विकिपीडिया magwiki https://mag.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%BE MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter मीडिया विशेष वार्ता प्रयोगकर्ता प्रयोगकर्ता वार्ता विकिपीडिया विकिपीडिया वार्ता सञ्चिका सञ्चिका वार्ता मीडियाविकि मीडियाविकि वार्ता साँचा साँचा वार्ता सहयोग सहयोग वार्ता श्रेणी श्रेणी वार्ता TimedText TimedText talk घटक घटक वार्ता Event Event talk कोट्टयं जिला 0 8867 80280 74125 2026-09-18T13:33:54Z ऐक्टिवेटेड् 76 80280 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = कोट्टयं जिला | native_name = {{Lang|ml|കോട്ടയം ജില്ല}} | other_name = | settlement_type = [[केरल]]के [[केरलके जिला|जिला]] | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Vembanad Lake at Kumarakom.jpg | photo2a = Vaikom and Vembanadu Kayal.jpg | photo2b = Malarikkal5 (1).jpg | photo3a = Cms college old building.JPG | photo3b = NSS Head Quarters Main Gate Changanassery.JPG | photo4a =Sbcollegechry.jpg | spacing = 1 | color_border = black | color = white | size = 225 | foot_montage = '''ऊपरेसे दक्षिणावर्त:'''<br />[[कुमारकोम्]], [[मलारिक्कल्]], [[नायर सर्विस सोसाइटी]] पर [[चङ्गनास्सेरी]], [[एसबी कॉलेज]] [[चङ्गनास्सेरी]], [[सीएमएस कॉलेज कोट्टायम्]], आउ [[वैकोम]] बोट जेट्टी । }} | image_map = India Kerala Kottayam district.svg | image_map1 = {{Maplink |frame=yes |frame-width=300 |frame-height=300 |frame-align=center |text= '''कोट्टयं जिला''' |type=shape |id=Q1353354 |stroke-colour=#C60C30 |stroke-width=2 |title= केरलके कोट्टयं जिला |type2=line|id2=Q1186|stroke-width2=1|stroke-colour2=#0000ff|title2=केरल }} | map_caption = '''[[केरल]]मे स्थिति''' | coordinates = {{Coord|9.595|N|76.531|E|display=inline,title}} | subdivision_type = देश | subdivision_name = भारत | subdivision_type1 = [[भारतके राज्य आउ केन्द्रशासितप्रदेश|राज्य]] | subdivision_name1 = [[केरल]] | established_title = <!-- स्थापना --> | subdivision_type2 = स्थापना | subdivision_name2 = 1 जुलाई 1949 | seat_type = मुख्यालय | seat = [[कोट्टयम्]] | leader_title1 = जिलाधिकारी | leader_name1 = चेतन कुमार मीना आइएएस<ref>{{Cite web |title=Who's Who |url=https://kottayam.nic.in/en/about-district/whos-who/ |access-date=28 नवम्बर 2021 |website=कोट्टयं जिलाके आधिकारिक जालस्थल}}</ref> | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 2,208 | area_rank = [[केरलके जिला|१०मा]] | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = 19,74,551 | population_as_of = | population_density_km2 = auto | demographics_type1 = भाषा | demographics1_title1 = आधिकारिक | demographics1_info1 = [[मलयालम्]], [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]] | timezone1 = [[भारतीय मानक समय|भामास]] | utc_offset1 = +५:३० | postal_code_type = <!-- [[डाक सूचकाङ्क सङ्ख्या|पिनकोड]] --> | postal_code = 686*** | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-KL]] | registration_plate = '''KL-05''' [[कोट्टयम्]],<br /> '''KL-33''' [[चङ्गनशेरी]],<br /> '''KL-34''' [[कञ्जिराप्पल्लि]],<br /> '''KL-35''' [[पाल, केरल|पाल]],<br /> '''KL-36''' [[वैकोम]],<br /> '''KL-67''' [[उलवूर्]] | blank_info_sec1 = {{Nowrap|{{Increase}} 0.796<ref name="unhdi-gdl">{{Cite web |title=Kerala &#124; UNDP in India |url=https://www.in.undp.org/content/india/en/home/library/hdr/human-development-reports/State_Human_Development_Reports/Kerala.html |website=UNDP}}</ref> ({{Color|Green|उच्च}})}} | blank_name_sec1 = [[मानव विकास सूचकाङ्क|एचडिआइ]] {{Nobold|(2005)}} | website = {{URL|https://kottayam.nic.in/en/}} }} '''कोट्टयं जिला''' ({{Lang-ml|കോട്ടയം ജില്ല}}) [[भारत]]के [[केरल]] राज्यके एगो जिला हे । एकर मुख्यालय [[कोट्टयं]] हे ।<ref>"[https://books.google.com/books?id=psw6DwAAQBAJ Lonely Planet South India & Kerala]," Isabella Noble et al, Lonely Planet, 2017, ISBN 9781787012394</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=1Hs0DwAAQBAJ The Rough Guide to South India and Kerala]," Rough Guides UK, 2017, ISBN 9780241332894</ref> == एकरो देखी == * [[केरलके जिला]] * [[कोट्टयम्]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{केरलके जिला}} [[श्रेणी:केरलके जिला]] [[श्रेणी:कोट्टयं जिला|*]] [[श्रेणी:कोट्टयम्]] 9veay6yeg02r27sy5qrb98yuwrtnh13 बीदर् जिला 0 12766 80287 65360 2026-09-18T21:41:28Z CommonsDelinker 169 Replacing Blackbuck_resort_bidar.jpg with [[File:Blackbuck_Resort_Bidar.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error)). 80287 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = बीदर् जिला | native_name = {{Lang|kn|ಬೀದರ್ ಜಿಲ್ಲೆ}} | other_name = बीदर जिला | settlement_type = [[कर्नाटक]]के [[कर्नाटकके जिला|जिला]] | image_skyline = {{Photomontage |size=250 |photo1a = BIADR FORT (inside view garden).jpg |photo1b = Astoor.jpg |photo2a = 11th 12th century Iswara temple, Kamaleshwara Kalleswara Kamlishvara, Jalasangvi Karnataka India - 28.jpg |photo2b = Akka Nagamma Cave 15.jpg |photo3a = Blackbuck Resort Bidar.jpg }} | coordinates = {{Coord|17.35|N|18.25|E|display=inline,title}} |image_map1 = {{Maplink |frame=yes |frame-width=225 |frame-height=225 |frame-align=center |text= '''बीदर जिला''' |type=shape |id=Q1790568 |stroke-colour=#C60C30 |stroke-width=2 |title= कर्नाटकके बीदर जिला |type2=line |id2=Q1185 |stroke-width2=1 |stroke-colour2=#0000ff |title2=कर्नाटक }} | established_title = गठन | established_date = {{Start date and age|1956|11|01|df=y|p=y}} | founder = [[कर्नाटक सरकार]] | imagesize = | image_alt = | image_caption = ऊपरे-बामेसे दक्षिणावर्त: बीदरके किला, अष्टूरमे [[बहमनी सल्तनत|बहमनी सुल्तान]]के मकबरा, [[बसवकल्याण]]मे अक्का नागम्म गुफा, ब्लैकबक अभयारण्य, कमलेश्वर मन्दिर | nicknames = {{Lang|kn|ಕರ್ನಾಟಕದ ಕೀರಿಟ}}<br/>(कर्नाटकके ताज);<br/>कर्नाटकके पूर्वोत्तर प्रवेशद्वार;<br/>ज्वार भूमि | image_map = Karnataka Bidar locator map.svg | map_alt = | map_caption = कर्नाटकमे स्थिति | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | pushpin_relief = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{Flagicon|भारत}} [[भारत]] | subdivision_type1 = [[भारतके राज्य|राज्य]] | subdivision_type2 = मुख्यालय | subdivision_name1 = [[कर्नाटक]] | subdivision_name2 = [[बीदर्]] | subdivision_type4 = क्षेत्र |subdivision_type5 = [[कर्नाटकके तालुकाके सूची|तालुका (तहसील)]] | subdivision_name4 = [[कल्याण-कर्नाटक]] | subdivision_name5 = {{Bulleted list |'''[[औराड]]''' |'''[[बसवकल्याण]]''' |'''[[भालकी]]''' |'''[[बीदर]]''' |'''[[चितगोप्पा]]''' |'''[[हुलसूर]]''' |'''[[हुमनाबाद]]''' |'''[[कमलनगर]]''' }} | seat_type = जिला मुख्य कार्यकारी अधिकारी | seat = डॉ गिरीश दिलीप बडोले, [[भारतीय प्रशासनिक सेवा|आइएएस]] | parts_type = [[लोकसभा निर्वाचन क्षेत्रके