार कर लेलन । (२) '''हूणके आक्रमण''' : बौद्धके अधिकतम हानि [[हूण]] द्वारा होलै । ऊ हजारो भिक्षुके मौतके घाट उतार देलन । उनकर मठके खण्डहर बना देल गेलै । तक्षशिला आदि विश्वविद्यालयके आग लगा देलन तथा बौद्ध साहित्यके जरा देल गेलै । ई प्रकारसे पञ्जाब, राजपूताना आउ उत्तर पश्चिमी सीमा प्रान्तसे बौद्धके सफाया हो गेलै हल । (३) '''बौद्धधर्मके विभाजन''' : कनिष्कके कालमे बौद्धधर्मके विभाजन [[हीनयान]] आउ [[महायान]]के रूपमे हो गेलै हल । महायान शाखाके मूर्तिपूजाके छूट देल गेलै जेकर फलस्वरूप ढेर लोग फिरसे ई धर्ममे प्रवेश पा लेलन जे पहिले एकरा छोड़ देलन हल । (४) '''बौद्ध मठमे भ्रष्टाचार''' : मठमे सुख-सुविधाके मिल जाए तथा स्त्रिके भिक्षुणी बनावेके छूट देल जाएके कारण मठमे भ्रष्टाचार फैल गेलै । [[भिक्षु]] एवं भिक्षुणी सब धार्मिक कार्यके आड़मे विषय-वासनामे लग गेलन । उनकर चरित्र भ्रष्ट हो गेलै । उनकर सब त्याग, तपस्या आउ आदर्श मट्टीमे मिल गेलै । गौतम बुद्धके उपदेशके भूलाके ओखनी वासनामे लिप्त हो गेलन जेकरासे समाज पर बड़ी बुरा प्रभाव पड़लै । (५) '''राजकीय सहयोग न भेटल''' : [[कनिष्क]]के मृत्युके पश्चात् बौद्धके राजकीय सहयोग भेटल बन्द हो गेलै । [[गुप्त साम्राज्य]]के आ जाएके कारण हिन्दुधर्मके बढ़ावा भेटल प्रारम्भ हो गेलै । ओने बौद्धधर्म धनाभावके कारण अधिक दिन तक न चल सकलै । (६) '''बौद्धधर्ममे जटिलता आएल''' : बौद्ध हिन्दुके ढेर सिद्धान्त ग्रहण कर लेलन हल । जन-साधारणके भाषाके छोड़के ऊ संस्कृतमे साहित्य रचना करे लगलन । अतः ई धर्म जनताके समझसे बाहरे होवे लगलै । (७) '''हिन्दु दार्शनिकके प्रभाव''' : [[कुमारिल भट्ट]] आउ [[आदि शङ्कराचार्य|शङ्कराचार्य]] नियन हिन्दु विद्वानके मैदानमे आ जाएसे बौद्ध विद्वानके दाल गलल बन्द हो गेसै । ओखनी ई सब सिद्धान्तके तर्कके सामने न ठहर पाव हलन । (८) '''राजपूत शक्तिके विस्तार''' : सतमासे इगारहमा शताब्दी तक पूरा उत्तरीभारतमे [[राजपूत]]के सत्ता छा गेलै । राजपूत शक्तिके उपासक हलन । ओखनी [[अहिंसा]]के कायरता मान हवन । उनकर मत हलै कि बौद्धमतमे अहिंसाके अर्थ मृत्युके बोलावा देल होव है । अतः अहिंसा आदि सिद्धान्त ताक पर रख देल गेलै । एकरासे बौद्धधर्मके प्रचार कार्य बन्द होवे लगलै आउ ओखनी विदेशमे जाए लगलन । (९) '''मुसलमानके आक्रमण''' : बारहमा शताब्दीमे [[महमूद गजनवी]] आउ अन्य आक्रमणकारी भारत पर आक्रमण कैलक । बौद्धमे ओकर आक्रमणके मुकाबला करेके साहस न हलै । अतः ओखनी या त मू गेलन या निकटवर्ती क्षेत्र जैसे [[नेपाल]], [[तिब्बत]], [[बर्मा]], [[श्रीलङ्का]] आदिमे चल गेलन । बौद्धधर्मके भारतमे पतनके '''आन्तरिक कारण''' आउ '''बाह्य कारण''' मे विभाजितो करके देखल जा सक है । == एकरो देखथिन == * [[भारतमे बौद्धधर्मके इतिहास|भारतमे बौद्धधर्मके पुनरुत्थान]] * [[बौद्धधर्मके इतिहास]] * [[विश्वमे बौद्धधर्म]] == बाहरी कड़ी == * [https://www.freejankari.com/2021/04/baudh-dharm.html बौद्ध धर्म - बौद्ध की सम्पूर्ण जानकारी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221009230707/https://www.freejankari.com/2021/04/baudh-dharm.html |date=9 अक्तूबर 2022 }} * [https://sarwar0.blogspot.com/2021/10/blog-post_11.html बौद्ध धर्म के पतन के कारण] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221003163340/https://sarwar0.blogspot.com/2021/10/blog-post_11.html |date=3 अक्तूबर 2022 }} * [https://web.archive.org/web/20160828080031/http://hindi.awgp.org/gayatri/AWGP_Offers/Literature_Life_Transforming/Vangamaya_108_Volumes/786/mahatma%20bhudh/patan बौद्ध धर्म के पतन के कारण] (गायत्री परिवार) * [https://web.archive.org/web/20120522144722/http://www.huffingtonpost.com/pankaj-jain-phd/buddhism-origin-spread-decline_b_939679.html Buddhism: Origin, Spread and Decline - Pankaj Jain, Ph.D.] * [https://web.archive.org/web/20111220074218/http://www.chauthiduniya.com/2009/08/baudh-dharm-ka-patan.html बौद्ध धर्म का पतन] (चौथी दुनिया) * Archives of Alexander Berzin: [https://web.archive.org/web/20111101235235/http://www.berzinarchives.com/web/x/nav/n1.html_1636116253.html Historical Cultural and Comparative Studies] (बौद्ध इतिहास और बौद्ध धर्म एवं इस्लाम के मध्य संपर्क पर चर्चा सहित) * [https://web.archive.org/web/20110927051121/http://www.ambedkar.org/ambcd/19A.Revolution%20and%20Counter%20Rev.in%20Ancient%20India%20PART%20I.htm Revolution and Counter-Revolution in Ancient India by Bodhisattva Dr. B. R. Ambedkar] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{बौद्धधर्म विषयावली}} [[श्रेणी:बौद्धधर्मके इतिहास]] [[श्रेणी:भारतके इतिहास]] [[श्रेणी:भारतमे बौद्धधर्म]] czznk82lrg5veztntcijq0tocmnd40l भारतीय जनता पार्टी 0 13273 79663 69363 2026-09-12T18:29:38Z ऐक्टिवेटेड् 76 79663 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian Political Party | country = [[भारत]] | party_name = भारतीय जनता पार्टी | party_logo = | abbreviation = भाजपा | leader = [[नरेन्द्र मोदी]] | chairman = [[जगत प्रकाश नड्डा]] | presidium = राष्ट्रिय कार्यकारिणी | founder = {{Ubl|[[अटल बिहारी वाजपेयी]]|[[लालकृष्ण आडवाणी]]}} | ppchairman = [[नरेन्द्र मोदी]] | secretary = {{Ubl|बि एल सन्तोष|[[कैलाश विजयवर्गीय]]}} | national_convener = | loksabha_leader = [[नरेन्द्र मोदी]] (प्रधानमन्त्री) | rajyasabha_leader = [[पीयूष गोयल]] | foundation = {{Start date and age|df=yes|p=y|1980|4|6}} | headquarters = ६-ए, दीनदयाल उपाध्याय मार्ग,<br> [[नव दिल्ली]] - ११०००२ | publication = कमल सन्देश | students = [[अखिल भारतीय बिद्यार्थी परिषद]] {{Small|(अनाधिकारिक)}} | youth = [[भारतीय जनता युवा मोर्चा]] | women = भाजपा महिला मोर्चा | labour = [[भारतीय मजदूर सङ्घ]] | peasants = भाजपा किसान मोर्चा | membership = १७ करोड़ | ideology = {{Ubl|[[रूढ़िवाद]]<ref name="mathewjoh">*{{Cite book|last1=Johnson|first1=Matthew|last2=Garnett|first2=Mark|last3=Walker|first3=David|date=2017|url=https://books.google.com/books?id=smxQDwAAQBAJ&q=BJP+a+conservatism|title=Conservatism and Ideology|publisher=Routledge|pages=45–50|isbn=978-1-317-52900-2|access-date=8 November 2020|archive-date=14 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230414061245/https://books.google.com/books?id=smxQDwAAQBAJ&q=BJP+a+conservatism|url-status=live}}*Björn Goldstein (2015) The unconscious Indianization of 'Western' conservatism – is Indian conservatism a universal model?, Global Discourse, 5:1, 44-65, {{Doi|10.1080/23269995.2014.946315}}*{{Cite journal|last1=Mazumdar|first1=Surajit|date=2017|title=Neo-Liberalism and the Rise of Right-Wing Conservatism in India|url=https://mpra.ub.uni-muenchen.de/id/eprint/93182|publisher=Ludwig Maximilian University of Munich|volume=5|issue=1|pages=115–131|access-date=24 April 2022|archive-date=14 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230414061248/https://mpra.ub.uni-muenchen.de/93182/|url-status=live}}*{{Cite book|title=Ideology and Identity: The Changing Party Systems of India|author=Chhibber, Pradeep. K. and Verma, Rahul|isbn=978-0-190-62390-6|lccn=2018001733|url=https://books.google.com/books?id=nJRqDwAAQBAJ|pages=50–150|year=2018|publisher=Oxford University Press|access-date=2 May 2022|archive-date=14 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230414061225/https://books.google.com/books?id=nJRqDwAAQBAJ|url-status=live}}</ref>|[[हिन्दुत्व]]<ref name="Angana.p">*{{Cite book|last1=Chatterji|first1=Angana P.|last2=Hansen|first2=Thomas Blom|last3=Jaffrelot|first3=Christophe|date=2019|title=Majoritarian State: How Hindu Nationalism Is Changing India|url=https://books.google.com/books?id=zcObDwAAQBAJ&q=BJP%27s+Hindutva+ideology|publisher=Oxford University Press|pages=100–130|isbn=978-0-19-007817-1|author-link1=Angana P. Chatterji|author-link2=Thomas Blom Hansen|author-link3=Christophe Jaffrelot|access-date=8 November 2020 |archive-date=14 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230414061226/https://books.google.com/books?id=zcObDwAAQBAJ&q=BJP%27s+Hindutva+ideology|url-status=live}}*Christophe Jaffrelot|Jaffrelot, Christophe, and Cynthia Schoch. "Conclusion to Part I." In Modi's India: Hindu Nationalism and the Rise of Ethnic Democracy, 148–54. Princeton University Press, 2021. {{Doi|10.2307/j.ctv1dc9jzx.12}}.*{{Cite book|title=Ideology and Identity: The Changing Party Systems of India|author=Chhibber, Pradeep K. and Verma, Rahul|isbn=978-0-190-62390-6|lccn=2018001733|url=https://books.google.com/books?id=nJRqDwAAQBAJ|year=2018|publisher=Oxford University Press|access-date=2 May 2022|archive-date=14 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230414061225/https://books.google.com/books?id=nJRqDwAAQBAJ|url-status=live}}</ref>|[[राष्ट्रवाद]]|[[हिन्दु राष्ट्रवाद]]<ref>*Henrik Berglund. "Religion and Nationalism: Politics of BJP." Economic and Political Weekly 39, no. 10 (2004): 1064–70. {{JSTOR|4414737}}.*Chhibber, Pradeep K. "State Policy, Party Politics, and the Rise of the BJP." In Democracy without Associations: Transformation of the Party System and Social Cleavages in India, 159–76. University of Michigan Press, 1999.{{JSTOR|10.3998/mpub.23136.12}}.</ref>|[[आर्थिक उदारीकरण]]|[[एकात्म मानववाद (भारत)|एकात्म मानववाद]]<ref>{{Cite book|last1=Johnson|first1=Matthew|last2=Garnett|first2=Mark|last3=Walker|first3=David M|date=2017|url=https://books.google.com/books?id=smxQDwAAQBAJ&q=BJP+a+conservatism|title=Conservatism and Ideology|publisher=Routledge|pages=45–50|isbn=978-1-317-52900-2|access-date=8 November 2020|archive-date=14 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230414061245/https://books.google.com/books?id=smxQDwAAQBAJ&q=BJP+a+conservatism|url-status=live}}</ref>}} | position = [[दक्षिणपन्थी राजनीति]]{{Sfnm|1a1=Malik|1a2=Singh|1y=1992|1pp=318–336|BBC|2012|2a1=Banerjee|2y=2005|2p=3118}} | eci = [[भारतके राजनैतिक दलके सूची|राष्ट्रिय दल]] | alliance = [[राष्ट्रिय जनतान्त्रिक गठबन्धन]] | international = | colours = {{Colour box|#FF9933}} भगवा | colorcode = {{Party color|भारतीय जनता पार्टी}} | loksabha_seats = {{Composition bar|240|543|hex={{Party color|भारतीय जनता पार्टी}}}} | rajyasabha_seats = {{Composition bar|96|245|hex={{Party color|भारतीय जनता पार्टी}}}} | state_seats_name = [[बिधानसभा]] | state_seats = {{Composition bar|1484|4036|hex={{Party color|भारतीय जनता पार्टी}}}} | state2_seats_name = [[बिधानपरिषद]] | state2_seats = {{Composition bar|165|426|hex={{Party color|भारतीय जनता पार्टी}}}} | symbol = [[सञ्चिका:Lotos flower symbol.svg|100px|thumb|कमलके फूल]] | flag = [[सञ्चिका:BJP flag.svg|100px]] | website = {{URL|https://bjp.org|bjp.org}} }} '''भारतीय जनता पार्टी''' (सङ्क्षेपमे '''भाजपा''') [[भारत]]के एगो [[भारतके राजनैतिक दलके सूची|राजनैतिक दल]] हे आउ भारतके दू प्रमुख राजनैतिक दलमे से एक हे ।<ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/-In-Numbers-The-Rise-of-BJP-and-decline-of-Congress/articleshow/52341190.cms|title=In Numbers: The Rise of BJP and decline of Congress|work=The Times of India|date=19 May 2016|access-date=29 June 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171105170102/https://timesofindia.indiatimes.com/india/-In-Numbers-The-Rise-of-BJP-and-decline-of-Congress/articleshow/52341190.cms|archive-date=5 November 2017}}</ref> २०१४ के बादसे ई [[भारतके प्रधानमन्त्रीके सूची|१४मा]] आउ बर्तमान [[भारतके प्रधानमन्त्री|भारतीय प्रधानमन्त्री]] [[नरेन्द्र मोदी]]के तहत भारतमे सत्तारूढ़ राजनैतिक दल रहल हे ।<ref name=":0">{{Cite news|date=25 May 2019|title=Lok Sabha Election results 2019: EC declares results of all 542 seats, BJP wins 303|work=Zee News|url=https://zeenews.india.com/india/live-updates/lok-sabha-election-results-2019-live-updates-bjp-narendra-modi-nda-2205806|access-date=30 March 2020}}</ref> भाजपा [[दक्षिणपन्थी राजनीति]]से जुड़ल हे आउ एकर नीति ऐतिहासिक रूपसे एगो पारम्परिक [[हिन्दुत्व|हिन्दु राष्ट्रवादी बिचारधारा]]के प्रतिबिम्बित कैलक हे । एकर [[राष्ट्रिय स्वयंसेवक सङ्घ]] (आरएसएस) सङ्गे घनिष्ठ बैचारिक आउ सङ्गठनात्मक सम्बन्ध हे ।<ref>{{Cite news|date=17 मार्च 2019|title=Men, machinery and mind of RSS behind BJP's poll power punch|work=Business Standard|url=https://www.business-standard.com/article/news-ians/men-machinery-and-mind-of-rss-behind-bjp-s-poll-power-punch-119031700304_1.html|access-date=18 मार्च 2020}}</ref> १८ दिसम्बर २०२३ तक कुल देसभरमे १४३५ बिधायक हे, ई [[भारतीय संसद्]] के साथे-साथे बिभिन्न राज्य बिधानसभामे प्रतिनिधित्वके मामलामे देसके सबसे बड़ राजनैतिक दल हे । भाजपाके अक्टूबर २०२२ तक दावाके अनुसार १७ करोड़से अधिक सदस्य साथे ई बिश्वके सबसे बड़का राजनैतिक दल हे ।<ref>{{Cite news|title= BJP v CCP: The rise of the world’s biggest political party|url=https://www.smh.com.au/world/asia/bjp-v-ccp-the-rise-of-the-world-s-biggest-political-party-20220916-p5bise.html|language=en-UK|work=सिडनी मोर्निङ्ग् हेराल्ड्|date=2022-10-16|accessdate=2023-07-01}}</ref><ref>{{Cite news|title= How BJP became world's largest political party in 4 decades|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/in-10-charts-how-bjp-became-a-political-juggernaut-in-4-decades/articleshow/90680606.cms|language=en-IN|work=द टाइम्स् ऑफ् इण्डिया|date=2022-04-16|accessdate=2023-07-01}}</ref> ==एकरो देखहु== * [[भारतके राजनीति]] * [[अखिल भारतीय जनसङ्घ]] * [[जनता पार्टी]] * [[राष्ट्रिय स्वयंसेवक सङ्घ]] * [[हिन्दुत्व]] * [[भारतीय राष्ट्रवाद]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|2}} [[श्रेणी:भारतके राष्ट्रिय राजनैतिक दल]] [[श्रेणी:भारतीय जनता पार्टी|*]] 70ujxx2h1szhiy0ww469e085xyda87q भाषा परिवार 0 13339 79661 69384 2026-09-12T14:13:02Z ऐक्टिवेटेड् 76 79661 wikitext text/x-wiki [[सञ्चिका:Languages.png|right|thumb|400px|बिश्वके प्रमुख भाषाकुलके भाषाभाषिकके सङ्ख्याके पाइ-चार्ट]] आपसमे सम्बन्धित [[भाषा]]सभके '''भाषा-परिबार''' कहहथ । कौन भाषा कौन परिबारमे आवहे, एकराला बैज्ञानिक आधार हे । अखनि संसारके भाषाके तीन अवस्था हे । बिभिन्न देसके प्राचीनभाषा जेकर अध्ययन आउ बर्गीकरण पर्याप्त सामग्रीके अभावमे नै हो सकल हे, पहिल अवस्थामे हे । ईसभके अस्तित्व एकरामे उपलब्ध प्राचीन [[शिलालेख]], सिक्का आउ हस्तलिखित पुस्तकमे अखनियो सुरक्षित हे । [[मेसोपोटेमिया]]के पुरान भाषा ‘सुमेरीय’ तथा [[इताली]]के प्राचीनभाषा ‘एत्रस्कन्’ ई प्रकारके भाषा हे । दोसर अवस्थामे ऐसन आधुनिकभाषा हे, जेकर सम्यक् शोधके अभावमे अध्ययन आउ बिभाजन प्रचुर सामग्रीके होइतहुँ नै हो सकल हे । [[बास्क भाषा|बास्क्]], [[बुशमन भाषा|बुशमन्]], [[जापानी भाषा|जापानी]], [[कोरियाई भाषा|कोरियाई]], [[अण्डमानी भाषा|अण्डमानी]] आदि भाषा इहे अवस्थामे हे । तेसर अवस्थाके भाषामे पर्याप्त सामग्री हे आउ ओकर अध्ययन एवं बर्गीकरण हो चुकल हे । [[यूनानी भाषा|यूनानी]], [[अरबी भाषा|अरबी]], [[फारसी भाषा|फारसी]], [[संस्कृत]], [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] आदि अनेक बिकसित एवं समृद्धभाषा एकर अन्तर्गत हे । ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भाषाविज्ञान]] [[श्रेणी:भाषा परिवार|*]] knnvrwtkopu6ozjufry2j797d6xf4cx भीमराव आम्बेडकर 0 13360 79762 69392 2026-09-12T20:08:45Z ऐक्टिवेटेड् 76 79762 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |honorific-prefix = |name = भीमराव रामजी आम्बेडकर |native_name = {{Lang|mr|बाबासाहेब आंबेडकर}} |native_name_lang = मराठी |other_name = बाबासाहब आम्बेडकर |image = Dr. Bhimrao Ambedkar.jpg |caption = १९४८ के बादके छायाचित्र | order = | office = [[राज्यसभा|राज्यसभाके सदस्य]], [[बाम्बे राज्य]] | term_start = ३ अप्रैल १९५२ | term_end = ६ दिसम्बर १९५६ |president = [[राजेन्द्र प्रसाद]] |primeminister = [[जवाहरलाल नेहरू]] | order1 = |office1 = [[विधि एवं न्याय मन्त्रालय, भारत सरकार|भारतके प्रथम विधि एवं न्यायमन्त्री]] |governor_general1 = |president1 = [[राजेन्द्र प्रसाद]] |primeminister1 = [[जवाहरलाल नेहरू]] |term_start1 = १५ अगस्त १९४७ |term_end1 = ६ अक्टुबर १९५१ |predecessor1 = पद स्थापित |successor1 = चारु चन्द्र बिस्वार |office2 = [[भारतीय संविधान सभा|भारतीय संविधान सभाके मसौदा समितीके अध्यक्ष]] |term_start2 = २९ अगस्त १९४७ |term_end2 = २४ जनवरी १९५० |predecessor2 = |successor2 = |office3 = [[वायसरायके कार्य-परिषद|श्रम मन्त्री, वायसरायके कार्य-परिषद]] |term_start3 = जुलाई १९४२ |term_end3 = १९४६ |predecessor3 = [[फिरोज खान नून]] |successor3 = | order4 = | office4 = [[महाराष्ट्र विधानसभा|बाम्बे विधानसभाके विपक्ष नेता]] | term_start4 = १९३७ | term_end4 = १९४२ | order5 = | office5 = [[महाराष्ट्र विधानसभा|बाम्बे विधानसभाके सदस्य]] | term_start5 = १९३७ | term_end5 = १९४२ | constituency5 = [[मुम्बई|बाम्बे नगर]] | order6 = | office6 = बाम्बे विधानपरिषदके सदस्य | term_start6 = १९२६ | term_end6 = १९३६ |birth_date = {{Birth date|df=yes|1891|04|14}} |birth_place = [[महू]], [[मध्य प्रान्त आउ बरार|मध्यप्रान्त]], [[ब्रिटिश भारत]] <br/> (अखनि [[डॉ॰ आम्बेडकरनगर]], [[मध्यप्रदेश]], [[भारत]]मे) |death_date = {{Death date and age|df=yes|1956|12|06|1891|04|14}} |death_place = डॉ॰ आम्बेडकर राष्ट्रिय स्मारक, [[नवदिल्ली]], [[भारत]] |restingplace = [[चैत्य भूमि]], [[मुम्बई]], [[महाराष्ट्र]] |restingplacecoordinates = |birth_name = भिवा, भीम, भीमराव |nationality = भारतीय |party = {{•}} शेड्युल्ड कास्ट फेडरेशन<br/>{{•}} स्वतन्त्र लेबर पार्टी<br/>{{•}} [[भारतीय रिपब्लिकन पार्टी]] |otherparty = '''सामाजिक सङ्घठन''' : <br />{{•}} [[बहिष्कृत हितकारिणी सभा]]<br />{{•}} [[समता सैनिक दल]]<br /><br />'''शैक्षिक सङ्घठन''' : <br />{{•}} डिप्रेस्ड क्लासेस एज्युकेशन सोसायटी<br />{{•}} द बाम्बे शेड्युल्ड कास्ट्स इम्प्रुव्हमेण्ट ट्रस्ट<br />{{•}} पिपल्स एज्युकेशन सोसायटी <br /><br /> '''धार्मिक सङ्घठन''' : <br />{{•}} [[भारतीय बौद्ध महासभा]] |spouse = {{•}} [[रमाबाई आम्बेडकर]] <br/><sub>(विवाह १९०६ - निधन १९३५)</sub><br><br/>{{•}} [[सविता आम्बेडकर|डॉ॰ सविता आम्बेडकर]] <br/><sub>(विवाह १९४८ - निधन २००३)</sub> |partner = |relations = [[आम्बेडकर परिवार]] देखथिन |children = यशवन्त आम्बेडकर |residence = {{•}} राजगृह, मुम्बई<br/> {{•}} २६ अलिपूर रोड, डॉ॰ आम्बेडकर राष्ट्रिय स्मारक, दिल्ली |alma_mater = {{•}} [[मुम्बई विश्वविद्यालय]] <sub>(बि॰ए॰)</sub> <br/> {{•}} [[कोलम्बिया विश्वविद्यालय]] <sub>(एम॰ए॰, पि॰एच॰डि॰, एल॰एल॰डि॰)</sub> <br/>{{•}} [[लन्दन स्कूल आफ इकोनोमिक्स]] <sub>(एम॰एस॰सि॰, डि॰एस॰सि॰)</sub><br/> {{•}} ग्रेज इन <sub>(बैरिस्टर-एट-ला)</sub> |occupation = वकील, प्रोफेसर एवं राजनीतिज्ञ |profession = विधिवेत्ता, अर्थशास्त्री,<br> राजनीतिज्ञ, शिक्षाविद् <br> दार्शनिक, लेखक <br> पत्रकार, समाजशास्त्री, <br>मानवविज्ञानी, शिक्षाविद्,<br> धर्मशास्त्री, इतिहासविद्<br> प्रोफेसर, सम्पादक<br> |cabinet = |committees = |portfolio = |religion = [[बौद्धधर्म]] |awards = {{•}} [[बोधिसत्व]] (१९५६)<br/> {{•}} [[File:Bharat Ratna Ribbon.svg|30px]] [[भारतरत्न]] (1990)<br/>{{•}} [[कोलम्बिया विश्वविद्यालय|''पहिले'' कोलम्बियन अहेड आफ देअर टाइम]] (२००४) <br/> {{•}} [[महानतम भारतीय (सर्वेक्षण)|द ग्रेटेस्ट इण्डियन]] (२०१२) |signature = Dr. Babasaheb Ambedkar Signature.svg |signature_alt= आम्बेडकरके हस्ताक्षर |website = |footnotes = }} '''डा॰ भीमराव रामजी आम्बेडकर''' ([[१४ अप्रैल]], [[१८९१]] - [[६ दिसम्बर]], [[१९५६]]) एगो भारतीय [[बिधिवेत्ता]] तथा सुधारवादी हलन । ऊ एगो राजनीतिक नेता, सुधारवादी [[बौद्ध]]गुरु तथा [[भारतीय संविधान]]के निर्मातो हलन । ऊनखा '''बाबासाहेब आम्बेडकर''' नामोसो चिन्हल जा हल । 'बाबासाहेब' के अर्थ [[मराठी भाषा]]मे ''पिता'' होवहे । उनखर जनम एगो गरीब अस्पृश्य (अछूत) परिवारमे होअल हल । बाबासाहेब आम्बेडकर अपन सम्पूर्ण जीवन [[हिन्दुधर्म]]के [[हिन्दुवर्ण व्यवस्था]], आउ भारतीय समाजमे व्याप्त जातीय व्यवस्थाके विरुद्धके सङ्घर्षमे बितौलक । हिन्दुधर्ममे मानव समाजके चार वर्णमे बर्गीकृत कैल गेलहे । आम्बेडकरके बौद्ध महाशक्तिके [[दलित आन्दोलन]] प्रारम्भ करवावेके श्रेयो जाइत हे । बाबासाहेब आम्बेडकरके [[भारतरत्न|भारतरत्नोसे]] सम्मानित कैल गेल हल, जे भारतके सर्वोच्च नागरिक पुरस्कार हे । ऊ तखनी [[अछूत]] मानल गेल दलितमेसे पहिला व्यक्ति हल जे बहुतरास सामाजिक आउ बित्तीयबाधा पार करके, भारतमे कालेजके शिक्षा प्राप्त कैलक । आम्बेडकर बिधानके उपाधि प्राप्त करेके सङ्गे बिधि, [[अर्थशास्त्र]] आउ [[राजनीतिक बिज्ञान]]मे अपन अध्ययन आउ अनुसन्धानके कारण [[कोलम्बिया बिश्वविद्यालय]] आउ [[लण्डन् स्कूल् आफ इकनामिक्स्]] से बहुतरास डक्टरेट् डिग्रिओ अर्जित करलन हल । == एकरो देखथिन == * [[ज्योतिराव गोविन्दराव फुले]] * [[नवबौद्ध]] * [[नवयान]] * [[महाराष्ट्रमे बौद्धधर्म]] == बाहरी कड़ी == {{विकिसूक्ति|भीमराव आम्बेडकर}} {{Commons|B. R. Ambedkar|भीमराव आम्बेडकर}} * [https://archive.org/details/Ambedkar_CompleteWorks अङ्ग्रेजीके सम्पूर्ण साहित्य (पिडिएफ, ओपन सोर्स)] * [https://www.ugtabharat.com/16256/ डॉक्टर भीमराव अम्बेडकरके दलित आन्दोलनमे ब्राह्मणके योगदान] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची|4}} {{भारतरत्न सम्मानित}} {{अर्थशास्त्र}} {{DEFAULTSORT:आम्बेडकर, भीमराव}} [[श्रेणी:भीमराव आम्बेडकर|*]] [[श्रेणी:१८९१ मे जन्म]] [[श्रेणी:१९५६ मे निधन]] [[श्रेणी:भारतके अर्थशास्त्री]] [[श्रेणी:भारतके नेता]] [[श्रेणी:महाराष्ट्रके लोग]] [[श्रेणी:दलित नेता]] [[श्रेणी:भारतीय समाजसेवी]] [[श्रेणी:इन्दौर जिलाके लोग]] [[श्रेणी:भारतीय स्वतन्त्रता सेनानी]] [[श्रेणी:भारत रत्न सम्मान प्राप्तकर्ता]] [[श्रेणी:मराठी लोग]] [[श्रेणी:भारतीय बौद्ध]] [[श्रेणी:भारतीय लेखक]] [[श्रेणी:भारतीय क्रान्तिकारी]] [[श्रेणी:बौद्ध लेखक]] [[श्रेणी:बोधिसत्व]] [[श्रेणी:भारतीय दार्शनिक]] [[श्रेणी:दलित साहित्यकार]] [[श्रेणी:भारतके शिक्षाविद्]] [[श्रेणी:भारतीय इतिहासकार]] [[श्रेणी:भारतके विधि एवं न्यायमन्त्री]] [[श्रेणी:मराठी राजनीतिज्ञ]] [[श्रेणी:मुम्बईके लोग]] [[श्रेणी:भारतीय शिक्षाविद्]] [[श्रेणी:भारतीय पत्रकार]] [[श्रेणी:भारतीय सामाजिक कार्यकर्ता]] [[श्रेणी:भारतके नास्तिक]] [[श्रेणी:धर्म प्रवर्तक]] [[श्रेणी:समाज सुधारक]] [[श्रेणी:भीमराव आम्बेडकरके परिवार|भीमराव]] [[श्रेणी:महाराष्ट्रके विधायक]] [[श्रेणी:महाराष्ट्रके सांसद्]] [[श्रेणी:संसद् सदस्य]] [[श्रेणी:राज्यसभा सदस्य]] [[श्रेणी:भारतीय संविधान सभाके सदस्य]] [[श्रेणी:मुम्बई विश्वविद्यालयके पूर्व छात्र]] [[श्रेणी:भारतीय नारीवादी]] [[श्रेणी:भारतीय विधिवेत्ता]] c38fot6frlvbu4o6zy55et8sjzwsnt7 79763 79762 2026-09-12T20:09:12Z ऐक्टिवेटेड् 76 /* बाहरी कड़ी */ 79763 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |honorific-prefix = |name = भीमराव रामजी आम्बेडकर |native_name = {{Lang|mr|बाबासाहेब आंबेडकर}} |native_name_lang = मराठी |other_name = बाबासाहब आम्बेडकर |image = Dr. Bhimrao Ambedkar.jpg |caption = १९४८ के बादके छायाचित्र | order = | office = [[राज्यसभा|राज्यसभाके सदस्य]], [[बाम्बे राज्य]] | term_start = ३ अप्रैल १९५२ | term_end = ६ दिसम्बर १९५६ |president = [[राजेन्द्र प्रसाद]] |primeminister = [[जवाहरलाल नेहरू]] | order1 = |office1 = [[विधि एवं न्याय मन्त्रालय, भारत सरकार|भारतके प्रथम विधि एवं न्यायमन्त्री]] |governor_general1 = |president1 = [[राजेन्द्र प्रसाद]] |primeminister1 = [[जवाहरलाल नेहरू]] |term_start1 = १५ अगस्त १९४७ |term_end1 = ६ अक्टुबर १९५१ |predecessor1 = पद स्थापित |successor1 = चारु चन्द्र बिस्वार |office2 = [[भारतीय संविधान सभा|भारतीय संविधान सभाके मसौदा समितीके अध्यक्ष]] |term_start2 = २९ अगस्त १९४७ |term_end2 = २४ जनवरी १९५० |predecessor2 = |successor2 = |office3 = [[वायसरायके कार्य-परिषद|श्रम मन्त्री, वायसरायके कार्य-परिषद]] |term_start3 = जुलाई १९४२ |term_end3 = १९४६ |predecessor3 = [[फिरोज खान नून]] |successor3 = | order4 = | office4 = [[महाराष्ट्र विधानसभा|बाम्बे विधानसभाके विपक्ष नेता]] | term_start4 = १९३७ | term_end4 = १९४२ | order5 = | office5 = [[महाराष्ट्र विधानसभा|बाम्बे विधानसभाके सदस्य]] | term_start5 = १९३७ | term_end5 = १९४२ | constituency5 = [[मुम्बई|बाम्बे नगर]] | order6 = | office6 = बाम्बे विधानपरिषदके सदस्य | term_start6 = १९२६ | term_end6 = १९३६ |birth_date = {{Birth date|df=yes|1891|04|14}} |birth_place = [[महू]], [[मध्य प्रान्त आउ बरार|मध्यप्रान्त]], [[ब्रिटिश भारत]] <br/> (अखनि [[डॉ॰ आम्बेडकरनगर]], [[मध्यप्रदेश]], [[भारत]]मे) |death_date = {{Death date and age|df=yes|1956|12|06|1891|04|14}} |death_place = डॉ॰ आम्बेडकर राष्ट्रिय स्मारक, [[नवदिल्ली]], [[भारत]] |restingplace = [[चैत्य भूमि]], [[मुम्बई]], [[महाराष्ट्र]] |restingplacecoordinates = |birth_name = भिवा, भीम, भीमराव |nationality = भारतीय |party = {{•}} शेड्युल्ड कास्ट फेडरेशन<br/>{{•}} स्वतन्त्र लेबर पार्टी<br/>{{•}} [[भारतीय रिपब्लिकन पार्टी]] |otherparty = '''सामाजिक सङ्घठन''' : <br />{{•}} [[बहिष्कृत हितकारिणी सभा]]<br />{{•}} [[समता सैनिक दल]]<br /><br />'''शैक्षिक सङ्घठन''' : <br />{{•}} डिप्रेस्ड क्लासेस एज्युकेशन सोसायटी<br />{{•}} द बाम्बे शेड्युल्ड कास्ट्स इम्प्रुव्हमेण्ट ट्रस्ट<br />{{•}} पिपल्स एज्युकेशन सोसायटी <br /><br /> '''धार्मिक सङ्घठन''' : <br />{{•}} [[भारतीय बौद्ध महासभा]] |spouse = {{•}} [[रमाबाई आम्बेडकर]] <br/><sub>(विवाह १९०६ - निधन १९३५)</sub><br><br/>{{•}} [[सविता आम्बेडकर|डॉ॰ सविता आम्बेडकर]] <br/><sub>(विवाह १९४८ - निधन २००३)</sub> |partner = |relations = [[आम्बेडकर परिवार]] देखथिन |children = यशवन्त आम्बेडकर |residence = {{•}} राजगृह, मुम्बई<br/> {{•}} २६ अलिपूर रोड, डॉ॰ आम्बेडकर राष्ट्रिय स्मारक, दिल्ली |alma_mater = {{•}} [[मुम्बई विश्वविद्यालय]] <sub>(बि॰ए॰)</sub> <br/> {{•}} [[कोलम्बिया विश्वविद्यालय]] <sub>(एम॰ए॰, पि॰एच॰डि॰, एल॰एल॰डि॰)</sub> <br/>{{•}} [[लन्दन स्कूल आफ इकोनोमिक्स]] <sub>(एम॰एस॰सि॰, डि॰एस॰सि॰)</sub><br/> {{•}} ग्रेज इन <sub>(बैरिस्टर-एट-ला)</sub> |occupation = वकील, प्रोफेसर एवं राजनीतिज्ञ |profession = विधिवेत्ता, अर्थशास्त्री,<br> राजनीतिज्ञ, शिक्षाविद् <br> दार्शनिक, लेखक <br> पत्रकार, समाजशास्त्री, <br>मानवविज्ञानी, शिक्षाविद्,<br> धर्मशास्त्री, इतिहासविद्<br> प्रोफेसर, सम्पादक<br> |cabinet = |committees = |portfolio = |religion = [[बौद्धधर्म]] |awards = {{•}} [[बोधिसत्व]] (१९५६)<br/> {{•}} [[File:Bharat Ratna Ribbon.svg|30px]] [[भारतरत्न]] (1990)<br/>{{•}} [[कोलम्बिया विश्वविद्यालय|''पहिले'' कोलम्बियन अहेड आफ देअर टाइम]] (२००४) <br/> {{•}} [[महानतम भारतीय (सर्वेक्षण)|द ग्रेटेस्ट इण्डियन]] (२०१२) |signature = Dr. Babasaheb Ambedkar Signature.svg |signature_alt= आम्बेडकरके हस्ताक्षर |website = |footnotes = }} '''डा॰ भीमराव रामजी आम्बेडकर''' ([[१४ अप्रैल]], [[१८९१]] - [[६ दिसम्बर]], [[१९५६]]) एगो भारतीय [[बिधिवेत्ता]] तथा सुधारवादी हलन । ऊ एगो राजनीतिक नेता, सुधारवादी [[बौद्ध]]गुरु तथा [[भारतीय संविधान]]के निर्मातो हलन । ऊनखा '''बाबासाहेब आम्बेडकर''' नामोसो चिन्हल जा हल । 'बाबासाहेब' के अर्थ [[मराठी भाषा]]मे ''पिता'' होवहे । उनखर जनम एगो गरीब अस्पृश्य (अछूत) परिवारमे होअल हल । बाबासाहेब आम्बेडकर अपन सम्पूर्ण जीवन [[हिन्दुधर्म]]के [[हिन्दुवर्ण व्यवस्था]], आउ भारतीय समाजमे व्याप्त जातीय व्यवस्थाके विरुद्धके सङ्घर्षमे बितौलक । हिन्दुधर्ममे मानव समाजके चार वर्णमे बर्गीकृत कैल गेलहे । आम्बेडकरके बौद्ध महाशक्तिके [[दलित आन्दोलन]] प्रारम्भ करवावेके श्रेयो जाइत हे । बाबासाहेब आम्बेडकरके [[भारतरत्न|भारतरत्नोसे]] सम्मानित कैल गेल हल, जे भारतके सर्वोच्च नागरिक पुरस्कार हे । ऊ तखनी [[अछूत]] मानल गेल दलितमेसे पहिला व्यक्ति हल जे बहुतरास सामाजिक आउ बित्तीयबाधा पार करके, भारतमे कालेजके शिक्षा प्राप्त कैलक । आम्बेडकर बिधानके उपाधि प्राप्त करेके सङ्गे बिधि, [[अर्थशास्त्र]] आउ [[राजनीतिक बिज्ञान]]मे अपन अध्ययन आउ अनुसन्धानके कारण [[कोलम्बिया बिश्वविद्यालय]] आउ [[लण्डन् स्कूल् आफ इकनामिक्स्]] से बहुतरास डक्टरेट् डिग्रिओ अर्जित करलन हल । == एकरो देखथिन == * [[ज्योतिराव गोविन्दराव फुले]] * [[नवबौद्ध]] * [[नवयान]] * [[महाराष्ट्रमे बौद्धधर्म]] == बाहरी कड़ी == {{विकिसूक्ति|भीमराव आम्बेडकर}} {{Commons|B. R. Ambedkar|भीमराव आम्बेडकर}} * [https://archive.org/details/Ambedkar_CompleteWorks अङ्ग्रेजीके सम्पूर्ण साहित्य (पिडिएफ, ओपन सोर्स)] * [https://www.ugtabharat.com/16256/ डॉक्टर भीमराव अम्बेडकरके दलित आन्दोलनमे ब्राह्मणके योगदान] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची|4}} {{भारतरत्न सम्मानित}} {{अर्थशास्त्र}} {{DEFAULTSORT:आम्बेडकर, भीमराव}} [[श्रेणी:भीमराव आम्बेडकर|*]] [[श्रेणी:१८९१ मे जन्म]] [[श्रेणी:१९५६ मे निधन]] [[श्रेणी:भारतके अर्थशास्त्री]] [[श्रेणी:भारतके नेता]] [[श्रेणी:महाराष्ट्रके लोग]] [[श्रेणी:दलित नेता]] [[श्रेणी:भारतीय समाजसेवी]] [[श्रेणी:इन्दौर जिलाके लोग]] [[श्रेणी:भारतीय स्वतन्त्रता सेनानी]] [[श्रेणी:भारत रत्न सम्मान प्राप्तकर्ता]] [[श्रेणी:मराठी लोग]] [[श्रेणी:भारतीय बौद्ध]] [[श्रेणी:भारतीय लेखक]] [[श्रेणी:भारतीय क्रान्तिकारी]] [[श्रेणी:बौद्ध लेखक]] [[श्रेणी:बोधिसत्व]] [[श्रेणी:भारतीय दार्शनिक]] [[श्रेणी:दलित साहित्यकार]] [[श्रेणी:भारतके शिक्षाविद्]] [[श्रेणी:भारतीय इतिहासकार]] [[श्रेणी:भारतके विधि एवं न्यायमन्त्री]] [[श्रेणी:मराठी राजनीतिज्ञ]] [[श्रेणी:मुम्बईके लोग]] [[श्रेणी:भारतीय शिक्षाविद्]] [[श्रेणी:भारतीय पत्रकार]] [[श्रेणी:भारतीय सामाजिक कार्यकर्ता]] [[श्रेणी:भारतके नास्तिक]] [[श्रेणी:धर्म प्रवर्तक]] [[श्रेणी:समाज सुधारक]] [[श्रेणी:भीमराव आम्बेडकरके परिवार|भीमराव]] [[श्रेणी:महाराष्ट्रके विधायक]] [[श्रेणी:महाराष्ट्रके सांसद्]] [[श्रेणी:संसद् सदस्य]] [[श्रेणी:राज्यसभा सदस्य]] [[श्रेणी:भारतीय संविधान सभाके सदस्य]] [[श्रेणी:मुम्बई विश्वविद्यालयके पूर्व छात्र]] [[श्रेणी:भारतीय नारीवादी]] [[श्रेणी:भारतीय विधिवेत्ता]] fvlyczbjt9av7hbhll7g03bygur35j0 मानक चीनी 0 13834 79657 69549 2026-09-12T14:09:02Z ऐक्टिवेटेड् 76 79657 wikitext text/x-wiki '''मानक चीनी''' ([[सरलीकृत चीनी]]: 现代标准汉语; [[पारम्परिक चीनी]]: 現代標準漢語; [[पिन्यिन्]]: Xiàndài biāozhǔn hànyǔ; शाब्दिक अर्थ 'आधुनिक मानक हान् भाषण') [[मन्दारिन चीनी]]के एगो आधुनिक [[मानक भाषा|मानकरूप]] हे जोकरा पहिला बेर [[चीन गणराज्य (१९१२-१९४९)|गणतन्त्रकाल]] (१९१२-१९४९) खनि संहिताबद्ध कैल गैल हल । एकरा मुख्यभूमि [[चीनके भाषा|चीनके आधिकारिक भाषा]] आउ [[संयुक्तराष्ट्रके भाषा|संयुक्तराष्ट्र]], [[सिङ्गापुरके भाषा|सिङ्गापुर]] आउ [[ताइवानके भाषा|ताइवान]]के एगो प्रमुखभाषाके रूपमे नामित कैल गेल हे । ई बड्ड हद तक [[बेइजिङ्ग बोली]]पर आधारित हे । मानक चीनी एगो [[बहुकेन्द्रित भाषा]] हे जेकर मुख्यभूमि चीन, [[ताइवान]] आउ [[सिङ्गापुर]]मे स्थानीय मानक हे जे मुख्यरूपसे अपन [[शब्दकोश]]मे भिन्न हे । [[हाङ्गकाङ्ग लिखित चीनी]], जेकर उपयोग [[हाङ्गकाङ्ग]] आउ [[मकाउ]]मे औपचारिक लिखित सञ्चारला कैल जाहे, मानक चीनीके एगो रूप हे जेकरा केण्टोनी अच्छर साथे जोरसे पढ़ल जा हे । ==एकरो देखहु== * [[चीनी भाषा]] * [[चीनके भाषा]] * [[मन्दारिन भाषा]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:मानक चीनी|*]] [[श्रेणी:चीनके भाषा]] [[श्रेणी:ताइवानके भाषा]] [[श्रेणी:सिङ्गापुरके भाषा]] [[श्रेणी:मानक भाषा|चीनी]] 3bqmjegb7e5pzoqinvr37q0hiwaofzw 79658 79657 2026-09-12T14:09:17Z ऐक्टिवेटेड् 76 ऐक्टिवेटेड् पन्ना [[मानकचीनी]] के [[मानक चीनी]] पर स्थानान्तरित कैलन 79657 wikitext text/x-wiki '''मानक चीनी''' ([[सरलीकृत चीनी]]: 现代标准汉语; [[पारम्परिक चीनी]]: 現代標準漢語; [[पिन्यिन्]]: Xiàndài biāozhǔn hànyǔ; शाब्दिक अर्थ 'आधुनिक मानक हान् भाषण') [[मन्दारिन चीनी]]के एगो आधुनिक [[मानक भाषा|मानकरूप]] हे जोकरा पहिला बेर [[चीन गणराज्य (१९१२-१९४९)|गणतन्त्रकाल]] (१९१२-१९४९) खनि संहिताबद्ध कैल गैल हल । एकरा मुख्यभूमि [[चीनके भाषा|चीनके आधिकारिक भाषा]] आउ [[संयुक्तराष्ट्रके भाषा|संयुक्तराष्ट्र]], [[सिङ्गापुरके भाषा|सिङ्गापुर]] आउ [[ताइवानके भाषा|ताइवान]]के एगो प्रमुखभाषाके रूपमे नामित कैल गेल हे । ई बड्ड हद तक [[बेइजिङ्ग बोली]]पर आधारित हे । मानक चीनी एगो [[बहुकेन्द्रित भाषा]] हे जेकर मुख्यभूमि चीन, [[ताइवान]] आउ [[सिङ्गापुर]]मे स्थानीय मानक हे जे मुख्यरूपसे अपन [[शब्दकोश]]मे भिन्न हे । [[हाङ्गकाङ्ग लिखित चीनी]], जेकर उपयोग [[हाङ्गकाङ्ग]] आउ [[मकाउ]]मे औपचारिक लिखित सञ्चारला कैल जाहे, मानक चीनीके एगो रूप हे जेकरा केण्टोनी अच्छर साथे जोरसे पढ़ल जा हे । ==एकरो देखहु== * [[चीनी भाषा]] * [[चीनके भाषा]] * [[मन्दारिन भाषा]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:मानक चीनी|*]] [[श्रेणी:चीनके भाषा]] [[श्रेणी:ताइवानके भाषा]] [[श्रेणी:सिङ्गापुरके भाषा]] [[श्रेणी:मानक भाषा|चीनी]] 3bqmjegb7e5pzoqinvr37q0hiwaofzw लोकसभा 0 14725 79656 69890 2026-09-12T14:04:53Z ऐक्टिवेटेड् 76 79656 wikitext text/x-wiki {{For|ऊपरका सदन|राज्यसभा}} {{ज्ञानसन्दूक विधायिका | background_color = #2E8B57 | name = लोकसभा | legislature = [[सत्रहमा लोकसभा]] | coa_pic = Lok Sabha.svg | coa_caption = [[भारतके राजकीय प्रतीक|भारतके राजचिह्न]] | coa_res = 300px | coa_alt = भारतके राजचिन्ह | house_type = [[भारतीय संसद्]]के [[निम्नसदन]] | term_limits = ५ वर्ष | leader1_type = [[भारतके राष्ट्रपति|राष्ट्रपति]] | leader1 = {{Wd|property|current|linked|qualifier|reference|edit|{{Get QID|भारतके राष्ट्रपति}}|P1308|P580|format=%p (%q)%r}} | leader2_type = [[लोकसभा अध्यक्ष|अध्यक्ष]] | leader2 = {{Wd|property|current|linked|qualifier|reference|edit|{{Get QID|लोकसभा अध्यक्ष}}|P1308|P580|format=%p (%q से)%r}} | party2 = {{Wd|property|current|linked|short|{{Wd|property|current|raw|{{Get QID|लोकसभा अध्यक्ष}}|P1308}}|P102}} | election2 = | leader3_type = [[लोकसभा उपाध्यक्ष|उपाध्यक्ष]] | leader3 = {{If empty|{{Wd|property|current|linked|qualifier|reference|edit|{{Get QID|लोकसभा उपाध्यक्ष}}|P1308|P580|format=%p (%q से)%r}}|अघोषित}} | party3 = | election3 = | leader4_type = [[सदनके नेता (लोकसभा)|सदनके नेता]] | leader4 = {{Wd|property|current|linked|qualifier|reference|edit|{{Get QID|सदनके नेता (लोकसभा)}}|P1308|P580|format=%p (%q से)%r}} | party4 = {{Wd|property|current|linked|short|{{Wd|property|current|raw|{{Get QID|सदन के नेता (लोक सभा)}}|P1308}}|P102}} | election4 = | leader5_type = सदनके उपनेता | leader5 = {{Wd|property|current|linked|qualifier|edit|Q132767633|P1308|P580|format=%p (%q से)}} | party5 = {{Wd|property|current|linked|short|{{Wd|property|current|raw|Q132767633|P1308}}|P102}} | election5 = | leader6_type = [[लोकसभामे विपक्षके नेता|विपक्षके नेता]] | leader6 = {{Wd|property|current|linked|qualifier|reference|edit|{{Get QID|लोकसभामे विपक्षके नेता}}|P1308|P580|format=%p (%q से)%r}} | party6 = {{Wd|property|current|linked|short|{{Wd|property|current|raw|{{Get QID|लोकसभामे विपक्षके नेता}}|P1308}}|P102}} | election6 = | seats = ५४३ | structure1 = 18th Lok Sabha.svg | structure1_res = 300px | structure1_alt = लोकसभा | political_groups1 = '''सरकार (२९३)'''<br> '''[[राष्ट्रिय जनतान्त्रिक गठबन्धन|राजग]] (२९३)''' * {{Color box|#FF9933|border=black}} [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] (२४०) * {{Color box|#FFFF00|border=black}} [[तेलुगु देशम पार्टी|तेदेपा]] (१६) * {{Color box|#004285|border=black}} [[जनता दल (यूनाइटेड)|जद (यू)]] (12) * {{Color box|#FF6634|border=black}} [[शिवसेना]] (७) * {{Color box|#40FF7E|border=black}} [[लोक जनशक्ति पार्टी|लोजपा-रावि]] (५) * {{Color box|#009E44|border=black}} [[जनता दल (सेक्युलर)|जद (से)]] (२) * {{Color box|#ca420f|border=black}} [[पवन कल्याण|जसेप]] (२) * {{Color box|#016301|border=black}} [[राष्ट्रिय लोक दल|रालोद]] (२) * {{Color box|#FFA500|border=black}} [[अपना दल (सोनेलाल)|अपना दल (सो)]] (२) * {{Color box|#9dcbf7|border=black}} [[असम गण परिषद|अगप]] (२) * {{Color box|#FF33FF|border=black}} [[ऑल झारखण्ड स्टूडेण्ट्स यूनियन|आजसू]] (१) * {{Color box|#f3d62e|border=black}} [[जीतन राम माञ्झी|हम (से)]] (१) * {{Color box|#008080|border=black}} [[राष्ट्रवादी काङ्ग्रेस पार्टी|राकांपा]] (१) * {{Color box|#faed09|border=black}} [[यूनाइटेड पीपुल्स पार्टी लिबरल|यूपीपीएल]] (१) '''विपक्ष (२३४)'''<br> '''[[भारतीय राष्ट्रिय विकासशील समावेशी गठबन्धन|इण्डिया]] (२३७)''' * {{Color box|#00BFFF|border=black}} [[भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस|काङ्ग्रेस]] (१०२) * {{Color box|#A30000|border=black}} [[समाजवादी पार्टी|सपा]] (३७) * {{Color box|#00F200|border=black}} [[सर्वभारतीय तृणमूल काङ्ग्रेस|तृणमूल]] (२९) * {{Color box|#DD1100|border=black}} [[द्रविड मुन्नेत्र कलगम्|द्रमुक]] (२४) * {{Color box|#FF6634|border=black}} [[उद्धव ठाकरे|शिवसेना (उ)]] (९) * {{Color box|#008080|border=black}} [[शरद पवार|राकाम्पा (श)]] (८) * {{Color box|#FF4545|border=black}} [[जम्मू आउ कश्मीर नेशनल कान्फ्रेन्स|जेकेएनसी]] (३) * {{Color box|#008000|border=black}} [[इण्डियन यूनियन मुस्लिम लीग|आईयूएमएल]] (३) * {{Color box|#354030|border=black}} [[झारखण्ड मुक्ति मोर्चा|झामुमो]] (१) * {{Color box|#8A0000|border=black}} [[रिवोल्यूशनरी सोशलिस्ट पार्टी|आरएसपी]] (१) * {{Color box|#1E90FF|border=black}} [[Viduthalai Chiruthaigal Katchi|वीसीके]] (१) '''अन्य (९)''' * {{Color box|#1569C7|border=black}} [[वाई एस आर काङ्ग्रेस पार्टी|वाईएसआरसीपी]] (४) * {{Color box|#006400|border=black}} [[बीजू जनता दल|बीजद]] (१२) * {{Color box|#0000FF|border=black}} [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] (०) * {{Color box|#FF89CE|border=black}} [[तेलङ्गाना राष्ट्र समिति|तेरास]] (०) * {{Color box|#FF0000|border=black}} [[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी)|माकपा]] (३) * {{Color box|#FFC300|border=black}} [[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी|भाकपा]] (२) * {{Color box|#BD710F|border=black}} [[शिरोमणि अकाली दल|शिअद]] (२) * {{Color box|#24d330|border=black}} [[ऑल इण्डिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन|मजलिस]] (१) * {{Color box|#4682B4|border=black}} [[लोक जनशक्ति पार्टी (रामविलास)|लोजपा (आरवी)]] (१) * {{Color box|#00FF00|border=black}} [[ऑल इण्डिया यूनाइटेड डेमोक्रेटिक फ्रण्ट|एआईयूडीएफ]] (१) * {{Color box|#CC9900|border=black}} [[केरल काङ्ग्रेस (मणि)|केसी (एम)]] (१) * {{Color box|#FFFF00|border=black}} [[राष्ट्रिय लोकतान्त्रिक पार्टी|रालोपा]] (१) '''रिक्त (७)''' * {{Color box|#FFFFFF|border=black}} रिक्त (७) | voting_system1 = [[सरल बहुमत प्रणाली]] | last_election1 = [[भारतीय सामान्य चुनाव, २०१९|११ अप्रैल – १९ मई २०१९]] | next_election1 = 2029 | session_room = View of Lok Sabha chamber in the New Parliament building, New Delhi.jpg | session_res = 400px | session_alt = View of Sansad Bhavan, seat of the Parliament of India | [[विभिन्न संस्था आउ ओकर संस्कृत ध्येयवाक्य|ध्येयवाक्य]] = धर्मचक्र प्रवर्तनाय | meeting_place = लोकसभा चैम्बर, [[संसद्भवन]], [[नवदिल्ली]], [[भारत]] | website = [https://loksabha.nic.in/ लोकसभा] }} लोकसभा, [[भारतके संविधान|संवैधानिक]] रूपसे लोगके सदन, [[भारत]]के [[द्विसदनपद्धति|द्विसदनीय संसद्]] के [[निम्न सदन|निचलका सदन]] हे, जेकरामे [[उच्चसदन]] [[राज्यसभा]] हे । [[सांसद्, लोकसभा|लोकसभाके सदस्य]] अपन-अपन [[लोकसभा निर्वाचनक्षेत्रके सूची|निर्वाचनक्षेत्रके]] प्रतिनिधित्व करेला एगो [[सर्वजनीन मताधिकार|वयस्क सार्वभौमिक मताधिकार]] आउ एगो [[सरल बहुमत प्रणाली]] द्वारा चुनल जाहथ, आउ ऊ पाँच बरिस तक अथवा जखनितक [[भारतके राष्ट्रपति|राष्ट्रपति]] [[भारतके केन्द्रीय मन्त्रिमण्डल|केन्द्रीय मन्त्रीपरिषद]]के सलाह पर सदनके भङ्ग नै कर दे, तखनितक ऊ अपन पीठ पर बनल रहतन । सदन [[संसद्भवन]], [[नया दिल्ली]]के लोकसभा कक्षमे भेटहे । == एकरो देखहु == * [[सतरहमा लोकसभा]] * [[राज्यसभा]] * [[भारतीय संसद्]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{भारत सरकार}} {{भारतीय संसद्}} [[श्रेणी:लोकसभा|*]] [[श्रेणी:भारत सरकार]] [[श्रेणी:भारतीय संसद्]] d8ev0h0ez1jpbg5jc7bqfy5xxezsidy जैनधर्मके इतिहास 0 16620 79792 64399 2026-09-12T20:55:41Z ऐक्टिवेटेड् 76 79792 wikitext text/x-wiki [[सञ्चिका:Udayagiri Caves - Rani Gumpha 01.jpg|thumb|300px|उदयगिरिके रानी गुम्फा (मूल जैन श्वेताम्बर सम्प्रदाय)]] [[जैनधर्म]] भारत श्रमण परम्परासे निकलल प्राचीन [[धर्म]] आउ [[दर्शनशास्त्र|दर्शन]] है । जैन अर्थात् कर्मके नाश करेवाला 'जिन भगवान्' के अनुयायी । [[सिन्धु घाटी सभ्यता|सिन्धु घाटी]]से भेटल जैन अवशेष जैनधर्मके सबसे प्राचीन धर्मके दर्जा दे है ।<ref name="जैन धर्म की प्राचीनता"> http://www.umich.edu/~umjains/jainismsimplified/chapter20.html  {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150704210130/http://www.umich.edu/~umjains/jainismsimplified/chapter20.html |date=4 जुलाई 2015 }}</ref> [[शिखरजी|सम्मेत्त शिखर]], [[राजगीर]], [[पावापुरी]], [[गिरनार]], [[शत्रुञ्जय]] [[पावागढ़]] आदि जैनके प्रसिद्ध [[तीर्थ]] है । [[पर्यूषण पर्व|पर्यूषण]] पर्व आउ महावीर स्वामी जन्म कल्याणक इनकर मुख्य त्यौहार है । [[अहमदाबाद]], [[महाराष्ट्र]], [[उत्तरप्रदेश]], [[बङ्गाल]], [[राजस्थान]] आदिके अनेक जैन आजकल भारतके अग्रगण्य उद्योगपति आउ व्यापारीमे गिनल जा हथिन । जैन ग्रन्थके अनुसार [[धर्म]] वस्तुके स्वाभाव समझाव है । एहीसे जहियासे [[सृष्टि]] है तहियासे धर्म है, आउ जहिया तक सृष्टि है तहिया तक धर्म रहतै, अर्थात् जैनधर्म सदासे अस्तित्वमे हलै आउ सदा रहतै ।<ref name="Glasenapp 1999. P.15">Helmuth von Glasenapp,Shridhar B. Shrotri. 1999. Jainism: an Indian religion of salvation. P.15 "Jainas consider that religion is eternal and imperishable. It is without beginning and it will never cease to exist. The darkness of error enveloping the truth in certain, periodically occurring aeons clears up again and again so that the brightness of the Jaina-faith can sparkle again anew."</ref><ref name="Dundas, Paul 2002. P.12">Dundas, Paul. 2002. The Jains. P.12 "Jainism is believed by its followers to be everlasting, without beginning or end..."</ref><ref>Varni, Jinendra; Ed. Prof. Sagarmal Jain, Translated Justice T.K. Tukol and Dr. Narendra Bhandari. ''{{IAST|Samaṇ Suttaṁ}}.'' New Delhi: Bhagwan Mahavir memorial Samiti. “The Historians have so far fully recognized the truth that Tirthankara Mahavira was not the founder of the religion. He was preceded by many tirthankaras. He merely reiterated and rejuvenated that religion. It is correct that history has not been able to trace the origin of the Jaina religion; but historical evidence now available and the result of dispassionate researches in literature have established that Jainism is undoubtedly an ancient religion.” Pp. xii&nbsp;– xiii of introduction by Justice T.K.Tutkol and Dr. K.K. Dixit.</ref><ref>Helmuth von Glasenapp,Shridhar B. Shrotri. 1999. Jainism: an Indian religion of salvation. P.24. "Thus not only nothing, from the philosophical and the historical point of view, comes in the way of the supposition that Jainism was established by Parsva around 800 BC, but it is rather confirmed in everything that we know of the spiritual life of that period."</ref><ref>Dundas, Paul. 2002. The Jains. P.17. "Jainism, then, was in origin merely one component of a north Indian ascetic culture that flourished in the Ganges basin from around the eighth or seventh centuries BC."</ref> इतिहासकार सब द्वारा जैनधर्मके मूलो [[सिन्धु घाटी सभ्यता]]से जोड़ल जा है जे [[हिन्द आर्य प्रवास]]से पूर्वके देशी आध्यात्मिकताके दर्शाव है । सिन्धु घाटीसे भेटल जैन शिलालेखो जैनधर्मके सबसे प्राचीन धर्म होवेके पुष्टि कर है । <ref>Larson, Gerald James (1995) ''India’s Agony over religion '' SUNY Press ISBN 0-7914-2412-X. “There is some evidence that Jain traditions may be even older than the Buddhist traditions, possibly going back to the time of the Indus valley civilization, and that Vardhamana rather than being a “founder” per se was, rather, simply a primary spokesman for much older tradition. Page 27”</ref><ref>Joel Diederik Beversluis (2000) In: ''Sourcebook of the World's Religions: An Interfaith Guide to Religion and Spirituality'', New World Library : Novato, CA ISBN 1-57731-121-3 Originating on the Indian sub-continent, Jainism is one of the oldest religion of its homeland and indeed the world, having pre-historic origins before 3000 BC and the propagation of Indo-Aryan culture.... p. 81</ref><ref>Jainism by Mrs. N.R. Guseva p.44</ref> अन्य शोधार्थीके अनुसार [[श्रमण परम्परा|श्रमण]] परम्परा [[वैदिक धर्म|ऐतिहासिक वैदिक धर्म]]के हिन्द-आर्य प्रथाके साथ समकालीन आउ पृथक होलै ।<ref>{{cite book | title=Jainism: An Introduction | publisher=I.B. Tauris | author=Long, Jeffrey D. | year=2009 | location=New York | pages=45–56 | isbn=978-1-84511-626-2}}</ref> जैन ग्रन्थ ([[आगम (जैन)|आगम]]) के अनुसार वर्तमानमे प्रचलित जैनधर्म [[ऋषभदेव|आदिनाथ]]के समयसे प्रचलनमे ऐलै । एहैँसे जे [[तीर्थङ्कर]] परम्परा प्रारम्भ होलै ऊ [[महावीर]] वा वर्धमान तक चलित रहलै जे ईसासे ५२७ वर्ष पूर्व [[निर्वाण]] प्राप्त कैलन हल । महावीरके समयसे पीछे कुछ लोग विशेषकरके यूरोपीय विद्वान् जैनधर्मके प्रचलित होएल मान हथिन । जैनधर्म [[बौद्धधर्म]]से पुराना है । एकर बौद्धधर्मसे कोनो नाता न है । ==ऐतिहासिक रूपरेखा== जैन मान्यताके अनुसार जैनधर्म अनादि कालसे चलल ऐलै हे आउ अनन्त काल तक चलित रहतै । ई धर्मके प्रचार करेला समय-समय पर अनेक तीर्थङ्करके आविर्भाव होवित रह है । जैनधर्मके २४ तीर्थङ्करमे [[ऋषभदेव|ऋषभ]] प्रथम आउ [[महावीर]] अन्तिम तीर्थङ्कर हथिन । महावीरके ११ [[गणधर]] (मुख्य शिष्य) हलथिन - [[इन्द्रभूति गौतम]], [[अग्निभूति गौतम]] ,[[वायुभूति गौतम]], [[व्यक्तस्वामी]], [[सुधर्मास्वामी]] , [[मण्डितपुत्र]], [[मौर्यपुत्र]], [[अकम्पित गौतम]], [[अचलभ्राता]], [[मेतार्यस्वामी]] आउ [[प्रभासस्वामी]] । महावीर स्वयं क्षत्रिय कुलमे उत्पन्न होइथिन किन्तु उनकफ सब गणधर [[ब्राह्मण]] हलथिन । एकरामे गौतम इन्द्रभूति आउ सुधर्माके छोड़के नौ गणधर महावीरके जीवनकालेमे देह त्याग कैलथिन । जौन रात्रिके महावीर [[निर्वाण]] पौलथिन ओही रात्रिके [[इन्द्रभूति गौतम|गौतम इन्द्रभूति]]के केवलज्ञानके प्राप्ति होलै । महावीर-निर्वाणके पश्चात् [[सुधर्मास्वामी|सुधर्मा]] २० वर्ष तक जैन सङ्घके अधिपति रहलथिन । बादमे सङ्घके भार जम्बूस्वामीके सुपुर्द कर देल गेलै आउ ई प्रकार जैन परम्परा आगे बढ़ित रहलै । जम्बूस्वामीके पश्चात् [[केवलज्ञान]] आउ निर्वाण-गमनके द्वार बन्द हो गेलै । [[पार्श्वनाथ]]के मान्यताके अनुसरण करके [[लिच्छवि]] कुलोत्पन्न महावीर चतुर्विध सङ्घके दृढ़ बनावेला गणतन्त्रवादी आदर्श पर सङ्घके नियमके सङ्घटित कैलथिन । निर्ग्रन्थ धर्मके प्रचार करेला ज्ञातपुत्र महावीर [[बिहार]]मे [[राजगृह]], चम्पा ([[भागलपुर]]), मछिया ([[मुङ्गेर]]), [[वैशाली]] (बसाढ़) आउ [[मिथिला]] (जनकपुर) आदि तथा [[उत्तरप्रदेश]]मे [[वाराणसी|बनारस]], [[कौशाम्बी जिला|कौशाम्बी]] (कोसम) [[अयोध्या]], [[श्रावस्ती]] (सहेट-महेट) आउ स्थूणा ([[स्थानेश्वर]]) आदि स्थानमे विहार कैलथिन । ऊ समय एही आर्य क्षेत्र कहला हलै, शेष क्षेत्र अनार्य हलै । [[मगध महाजनपद|मगध]]के राजा [[बिम्बिसार]] (श्रेणिक) आउ [[अजातशत्रु]] (कूणिक) के जैनधर्मके अनुयायी कहल गेलै हे । राजसिंह श्रेणिक द्वारा महावीरसे प्रश्न पूछल जाएके उल्लेख जैन शास्त्रमे आव है । चम्पानगरीमे महावीरके समवसृत होवे पर अजातशत्रुके अपन दलबल सहित उनकर दर्शनार्थ गमन करेके वर्णन प्राचीन आगममे मिल है । [[नन्द वंश|नन्द राजा]] घड़ी [[भद्रबाहु]] आउ स्थूलभद्र बड़ प्रतिभाशाली जैन आचार्य होइथिन जे जैनधर्मके समुन्नत बनैलथिन । आचार्य महागिरि स्थूलभद्रके प्रधान शिष्यमे से हलथिन । [[पाटलिपुत्र]] नगरे जैन आगमके प्रथम वाचना होलै जे 'पाटलिपुत्र-वाचना' के नामसे कहल जा है । [[चन्द्रगुप्त]]के बाद [[अशोक]] (२७२-२३२ ईपू) के पौत्र राजा सम्प्रति (२२०-२११ ईपू) के नाम जैन ग्रन्थमे बड़ी आदरसे लेल जा है । आचार्य महागिरिके शिष्य सुहस्ति सम्प्रतिके जैनधर्ममे दीक्षित कैलथिन । सम्प्रति [[महाराष्ट्र]], [[आन्ध्र]], [[द्रविड़]], [[कुर्ग]] आदि प्रदेशमे अपन सुभटके भेजके जैन श्रमणसङ्घके विशेष प्रभावना कैलथिन । [[कलिङ्ग]]के सम्राट [[खारवेल]] जैनधर्मके परम अनुयायी हलन । [[मगध महाजनपद|मगध]]के राजा [[नन्द वंश|नन्द]], जे जिन-प्रतिमा उठाके ले गेलन हल, ओकरा ऊ वापिस लैलन । [[कटक]] भिरु [[उदयगिरि आउ खण्डगिरि|उदयगिरि]]से प्राप्त शिलालेखसे पता चल है कि [[खारवेल]] ऋषभके प्रतिमा निर्माण करवैलन आउ जैन साधुके रहेला गुफा खोदवैलन । तत्पश्चात् ईसवीके पूर्व प्रथम शताब्दीमे [[उज्जैन|उज्जैनी]]के राजा [[विक्रमादित्य]]के पिता गर्दभिल्लसे उत्तेजित कैल जाए पर कालकाचार्यके [[ईरान]] जाके [[शक]] राजाके हिन्दुस्तानमे लावेके उल्लेख जैन ग्रन्थमे मिल है । कालकाचार्यके प्रतिष्ठान ([[पैठन]], महाराष्ट्र) के राजा सातवाहनके समकालीन बतावल गेलै हे । फिर आचार्य पादलिप्त, वज्रस्वामी आउ आर्यरक्षित सङ्घके अधिपतित्व कैलन । ई प्रकार जैनधर्मके उन्नति होवित गेलै आउ अखनि ऊ दूर दूर तक फैल गेलै । [[Image:Kankali Tila (Samvat 95).jpg|right|thumb|300px|[[मथुरा]]के [[कङ्काली टीला]] नामक पुरातात्विक स्थल पर चार तीर्थङ्करके मूर्ति]] [[मथुरा]]मे ईसवीके आरम्भके जे शिलालेख उपलब्ध होलै हे, ओकरासे पता लग है कि कोनो समय मथुरा जैनधर्मके बड़ केन्द्र हलै आउ व्यापारी एवं निम्नवर्गके लोग ई धर्मके अनुयायी हलन । एहाँके शिलालेखमे जे जैन आचार्यके गण, कुल आउ शाखाके उल्लेख है ऊ भद्रबाहुके [[कल्पसूत्र (जैन)|कल्पसूत्र]]के स्थाविरावलिमे जैसेके तैसे मिल है । ईसवी ३६०-७३ के लगभग आर्य स्कन्दिलके अध्यक्षतामे मथुरामे जैन आगमके दोसर वाचना होलै । एकरोसे मथुराके महत्त्वके पता चल है । ई कालके प्रमुख जैन आचार्यमे उमास्वाति, [[सिद्धसेन]]के नाम विशेष उल्लेखनीय है जे अपन अलौकिक प्रतिभाके बलसे जैन साहित्यके पुष्पित आउ पल्लवित कैलन । जैनधर्मके कीर्ति पताका चारो दिशामे फैलल हलै । [[गुप्त राजवंश|गुप्त]] राजाके काल भारतवर्षके सुवर्णकाल कहल जा है । ई समय जैनधर्म उत्तरोत्तर उन्नत दशाके प्राप्त होवित गेलै । [[गुजरात]]मे [[गिरनार]] आउ [[पालीताना|शत्रुञ्जय]] जैनके परम तीर्थ मानल गेलै हे । ईसवीके ७मा शताब्दीमे देवर्धिगणि क्षमाश्रमणके अधिपतित्वमे वल्लभीमे जैन आगमके अन्तिम वाचना स्वीकार करके ओकरा लिपिबद्ध कर देल गेलै । आगे चलके [[चावडा राजवंश|चावड़ा]] वंशके राजा वनराज राजगद्दी पर आसीन होवेके पूर्व (७२०-७८०) जैन मुनि शीलगुणसूरिके उपदेशसे प्रभावित होके गुजरातके प्रसिद्ध अणहिल्लपुर पाटण नामके नगर बसौलन । आचार्य [[आचार्य हरिभद्र|हरिभद्र]] नियन प्रकाण्ड विद्वानके ई समय जनम होलै जे न्यायसिद्धान्त आदि विषय पर ग्रन्थ लिखके जैनधर्मके समुन्नत कैलन । फिर [[चालुक्य राजवंश|चालुक्य वंश]]के स्थापक राजा मूलराज (९६१-९९६) जैन मन्दिरके निर्माण करवौलन । अणहिल्लपुर पाटणके राजा सिद्धराज जयसिंह कलिकाल सर्वज्ञ [[हेमचन्द्राचार्य|हेमचन्द्र]] (जनम १०८८ ई) के समकालीन हलन । सिद्धराज जयसिंहके मृत्यु हो जाए पर उनकर भतीजा [[कुमारपाल]] गुजरातके गद्दी पर बैठलन । कुमारपाल हेमचन्दके राजगुरु नियन मान हलन । ई समय आदर्श जैन राज्य स्थापित करेके प्रयत्न कैल गेलै जेकर फलस्वरूप अनेक सुन्दर जैन मन्दिरके निर्माण होलै । प्राणि हिंसा, शिकार, मांस-भक्षण आदिके रोकेके घोषणा कैल गेलै आउ यज्ञके अवसर पर पशुहिंसाके बदले ब्राह्मणके अनाज होम करेके आदेश देल गेलै । एही समय वस्तुपाल आउ तेजपाल मन्त्री [[गिरनार]], शत्रुञ्जय तथा [[माउण्ट आबू|आबू]] पर्वत पर कलापूर्ण भव्य मन्दिरके निर्माण कैलन । दक्षिणो भारतमे जैनधर्मके प्रसार होलै । विशेषकर श्वेताम्बर मूर्तिपूजक जैनके ओहाँ प्रवेश होलै । ईसा वर्षके प्रारम्भिक शताब्दिएसे [[तमिल् साहित्य]] पर जैनधर्मके प्रभाव दृष्टिगोचर होव है । [[चोल राजवंश|चोल]] आउ [[चेर]] ई धर्मके अनुयायी बनलन । [[महाराष्ट्र]], [[कर्नाटक]], [[मद्रास राज्य]]के उत्तरी भाग, [[कुर्ग]], [[आन्ध्र]] आउ [[मैसूर राज्य]]मे अनेक जैन धर्मानुयायी लोग बस हलथिन । ई सब पता ई सब स्थानके जीर्णशीर्ण देवालय आउ शिलालेखसे लग है । कर्नाटक श्वेताम्बर मूर्तिपूजक सम्प्रदायके मुख्य धाम हलै । [[गङ्ग वंश|गङ्ग]] आउ [[राष्ट्रकूट राजवंश]]के आश्रयसे जैनधर्म उन्नत होलै । राष्ट्रकूट वंशके राजामे [[अमोघवर्ष नृपतुङ्ग|अमोघवर्ष प्रथम]] (८१५-८७७ ई) जैन धर्मअनुयायी हलन । अमोघवर्ष जैनधर्मके प्रमुखतासे संरक्षण देलन । [[कदम्ब राजवंश|कदम्बवंशियो]] अधिकतर जैनेधर्मके अनुयायी रहलन । मुसलमानके राज्यमे अनेक बादशाह जैन मुनीके सम्मानित करके उच्च पद पर बैठौलन । सुलतान [[फिरोजशाह तुगलक]] (१३५१-१३८८) रत्नशेखरसूरि के, [[तुगलक राजवंश|तुगलक]] सुल्तान मुहम्मद शाह [[जिरप्रभसूरि]]के आउ सम्राट [[अकबर]] (१५५६-१९०५) [[हरिविजय|हरिविजयसूरि]]के सम्मानित कैलन । एही प्रकार [[औरङ्गजेब]] (१६५९-१७०७) अपन दरबारके जवेरी शान्तिदास जैनके शत्रुञ्जय पर्वत आउ ओकर दु लाखके आमदनी तथा [[अहमद शाह बहादुर]] (१७४८-१७४५) जगत्सेठ महताबरायके पारसनाथ पर्वत देके पुरस्कृत कैलन । == एकरो देखथिन == * [[भारतमे जैनधर्म]] * [[जैनधर्म]] * [[गणधर]] * [[तीर्थङ्कर|जैनधर्मके तीर्थङ्कर]] * [[जैन त्योहार]] * [[विहरमान तीर्थङ्कर]] * [[शलाकापुरुष]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:जैनधर्मके इतिहास]] [[श्रेणी:जैनधर्म]] r4butxqqqhzn815s1tg1geu4401l43f अनुसूचित जाति आउ अनुसूचित जनजाति 0 17069 79759 71083 2026-09-12T19:53:34Z ऐक्टिवेटेड् 76 ऐक्टिवेटेड् पन्ना [[अनुसूचित जाति]] के [[अनुसूचित जाति आउ अनुसूचित जनजाति]] पर स्थानान्तरित कैलन 71083 wikitext text/x-wiki [[सञ्चिका:2011 Census Scheduled Caste caste distribution map India by state and union territory.svg|thumb|upright=1.55|२०११ के जनगणना अनुसार राज्य आउ केन्द्रशासितप्रदेश द्वारा भारतमे अनुसूचित जाति वितरण मानचित्र ।