सूची|लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र]] | parts_style = para | parts = | p1 = [[बीदर लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र]] | government_type = जिलापञ्चायत (जिला प्रशासन) | governing_body = बीदर जिलापञ्चायत | area_footnotes = <ref name=census>{{Cite web|title=Bidar District : Census 2011 data|url=http://www.census2011.co.in/census/district/246-bidar.html|website=Census2011.co.in|access-date=14 मार्च 2015}}</ref> | leader_title = [[सांसद्, लोकसभा|सांसद् (लोकसभा)]] | leader_name= [[सागर खण्ड्रे]] |leader_party= [[भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस]] | leader_title2 = [[जिलाधिकारी|जिला आयुक्त आउ जिला चुनाव आयुक्त]] | leader_name2 = शिल्पा शर्मा, [[भारतीय प्रशासनिक सेवा|आइएएस]] |leader_title3 = अतिरिक्त जिला आयुक्त | leader_name3 = शिवानन्द बि कराले, [[कर्नाटक प्रशासनिक सेवा|केएएस]]<ref name="Bidar NIC ADC">{{Cite web|title = Shri. Shivanand B Karale, KAS - Additional Deputy Commissioner |url = https://bidar.nic.in/en/about-district/whos-who/ |work = जिला बीदर, राष्ट्रिय सूचना विज्ञान केन्द्र |access-date = 7 सितम्बर 2025 |language = अङ्ग्रेजी }}</ref> | leader_title4 = [[पुलिस अधीक्षक (भारत)|पुलिस अधीक्षक]] | leader_name4 = प्रदीप गुण्टी, [[भारतीय पुलिस सेवा|आइपिएस]] | leader_title5 = | leader_name5 = | area_magnitude = <!-- use only to set a special wikilink --> | area_total_km2 = 5448 | area_total_sq_mi = 313 | area_urban_km2 = 165 | area_urban_sq_mi = 2586 | area_urban_ha = | area_urban_acre = | area_rural_km2 = 5283 | area_rural_sq_mi = 242 | area_rural_ha = | area_rural_acre = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | area_metro_ha = | area_metro_acre = | area_rank = | area_blank1_title = [[वन आवरण]] | area_blank1_km2 = 436 | area_blank1_sq_mi = 168 | area_blank1_ha = | area_blank1_acre = | area_blank2_title = भूमि | area_blank2_km2 = 150981 | area_blank2_sq_mi = | area_blank2_ha = | area_blank2_acre = | area_note = <!-- dimensions --> | dimensions_footnotes = <!-- for references: use<ref> tags --> | length_km = | length_mi = | width_km = | width_mi = <!-- elevation --> | elevation_footnotes = <ref>जिलाके औसत ऊँचाई</ref> | elevation_m = 615 | elevation_ft = | elevation_min_m = | elevation_min_ft = | elevation_max_footnotes = <!-- for references: use<ref> tags --> | elevation_min_footnotes = <!-- for references: use<ref> tags --> | population_total = 1703300 | population_as_of = 2011 | population_footnotes = <ref name=census /> | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_est = 1927828 | pop_est_as_of = 2021 | pop_est_footnotes = <ref>अर्थशास्त्र एवं साङ्ख्यिकी निदेशालय, बेङ्गलूरु, २०१३</ref> | population_urban = 425952 | population_urban_footnotes = <ref name=census /> | population_density_urban_km2 = 165 | population_density_urban_sq_mi = 2586 | population_rural = 12,77,348 | population_rural_footnotes = <ref name=census /> | population_density_rural_km2 = 5283 | population_density_rural_sq_mi = 242 | population_metro = | population_metro_footnotes = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_rank = २८७ (६४० मे से) | population_density_rank = | population_blank1_title = पुरुष जनसङ्ख्या | population_blank1 = 870665 | population_density_blank1_km2 = 159 | population_density_blank1_sq_mi = | population_blank2_title = महिला जनसङ्ख्या | population_blank2 = 832635 | population_density_blank2_km2 = 153 | population_density_blank2_sq_mi = | population_demonym = | population_note = | demographics_type1 = लिङ्गानुपात | demographics1_footnotes = <ref name=census /> | demographics1_title1 = per 1000 males | demographics_type2 = साक्षरता rate | demographics2_footnotes = <ref name=census /> | demographics2_title1 = औसत | demographics2_info1 = 70.51% | timezone1 = [[भारतीय मानक समय|भामास]] | utc_offset1 = +५:३० | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | timezone2 = | utc_offset2 = | timezone2_DST = | utc_offset2_DST = <!-- postal codes, area code --> | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... -->पिनकोड | postal_code = 585XXX | area_code = +91-(0)8482 XXXXXX | area_code_type = <!-- defaults to: Area code(s) -->टेलीफोन कोड | geocode = | iso_code = IND-KA | registration_plate = * [[बीदर]] केए-38 * [[भालकी]] केए-39 * [[बसवकल्याण]] केए-56 | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = 30 | blank1_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = | website = {{URL|bidar.nic.in}} | footnotes = | image = <!-- maps and coordinates --> | pushpin_label = <!-- only necessary if "name" or "official_name" are too long --> | pushpin_map1 = | pushpin_label_position1 = | pushpin_label1 = <!-- only necessary if "name" or "official_name" are too long --> | pushpin_map_alt1 = | pushpin_mapsize1 = | pushpin_map_caption1 = | seat1_type = [[सहायक आयुक्त]] | seat1 = {{Bulleted list |श्री मोहम्मद शकील, [[कर्नाटक प्रशासनिक सेवा|केएएस]] (बीदर सहायक आयुक्त) |श्री मुकुल जैन, [[भारतीय सरकारी सेवा|आइएएस]] (बसवकल्याण सहायक आयुक्त) }} | seat2_type = जिला वन अधिकारी एवं संरक्षक | seat2 = वानथी एम एम, [[भारतीय वन सेवा|आइएफएस]] | seat3_type = | seat3 = | seat4_type = | seat4 = | p2 = | area_urban_footnotes = <ref name=census /> | area_rural_footnotes = <!-- for references: use<ref> tags --> | area_metro_footnotes = <!-- for references: use<ref> tags --> | elevation_point = <!-- for denoting the measurement point --> | elevation_max_m = 715 | elevation_max_ft = | elevation_max_point = <!-- for denoting the measurement point --> | elevation_max_rank = | elevation_min_point = <!-- for denoting the measurement point --> | elevation_min_rank = | demographics1_info1 = 956 महिला | demographics1_title2 = ०-६ आयु वर्गमे | demographics1_info2 = 942 | demographics2_title2 = पुरुष | demographics2_info2 = 79.09% | demographics2_title3 = महिला | demographics2_info3 = 61.55% | blank6_name_sec2 = [[वर्षा (मौसम विज्ञान)|वर्षा]] | blank6_info_sec2 = {{Convert|847|mm|in}} | total_type = कुल | subdivision_type3 = [[कर्नाटकके प्रशासनिक विभाग|प्रमण्डल]] | subdivision_name3 = [[कलबुर्गि प्रमण्डल]] }} '''बीदर् जिला''' ({{Lang-kn|ಬೀದರ್ ಜಿಲ್ಲೆ}}) [[भारत]]के [[कर्नाटक]] राज्यके एगो जिला हे । एकर मुख्यालय [[बीदर्]] हे ।