<ref name=2011Census>[http://www.censusindia.gov.in/2011-Documents/SCST%20Presentation%2028-10-2013.ppt भारतके जनगणना २०११, प्राथमिक जनगणना सार] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923224617/http://www.censusindia.gov.in/2011-Documents/SCST%20Presentation%2028-10-2013.ppt |date=२३ सितम्बर २०१५ }}, अनुसूचित जाति आउ अनुसूचित जनजाति, कार्यालय महापञ्जीयक एवं जनगणना आयुक्त, भारत सरकार (२८ अक्टूबर २०१३) ।</ref> [[पञ्जाब, भारत|पञ्जाब]]के जनसङ्ख्याके उच्चतम प्रतिशत अनुसूचित जाति (~३२%) हलै जखनिकि [[नागालैण्ड]], [[अरुणाचलप्रदेश]], [[अण्डमान आउ निकोबार द्वीपसमूह]] एवं [[लक्षद्वीप]] भिजुन ०% हलै ।<ref name=2011Census />]] '''अनुसूचित जाति (एससि)''' आधिकारिक तौर पर लोगके नामित समूह है आउ [[भारत]]मे सबसे वञ्चित सामाजिक-आर्थिक समूहमे से है । शर्त [[भारतके संविधान]]मे मान्यता प्राप्त है आउ समूहके एक या अन्य श्रेणीमे नामित कैल गेलै हे : [[भारतीय उपमहाद्वीप]]मे [[भारतमे ब्रिटिश शासन|ब्रिटिश शासन]]के अधिकांश कालमे उनका [[दलित]] वर्गके रूपमे जानल जा हलै । [[सञ्चिका:2011_Census_Scheduled_Tribes_distribution_map_India_by_state_and_union_territory.svg|thumb|२०११ के जनगणना अनुसार राज्य आउ केन्द्रशासितप्रदेश द्वारा भारतमे अनुसूचित जनजाति वितरण मानचित्र ।<ref name="2011Census2">[http://www.censusindia.gov.in/2011-Documents/SCST%20Presentation%2028-10-2013.ppt भारतके जनगणना २०११, प्राथमिक जनगणना सार] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923224617/http://www.censusindia.gov.in/2011-Documents/SCST%20Presentation%2028-10-2013.ppt|date=23 September 2015}}, अनुसूचित जाति आउ अनुसूचित जनजाति, कार्यालय महापञ्जीयक एवं जनगणना आयुक्त, भारत सरकार (२८ अक्टूबर २०१३) ।</ref> [[मिजोरम]] आउ लक्षद्वीपमे एसटि (~९५%) के रूपमे इनकर जनसङ्ख्याके उच्चतम प्रतिशत हलै जखनिकि पञ्जाब, [[हरियाणा]], [[दिल्ली]] आउ [[चण्डीगढ़]]मे ०% हलै ।<ref name="2011Census2">[http://www.censusindia.gov.in/2011-Documents/SCST%20Presentation%2028-10-2013.ppt भारतके जनगणना २०११, प्राथमिक जनगणना सार] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923224617/http://www.censusindia.gov.in/2011-Documents/SCST%20Presentation%2028-10-2013.ppt|date=२३ सित्मबर २०१५}}, अनुसूचित जाति आउ अनुसूचित जनजाति, कार्यालय महापञ्जीयक एवं जनगणना आयुक्त, भारत सरकार (२८ अक्टूबर २०१३) ।</ref>]] '''अनुसूचित जनजाति (एसटि)''' आधुनिक साहित्यमे अनुसूचित जातिके जनजातिके रूपमे सन्दर्भित कैल जा है जेकर अर्थ है "टूटल" या "छितराएल" ।<ref name=roychowdhury>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/research/dalit-scheduled-caste-information-and-broadcasting-media-5341220/|title=दलित क्यों दलित को पकड़ना चाहते हैं, हरिजन को नहीं।|date= 5 सितम्बर 2018|website=[[द इण्डियन एक्सप्रेस]]|first=आद्रिजा|last=रॉयचौधुरी|access-date=29 नवम्बर 2021|archive-date=29 नवम्बर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211129082823/https://indianexpress.com/article/research/dalit-scheduled-caste-information-and-broadcasting-media-5341220/|url-status=live}}</ref><ref name="Merriam-Webster">{{cite web |title=दलित. |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/Dalit |website=Merriam-Webster.com Dictionary |publisher=Merriam-Webster |access-date=6 अक्टुबर 2022 |archive-date=6 अक्टुबर 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221006000621/https://www.merriam-webster.com/dictionary/Dalit |url-status=live }}</ref> २०११ के जनगणना अनुसार अनुसूचित जनजातिके जनसङ्ख्या पूरा भारतमे ८.६% मने लगभग १४ करोड़ हलै । राज्यवार आँकड़ा देखियै त सर्वाधिक अनुसूचित जनजाति वाला राज्य [[मध्यप्रदेश]] है । २०११ के जनगणना अनुसार मध्यप्रदेश अनुसूचित जनजातिके कुल जनसङ्ख्या लगभग १ करोड़ ५३ लाख हलै एवं पञ्जाब, हरियाणा, दिल्ली, चण्डीगढ़ आउ पुदुच्चेरीमे कोनो अनुसूचित जनजाति निवास न कर है । ==परिभाषा== '''अनुसूचित जनजाति''' भारतके संविधानके अनुच्छेद ३६६ (२५) के अनुसार अनुसूचित जनजातिके परिभाषित कैल गेलै हे;<ref>{{Cite web |title=अध्याय ३ |url=https://dopt.gov.in/sites/default/files/ch-11.pdf |website=dopt.gov.in |access-date=5 दिसम्बर 2022 |archive-date=5 दिसम्बर 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221205103652/https://dopt.gov.in/sites/default/files/ch-11.pdf |url-status=live }}</ref> <blockquote>"ई [भारतीय] संविधानके प्रयोजनला अनुसूचित जनजाति (एसटि) लागि अनुच्छेद ३४२ के अन्तर्गत बुझल जाएवाला ऐसन जनजाति वा जनजातीय समुदाय अथवा ऐसण जनजाति वा जनजातीय समुदायके भाग वा समूह"</blockquote> ==इतिहास== स्वतन्त्रताके बाद संविधान सभा अनुसूचित जाति आउ जनजातिके प्रचलित परिभाषाके जारी रखकै, (अनुच्छेद ३४१ आउ ३४२ के माध्यमसे) [[भारतके राष्ट्रपति]] आउ राज्यके राज्यपालके जाति आउ जनजातिके पूरा सूची सङ्कलित करेके आदेश देलकै (एकरा सम्पादित करेके शक्तिके साथे) जाति आउ जनजातिके पूरा सूची दु आदेशके माध्यमसे बनावल गेलै हल : संविधानके (अनुसूचित जाति) आदेश, १९५०;<ref>{{cite web|url=http://lawmin.nic.in/ld/subord/rule3a.htm|title=संविधान का (अनुसूचित जाति) आदेश, 1950|work=lawmin.nic.in|access-date=28 जनवरी 2008|archive-date=19 जून 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090619082941/http://lawmin.nic.in/ld/subord/rule3a.htm|url-status=dead}}</ref> आउ संविधानके (अनुसूचित जनजाति) आदेश, १९५०;<ref>{{cite web|url=http://lawmin.nic.in/ld/subord/rule9a.htm|title=1. संविधान (अनुसूचित जनजाति)|work=lawmin.nic.in|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170920212634/http://lawmin.nic.in/ld/subord/rule9a.htm|archive-date=20 सितम्बर 2017}}</ref> क्रमशः एकर इलावा [[बि॰आर॰ अम्बेडकर]]के नियुक्तिके माध्यमसे स्वतन्त्र भारतके समावेशिताके खोज होलै । ==एससि आउ एसटि के स्थितिमे सुधारला सरकारके पहल== [[भारत सरकार]] अनुसूचित जाति आउ अनुसूचित जनजातिके स्थितिमे सुधारला संविधान तीन-आयामी रणनीति<ref>[http://nhrc.nic.in/Publications/reportKBSaxena.pdf] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070508052156/http://nhrc.nic.in/Publications/reportKBSaxena.pdf|date=8 मई 2007}}</ref> प्रदान कैलकै : '''सुरक्षात्मक व्यवस्था''' : ऐसन उपाय जे समानताके लागू करेला आवश्यक है, अपराधला दण्डात्मक उपाय प्रदान करेला आउ असमानताके कायम रखेवाला स्थापित प्रथाके समाप्त करेला संविधानमे प्रावधानके लागू करेला ढेर कानून बनावल गेलै हल । ऐसन कानूनके उदाहरणमे 'अस्पृश्यता प्रथा अधिनियम', १९५५, 'अनुसूचित जाति आउ अनुसूचित जनजाति (अत्याचार निवारण) अधिनियम', १९८९, 'शुष्क शौचालयके निर्माण (निषेध) अधिनियम', १९९३, आदि सम्मिलित है । '''सकारात्मक कार्रवाई''' : मुख्यधाराके समाजके साथे एससि आउ एसटि के एकीकरणमे तेजी लावेके साधनके रूपमे नौकरीके आवण्टन आउ उच्चशिक्षा तक पहुँचमे सकारात्मक उपचार प्रदान करे आउ सकारात्मक कार्रवाईके लोकप्रिय रूपसे [[आरक्षण]]के रूपमे जानल जा है । संविधानके अनुच्छेद १६ मे कहल गेलै हे कि ई अनुच्छेदमे कुछो राज्यके नागरिकके कोनो पिछड़ा वर्गके पक्षमे नियुक्ति वा पदके आरक्षणला कोनो प्रावधान करेसे न रोकतै, जेकि राज्यके रायमे, पर्याप्त रूपसे प्रतिनिधित्व न कर है ।<ref>{{Cite news|url=https://www.prabhatkhabar.com/prabhat-khabar-special/sub-classification-of-sc-st-quota-what-will-be-the-impact|title=Sub Classification Of SC-ST Quota : क्रीमी लेयर के निर्धारण से किसे होगा नुकसान, किसे होगा फायदा|date=२ अगस्त २०२४|work=प्रभात खबर|access-date=१० सितम्बर २०२४}}</ref> '''विकास''' : एससि आउ एसटि तथा अन्य समुदायके बीच सामाजिक आर्थिक अन्तरके बाँटेला संसाधन आउ लाभ प्रदान करथिन । अनुसूचित जाति आउ अनुसूचित जनजातिके सामाजिक आर्थिक स्थितिमे सुधारला कानून काहेकि अन्य परिवारमे खाली इगारह प्रतिशतके तुलनामे अनुसूचित जातिके सत्ताइस प्रतिशत आउ अनुसूचित जनजातिके सैँतीस प्रतिशत परिवार [[गरीबी रेखा]]से नीचे रह हलै । एकर अतिरिक्त पिछड़ा जाति भारतीय समाजके अन्य समूहके तुलनामे गरीब हलै आउ ऊ उच्च रुग्णता आउ मृत्यु दरसे पीड़ित हलै । ऐसन स्थिति पर विचार कैल जैतै । ==अनुसूचित जाति उपयोजना== १९७९ के अनुसूचित जाति उपयोजना (एससिएसपि) अनुसूचित जातिके सामाजिक, आर्थिक आउ शैक्षिक विकास आउ उनकर काम करे आउ रहेके स्थितिमे सुधारला एगो योजना प्रक्रियाके अनिवार्य कैलकै । ई एक व्यापक रणनीति हलै जे विकासके सामान्य क्षेत्रसे अनुसूचित जातिला लक्षित वित्तीय आउ भौतिक लाभके प्रवाहके सुनिश्चित कर हलै ।<ref>{{cite web|url=http://www.planningcommission.nic.in/plans/stateplan/scp%26tsp/noteguidelinesFor.doc|access-date=1 अक्टुबर 2017|url-status=bot: unknown|archive-url=https://web.archive.org/web/20090226071402/http://www.planningcommission.nic.in/plans/stateplan/scp%26tsp/noteguidelinesFor.doc|archive-date=26 फरवरी 2009|website=[[योजना आयोग (भारत)]]|title=सभी राज्यों/संघ राज्य क्षेत्रों के योजना सचिवों को संयुक्त सचिव (एसपी) का पत्र|first=आर॰|last=श्रीधरन|date= 31 अक्टुबर 2005}}</ref> एकरामे राष्ट्रिय अनुसूचित जातिके जनसङ्ख्याके कमसे कम अनुपातमे राज्य आउ केन्द्रशासितप्रदेशके वार्षिक योजनासे धनके लक्षित प्रवाह आउ सम्बन्धित लाभ सम्मिलित हलै । बड़ सङ्ख्यामे अनुसूचित जातिके जनसङ्ख्या वाला सत्ताइस राज्य आउ केन्द्रशासितप्रदेश ई योजनाके लागू करित है । हालाँकि [[भारतके २००१ के जनगणना|२००१ के जनगणना]] अनुसार अनुसूचित जातिके जनसङ्ख्या १६.६६ करोड़ हलै (कुल जनसङ्ख्याके १६.२३%), एससिएसपि के माध्यमसे कैल गेल आवण्टन आनुपातिक जनसङ्ख्यासे कम रहलै हे ।<ref>{{Cite book|title=मन्नेवर : भारत में एक जनजातीय समुदाय|last=बोन|first=ओमप्रकाश|publisher=नोशन प्रेस|year=2015|isbn=978-9352063444}}</ref> ==जनसाङ्ख्यिकी== [[File:Percent of scheduled tribes in India-tehsils-census 2011.svg|thumb|२०११ के जनगणना अनुसार तहसील द्वारा भारतमे अनुसूचित जनजातिके प्रतिशत]] ===राज्य द्वारा अनुसूचित जाति जनसङ्ख्या=== {| class="wikitable sortable" <caption> '''२०११ के जनगणना अनुसार अनुसूचित जातिके जनसङ्ख्या वाला राज्य'''<ref>{{Cite web |url=http://socialjustice.nic.in/UserView/index?mid=76663 |title=भारत सरकार, सामाजिक न्याय मन्त्रालयके जालस्थल |access-date=6 मार्च 2021 |archive-date=5 मार्च 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210305124048/http://socialjustice.nic.in/UserView/index?mid=76663 |url-status=live }}</ref> </caption> |- ! राज्य ! जनसङ्ख्या ! अनुसूचित जाति (%) ! अनुसूचित जातिके जनसङ्ख्या |- | style="background:silver" | '''भारत''' ||style="background:silver" | '''1,210,854,977''' ||style="background:silver" | '''16.63''' || style="background:silver" | '''201,378,086''' |- | [[आन्ध्रप्रदेश]] | 84,580,777 | 16.41 | 13,878,078<br /> |- | [[अरुणाचलप्रदेश]] | 1,383,727 | 0.00 | 0 |- | [[असम]] | 31,205,576 | 7.15 | 2,231,321 |- | [[बिहार]] | 104,099,452 | 15.91 | 16,567,325 |- | [[छत्तीसगढ़]] | 25,545,198 | 12.82 | 3,274,269 |- | [[गोआ]] | 1,458,545 | 1.74 | 25,449 |- | [[गुजरात]] | 60,439,692 | 6.74 | 4,074,447 |- | [[हरियाणा]] | 25,351,462 | 20.17 | 5,113,615 |- | [[हिमाचलप्रदेश]] | 6,864,602 | 25.19 | 1,729,252 |- | [[जम्मू आउ कश्मीर (केन्द्रशासितप्रदेश)|जम्मू-कश्मीर]] | 12,541,302 | 7.38 | 924,991 |- | [[झारखण्ड]] | 32,988,134 | 12.08 | 3,985,644 |- | [[कर्नाटक]] | 61,095,297 | 17.15 | 10,474,992 |- | [[केरल]] | 33,406,061 | 9.10 | 3,039,573 |- | [[मध्यप्रदेश]] | 72,626,809 | 15.62 | 11,342,320 |- |[[महाराष्ट्र]] | 112,374,333 | 11.81 | 13,275,898 |- | [[मणिपुर]] | 2,570,390 | 3.78 | 97,042 |- | [[मेघालय]] | 2,966,889 | 0.58 | 17,355 |- | [[मिजोरम]] | 1,097,206 | 0.11 | 1,218 |- | [[नागालैण्ड]] | 1,978,502 | 0.00 | 0 |- | [[ओड़िशा]] | 41,974,218 | 17.13 | 7,190,184 |- | [[पञ्जाब, भारत|पञ्जाब]] | 27,743,338 | 31.94 | 8,860,179 |- | [[राजस्थान]] | 68,548,437 | 17.83 | 12,221,593 |- | [[सिक्किम]] | 610,577 | 4.63 | 28,275 |- | [[तमिल्नाडु]] | 72,147,030 | 20.01 | 14,438,445 |- | [[त्रिपुरा]] | 3,673,917 | 17.83 | 654,918 |- | [[उत्तरप्रदेश]] | 199,812,341 | 20.70 | 41,357,608 |- | [[उत्तराखण्ड]] | 10,086,292 | 18.76 | 1,892,516 |- | [[पश्चिमबङ्गाल]] | 91,276,115 | 23.51 | 21,463,270 |} ===राज्य द्वारा अनुसूचित जनजाति जनसङ्ख्या=== {| class="wikitable sortable" <caption> '''२०११ के जनगणना अनुसार अनुसूचित जनजातिके जनसङ्ख्या वाला राज्य'''<ref>{{Cite web |url=https://trti.maharashtra.gov.in/index.php/en/statewise-total-tribal-population |title= (२०११ के जनगणना अनुसार) भारतके राज्यवार कुल आउ जनजातीय जनसङ्ख्या । |access-date=6 मार्च 2021 |archive-date=11 मई 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210511172319/https://trti.maharashtra.gov.in/index.php/en/statewise-total-tribal-population |url-status=live }}</ref> </caption> |- ! राज्य ! जनसङ्ख्या ! अनुसूचित जनजाति (%) ! अनुसूचित जनजाति जनसङ्ख्या |- | style="background:silver" | '''भारत'''|| style="background:silver" | '''1,210,854,977''' || style="background:silver" | '''8.61''' || style="background:silver" | '''104,254,613''' |- | [[आन्ध्रप्रदेश]] | 84,580,777 | 7.00 | 5,920,654 |- | [[अरुणाचलप्रदेश]] | 1,383,727 | 68.79 | 951,865 |- | [[असम]] | 31,205,576 | 12.45 | 3,885,094 |- | [[बिहार]] | 104,099,452 | 1.28 | 1,332,472 |- | [[छत्तीसगढ़]] | 25,545,198 | 30.62 | 7,821,939 |- | [[गोआ]] | 1,458,545 | 10.21 | 148,917 |- | [[गुजरात]] | 60,439,692 | 14.75 | 8,914,854 |- | [[हरियाणा]] | 25,351,462 | 0.00 | 0 |- | [[हिमाचलप्रदेश]] | 6,864,602 | 5.71 | 391,968 |- | [[जम्मू आउ कश्मीर (केन्द्रशासितप्रदेश)|जम्मू-कश्मीर]] | 12,541,302 | 11.90 | 1,492,414 |- | [[झारखण्ड]] | 32,988,134 | 26.21 | 8,646,189 |- | [[कर्नाटक]] | 61,095,297 | 6.95 | 4,246,123 |- | [[केरल]] | 33,406,061 | 1.45 | 484,387 |- | [[मध्यप्रदेश]] | 72,626,809 | 21.09 | 15,316,994 |- |[[महाराष्ट्र]] | 112,374,333 | 9.35 | 10,507,000 |- | [[मणिपुर]] | 2,570,390 | 35.14 | 903,235 |- | [[मेघालय]] | 2,966,889 | 86.15 | 2,555,974 |- | [[मिजोरम]] | 1,097,206 | 94.44 | 1,036,201 |- | [[नागालैण्ड]] | 1,978,502 | 86.46 | 1,710,612 |- | [[ओड़िशा]] | 41,974,218 | 22.85 | 9,591,108 |- | [[पञ्जाब, भारत|पञ्जाब]] | 27,743,338 | 0.00 | 0 |- | [[राजस्थान]] | 68,548,437 | 13.48 | 9,240,329 |- | [[सिक्किम]] | 610,577 | 33.72 | 205,886 |- | [[तमिल्नाडु]] | 72,147,030 | 1.10 | 793,617 |- | [[त्रिपुरा]] | 3,673,917 | 31.76 | 1,166,836 |- | [[उत्तरप्रदेश]] | 199,812,341 | 0.57 | 1,138,930 |- | [[उत्तराखण्ड]] | 10,086,292 | 2.90 | 292,502 |- | [[पश्चिमबङ्गाल]] | 91,276,115 | 5.80 | 5,294,014 |} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:दलित]] [[श्रेणी:आदिवासी]] [[श्रेणी:अनुसूचित जाति]] 69tmu1rr99of5et544tp5ml1qj1y6ru 79773 79759 2026-09-12T20:17:41Z ऐक्टिवेटेड् 76 79773 wikitext text/x-wiki [[सञ्चिका:2011 Census Scheduled Caste caste distribution map India by state and union territory.svg|thumb|upright=1.55|२०११ के जनगणना अनुसार राज्य आउ केन्द्रशासितप्रदेश द्वारा भारतमे अनुसूचित जाति वितरण मानचित्र ।<ref name=2011Census>[http://www.censusindia.gov.in/2011-Documents/SCST%20Presentation%2028-10-2013.ppt भारतके जनगणना २०११, प्राथमिक जनगणना सार] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923224617/http://www.censusindia.gov.in/2011-Documents/SCST%20Presentation%2028-10-2013.ppt |date=२३ सितम्बर २०१५ }}, अनुसूचित जाति आउ अनुसूचित जनजाति, कार्यालय महापञ्जीयक एवं जनगणना आयुक्त, भारत सरकार (२८ अक्टूबर २०१३) ।</ref> [[पञ्जाब, भारत|पञ्जाब]]के जनसङ्ख्याके उच्चतम प्रतिशत अनुसूचित जाति (~३२%) हलै जखनिकि [[नागालैण्ड]], [[अरुणाचलप्रदेश]], [[अण्डमान आउ निकोबार द्वीपसमूह]] एवं [[लक्षद्वीप]] भिजुन ०% हलै ।<ref name=2011Census />]] '''अनुसूचित जाति (एससि)''' आधिकारिक तौर पर लोगके नामित समूह है आउ [[भारत]]मे सबसे वञ्चित सामाजिक-आर्थिक समूहमे से है । शर्त [[भारतके संविधान]]मे मान्यता प्राप्त है आउ समूहके एक या अन्य श्रेणीमे नामित कैल गेलै हे : [[भारतीय उपमहाद्वीप]]मे [[भारतमे ब्रिटिश शासन|ब्रिटिश शासन]]के अधिकांश कालमे उनका [[दलित]] वर्गके रूपमे जानल जा हलै । [[सञ्चिका:2011_Census_Scheduled_Tribes_distribution_map_India_by_state_and_union_territory.svg|thumb|२०११ के जनगणना अनुसार राज्य आउ केन्द्रशासितप्रदेश द्वारा भारतमे अनुसूचित जनजाति वितरण मानचित्र ।<ref name="2011Census2">[http://www.censusindia.gov.in/2011-Documents/SCST%20Presentation%2028-10-2013.ppt भारतके जनगणना २०११, प्राथमिक जनगणना सार] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923224617/http://www.censusindia.gov.in/2011-Documents/SCST%20Presentation%2028-10-2013.ppt|date=२३ सित्मबर २०१५}}, अनुसूचित जाति आउ अनुसूचित जनजाति, कार्यालय महापञ्जीयक एवं जनगणना आयुक्त, भारत सरकार (२८ अक्टूबर २०१३) ।</ref> [[मिजोरम]] आउ लक्षद्वीपमे एसटि (~९५%) के रूपमे इनकर जनसङ्ख्याके उच्चतम प्रतिशत हलै जखनिकि पञ्जाब, [[हरियाणा]], [[दिल्ली]] आउ [[चण्डीगढ़]]मे ०% हलै ।<ref name="2011Census2" />]] '''अनुसूचित जनजाति (एसटि)''' आधुनिक साहित्यमे अनुसूचित जातिके जनजातिके रूपमे सन्दर्भित कैल जा है जेकर अर्थ है "टूटल" या "छितराएल" ।<ref name=roychowdhury>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/research/dalit-scheduled-caste-information-and-broadcasting-media-5341220/|title=दलित क्यों दलित को पकड़ना चाहते हैं, हरिजन को नहीं।|date= 5 सितम्बर 2018|website=[[द इण्डियन एक्सप्रेस]]|first=आद्रिजा|last=रॉयचौधुरी|access-date=29 नवम्बर 2021|archive-date=29 नवम्बर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211129082823/https://indianexpress.com/article/research/dalit-scheduled-caste-information-and-broadcasting-media-5341220/|url-status=live}}</ref><ref name="Merriam-Webster">{{cite web |title=दलित. |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/Dalit |website=Merriam-Webster.com Dictionary |publisher=Merriam-Webster |access-date=6 अक्टुबर 2022 |archive-date=6 अक्टुबर 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221006000621/https://www.merriam-webster.com/dictionary/Dalit |url-status=live }}</ref> २०११ के जनगणना अनुसार अनुसूचित जनजातिके जनसङ्ख्या पूरा भारतमे ८.६% मने लगभग १४ करोड़ हलै । राज्यवार आँकड़ा देखियै त सर्वाधिक अनुसूचित जनजाति वाला राज्य [[मध्यप्रदेश]] है । २०११ के जनगणना अनुसार मध्यप्रदेश अनुसूचित जनजातिके कुल जनसङ्ख्या लगभग १ करोड़ ५३ लाख हलै एवं पञ्जाब, हरियाणा, दिल्ली, चण्डीगढ़ आउ पुदुच्चेरीमे कोनो अनुसूचित जनजाति निवास न कर है । ==परिभाषा== '''अनुसूचित जनजाति''' भारतके संविधानके अनुच्छेद ३६६ (२५) के अनुसार अनुसूचित जनजातिके परिभाषित कैल गेलै हे;<ref>{{Cite web |title=अध्याय ३ |url=https://dopt.gov.in/sites/default/files/ch-11.pdf |website=dopt.gov.in |access-date=5 दिसम्बर 2022 |archive-date=5 दिसम्बर 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221205103652/https://dopt.gov.in/sites/default/files/ch-11.pdf |url-status=live }}</ref> <blockquote>"ई [भारतीय] संविधानके प्रयोजनला अनुसूचित जनजाति (एसटि) लागि अनुच्छेद ३४२ के अन्तर्गत बुझल जाएवाला ऐसन जनजाति वा जनजातीय समुदाय अथवा ऐसण जनजाति वा जनजातीय समुदायके भाग वा समूह"</blockquote> ==इतिहास== स्वतन्त्रताके बाद संविधान सभा अनुसूचित जाति आउ जनजातिके प्रचलित परिभाषाके जारी रखकै, (अनुच्छेद ३४१ आउ ३४२ के माध्यमसे) [[भारतके राष्ट्रपति]] आउ राज्यके राज्यपालके जाति आउ जनजातिके पूरा सूची सङ्कलित करेके आदेश देलकै (एकरा सम्पादित करेके शक्तिके साथे) जाति आउ जनजातिके पूरा सूची दु आदेशके माध्यमसे बनावल गेलै हल : संविधानके (अनुसूचित जाति) आदेश, १९५०;<ref>{{cite web|url=http://lawmin.nic.in/ld/subord/rule3a.htm|title=संविधान का (अनुसूचित जाति) आदेश, 1950|work=lawmin.nic.in|access-date=28 जनवरी 2008|archive-date=19 जून 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090619082941/http://lawmin.nic.in/ld/subord/rule3a.htm|url-status=dead}}</ref> आउ संविधानके (अनुसूचित जनजाति) आदेश, १९५०;<ref>{{cite web|url=http://lawmin.nic.in/ld/subord/rule9a.htm|title=1. संविधान (अनुसूचित जनजाति)|work=lawmin.nic.in|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170920212634/http://lawmin.nic.in/ld/subord/rule9a.htm|archive-date=20 सितम्बर 2017}}</ref> क्रमशः एकर इलावा [[बि॰आर॰ अम्बेडकर]]के नियुक्तिके माध्यमसे स्वतन्त्र भारतके समावेशिताके खोज होलै । ==एससि आउ एसटि के स्थितिमे सुधारला सरकारके पहल== [[भारत सरकार]] अनुसूचित जाति आउ अनुसूचित जनजातिके स्थितिमे सुधारला संविधान तीन-आयामी रणनीति<ref>[http://nhrc.nic.in/Publications/reportKBSaxena.pdf] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070508052156/http://nhrc.nic.in/Publications/reportKBSaxena.pdf|date=8 मई 2007}}</ref> प्रदान कैलकै : '''सुरक्षात्मक व्यवस्था''' : ऐसन उपाय जे समानताके लागू करेला आवश्यक है, अपराधला दण्डात्मक उपाय प्रदान करेला आउ असमानताके कायम रखेवाला स्थापित प्रथाके समाप्त करेला संविधानमे प्रावधानके लागू करेला ढेर कानून बनावल गेलै हल । ऐसन कानूनके उदाहरणमे 'अस्पृश्यता प्रथा अधिनियम', १९५५, 'अनुसूचित जाति आउ अनुसूचित जनजाति (अत्याचार निवारण) अधिनियम', १९८९, 'शुष्क शौचालयके निर्माण (निषेध) अधिनियम', १९९३, आदि सम्मिलित है । '''सकारात्मक कार्रवाई''' : मुख्यधाराके समाजके साथे एससि आउ एसटि के एकीकरणमे तेजी लावेके साधनके रूपमे नौकरीके आवण्टन आउ उच्चशिक्षा तक पहुँचमे सकारात्मक उपचार प्रदान करे आउ सकारात्मक कार्रवाईके लोकप्रिय रूपसे [[आरक्षण]]के रूपमे जानल जा है । संविधानके अनुच्छेद १६ मे कहल गेलै हे कि ई अनुच्छेदमे कुछो राज्यके नागरिकके कोनो पिछड़ा वर्गके पक्षमे नियुक्ति वा पदके आरक्षणला कोनो प्रावधान करेसे न रोकतै, जेकि राज्यके रायमे, पर्याप्त रूपसे प्रतिनिधित्व न कर है ।<ref>{{Cite news|url=https://www.prabhatkhabar.com/prabhat-khabar-special/sub-classification-of-sc-st-quota-what-will-be-the-impact|title=Sub Classification Of SC-ST Quota : क्रीमी लेयर के निर्धारण से किसे होगा नुकसान, किसे होगा फायदा|date=२ अगस्त २०२४|work=प्रभात खबर|access-date=१० सितम्बर २०२४}}</ref> '''विकास''' : एससि आउ एसटि तथा अन्य समुदायके बीच सामाजिक आर्थिक अन्तरके बाँटेला संसाधन आउ लाभ प्रदान करथिन । अनुसूचित जाति आउ अनुसूचित जनजातिके सामाजिक आर्थिक स्थितिमे सुधारला कानून काहेकि अन्य परिवारमे खाली इगारह प्रतिशतके तुलनामे अनुसूचित जातिके सत्ताइस प्रतिशत आउ अनुसूचित जनजातिके सैँतीस प्रतिशत परिवार [[गरीबी रेखा]]से नीचे रह हलै । एकर अतिरिक्त पिछड़ा जाति भारतीय समाजके अन्य समूहके तुलनामे गरीब हलै आउ ऊ उच्च रुग्णता आउ मृत्यु दरसे पीड़ित हलै । ऐसन स्थिति पर विचार कैल जैतै । ==अनुसूचित जाति उपयोजना== १९७९ के अनुसूचित जाति उपयोजना (एससिएसपि) अनुसूचित जातिके सामाजिक, आर्थिक आउ शैक्षिक विकास आउ उनकर काम करे आउ रहेके स्थितिमे सुधारला एगो योजना प्रक्रियाके अनिवार्य कैलकै । ई एक व्यापक रणनीति हलै जे विकासके सामान्य क्षेत्रसे अनुसूचित जातिला लक्षित वित्तीय आउ भौतिक लाभके प्रवाहके सुनिश्चित कर हलै ।<ref>{{cite web|url=http://www.planningcommission.nic.in/plans/stateplan/scp%26tsp/noteguidelinesFor.doc|access-date=1 अक्टुबर 2017|url-status=bot: unknown|archive-url=https://web.archive.org/web/20090226071402/http://www.planningcommission.nic.in/plans/stateplan/scp%26tsp/noteguidelinesFor.doc|archive-date=26 फरवरी 2009|website=[[योजना आयोग (भारत)]]|title=सभी राज्यों/संघ राज्य क्षेत्रों के योजना सचिवों को संयुक्त सचिव (एसपी) का पत्र|first=आर॰|last=श्रीधरन|date= 31 अक्टुबर 2005}}</ref> एकरामे राष्ट्रिय अनुसूचित जातिके जनसङ्ख्याके कमसे कम अनुपातमे राज्य आउ केन्द्रशासितप्रदेशके वार्षिक योजनासे धनके लक्षित प्रवाह आउ सम्बन्धित लाभ सम्मिलित हलै । बड़ सङ्ख्यामे अनुसूचित जातिके जनसङ्ख्या वाला सत्ताइस राज्य आउ केन्द्रशासितप्रदेश ई योजनाके लागू करित है । हालाँकि [[भारतके २००१ के जनगणना|२००१ के जनगणना]] अनुसार अनुसूचित जातिके जनसङ्ख्या १६.६६ करोड़ हलै (कुल जनसङ्ख्याके १६.२३%), एससिएसपि के माध्यमसे कैल गेल आवण्टन आनुपातिक जनसङ्ख्यासे कम रहलै हे ।<ref>{{Cite book|title=मन्नेवर : भारत में एक जनजातीय समुदाय|last=बोन|first=ओमप्रकाश|publisher=नोशन प्रेस|year=2015|isbn=978-9352063444}}</ref> ==जनसाङ्ख्यिकी== [[File:Percent of scheduled tribes in India-tehsils-census 2011.svg|thumb|२०११ के जनगणना अनुसार तहसील द्वारा भारतमे अनुसूचित जनजातिके प्रतिशत]] ===राज्य द्वारा अनुसूचित जाति जनसङ्ख्या=== {| class="wikitable sortable" <caption> '''२०११ के जनगणना अनुसार अनुसूचित जातिके जनसङ्ख्या वाला राज्य'''<ref>{{Cite web |url=http://socialjustice.nic.in/UserView/index?mid=76663 |title=भारत सरकार, सामाजिक न्याय मन्त्रालयके जालस्थल |access-date=6 मार्च 2021 |archive-date=5 मार्च 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210305124048/http://socialjustice.nic.in/UserView/index?mid=76663 |url-status=live }}</ref> </caption> |- ! राज्य ! जनसङ्ख्या ! अनुसूचित जाति (%) ! अनुसूचित जातिके जनसङ्ख्या |- | style="background:silver" | '''भारत''' ||style="background:silver" | '''1,210,854,977''' ||style="background:silver" | '''16.63''' || style="background:silver" | '''201,378,086''' |- | [[आन्ध्रप्रदेश]] | 84,580,777 | 16.41 | 13,878,078<br /> |- | [[अरुणाचलप्रदेश]] | 1,383,727 | 0.00 | 0 |- | [[असम]] | 31,205,576 | 7.15 | 2,231,321 |- | [[बिहार]] | 104,099,452 | 15.91 | 16,567,325 |- | [[छत्तीसगढ़]] | 25,545,198 | 12.82 | 3,274,269 |- | [[गोआ]] | 1,458,545 | 1.74 | 25,449 |- | [[गुजरात]] | 60,439,692 | 6.74 | 4,074,447 |- | [[हरियाणा]] | 25,351,462 | 20.17 | 5,113,615 |- | [[हिमाचलप्रदेश]] | 6,864,602 | 25.19 | 1,729,252 |- | [[जम्मू आउ कश्मीर (केन्द्रशासितप्रदेश)|जम्मू-कश्मीर]] | 12,541,302 | 7.38 | 924,991 |- | [[झारखण्ड]] | 32,988,134 | 12.08 | 3,985,644 |- | [[कर्नाटक]] | 61,095,297 | 17.15 | 10,474,992 |- | [[केरल]] | 33,406,061 | 9.10 | 3,039,573 |- | [[मध्यप्रदेश]] | 72,626,809 | 15.62 | 11,342,320 |- |[[महाराष्ट्र]] | 112,374,333 | 11.81 | 13,275,898 |- | [[मणिपुर]] | 2,570,390 | 3.78 | 97,042 |- | [[मेघालय]] | 2,966,889 | 0.58 | 17,355 |- | [[मिजोरम]] | 1,097,206 | 0.11 | 1,218 |- | [[नागालैण्ड]] | 1,978,502 | 0.00 | 0 |- | [[ओड़िशा]] | 41,974,218 | 17.13 | 7,190,184 |- | [[पञ्जाब, भारत|पञ्जाब]] | 27,743,338 | 31.94 | 8,860,179 |- | [[राजस्थान]] | 68,548,437 | 17.83 | 12,221,593 |- | [[सिक्किम]] | 610,577 | 4.63 | 28,275 |- | [[तमिल्नाडु]] | 72,147,030 | 20.01 | 14,438,445 |- | [[त्रिपुरा]] | 3,673,917 | 17.83 | 654,918 |- | [[उत्तरप्रदेश]] | 199,812,341 | 20.70 | 41,357,608 |- | [[उत्तराखण्ड]] | 10,086,292 | 18.76 | 1,892,516 |- | [[पश्चिमबङ्गाल]] | 91,276,115 | 23.51 | 21,463,270 |} ===राज्य द्वारा अनुसूचित जनजाति जनसङ्ख्या=== {| class="wikitable sortable" <caption> '''२०११ के जनगणना अनुसार अनुसूचित जनजातिके जनसङ्ख्या वाला राज्य'''<ref>{{Cite web |url=https://trti.maharashtra.gov.in/index.php/en/statewise-total-tribal-population |title= (२०११ के जनगणना अनुसार) भारतके राज्यवार कुल आउ जनजातीय जनसङ्ख्या । |access-date=6 मार्च 2021 |archive-date=11 मई 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210511172319/https://trti.maharashtra.gov.in/index.php/en/statewise-total-tribal-population |url-status=live }}</ref> </caption> |- ! राज्य ! जनसङ्ख्या ! अनुसूचित जनजाति (%) ! अनुसूचित जनजाति जनसङ्ख्या |- | style="background:silver" | '''भारत'''|| style="background:silver" | '''1,210,854,977''' || style="background:silver" | '''8.61''' || style="background:silver" | '''104,254,613''' |- | [[आन्ध्रप्रदेश]] | 84,580,777 | 7.00 | 5,920,654 |- | [[अरुणाचलप्रदेश]] | 1,383,727 | 68.79 | 951,865 |- | [[असम]] | 31,205,576 | 12.45 | 3,885,094 |- | [[बिहार]] | 104,099,452 | 1.28 | 1,332,472 |- | [[छत्तीसगढ़]] | 25,545,198 | 30.62 | 7,821,939 |- | [[गोआ]] | 1,458,545 | 10.21 | 148,917 |- | [[गुजरात]] | 60,439,692 | 14.75 | 8,914,854 |- | [[हरियाणा]] | 25,351,462 | 0.00 | 0 |- | [[हिमाचलप्रदेश]] | 6,864,602 | 5.71 | 391,968 |- | [[जम्मू आउ कश्मीर (केन्द्रशासितप्रदेश)|जम्मू-कश्मीर]] | 12,541,302 | 11.90 | 1,492,414 |- | [[झारखण्ड]] | 32,988,134 | 26.21 | 8,646,189 |- | [[कर्नाटक]] | 61,095,297 | 6.95 | 4,246,123 |- | [[केरल]] | 33,406,061 | 1.45 | 484,387 |- | [[मध्यप्रदेश]] | 72,626,809 | 21.09 | 15,316,994 |- |[[महाराष्ट्र]] | 112,374,333 | 9.35 | 10,507,000 |- | [[मणिपुर]] | 2,570,390 | 35.14 | 903,235 |- | [[मेघालय]] | 2,966,889 | 86.15 | 2,555,974 |- | [[मिजोरम]] | 1,097,206 | 94.44 | 1,036,201 |- | [[नागालैण्ड]] | 1,978,502 | 86.46 | 1,710,612 |- | [[ओड़िशा]] | 41,974,218 | 22.85 | 9,591,108 |- | [[पञ्जाब, भारत|पञ्जाब]] | 27,743,338 | 0.00 | 0 |- | [[राजस्थान]] | 68,548,437 | 13.48 | 9,240,329 |- | [[सिक्किम]] | 610,577 | 33.72 | 205,886 |- | [[तमिल्नाडु]] | 72,147,030 | 1.10 | 793,617 |- | [[त्रिपुरा]] | 3,673,917 | 31.76 | 1,166,836 |- | [[उत्तरप्रदेश]] | 199,812,341 | 0.57 | 1,138,930 |- | [[उत्तराखण्ड]] | 10,086,292 | 2.90 | 292,502 |- | [[पश्चिमबङ्गाल]] | 91,276,115 | 5.80 | 5,294,014 |} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:दलित]] [[श्रेणी:आदिवासी]] [[श्रेणी:अनुसूचित जाति]] 0ftplageyz6j149cutypbc2ztxb863o बिरसा मुण्डा 0 18003 79784 75103 2026-09-12T20:29:08Z ऐक्टिवेटेड् 76 79784 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक क्रान्तिकारी जीवनी |नाम=बिरसा मुण्डा<br/>Birsa Munda |सञ्चिका=[[File:Birsa Munda, photograph in Roy (1912-72).JPG|220px]] |उपनाम=धरती आबा |जन्मस्थल=ग्राम-सिञ्जुड़ी टोला-बाहम्बा खुटकटी गाँव-उलिहातु, [[राँची जिला]], [[बङ्गाल प्रेसिडेन्सी]] (अखनि [[खूँटी जिला]], [[झारखण्ड]]) |मृत्युस्थल=[[राँची]], [[बङ्गाल प्रेसीडेन्सी]] (अखनि [[झारखण्ड]]) |माता-पिता=सुगना मुण्डा (पिता)<br/>करमी मुण्डा (माता) |आन्दोलन=[[भारतीय स्वतन्त्रता सङ्ग्राम]] (मुण्डा विद्रोह) |राष्ट्रियता=[[भारतीय]] |जीवनकाल=१५ नवम्बर १८७५ से ९ जून १९०० }} '''बिरसा मुण्डा''' (१५ नवम्बर १८७५ - ९ जून १९००) एक भारतीय आदिवासी स्वतन्त्रता सेनानी आउ [[मुण्डा]] जनजातिके लोकनायक हलन । ऊ ब्रिटिश राज घड़ी १९मा शताब्दीके अन्तमे [[बङ्गाल प्रेसीडेन्सी]] (अखनि [[झारखण्ड]]) मे होएल एक आदिवासी धार्मिक सहस्राब्दी आन्दोलनके नेतृत्व कैलन जेकरासे ऊ भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलनके इतिहासमे एक महत्वपूर्ण व्यक्ति बन गेलन । भारतके आदिवासी उनका भगवान् मान हथिन आउ '''धरती आबा''' नामोसे जानल जा हथिन ।<ref>{{Cite web|url=https://www.bhaskar.com/news/mp-news-the-mausoleum-of-birsa-munda-in-ranchi-there-is-also-a-plane-area-in-his-name-vaskale-083042-5967235.html|title=राँची में बिरसा मुंडा की समाधि,उनके नाम से विमान क्षेत्र भी है-वास्कले|date=2019-11-18|website=दैनिक भास्कर|language=हिन्दी|access-date=2020-06-09}}</ref>{{failed verification|reason=news title without description}} == आरम्भिक जीवन == बिरसा मुण्डाके जनम १५ नवम्बर १८७५ के एक गरीब किसान परिवारमे होलै हल । इनकर पिताके नाम सुगना पुर्ती (मुण्डा) आउ माताके नाम करमी पुर्ती (मुण्डा) हलै । साल्गा गाँवमे प्रारम्भिक पढ़ाईके बाद ऊ चाईबासा (गोस्नर इवेञ्जेलिकल लुथरन चर्च) विद्यालयमे पढ़ाई करे चले गेलन । <ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/jharkhand/ranchi-jharkhand-remember-birsa-munda-on-his-death-anniversary-today-20369699.html|title=Birsa Munda: आज भगवान बिरसा मुंडा को याद कर रहा झारखंड, समाधि स्‍थल पर लोगों ने दी श्रद्धांजलि|website=दैनिक जागरण|language=हिन्दी|access-date=2020-06-09}}</ref>{{failed verification|reason=लिङ्क पर ब्योरा न मिललै ।}} == एकरो देखथिन == * [[मुण्डा विद्रोह]] * [[मुण्डा|मुण्डा जनजाति]] * [[बिरसा मुण्डा आदिवासी विश्वविद्यालय]] == सन्दर्भ == <references /> == बाहरी कड़ी == * [https://web.archive.org/web/20121113183313/http://prabhasakshi.com/ShowArticle.aspx?ArticleId=120609-112035-320010 बिरसा एक क्रान्तिकारी हलन जिनका लोग पूजा कर हथिन] (प्रभासाक्षी) * [https://web.archive.org/web/20120120003459/http://hindubulletin.blogspot.com/2010/06/blog-post.html अखनियो अधूरा है शहीद बिरसा मुण्डाके सपना] * [https://infolism.in/untold-story-of-birsa-munda-dharti-abba/ झारखण्डके उलिहातू के बालकके बिरसा मुण्डा (“धरती आबा”) बनेके कहानी] {{भारतीय स्वतन्त्रता सङ्ग्राम}} {{झारखण्डके प्रसिद्व लोग}} [[श्रेणी:आदिवासी]] [[श्रेणी:भारतीय (आदिवासी)]] [[श्रेणी:झारखण्ड]] [[श्रेणी:१८७५ मे जन्म]] [[श्रेणी:१९०० मे निधन]] poba4e2iroi7gldx3riq8n0bv16act7 79787 79784 2026-09-12T20:35:23Z ऐक्टिवेटेड् 76 79787 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक क्रान्तिकारी जीवनी |नाम=बिरसा मुण्डा |सञ्चिका=[[File:Birsa Munda, photograph in Roy (1912-72).JPG|220px]] |उपनाम=धरती आबा |जन्मस्थल=ग्राम-सिञ्जुड़ी टोला-बाहम्बा खुटकटी गाँव-उलिहातु, [[राँची जिला]], [[बङ्गाल प्रेसिडेन्सी]] (अखनि [[खूँटी जिला]], [[झारखण्ड]]) |मृत्युस्थल=[[राँची]], [[बङ्गाल प्रेसीडेन्सी]] (अखनि [[झारखण्ड]]) |माता-पिता=सुगना मुण्डा (पिता)<br/>करमी मुण्डा (माता) |आन्दोलन=[[भारतीय स्वतन्त्रता सङ्ग्राम]] (मुण्डा विद्रोह) |राष्ट्रियता=[[भारतीय]] |जीवनकाल=१५ नवम्बर १८७५ से ९ जून १९०० }} '''बिरसा मुण्डा''' (१५ नवम्बर १८७५ - ९ जून १९००) एक भारतीय आदिवासी स्वतन्त्रता सेनानी आउ [[मुण्डा]] जनजातिके लोकनायक हलन । ऊ ब्रिटिश राज घड़ी १९मा शताब्दीके अन्तमे [[बङ्गाल प्रेसीडेन्सी]] (अखनि [[झारखण्ड]]) मे होएल एक आदिवासी धार्मिक सहस्राब्दी आन्दोलनके नेतृत्व कैलन जेकरासे ऊ भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलनके इतिहासमे एक महत्वपूर्ण व्यक्ति बन गेलन । भारतके आदिवासी उनका भगवान् मान हथिन आउ '''धरती आबा''' नामोसे जानल जा हथिन ।<ref>{{Cite web|url=https://www.bhaskar.com/news/mp-news-the-mausoleum-of-birsa-munda-in-ranchi-there-is-also-a-plane-area-in-his-name-vaskale-083042-5967235.html|title=राँची में बिरसा मुंडा की समाधि,उनके नाम से विमान क्षेत्र भी है-वास्कले|date=2019-11-18|website=दैनिक भास्कर|language=हिन्दी|access-date=2020-06-09}}</ref>{{failed verification|reason=news title without description}} == आरम्भिक जीवन == बिरसा मुण्डाके जनम १५ नवम्बर १८७५ के एक गरीब किसान परिवारमे होलै हल । इनकर पिताके नाम सुगना पुर्ती (मुण्डा) आउ माताके नाम करमी पुर्ती (मुण्डा) हलै । साल्गा गाँवमे प्रारम्भिक पढ़ाईके बाद ऊ चाईबासा (गोस्नर इवेञ्जेलिकल लुथरन चर्च) विद्यालयमे पढ़ाई करे चले गेलन । <ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/jharkhand/ranchi-jharkhand-remember-birsa-munda-on-his-death-anniversary-today-20369699.html|title=Birsa Munda: आज भगवान बिरसा मुंडा को याद कर रहा झारखंड, समाधि स्‍थल पर लोगों ने दी श्रद्धांजलि|website=दैनिक जागरण|language=हिन्दी|access-date=2020-06-09}}</ref>{{failed verification|reason=लिङ्क पर ब्योरा न मिललै ।}} == एकरो देखथिन == * [[मुण्डा विद्रोह]] * [[मुण्डा|मुण्डा जनजाति]] * [[बिरसा मुण्डा आदिवासी विश्वविद्यालय]] == सन्दर्भ == <references /> == बाहरी कड़ी == * [https://web.archive.org/web/20121113183313/http://prabhasakshi.com/ShowArticle.aspx?ArticleId=120609-112035-320010 बिरसा एक क्रान्तिकारी हलन जिनका लोग पूजा कर हथिन] (प्रभासाक्षी) * [https://web.archive.org/web/20120120003459/http://hindubulletin.blogspot.com/2010/06/blog-post.html अखनियो अधूरा है शहीद बिरसा मुण्डाके सपना] * [https://infolism.in/untold-story-of-birsa-munda-dharti-abba/ झारखण्डके उलिहातू के बालकके बिरसा मुण्डा (“धरती आबा”) बनेके कहानी] {{भारतीय स्वतन्त्रता सङ्ग्राम}} {{झारखण्डके प्रसिद्व लोग}} [[श्रेणी:आदिवासी]] [[श्रेणी:भारतीय (आदिवासी)]] [[श्रेणी:झारखण्ड]] [[श्रेणी:१८७५ मे जन्म]] [[श्रेणी:१९०० मे निधन]] ogzfenh9zc4wtyhsuu8iwukgmeacm5s जैनधर्ममे भगवान् 0 18127 79991 79645 2026-09-13T05:42:40Z Pataliputra01 5 /* */ 79991 wikitext text/x-wiki {{जैनधर्म}} '''जैनधर्ममे भगवान्''' [[अरिहन्त]] ([[केवली]]) आउ [[सिद्ध (जैनधर्म)|सिद्ध]] (मुक्त आत्मा) के कहल जा है । [[जैनधर्म]] ई ब्रह्माण्डके अभिव्यक्ति, निर्माण या रखरखावला जिम्मेदार कौनो निर्माता ईश्वर या शक्तिके धारणाके खारिज कर है ।{{sfn|शास्त्री|२००७|p=८७}} [[जैन दर्शन]]के अनुसार ई लोक आउ एकर छौ [[द्रव्य (जैन दर्शन)|द्रव्य]] ([[जीव]], [[पुद्गल]], [[आकाश]], [[काल]], [[धर्म]] आउ [[अधर्म]]) हमेशासे है आउ एकर अस्तित्व हमेशा रहतै । ई ब्रह्माण्ड स्वयं सञ्चालित है आउ सार्वभौमिक प्राकृतिक विधि पर चल है । जैन दर्शनके अनुसार भगवान्, एक अमूर्तिक वस्तु एक मूर्तिक वस्तु (ब्रह्माण्ड) के निर्माण न कर सकै । [[जैन ग्रन्थ]]मे देव (स्वर्ग निवासी) के एक विस्तृत विवरण भेट है किन्तु ई सब प्राणीके रचनाकारके रूपमे न देखल जा है; ओखनियो दुखके अधीन हथिन आउ अन्य सब जीवित प्राणी नियन अपन आयु पूरा करके अन्तिममे मर जा हथिन । जैनधर्मके अनुसार ई सृष्टिके कोनो न बनैलकै । देवी, देवता जे स्वर्गमे हथिन ऊ अपन निमन कर्मके कारण ओहाँ हथिन आउ भगवान् न मानल जा सकथिन । ई देवी, देवता एक निश्चित समयला ओहाँ हथिन आउ एहु मरण उपरान्त मनुष्य बनके मोक्ष जा सक हथिन । जैनधर्मके अनुसार हर आत्माके असली स्वभाव भगवन्ता है आउ हर आत्मामे अनन्त दर्शन, अनन्त शक्ति, अनन्त ज्ञान आउ अनन्त सुख है । आत्मा आउ कर्म पुद्गलके बन्धनके कारण ई गुण प्रकट न हो पावै । सम्यक् दर्शन, [[सम्यक् ज्ञान]], सम्यक् चरित्रके माध्यमसे आत्माके ई राज्यके प्राप्त कैल जा सक है । ई सब रतन्त्रयके धारकके भगवान् कहल जा है । एक भगवान्, ई प्रकार एक मुक्त आत्मा हो जा है - दुखसे मुक्ति, पुनर्जन्म, दुनिया, कर्म आउ अन्तिममे शरीरोसे मुक्ति । एकरा निर्वाण या [[मोक्ष (जैनधर्म)|मोक्ष]] कहल जा है । ई प्रकार जैनधर्ममे अनन्त भगवान हथिन, सब बराबर, मुक्त आउ सब गुणके अभिव्यक्तिमे अनन्त हथिन । [[जैन दर्शन]]के अनुसार कर्म प्रकृतिके मौलिक कण होव है । जे कर्मके हनन करके केवलज्ञान प्राप्त कर लेलकै हे ओकरा [[अरिहन्त]] कहल जा है । तीर्थङ्कर विशेष अरिहन्त होव हथिन जे 'धर्म तीर्थ' के रचना कर हथिनम। मने कि जे अन्य जीवके मोक्ष-मार्ग देखाव है । जैनधर्म कोनो सर्वोच्च जीव पर निर्भरता न सिखावै । तीर्थङ्कर आत्मज्ञानला रस्ता देखाव हथिन किन्तु ज्ञानला सङ्घर्ष अपने करे पड़ है । == भगवान् के स्वरुप == ==एकरो देखथिन== * [[गुणस्थान]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} == सन्दर्भ ग्रन्थ == * {{citation|last=प्रमाणसागर|first=मुनि|title=जैन तत्त्वविद्या|year=२००८|publisher=भारतीय ज्ञानपीठ|url=https://books.google.co.in/books?id=kKqDPzCrwf0C&dq=Jain+Tattvavidya&source=gbs_navlinks_s|isbn=978-81-263-1480-5|access-date=10 जनवरी 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925201536/https://books.google.co.in/books?id=kKqDPzCrwf0C&dq=Jain+Tattvavidya&source=gbs_navlinks_s|archive-date=25 सितम्बर 2015|url-status=live}} * {{Citation|last = Sangave|first = Vilas Adinath|title = Aspects of Jaina religion|url = http://books.google.com/books?id=8UhvGRoyAqMC|edition = 3rd|year = 2001|publisher = Bharatiya Jnanpith|isbn = 81-263-0626-2|access-date = 28 सितम्बर 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20160506083824/https://books.google.com/books?id=8UhvGRoyAqMC|archive-date = 6 मई 2016|url-status = live}} * {{Citation|last = शास्त्री |first = प. कैलाशचन्द्र |title = जैन धर्म|year = २००७|publisher = आचार्य शन्तिसागर 'छाणी' स्मृति ग्रन्थमाला|isbn = 81-902683-8-4}} * {{cite book|title= आचार्य समन्तभद्र कृत रत्नकरण्ड श्रावकाचार| last1= जलज| first1=जयकुमार|year=2006|isbn=81-88769-04-5}} {{जैन विषय}} [[श्रेणी:जैनधर्म]] [[श्रेणी:ईश्वर]] [[श्रेणी:जैनधर्ममे भगवान्]] pphk9uvhf5iueo288nfqcjac8vm4xfu 79992 79991 2026-09-13T05:43:19Z Pataliputra01 5 79992 wikitext text/x-wiki {{जैनधर्म}} '''जैनधर्ममे भगवान्''' [[अरिहन्त]] ([[केवली]]) आउ [[सिद्ध (जैनधर्म)|सिद्ध]] (मुक्त आत्मा) के कहल जा है । [[जैनधर्म]] ई ब्रह्माण्डके अभिव्यक्ति, निर्माण या रखरखावला जिम्मेदार कौनो निर्माता ईश्वर या शक्तिके धारणाके खारिज कर है ।{{sfn|शास्त्री|२००७|p=८७}} [[जैन दर्शन]]के अनुसार ई लोक आउ एकर छौ [[द्रव्य (जैन दर्शन)|द्रव्य]] ([[जीव]], [[पुद्गल]], [[आकाश]], [[काल]], [[धर्म]] आउ [[अधर्म]]) हमेशासे है आउ एकर अस्तित्व हमेशा रहतै । ई ब्रह्माण्ड स्वयं सञ्चालित है आउ सार्वभौमिक प्राकृतिक विधि पर चल है । जैन दर्शनके अनुसार भगवान्, एक अमूर्तिक वस्तु एक मूर्तिक वस्तु (ब्रह्माण्ड) के निर्माण न कर सकै । [[जैन ग्रन्थ]]मे देव (स्वर्ग निवासी) के एक विस्तृत विवरण भेट है किन्तु ई सब प्राणीके रचनाकारके रूपमे न देखल जा है; ओखनियो दुखके अधीन हथिन आउ अन्य सब जीवित प्राणी नियन अपन आयु पूरा करके अन्तिममे मर जा हथिन । जैनधर्मके अनुसार ई सृष्टिके कोनो न बनैलकै । देवी, देवता जे स्वर्गमे हथिन ऊ अपन निमन कर्मके कारण ओहाँ हथिन आउ भगवान् न मानल जा सकथिन । ई देवी, देवता एक निश्चित समयला ओहाँ हथिन आउ एहु मरण उपरान्त मनुष्य बनके मोक्ष जा सक हथिन । जैनधर्मके अनुसार हर आत्माके असली स्वभाव भगवन्ता है आउ हर आत्मामे अनन्त दर्शन, अनन्त शक्ति, अनन्त ज्ञान आउ अनन्त सुख है । आत्मा आउ कर्म पुद्गलके बन्धनके कारण ई गुण प्रकट न हो पावै । सम्यक् दर्शन, [[सम्यक् ज्ञान]], सम्यक् चरित्रके माध्यमसे आत्माके ई राज्यके प्राप्त कैल जा सक है । ई सब रतन्त्रयके धारकके भगवान् कहल जा है । एक भगवान्, ई प्रकार एक मुक्त आत्मा हो जा है - दुखसे मुक्ति, पुनर्जन्म, दुनिया, कर्म आउ अन्तिममे शरीरोसे मुक्ति । एकरा निर्वाण या [[मोक्ष (जैनधर्म)|मोक्ष]] कहल जा है । ई प्रकार जैनधर्ममे अनन्त भगवान हथिन, सब बराबर, मुक्त आउ सब गुणके अभिव्यक्तिमे अनन्त हथिन । [[जैन दर्शन]]के अनुसार कर्म प्रकृतिके मौलिक कण होव है । जे कर्मके हनन करके केवलज्ञान प्राप्त कर लेलकै हे ओकरा [[अरिहन्त]] कहल जा है । तीर्थङ्कर विशेष अरिहन्त होव हथिन जे 'धर्म तीर्थ' के रचना कर हथिनम। मने कि जे अन्य जीवके मोक्ष-मार्ग देखाव है । जैनधर्म कोनो सर्वोच्च जीव पर निर्भरता न सिखावै । तीर्थङ्कर आत्मज्ञानला रस्ता देखाव हथिन किन्तु ज्ञानला सङ्घर्ष अपने करे पड़ है । == भगवान् के स्वरुप == [[समन्तभद्र|आचार्य समन्तभद्र]] विरचित [[रत्नकरण्ड श्रावकाचार]]के दु श्लोक आप्त (भगवान्) के स्वरुप बताव है: :आप्तेनो च्छिनदोषेण सर्वज्ञेनागमेशिना । :भवितव्यं नियोगेन नान्यथा ह्याप्तता भवेत् ।।५।। ==एकरो देखथिन== * [[गुणस्थान]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} == सन्दर्भ ग्रन्थ == * {{citation|last=प्रमाणसागर|first=मुनि|title=जैन तत्त्वविद्या|year=२००८|publisher=भारतीय ज्ञानपीठ|url=https://books.google.co.in/books?id=kKqDPzCrwf0C&dq=Jain+Tattvavidya&source=gbs_navlinks_s|isbn=978-81-263-1480-5|access-date=10 जनवरी 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925201536/https://books.google.co.in/books?id=kKqDPzCrwf0C&dq=Jain+Tattvavidya&source=gbs_navlinks_s|archive-date=25 सितम्बर 2015|url-status=live}} * {{Citation|last = Sangave|first = Vilas Adinath|title = Aspects of Jaina religion|url = http://books.google.com/books?id=8UhvGRoyAqMC|edition = 3rd|year = 2001|publisher = Bharatiya Jnanpith|isbn = 81-263-0626-2|access-date = 28 सितम्बर 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20160506083824/https://books.google.com/books?id=8UhvGRoyAqMC|archive-date = 6 मई 2016|url-status = live}} * {{Citation|last = शास्त्री |first = प. कैलाशचन्द्र |title = जैन धर्म|year = २००७|publisher = आचार्य शन्तिसागर 'छाणी' स्मृति ग्रन्थमाला|isbn = 81-902683-8-4}} * {{cite book|title= आचार्य समन्तभद्र कृत रत्नकरण्ड श्रावकाचार| last1= जलज| first1=जयकुमार|year=2006|isbn=81-88769-04-5}} {{जैन विषय}} [[श्रेणी:जैनधर्म]] [[श्रेणी:ईश्वर]] [[श्रेणी:जैनधर्ममे भगवान्]] q9enwamviq5atb5c90n10zhs4ung4jf 79993 79992 2026-09-13T05:44:13Z Pataliputra01 5 79993 wikitext text/x-wiki {{जैनधर्म}} '''जैनधर्ममे भगवान्''' [[अरिहन्त]] ([[केवली]]) आउ [[सिद्ध (जैनधर्म)|सिद्ध]] (मुक्त आत्मा) के कहल जा है । [[जैनधर्म]] ई ब्रह्माण्डके अभिव्यक्ति, निर्माण या रखरखावला जिम्मेदार कौनो निर्माता ईश्वर या शक्तिके धारणाके खारिज कर है ।{{sfn|शास्त्री|२००७|p=८७}} [[जैन दर्शन]]के अनुसार ई लोक आउ एकर छौ [[द्रव्य (जैन दर्शन)|द्रव्य]] ([[जीव]], [[पुद्गल]], [[आकाश]], [[काल]], [[धर्म]] आउ [[अधर्म]]) हमेशासे है आउ एकर अस्तित्व हमेशा रहतै । ई ब्रह्माण्ड स्वयं सञ्चालित है आउ सार्वभौमिक प्राकृतिक विधि पर चल है । जैन दर्शनके अनुसार भगवान्, एक अमूर्तिक वस्तु एक मूर्तिक वस्तु (ब्रह्माण्ड) के निर्माण न कर सकै । [[जैन ग्रन्थ]]मे देव (स्वर्ग निवासी) के एक विस्तृत विवरण भेट है किन्तु ई सब प्राणीके रचनाकारके रूपमे न देखल जा है; ओखनियो दुखके अधीन हथिन आउ अन्य सब जीवित प्राणी नियन अपन आयु पूरा करके अन्तिममे मर जा हथिन । जैनधर्मके अनुसार ई सृष्टिके कोनो न बनैलकै । देवी, देवता जे स्वर्गमे हथिन ऊ अपन निमन कर्मके कारण ओहाँ हथिन आउ भगवान् न मानल जा सकथिन । ई देवी, देवता एक निश्चित समयला ओहाँ हथिन आउ एहु मरण उपरान्त मनुष्य बनके मोक्ष जा सक हथिन । जैनधर्मके अनुसार हर आत्माके असली स्वभाव भगवन्ता है आउ हर आत्मामे अनन्त दर्शन, अनन्त शक्ति, अनन्त ज्ञान आउ अनन्त सुख है । आत्मा आउ कर्म पुद्गलके बन्धनके कारण ई गुण प्रकट न हो पावै । सम्यक् दर्शन, [[सम्यक् ज्ञान]], सम्यक् चरित्रके माध्यमसे आत्माके ई राज्यके प्राप्त कैल जा सक है । ई सब रतन्त्रयके धारकके भगवान् कहल जा है । एक भगवान्, ई प्रकार एक मुक्त आत्मा हो जा है - दुखसे मुक्ति, पुनर्जन्म, दुनिया, कर्म आउ अन्तिममे शरीरोसे मुक्ति । एकरा निर्वाण या [[मोक्ष (जैनधर्म)|मोक्ष]] कहल जा है । ई प्रकार जैनधर्ममे अनन्त भगवान हथिन, सब बराबर, मुक्त आउ सब गुणके अभिव्यक्तिमे अनन्त हथिन । [[जैन दर्शन]]के अनुसार कर्म प्रकृतिके मौलिक कण होव है । जे कर्मके हनन करके केवलज्ञान प्राप्त कर लेलकै हे ओकरा [[अरिहन्त]] कहल जा है । तीर्थङ्कर विशेष अरिहन्त होव हथिन जे 'धर्म तीर्थ' के रचना कर हथिनम। मने कि जे अन्य जीवके मोक्ष-मार्ग देखाव है । जैनधर्म कोनो सर्वोच्च जीव पर निर्भरता न सिखावै । तीर्थङ्कर आत्मज्ञानला रस्ता देखाव हथिन किन्तु ज्ञानला सङ्घर्ष अपने करे पड़ है । == भगवान् के स्वरुप == [[समन्तभद्र|आचार्य समन्तभद्र]] विरचित [[रत्नकरण्ड श्रावकाचार]]के दु श्लोक आप्त (भगवान्) के स्वरुप बताव है: :आप्तेनो च्छिनदोषेण सर्वज्ञेनागमेशिना । :भवितव्यं नियोगेन नान्यथा ह्याप्तता भवेत् ।।५।। नियमसे दोषसे रहित, सर्वज्ञ, हितोपदेशी पुरुषे सच्चा देव होवेके चाही, अन्य कोनो प्रकार देवत्व न हो सकै ।{{sfn|जलज|२००६|प=८}} :क्षुत्पिपासाजराजरातक्ड जन्मान्तकभयस्मयाः । :न रागद्वेषमोहाश्च यस्याप्तः स प्रकीर्त्यते ।।६।। ==एकरो देखथिन== * [[गुणस्थान]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} == सन्दर्भ ग्रन्थ == * {{citation|last=प्रमाणसागर|first=मुनि|title=जैन तत्त्वविद्या|year=२००८|publisher=भारतीय ज्ञानपीठ|url=https://books.google.co.in/books?id=kKqDPzCrwf0C&dq=Jain+Tattvavidya&source=gbs_navlinks_s|isbn=978-81-263-1480-5|access-date=10 जनवरी 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925201536/https://books.google.co.in/books?id=kKqDPzCrwf0C&dq=Jain+Tattvavidya&source=gbs_navlinks_s|archive-date=25 सितम्बर 2015|url-status=live}} * {{Citation|last = Sangave|first = Vilas Adinath|title = Aspects of Jaina religion|url = http://books.google.com/books?id=8UhvGRoyAqMC|edition = 3rd|year = 2001|publisher = Bharatiya Jnanpith|isbn = 81-263-0626-2|access-date = 28 सितम्बर 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20160506083824/https://books.google.com/books?id=8UhvGRoyAqMC|archive-date = 6 मई 2016|url-status = live}} * {{Citation|last = शास्त्री |first = प. कैलाशचन्द्र |title = जैन धर्म|year = २००७|publisher = आचार्य शन्तिसागर 'छाणी' स्मृति ग्रन्थमाला|isbn = 81-902683-8-4}} * {{cite book|title= आचार्य समन्तभद्र कृत रत्नकरण्ड श्रावकाचार| last1= जलज| first1=जयकुमार|year=2006|isbn=81-88769-04-5}} {{जैन विषय}} [[श्रेणी:जैनधर्म]] [[श्रेणी:ईश्वर]] [[श्रेणी:जैनधर्ममे भगवान्]] st1fsmug41b6daqn74jiuw6f5r5urx1 79994 79993 2026-09-13T05:45:05Z Pataliputra01 5 79994 wikitext text/x-wiki {{जैनधर्म}} '''जैनधर्ममे भगवान्''' [[अरिहन्त]] ([[केवली]]) आउ [[सिद्ध (जैनधर्म)|सिद्ध]] (मुक्त आत्मा) के कहल जा है । [[जैनधर्म]] ई ब्रह्माण्डके अभिव्यक्ति, निर्माण या रखरखावला जिम्मेदार कौनो निर्माता ईश्वर या शक्तिके धारणाके खारिज कर है ।