<ref>"[https://books.google.com/books?id=psw6DwAAQBAJ Lonely Planet South India & Kerala]," Isabella Noble et al, Lonely Planet, 2017, ISBN 9781787012394</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=1Hs0DwAAQBAJ The Rough Guide to South India and Kerala]," Rough Guides UK, 2017, ISBN 9780241332894</ref> == एकरो देखी == * [[कर्नाटकके जिला]] * [[बीदर्]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{कर्नाटकके जिला}} [[श्रेणी:कर्नाटकके जिला]] [[श्रेणी:बीदर् जिला|*]] [[श्रेणी:बीदर्]] 2iejo6qjzkhukyr6vxf41xkl7vyxlk2 वयनाड् जिला 0 14785 80281 74133 2026-09-18T13:33:57Z ऐक्टिवेटेड् 76 80281 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = वयनाड् जिला | native_name = {{Lang|ml|വയനാട് ജില്ല}} | native_name_lang = मलयाल | other_name = | settlement_type = [[केरल]]के [[केरलके जिला|जिला]] | image_skyline = {{Photomontage |photo1a = Blue, Green & White.jpg |photo2a = Cave at Edakkal(Inside).JPG |photo2b = Wayanad wildlife sanctuary.jpg |photo3a = Karapuzha_project.jpg |photo3b = Mint mall Sulthan bathery.jpg |photo4a = Sulthan Bathery Ricefarm2.jpg |size = 250 |spacing = 1 |color = |border = 0 |foot_montage = ऊपरेसे दक्षिणावर्त:<br />[[चेम्ब्रा पीक]], [[वायनाड् वन्यजीव अभयारण्य]], <br /> [[सुल्तान बाथरी]]मे मॉल, [[धानके खेत]], [[करपुल बान्ध]]के प्रवेश द्वार, [[एडक्कल् गुफा]] }} | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | etymology = वायल् नाडु: धानके खेतके भूमि<ref>{{Cite web |title=About District Wayanad |url=https://wayanad.gov.in/about-district/ |website=wayanad.gov.in}}</ref> | nickname = | motto = "Way Beyond"<ref>{{Cite web |title=ABOUT WAYANAD |url=https://wayanadtourism.org/about/about-wayanad |website=wayanadtourism.org |access-date=31 मई 2019 |archive-date=17 अगस्त 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190817044241/http://wayanadtourism.org/about/about-wayanad |url-status=usurped}}</ref> | image_map = India Kerala Wayanad district.svg | image_map1 = <!--{{maplink |frame=yes |frame-width=275 |frame-height=275 |frame-align=center |text= '''वयनाड् जिला''' |type=shape |id=Q1364427 |stroke-colour=#C60C30 |stroke-width=2 |title= केरलके वयनाड् जिला |type2=line|id2=Q1186|stroke-width2=1|stroke-colour2=#0000ff|title2=केरल }} --> | map_alt = | map_caption = केरलमे स्थिति | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption =भारतमे स्थिति##केरलमे स्थिति | pushpin_label_position = | coordinates = {{Wikidatacoord|Q1364427|display=inline,title|name=वायनाड् सिविल स्टेशन}} | coor_pinpoint = | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{झण्डा|भारत}} | subdivision_type1 = [[भारतके राज्य आउ केन्द्रशासितप्रदेश|राज्य]] | subdivision_name1 = [[केरल]] | established_title = [[केरलके जिला|जिला गठन]] | established_date = {{Start date and age|df=yes|1|11|1980}} | founder = | seat_type = मुख्यालय | seat = [[कल्पट्ट]] | government_footnotes = | leader_title = [[जिलाधिकारी]] | leader_name = डिआर मेघश्री ([[भारतीय प्रशासनिक सेवा|आइएएस]]) | leader_title1 = [[पुलिस अधीक्षक (भारत)|जिला पुलिस प्रमुख]] | leader_name1 = टि नारायणन् [[भारतीय पुलिस सेवा|आइपीएस]] | leader_title2 = [[सांसद्, लोकसभा]] | leader_name2 = [[प्रियङ्का गान्धी वाड्रा]] | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 2132 | area_rank = [[केरलके जिला|१२मा]] | elevation_footnotes = <ref>{{Cite book |last1=Poddar |first1=Rakesh |title=Perspectives on tourism & biodiversity |date=2007 |publisher=साइबर टेक प्रकाशन |isbn=9788178842967 |url=https://books.google.com/books?id=YgVFAQAAIAAJ&q=wayanad+elevation |language=अङ्ग्रेजी}}</ref> | elevation_min_m = 108 | elevation_min_point = चलिपुल, मलप्पुर सीमा | elevation_max_m = 2240 | elevation_max_point = वेल्लारिमल | population_as_of = 2018 | population_footnotes = <ref name="wnddemo_2018">{{Cite book |title=Annual Vital Statistics Report – 2018 |publisher=अर्थशास्त्र आउ साङ्ख्यिकी विभाग, केरल सरकार |year=2020 |location=तिरुवनन्तपुर |pages=55 |url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf |access-date=4 अप्रैल 2024 |archive-date=2 नवम्बर 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211102023933/http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf |url-status=dead}}</ref> | population_total = 8,46,637 | population_density_km2 = 397 | population_note = | timezone1 = [[भारतीय मानक समय|भामास]] | utc_offset1 = ०५:३० | registration_plate = KL-12 [[कलपट्ट]],<br /> KL-72 [[मनन्तवडि]],<br /> KL-73 [[सुल्तान बातरि]],<br /> KLW (1980–1989)<ref>{{Cite web |date=8 अप्रैल 2020 |title=കെഎല്‍ഒ, കെല്‍ടി, കെആര്‍ഒ... കേരളത്തിലെ പഴയ ട്രാന്‍സ്‌പോര്‍ട്ട് റജിസ്‌ട്രേഷനുകളും അവയുടെ ജില്ലകളും... |url=https://www.manoramaonline.com/fasttrack/features/2020/04/07/old-registration-numbers-kerala.html |website=Manorama Online}}</ref> | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = [[सब्सक्राइबर ट्रङ्क डायलिङ्ग|एसटिडि कोड]] | area_code = 4936, 4935 | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-KL]] | blank_info_sec1 = {{Nowrap|{{Increase}} 0.753<ref name="unhdi-gdl">{{Cite web |url=https://www.in.undp.org/content/india/en/home/library/hdr/human-development-reports/State_Human_Development_Reports/Kerala.html |title=Kerala &#124; UNDP in India |website=UNDP}}</ref> ({{Color|Green|उच्च}})}} | blank_name_sec1 = [[मानव विकास सूचकाङ्क|एचडिआइ]] {{Nobold|(2005)}} | website = {{URL|https://wayanad.gov.in}} | subdivision_type2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name2 = | subdivision_name3 = | parts_type = [[राजस्व प्रभाग|उपविभाग]] | parts = [[मनन्तवडि]] | governing_body = वायनाड् जिला प्रशासन | p1 = {{Collapsible list|title=तालुक:|[[वितिरि]]| [[मनन्तवडि]]| [[सुल्तानबातरि]]|}} }} '''वयनाड् जिला''' ({{Lang-ml|വയനാട് ജില്ല}}) [[भारत]]के [[केरल]] राज्यके एगो जिला हे । जिलाके मुख्यालय [[कल्पट्ट]] हे ।<ref>"[https://books.google.com/books?id=psw6DwAAQBAJ Lonely Planet South India & Kerala]," Isabella Noble et al, Lonely Planet, 2017, ISBN 9781787012394</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=1Hs0DwAAQBAJ The Rough Guide to South India and Kerala]," Rough Guides UK, 2017, ISBN 9780241332894</ref> == एकरो देखी == * [[केरलके जिला]] * [[कल्पट्ट]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{केरलके जिला}} [[श्रेणी:केरलके जिला]] [[श्रेणी:वयनाड् जिला|*]] [[श्रेणी:कल्पट्ट]] rc0lg4cbvo6okn70g64glqxmmbobkpg साँचा:ज्ञानसन्दूक भौगोलिक निर्देशक 10 18237 80276 2026-09-18T13:31:22Z ऐक्टिवेटेड् 76 "{{Infobox | bodyclass = vcard | aboveclass = summary | abovestyle = font-size:110%; | above = {{{name|<includeonly>{{PAGENAMEBASE}}</includeonly>}}} | subheaderstyle = border-top:#aaa 1px solid; border-bottom:#aaa 1px solid | subheader = <includeonly>[[भौगोलिक उपदर्शन]]</includeonly> | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image size|{{{image_size|{{{i..." सङ्गे नया पन्ना बनावल गेलै 80276 wikitext text/x-wiki {{Infobox | bodyclass = vcard | aboveclass = summary | abovestyle = font-size:110%; | above = {{{name|<includeonly>{{PAGENAMEBASE}}</includeonly>}}} | subheaderstyle = border-top:#aaa 1px solid; border-bottom:#aaa 1px solid | subheader = <includeonly>[[भौगोलिक उपदर्शन]]</includeonly> | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image size|{{{image_size|{{{imagesize|}}}}}}}}}|sizedefault=frameless|upright={{{image_upright|1}}}|alt={{{alt|}}}|suppressplaceholder=yes}} | caption = {{{image caption|{{{caption|{{{image_caption|}}}}}}}}} | label1 = वैकल्पिक नाम | data1 = {{{alternative names|}}} | label2 = विवरण | data2 = {{{description|}}} | label3 = प्रकार | data3 = {{{type|}}} | label4 = क्षेत्र | data4 = {{{area|}}} | label5 = देश | data5 = {{{country|}}} | label6 = पञ्जीकृत | data6 = {{{registered|}}} | label7 = सामग्री | data7 = {{{material|}}} | label8 = आधिकारिक जालस्थल | data8 = {{{official website|}}} }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> hqewpqk8hgvm9eay50e8ar2rxe6nwqh 80277 80276 2026-09-18T13:31:53Z ऐक्टिवेटेड् 76 80277 wikitext text/x-wiki {{Infobox | bodyclass = vcard | aboveclass = summary | abovestyle = font-size:110%; | above = {{{name|<includeonly>{{PAGENAMEBASE}}</includeonly>}}} | subheaderstyle = border-top:#aaa 1px solid; border-bottom:#aaa 1px solid | subheader = <includeonly>[[भौगोलिक निर्देशक]]</includeonly> | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image size|{{{image_size|{{{imagesize|}}}}}}}}}|sizedefault=frameless|upright={{{image_upright|1}}}|alt={{{alt|}}}|suppressplaceholder=yes}} | caption = {{{image caption|{{{caption|{{{image_caption|}}}}}}}}} | label1 = वैकल्पिक नाम | data1 = {{{alternative names|}}} | label2 = विवरण | data2 = {{{description|}}} | label3 = प्रकार | data3 = {{{type|}}} | label4 = क्षेत्र | data4 = {{{area|}}} | label5 = देश | data5 = {{{country|}}} | label6 = पञ्जीकृत | data6 = {{{registered|}}} | label7 = सामग्री | data7 = {{{material|}}} | label8 = आधिकारिक जालस्थल | data8 = {{{official website|}}} }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> 18tgj5lt6sfs2zyvnn2ejguj8wvzpxd 80278 80277 2026-09-18T13:32:14Z ऐक्टिवेटेड् 76 ऐक्टिवेटेड् पन्ना [[साँचा:Infobox geographical indication]] के [[साँचा:ज्ञानसन्दूक भौगोलिक निर्देशक]] पर स्थानान्तरित कैलन 80277 wikitext text/x-wiki {{Infobox | bodyclass = vcard | aboveclass = summary | abovestyle = font-size:110%; | above = {{{name|<includeonly>{{PAGENAMEBASE}}</includeonly>}}} | subheaderstyle = border-top:#aaa 1px solid; border-bottom:#aaa 1px solid | subheader = <includeonly>[[भौगोलिक निर्देशक]]</includeonly> | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image size|{{{image_size|{{{imagesize|}}}}}}}}}|sizedefault=frameless|upright={{{image_upright|1}}}|alt={{{alt|}}}|suppressplaceholder=yes}} | caption = {{{image caption|{{{caption|{{{image_caption|}}}}}}}}} | label1 = वैकल्पिक नाम | data1 = {{{alternative names|}}} | label2 = विवरण | data2 = {{{description|}}} | label3 = प्रकार | data3 = {{{type|}}} | label4 = क्षेत्र | data4 = {{{area|}}} | label5 = देश | data5 = {{{country|}}} | label6 = पञ्जीकृत | data6 = {{{registered|}}} | label7 = सामग्री | data7 = {{{material|}}} | label8 = आधिकारिक जालस्थल | data8 = {{{official website|}}} }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> 18tgj5lt6sfs2zyvnn2ejguj8wvzpxd साँचा:Infobox geographical indication 10 18238 80279 2026-09-18T13:32:14Z ऐक्टिवेटेड् 76 ऐक्टिवेटेड् पन्ना [[साँचा:Infobox geographical indication]] के [[साँचा:ज्ञानसन्दूक भौगोलिक निर्देशक]] पर स्थानान्तरित कैलन 80279 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[साँचा:ज्ञानसन्दूक भौगोलिक निर्देशक]] sckdlp57mpg243uok65nvtbm5a07yw2 मगही पान 0 18239 80282 2026-09-18T14:21:04Z ऐक्टिवेटेड् 76 "[[:en:Special:Redirect/revision/1373338773|Magahi Paan]]" पन्नाके अनुवाद करके निर्मित कैल गेलै 80282 wikitext text/x-wiki   मगही पान पानके पत्ताके एगो पारम्परिक फसलके प्रजाति हे जेकर मुख्यरूपसे [[भारतके राज्य आउ केन्द्रशासितप्रदेश|भारतीय राज्य]] [[बिहार]]<nowiki/>के [[मगध प्रमण्डल]]<nowiki/>मे खेती कैल जा हे । एकर मुख्यरूपसे दक्षिणी बिहारके [[औरङ्गाबाद जिला|औरङ्गाबाद]], [[गया जिला|गया]], [[नवादा जिला|नवादा]] आउ [[नालन्दा जिला|नालन्दा]] जिलामे खेती कैल जा हे । एकरा भौगोलिक निर्देशक सूचकके अन्तर्गत "मगही पान" कहल जा हे । == नाम == एकर नाम एकर उत्पत्तिके स्थान बिहारके दक्षिणी भाग आउ झारखण्डके उत्तरी भागमे स्थित प्राचीन भारतीय क्षेत्र [[मगध]]<nowiki/>के नाम पर रखल गेलै हे । "मगही" शब्द "मगधी" से उत्पन्न होलै हे (मगध क्षेत्रसे) जे [[संस्कृत]]<nowiki/>से ध्वन्यात्मक परिवर्तनसे गुजरलै । "पान" मने स्थानीय भाषा [[मगही भाषा|मगही]]<nowiki/>मे "पत्ता" होव हे । == विवरण == भारतमे विभिन्न प्रकारके पान पाएल जा हे जेकरामे मगही कोमल प्रकृतिके चलते सबसे महङ्गा हे । विशिष्ट ४ जिलमे उगावल जाएवाला मगही पान अपन गुणवत्ता आउ उच्च मूल्यला प्रसिद्ध हे । [[पान]]<nowiki/>के ई प्रकारके पत्ता तीत, कम रेशेदार होवहे आउ आसानीसे घोरा जा हे । एकरे जोरे ई आकर्षक चमकदार गहरा हरियर रङ्गके होवहे आउ स्वाद एकदम एलगे होवहे । एकर उत्कृष्ट रखरखाव गुणवत्ता एकर मूल्यके आउ बढ़ा दे हे । एकर पत्तवो पानके सभ प्रकारमे सबसे छोट होवहे । मगही पानके खेती [[चौरसिया]] समुदायला आजीविकाके एक महत्वपूर्ण स्रोत हे । चौरसिया समुदायके, जेकरामे छोट भूमिमालिक आउ सीमान्त किसान सम्मिलित हे, ढेर पीढ़ीसे पानके खेती करेके विशेषज्ञता हे । [[गया]] आउ [[बनारस]]<nowiki/>मे पान मण्डी (बजार) मे मगही पानके उत्पादक बेच हथिन जने एकरा सामान्य तौरपर प्रति "ढोली" २०० पत्ताके इकाइमे बेचल जा हे । एकर अतिरिक्त मगही पान ब्लीचिङ्ग लागि उपयुक्त हे जेकरासे एकर ताजा रहेके अवधिके ३०-३५ दिन तक बढ़ जा हे । विशेष बात ई हे कि मगही पानके स्वाद [[पश्चिमबङ्गाल]]<nowiki/>के बङ्गला पानसे मीठ होवहे । एकर औषधीय मूल्यके चलते मगही पानके सामान्य तौरपर मुँहके ताजा करेवाला, एण्टीसेप्टिक, उत्तेजक आउ खोखीके राहतके रूपमे प्रयोग कैल जा हे । ई प्रजाति अपन नरम, चिकन आउ चमकदार पत्ताला जानल जा हे जेकरा [[पान]] जानकार आउ व्यापारी सभ द्वारा पसन्द कैल जा हे । [[भारत डाक]] पूर्वी क्षेत्र, [[पटना]] मगही पानके भौगोलिक निर्देशकके मान्यता देवे आउ एकर महत्वके उजागर करेला एगो विशेष डाक लिफाफा जारी करकै हल । == भौगोलिक निर्देशक == २८ मार्च २०१८ के [[भारत सरकार]]<nowiki/>के अन्तर्गत [[भारतमे भौगोलिक निर्देशकके सूची|भौगोलिक निर्देशक]] पञ्जीयनसे एकरा भौगोलिक निर्देशक (जिआइ) सूचिका भेटलै । [[भागलपुर]]<nowiki/>मे स्थित [[बिहार कृषि विश्वविद्यालय]]<nowiki/>के मगही पान उत्पादक कल्याण समिति 'मगही पान' के जिआइ पञ्जीकरणके प्रस्ताव देलकै । जून २०१६ मे आवेदन सञ्चित करेके बाद २०१८ मे [[चेन्नै]]<nowiki/>मे भौगोलिक निर्देशक पञ्जीयन द्वारा पानके पत्ताके जिआइ सूचक प्रदान कैल गेलै जे "मगही पान" नाम क्षेत्रमे उगावल जाएवाला पानके पत्ताके विशेष बना देलकै । एह प्रकार भारतसे दोसर