{{sfn|शास्त्री|२००७|p=८७}} [[जैन दर्शन]]के अनुसार ई लोक आउ एकर छौ [[द्रव्य (जैन दर्शन)|द्रव्य]] ([[जीव]], [[पुद्गल]], [[आकाश]], [[काल]], [[धर्म]] आउ [[अधर्म]]) हमेशासे है आउ एकर अस्तित्व हमेशा रहतै । ई ब्रह्माण्ड स्वयं सञ्चालित है आउ सार्वभौमिक प्राकृतिक विधि पर चल है । जैन दर्शनके अनुसार भगवान्, एक अमूर्तिक वस्तु एक मूर्तिक वस्तु (ब्रह्माण्ड) के निर्माण न कर सकै । [[जैन ग्रन्थ]]मे देव (स्वर्ग निवासी) के एक विस्तृत विवरण भेट है किन्तु ई सब प्राणीके रचनाकारके रूपमे न देखल जा है; ओखनियो दुखके अधीन हथिन आउ अन्य सब जीवित प्राणी नियन अपन आयु पूरा करके अन्तिममे मर जा हथिन । जैनधर्मके अनुसार ई सृष्टिके कोनो न बनैलकै । देवी, देवता जे स्वर्गमे हथिन ऊ अपन निमन कर्मके कारण ओहाँ हथिन आउ भगवान् न मानल जा सकथिन । ई देवी, देवता एक निश्चित समयला ओहाँ हथिन आउ एहु मरण उपरान्त मनुष्य बनके मोक्ष जा सक हथिन । जैनधर्मके अनुसार हर आत्माके असली स्वभाव भगवन्ता है आउ हर आत्मामे अनन्त दर्शन, अनन्त शक्ति, अनन्त ज्ञान आउ अनन्त सुख है । आत्मा आउ कर्म पुद्गलके बन्धनके कारण ई गुण प्रकट न हो पावै । सम्यक् दर्शन, [[सम्यक् ज्ञान]], सम्यक् चरित्रके माध्यमसे आत्माके ई राज्यके प्राप्त कैल जा सक है । ई सब रतन्त्रयके धारकके भगवान् कहल जा है । एक भगवान्, ई प्रकार एक मुक्त आत्मा हो जा है - दुखसे मुक्ति, पुनर्जन्म, दुनिया, कर्म आउ अन्तिममे शरीरोसे मुक्ति । एकरा निर्वाण या [[मोक्ष (जैनधर्म)|मोक्ष]] कहल जा है । ई प्रकार जैनधर्ममे अनन्त भगवान हथिन, सब बराबर, मुक्त आउ सब गुणके अभिव्यक्तिमे अनन्त हथिन । [[जैन दर्शन]]के अनुसार कर्म प्रकृतिके मौलिक कण होव है । जे कर्मके हनन करके केवलज्ञान प्राप्त कर लेलकै हे ओकरा [[अरिहन्त]] कहल जा है । तीर्थङ्कर विशेष अरिहन्त होव हथिन जे 'धर्म तीर्थ' के रचना कर हथिनम। मने कि जे अन्य जीवके मोक्ष-मार्ग देखाव है । जैनधर्म कोनो सर्वोच्च जीव पर निर्भरता न सिखावै । तीर्थङ्कर आत्मज्ञानला रस्ता देखाव हथिन किन्तु ज्ञानला सङ्घर्ष अपने करे पड़ है । == भगवान् के स्वरुप == [[समन्तभद्र|आचार्य समन्तभद्र]] विरचित [[रत्नकरण्ड श्रावकाचार]]के दु श्लोक आप्त (भगवान्) के स्वरुप बताव है: :आप्तेनो च्छिनदोषेण सर्वज्ञेनागमेशिना । :भवितव्यं नियोगेन नान्यथा ह्याप्तता भवेत् ।।५।। नियमसे दोषसे रहित, सर्वज्ञ, हितोपदेशी पुरुषे सच्चा देव होवेके चाही, अन्य कोनो प्रकार देवत्व न हो सकै ।{{sfn|जलज|२००६|प=८}} :क्षुत्पिपासाजराजरातक्ड जन्मान्तकभयस्मयाः । :न रागद्वेषमोहाश्च यस्याप्तः स प्रकीर्त्यते ।।६।। भूक, प्यास, बुढ़ापा, रोग, जनम, मरण, भय, घमण्ड, राग, द्वेष, मोह, निद्रा, पसीना आदि १८ दोष न होवै ओही वीतराग देव कहल जा हथिन ।{{sfn|जलज|२००६|प=८}} ==एकरो देखथिन== * [[गुणस्थान]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} == सन्दर्भ ग्रन्थ == * {{citation|last=प्रमाणसागर|first=मुनि|title=जैन तत्त्वविद्या|year=२००८|publisher=भारतीय ज्ञानपीठ|url=https://books.google.co.in/books?id=kKqDPzCrwf0C&dq=Jain+Tattvavidya&source=gbs_navlinks_s|isbn=978-81-263-1480-5|access-date=10 जनवरी 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925201536/https://books.google.co.in/books?id=kKqDPzCrwf0C&dq=Jain+Tattvavidya&source=gbs_navlinks_s|archive-date=25 सितम्बर 2015|url-status=live}} * {{Citation|last = Sangave|first = Vilas Adinath|title = Aspects of Jaina religion|url = http://books.google.com/books?id=8UhvGRoyAqMC|edition = 3rd|year = 2001|publisher = Bharatiya Jnanpith|isbn = 81-263-0626-2|access-date = 28 सितम्बर 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20160506083824/https://books.google.com/books?id=8UhvGRoyAqMC|archive-date = 6 मई 2016|url-status = live}} * {{Citation|last = शास्त्री |first = प. कैलाशचन्द्र |title = जैन धर्म|year = २००७|publisher = आचार्य शन्तिसागर 'छाणी' स्मृति ग्रन्थमाला|isbn = 81-902683-8-4}} * {{cite book|title= आचार्य समन्तभद्र कृत रत्नकरण्ड श्रावकाचार| last1= जलज| first1=जयकुमार|year=2006|isbn=81-88769-04-5}} {{जैन विषय}} [[श्रेणी:जैनधर्म]] [[श्रेणी:ईश्वर]] [[श्रेणी:जैनधर्ममे भगवान्]] qdtuezicq6o0r67jvj367v7x3lf88bp 79995 79994 2026-09-13T05:45:35Z Pataliputra01 5 79995 wikitext text/x-wiki {{जैनधर्म}} '''जैनधर्ममे भगवान्''' [[अरिहन्त]] ([[केवली]]) आउ [[सिद्ध (जैनधर्म)|सिद्ध]] (मुक्त आत्मा) के कहल जा है । [[जैनधर्म]] ई ब्रह्माण्डके अभिव्यक्ति, निर्माण या रखरखावला जिम्मेदार कौनो निर्माता ईश्वर या शक्तिके धारणाके खारिज कर है ।{{sfn|शास्त्री|२००७|p=८७}} [[जैन दर्शन]]के अनुसार ई लोक आउ एकर छौ [[द्रव्य (जैन दर्शन)|द्रव्य]] ([[जीव]], [[पुद्गल]], [[आकाश]], [[काल]], [[धर्म]] आउ [[अधर्म]]) हमेशासे है आउ एकर अस्तित्व हमेशा रहतै । ई ब्रह्माण्ड स्वयं सञ्चालित है आउ सार्वभौमिक प्राकृतिक विधि पर चल है । जैन दर्शनके अनुसार भगवान्, एक अमूर्तिक वस्तु एक मूर्तिक वस्तु (ब्रह्माण्ड) के निर्माण न कर सकै । [[जैन ग्रन्थ]]मे देव (स्वर्ग निवासी) के एक विस्तृत विवरण भेट है किन्तु ई सब प्राणीके रचनाकारके रूपमे न देखल जा है; ओखनियो दुखके अधीन हथिन आउ अन्य सब जीवित प्राणी नियन अपन आयु पूरा करके अन्तिममे मर जा हथिन । जैनधर्मके अनुसार ई सृष्टिके कोनो न बनैलकै । देवी, देवता जे स्वर्गमे हथिन ऊ अपन निमन कर्मके कारण ओहाँ हथिन आउ भगवान् न मानल जा सकथिन । ई देवी, देवता एक निश्चित समयला ओहाँ हथिन आउ एहु मरण उपरान्त मनुष्य बनके मोक्ष जा सक हथिन । जैनधर्मके अनुसार हर आत्माके असली स्वभाव भगवन्ता है आउ हर आत्मामे अनन्त दर्शन, अनन्त शक्ति, अनन्त ज्ञान आउ अनन्त सुख है । आत्मा आउ कर्म पुद्गलके बन्धनके कारण ई गुण प्रकट न हो पावै । सम्यक् दर्शन, [[सम्यक् ज्ञान]], सम्यक् चरित्रके माध्यमसे आत्माके ई राज्यके प्राप्त कैल जा सक है । ई सब रतन्त्रयके धारकके भगवान् कहल जा है । एक भगवान्, ई प्रकार एक मुक्त आत्मा हो जा है - दुखसे मुक्ति, पुनर्जन्म, दुनिया, कर्म आउ अन्तिममे शरीरोसे मुक्ति । एकरा निर्वाण या [[मोक्ष (जैनधर्म)|मोक्ष]] कहल जा है । ई प्रकार जैनधर्ममे अनन्त भगवान हथिन, सब बराबर, मुक्त आउ सब गुणके अभिव्यक्तिमे अनन्त हथिन । [[जैन दर्शन]]के अनुसार कर्म प्रकृतिके मौलिक कण होव है । जे कर्मके हनन करके केवलज्ञान प्राप्त कर लेलकै हे ओकरा [[अरिहन्त]] कहल जा है । तीर्थङ्कर विशेष अरिहन्त होव हथिन जे 'धर्म तीर्थ' के रचना कर हथिनम। मने कि जे अन्य जीवके मोक्ष-मार्ग देखाव है । जैनधर्म कोनो सर्वोच्च जीव पर निर्भरता न सिखावै । तीर्थङ्कर आत्मज्ञानला रस्ता देखाव हथिन किन्तु ज्ञानला सङ्घर्ष अपने करे पड़ है । == भगवान् के स्वरुप == [[समन्तभद्र|आचार्य समन्तभद्र]] विरचित [[रत्नकरण्ड श्रावकाचार]]के दु श्लोक आप्त (भगवान्) के स्वरुप बताव है: :आप्तेनो च्छिनदोषेण सर्वज्ञेनागमेशिना । :भवितव्यं नियोगेन नान्यथा ह्याप्तता भवेत् ।।५।। नियमसे दोषसे रहित, सर्वज्ञ, हितोपदेशी पुरुषे सच्चा देव होवेके चाही, अन्य कोनो प्रकार देवत्व न हो सकै ।{{sfn|जलज|२००६|प=८}} :क्षुत्पिपासाजराजरातक्ड जन्मान्तकभयस्मयाः । :न रागद्वेषमोहाश्च यस्याप्तः स प्रकीर्त्यते ।।६।। भूक, प्यास, बुढ़ापा, रोग, जनम, मरण, भय, घमण्ड, राग, द्वेष, मोह, निद्रा, पसीना आदि १८ दोष न होवै ओही वीतराग देव कहल जा हथिन ।{{sfn|जलज|२००६|प=८}} ==पञ्च परमेष्ठी== {{मुख्य|पञ्च परमेष्ठी}} ==एकरो देखथिन== * [[गुणस्थान]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} == सन्दर्भ ग्रन्थ == * {{citation|last=प्रमाणसागर|first=मुनि|title=जैन तत्त्वविद्या|year=२००८|publisher=भारतीय ज्ञानपीठ|url=https://books.google.co.in/books?id=kKqDPzCrwf0C&dq=Jain+Tattvavidya&source=gbs_navlinks_s|isbn=978-81-263-1480-5|access-date=10 जनवरी 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925201536/https://books.google.co.in/books?id=kKqDPzCrwf0C&dq=Jain+Tattvavidya&source=gbs_navlinks_s|archive-date=25 सितम्बर 2015|url-status=live}} * {{Citation|last = Sangave|first = Vilas Adinath|title = Aspects of Jaina religion|url = http://books.google.com/books?id=8UhvGRoyAqMC|edition = 3rd|year = 2001|publisher = Bharatiya Jnanpith|isbn = 81-263-0626-2|access-date = 28 सितम्बर 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20160506083824/https://books.google.com/books?id=8UhvGRoyAqMC|archive-date = 6 मई 2016|url-status = live}} * {{Citation|last = शास्त्री |first = प. कैलाशचन्द्र |title = जैन धर्म|year = २००७|publisher = आचार्य शन्तिसागर 'छाणी' स्मृति ग्रन्थमाला|isbn = 81-902683-8-4}} * {{cite book|title= आचार्य समन्तभद्र कृत रत्नकरण्ड श्रावकाचार| last1= जलज| first1=जयकुमार|year=2006|isbn=81-88769-04-5}} {{जैन विषय}} [[श्रेणी:जैनधर्म]] [[श्रेणी:ईश्वर]] [[श्रेणी:जैनधर्ममे भगवान्]] iusnbiys212d29msm8zckwaij0a2agm 79996 79995 2026-09-13T05:46:35Z Pataliputra01 5 79996 wikitext text/x-wiki {{जैनधर्म}} '''जैनधर्ममे भगवान्''' [[अरिहन्त]] ([[केवली]]) आउ [[सिद्ध (जैनधर्म)|सिद्ध]] (मुक्त आत्मा) के कहल जा है । [[जैनधर्म]] ई ब्रह्माण्डके अभिव्यक्ति, निर्माण या रखरखावला जिम्मेदार कौनो निर्माता ईश्वर या शक्तिके धारणाके खारिज कर है ।{{sfn|शास्त्री|२००७|p=८७}} [[जैन दर्शन]]के अनुसार ई लोक आउ एकर छौ [[द्रव्य (जैन दर्शन)|द्रव्य]] ([[जीव]], [[पुद्गल]], [[आकाश]], [[काल]], [[धर्म]] आउ [[अधर्म]]) हमेशासे है आउ एकर अस्तित्व हमेशा रहतै । ई ब्रह्माण्ड स्वयं सञ्चालित है आउ सार्वभौमिक प्राकृतिक विधि पर चल है । जैन दर्शनके अनुसार भगवान्, एक अमूर्तिक वस्तु एक मूर्तिक वस्तु (ब्रह्माण्ड) के निर्माण न कर सकै । [[जैन ग्रन्थ]]मे देव (स्वर्ग निवासी) के एक विस्तृत विवरण भेट है किन्तु ई सब प्राणीके रचनाकारके रूपमे न देखल जा है; ओखनियो दुखके अधीन हथिन आउ अन्य सब जीवित प्राणी नियन अपन आयु पूरा करके अन्तिममे मर जा हथिन । जैनधर्मके अनुसार ई सृष्टिके कोनो न बनैलकै । देवी, देवता जे स्वर्गमे हथिन ऊ अपन निमन कर्मके कारण ओहाँ हथिन आउ भगवान् न मानल जा सकथिन । ई देवी, देवता एक निश्चित समयला ओहाँ हथिन आउ एहु मरण उपरान्त मनुष्य बनके मोक्ष जा सक हथिन । जैनधर्मके अनुसार हर आत्माके असली स्वभाव भगवन्ता है आउ हर आत्मामे अनन्त दर्शन, अनन्त शक्ति, अनन्त ज्ञान आउ अनन्त सुख है । आत्मा आउ कर्म पुद्गलके बन्धनके कारण ई गुण प्रकट न हो पावै । सम्यक् दर्शन, [[सम्यक् ज्ञान]], सम्यक् चरित्रके माध्यमसे आत्माके ई राज्यके प्राप्त कैल जा सक है । ई सब रतन्त्रयके धारकके भगवान् कहल जा है । एक भगवान्, ई प्रकार एक मुक्त आत्मा हो जा है - दुखसे मुक्ति, पुनर्जन्म, दुनिया, कर्म आउ अन्तिममे शरीरोसे मुक्ति । एकरा निर्वाण या [[मोक्ष (जैनधर्म)|मोक्ष]] कहल जा है । ई प्रकार जैनधर्ममे अनन्त भगवान हथिन, सब बराबर, मुक्त आउ सब गुणके अभिव्यक्तिमे अनन्त हथिन । [[जैन दर्शन]]के अनुसार कर्म प्रकृतिके मौलिक कण होव है । जे कर्मके हनन करके केवलज्ञान प्राप्त कर लेलकै हे ओकरा [[अरिहन्त]] कहल जा है । तीर्थङ्कर विशेष अरिहन्त होव हथिन जे 'धर्म तीर्थ' के रचना कर हथिनम। मने कि जे अन्य जीवके मोक्ष-मार्ग देखाव है । जैनधर्म कोनो सर्वोच्च जीव पर निर्भरता न सिखावै । तीर्थङ्कर आत्मज्ञानला रस्ता देखाव हथिन किन्तु ज्ञानला सङ्घर्ष अपने करे पड़ है । == भगवान् के स्वरुप == [[समन्तभद्र|आचार्य समन्तभद्र]] विरचित [[रत्नकरण्ड श्रावकाचार]]के दु श्लोक आप्त (भगवान्) के स्वरुप बताव है: :आप्तेनो च्छिनदोषेण सर्वज्ञेनागमेशिना । :भवितव्यं नियोगेन नान्यथा ह्याप्तता भवेत् ।।५।। नियमसे दोषसे रहित, सर्वज्ञ, हितोपदेशी पुरुषे सच्चा देव होवेके चाही, अन्य कोनो प्रकार देवत्व न हो सकै ।{{sfn|जलज|२००६|प=८}} :क्षुत्पिपासाजराजरातक्ड जन्मान्तकभयस्मयाः । :न रागद्वेषमोहाश्च यस्याप्तः स प्रकीर्त्यते ।।६।। भूक, प्यास, बुढ़ापा, रोग, जनम, मरण, भय, घमण्ड, राग, द्वेष, मोह, निद्रा, पसीना आदि १८ दोष न होवै ओही वीतराग देव कहल जा हथिन ।{{sfn|जलज|२००६|प=८}} ==पञ्च परमेष्ठी== {{मुख्य|पञ्च परमेष्ठी}} जैनधर्ममे '''पञ्च परमेष्ठी''' धार्मिक अधिकारीके पञ्च पदानुक्रम हथिन जे पूजनीय हथिन । ऊ पाँच सर्वोच्च जीव निम्न हथिन - # [[अरिहन्त]] # [[सिद्ध (जैनधर्म)|सिद्ध]] # [[जैन आचार्य|आचार्य]] (मुनि सङ्घके प्रमुख) # [[उपाध्याय (जैन)|उपाध्याय]] (मनीषी गुरु) # [[जैन मुनि|मुनि]] ==एकरो देखथिन== * [[गुणस्थान]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} == सन्दर्भ ग्रन्थ == * {{citation|last=प्रमाणसागर|first=मुनि|title=जैन तत्त्वविद्या|year=२००८|publisher=भारतीय ज्ञानपीठ|url=https://books.google.co.in/books?id=kKqDPzCrwf0C&dq=Jain+Tattvavidya&source=gbs_navlinks_s|isbn=978-81-263-1480-5|access-date=10 जनवरी 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925201536/https://books.google.co.in/books?id=kKqDPzCrwf0C&dq=Jain+Tattvavidya&source=gbs_navlinks_s|archive-date=25 सितम्बर 2015|url-status=live}} * {{Citation|last = Sangave|first = Vilas Adinath|title = Aspects of Jaina religion|url = http://books.google.com/books?id=8UhvGRoyAqMC|edition = 3rd|year = 2001|publisher = Bharatiya Jnanpith|isbn = 81-263-0626-2|access-date = 28 सितम्बर 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20160506083824/https://books.google.com/books?id=8UhvGRoyAqMC|archive-date = 6 मई 2016|url-status = live}} * {{Citation|last = शास्त्री |first = प. कैलाशचन्द्र |title = जैन धर्म|year = २००७|publisher = आचार्य शन्तिसागर 'छाणी' स्मृति ग्रन्थमाला|isbn = 81-902683-8-4}} * {{cite book|title= आचार्य समन्तभद्र कृत रत्नकरण्ड श्रावकाचार| last1= जलज| first1=जयकुमार|year=2006|isbn=81-88769-04-5}} {{जैन विषय}} [[श्रेणी:जैनधर्म]] [[श्रेणी:ईश्वर]] [[श्रेणी:जैनधर्ममे भगवान्]] szz6t6tp2a4vfhbcglndx8m7li8g0r1 79997 79996 2026-09-13T05:47:20Z Pataliputra01 5 79997 wikitext text/x-wiki {{जैनधर्म}} '''जैनधर्ममे भगवान्''' [[अरिहन्त]] ([[केवली]]) आउ [[सिद्ध (जैनधर्म)|सिद्ध]] (मुक्त आत्मा) के कहल जा है । [[जैनधर्म]] ई ब्रह्माण्डके अभिव्यक्ति, निर्माण या रखरखावला जिम्मेदार कौनो निर्माता ईश्वर या शक्तिके धारणाके खारिज कर है ।{{sfn|शास्त्री|२००७|p=८७}} [[जैन दर्शन]]के अनुसार ई लोक आउ एकर छौ [[द्रव्य (जैन दर्शन)|द्रव्य]] ([[जीव]], [[पुद्गल]], [[आकाश]], [[काल]], [[धर्म]] आउ [[अधर्म]]) हमेशासे है आउ एकर अस्तित्व हमेशा रहतै । ई ब्रह्माण्ड स्वयं सञ्चालित है आउ सार्वभौमिक प्राकृतिक विधि पर चल है । जैन दर्शनके अनुसार भगवान्, एक अमूर्तिक वस्तु एक मूर्तिक वस्तु (ब्रह्माण्ड) के निर्माण न कर सकै । [[जैन ग्रन्थ]]मे देव (स्वर्ग निवासी) के एक विस्तृत विवरण भेट है किन्तु ई सब प्राणीके रचनाकारके रूपमे न देखल जा है; ओखनियो दुखके अधीन हथिन आउ अन्य सब जीवित प्राणी नियन अपन आयु पूरा करके अन्तिममे मर जा हथिन । जैनधर्मके अनुसार ई सृष्टिके कोनो न बनैलकै । देवी, देवता जे स्वर्गमे हथिन ऊ अपन निमन कर्मके कारण ओहाँ हथिन आउ भगवान् न मानल जा सकथिन । ई देवी, देवता एक निश्चित समयला ओहाँ हथिन आउ एहु मरण उपरान्त मनुष्य बनके मोक्ष जा सक हथिन । जैनधर्मके अनुसार हर आत्माके असली स्वभाव भगवन्ता है आउ हर आत्मामे अनन्त दर्शन, अनन्त शक्ति, अनन्त ज्ञान आउ अनन्त सुख है । आत्मा आउ कर्म पुद्गलके बन्धनके कारण ई गुण प्रकट न हो पावै । सम्यक् दर्शन, [[सम्यक् ज्ञान]], सम्यक् चरित्रके माध्यमसे आत्माके ई राज्यके प्राप्त कैल जा सक है । ई सब रतन्त्रयके धारकके भगवान् कहल जा है । एक भगवान्, ई प्रकार एक मुक्त आत्मा हो जा है - दुखसे मुक्ति, पुनर्जन्म, दुनिया, कर्म आउ अन्तिममे शरीरोसे मुक्ति । एकरा निर्वाण या [[मोक्ष (जैनधर्म)|मोक्ष]] कहल जा है । ई प्रकार जैनधर्ममे अनन्त भगवान हथिन, सब बराबर, मुक्त आउ सब गुणके अभिव्यक्तिमे अनन्त हथिन । [[जैन दर्शन]]के अनुसार कर्म प्रकृतिके मौलिक कण होव है । जे कर्मके हनन करके केवलज्ञान प्राप्त कर लेलकै हे ओकरा [[अरिहन्त]] कहल जा है । तीर्थङ्कर विशेष अरिहन्त होव हथिन जे 'धर्म तीर्थ' के रचना कर हथिनम। मने कि जे अन्य जीवके मोक्ष-मार्ग देखाव है । जैनधर्म कोनो सर्वोच्च जीव पर निर्भरता न सिखावै । तीर्थङ्कर आत्मज्ञानला रस्ता देखाव हथिन किन्तु ज्ञानला सङ्घर्ष अपने करे पड़ है । == भगवान् के स्वरुप == [[समन्तभद्र|आचार्य समन्तभद्र]] विरचित [[रत्नकरण्ड श्रावकाचार]]के दु श्लोक आप्त (भगवान्) के स्वरुप बताव है: :आप्तेनो च्छिनदोषेण सर्वज्ञेनागमेशिना । :भवितव्यं नियोगेन नान्यथा ह्याप्तता भवेत् ।।५।। नियमसे दोषसे रहित, सर्वज्ञ, हितोपदेशी पुरुषे सच्चा देव होवेके चाही, अन्य कोनो प्रकार देवत्व न हो सकै ।{{sfn|जलज|२००६|प=८}} :क्षुत्पिपासाजराजरातक्ड जन्मान्तकभयस्मयाः । :न रागद्वेषमोहाश्च यस्याप्तः स प्रकीर्त्यते ।।६।। भूक, प्यास, बुढ़ापा, रोग, जनम, मरण, भय, घमण्ड, राग, द्वेष, मोह, निद्रा, पसीना आदि १८ दोष न होवै ओही वीतराग देव कहल जा हथिन ।{{sfn|जलज|२००६|प=८}} ==पञ्च परमेष्ठी== {{मुख्य|पञ्च परमेष्ठी}} जैनधर्ममे '''पञ्च परमेष्ठी''' धार्मिक अधिकारीके पञ्च पदानुक्रम हथिन जे पूजनीय हथिन । ऊ पाँच सर्वोच्च जीव निम्न हथिन - # [[अरिहन्त]] # [[सिद्ध (जैनधर्म)|सिद्ध]] # [[जैन आचार्य|आचार्य]] (मुनि सङ्घके प्रमुख) # [[उपाध्याय (जैन)|उपाध्याय]] (मनीषी गुरु) # [[जैन मुनि|मुनि]] == केवली == {{मुख्य|केवली}} [[सञ्चिका:Bharatha.jpg|thumb|[[भरत चक्रवर्ती|भरत चक्रवर्तियो]] अरिहन्त होलथिन]] ==एकरो देखथिन== * [[गुणस्थान]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} == सन्दर्भ ग्रन्थ == * {{citation|last=प्रमाणसागर|first=मुनि|title=जैन तत्त्वविद्या|year=२००८|publisher=भारतीय ज्ञानपीठ|url=https://books.google.co.in/books?id=kKqDPzCrwf0C&dq=Jain+Tattvavidya&source=gbs_navlinks_s|isbn=978-81-263-1480-5|access-date=10 जनवरी 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925201536/https://books.google.co.in/books?id=kKqDPzCrwf0C&dq=Jain+Tattvavidya&source=gbs_navlinks_s|archive-date=25 सितम्बर 2015|url-status=live}} * {{Citation|last = Sangave|first = Vilas Adinath|title = Aspects of Jaina religion|url = http://books.google.com/books?id=8UhvGRoyAqMC|edition = 3rd|year = 2001|publisher = Bharatiya Jnanpith|isbn = 81-263-0626-2|access-date = 28 सितम्बर 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20160506083824/https://books.google.com/books?id=8UhvGRoyAqMC|archive-date = 6 मई 2016|url-status = live}} * {{Citation|last = शास्त्री |first = प. कैलाशचन्द्र |title = जैन धर्म|year = २००७|publisher = आचार्य शन्तिसागर 'छाणी' स्मृति ग्रन्थमाला|isbn = 81-902683-8-4}} * {{cite book|title= आचार्य समन्तभद्र कृत रत्नकरण्ड श्रावकाचार| last1= जलज| first1=जयकुमार|year=2006|isbn=81-88769-04-5}} {{जैन विषय}} [[श्रेणी:जैनधर्म]] [[श्रेणी:ईश्वर]] [[श्रेणी:जैनधर्ममे भगवान्]] qudzii6yryyqpoostc7w647r7k0n80f 79998 79997 2026-09-13T05:49:07Z Pataliputra01 5 79998 wikitext text/x-wiki {{जैनधर्म}} '''जैनधर्ममे भगवान्''' [[अरिहन्त]] ([[केवली]]) आउ [[सिद्ध (जैनधर्म)|सिद्ध]] (मुक्त आत्मा) के कहल जा है । [[जैनधर्म]] ई ब्रह्माण्डके अभिव्यक्ति, निर्माण या रखरखावला जिम्मेदार कौनो निर्माता ईश्वर या शक्तिके धारणाके खारिज कर है ।{{sfn|शास्त्री|२००७|p=८७}} [[जैन दर्शन]]के अनुसार ई लोक आउ एकर छौ [[द्रव्य (जैन दर्शन)|द्रव्य]] ([[जीव]], [[पुद्गल]], [[आकाश]], [[काल]], [[धर्म]] आउ [[अधर्म]]) हमेशासे है आउ एकर अस्तित्व हमेशा रहतै । ई ब्रह्माण्ड स्वयं सञ्चालित है आउ सार्वभौमिक प्राकृतिक विधि पर चल है । जैन दर्शनके अनुसार भगवान्, एक अमूर्तिक वस्तु एक मूर्तिक वस्तु (ब्रह्माण्ड) के निर्माण न कर सकै । [[जैन ग्रन्थ]]मे देव (स्वर्ग निवासी) के एक विस्तृत विवरण भेट है किन्तु ई सब प्राणीके रचनाकारके रूपमे न देखल जा है; ओखनियो दुखके अधीन हथिन आउ अन्य सब जीवित प्राणी नियन अपन आयु पूरा करके अन्तिममे मर जा हथिन । जैनधर्मके अनुसार ई सृष्टिके कोनो न बनैलकै । देवी, देवता जे स्वर्गमे हथिन ऊ अपन निमन कर्मके कारण ओहाँ हथिन आउ भगवान् न मानल जा सकथिन । ई देवी, देवता एक निश्चित समयला ओहाँ हथिन आउ एहु मरण उपरान्त मनुष्य बनके मोक्ष जा सक हथिन । जैनधर्मके अनुसार हर आत्माके असली स्वभाव भगवन्ता है आउ हर आत्मामे अनन्त दर्शन, अनन्त शक्ति, अनन्त ज्ञान आउ अनन्त सुख है । आत्मा आउ कर्म पुद्गलके बन्धनके कारण ई गुण प्रकट न हो पावै । सम्यक् दर्शन, [[सम्यक् ज्ञान]], सम्यक् चरित्रके माध्यमसे आत्माके ई राज्यके प्राप्त कैल जा सक है । ई सब रतन्त्रयके धारकके भगवान् कहल जा है । एक भगवान्, ई प्रकार एक मुक्त आत्मा हो जा है - दुखसे मुक्ति, पुनर्जन्म, दुनिया, कर्म आउ अन्तिममे शरीरोसे मुक्ति । एकरा निर्वाण या [[मोक्ष (जैनधर्म)|मोक्ष]] कहल जा है । ई प्रकार जैनधर्ममे अनन्त भगवान हथिन, सब बराबर, मुक्त आउ सब गुणके अभिव्यक्तिमे अनन्त हथिन । [[जैन दर्शन]]के अनुसार कर्म प्रकृतिके मौलिक कण होव है । जे कर्मके हनन करके केवलज्ञान प्राप्त कर लेलकै हे ओकरा [[अरिहन्त]] कहल जा है । तीर्थङ्कर विशेष अरिहन्त होव हथिन जे 'धर्म तीर्थ' के रचना कर हथिनम। मने कि जे अन्य जीवके मोक्ष-मार्ग देखाव है । जैनधर्म कोनो सर्वोच्च जीव पर निर्भरता न सिखावै । तीर्थङ्कर आत्मज्ञानला रस्ता देखाव हथिन किन्तु ज्ञानला सङ्घर्ष अपने करे पड़ है । == भगवान् के स्वरुप == [[समन्तभद्र|आचार्य समन्तभद्र]] विरचित [[रत्नकरण्ड श्रावकाचार]]के दु श्लोक आप्त (भगवान्) के स्वरुप बताव है: :आप्तेनो च्छिनदोषेण सर्वज्ञेनागमेशिना । :भवितव्यं नियोगेन नान्यथा ह्याप्तता भवेत् ।।५।। नियमसे दोषसे रहित, सर्वज्ञ, हितोपदेशी पुरुषे सच्चा देव होवेके चाही, अन्य कोनो प्रकार देवत्व न हो सकै ।{{sfn|जलज|२००६|प=८}} :क्षुत्पिपासाजराजरातक्ड जन्मान्तकभयस्मयाः । :न रागद्वेषमोहाश्च यस्याप्तः स प्रकीर्त्यते ।।६।। भूक, प्यास, बुढ़ापा, रोग, जनम, मरण, भय, घमण्ड, राग, द्वेष, मोह, निद्रा, पसीना आदि १८ दोष न होवै ओही वीतराग देव कहल जा हथिन ।{{sfn|जलज|२००६|प=८}} ==पञ्च परमेष्ठी== {{मुख्य|पञ्च परमेष्ठी}} जैनधर्ममे '''पञ्च परमेष्ठी''' धार्मिक अधिकारीके पञ्च पदानुक्रम हथिन जे पूजनीय हथिन । ऊ पाँच सर्वोच्च जीव निम्न हथिन - # [[अरिहन्त]] # [[सिद्ध (जैनधर्म)|सिद्ध]] # [[जैन आचार्य|आचार्य]] (मुनि सङ्घके प्रमुख) # [[उपाध्याय (जैन)|उपाध्याय]] (मनीषी गुरु) # [[जैन मुनि|मुनि]] == केवली == {{मुख्य|केवली}} [[सञ्चिका:Bharatha.jpg|thumb|[[भरत चक्रवर्ती|भरत चक्रवर्तियो]] अरिहन्त होलथिन]] जे चार घातिया कर्मके क्षय कर देलन ऊ अरिहन्त कहला हथिन ।{{sfn|प्रमाणसागर|२००८|p=१४८}} समस्त कशाय (जैसे क्रोध, मान, माया, लोभ) के नाश करके [[केवल ज्ञान]] प्राप्त करेवाला व्यक्ति अरिहन्त कहला हथिन । इनका [[केवली|केवलियो]] कहल जा है । अरिहन्त दु प्रकारके होव हथिन: # '''तीर्थङ्कर'''- २४ महापुरुष जे अन्य जीवके मोक्ष मार्गके उपदेश दे हथिन । # '''सामान्य केवली'''- जे अपन कल्याण कर हथिन । ==एकरो देखथिन== * [[गुणस्थान]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} == सन्दर्भ ग्रन्थ == * {{citation|last=प्रमाणसागर|first=मुनि|title=जैन तत्त्वविद्या|year=२००८|publisher=भारतीय ज्ञानपीठ|url=https://books.google.co.in/books?id=kKqDPzCrwf0C&dq=Jain+Tattvavidya&source=gbs_navlinks_s|isbn=978-81-263-1480-5|access-date=10 जनवरी 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925201536/https://books.google.co.in/books?id=kKqDPzCrwf0C&dq=Jain+Tattvavidya&source=gbs_navlinks_s|archive-date=25 सितम्बर 2015|url-status=live}} * {{Citation|last = Sangave|first = Vilas Adinath|title = Aspects of Jaina religion|url = http://books.google.com/books?id=8UhvGRoyAqMC|edition = 3rd|year = 2001|publisher = Bharatiya Jnanpith|isbn = 81-263-0626-2|access-date = 28 सितम्बर 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20160506083824/https://books.google.com/books?id=8UhvGRoyAqMC|archive-date = 6 मई 2016|url-status = live}} * {{Citation|last = शास्त्री |first = प. कैलाशचन्द्र |title = जैन धर्म|year = २००७|publisher = आचार्य शन्तिसागर 'छाणी' स्मृति ग्रन्थमाला|isbn = 81-902683-8-4}} * {{cite book|title= आचार्य समन्तभद्र कृत रत्नकरण्ड श्रावकाचार| last1= जलज| first1=जयकुमार|year=2006|isbn=81-88769-04-5}} {{जैन विषय}} [[श्रेणी:जैनधर्म]] [[श्रेणी:ईश्वर]] [[श्रेणी:जैनधर्ममे भगवान्]] kw715i20jahyzmqtj59sysld98ufe2p 79999 79998 2026-09-13T05:49:24Z Pataliputra01 5 79999 wikitext text/x-wiki {{जैनधर्म}} '''जैनधर्ममे भगवान्''' [[अरिहन्त]] ([[केवली]]) आउ [[सिद्ध (जैनधर्म)|सिद्ध]] (मुक्त आत्मा) के कहल जा है । [[जैनधर्म]] ई ब्रह्माण्डके अभिव्यक्ति, निर्माण या रखरखावला जिम्मेदार कौनो निर्माता ईश्वर या शक्तिके धारणाके खारिज कर है ।{{sfn|शास्त्री|२००७|p=८७}} [[जैन दर्शन]]के अनुसार ई लोक आउ एकर छौ [[द्रव्य (जैन दर्शन)|द्रव्य]] ([[जीव]], [[पुद्गल]], [[आकाश]], [[काल]], [[धर्म]] आउ [[अधर्म]]) हमेशासे है आउ एकर अस्तित्व हमेशा रहतै । ई ब्रह्माण्ड स्वयं सञ्चालित है आउ सार्वभौमिक प्राकृतिक विधि पर चल है । जैन दर्शनके अनुसार भगवान्, एक अमूर्तिक वस्तु एक मूर्तिक वस्तु (ब्रह्माण्ड) के निर्माण न कर सकै । [[जैन ग्रन्थ]]मे देव (स्वर्ग निवासी) के एक विस्तृत विवरण भेट है किन्तु ई सब प्राणीके रचनाकारके रूपमे न देखल जा है; ओखनियो दुखके अधीन हथिन आउ अन्य सब जीवित प्राणी नियन अपन आयु पूरा करके अन्तिममे मर जा हथिन । जैनधर्मके अनुसार ई सृष्टिके कोनो न बनैलकै । देवी, देवता जे स्वर्गमे हथिन ऊ अपन निमन कर्मके कारण ओहाँ हथिन आउ भगवान् न मानल जा सकथिन । ई देवी, देवता एक निश्चित समयला ओहाँ हथिन आउ एहु मरण उपरान्त मनुष्य बनके मोक्ष जा सक हथिन । जैनधर्मके अनुसार हर आत्माके असली स्वभाव भगवन्ता है आउ हर आत्मामे अनन्त दर्शन, अनन्त शक्ति, अनन्त ज्ञान आउ अनन्त सुख है । आत्मा आउ कर्म पुद्गलके बन्धनके कारण ई गुण प्रकट न हो पावै । सम्यक् दर्शन, [[सम्यक् ज्ञान]], सम्यक् चरित्रके माध्यमसे आत्माके ई राज्यके प्राप्त कैल जा सक है । ई सब रतन्त्रयके धारकके भगवान् कहल जा है । एक भगवान्, ई प्रकार एक मुक्त आत्मा हो जा है - दुखसे मुक्ति, पुनर्जन्म, दुनिया, कर्म आउ अन्तिममे शरीरोसे मुक्ति । एकरा निर्वाण या [[मोक्ष (जैनधर्म)|मोक्ष]] कहल जा है । ई प्रकार जैनधर्ममे अनन्त भगवान हथिन, सब बराबर, मुक्त आउ सब गुणके अभिव्यक्तिमे अनन्त हथिन । [[जैन दर्शन]]के अनुसार कर्म प्रकृतिके मौलिक कण होव है । जे कर्मके हनन करके केवलज्ञान प्राप्त कर लेलकै हे ओकरा [[अरिहन्त]] कहल जा है । तीर्थङ्कर विशेष अरिहन्त होव हथिन जे 'धर्म तीर्थ' के रचना कर हथिनम। मने कि जे अन्य जीवके मोक्ष-मार्ग देखाव है । जैनधर्म कोनो सर्वोच्च जीव पर निर्भरता न सिखावै । तीर्थङ्कर आत्मज्ञानला रस्ता देखाव हथिन किन्तु ज्ञानला सङ्घर्ष अपने करे पड़ है । == भगवान् के स्वरुप == [[समन्तभद्र|आचार्य समन्तभद्र]] विरचित [[रत्नकरण्ड श्रावकाचार]]के दु श्लोक आप्त (भगवान्) के स्वरुप बताव है: :आप्तेनो च्छिनदोषेण सर्वज्ञेनागमेशिना । :भवितव्यं नियोगेन नान्यथा ह्याप्तता भवेत् ।।५।। नियमसे दोषसे रहित, सर्वज्ञ, हितोपदेशी पुरुषे सच्चा देव होवेके चाही, अन्य कोनो प्रकार देवत्व न हो सकै ।{{sfn|जलज|२००६|प=८}} :क्षुत्पिपासाजराजरातक्ड जन्मान्तकभयस्मयाः । :न रागद्वेषमोहाश्च यस्याप्तः स प्रकीर्त्यते ।।६।। भूक, प्यास, बुढ़ापा, रोग, जनम, मरण, भय, घमण्ड, राग, द्वेष, मोह, निद्रा, पसीना आदि १८ दोष न होवै ओही वीतराग देव कहल जा हथिन ।{{sfn|जलज|२००६|प=८}} ==पञ्च परमेष्ठी== {{मुख्य|पञ्च परमेष्ठी}} जैनधर्ममे '''पञ्च परमेष्ठी''' धार्मिक अधिकारीके पञ्च पदानुक्रम हथिन जे पूजनीय हथिन । ऊ पाँच सर्वोच्च जीव निम्न हथिन - # [[अरिहन्त]] # [[सिद्ध (जैनधर्म)|सिद्ध]] # [[जैन आचार्य|आचार्य]] (मुनि सङ्घके प्रमुख) # [[उपाध्याय (जैन)|उपाध्याय]] (मनीषी गुरु) # [[जैन मुनि|मुनि]] == केवली == {{मुख्य|केवली}} [[सञ्चिका:Bharatha.jpg|thumb|[[भरत चक्रवर्ती|भरत चक्रवर्तियो]] अरिहन्त होलथिन]] जे चार घातिया कर्मके क्षय कर देलन ऊ अरिहन्त कहला हथिन ।{{sfn|प्रमाणसागर|२००८|p=१४८}} समस्त कशाय (जैसे क्रोध, मान, माया, लोभ) के नाश करके [[केवल ज्ञान]] प्राप्त करेवाला व्यक्ति अरिहन्त कहला हथिन । इनका [[केवली|केवलियो]] कहल जा है । अरिहन्त दु प्रकारके होव हथिन: # '''तीर्थङ्कर'''- २४ महापुरुष जे अन्य जीवके मोक्ष मार्गके उपदेश दे हथिन । # '''सामान्य केवली'''- जे अपन कल्याण कर हथिन । == तीर्थङ्कर (अरिहन्त) == {{मुख्य|तीर्थङ्कर}} ==एकरो देखथिन== * [[गुणस्थान]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} == सन्दर्भ ग्रन्थ == * {{citation|last=प्रमाणसागर|first=मुनि|title=जैन तत्त्वविद्या|year=२००८|publisher=भारतीय ज्ञानपीठ|url=https://books.google.co.in/books?id=kKqDPzCrwf0C&dq=Jain+Tattvavidya&source=gbs_navlinks_s|isbn=978-81-263-1480-5|access-date=10 जनवरी 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925201536/https://books.google.co.in/books?id=kKqDPzCrwf0C&dq=Jain+Tattvavidya&source=gbs_navlinks_s|archive-date=25 सितम्बर 2015|url-status=live}} * {{Citation|last = Sangave|first = Vilas Adinath|title = Aspects of Jaina religion|url = http://books.google.com/books?id=8UhvGRoyAqMC|edition = 3rd|year = 2001|publisher = Bharatiya Jnanpith|isbn = 81-263-0626-2|access-date = 28 सितम्बर 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20160506083824/https://books.google.com/books?id=8UhvGRoyAqMC|archive-date = 6 मई 2016|url-status = live}} * {{Citation|last = शास्त्री |first = प. कैलाशचन्द्र |title = जैन धर्म|year = २००७|publisher = आचार्य शन्तिसागर 'छाणी' स्मृति ग्रन्थमाला|isbn = 81-902683-8-4}} * {{cite book|title= आचार्य समन्तभद्र कृत रत्नकरण्ड श्रावकाचार| last1= जलज| first1=जयकुमार|year=2006|isbn=81-88769-04-5}} {{जैन विषय}} [[श्रेणी:जैनधर्म]] [[श्रेणी:ईश्वर]] [[श्रेणी:जैनधर्ममे भगवान्]] 2n3o701qpkc9475qtr02yeyoluf06n2 80000 79999 2026-09-13T05:51:19Z Pataliputra01 5 80000 wikitext text/x-wiki {{जैनधर्म}} '''जैनधर्ममे भगवान्''' [[अरिहन्त]] ([[केवली]]) आउ [[सिद्ध (जैनधर्म)|सिद्ध]] (मुक्त आत्मा) के कहल जा है । [[जैनधर्म]] ई ब्रह्माण्डके अभिव्यक्ति, निर्माण या रखरखावला जिम्मेदार कौनो निर्माता ईश्वर या शक्तिके धारणाके खारिज कर है ।{{sfn|शास्त्री|२००७|p=८७}} [[जैन दर्शन]]के अनुसार ई लोक आउ एकर छौ [[द्रव्य (जैन दर्शन)|द्रव्य]] ([[जीव]], [[पुद्गल]], [[आकाश]], [[काल]], [[धर्म]] आउ [[अधर्म]]) हमेशासे है आउ एकर अस्तित्व हमेशा रहतै । ई ब्रह्माण्ड स्वयं सञ्चालित है आउ सार्वभौमिक प्राकृतिक विधि पर चल है । जैन दर्शनके अनुसार भगवान्, एक अमूर्तिक वस्तु एक मूर्तिक वस्तु (ब्रह्माण्ड) के निर्माण न कर सकै । [[जैन ग्रन्थ]]मे देव (स्वर्ग निवासी) के एक विस्तृत विवरण भेट है किन्तु ई सब प्राणीके रचनाकारके रूपमे न देखल जा है; ओखनियो दुखके अधीन हथिन आउ अन्य सब जीवित प्राणी नियन अपन आयु पूरा करके अन्तिममे मर जा हथिन । जैनधर्मके अनुसार ई सृष्टिके कोनो न बनैलकै । देवी, देवता जे स्वर्गमे हथिन ऊ अपन निमन कर्मके कारण ओहाँ हथिन आउ भगवान् न मानल जा सकथिन । ई देवी, देवता एक निश्चित समयला ओहाँ हथिन आउ एहु मरण उपरान्त मनुष्य बनके मोक्ष जा सक हथिन । जैनधर्मके अनुसार हर आत्माके असली स्वभाव भगवन्ता है आउ हर आत्मामे अनन्त दर्शन, अनन्त शक्ति, अनन्त ज्ञान आउ अनन्त सुख है । आत्मा आउ कर्म पुद्गलके बन्धनके कारण ई गुण प्रकट न हो पावै । सम्यक् दर्शन, [[सम्यक् ज्ञान]], सम्यक् चरित्रके माध्यमसे आत्माके ई राज्यके प्राप्त कैल जा सक है । ई सब रतन्त्रयके धारकके भगवान् कहल जा है । एक भगवान्, ई प्रकार एक मुक्त आत्मा हो जा है - दुखसे मुक्ति, पुनर्जन्म, दुनिया, कर्म आउ अन्तिममे शरीरोसे मुक्ति । एकरा निर्वाण या [[मोक्ष (जैनधर्म)|मोक्ष]] कहल जा है । ई प्रकार जैनधर्ममे अनन्त भगवान हथिन, सब बराबर, मुक्त आउ सब गुणके अभिव्यक्तिमे अनन्त हथिन । [[जैन दर्शन]]के अनुसार कर्म प्रकृतिके मौलिक कण होव है । जे कर्मके हनन करके केवलज्ञान प्राप्त कर लेलकै हे ओकरा [[अरिहन्त]] कहल जा है । तीर्थङ्कर विशेष अरिहन्त होव हथिन जे 'धर्म तीर्थ' के रचना कर हथिनम। मने कि जे अन्य जीवके मोक्ष-मार्ग देखाव है । जैनधर्म कोनो सर्वोच्च जीव पर निर्भरता न सिखावै । तीर्थङ्कर आत्मज्ञानला रस्ता देखाव हथिन किन्तु ज्ञानला सङ्घर्ष अपने करे पड़ है । == भगवान् के स्वरुप == [[समन्तभद्र|आचार्य समन्तभद्र]] विरचित [[रत्नकरण्ड श्रावकाचार]]के दु श्लोक आप्त (भगवान्) के स्वरुप बताव है: :आप्तेनो च्छिनदोषेण सर्वज्ञेनागमेशिना । :भवितव्यं नियोगेन नान्यथा ह्याप्तता भवेत् ।।५।। नियमसे दोषसे रहित, सर्वज्ञ, हितोपदेशी पुरुषे सच्चा देव होवेके चाही, अन्य कोनो प्रकार देवत्व न हो सकै ।{{sfn|जलज|२००६|प=८}} :क्षुत्पिपासाजराजरातक्ड जन्मान्तकभयस्मयाः । :न रागद्वेषमोहाश्च यस्याप्तः स प्रकीर्त्यते ।।६।। भूक, प्यास, बुढ़ापा, रोग, जनम, मरण, भय, घमण्ड, राग, द्वेष, मोह, निद्रा, पसीना आदि १८ दोष न होवै ओही वीतराग देव कहल जा हथिन ।{{sfn|जलज|२००६|प=८}} ==पञ्च परमेष्ठी== {{मुख्य|पञ्च परमेष्ठी}} जैनधर्ममे '''पञ्च परमेष्ठी''' धार्मिक अधिकारीके पञ्च पदानुक्रम हथिन जे पूजनीय हथिन । ऊ पाँच सर्वोच्च जीव निम्न हथिन - # [[अरिहन्त]] # [[सिद्ध (जैनधर्म)|सिद्ध]] # [[जैन आचार्य|आचार्य]] (मुनि सङ्घके प्रमुख) # [[उपाध्याय (जैन)|उपाध्याय]] (मनीषी गुरु) # [[जैन मुनि|मुनि]] == केवली == {{मुख्य|केवली}} [[सञ्चिका:Bharatha.jpg|thumb|[[भरत चक्रवर्ती|भरत चक्रवर्तियो]] अरिहन्त होलथिन]] जे चार घातिया कर्मके क्षय कर देलन ऊ अरिहन्त कहला हथिन ।{{sfn|प्रमाणसागर|२००८|p=१४८}} समस्त कशाय (जैसे क्रोध, मान, माया, लोभ) के नाश करके [[केवल ज्ञान]] प्राप्त करेवाला व्यक्ति अरिहन्त कहला हथिन । इनका [[केवली|केवलियो]] कहल जा है । अरिहन्त दु प्रकारके होव हथिन: # '''तीर्थङ्कर'''- २४ महापुरुष जे अन्य जीवके मोक्ष मार्गके उपदेश दे हथिन । # '''सामान्य केवली'''- जे अपन कल्याण कर हथिन । == तीर्थङ्कर (अरिहन्त) == {{मुख्य|तीर्थङ्कर}} तीर्थङ्करके अर्थ होव है जे धर्म तीर्थके प्रवर्त करे । तीर्थङ्कर संसार सागरसे पार करेवाला धर्म तीर्थ (मोक्ष मार्ग) के प्रवर्त कर हथिन । तीर्थङ्कर चतुर्विध सङ्घके स्थापनो कर हथिन ।{{sfn|प्रमाणसागर|२००८|p=१६}} तीर्थङ्करके तुलना अन्य कोनो देवी-देवतासे न कैल जा सकै काहेकि ऊ कषायरहित मुक्त जीवात्मा हथिन । ततः मुक्त होवेके चलते ब्रह्माण्डमे कोनोके प्रार्थनाके उत्तरमे हस्तक्षेप न करथिन ।<ref>Thrower (1980), p.93</ref> ==एकरो देखथिन== * [[गुणस्थान]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} == सन्दर्भ ग्रन्थ == * {{citation|last=प्रमाणसागर|first=मुनि|title=जैन तत्त्वविद्या|year=२००८|publisher=भारतीय ज्ञानपीठ|url=https://books.google.co.in/books?id=kKqDPzCrwf0C&dq=Jain+Tattvavidya&source=gbs_navlinks_s|isbn=978-81-263-1480-5|access-date=10 जनवरी 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925201536/https://books.google.co.in/books?id=kKqDPzCrwf0C&dq=Jain+Tattvavidya&source=gbs_navlinks_s|archive-date=25 सितम्बर 2015|url-status=live}} * {{Citation|last = Sangave|first = Vilas Adinath|title = Aspects of Jaina religion|url = http://books.google.com/books?id=8UhvGRoyAqMC|edition = 3rd|year = 2001|publisher = Bharatiya Jnanpith|isbn = 81-263-0626-2|access-date = 28 सितम्बर 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20160506083824/https://books.google.com/books?id=8UhvGRoyAqMC|archive-date = 6 मई 2016|url-status = live}} * {{Citation|last = शास्त्री |first = प. कैलाशचन्द्र |title = जैन धर्म|year = २००७|publisher = आचार्य शन्तिसागर 'छाणी' स्मृति ग्रन्थमाला|isbn = 81-902683-8-4}} * {{cite book|title= आचार्य समन्तभद्र कृत रत्नकरण्ड श्रावकाचार| last1= जलज| first1=जयकुमार|year=2006|isbn=81-88769-04-5}} {{जैन विषय}} [[श्रेणी:जैनधर्म]] [[श्रेणी:ईश्वर]] [[श्रेणी:जैनधर्ममे भगवान्]] 2q1q578i0jwaqs74xtv4t6zfvq7hgz3 80001 80000 2026-09-13T05:51:55Z Pataliputra01 5 80001 wikitext text/x-wiki {{जैनधर्म}} '''जैनधर्ममे भगवान्''' [[अरिहन्त]] ([[केवली]]) आउ [[सिद्ध (जैनधर्म)|सिद्ध]] (मुक्त आत्मा) के कहल जा है । [[जैनधर्म]] ई ब्रह्माण्डके अभिव्यक्ति, निर्माण या रखरखावला जिम्मेदार कौनो निर्माता ईश्वर या शक्तिके धारणाके खारिज कर है ।{{sfn|शास्त्री|२००७|p=८७}} [[जैन दर्शन]]के अनुसार ई लोक आउ एकर छौ [[द्रव्य (जैन दर्शन)|द्रव्य]] ([[जीव]], [[पुद्गल]], [[आकाश]], [[काल]], [[धर्म]] आउ [[अधर्म]]) हमेशासे है आउ एकर अस्तित्व हमेशा रहतै । ई ब्रह्माण्ड स्वयं सञ्चालित है आउ सार्वभौमिक प्राकृतिक विधि पर चल है । जैन दर्शनके अनुसार भगवान्, एक अमूर्तिक वस्तु एक मूर्तिक वस्तु (ब्रह्माण्ड) के निर्माण न कर सकै । [[जैन ग्रन्थ]]मे देव (स्वर्ग निवासी) के एक विस्तृत विवरण भेट है किन्तु ई सब प्राणीके रचनाकारके रूपमे न देखल जा है; ओखनियो दुखके अधीन हथिन आउ अन्य सब जीवित प्राणी नियन अपन आयु पूरा करके अन्तिममे मर जा हथिन । जैनधर्मके अनुसार ई सृष्टिके कोनो न बनैलकै । देवी, देवता जे स्वर्गमे हथिन ऊ अपन निमन कर्मके कारण ओहाँ हथिन आउ भगवान् न मानल जा सकथिन । ई देवी, देवता एक निश्चित समयला ओहाँ हथिन आउ एहु मरण उपरान्त मनुष्य बनके मोक्ष जा सक हथिन । जैनधर्मके अनुसार हर आत्माके असली स्वभाव भगवन्ता है आउ हर आत्मामे अनन्त दर्शन, अनन्त शक्ति, अनन्त ज्ञान आउ अनन्त सुख है । आत्मा आउ कर्म पुद्गलके बन्धनके कारण ई गुण प्रकट न हो पावै । सम्यक् दर्शन, [[सम्यक् ज्ञान]], सम्यक् चरित्रके माध्यमसे आत्माके ई राज्यके प्राप्त कैल जा सक है । ई सब रतन्त्रयके धारकके भगवान् कहल जा है । एक भगवान्, ई प्रकार एक मुक्त आत्मा हो जा है - दुखसे मुक्ति, पुनर्जन्म, दुनिया, कर्म आउ अन्तिममे शरीरोसे मुक्ति । एकरा निर्वाण या [[मोक्ष (जैनधर्म)|मोक्ष]] कहल जा है । ई प्रकार जैनधर्ममे अनन्त भगवान हथिन, सब बराबर, मुक्त आउ सब गुणके अभिव्यक्तिमे अनन्त हथिन । [[जैन दर्शन]]के अनुसार कर्म प्रकृतिके मौलिक कण होव है । जे कर्मके हनन करके केवलज्ञान प्राप्त कर लेलकै हे ओकरा [[अरिहन्त]] कहल जा है । तीर्थङ्कर विशेष अरिहन्त होव हथिन जे 'धर्म तीर्थ' के रचना कर हथिनम। मने कि जे अन्य जीवके मोक्ष-मार्ग देखाव है । जैनधर्म कोनो सर्वोच्च जीव पर निर्भरता न सिखावै । तीर्थङ्कर आत्मज्ञानला रस्ता देखाव हथिन किन्तु ज्ञानला सङ्घर्ष अपने करे पड़ है । == भगवान् के स्वरुप == [[समन्तभद्र|आचार्य समन्तभद्र]] विरचित [[रत्नकरण्ड श्रावकाचार]]के दु श्लोक आप्त (भगवान्) के स्वरुप बताव है: :आप्तेनो च्छिनदोषेण सर्वज्ञेनागमेशिना । :भवितव्यं नियोगेन नान्यथा ह्याप्तता भवेत् ।।५।। नियमसे दोषसे रहित, सर्वज्ञ, हितोपदेशी पुरुषे सच्चा देव होवेके चाही, अन्य कोनो प्रकार देवत्व न हो सकै ।{{sfn|जलज|२००६|प=८}} :क्षुत्पिपासाजराजरातक्ड जन्मान्तकभयस्मयाः । :न रागद्वेषमोहाश्च यस्याप्तः स प्रकीर्त्यते ।।६।। भूक, प्यास, बुढ़ापा, रोग, जनम, मरण, भय, घमण्ड, राग, द्वेष, मोह, निद्रा, पसीना आदि १८ दोष न होवै ओही वीतराग देव कहल जा हथिन ।{{sfn|जलज|२००६|प=८}} ==पञ्च परमेष्ठी== {{मुख्य|पञ्च परमेष्ठी}} जैनधर्ममे '''पञ्च परमेष्ठी''' धार्मिक अधिकारीके पञ्च पदानुक्रम हथिन जे पूजनीय हथिन । ऊ पाँच सर्वोच्च जीव निम्न हथिन - # [[अरिहन्त]] # [[सिद्ध (जैनधर्म)|सिद्ध]] # [[जैन आचार्य|आचार्य]] (मुनि सङ्घके प्रमुख) # [[उपाध्याय (जैन)|उपाध्याय]] (मनीषी गुरु) # [[जैन मुनि|मुनि]] == केवली == {{मुख्य|केवली}} [[सञ्चिका:Bharatha.jpg|thumb|[[भरत चक्रवर्ती|भरत चक्रवर्तियो]] अरिहन्त होलथिन]] जे चार घातिया कर्मके क्षय कर देलन ऊ अरिहन्त कहला हथिन ।{{sfn|प्रमाणसागर|२००८|p=१४८}} समस्त कशाय (जैसे क्रोध, मान, माया, लोभ) के नाश करके [[केवल ज्ञान]] प्राप्त करेवाला व्यक्ति अरिहन्त कहला हथिन । इनका [[केवली|केवलियो]] कहल जा है । अरिहन्त दु प्रकारके होव हथिन: # '''तीर्थङ्कर'''- २४ महापुरुष जे अन्य जीवके मोक्ष मार्गके उपदेश दे हथिन । # '''सामान्य केवली'''- जे अपन कल्याण कर हथिन । == तीर्थङ्कर (अरिहन्त) == {{मुख्य|तीर्थङ्कर}} तीर्थङ्करके अर्थ होव है जे धर्म तीर्थके प्रवर्त करे । तीर्थङ्कर संसार सागरसे पार करेवाला धर्म तीर्थ (मोक्ष मार्ग) के प्रवर्त कर हथिन । तीर्थङ्कर चतुर्विध सङ्घके स्थापनो कर हथिन ।{{sfn|प्रमाणसागर|२००८|p=१६}} तीर्थङ्करके तुलना अन्य कोनो देवी-देवतासे न कैल जा सकै काहेकि ऊ कषायरहित मुक्त जीवात्मा हथिन । ततः मुक्त होवेके चलते ब्रह्माण्डमे कोनोके प्रार्थनाके उत्तरमे हस्तक्षेप न करथिन ।<ref>Thrower (1980), p.93</ref> == सिद्ध == {{मुख्य|सिद्ध (जैनधर्म)}} [[सञ्चिका:Siddha_Shila.svg|thumb|250px|सिद्धशिला जने सिद्ध परमेष्ठी (मुक्त आत्मा) विराज है]] ==एकरो देखथिन== * [[गुणस्थान]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} == सन्दर्भ ग्रन्थ == * {{citation|last=प्रमाणसागर|first=मुनि|title=जैन तत्त्वविद्या|year=२००८|publisher=भारतीय ज्ञानपीठ|url=https://books.google.co.in/books?id=kKqDPzCrwf0C&dq=Jain+Tattvavidya&source=gbs_navlinks_s|isbn=978-81-263-1480-5|access-date=10 जनवरी 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925201536/https://books.google.co.in/books?id=kKqDPzCrwf0C&dq=Jain+Tattvavidya&source=gbs_navlinks_s|archive-date=25 सितम्बर 2015|url-status=live}} * {{Citation|last = Sangave|first = Vilas Adinath|title = Aspects of Jaina religion|url = http://books.google.com/books?id=8UhvGRoyAqMC|edition = 3rd|year = 2001|publisher = Bharatiya Jnanpith|isbn = 81-263-0626-2|access-date = 28 सितम्बर 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20160506083824/https://books.google.com/books?id=8UhvGRoyAqMC|archive-date = 6 मई 2016|url-status = live}} * {{Citation|last = शास्त्री |first = प. कैलाशचन्द्र |title = जैन धर्म|year = २००७|publisher = आचार्य शन्तिसागर 'छाणी' स्मृति ग्रन्थमाला|isbn = 81-902683-8-4}} * {{cite book|title= आचार्य समन्तभद्र कृत रत्नकरण्ड श्रावकाचार| last1= जलज| first1=जयकुमार|year=2006|isbn=81-88769-04-5}} {{जैन विषय}} [[श्रेणी:जैनधर्म]] [[श्रेणी:ईश्वर]] [[श्रेणी:जैनधर्ममे भगवान्]] p30jf9a2n7qre9o2q6lhj98erehnsp4 80002 80001 2026-09-13T05:54:15Z Pataliputra01 5 80002 wikitext text/x-wiki {{जैनधर्म}} '''जैनधर्ममे भगवान्''' [[अरिहन्त]] ([[केवली]]) आउ [[सिद्ध (जैनधर्म)|सिद्ध]] (मुक्त आत्मा) के कहल जा है । [[जैनधर्म]] ई ब्रह्माण्डके अभिव्यक्ति, निर्माण या रखरखावला जिम्मेदार कौनो निर्माता ईश्वर या शक्तिके धारणाके खारिज कर है ।{{sfn|शास्त्री|२००७|p=८७}} [[जैन दर्शन]]के अनुसार ई लोक आउ एकर छौ [[द्रव्य (जैन दर्शन)|द्रव्य]] ([[जीव]], [[पुद्गल]], [[आकाश]], [[काल]], [[धर्म]] आउ [[अधर्म]]) हमेशासे है आउ एकर अस्तित्व हमेशा रहतै । ई ब्रह्माण्ड स्वयं सञ्चालित है आउ सार्वभौमिक प्राकृतिक विधि पर चल है । जैन दर्शनके अनुसार भगवान्, एक अमूर्तिक वस्तु एक मूर्तिक वस्तु (ब्रह्माण्ड) के निर्माण न कर सकै । [[जैन ग्रन्थ]]मे देव (स्वर्ग निवासी) के एक विस्तृत विवरण भेट है किन्तु ई सब प्राणीके रचनाकारके रूपमे न देखल जा है; ओखनियो दुखके अधीन हथिन आउ अन्य सब जीवित प्राणी नियन अपन आयु पूरा करके अन्तिममे मर जा हथिन । जैनधर्मके अनुसार ई सृष्टिके कोनो न बनैलकै । देवी, देवता जे स्वर्गमे हथिन ऊ अपन निमन कर्मके कारण ओहाँ हथिन आउ भगवान् न मानल जा सकथिन । ई देवी, देवता एक निश्चित समयला ओहाँ हथिन आउ एहु मरण उपरान्त मनुष्य बनके मोक्ष जा सक हथिन । जैनधर्मके अनुसार हर आत्माके असली स्वभाव भगवन्ता है आउ हर आत्मामे अनन्त दर्शन, अनन्त शक्ति, अनन्त ज्ञान आउ अनन्त सुख है । आत्मा आउ कर्म पुद्गलके बन्धनके कारण ई गुण प्रकट न हो पावै । सम्यक् दर्शन, [[सम्यक् ज्ञान]], सम्यक् चरित्रके माध्यमसे आत्माके ई राज्यके प्राप्त कैल जा सक है । ई सब रतन्त्रयके धारकके भगवान् कहल जा है । एक भगवान्, ई प्रकार एक मुक्त आत्मा हो जा है - दुखसे मुक्ति, पुनर्जन्म, दुनिया, कर्म आउ अन्तिममे शरीरोसे मुक्ति । एकरा निर्वाण या [[मोक्ष (जैनधर्म)|मोक्ष]] कहल जा है । ई प्रकार जैनधर्ममे अनन्त भगवान हथिन, सब बराबर, मुक्त आउ सब गुणके अभिव्यक्तिमे अनन्त हथिन । [[जैन दर्शन]]के अनुसार कर्म प्रकृतिके मौलिक कण होव है । जे कर्मके हनन करके केवलज्ञान प्राप्त कर लेलकै हे ओकरा [[अरिहन्त]] कहल जा है । तीर्थङ्कर विशेष अरिहन्त होव हथिन जे 'धर्म तीर्थ' के रचना कर हथिनम। मने कि जे अन्य जीवके मोक्ष-मार्ग देखाव है । जैनधर्म कोनो सर्वोच्च जीव पर निर्भरता न सिखावै । तीर्थङ्कर आत्मज्ञानला रस्ता देखाव हथिन किन्तु ज्ञानला सङ्घर्ष अपने करे पड़ है । == भगवान् के स्वरुप == [[समन्तभद्र|आचार्य समन्तभद्र]] विरचित [[रत्नकरण्ड श्रावकाचार]]के दु श्लोक आप्त (भगवान्) के स्वरुप बताव है: :आप्तेनो च्छिनदोषेण सर्वज्ञेनागमेशिना । :भवितव्यं नियोगेन नान्यथा ह्याप्तता भवेत् ।।५।। नियमसे दोषसे रहित, सर्वज्ञ, हितोपदेशी पुरुषे सच्चा देव होवेके चाही, अन्य कोनो प्रकार देवत्व न हो सकै ।{{sfn|जलज|२००६|प=८}} :क्षुत्पिपासाजराजरातक्ड जन्मान्तकभयस्मयाः । :न रागद्वेषमोहाश्च यस्याप्तः स प्रकीर्त्यते ।।६।। भूक, प्यास, बुढ़ापा, रोग, जनम, मरण, भय, घमण्ड, राग, द्वेष, मोह, निद्रा, पसीना आदि १८ दोष न होवै ओही वीतराग देव कहल जा हथिन ।{{sfn|जलज|२००६|प=८}} ==पञ्च परमेष्ठी== {{मुख्य|पञ्च परमेष्ठी}} जैनधर्ममे '''पञ्च परमेष्ठी''' धार्मिक अधिकारीके पञ्च पदानुक्रम हथिन जे पूजनीय हथिन । ऊ पाँच सर्वोच्च जीव निम्न हथिन - # [[अरिहन्त]] # [[सिद्ध (जैनधर्म)|सिद्ध]] # [[जैन आचार्य|आचार्य]] (मुनि सङ्घके प्रमुख) # [[उपाध्याय (जैन)|उपाध्याय]] (मनीषी गुरु) # [[जैन मुनि|मुनि]] == केवली == {{मुख्य|केवली}} [[सञ्चिका:Bharatha.jpg|thumb|[[भरत चक्रवर्ती|भरत चक्रवर्तियो]] अरिहन्त होलथिन]] जे चार घातिया कर्मके क्षय कर देलन ऊ अरिहन्त कहला हथिन ।{{sfn|प्रमाणसागर|२००८|p=१४८}} समस्त कशाय (जैसे क्रोध, मान, माया, लोभ) के नाश करके [[केवल ज्ञान]] प्राप्त करेवाला व्यक्ति अरिहन्त कहला हथिन । इनका [[केवली|केवलियो]] कहल जा है । अरिहन्त दु प्रकारके होव हथिन: # '''तीर्थङ्कर'''- २४ महापुरुष जे अन्य जीवके मोक्ष मार्गके उपदेश दे हथिन । # '''सामान्य केवली'''- जे अपन कल्याण कर हथिन । == तीर्थङ्कर (अरिहन्त) == {{मुख्य|तीर्थङ्कर}} तीर्थङ्करके अर्थ होव है जे धर्म तीर्थके प्रवर्त करे । तीर्थङ्कर संसार सागरसे पार करेवाला धर्म तीर्थ (मोक्ष मार्ग) के प्रवर्त कर हथिन । तीर्थङ्कर चतुर्विध सङ्घके स्थापनो कर हथिन ।{{sfn|प्रमाणसागर|२००८|p=१६}} तीर्थङ्करके तुलना अन्य कोनो देवी-देवतासे न कैल जा सकै काहेकि ऊ कषायरहित मुक्त जीवात्मा हथिन । ततः मुक्त होवेके चलते ब्रह्माण्डमे कोनोके प्रार्थनाके उत्तरमे हस्तक्षेप न करथिन ।<ref>Thrower (1980), p.93</ref> == सिद्ध == {{मुख्य|सिद्ध (जैनधर्म)}} [[सञ्चिका:Siddha_Shila.svg|thumb|250px|सिद्धशिला जने सिद्ध परमेष्ठी (मुक्त आत्मा) विराज है]] सब अरिहन्त अपन आयु कर्मके अन्त होवेपर सिद्ध बन जा हथिन । सिद्ध बनल आत्मा जीवन मरणके चक्रसे मुक्त होव हथिध । अपन सब कर्मके क्षय करल सिद्ध भगवान् अष्टगुणसे युक्त होव हथिन ।{{sfn|प्रमाणसागर|२००८|p=१४८}} ऊ सिद्धशिला जे लोकके सबसे ऊपरे है, ओहाँ विराज हथिन । अनन्त आत्मा सिद्ध बनल हथिन । जैनधर्मके अनुसार भगवन्ता कोनोके एकाधिकार न है आउ सही दृष्टि, ज्ञान आउ चरित्रसे कोनो सिद्ध पद प्राप्त कर सक है । सिद्ध बनल आत्मा लोकके कोनो कार्यमे दखल न देतै । सिद्ध देहरहित होव हथिन ।{{sfn|शास्त्री|२००७|p=८२}} ==एकरो देखथिन== * [[गुणस्थान]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} == सन्दर्भ ग्रन्थ == * {{citation|last=प्रमाणसागर|first=मुनि|title=जैन तत्त्वविद्या|year=२००८|publisher=भारतीय ज्ञानपीठ|url=https://books.google.co.in/books?id=kKqDPzCrwf0C&dq=Jain+Tattvavidya&source=gbs_navlinks_s|isbn=978-81-263-1480-5|access-date=10 जनवरी 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925201536/https://books.google.co.in/books?id=kKqDPzCrwf0C&dq=Jain+Tattvavidya&source=gbs_navlinks_s|archive-date=25 सितम्बर 2015|url-status=live}} * {{Citation|last = Sangave|first = Vilas Adinath|title = Aspects of Jaina religion|url = http://books.google.com/books?id=8UhvGRoyAqMC|edition = 3rd|year = 2001|publisher = Bharatiya Jnanpith|isbn = 81-263-0626-2|access-date = 28 सितम्बर 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20160506083824/https://books.google.com/books?id=8UhvGRoyAqMC|archive-date = 6 मई 2016|url-status = live}} * {{Citation|last = शास्त्री |first = प. कैलाशचन्द्र |title = जैन धर्म|year = २००७|publisher = आचार्य शन्तिसागर 'छाणी' स्मृति ग्रन्थमाला|isbn = 81-902683-8-4}} * {{cite book|title= आचार्य समन्तभद्र कृत रत्नकरण्ड श्रावकाचार| last1= जलज| first1=जयकुमार|year=2006|isbn=81-88769-04-5}} {{जैन विषय}} [[श्रेणी:जैनधर्म]] [[श्रेणी:ईश्वर]] [[श्रेणी:जैनधर्ममे भगवान्]] agnezvd9qncddy0s1xqkzweryefxxio 80003 80002 2026-09-13T05:55:12Z Pataliputra01 5 80003 wikitext text/x-wiki {{जैनधर्म}} '''जैनधर्ममे भगवान्''' [[अरिहन्त]] ([[केवली]]) आउ [[सिद्ध (जैनधर्म)|सिद्ध]] (मुक्त आत्मा) के कहल जा है । [[जैनधर्म]] ई ब्रह्माण्डके अभिव्यक्ति, निर्माण या रखरखावला जिम्मेदार कौनो निर्माता ईश्वर या शक्तिके धारणाके खारिज कर है ।{{sfn|शास्त्री|२००७|p=८७}} [[जैन दर्शन]]के अनुसार ई लोक आउ एकर छौ [[द्रव्य (जैन दर्शन)|द्रव्य]] ([[जीव]], [[पुद्गल]], [[आकाश]], [[काल]], [[धर्म]] आउ [[अधर्म]]) हमेशासे है आउ एकर अस्तित्व हमेशा रहतै । ई ब्रह्माण्ड स्वयं सञ्चालित है आउ सार्वभौमिक प्राकृतिक विधि पर चल है । जैन दर्शनके अनुसार भगवान्, एक अमूर्तिक वस्तु एक मूर्तिक वस्तु (ब्रह्माण्ड) के निर्माण न कर सकै । [[जैन ग्रन्थ]]मे देव (स्वर्ग निवासी) के एक विस्तृत विवरण भेट है किन्तु ई सब प्राणीके रचनाकारके रूपमे न देखल जा है; ओखनियो दुखके अधीन हथिन आउ अन्य सब जीवित प्राणी नियन अपन आयु पूरा करके अन्तिममे मर जा हथिन । जैनधर्मके अनुसार ई सृष्टिके कोनो न बनैलकै । देवी, देवता जे स्वर्गमे हथिन ऊ अपन निमन कर्मके कारण ओहाँ हथिन आउ भगवान् न मानल जा सकथिन । ई देवी, देवता एक निश्चित समयला ओहाँ हथिन आउ एहु मरण उपरान्त मनुष्य बनके मोक्ष जा सक हथिन । जैनधर्मके अनुसार हर आत्माके असली स्वभाव भगवन्ता है आउ हर आत्मामे अनन्त दर्शन, अनन्त शक्ति, अनन्त ज्ञान आउ अनन्त सुख है । आत्मा आउ कर्म पुद्गलके बन्धनके कारण ई गुण प्रकट न हो पावै । सम्यक् दर्शन, [[सम्यक् ज्ञान]], सम्यक् चरित्रके माध्यमसे आत्माके ई राज्यके प्राप्त कैल जा सक है । ई सब रतन्त्रयके धारकके भगवान् कहल जा है । एक भगवान्, ई प्रकार एक मुक्त आत्मा हो जा है - दुखसे मुक्ति, पुनर्जन्म, दुनिया, कर्म आउ अन्तिममे शरीरोसे मुक्ति । एकरा निर्वाण या [[मोक्ष (जैनधर्म)|मोक्ष]] कहल जा है । ई प्रकार जैनधर्ममे अनन्त भगवान हथिन, सब बराबर, मुक्त आउ सब गुणके अभिव्यक्तिमे अनन्त हथिन । [[जैन दर्शन]]के अनुसार कर्म प्रकृतिके मौलिक कण होव है । जे कर्मके हनन करके केवलज्ञान प्राप्त कर लेलकै हे ओकरा [[अरिहन्त]] कहल जा है । तीर्थङ्कर विशेष अरिहन्त होव हथिन जे 'धर्म तीर्थ' के रचना कर हथिनम। मने कि जे अन्य जीवके मोक्ष-मार्ग देखाव है । जैनधर्म कोनो सर्वोच्च जीव पर निर्भरता न सिखावै । तीर्थङ्कर आत्मज्ञानला रस्ता देखाव हथिन किन्तु ज्ञानला सङ्घर्ष अपने करे पड़ है । == भगवान् के स्वरुप == [[समन्तभद्र|आचार्य समन्तभद्र]] विरचित [[रत्नकरण्ड श्रावकाचार]]के दु श्लोक आप्त (भगवान्) के स्वरुप बताव है: :आप्तेनो च्छिनदोषेण सर्वज्ञेनागमेशिना । :भवितव्यं नियोगेन नान्यथा ह्याप्तता भवेत् ।।५।। नियमसे दोषसे रहित, सर्वज्ञ, हितोपदेशी पुरुषे सच्चा देव होवेके चाही, अन्य कोनो प्रकार देवत्व न हो सकै ।{{sfn|जलज|२००६|प=८}} :क्षुत्पिपासाजराजरातक्ड जन्मान्तकभयस्मयाः । :न रागद्वेषमोहाश्च यस्याप्तः स प्रकीर्त्यते ।।६।। भूक, प्यास, बुढ़ापा, रोग, जनम, मरण, भय, घमण्ड, राग, द्वेष, मोह, निद्रा, पसीना आदि १८ दोष न होवै ओही वीतराग देव कहल जा हथिन ।{{sfn|जलज|२००६|प=८}} ==पञ्च परमेष्ठी== {{मुख्य|पञ्च परमेष्ठी}} जैनधर्ममे '''पञ्च परमेष्ठी''' धार्मिक अधिकारीके पञ्च पदानुक्रम हथिन जे पूजनीय हथिन । ऊ पाँच सर्वोच्च जीव निम्न हथिन - # [[अरिहन्त]] # [[सिद्ध (जैनधर्म)|सिद्ध]] # [[जैन आचार्य|आचार्य]] (मुनि सङ्घके प्रमुख) # [[उपाध्याय (जैन)|उपाध्याय]] (मनीषी गुरु) # [[जैन मुनि|मुनि]] == केवली == {{मुख्य|केवली}} [[सञ्चिका:Bharatha.jpg|thumb|[[भरत चक्रवर्ती|भरत चक्रवर्तियो]] अरिहन्त होलथिन]] जे चार घातिया कर्मके क्षय कर देलन ऊ अरिहन्त कहला हथिन ।{{sfn|प्रमाणसागर|२००८|p=१४८}} समस्त कशाय (जैसे क्रोध, मान, माया, लोभ) के नाश करके [[केवल ज्ञान]] प्राप्त करेवाला व्यक्ति अरिहन्त कहला हथिन । इनका [[केवली|केवलियो]] कहल जा है । अरिहन्त दु प्रकारके होव हथिन: # '''तीर्थङ्कर'''- २४ महापुरुष जे अन्य जीवके मोक्ष मार्गके उपदेश दे हथिन । # '''सामान्य केवली'''- जे अपन कल्याण कर हथिन । == तीर्थङ्कर (अरिहन्त) == {{मुख्य|तीर्थङ्कर}} तीर्थङ्करके अर्थ होव है जे धर्म तीर्थके प्रवर्त करे । तीर्थङ्कर संसार सागरसे पार करेवाला धर्म तीर्थ (मोक्ष मार्ग) के प्रवर्त कर हथिन । तीर्थङ्कर चतुर्विध सङ्घके स्थापनो कर हथिन ।{{sfn|प्रमाणसागर|२००८|p=१६}} तीर्थङ्करके तुलना अन्य कोनो देवी-देवतासे न कैल जा सकै काहेकि ऊ कषायरहित मुक्त जीवात्मा हथिन । ततः मुक्त होवेके चलते ब्रह्माण्डमे कोनोके प्रार्थनाके उत्तरमे हस्तक्षेप न करथिन ।<ref>Thrower (1980), p.93</ref> == सिद्ध == {{मुख्य|सिद्ध (जैनधर्म)}} [[सञ्चिका:Siddha_Shila.svg|thumb|250px|सिद्धशिला जने सिद्ध परमेष्ठी (मुक्त आत्मा) विराज है]] सब अरिहन्त अपन आयु कर्मके अन्त होवेपर सिद्ध बन जा हथिन । सिद्ध बनल आत्मा जीवन मरणके चक्रसे मुक्त होव हथिध । अपन सब कर्मके क्षय करल सिद्ध भगवान् अष्टगुणसे युक्त होव हथिन ।{{sfn|प्रमाणसागर|२००८|p=१४८}} ऊ सिद्धशिला जे लोकके सबसे ऊपरे है, ओहाँ विराज हथिन । अनन्त आत्मा सिद्ध बनल हथिन । जैनधर्मके अनुसार भगवन्ता कोनोके एकाधिकार न है आउ सही दृष्टि, ज्ञान आउ चरित्रसे कोनो सिद्ध पद प्राप्त कर सक है । सिद्ध बनल आत्मा लोकके कोनो कार्यमे दखल न देतै । सिद्ध देहरहित होव हथिन ।