पानके पत्ती प्रकार आउ जिआइ सूचक प्राप्त करेवाला बिहारसे ११मा प्रकारके वस्तु बन गेलै । जिआइ पञ्जीयन द्वारा प्रदान कैल जाएवाला प्रतिष्ठित जिआई सूचिका प्रमाणित कर हे कि उत्पादमे विशेष गुण हे, पारम्परिक उत्पादन विधिके पालन करहे आउ एकर अपन भौगोलिक उत्पत्तिके चलते प्रतिष्ठा प्राप्त कैलकै हे । == एकरो देखल जाये == * मर्चा चौर == सन्दर्भ == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:बिहारके अर्थव्यवस्था]] [[श्रेणी:भारतीय खाना]] [[श्रेणी:Pages with unreviewed translations]] auuantch0futkse8bt1hviqubxqg9xp 80283 80282 2026-09-18T14:36:02Z ऐक्टिवेटेड् 76 80283 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक भौगोलिक निर्देशक | name = मगही पान | image = | alt = | caption = | alternative names = | description = बिहारमे खेती कैल जाएवाला पानके प्रकार | type = पान | area = [[औरङ्गाबाद जिला|औरङ्गाबाद]], [[गया जिला|गया]], [[नवादा जिला|नवादा]] आउ [[नालन्दा जिला]] | country = [[भारत]] | registered = २८ मार्च २०१८ | material = | official website ={{URL|https://search.ipindia.gov.in/GirPublic/Application/Details/554|ipindia.gov.in}} }} '''मगही पान''' पानके पत्ताके एगो पारम्परिक फसलके प्रजाति हे जेकर मुख्यरूपसे [[भारतके राज्य आउ केन्द्रशासितप्रदेश|भारतीय राज्य]] [[बिहार]]के [[मगध प्रमण्डल]]मे खेती कैल जा हे ।<ref>{{cite news |title=State likely to seek GI tag for five iconic products |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/bihar-agriculture-department-collaborates-with-bihar-agricultural-university-to-secure-gi-tags-for-unique-products/articleshow/112388990.cms |access-date=21 जनवरी 2025 |work=द टाइम्स आउ इण्डिया |date=9 अगस्त 2024}}</ref> एकर मुख्यरूपसे दक्षिणी बिहारके [[औरङ्गाबाद जिला|औरङ्गाबाद]], [[गया जिला|गया]], [[नवादा जिला|नवादा]] आउ [[नालन्दा जिला|नालन्दा]] जिलामे खेती कैल जा हे ।<ref name="indiatimes"/> एकरा भौगोलिक निर्देशक सूचकके अन्तर्गत "मगही पान" कहल जा हे ।<ref>{{cite web |title=Magahi Paan |url=https://search.ipindia.gov.in/GirPublic/Application/Details/554 |website=बौद्धिक सम्पत्ति भारत |access-date=21 जनवरी 2025}}</ref> == नाम == एकर नाम एकर उत्पत्तिके स्थान बिहारके दक्षिणी भाग आउ झारखण्डके उत्तरी भागमे स्थित प्राचीन भारतीय क्षेत्र [[मगध]]के नाम पर रखल गेलै हे । "मगही" शब्द "मगधी" से उत्पन्न होलै हे (मगध क्षेत्रसे) जे [[संस्कृत]]<से ध्वन्यात्मक परिवर्तनसे गुजरलै । "पान" मने स्थानीय भाषा [[मगही भाषा|मगही]]मे "पत्ता" होव हे ।<ref name="ipindia"/> == विवरण == भारतमे विभिन्न प्रकारके पान पाएल जा हे जेकरामे मगही कोमल प्रकृतिके चलते सबसे महङ्गा हे । विशिष्ट ४ जिलमे उगावल जाएवाला मगही पान अपन गुणवत्ता आउ उच्च मूल्यला प्रसिद्ध हे ।<ref>{{cite journal|title=Success Story of Magahi Paan Grower for Income Enhancement in Rural Area|url=https://www.ijcmas.com/special/7/Shivnath%20Das,%20et%20al.pdf|journal=इण्टर्नेशनल जर्नल आफ करण्ट माइक्रोबायोलोजी एण्ड एप्लाइड साइन्सेज|access-date=23 जनवरी 2025|date=21 फरवरी 2018|issn=2319-7706|author1=शिवनाथ दास|author2=प्रभात कुमार|author3=एके पाण्डे|author4=एके दास|author5=सङ्गीता कुमारी}}</ref> [[पान]]के ई प्रकारके पत्ता तीत, कम रेशेदार होवहे आउ आसानीसे घोरा जा हे । एकरे जोरे ई आकर्षक चमकदार गहरा हरियर रङ्गके होवहे आउ स्वाद एकदम एलगे होवहे ।<ref>{{cite news |title=Jardalu mango, Katarani paddy, Magahi betel leaf get GI tag |url=https://www.business-standard.com/article/pti-stories/jardalu-mango-katarani-paddy-magahi-betel-leaf-get-gi-tag-117120501414_1.html |access-date=21 जनवरी 2025 |work=बिजनेस स्टैण्डर्ड}}</ref><ref>{{cite news |title=यहां मिलता है स्पेशल मगही पान, 40 साल से स्वाद की बादशाहत कायम,जानिए खासियत |url=https://www.msn.com/hi-in/news/jharkhand/%E0%A4%AF%E0%A4%B9-%E0%A4%82-%E0%A4%AE-%E0%A4%B2%E0%A4%A4-%E0%A4%B9%E0%A5%88-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A4%B2-%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%B9-%E0%A4%AA-%E0%A4%A8-40-%E0%A4%B8-%E0%A4%B2-%E0%A4%B8%E0%A5%87-%E0%A4%B8%E0%A5%8D-%E0%A4%B5-%E0%A4%A6-%E0%A4%95-%E0%A4%AC-%E0%A4%A6%E0%A4%B6-%E0%A4%B9%E0%A4%A4-%E0%A4%95-%E0%A4%AF%E0%A4%AE-%E0%A4%9C-%E0%A4%A8-%E0%A4%8F-%E0%A4%96-%E0%A4%B8-%E0%A4%AF%E0%A4%A4/ar-AA1pinKJ?apiversion=v2&noservercache=1&domshim=1&renderwebcomponents=1&wcseo=1&batchservertelemetry=1&noservertelemetry=1 |access-date=21 जनवरी 2025 |work=MSN}}</ref><ref>{{cite news |title=Bihar Diwas 2024 - Marcha Rice To Silao Khaja, 7 GI-Tagged Foods From The State |url=https://www.timesnownews.com/lifestyle/food/news/bihar-diwas-2024-marcha-rice-to-silao-khaja-7-gi-tagged-foods-from-the-state-article-108694520 |access-date=21 जनवरी 2025 |work=टाइम्स नाउ |date=22 मार्च 2024 |language=en}}</ref> एकर उत्कृष्ट रखरखाव गुणवत्ता एकर मूल्यके आउ बढ़ा दे हे । एकर पत्तवो पानके सभ प्रकारमे सबसे छोट होवहे ।<ref name="ipindia">{{cite web|title=Magahi Paan|url=https://ipindia.gov.in/writereaddata/portal/ipojournal/1_2559_1/journal_101.pdf|website=बौद्धिक सम्पत्ति भारत|access-date=23 जनवरी 2025|date=13 जुलाई 2017}}</ref> मगही पानके खेती [[चौरसिया]] समुदायला आजीविकाके एक महत्वपूर्ण स्रोत हे ।<ref>{{cite news |title=मगध की शान है नवादा का मगही पान - |url=https://www.jagran.com/bihar/nawada-magadha-is-the-pride-of-navaada-kaaahi-paan-17479742.html |access-date=21 जनवरी 2025 |work=जागरण |language=हिन्दी}}</ref> चौरसिया समुदायके, जेकरामे छोट भूमिमालिक आउ सीमान्त किसान सम्मिलित हे, ढेर पीढ़ीसे पानके खेती करेके विशेषज्ञता हे ।<ref>{{cite news |title=Magahi paan's popularity goes beyond India's borders, but farmers who grow them are unable to feed their children |url=https://www.firstpost.com/india/magahi-paans-popularity-goes-beyond-indias-borders-but-farmers-who-grow-them-are-unable-to-feed-their-children-6270091.html |access-date=21 जनवरी 2025 |work=फर्स्टपोस्ट |date=15 मार्च 2019 |language=अङ्ग्रेजी-संरा}}</ref> [[गया]] आउ [[बनारस]]मे पान मण्डी (बजार) मे मगही पानके उत्पादक बेच हथिन जने एकरा सामान्य तौरपर प्रति "ढोली" २०० पत्ताके इकाइमे बेचल जा हे ।<ref>{{cite news |title=मशहूर बनारसी पान का बिहार के नवादा से है गहरा नाता जानिए कैसे, मगध की शान है "मगही पान" - The famous Banarasi paan is closely related to Nawada of Bihar know how the pride of Magadha is Maghi Paan |url=https://www.jagran.com/bihar/gaya-the-famous-banarasi-paan-is-closely-related-to-nawada-of-bihar-know-how-the-pride-of-magadha-is-maghi-paan-22708172.html |access-date=21 जनवरी 2025 |work=जागरण |language=हिन्दी}}</ref> एकर अतिरिक्त मगही पान ब्लीचिङ्ग लागि उपयुक्त हे जेकरासे एकर ताजा रहेके अवधिके ३०-३५ दिन तक बढ़ जा हे ।<ref name="ipindia"/><ref>{{cite web |title=Success Story of Magahi Paan Grower for Income Enhancement in Rural Area |url=https://www.ijcmas.com/special/7/Shivnath%20Das,%20et%20al.pdf |website=इण्टर्नेशनल जर्नल आफ करण्ट माइक्रोबायोलोजी एण्ड एप्लाइड साइन्सेज |access-date=21 जनवरी 2025}}</ref> विशेष बात ई हे कि मगही पानके स्वाद [[पश्चिमबङ्गाल]]के बङ्गला पानसे मीठ होवहे । एकर औषधीय मूल्यके चलते मगही पानके सामान्य तौरपर मुँहके ताजा करेवाला, एण्टीसेप्टिक, उत्तेजक आउ खोखीके राहतके रूपमे प्रयोग कैल जा हे । ई प्रजाति अपन नरम, चिकन आउ चमकदार पत्ताला जानल जा हे जेकरा [[पान]] जानकार आउ व्यापारी सभ द्वारा पसन्द कैल जा हे ।<ref name="ipindia"/><ref>{{cite news |title=Three GI cheers for Bihar: Magahi paan, Jardalu mango, Katarni rice get exclusive tag |url=https://www.hindustantimes.com/patna/three-gi-cheers-for-bihar-magahi-paan-jardalu-mango-katarni-rice-get-exclusive-tag/story-OLrbSJh8OG5zMnj166u3eJ.html |access-date=21 जनवरी 2025 |work=हिन्दुस्तान टाइम्स}}</ref> [[भारत डाक]] पूर्वी क्षेत्र, [[पटना]] मगही पानके भौगोलिक निर्देशकके मान्यता देवे आउ एकर महत्वके उजागर करेला एगो विशेष डाक लिफाफा जारी करकै हल ।<ref>{{cite web |title=Special Postal Cover on GI Tagged Magahi Pan Released |url=https://icar.org.in/node/329 |website=भारतीय कृषि अनुसन्धान परिषद् कृषी भवन |access-date=21 जनवरी 2025}}</ref> == भौगोलिक निर्देशक == २८ मार्च २०१८ के [[भारत सरकार]]के अन्तर्गत [[भारतमे भौगोलिक निर्देशकके सूची|भौगोलिक निर्देशक]] पञ्जीयनसे एकरा भौगोलिक निर्देशक (जिआइ) सूचिका भेटलै ।<ref>{{cite web |title=Magahi Paan |url=https://search.ipindia.gov.in/GIRPublic/Application/Details/554 |website=बौद्धिक सम्पत्ति भारत |access-date=22 जनवरी 2025}}</ref><ref>{{cite news |title=Three Bihar agri products—Jardalu mango, Katarni paddy, Magahi Paan—set for GI tag |url=https://www.hindustantimes.com/patna/three-bihar-agri-products-jardalu-mango-katarni-paddy-magahi-paan-set-for-gi-tag/story-GzTygkRCVpWFLZxDtQzoAI.html |access-date=21 जनवरी 2025 |work=हिन्दुस्तान टाइम्स |date=6 दिसम्बर 2017 |language=अङ्ग्रेजी-संरा}}</ref> [[भागलपुर]]मे स्थित [[बिहार कृषि विश्वविद्यालय]]के मगही पान उत्पादक कल्याण समिति 'मगही पान' के जिआइ पञ्जीकरणके प्रस्ताव देलकै ।<ref>{{cite news |title=GI tag cheer for trio from Bihar |url=https://www.telegraphindia.com/bihar/gi-tag-cheer-for-trio-from-bihar/cid/1439198 |access-date=21 जनवरी 2025 |agency=द टेलिग्राफ}}</ref> जून २०१६ मे आवेदन सञ्चित करेके बाद २०१८ मे [[चेन्नै]]मे भौगोलिक निर्देशक पञ्जीयन द्वारा पानके पत्ताके जिआइ सूचक प्रदान कैल गेलै जे "मगही पान" नाम क्षेत्रमे उगावल जाएवाला पानके पत्ताके विशेष बना देलकै । एह प्रकार भारतसे दोसर पानके पत्ती प्रकार आउ जिआइ सूचक प्राप्त करेवाला बिहारसे ११मा प्रकारके वस्तु बन गेलै । जिआइ पञ्जीयन द्वारा प्रदान कैल जाएवाला प्रतिष्ठित जिआई सूचिका प्रमाणित कर हे कि उत्पादमे विशेष गुण हे, पारम्परिक उत्पादन विधिके पालन करहे आउ एकर अपन भौगोलिक उत्पत्तिके चलते प्रतिष्ठा प्राप्त कैलकै हे ।<ref name="indiatimes">{{cite news |title=GI tag for jardalu mango, katarni rice and betel leaf |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/gi-tag-for-jardalu-mango-katarni-rice-betel-leaf/articleshow/63561090.cms |access-date=21 जनवरी 2025 |work=द टाइम्स आउ इण्डिया |date=1 अप्रैल 2018}}</ref> == एकरो देखल जाये == * [[मर्चा चौर]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:बिहारके अर्थव्यवस्था]] [[श्रेणी:भारतीय खाना]] ryzly4zv1rr75bwcjqeftgavts0a4x4 80285 80283 2026-09-18T14:37:14Z ऐक्टिवेटेड् 76 /* नाम */ 80285 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक भौगोलिक निर्देशक | name = मगही पान | image = | alt = | caption = | alternative names = | description = बिहारमे खेती कैल जाएवाला पानके प्रकार | type = पान | area = [[औरङ्गाबाद जिला|औरङ्गाबाद]], [[गया जिला|गया]], [[नवादा जिला|नवादा]] आउ [[नालन्दा जिला]] | country = [[भारत]] | registered = २८ मार्च २०१८ | material = | official website ={{URL|https://search.ipindia.gov.in/GirPublic/Application/Details/554|ipindia.gov.in}} }} '''मगही पान''' पानके पत्ताके एगो पारम्परिक फसलके प्रजाति हे जेकर मुख्यरूपसे [[भारतके राज्य आउ केन्द्रशासितप्रदेश|भारतीय राज्य]] [[बिहार]]के [[मगध प्रमण्डल]]मे खेती कैल जा हे ।<ref>{{cite news |title=State likely to seek GI tag for five iconic products |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/bihar-agriculture-department-collaborates-with-bihar-agricultural-university-to-secure-gi-tags-for-unique-products/articleshow/112388990.cms |access-date=21 जनवरी 2025 |work=द टाइम्स आउ इण्डिया |date=9 अगस्त 2024}}</ref> एकर मुख्यरूपसे दक्षिणी बिहारके [[औरङ्गाबाद जिला|औरङ्गाबाद]], [[गया जिला|गया]], [[नवादा जिला|नवादा]] आउ [[नालन्दा जिला|नालन्दा]] जिलामे खेती कैल जा हे ।<ref name="indiatimes"/> एकरा भौगोलिक निर्देशक सूचकके अन्तर्गत "मगही पान" कहल जा हे ।<ref>{{cite web |title=Magahi Paan |url=https://search.ipindia.gov.in/GirPublic/Application/Details/554 |website=बौद्धिक सम्पत्ति भारत |access-date=21 जनवरी 2025}}</ref> == नाम == एकर नाम एकर उत्पत्तिके स्थान बिहारके दक्षिणी भाग आउ झारखण्डके उत्तरी भागमे स्थित प्राचीन भारतीय क्षेत्र [[मगध]]के नाम पर रखल गेलै हे । "मगही" शब्द "मगधी" से उत्पन्न होलै हे (मगध क्षेत्रसे) जे [[संस्कृत]]से ध्वन्यात्मक परिवर्तनसे गुजरलै । "पान" मने स्थानीय भाषा [[मगही भाषा|मगही]]मे "पत्ता" होव हे ।<ref name="ipindia"/> == विवरण == भारतमे विभिन्न प्रकारके पान पाएल जा हे जेकरामे मगही कोमल प्रकृतिके चलते सबसे महङ्गा हे । विशिष्ट ४ जिलमे उगावल जाएवाला मगही पान अपन गुणवत्ता आउ उच्च मूल्यला प्रसिद्ध हे ।<ref>{{cite journal|title=Success Story of Magahi Paan Grower for Income Enhancement in Rural Area|url=https://www.ijcmas.com/special/7/Shivnath%20Das,%20et%20al.pdf|journal=इण्टर्नेशनल जर्नल आफ करण्ट माइक्रोबायोलोजी एण्ड एप्लाइड साइन्सेज|access-date=23 जनवरी 2025|date=21 फरवरी 2018|issn=2319-7706|author1=शिवनाथ दास|author2=प्रभात कुमार|author3=एके पाण्डे|author4=एके दास|author5=सङ्गीता कुमारी}}</ref> [[पान]]के ई प्रकारके पत्ता तीत, कम रेशेदार होवहे आउ आसानीसे घोरा जा हे । एकरे जोरे ई आकर्षक चमकदार गहरा हरियर रङ्गके होवहे आउ स्वाद एकदम एलगे होवहे ।