{{sfn|शास्त्री|२००७|p=८२}} == पूजा == जैन द्वारा ई सब वीतरागी भगवान् के पूजा कोनो उपकार या उपहारला न कैल जायी । वीतरागी भगवान् के पूजा कर्मके क्षय करे आउ भगवन्ता प्राप्त करेला कैल जा है । ==एकरो देखथिन== * [[गुणस्थान]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} == सन्दर्भ ग्रन्थ == * {{citation|last=प्रमाणसागर|first=मुनि|title=जैन तत्त्वविद्या|year=२००८|publisher=भारतीय ज्ञानपीठ|url=https://books.google.co.in/books?id=kKqDPzCrwf0C&dq=Jain+Tattvavidya&source=gbs_navlinks_s|isbn=978-81-263-1480-5|access-date=10 जनवरी 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925201536/https://books.google.co.in/books?id=kKqDPzCrwf0C&dq=Jain+Tattvavidya&source=gbs_navlinks_s|archive-date=25 सितम्बर 2015|url-status=live}} * {{Citation|last = Sangave|first = Vilas Adinath|title = Aspects of Jaina religion|url = http://books.google.com/books?id=8UhvGRoyAqMC|edition = 3rd|year = 2001|publisher = Bharatiya Jnanpith|isbn = 81-263-0626-2|access-date = 28 सितम्बर 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20160506083824/https://books.google.com/books?id=8UhvGRoyAqMC|archive-date = 6 मई 2016|url-status = live}} * {{Citation|last = शास्त्री |first = प. कैलाशचन्द्र |title = जैन धर्म|year = २००७|publisher = आचार्य शन्तिसागर 'छाणी' स्मृति ग्रन्थमाला|isbn = 81-902683-8-4}} * {{cite book|title= आचार्य समन्तभद्र कृत रत्नकरण्ड श्रावकाचार| last1= जलज| first1=जयकुमार|year=2006|isbn=81-88769-04-5}} {{जैन विषय}} [[श्रेणी:जैनधर्म]] [[श्रेणी:ईश्वर]] [[श्रेणी:जैनधर्ममे भगवान्]] 026smj0pnvuumvl8nhfu79ag8p7mo94 मानकचीनी 0 18128 79659 2026-09-12T14:09:17Z ऐक्टिवेटेड् 76 ऐक्टिवेटेड् पन्ना [[मानकचीनी]] के [[मानक चीनी]] पर स्थानान्तरित कैलन 79659 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[मानक चीनी]] s7ywolb03vf9m9rl4ctcqzkf2p9yas4 नरेंद्र मोदी 0 18129 79720 2026-09-12T19:19:17Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[नरेन्द्र मोदी]] के पुनर्निर्देशित 79720 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[नरेन्द्र मोदी]] 17e0wi7xix0rntbc5fzh83xq5962rvf भारत के राष्ट्रपति 0 18130 79723 2026-09-12T19:26:18Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[भारतके राष्ट्रपति]] के पुनर्निर्देशित 79723 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[भारतके राष्ट्रपति]] b6hd3s3m6e9fdxk28mrtaxojynmwvmr भारतके प्रधानमन्त्रि 0 18131 79724 2026-09-12T19:27:25Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[भारतके प्रधानमन्त्री]] के पुनर्निर्देशित 79724 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[भारतके प्रधानमन्त्री]] tijfcrg5h6zknd8q1kct35mhyzans0l भारत के प्रधानमन्त्रि 0 18132 79725 2026-09-12T19:27:27Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[भारतके प्रधानमन्त्री]] के पुनर्निर्देशित 79725 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[भारतके प्रधानमन्त्री]] tijfcrg5h6zknd8q1kct35mhyzans0l भारत के प्रधानमन्त्री 0 18133 79726 2026-09-12T19:27:29Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[भारतके प्रधानमन्त्री]] के पुनर्निर्देशित 79726 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[भारतके प्रधानमन्त्री]] tijfcrg5h6zknd8q1kct35mhyzans0l भारत के प्रधानमंत्री 0 18134 79727 2026-09-12T19:27:31Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[भारतके प्रधानमन्त्री]] के पुनर्निर्देशित 79727 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[भारतके प्रधानमन्त्री]] tijfcrg5h6zknd8q1kct35mhyzans0l भारतके राजचिन्ह 0 18135 79728 2026-09-12T19:28:06Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[भारतके राजचिह्न]] के पुनर्निर्देशित 79728 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[भारतके राजचिह्न]] 8usiqlszfqg8uikc5nh8mbco7di0v5u केवलज्ञान 0 18136 79730 2026-09-12T19:33:25Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[केवल ज्ञान]] के पुनर्निर्देशित 79730 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[केवल ज्ञान]] bhi1ikhyalq82jqxjmpfc1y5s4bjx40 जय जिनेंद्र 0 18137 79731 2026-09-12T19:33:59Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[जय जिनेन्द्र]] के पुनर्निर्देशित 79731 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[जय जिनेन्द्र]] flbvems6looj0u4lvsq0bzpvy1jimcn जैन धर्ममे भगवान् 0 18138 79732 2026-09-12T19:34:51Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[जैनधर्ममे भगवान्]] के पुनर्निर्देशित 79732 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[जैनधर्ममे भगवान्]] ksuatcolh6spec7kpfoa3gfl9uazyvc जैन धर्ममे भगवान 0 18139 79733 2026-09-12T19:34:53Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[जैनधर्ममे भगवान्]] के पुनर्निर्देशित 79733 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[जैनधर्ममे भगवान्]] ksuatcolh6spec7kpfoa3gfl9uazyvc जैन धर्म मे भगवान 0 18140 79734 2026-09-12T19:34:55Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[जैनधर्ममे भगवान्]] के पुनर्निर्देशित 79734 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[जैनधर्ममे भगवान्]] ksuatcolh6spec7kpfoa3gfl9uazyvc जैन धर्म में भगवान 0 18141 79735 2026-09-12T19:34:57Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[जैनधर्ममे भगवान्]] के पुनर्निर्देशित 79735 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[जैनधर्ममे भगवान्]] ksuatcolh6spec7kpfoa3gfl9uazyvc जैन धरम में भगवान 0 18142 79736 2026-09-12T19:34:59Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[जैनधर्ममे भगवान्]] के पुनर्निर्देशित 79736 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[जैनधर्ममे भगवान्]] ksuatcolh6spec7kpfoa3gfl9uazyvc हिन्दू वर्ण व्यवस्था 0 18143 79739 2026-09-12T19:40:28Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[हिन्दु वर्ण व्यवस्था]] के पुनर्निर्देशित 79739 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[हिन्दु वर्ण व्यवस्था]] tgptxk4hixaeyuuabgiuu89y0ui5xa9 वर्ण (हिन्दुधर्म) 0 18144 79740 2026-09-12T19:41:22Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[हिन्दु वर्ण व्यवस्था]] के पुनर्निर्देशित 79740 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[हिन्दु वर्ण व्यवस्था]] tgptxk4hixaeyuuabgiuu89y0ui5xa9 वर्ण (हिन्दु धर्म) 0 18145 79741 2026-09-12T19:41:24Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[हिन्दु वर्ण व्यवस्था]] के पुनर्निर्देशित 79741 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[हिन्दु वर्ण व्यवस्था]] tgptxk4hixaeyuuabgiuu89y0ui5xa9 वर्ण (हिन्दू धर्म) 0 18146 79742 2026-09-12T19:41:26Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[हिन्दु वर्ण व्यवस्था]] के पुनर्निर्देशित 79742 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[हिन्दु वर्ण व्यवस्था]] tgptxk4hixaeyuuabgiuu89y0ui5xa9 वर्ण (हिन्दूधर्म) 0 18147 79743 2026-09-12T19:41:28Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[हिन्दु वर्ण व्यवस्था]] के पुनर्निर्देशित 79743 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[हिन्दु वर्ण व्यवस्था]] tgptxk4hixaeyuuabgiuu89y0ui5xa9 वर्ण (हिन्दू धरम) 0 18148 79744 2026-09-12T19:41:30Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[हिन्दु वर्ण व्यवस्था]] के पुनर्निर्देशित 79744 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[हिन्दु वर्ण व्यवस्था]] tgptxk4hixaeyuuabgiuu89y0ui5xa9 वर्ण (हिन्दु धरम) 0 18149 79745 2026-09-12T19:41:32Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[हिन्दु वर्ण व्यवस्था]] के पुनर्निर्देशित 79745 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[हिन्दु वर्ण व्यवस्था]] tgptxk4hixaeyuuabgiuu89y0ui5xa9 वर्ण व्यवस्था (हिन्दुधर्म) 0 18150 79746 2026-09-12T19:43:56Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[हिन्दु वर्ण व्यवस्था]] के पुनर्निर्देशित 79746 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[हिन्दु वर्ण व्यवस्था]] tgptxk4hixaeyuuabgiuu89y0ui5xa9 वर्ण व्यवस्था (हिन्दु धर्म) 0 18151 79747 2026-09-12T19:43:59Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[हिन्दु वर्ण व्यवस्था]] के पुनर्निर्देशित 79747 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[हिन्दु वर्ण व्यवस्था]] tgptxk4hixaeyuuabgiuu89y0ui5xa9 वर्ण व्यवस्था (हिन्दू धर्म) 0 18152 79748 2026-09-12T19:44:02Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[हिन्दु वर्ण व्यवस्था]] के पुनर्निर्देशित 79748 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[हिन्दु वर्ण व्यवस्था]] tgptxk4hixaeyuuabgiuu89y0ui5xa9 जात 0 18153 79749 2026-09-12T19:45:03Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[जाति]] के पुनर्निर्देशित 79749 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[जाति]] oxayhqjx8042crct3iijsp5yp0ip0sd साँचा:देश आँकड़ा Bangladesh 10 18154 79750 2026-09-12T19:50:02Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[साँचा:देश आँकड़ा बङ्गलादेश]] के पुनर्निर्देशित 79750 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[साँचा:देश आँकड़ा बङ्गलादेश]] oqizw74id6lht7wciycdti8yfpqxjoh साँचा:देश आँकड़ा Singapore 10 18155 79751 2026-09-12T19:52:02Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[साँचा:देश आँकड़ा सिङ्गापुर]] के पुनर्निर्देशित 79751 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[साँचा:देश आँकड़ा सिङ्गापुर]] iebf2bxgkrdfqptjhz3m4mwgw9mubu3 साँचा:देश आँकड़ा Malaysia 10 18156 79752 2026-09-12T19:52:07Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[साँचा:देश आँकड़ा मलेसिया]] के पुनर्निर्देशित 79752 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[साँचा:देश आँकड़ा मलेसिया]] 79ja7pueaufdmskfeb3zrakipotoi0p साँचा:देश आँकड़ा Canada 10 18157 79753 2026-09-12T19:52:16Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[साँचा:देश आँकड़ा कनाडा]] के पुनर्निर्देशित 79753 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[साँचा:देश आँकड़ा कनाडा]] kcb3n0y5b6gb6t5cup38xnc7zttf8i8 साँचा:देश आँकड़ा United States 10 18158 79754 2026-09-12T19:52:23Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[साँचा:देश आँकड़ा संयुक्तराज्य]] के पुनर्निर्देशित 79754 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[साँचा:देश आँकड़ा संयुक्तराज्य]] jbdmd3xylpkg398mcgctuadsf74i8hf साँचा:देश आँकड़ा United Kingdom 10 18159 79755 2026-09-12T19:52:30Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[साँचा:देश आँकड़ा संयुक्ताधिराज्य]] के पुनर्निर्देशित 79755 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[साँचा:देश आँकड़ा संयुक्ताधिराज्य]] 4gmgfj6zrx8lgfluxdmv9awqtzzvwu1 साँचा:देश आँकड़ा Pakistan 10 18160 79756 2026-09-12T19:52:37Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[साँचा:देश आँकड़ा पाकिस्तान]] के पुनर्निर्देशित 79756 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[साँचा:देश आँकड़ा पाकिस्तान]] 1jeg9krkx69wo7zv39g84i8ri1rz7s1 साँचा:देश आँकड़ा Sri Lanka 10 18161 79757 2026-09-12T19:52:45Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[साँचा:देश आँकड़ा श्रीलङ्का]] के पुनर्निर्देशित 79757 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[साँचा:देश आँकड़ा श्रीलङ्का]] 4yxdy2t8o1hps3u9k1jzlmkrxs8hfrh साँचा:देश आँकड़ा Nepal 10 18162 79758 2026-09-12T19:52:52Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[साँचा:देश आँकड़ा नेपाल]] के पुनर्निर्देशित 79758 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[साँचा:देश आँकड़ा नेपाल]] pmezmmq4lskksjpiac49603zziciy5p अनुसूचित जाति 0 18163 79760 2026-09-12T19:53:34Z ऐक्टिवेटेड् 76 ऐक्टिवेटेड् पन्ना [[अनुसूचित जाति]] के [[अनुसूचित जाति आउ अनुसूचित जनजाति]] पर स्थानान्तरित कैलन 79760 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[अनुसूचित जाति आउ अनुसूचित जनजाति]] q88pwe7is32fme9ul1p6tej2ubmavj4 बि॰आर॰ अम्बेडकर 0 18164 79761 2026-09-12T19:57:01Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[भीमराव आम्बेडकर]] के पुनर्निर्देशित 79761 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[भीमराव आम्बेडकर]] ifn0b1yu1tjuihxa5d1pb2hsk2gsx0d बी॰आर॰ अम्बेडकर 0 18165 79764 2026-09-12T20:12:17Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[भीमराव आम्बेडकर]] के पुनर्निर्देशित 79764 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[भीमराव आम्बेडकर]] ifn0b1yu1tjuihxa5d1pb2hsk2gsx0d बी॰आर॰ आम्बेडकर 0 18166 79765 2026-09-12T20:12:20Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[भीमराव आम्बेडकर]] के पुनर्निर्देशित 79765 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[भीमराव आम्बेडकर]] ifn0b1yu1tjuihxa5d1pb2hsk2gsx0d बि॰आर॰ आम्बेडकर 0 18167 79766 2026-09-12T20:12:22Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[भीमराव आम्बेडकर]] के पुनर्निर्देशित 79766 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[भीमराव आम्बेडकर]] ifn0b1yu1tjuihxa5d1pb2hsk2gsx0d बिआर आम्बेडकर 0 18168 79767 2026-09-12T20:12:24Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[भीमराव आम्बेडकर]] के पुनर्निर्देशित 79767 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[भीमराव आम्बेडकर]] ifn0b1yu1tjuihxa5d1pb2hsk2gsx0d बीआर आम्बेडकर 0 18169 79768 2026-09-12T20:12:26Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[भीमराव आम्बेडकर]] के पुनर्निर्देशित 79768 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[भीमराव आम्बेडकर]] ifn0b1yu1tjuihxa5d1pb2hsk2gsx0d बी आर आम्बेडकर 0 18170 79769 2026-09-12T20:12:28Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[भीमराव आम्बेडकर]] के पुनर्निर्देशित 79769 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[भीमराव आम्बेडकर]] ifn0b1yu1tjuihxa5d1pb2hsk2gsx0d बी आर अम्बेडकर 0 18171 79770 2026-09-12T20:12:30Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[भीमराव आम्बेडकर]] के पुनर्निर्देशित 79770 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[भीमराव आम्बेडकर]] ifn0b1yu1tjuihxa5d1pb2hsk2gsx0d बीआर अम्बेडकर 0 18172 79771 2026-09-12T20:12:32Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[भीमराव आम्बेडकर]] के पुनर्निर्देशित 79771 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[भीमराव आम्बेडकर]] ifn0b1yu1tjuihxa5d1pb2hsk2gsx0d अनुसूचित जनजाति 0 18173 79772 2026-09-12T20:13:10Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[अनुसूचित जाति आउ अनुसूचित जनजाति]] के पुनर्निर्देशित 79772 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[अनुसूचित जाति आउ अनुसूचित जनजाति]] q88pwe7is32fme9ul1p6tej2ubmavj4 छुवाछुत 0 18174 79774 2026-09-12T20:21:30Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[अस्पृश्यता]] के पुनर्निर्देशित 79774 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[अस्पृश्यता]] j2pcktpw1ndwhb5z3km2b7lrn8uxkxl छुआछुत 0 18175 79775 2026-09-12T20:21:33Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[अस्पृश्यता]] के पुनर्निर्देशित 79775 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[अस्पृश्यता]] j2pcktpw1ndwhb5z3km2b7lrn8uxkxl अण्डमान आउ निकोबार द्वीपसमूहके मण्डल 0 18176 79777 2026-09-12T20:22:27Z ऐक्टिवेटेड् 76 ऐक्टिवेटेड् पन्ना [[अण्डमान आउ निकोबार द्वीपसमूहके मण्डल]] के [[अण्डमान आउ निकोबार द्वीपसमूहके जिला]] पर स्थानान्तरित कैलन 79777 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[अण्डमान आउ निकोबार द्वीपसमूहके जिला]] gyucb4d1sclxui8sqbzhbc6enh4tylh अण्डमान निकोबार 0 18177 79778 2026-09-12T20:22:33Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[अण्डमान आउ निकोबार द्वीपसमूह]] के पुनर्निर्देशित 79778 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[अण्डमान आउ निकोबार द्वीपसमूह]] hs1qffmbnfjkoxqjzqowed2ddzgrmva बिरसा मुंडा 0 18178 79780 2026-09-12T20:26:50Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[बिरसा मुण्डा]] के पुनर्निर्देशित 79780 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[बिरसा मुण्डा]] gfd93lnkj0mm1t6vtoerqgl5oqbmaa5 साँचा:ज्ञानसन्दूक क्रान्तिकारी जीवनी 10 18179 79781 2026-09-12T20:28:23Z ऐक्टिवेटेड् 76 "{| class="infobox" style="width: 315px; border-spacing: 2px; font-size: 95%;" |- ! colspan="2" style="background:lightsteelblue; text-align:center; font-size: 100%; " | {{{नाम}}} |- | colspan="2" style="background:lightsteelblue; text-align:center;" | {{{जीवनकाल}}} |- {{#if:{{{चित्र|}}}| {{!}} colspan="2" style="text-align:center; font-size:90%; border-bottom: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{..." सङ्गे नया पन्ना बनावल गेलै 79781 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width: 315px; border-spacing: 2px; font-size: 95%;" |- ! colspan="2" style="background:lightsteelblue; text-align:center; font-size: 100%; " | {{{नाम}}} |- | colspan="2" style="background:lightsteelblue; text-align:center;" | {{{जीवनकाल}}} |- {{#if:{{{चित्र|}}}| {{!}} colspan="2" style="text-align:center; font-size:90%; border-bottom: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{चित्र|}}}</br>{{{शीर्षक|}}} }} |- {{#if:{{{उपनाम|}}}| ! style="text-align:left;" {{!}} उपनाम : {{!}} {{{उपनाम|}}} }} |- {{#if:{{{जन्मस्थल |}}}| ! style="text-align:left;" {{!}} जन्मस्थल : {{!}} {{{जन्मस्थल|}}} }} |- {{#if:{{{मृत्युस्थल|}}}| ! style="text-align:left;" {{!}} मृत्युस्थल: {{!}} {{{मृत्युस्थल|}}} }} |- {{#if:{{{माता-पिता|}}}| ! style="text-align:left;" {{!}} माता-पिता: {{!}} {{{माता-पिता|}}} }} |- {{#if:{{{जीवनसङ्गी|}}}| ! style="text-align:left;" {{!}} जीवनसङ्गी: {{!}} {{{जीवनसङ्गी|}}} }} |- {{#if:{{{भाई/बहिन|}}}| ! style="text-align:left;" {{!}} भाई/बहिन: {{!}} {{{भाई/बहिन|}}} }} |- {{#if:{{{धर्म|}}}| ! style="text-align:left;" {{!}} धर्म: {{!}} {{{धर्म|}}} }} |- {{#if:{{{आन्दोलन|}}}| ! style="text-align:left;" {{!}} आन्दोलन: {{!}} {{{आन्दोलन|}}} }} |- {{#if:{{{सङ्गठन|}}}| ! style="text-align:left;" {{!}} प्रमुख सङ्गठन: {{!}} {{{सङ्गठन|}}} }} |- {{#if:{{{उपजीविका|}}}| ! style="text-align:left;" {{!}} उपजीविका: {{!}} {{{उपजीविका|}}} }} |- {{#if:{{{राष्ट्रियता|}}}| ! style="text-align:left;" {{!}} राष्ट्रियता: {{!}} {{{राष्ट्रियता|}}} }} |- {{#if:{{{स्मारक|}}}| ! style="text-align:left;" {{!}} स्मारक: {{!}} {{{स्मारक|}}} }} |} <noinclude></br>{{Documentation}}</noinclude> byaqi7u41f99afuotmzmctqfoccvpln 79782 79781 2026-09-12T20:28:38Z ऐक्टिवेटेड् 76 ऐक्टिवेटेड् पन्ना [[साँचा:Infobox क्रान्तिकारी जीवनी]] के [[साँचा:ज्ञानसन्दूक क्रान्तिकारी जीवनी]] पर स्थानान्तरित कैलन 79781 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width: 315px; border-spacing: 2px; font-size: 95%;" |- ! colspan="2" style="background:lightsteelblue; text-align:center; font-size: 100%; " | {{{नाम}}} |- | colspan="2" style="background:lightsteelblue; text-align:center;" | {{{जीवनकाल}}} |- {{#if:{{{चित्र|}}}| {{!}} colspan="2" style="text-align:center; font-size:90%; border-bottom: 1px solid #aaa;" {{!}} {{{चित्र|}}}</br>{{{शीर्षक|}}} }} |- {{#if:{{{उपनाम|}}}| ! style="text-align:left;" {{!}} उपनाम : {{!}} {{{उपनाम|}}} }} |- {{#if:{{{जन्मस्थल |}}}| ! style="text-align:left;" {{!}} जन्मस्थल : {{!}} {{{जन्मस्थल|}}} }} |- {{#if:{{{मृत्युस्थल|}}}| ! style="text-align:left;" {{!}} मृत्युस्थल: {{!}} {{{मृत्युस्थल|}}} }} |- {{#if:{{{माता-पिता|}}}| ! style="text-align:left;" {{!}} माता-पिता: {{!}} {{{माता-पिता|}}} }} |- {{#if:{{{जीवनसङ्गी|}}}| ! style="text-align:left;" {{!}} जीवनसङ्गी: {{!}} {{{जीवनसङ्गी|}}} }} |- {{#if:{{{भाई/बहिन|}}}| ! style="text-align:left;" {{!}} भाई/बहिन: {{!}} {{{भाई/बहिन|}}} }} |- {{#if:{{{धर्म|}}}| ! style="text-align:left;" {{!}} धर्म: {{!}} {{{धर्म|}}} }} |- {{#if:{{{आन्दोलन|}}}| ! style="text-align:left;" {{!}} आन्दोलन: {{!}} {{{आन्दोलन|}}} }} |- {{#if:{{{सङ्गठन|}}}| ! style="text-align:left;" {{!}} प्रमुख सङ्गठन: {{!}} {{{सङ्गठन|}}} }} |- {{#if:{{{उपजीविका|}}}| ! style="text-align:left;" {{!}} उपजीविका: {{!}} {{{उपजीविका|}}} }} |- {{#if:{{{राष्ट्रियता|}}}| ! style="text-align:left;" {{!}} राष्ट्रियता: {{!}} {{{राष्ट्रियता|}}} }} |- {{#if:{{{स्मारक|}}}| ! style="text-align:left;" {{!}} स्मारक: {{!}} {{{स्मारक|}}} }} |} <noinclude></br>{{Documentation}}</noinclude> byaqi7u41f99afuotmzmctqfoccvpln साँचा:Infobox क्रान्तिकारी जीवनी 10 18180 79783 2026-09-12T20:28:38Z ऐक्टिवेटेड् 76 ऐक्टिवेटेड् पन्ना [[साँचा:Infobox क्रान्तिकारी जीवनी]] के [[साँचा:ज्ञानसन्दूक क्रान्तिकारी जीवनी]] पर स्थानान्तरित कैलन 79783 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[साँचा:ज्ञानसन्दूक क्रान्तिकारी जीवनी]] s4mrw8ywufiqvpfi07e6bcdxt6fyrfm साँचा:Failed verification 10 18181 79785 2026-09-12T20:30:57Z ऐक्टिवेटेड् 76 "<!--{{Failed verification}} begin-->{{fix |substcheck=<includeonly>{{subst:</includeonly><includeonly>substcheck}}</includeonly> |link=Wikipedia:Verifiability |text=देल उद्धरणमे नै |title=The material in the vicinity of this tag failed verification of its source citation(s) |date={{{date|}}} |cat=[[श्रेणी:स्रोतहीन कथन वाला सभ लेख]] |cat-date=..." सङ्गे नया पन्ना बनावल गेलै 79785 wikitext text/x-wiki <!--{{Failed verification}} begin-->{{fix |substcheck=<includeonly>{{subst:</includeonly><includeonly>substcheck}}</includeonly> |link=Wikipedia:Verifiability |text=देल उद्धरणमे नै |title=The material in the vicinity of this tag failed verification of its source citation(s) |date={{{date|}}} |cat=[[श्रेणी:स्रोतहीन कथन वाला सभ लेख]] |cat-date=श्रेणी:स्रोतहीन कथन वाला सभ लेख |post-text= {{#if:{{{talk|}}}|([[{{TALKPAGENAME}}#{{{talk|}}}|See discussion.]])|{{#if:{{{talk page|}}}{{!}}([[{{{talk page|}}}{{!}}See discussion.]])}}}} }}<!--{{Failed verification}} end--><noinclude> {{Template doc}} </noinclude> iedese8eqd6qb3t3297dhnydq4opt06 साँचा:झारखण्डके प्रसिद्व लोग 10 18182 79786 2026-09-12T20:33:55Z ऐक्टिवेटेड् 76 "<br clear="all"> {| class="toccolours" style="margin:0 2em 0 2em;" id=toc ! style="background:#0cf" align="center" width="100%" | [[झारखण्ड]]के प्रसिद्व लोग |- |[[बिरसा मुण्डा]]|[[जयपाल सिंह मुण्डा]]|[[तिलका माञ्झी]]|[[गङ्गा नारायण सिंह]]|सिद्धू कान्ह..." सङ्गे नया पन्ना बनावल गेलै 79786 wikitext text/x-wiki <br clear="all"> {| class="toccolours" style="margin:0 2em 0 2em;" id=toc ! style="background:#0cf" align="center" width="100%" | [[झारखण्ड]]के प्रसिद्व लोग |- |[[बिरसा मुण्डा]]|[[जयपाल सिंह मुण्डा]]|[[तिलका माञ्झी]]|[[गङ्गा नारायण सिंह]]|[[सिद्धू कान्हू]]|[[अलबर्ट एक्का]]|[[राजा अर्जुन सिंह]]| [[जतरा भगत]]|[[गया मुण्डा]]|[[फणि मुकुट राय]]|[[दुर्जन साल]]|[[मेदिनी राय]]|[[बुधू भगत]]|[[जगन्‍नाथ सिंह (क्रान्तिकारी)|जगन्नाथ सिंह]]|[[तेलङ्गा खड़िया]]|[[रघुनाथ सिंह (भूमिज)|रघुनाथ सिंह]]|[[पाण्डे गणपत राय]]|[[टिकैत उमराँव सिंह]]|[[शेख भिखारी]]|[[मुण्डल सिंह]]|[[महेन्द्र सिंह धोनी]]|[[करिया मुण्डा]]|[[प्रेमलता अग्रवाल]]|[[दीपिका कुमारी]]|[[राम दयाल मुण्डा]]|[[अञ्जना ओम कश्यप]]|[[बिनोद बिहारी महतो]]|[[शिबू सोरेन]]|[[निर्मल महतो]]|[[अर्जुन मुण्डा]]|[[बाबूलाल मराण्डी]]|[[रघुवर दास]]|[[हेमन्त सोरेन]]|[[सम्बित पात्रा]] |} 6898kdy0nyt0803fmqc1qa0i0bj68vu साँचा:तीर्थङ्कर 10 18183 79789 2026-09-12T20:54:25Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[साँचा:जैन विषय]] के पुनर्निर्देशित 79789 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[साँचा:जैन विषय]] ixyye3oilfdxgpwi7ry377efxjgcdt9 साँचा:तीर्थंकर 10 18184 79790 2026-09-12T20:54:30Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[साँचा:जैन विषय]] के पुनर्निर्देशित 79790 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[साँचा:जैन विषय]] ixyye3oilfdxgpwi7ry377efxjgcdt9 सिद्ध (जैनधर्म) 0 18185 80004 2026-09-13T05:56:15Z Pataliputra01 5 "[[सञ्चिका:Liberated.jpeg|thumb|सिद्ध आत्माके जैन मन्दिरमे ई रूपमे पूजल जा है ।]]" सङ्गे नया पन्ना बनावल गेलै 80004 wikitext text/x-wiki [[सञ्चिका:Liberated.jpeg|thumb|सिद्ध आत्माके जैन मन्दिरमे ई रूपमे पूजल जा है ।]] fmfwym5krrhpb3hisegcec67ppqb30g 80005 80004 2026-09-13T05:57:39Z Pataliputra01 5 /* */ 80005 wikitext text/x-wiki [[सञ्चिका:Liberated.jpeg|thumb|सिद्ध आत्माके जैन मन्दिरमे ई रूपमे पूजल जा है ।]] '''सिद्ध''' शब्दके प्रयोग [[जैनधर्ममे भगवान्]] ला कैल जा है । सिद्ध पदके प्राप्त कैल आत्मा संसार (जीवन मरणके चक्र) से मुक्त होव है । अपन सब कर्मके क्षय कैल सिद्ध भगवान् अष्टगुणसे युक्त होव हथिन ।{{sfn|प्रमाणसागर|२००८|p=१४८}} ऊ सिद्धशिला जे लोकके सबसे ऊपरे है, ओहाँ विराज हथिन । egosoq8ixl22g5yrhlqc3xeyoic7gr9 80006 80005 2026-09-13T05:58:05Z Pataliputra01 5 /* */ 80006 wikitext text/x-wiki [[सञ्चिका:Liberated.jpeg|thumb|सिद्ध आत्माके जैन मन्दिरमे ई रूपमे पूजल जा है ।]] '''सिद्ध''' शब्दके प्रयोग [[जैनधर्ममे भगवान्]] ला कैल जा है । सिद्ध पदके प्राप्त कैल आत्मा संसार (जीवन मरणके चक्र) से मुक्त होव है । अपन सब कर्मके क्षय कैल सिद्ध भगवान् अष्टगुणसे युक्त होव हथिन ।