<ref>{{cite news |title=Jardalu mango, Katarani paddy, Magahi betel leaf get GI tag |url=https://www.business-standard.com/article/pti-stories/jardalu-mango-katarani-paddy-magahi-betel-leaf-get-gi-tag-117120501414_1.html |access-date=21 जनवरी 2025 |work=बिजनेस स्टैण्डर्ड}}</ref><ref>{{cite news |title=यहां मिलता है स्पेशल मगही पान, 40 साल से स्वाद की बादशाहत कायम,जानिए खासियत |url=https://www.msn.com/hi-in/news/jharkhand/%E0%A4%AF%E0%A4%B9-%E0%A4%82-%E0%A4%AE-%E0%A4%B2%E0%A4%A4-%E0%A4%B9%E0%A5%88-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A4%B2-%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%B9-%E0%A4%AA-%E0%A4%A8-40-%E0%A4%B8-%E0%A4%B2-%E0%A4%B8%E0%A5%87-%E0%A4%B8%E0%A5%8D-%E0%A4%B5-%E0%A4%A6-%E0%A4%95-%E0%A4%AC-%E0%A4%A6%E0%A4%B6-%E0%A4%B9%E0%A4%A4-%E0%A4%95-%E0%A4%AF%E0%A4%AE-%E0%A4%9C-%E0%A4%A8-%E0%A4%8F-%E0%A4%96-%E0%A4%B8-%E0%A4%AF%E0%A4%A4/ar-AA1pinKJ?apiversion=v2&noservercache=1&domshim=1&renderwebcomponents=1&wcseo=1&batchservertelemetry=1&noservertelemetry=1 |access-date=21 जनवरी 2025 |work=MSN}}</ref><ref>{{cite news |title=Bihar Diwas 2024 - Marcha Rice To Silao Khaja, 7 GI-Tagged Foods From The State |url=https://www.timesnownews.com/lifestyle/food/news/bihar-diwas-2024-marcha-rice-to-silao-khaja-7-gi-tagged-foods-from-the-state-article-108694520 |access-date=21 जनवरी 2025 |work=टाइम्स नाउ |date=22 मार्च 2024 |language=en}}</ref> एकर उत्कृष्ट रखरखाव गुणवत्ता एकर मूल्यके आउ बढ़ा दे हे । एकर पत्तवो पानके सभ प्रकारमे सबसे छोट होवहे ।<ref name="ipindia">{{cite web|title=Magahi Paan|url=https://ipindia.gov.in/writereaddata/portal/ipojournal/1_2559_1/journal_101.pdf|website=बौद्धिक सम्पत्ति भारत|access-date=23 जनवरी 2025|date=13 जुलाई 2017}}</ref> मगही पानके खेती [[चौरसिया]] समुदायला आजीविकाके एक महत्वपूर्ण स्रोत हे ।<ref>{{cite news |title=मगध की शान है नवादा का मगही पान - |url=https://www.jagran.com/bihar/nawada-magadha-is-the-pride-of-navaada-kaaahi-paan-17479742.html |access-date=21 जनवरी 2025 |work=जागरण |language=हिन्दी}}</ref> चौरसिया समुदायके, जेकरामे छोट भूमिमालिक आउ सीमान्त किसान सम्मिलित हे, ढेर पीढ़ीसे पानके खेती करेके विशेषज्ञता हे ।<ref>{{cite news |title=Magahi paan's popularity goes beyond India's borders, but farmers who grow them are unable to feed their children |url=https://www.firstpost.com/india/magahi-paans-popularity-goes-beyond-indias-borders-but-farmers-who-grow-them-are-unable-to-feed-their-children-6270091.html |access-date=21 जनवरी 2025 |work=फर्स्टपोस्ट |date=15 मार्च 2019 |language=अङ्ग्रेजी-संरा}}</ref> [[गया]] आउ [[बनारस]]मे पान मण्डी (बजार) मे मगही पानके उत्पादक बेच हथिन जने एकरा सामान्य तौरपर प्रति "ढोली" २०० पत्ताके इकाइमे बेचल जा हे ।<ref>{{cite news |title=मशहूर बनारसी पान का बिहार के नवादा से है गहरा नाता जानिए कैसे, मगध की शान है "मगही पान" - The famous Banarasi paan is closely related to Nawada of Bihar know how the pride of Magadha is Maghi Paan |url=https://www.jagran.com/bihar/gaya-the-famous-banarasi-paan-is-closely-related-to-nawada-of-bihar-know-how-the-pride-of-magadha-is-maghi-paan-22708172.html |access-date=21 जनवरी 2025 |work=जागरण |language=हिन्दी}}</ref> एकर अतिरिक्त मगही पान ब्लीचिङ्ग लागि उपयुक्त हे जेकरासे एकर ताजा रहेके अवधिके ३०-३५ दिन तक बढ़ जा हे ।<ref name="ipindia"/><ref>{{cite web |title=Success Story of Magahi Paan Grower for Income Enhancement in Rural Area |url=https://www.ijcmas.com/special/7/Shivnath%20Das,%20et%20al.pdf |website=इण्टर्नेशनल जर्नल आफ करण्ट माइक्रोबायोलोजी एण्ड एप्लाइड साइन्सेज |access-date=21 जनवरी 2025}}</ref> विशेष बात ई हे कि मगही पानके स्वाद [[पश्चिमबङ्गाल]]के बङ्गला पानसे मीठ होवहे । एकर औषधीय मूल्यके चलते मगही पानके सामान्य तौरपर मुँहके ताजा करेवाला, एण्टीसेप्टिक, उत्तेजक आउ खोखीके राहतके रूपमे प्रयोग कैल जा हे । ई प्रजाति अपन नरम, चिकन आउ चमकदार पत्ताला जानल जा हे जेकरा [[पान]] जानकार आउ व्यापारी सभ द्वारा पसन्द कैल जा हे ।<ref name="ipindia"/><ref>{{cite news |title=Three GI cheers for Bihar: Magahi paan, Jardalu mango, Katarni rice get exclusive tag |url=https://www.hindustantimes.com/patna/three-gi-cheers-for-bihar-magahi-paan-jardalu-mango-katarni-rice-get-exclusive-tag/story-OLrbSJh8OG5zMnj166u3eJ.html |access-date=21 जनवरी 2025 |work=हिन्दुस्तान टाइम्स}}</ref> [[भारत डाक]] पूर्वी क्षेत्र, [[पटना]] मगही पानके भौगोलिक निर्देशकके मान्यता देवे आउ एकर महत्वके उजागर करेला एगो विशेष डाक लिफाफा जारी करकै हल ।<ref>{{cite web |title=Special Postal Cover on GI Tagged Magahi Pan Released |url=https://icar.org.in/node/329 |website=भारतीय कृषि अनुसन्धान परिषद् कृषी भवन |access-date=21 जनवरी 2025}}</ref> == भौगोलिक निर्देशक == २८ मार्च २०१८ के [[भारत सरकार]]के अन्तर्गत [[भारतमे भौगोलिक निर्देशकके सूची|भौगोलिक निर्देशक]] पञ्जीयनसे एकरा भौगोलिक निर्देशक (जिआइ) सूचिका भेटलै ।<ref>{{cite web |title=Magahi Paan |url=https://search.ipindia.gov.in/GIRPublic/Application/Details/554 |website=बौद्धिक सम्पत्ति भारत |access-date=22 जनवरी 2025}}</ref><ref>{{cite news |title=Three Bihar agri products—Jardalu mango, Katarni paddy, Magahi Paan—set for GI tag |url=https://www.hindustantimes.com/patna/three-bihar-agri-products-jardalu-mango-katarni-paddy-magahi-paan-set-for-gi-tag/story-GzTygkRCVpWFLZxDtQzoAI.html |access-date=21 जनवरी 2025 |work=हिन्दुस्तान टाइम्स |date=6 दिसम्बर 2017 |language=अङ्ग्रेजी-संरा}}</ref> [[भागलपुर]]मे स्थित [[बिहार कृषि विश्वविद्यालय]]के मगही पान उत्पादक कल्याण समिति 'मगही पान' के जिआइ पञ्जीकरणके प्रस्ताव देलकै ।<ref>{{cite news |title=GI tag cheer for trio from Bihar |url=https://www.telegraphindia.com/bihar/gi-tag-cheer-for-trio-from-bihar/cid/1439198 |access-date=21 जनवरी 2025 |agency=द टेलिग्राफ}}</ref> जून २०१६ मे आवेदन सञ्चित करेके बाद २०१८ मे [[चेन्नै]]मे भौगोलिक निर्देशक पञ्जीयन द्वारा पानके पत्ताके जिआइ सूचक प्रदान कैल गेलै जे "मगही पान" नाम क्षेत्रमे उगावल जाएवाला पानके पत्ताके विशेष बना देलकै । एह प्रकार भारतसे दोसर पानके पत्ती प्रकार आउ जिआइ सूचक प्राप्त करेवाला बिहारसे ११मा प्रकारके वस्तु बन गेलै । जिआइ पञ्जीयन द्वारा प्रदान कैल जाएवाला प्रतिष्ठित जिआई सूचिका प्रमाणित कर हे कि उत्पादमे विशेष गुण हे, पारम्परिक उत्पादन विधिके पालन करहे आउ एकर अपन भौगोलिक उत्पत्तिके चलते प्रतिष्ठा प्राप्त कैलकै हे ।<ref name="indiatimes">{{cite news |title=GI tag for jardalu mango, katarni rice and betel leaf |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/gi-tag-for-jardalu-mango-katarni-rice-betel-leaf/articleshow/63561090.cms |access-date=21 जनवरी 2025 |work=द टाइम्स आउ इण्डिया |date=1 अप्रैल 2018}}</ref> == एकरो देखल जाये == * [[मर्चा चौर]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:बिहारके अर्थव्यवस्था]] [[श्रेणी:भारतीय खाना]] 8olprskfejq6zjvplib9ahu0nh3m81u 80286 80285 2026-09-18T18:36:17Z ऐक्टिवेटेड् 76 80286 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक भौगोलिक निर्देशक | name = मगही पान | image = | alt = | caption = | alternative names = | description = बिहारमे खेती कैल जाएवाला पानके प्रकार | type = पान | area = [[औरङ्गाबाद जिला|औरङ्गाबाद]], [[गया जिला|गया]], [[नवादा जिला|नवादा]] आउ [[नालन्दा जिला]] | country = [[भारत]] | registered = २८ मार्च २०१८ | material = | official website ={{URL|https://search.ipindia.gov.in/GirPublic/Application/Details/554|ipindia.gov.in}} }} '''मगही पान''' पानके पत्ताके एगो पारम्परिक फसलके प्रजाति हे जेकर मुख्यरूपसे [[भारतके राज्य आउ केन्द्रशासितप्रदेश|भारतीय राज्य]] [[बिहार]]के [[मगध प्रमण्डल]]मे खेती कैल जा हे ।