{{sfn|प्रमाणसागर|२००८|p=१४८}} ऊ सिद्धशिला जे लोकके सबसे ऊपरे है, ओहाँ विराज हथिन । == पञ्च परमेष्ठी == {{मुख्य|पञ्च परमेष्ठी}} [[सञ्चिका:God in Jainism.jpg|thumb|left|[[पञ्च परमेष्ठी]] दर्शन]] m6qjp4ltuuhwhjviisuodis1qiw0260 80007 80006 2026-09-13T05:58:44Z Pataliputra01 5 80007 wikitext text/x-wiki [[सञ्चिका:Liberated.jpeg|thumb|सिद्ध आत्माके जैन मन्दिरमे ई रूपमे पूजल जा है ।]] '''सिद्ध''' शब्दके प्रयोग [[जैनधर्ममे भगवान्]] ला कैल जा है । सिद्ध पदके प्राप्त कैल आत्मा संसार (जीवन मरणके चक्र) से मुक्त होव है । अपन सब कर्मके क्षय कैल सिद्ध भगवान् अष्टगुणसे युक्त होव हथिन ।{{sfn|प्रमाणसागर|२००८|p=१४८}} ऊ सिद्धशिला जे लोकके सबसे ऊपरे है, ओहाँ विराज हथिन । == पञ्च परमेष्ठी == {{मुख्य|पञ्च परमेष्ठी}} [[सञ्चिका:God in Jainism.jpg|thumb|left|[[पञ्च परमेष्ठी]] दर्शन]] जैन दर्शनके अनुसार पाँच पद स्थित जीव पूजनिय हथिन । इनका पञ्च परमेष्ठी कहल जा है । सिद्ध एकरामे [[अरिहन्त]]के बाद आव हथिन । 3gzzq8yo2iws6i6ujbu7wytojhn1mec 80008 80007 2026-09-13T05:59:08Z Pataliputra01 5 80008 wikitext text/x-wiki [[सञ्चिका:Liberated.jpeg|thumb|सिद्ध आत्माके जैन मन्दिरमे ई रूपमे पूजल जा है ।]] '''सिद्ध''' शब्दके प्रयोग [[जैनधर्ममे भगवान्]] ला कैल जा है । सिद्ध पदके प्राप्त कैल आत्मा संसार (जीवन मरणके चक्र) से मुक्त होव है । अपन सब कर्मके क्षय कैल सिद्ध भगवान् अष्टगुणसे युक्त होव हथिन ।{{sfn|प्रमाणसागर|२००८|p=१४८}} ऊ सिद्धशिला जे लोकके सबसे ऊपरे है, ओहाँ विराज हथिन । == पञ्च परमेष्ठी == {{मुख्य|पञ्च परमेष्ठी}} [[सञ्चिका:God in Jainism.jpg|thumb|left|[[पञ्च परमेष्ठी]] दर्शन]] जैन दर्शनके अनुसार पाँच पद स्थित जीव पूजनीय हथिन । इनका पञ्च परमेष्ठी कहल जा है । सिद्ध एकरामे [[अरिहन्त]]के बाद आव हथिन । == आठ मूल गुण == loe83cm0pu12kb84cv3w41smp8gm7m6 80009 80008 2026-09-13T05:59:40Z Pataliputra01 5 80009 wikitext text/x-wiki [[सञ्चिका:Liberated.jpeg|thumb|सिद्ध आत्माके जैन मन्दिरमे ई रूपमे पूजल जा है ।]] '''सिद्ध''' शब्दके प्रयोग [[जैनधर्ममे भगवान्]] ला कैल जा है । सिद्ध पदके प्राप्त कैल आत्मा संसार (जीवन मरणके चक्र) से मुक्त होव है । अपन सब कर्मके क्षय कैल सिद्ध भगवान् अष्टगुणसे युक्त होव हथिन ।{{sfn|प्रमाणसागर|२००८|p=१४८}} ऊ सिद्धशिला जे लोकके सबसे ऊपरे है, ओहाँ विराज हथिन । == पञ्च परमेष्ठी == {{मुख्य|पञ्च परमेष्ठी}} [[सञ्चिका:God in Jainism.jpg|thumb|left|[[पञ्च परमेष्ठी]] दर्शन]] जैन दर्शनके अनुसार पाँच पद स्थित जीव पूजनीय हथिन । इनका पञ्च परमेष्ठी कहल जा है । सिद्ध एकरामे [[अरिहन्त]]के बाद आव हथिन । == आठ मूल गुण == जैन दर्शनके अनुसार सिद्धके अनन्त गुण होव है जेकरामे निम्न आठ गुण प्रधान होव है -{{sfn|प्रमाणसागर|२००८|p=३५९}} # क्षायिक समयक्त्व # केवलज्ञान # केवलदर्शन # अनन्तवीर्य # अवगाहनत्व # सूक्ष्मत्व # अगुरुलघुत्व # अव्यबाधत्व 5mlr42vx71hkgd2ntmdk8te1eigz45s 80010 80009 2026-09-13T06:00:03Z Pataliputra01 5 80010 wikitext text/x-wiki [[सञ्चिका:Liberated.jpeg|thumb|सिद्ध आत्माके जैन मन्दिरमे ई रूपमे पूजल जा है ।]] '''सिद्ध''' शब्दके प्रयोग [[जैनधर्ममे भगवान्]] ला कैल जा है । सिद्ध पदके प्राप्त कैल आत्मा संसार (जीवन मरणके चक्र) से मुक्त होव है । अपन सब कर्मके क्षय कैल सिद्ध भगवान् अष्टगुणसे युक्त होव हथिन ।{{sfn|प्रमाणसागर|२००८|p=१४८}} ऊ सिद्धशिला जे लोकके सबसे ऊपरे है, ओहाँ विराज हथिन । == पञ्च परमेष्ठी == {{मुख्य|पञ्च परमेष्ठी}} [[सञ्चिका:God in Jainism.jpg|thumb|left|[[पञ्च परमेष्ठी]] दर्शन]] जैन दर्शनके अनुसार पाँच पद स्थित जीव पूजनीय हथिन । इनका पञ्च परमेष्ठी कहल जा है । सिद्ध एकरामे [[अरिहन्त]]के बाद आव हथिन । == आठ मूल गुण == जैन दर्शनके अनुसार सिद्धके अनन्त गुण होव है जेकरामे निम्न आठ गुण प्रधान होव है -{{sfn|प्रमाणसागर|२००८|p=३५९}} # क्षायिक समयक्त्व # केवलज्ञान # केवलदर्शन # अनन्तवीर्य # अवगाहनत्व # सूक्ष्मत्व # अगुरुलघुत्व # अव्यबाधत्व == एकरो देखथिन == * [[जैनधर्ममे भगवान्]] * [[मोक्ष (जैनधर्म)]] ocxbp1zjpuaddh016zb08j75zllcsup 80011 80010 2026-09-13T06:00:19Z Pataliputra01 5 80011 wikitext text/x-wiki [[सञ्चिका:Liberated.jpeg|thumb|सिद्ध आत्माके जैन मन्दिरमे ई रूपमे पूजल जा है ।]] '''सिद्ध''' शब्दके प्रयोग [[जैनधर्ममे भगवान्]] ला कैल जा है । सिद्ध पदके प्राप्त कैल आत्मा संसार (जीवन मरणके चक्र) से मुक्त होव है । अपन सब कर्मके क्षय कैल सिद्ध भगवान् अष्टगुणसे युक्त होव हथिन ।{{sfn|प्रमाणसागर|२००८|p=१४८}} ऊ सिद्धशिला जे लोकके सबसे ऊपरे है, ओहाँ विराज हथिन । == पञ्च परमेष्ठी == {{मुख्य|पञ्च परमेष्ठी}} [[सञ्चिका:God in Jainism.jpg|thumb|left|[[पञ्च परमेष्ठी]] दर्शन]] जैन दर्शनके अनुसार पाँच पद स्थित जीव पूजनीय हथिन । इनका पञ्च परमेष्ठी कहल जा है । सिद्ध एकरामे [[अरिहन्त]]के बाद आव हथिन । == आठ मूल गुण == जैन दर्शनके अनुसार सिद्धके अनन्त गुण होव है जेकरामे निम्न आठ गुण प्रधान होव है -{{sfn|प्रमाणसागर|२००८|p=३५९}} # क्षायिक समयक्त्व # केवलज्ञान # केवलदर्शन # अनन्तवीर्य # अवगाहनत्व # सूक्ष्मत्व # अगुरुलघुत्व # अव्यबाधत्व == एकरो देखथिन == * [[जैनधर्ममे भगवान्]] * [[मोक्ष (जैनधर्म)]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} o6eh4bemdj9ue6npc53vvwbapbev540 80012 80011 2026-09-13T06:00:55Z Pataliputra01 5 80012 wikitext text/x-wiki [[सञ्चिका:Liberated.jpeg|thumb|सिद्ध आत्माके जैन मन्दिरमे ई रूपमे पूजल जा है ।]] '''सिद्ध''' शब्दके प्रयोग [[जैनधर्ममे भगवान्]] ला कैल जा है । सिद्ध पदके प्राप्त कैल आत्मा संसार (जीवन मरणके चक्र) से मुक्त होव है । अपन सब कर्मके क्षय कैल सिद्ध भगवान् अष्टगुणसे युक्त होव हथिन ।{{sfn|प्रमाणसागर|२००८|p=१४८}} ऊ सिद्धशिला जे लोकके सबसे ऊपरे है, ओहाँ विराज हथिन । == पञ्च परमेष्ठी == {{मुख्य|पञ्च परमेष्ठी}} [[सञ्चिका:God in Jainism.jpg|thumb|left|[[पञ्च परमेष्ठी]] दर्शन]] जैन दर्शनके अनुसार पाँच पद स्थित जीव पूजनीय हथिन । इनका पञ्च परमेष्ठी कहल जा है । सिद्ध एकरामे [[अरिहन्त]]के बाद आव हथिन । == आठ मूल गुण == जैन दर्शनके अनुसार सिद्धके अनन्त गुण होव है जेकरामे निम्न आठ गुण प्रधान होव है -{{sfn|प्रमाणसागर|२००८|p=३५९}} # क्षायिक समयक्त्व # केवलज्ञान # केवलदर्शन # अनन्तवीर्य # अवगाहनत्व # सूक्ष्मत्व # अगुरुलघुत्व # अव्यबाधत्व == एकरो देखथिन == * [[जैनधर्ममे भगवान्]] * [[मोक्ष (जैनधर्म)]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == सन्दर्भ सूची == * {{citation|last=प्रमाणसागर|first=मुनि|title=जैन तत्त्वविद्या|year=२००८|publisher=भारतीय ज्ञानपीठ|url=https://books.google.co.in/books?id=kKqDPzCrwf0C|isbn=978-81-263-1480-5|access-date=28 फरवरी 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306195253/https://books.google.co.in/books?id=kKqDPzCrwf0C|archive-date=6 मार्च 2016|url-status=live}} [[श्रेणी:जैनधर्म]] pkbn5527ofd13iqsfruuaxmupm3ut12 मोक्ष (जैनधर्म) 0 18186 80013 2026-09-13T06:02:17Z Pataliputra01 5 "[[सञ्चिका:Souls.jpeg|right|thumb|[[सिद्धशिला]] जने सिद्ध (जे मोक्ष प्राप्त कर लेलथिन हे) विराज हथिन, के एक चित्र]] {{जैनधर्म}}" सङ्गे नया पन्ना बनावल गेलै 80013 wikitext text/x-wiki [[सञ्चिका:Souls.jpeg|right|thumb|[[सिद्धशिला]] जने सिद्ध (जे मोक्ष प्राप्त कर लेलथिन हे) विराज हथिन, के एक चित्र]] {{जैनधर्म}} loo785xwdr43u7scgttuigg18r9seac 80014 80013 2026-09-13T06:04:15Z Pataliputra01 5 /* */ 80014 wikitext text/x-wiki [[सञ्चिका:Souls.jpeg|right|thumb|[[सिद्धशिला]] जने सिद्ध (जे मोक्ष प्राप्त कर लेलथिन हे) विराज हथिन, के एक चित्र]] {{जैनधर्म}} [[जैनधर्म]]मे '''मोक्ष''' के अर्थ है पुद्गल कर्मसे मुक्ति । [[जैन दर्शन]]के अनुसार मोक्ष प्राप्त करेके बाद [[जीव (जैन दर्शन)|जीव]] (आत्मा) जनम मरणके चक्रसे निकल जा है आउ लोकके अग्रभाग सिद्धशिलामे विराजमान हो जा है । सब कर्मके नाश करेके बाद मोक्षके प्राप्ति होव है । मोक्षके उपरान्त आत्मा अपन शुद्ध स्वरूप (अनन्त ज्ञान, अनन्त दर्शन, अनन्त सुख आउ अनन्त शक्ति) मे आ जा है । ऐसन आत्माके [[सिद्ध (जैनधर्म)|सिद्ध]] कहल जा है । मोक्ष प्राप्ति हर जीवला उच्चतम लक्ष्य मानल गेलै हे । सम्यक् दर्शन, [[सम्यक् ज्ञान]], सम्यक् चरित्रसे एकरा प्राप्त कैल जा सक है । जैनधर्मके मोक्षमार्गो कहल जा है । मोक्ष शाश्वत सुख प्राप्त करेके स्थान है । kg3pgm9ztqla3evlm65dzdzqgyv9d8r 80015 80014 2026-09-13T06:04:31Z Pataliputra01 5 /* */ 80015 wikitext text/x-wiki [[सञ्चिका:Souls.jpeg|right|thumb|[[सिद्धशिला]] जने सिद्ध (जे मोक्ष प्राप्त कर लेलथिन हे) विराज हथिन, के एक चित्र]] {{जैनधर्म}} [[जैनधर्म]]मे '''मोक्ष''' के अर्थ है पुद्गल कर्मसे मुक्ति । [[जैन दर्शन]]के अनुसार मोक्ष प्राप्त करेके बाद [[जीव (जैन दर्शन)|जीव]] (आत्मा) जनम मरणके चक्रसे निकल जा है आउ लोकके अग्रभाग सिद्धशिलामे विराजमान हो जा है । सब कर्मके नाश करेके बाद मोक्षके प्राप्ति होव है । मोक्षके उपरान्त आत्मा अपन शुद्ध स्वरूप (अनन्त ज्ञान, अनन्त दर्शन, अनन्त सुख आउ अनन्त शक्ति) मे आ जा है । ऐसन आत्माके [[सिद्ध (जैनधर्म)|सिद्ध]] कहल जा है । मोक्ष प्राप्ति हर जीवला उच्चतम लक्ष्य मानल गेलै हे । सम्यक् दर्शन, [[सम्यक् ज्ञान]], सम्यक् चरित्रसे एकरा प्राप्त कैल जा सक है । जैनधर्मके मोक्षमार्गो कहल जा है । मोक्ष शाश्वत सुख प्राप्त करेके स्थान है । == रत्नत्रय == fb1v41vk0m0uu9v28wqegdbl62csb2k 80016 80015 2026-09-13T06:05:13Z Pataliputra01 5 80016 wikitext text/x-wiki [[सञ्चिका:Souls.jpeg|right|thumb|[[सिद्धशिला]] जने सिद्ध (जे मोक्ष प्राप्त कर लेलथिन हे) विराज हथिन, के एक चित्र]] {{जैनधर्म}} [[जैनधर्म]]मे '''मोक्ष''' के अर्थ है पुद्गल कर्मसे मुक्ति । [[जैन दर्शन]]के अनुसार मोक्ष प्राप्त करेके बाद [[जीव (जैन दर्शन)|जीव]] (आत्मा) जनम मरणके चक्रसे निकल जा है आउ लोकके अग्रभाग सिद्धशिलामे विराजमान हो जा है । सब कर्मके नाश करेके बाद मोक्षके प्राप्ति होव है । मोक्षके उपरान्त आत्मा अपन शुद्ध स्वरूप (अनन्त ज्ञान, अनन्त दर्शन, अनन्त सुख आउ अनन्त शक्ति) मे आ जा है । ऐसन आत्माके [[सिद्ध (जैनधर्म)|सिद्ध]] कहल जा है । मोक्ष प्राप्ति हर जीवला उच्चतम लक्ष्य मानल गेलै हे । सम्यक् दर्शन, [[सम्यक् ज्ञान]], सम्यक् चरित्रसे एकरा प्राप्त कैल जा सक है । जैनधर्मके मोक्षमार्गो कहल जा है । मोक्ष शाश्वत सुख प्राप्त करेके स्थान है । == रत्नत्रय == [[जैनधर्म]]के अनुसार 'रत्नत्रय', सम्यक् दर्शन, सम्यक् ज्ञान आउ सम्यक् चरित्रके एक रूपते मोक्षके मार्ग है । प्रमुख जैन ग्रन्थ, [[तत्त्वार्थ सूत्र|तत्त्वार्थसूत्र]]के पहला श्लोक है — {{quote|सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्षमार्ग:|तत्त्वार्थसूत्र(१-१){{sfn|जैन|२०११|p=२}}}} जीवके असली स्वभाव सम्यक् चरित्र है । 78i57aob0p4a7qfh49z90s17c6nl8dp 80017 80016 2026-09-13T06:05:24Z Pataliputra01 5 80017 wikitext text/x-wiki [[सञ्चिका:Souls.jpeg|right|thumb|[[सिद्धशिला]] जने सिद्ध (जे मोक्ष प्राप्त कर लेलथिन हे) विराज हथिन, के एक चित्र]] {{जैनधर्म}} [[जैनधर्म]]मे '''मोक्ष''' के अर्थ है पुद्गल कर्मसे मुक्ति । [[जैन दर्शन]]के अनुसार मोक्ष प्राप्त करेके बाद [[जीव (जैन दर्शन)|जीव]] (आत्मा) जनम मरणके चक्रसे निकल जा है आउ लोकके अग्रभाग सिद्धशिलामे विराजमान हो जा है । सब कर्मके नाश करेके बाद मोक्षके प्राप्ति होव है । मोक्षके उपरान्त आत्मा अपन शुद्ध स्वरूप (अनन्त ज्ञान, अनन्त दर्शन, अनन्त सुख आउ अनन्त शक्ति) मे आ जा है । ऐसन आत्माके [[सिद्ध (जैनधर्म)|सिद्ध]] कहल जा है । मोक्ष प्राप्ति हर जीवला उच्चतम लक्ष्य मानल गेलै हे । सम्यक् दर्शन, [[सम्यक् ज्ञान]], सम्यक् चरित्रसे एकरा प्राप्त कैल जा सक है । जैनधर्मके मोक्षमार्गो कहल जा है । मोक्ष शाश्वत सुख प्राप्त करेके स्थान है । == रत्नत्रय == [[जैनधर्म]]के अनुसार 'रत्नत्रय', सम्यक् दर्शन, सम्यक् ज्ञान आउ सम्यक् चरित्रके एक रूपते मोक्षके मार्ग है । प्रमुख जैन ग्रन्थ, [[तत्त्वार्थ सूत्र|तत्त्वार्थसूत्र]]के पहला श्लोक है — {{quote|सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्षमार्ग:|तत्त्वार्थसूत्र(१-१){{sfn|जैन|२०११|p=२}}}} जीवके असली स्वभाव सम्यक् चरित्र है । == निर्वाण == {{मुख्य|निर्वाण}} cy3qzvceam3s3hbhn1hu0b6gcfjh3bl 80018 80017 2026-09-13T06:07:53Z Pataliputra01 5 80018 wikitext text/x-wiki [[सञ्चिका:Souls.jpeg|right|thumb|[[सिद्धशिला]] जने सिद्ध (जे मोक्ष प्राप्त कर लेलथिन हे) विराज हथिन, के एक चित्र]] {{जैनधर्म}} [[जैनधर्म]]मे '''मोक्ष''' के अर्थ है पुद्गल कर्मसे मुक्ति । [[जैन दर्शन]]के अनुसार मोक्ष प्राप्त करेके बाद [[जीव (जैन दर्शन)|जीव]] (आत्मा) जनम मरणके चक्रसे निकल जा है आउ लोकके अग्रभाग सिद्धशिलामे विराजमान हो जा है । सब कर्मके नाश करेके बाद मोक्षके प्राप्ति होव है । मोक्षके उपरान्त आत्मा अपन शुद्ध स्वरूप (अनन्त ज्ञान, अनन्त दर्शन, अनन्त सुख आउ अनन्त शक्ति) मे आ जा है । ऐसन आत्माके [[सिद्ध (जैनधर्म)|सिद्ध]] कहल जा है । मोक्ष प्राप्ति हर जीवला उच्चतम लक्ष्य मानल गेलै हे । सम्यक् दर्शन, [[सम्यक् ज्ञान]], सम्यक् चरित्रसे एकरा प्राप्त कैल जा सक है । जैनधर्मके मोक्षमार्गो कहल जा है । मोक्ष शाश्वत सुख प्राप्त करेके स्थान है । == रत्नत्रय == [[जैनधर्म]]के अनुसार 'रत्नत्रय', सम्यक् दर्शन, सम्यक् ज्ञान आउ सम्यक् चरित्रके एक रूपते मोक्षके मार्ग है । प्रमुख जैन ग्रन्थ, [[तत्त्वार्थ सूत्र|तत्त्वार्थसूत्र]]के पहला श्लोक है — {{quote|सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्षमार्ग:|तत्त्वार्थसूत्र(१-१){{sfn|जैन|२०११|p=२}}}} जीवके असली स्वभाव सम्यक् चरित्र है । == निर्वाण == {{मुख्य|निर्वाण}} निर्वाण मने समस्त कर्मसे मुक्ति । जखनि साधु घातिया कर्म अर्थात् जे आत्माके गुणके नाश कर है, ऐसन कर्मके नाश कर है त [[केवल ज्ञान]] प्रकट होव है आउ जखनि [[केवली]] भगवान् बचल अगहतिया कर्मके नाश कर हथिन आउ संसार सागरसे मुक्त हो जा हथिन त ऊ निर्वाण (मोक्ष) कहला है । मोक्ष आउ निर्वाण शब्द जैन ग्रन्थमे एक दुसराके जगह प्रयोग कैल गेलै हे । निर्वाणके उपरान्त [[अरिहन्त]] सिद्ध बन जा हथिन । जैन ग्रन्थके अनुसार [[तीर्थङ्कर]] भगवान् के पाँच कल्याणक देव द्वारा मनावल जा हथिन, एकरामे अन्तिम निर्वाण कल्याणक होव है । t62efr6teuovjbs34f5j5gcqnk3lflf 80019 80018 2026-09-13T06:08:04Z Pataliputra01 5 80019 wikitext text/x-wiki [[सञ्चिका:Souls.jpeg|right|thumb|[[सिद्धशिला]] जने सिद्ध (जे मोक्ष प्राप्त कर लेलथिन हे) विराज हथिन, के एक चित्र]] {{जैनधर्म}} [[जैनधर्म]]मे '''मोक्ष''' के अर्थ है पुद्गल कर्मसे मुक्ति । [[जैन दर्शन]]के अनुसार मोक्ष प्राप्त करेके बाद [[जीव (जैन दर्शन)|जीव]] (आत्मा) जनम मरणके चक्रसे निकल जा है आउ लोकके अग्रभाग सिद्धशिलामे विराजमान हो जा है । सब कर्मके नाश करेके बाद मोक्षके प्राप्ति होव है । मोक्षके उपरान्त आत्मा अपन शुद्ध स्वरूप (अनन्त ज्ञान, अनन्त दर्शन, अनन्त सुख आउ अनन्त शक्ति) मे आ जा है । ऐसन आत्माके [[सिद्ध (जैनधर्म)|सिद्ध]] कहल जा है । मोक्ष प्राप्ति हर जीवला उच्चतम लक्ष्य मानल गेलै हे । सम्यक् दर्शन, [[सम्यक् ज्ञान]], सम्यक् चरित्रसे एकरा प्राप्त कैल जा सक है । जैनधर्मके मोक्षमार्गो कहल जा है । मोक्ष शाश्वत सुख प्राप्त करेके स्थान है । == रत्नत्रय == [[जैनधर्म]]के अनुसार 'रत्नत्रय', सम्यक् दर्शन, सम्यक् ज्ञान आउ सम्यक् चरित्रके एक रूपते मोक्षके मार्ग है । प्रमुख जैन ग्रन्थ, [[तत्त्वार्थ सूत्र|तत्त्वार्थसूत्र]]के पहला श्लोक है — {{quote|सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्षमार्ग:|तत्त्वार्थसूत्र(१-१){{sfn|जैन|२०११|p=२}}}} जीवके असली स्वभाव सम्यक् चरित्र है । == निर्वाण == {{मुख्य|निर्वाण}} निर्वाण मने समस्त कर्मसे मुक्ति । जखनि साधु घातिया कर्म अर्थात् जे आत्माके गुणके नाश कर है, ऐसन कर्मके नाश कर है त [[केवल ज्ञान]] प्रकट होव है आउ जखनि [[केवली]] भगवान् बचल अगहतिया कर्मके नाश कर हथिन आउ संसार सागरसे मुक्त हो जा हथिन त ऊ निर्वाण (मोक्ष) कहला है । मोक्ष आउ निर्वाण शब्द जैन ग्रन्थमे एक दुसराके जगह प्रयोग कैल गेलै हे । निर्वाणके उपरान्त [[अरिहन्त]] सिद्ध बन जा हथिन । जैन ग्रन्थके अनुसार [[तीर्थङ्कर]] भगवान् के पाँच कल्याणक देव द्वारा मनावल जा हथिन, एकरामे अन्तिम निर्वाण कल्याणक होव है । [[श्रेणी:जैनधर्म]] 6exevui472igqt1839siphgqhnx7wdo 80020 80019 2026-09-13T06:08:26Z Pataliputra01 5 80020 wikitext text/x-wiki [[सञ्चिका:Souls.jpeg|right|thumb|[[सिद्धशिला]] जने सिद्ध (जे मोक्ष प्राप्त कर लेलथिन हे) विराज हथिन, के एक चित्र]] {{जैनधर्म}} [[जैनधर्म]]मे '''मोक्ष''' के अर्थ है पुद्गल कर्मसे मुक्ति । [[जैन दर्शन]]के अनुसार मोक्ष प्राप्त करेके बाद [[जीव (जैन दर्शन)|जीव]] (आत्मा) जनम मरणके चक्रसे निकल जा है आउ लोकके अग्रभाग सिद्धशिलामे विराजमान हो जा है । सब कर्मके नाश करेके बाद मोक्षके प्राप्ति होव है । मोक्षके उपरान्त आत्मा अपन शुद्ध स्वरूप (अनन्त ज्ञान, अनन्त दर्शन, अनन्त सुख आउ अनन्त शक्ति) मे आ जा है । ऐसन आत्माके [[सिद्ध (जैनधर्म)|सिद्ध]] कहल जा है । मोक्ष प्राप्ति हर जीवला उच्चतम लक्ष्य मानल गेलै हे । सम्यक् दर्शन, [[सम्यक् ज्ञान]], सम्यक् चरित्रसे एकरा प्राप्त कैल जा सक है । जैनधर्मके मोक्षमार्गो कहल जा है । मोक्ष शाश्वत सुख प्राप्त करेके स्थान है । == रत्नत्रय == [[जैनधर्म]]के अनुसार 'रत्नत्रय', सम्यक् दर्शन, सम्यक् ज्ञान आउ सम्यक् चरित्रके एक रूपते मोक्षके मार्ग है । प्रमुख जैन ग्रन्थ, [[तत्त्वार्थ सूत्र|तत्त्वार्थसूत्र]]के पहला श्लोक है — {{quote|सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्षमार्ग:|तत्त्वार्थसूत्र(१-१){{sfn|जैन|२०११|p=२}}}} जीवके असली स्वभाव सम्यक् चरित्र है । == निर्वाण == {{मुख्य|निर्वाण}} निर्वाण मने समस्त कर्मसे मुक्ति । जखनि साधु घातिया कर्म अर्थात् जे आत्माके गुणके नाश कर है, ऐसन कर्मके नाश कर है त [[केवल ज्ञान]] प्रकट होव है आउ जखनि [[केवली]] भगवान् बचल अगहतिया कर्मके नाश कर हथिन आउ संसार सागरसे मुक्त हो जा हथिन त ऊ निर्वाण (मोक्ष) कहला है । मोक्ष आउ निर्वाण शब्द जैन ग्रन्थमे एक दुसराके जगह प्रयोग कैल गेलै हे । निर्वाणके उपरान्त [[अरिहन्त]] सिद्ध बन जा हथिन । जैन ग्रन्थके अनुसार [[तीर्थङ्कर]] भगवान् के पाँच कल्याणक देव द्वारा मनावल जा हथिन, एकरामे अन्तिम निर्वाण कल्याणक होव है । == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:जैनधर्म]] 4u5afucxihtukaqjybb4yh4bpu0y0pu अरिहन्त 0 18187 80021 2026-09-13T06:09:23Z Pataliputra01 5 "{{बहुविकल्पी शब्द}} # [[अरिहन्त]] - [[जैनधर्ममे भगवान्]] # [[आइ एन एस अरिहन्त]] - [[भारतीय नौसेना]]के पनडुब्बी" सङ्गे नया पन्ना बनावल गेलै 80021 wikitext text/x-wiki {{बहुविकल्पी शब्द}} # [[अरिहन्त]] - [[जैनधर्ममे भगवान्]] # [[आइ एन एस अरिहन्त]] - [[भारतीय नौसेना]]के पनडुब्बी rlkbn7ecmfbkf0qv0qvxai80uruhbwg 80022 80021 2026-09-13T06:09:57Z Pataliputra01 5 /* */ 80022 wikitext text/x-wiki {{बहुविकल्पी शब्द}} # [[अरिहन्त (जैनधर्म)|अरिहन्त]] - [[जैनधर्ममे भगवान्]] # [[आइ एन एस अरिहन्त]] - [[भारतीय नौसेना]]के पनडुब्बी hrgk34jlf3p3jkxkr61y9k4ppy9pfe6 अरिहन्त (जैनधर्म) 0 18188 80023 2026-09-13T06:11:29Z Pataliputra01 5 "'''अर्हत्''' ([[संस्कृत भाषा|संस्कृत]]) आउ '''अरिहन्त''' ([[प्राकृत]]) [[पर्यायवाची]] शब्द है । अतिशय [[पूजा]]-सत्कारके योग्य होवेसे इनका (अर्ह योग्य होएल) कहल गेलै हे । मोहरूपी शत..." सङ्गे नया पन्ना बनावल गेलै 80023 wikitext text/x-wiki '''अर्हत्''' ([[संस्कृत भाषा|संस्कृत]]) आउ '''अरिहन्त''' ([[प्राकृत]]) [[पर्यायवाची]] शब्द है । अतिशय [[पूजा]]-सत्कारके योग्य होवेसे इनका (अर्ह योग्य होएल) कहल गेलै हे । मोहरूपी शत्रु (अरि) के अथवा आठ कर्मके नाश करेके कारण ई 'अरिहन्त' (अरि=शत्रु के नाश करेवाला) कहल जा हथिन । अर्हत [[सिद्ध (जैनधर्म)|सिद्ध]]से एक चरण पूर्वके स्थिति है । f2g237vev5302oyqdf27pxsqnnmj3xu 80024 80023 2026-09-13T06:14:14Z Pataliputra01 5 /* */ 80024 wikitext text/x-wiki '''अर्हत्''' ([[संस्कृत भाषा|संस्कृत]]) आउ '''अरिहन्त''' ([[प्राकृत]]) [[पर्यायवाची]] शब्द है । अतिशय [[पूजा]]-सत्कारके योग्य होवेसे इनका (अर्ह योग्य होएल) कहल गेलै हे । मोहरूपी शत्रु (अरि) के अथवा आठ कर्मके नाश करेके कारण ई 'अरिहन्त' (अरि=शत्रु के नाश करेवाला) कहल जा हथिन । अर्हत [[सिद्ध (जैनधर्म)|सिद्ध]]से एक चरण पूर्वके स्थिति है । [[जैनधर्म|जैन]]के [[णमोकार मन्त्र]]मे [[पञ्चपरमेष्ठी]]मे सर्वप्रथम अरिहन्तके नमस्कार कैल गेलै हे । सिद्ध परमात्मा हथिन किन्तु अरिहन्त भगवान् लोकके परम उपकारक हथिन । एहीसे इनका सर्वोत्तम कहल गेलै हे । एकमे एके अरिहन्त जनम ले हथिन । [[आगम (जैन)|जैन आगम]]के अर्हत् द्वारा भाषित कहल गेलै हे । अरिहन्त [[तीर्थङ्कर]], [[केवली]] आउ सर्वज्ञ होव हथिन । [[महावीर]] जैनधर्मके चोबीसमा (अन्तिम) तीर्थङ्कर मानल जा हथिन । बुरा कर्मके नाश होवेपर [[केवल ज्ञान]] द्वारा ऊ समस्त पदार्थके जान हथिन । एहीसे उनका 'केवली' कहल जा है । सर्वज्ञो उनका कहल जा है । m8m37cgotf3i00zsdtar84cfw4ky1x8 80025 80024 2026-09-13T06:14:41Z Pataliputra01 5 /* */ 80025 wikitext text/x-wiki '''अर्हत्''' ([[संस्कृत भाषा|संस्कृत]]) आउ '''अरिहन्त''' ([[प्राकृत]]) [[पर्यायवाची]] शब्द है । अतिशय [[पूजा]]-सत्कारके योग्य होवेसे इनका (अर्ह योग्य होएल) कहल गेलै हे । मोहरूपी शत्रु (अरि) के अथवा आठ कर्मके नाश करेके कारण ई 'अरिहन्त' (अरि=शत्रु के नाश करेवाला) कहल जा हथिन । अर्हत [[सिद्ध (जैनधर्म)|सिद्ध]]से एक चरण पूर्वके स्थिति है । [[जैनधर्म|जैन]]के [[णमोकार मन्त्र]]मे [[पञ्चपरमेष्ठी]]मे सर्वप्रथम अरिहन्तके नमस्कार कैल गेलै हे । सिद्ध परमात्मा हथिन किन्तु अरिहन्त भगवान् लोकके परम उपकारक हथिन । एहीसे इनका सर्वोत्तम कहल गेलै हे । एकमे एके अरिहन्त जनम ले हथिन । [[आगम (जैन)|जैन आगम]]के अर्हत् द्वारा भाषित कहल गेलै हे । अरिहन्त [[तीर्थङ्कर]], [[केवली]] आउ सर्वज्ञ होव हथिन । [[महावीर]] जैनधर्मके चोबीसमा (अन्तिम) तीर्थङ्कर मानल जा हथिन । बुरा कर्मके नाश होवेपर [[केवल ज्ञान]] द्वारा ऊ समस्त पदार्थके जान हथिन । एहीसे उनका 'केवली' कहल जा है । सर्वज्ञो उनके कहल जा है । अरिहन्तके वाणी ३५ गुणसे युक्त होव है । 13heoa1o9jccklnryh15u2uxfh778it 80026 80025 2026-09-13T06:15:31Z Pataliputra01 5 /* */ 80026 wikitext text/x-wiki '''अर्हत्''' ([[संस्कृत भाषा|संस्कृत]]) आउ '''अरिहन्त''' ([[प्राकृत]]) [[पर्यायवाची]] शब्द है । अतिशय [[पूजा]]-सत्कारके योग्य होवेसे इनका (अर्ह योग्य होएल) कहल गेलै हे । मोहरूपी शत्रु (अरि) के अथवा आठ कर्मके नाश करेके कारण ई 'अरिहन्त' (अरि=शत्रु के नाश करेवाला) कहल जा हथिन । अर्हत [[सिद्ध (जैनधर्म)|सिद्ध]]से एक चरण पूर्वके स्थिति है । [[जैनधर्म|जैन]]के [[णमोकार मन्त्र]]मे [[पञ्चपरमेष्ठी]]मे सर्वप्रथम अरिहन्तके नमस्कार कैल गेलै हे । सिद्ध परमात्मा हथिन किन्तु अरिहन्त भगवान् लोकके परम उपकारक हथिन । एहीसे इनका सर्वोत्तम कहल गेलै हे । एकमे एके अरिहन्त जनम ले हथिन । [[आगम (जैन)|जैन आगम]]के अर्हत् द्वारा भाषित कहल गेलै हे । अरिहन्त [[तीर्थङ्कर]], [[केवली]] आउ सर्वज्ञ होव हथिन । [[महावीर]] जैनधर्मके चोबीसमा (अन्तिम) तीर्थङ्कर मानल जा हथिन । बुरा कर्मके नाश होवेपर [[केवल ज्ञान]] द्वारा ऊ समस्त पदार्थके जान हथिन । एहीसे उनका 'केवली' कहल जा है । सर्वज्ञो उनके कहल जा है । अरिहन्तके वाणी ३५ गुणसे युक्त होव है । अरिहन्त निम्न १८ अपूर्णतासे रहित होव हथिन - # जनम # जरा (वृद्धावस्था) # तृषा (पियास) # क्षुधा (भूख) # विस्मय (आश्चर्य) # आरती # खेद # रोग # शोक # मद (घमण्ड) # मोह # भय # निद्रा # चिन्ता # स्वेद # राग # द्वेष # मरण 401r2ifu7auxzt2t1df3ae1o32aqr5s 80027 80026 2026-09-13T06:15:58Z Pataliputra01 5 /* */ 80027 wikitext text/x-wiki '''अर्हत्''' ([[संस्कृत भाषा|संस्कृत]]) आउ '''अरिहन्त''' ([[प्राकृत]]) [[पर्यायवाची]] शब्द है । अतिशय [[पूजा]]-सत्कारके योग्य होवेसे इनका (अर्ह योग्य होएल) कहल गेलै हे । मोहरूपी शत्रु (अरि) के अथवा आठ कर्मके नाश करेके कारण ई 'अरिहन्त' (अरि=शत्रु के नाश करेवाला) कहल जा हथिन । अर्हत [[सिद्ध (जैनधर्म)|सिद्ध]]से एक चरण पूर्वके स्थिति है । [[जैनधर्म|जैन]]के [[णमोकार मन्त्र]]मे [[पञ्चपरमेष्ठी]]मे सर्वप्रथम अरिहन्तके नमस्कार कैल गेलै हे । सिद्ध परमात्मा हथिन किन्तु अरिहन्त भगवान् लोकके परम उपकारक हथिन । एहीसे इनका सर्वोत्तम कहल गेलै हे । एकमे एके अरिहन्त जनम ले हथिन । [[आगम (जैन)|जैन आगम]]के अर्हत् द्वारा भाषित कहल गेलै हे । अरिहन्त [[तीर्थङ्कर]], [[केवली]] आउ सर्वज्ञ होव हथिन । [[महावीर]] जैनधर्मके चोबीसमा (अन्तिम) तीर्थङ्कर मानल जा हथिन । बुरा कर्मके नाश होवेपर [[केवल ज्ञान]] द्वारा ऊ समस्त पदार्थके जान हथिन । एहीसे उनका 'केवली' कहल जा है । सर्वज्ञो उनके कहल जा है । अरिहन्तके वाणी ३५ गुणसे युक्त होव है । अरिहन्त निम्न १८ अपूर्णतासे रहित होव हथिन - # जनम # जरा (वृद्धावस्था) # तृषा (पियास) # क्षुधा (भूख) # विस्मय (आश्चर्य) # आरती # खेद # रोग # शोक # मद (घमण्ड) # मोह # भय # निद्रा # चिन्ता # स्वेद # राग # द्वेष # मरण ==एकरो देखथिन== * [[अरहन्त]] ([[बौद्धधर्म]]के सन्दर्भमे) h6b2t0agxb70xh6j41umb7l6tmm24im 80028 80027 2026-09-13T06:16:22Z Pataliputra01 5 80028 wikitext text/x-wiki '''अर्हत्''' ([[संस्कृत भाषा|संस्कृत]]) आउ '''अरिहन्त''' ([[प्राकृत]]) [[पर्यायवाची]] शब्द है । अतिशय [[पूजा]]-सत्कारके योग्य होवेसे इनका (अर्ह योग्य होएल) कहल गेलै हे । मोहरूपी शत्रु (अरि) के अथवा आठ कर्मके नाश करेके कारण ई 'अरिहन्त' (अरि=शत्रु के नाश करेवाला) कहल जा हथिन । अर्हत [[सिद्ध (जैनधर्म)|सिद्ध]]से एक चरण पूर्वके स्थिति है । [[जैनधर्म|जैन]]के [[णमोकार मन्त्र]]मे [[पञ्चपरमेष्ठी]]मे सर्वप्रथम अरिहन्तके नमस्कार कैल गेलै हे । सिद्ध परमात्मा हथिन किन्तु अरिहन्त भगवान् लोकके परम उपकारक हथिन । एहीसे इनका सर्वोत्तम कहल गेलै हे । एकमे एके अरिहन्त जनम ले हथिन । [[आगम (जैन)|जैन आगम]]के अर्हत् द्वारा भाषित कहल गेलै हे । अरिहन्त [[तीर्थङ्कर]], [[केवली]] आउ सर्वज्ञ होव हथिन । [[महावीर]] जैनधर्मके चोबीसमा (अन्तिम) तीर्थङ्कर मानल जा हथिन । बुरा कर्मके नाश होवेपर [[केवल ज्ञान]] द्वारा ऊ समस्त पदार्थके जान हथिन । एहीसे उनका 'केवली' कहल जा है । सर्वज्ञो उनके कहल जा है । अरिहन्तके वाणी ३५ गुणसे युक्त होव है । अरिहन्त निम्न १८ अपूर्णतासे रहित होव हथिन - # जनम # जरा (वृद्धावस्था) # तृषा (पियास) # क्षुधा (भूख) # विस्मय (आश्चर्य) # आरती # खेद # रोग # शोक # मद (घमण्ड) # मोह # भय # निद्रा # चिन्ता # स्वेद # राग # द्वेष # मरण ==एकरो देखथिन== * [[अरहन्त]] ([[बौद्धधर्म]]के सन्दर्भमे) ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:जैनधर्म]] 3nylp9auvocp3lujzetyk3mladj0dnd