<ref>{{cite news |title=State likely to seek GI tag for five iconic products |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/bihar-agriculture-department-collaborates-with-bihar-agricultural-university-to-secure-gi-tags-for-unique-products/articleshow/112388990.cms |access-date=21 जनवरी 2025 |work=द टाइम्स आफ इण्डिया |date=9 अगस्त 2024}}</ref> एकर मुख्यरूपसे दक्षिणी बिहारके [[औरङ्गाबाद जिला|औरङ्गाबाद]], [[गया जिला|गया]], [[नवादा जिला|नवादा]] आउ [[नालन्दा जिला|नालन्दा]] जिलामे खेती कैल जा हे ।<ref name="indiatimes"/> एकरा भौगोलिक निर्देशक सूचकके अन्तर्गत "मगही पान" कहल जा हे ।<ref>{{cite web |title=Magahi Paan |url=https://search.ipindia.gov.in/GirPublic/Application/Details/554 |website=बौद्धिक सम्पत्ति भारत |access-date=21 जनवरी 2025}}</ref> == नाम == एकर नाम एकर उत्पत्तिके स्थान बिहारके दक्षिणी भाग आउ झारखण्डके उत्तरी भागमे स्थित प्राचीन भारतीय क्षेत्र [[मगध]]के नाम पर रखल गेलै हे । "मगही" शब्द "मगधी" से उत्पन्न होलै हे (मगध क्षेत्रसे) जे [[संस्कृत]]से ध्वन्यात्मक परिवर्तनसे गुजरलै । "पान" मने स्थानीय भाषा [[मगही भाषा|मगही]]मे "पत्ता" होव हे ।<ref name="ipindia"/> == विवरण == भारतमे विभिन्न प्रकारके पान पाएल जा हे जेकरामे मगही कोमल प्रकृतिके चलते सबसे महङ्गा हे । विशिष्ट ४ जिलमे उगावल जाएवाला मगही पान अपन गुणवत्ता आउ उच्च मूल्यला प्रसिद्ध हे ।<ref>{{cite journal|title=Success Story of Magahi Paan Grower for Income Enhancement in Rural Area|url=https://www.ijcmas.com/special/7/Shivnath%20Das,%20et%20al.pdf|journal=इण्टर्नेशनल जर्नल आफ करण्ट माइक्रोबायोलोजी एण्ड एप्लाइड साइन्सेज|access-date=23 जनवरी 2025|date=21 फरवरी 2018|issn=2319-7706|author1=शिवनाथ दास|author2=प्रभात कुमार|author3=एके पाण्डे|author4=एके दास|author5=सङ्गीता कुमारी}}</ref> [[पान]]के ई प्रकारके पत्ता तीत, कम रेशेदार होवहे आउ आसानीसे घोरा जा हे । एकरे जोरे ई आकर्षक चमकदार गहरा हरियर रङ्गके होवहे आउ स्वाद एकदम एलगे होवहे ।<ref>{{cite news |title=Jardalu mango, Katarani paddy, Magahi betel leaf get GI tag |url=https://www.business-standard.com/article/pti-stories/jardalu-mango-katarani-paddy-magahi-betel-leaf-get-gi-tag-117120501414_1.html |access-date=21 जनवरी 2025 |work=बिजनेस स्टैण्डर्ड}}</ref><ref>{{cite news |title=यहां मिलता है स्पेशल मगही पान, 40 साल से स्वाद की बादशाहत कायम,जानिए खासियत |url=https://www.msn.com/hi-in/news/jharkhand/%E0%A4%AF%E0%A4%B9-%E0%A4%82-%E0%A4%AE-%E0%A4%B2%E0%A4%A4-%E0%A4%B9%E0%A5%88-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A4%B2-%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%B9-%E0%A4%AA-%E0%A4%A8-40-%E0%A4%B8-%E0%A4%B2-%E0%A4%B8%E0%A5%87-%E0%A4%B8%E0%A5%8D-%E0%A4%B5-%E0%A4%A6-%E0%A4%95-%E0%A4%AC-%E0%A4%A6%E0%A4%B6-%E0%A4%B9%E0%A4%A4-%E0%A4%95-%E0%A4%AF%E0%A4%AE-%E0%A4%9C-%E0%A4%A8-%E0%A4%8F-%E0%A4%96-%E0%A4%B8-%E0%A4%AF%E0%A4%A4/ar-AA1pinKJ?apiversion=v2&noservercache=1&domshim=1&renderwebcomponents=1&wcseo=1&batchservertelemetry=1&noservertelemetry=1 |access-date=21 जनवरी 2025 |work=MSN}}</ref><ref>{{cite news |title=Bihar Diwas 2024 - Marcha Rice To Silao Khaja, 7 GI-Tagged Foods From The State |url=https://www.timesnownews.com/lifestyle/food/news/bihar-diwas-2024-marcha-rice-to-silao-khaja-7-gi-tagged-foods-from-the-state-article-108694520 |access-date=21 जनवरी 2025 |work=टाइम्स नाउ |date=22 मार्च 2024 |language=en}}</ref> एकर उत्कृष्ट रखरखाव गुणवत्ता एकर मूल्यके आउ बढ़ा दे हे । एकर पत्तवो पानके सभ प्रकारमे सबसे छोट होवहे ।<ref name="ipindia">{{cite web|title=Magahi Paan|url=https://ipindia.gov.in/writereaddata/portal/ipojournal/1_2559_1/journal_101.pdf|website=बौद्धिक सम्पत्ति भारत|access-date=23 जनवरी 2025|date=13 जुलाई 2017}}</ref> मगही पानके खेती [[चौरसिया]] समुदायला आजीविकाके एक महत्वपूर्ण स्रोत हे ।<ref>{{cite news |title=मगध की शान है नवादा का मगही पान - |url=https://www.jagran.com/bihar/nawada-magadha-is-the-pride-of-navaada-kaaahi-paan-17479742.html |access-date=21 जनवरी 2025 |work=जागरण |language=हिन्दी}}</ref> चौरसिया समुदायके, जेकरामे छोट भूमिमालिक आउ सीमान्त किसान सम्मिलित हे, ढेर पीढ़ीसे पानके खेती करेके विशेषज्ञता हे ।<ref>{{cite news |title=Magahi paan's popularity goes beyond India's borders, but farmers who grow them are unable to feed their children |url=https://www.firstpost.com/india/magahi-paans-popularity-goes-beyond-indias-borders-but-farmers-who-grow-them-are-unable-to-feed-their-children-6270091.html |access-date=21 जनवरी 2025 |work=फर्स्टपोस्ट |date=15 मार्च 2019 |language=अङ्ग्रेजी-संरा}}</ref> [[गया]] आउ [[बनारस]]मे पान मण्डी (बजार) मे मगही पानके उत्पादक बेच हथिन जने एकरा सामान्य तौरपर प्रति "ढोली" २०० पत्ताके इकाइमे बेचल जा हे ।<ref>{{cite news |title=मशहूर बनारसी पान का बिहार के नवादा से है गहरा नाता जानिए कैसे, मगध की शान है "मगही पान" - The famous Banarasi paan is closely related to Nawada of Bihar know how the pride of Magadha is Maghi Paan |url=https://www.jagran.com/bihar/gaya-the-famous-banarasi-paan-is-closely-related-to-nawada-of-bihar-know-how-the-pride-of-magadha-is-maghi-paan-22708172.html |access-date=21 जनवरी 2025 |work=जागरण |language=हिन्दी}}</ref> एकर अतिरिक्त मगही पान ब्लीचिङ्ग लागि उपयुक्त हे जेकरासे एकर ताजा रहेके अवधिके ३०-३५ दिन तक बढ़ जा हे ।<ref name="ipindia"/><ref>{{cite web |title=Success Story of Magahi Paan Grower for Income Enhancement in Rural Area |url=https://www.ijcmas.com/special/7/Shivnath%20Das,%20et%20al.pdf |website=इण्टर्नेशनल जर्नल आफ करण्ट माइक्रोबायोलोजी एण्ड एप्लाइड साइन्सेज |access-date=21 जनवरी 2025}}</ref> विशेष बात ई हे कि मगही पानके स्वाद [[पश्चिमबङ्गाल]]के बङ्गला पानसे मीठ होवहे । एकर औषधीय मूल्यके चलते मगही पानके सामान्य तौरपर मुँहके ताजा करेवाला, एण्टीसेप्टिक, उत्तेजक आउ खोखीके राहतके रूपमे प्रयोग कैल जा हे । ई प्रजाति अपन नरम, चिकन आउ चमकदार पत्ताला जानल जा हे जेकरा [[पान]] जानकार आउ व्यापारी सभ द्वारा पसन्द कैल जा हे ।<ref name="ipindia"/><ref>{{cite news |title=Three GI cheers for Bihar: Magahi paan, Jardalu mango, Katarni rice get exclusive tag |url=https://www.hindustantimes.com/patna/three-gi-cheers-for-bihar-magahi-paan-jardalu-mango-katarni-rice-get-exclusive-tag/story-OLrbSJh8OG5zMnj166u3eJ.html |access-date=21 जनवरी 2025 |work=हिन्दुस्तान टाइम्स}}</ref> [[भारत डाक]] पूर्वी क्षेत्र, [[पटना]] मगही पानके भौगोलिक निर्देशकके मान्यता देवे आउ एकर महत्वके उजागर करेला एगो विशेष डाक लिफाफा जारी करकै हल ।<ref>{{cite web |title=Special Postal Cover on GI Tagged Magahi Pan Released |url=https://icar.org.in/node/329 |website=भारतीय कृषि अनुसन्धान परिषद् कृषी भवन |access-date=21 जनवरी 2025}}</ref> == भौगोलिक निर्देशक == २८ मार्च २०१८ के [[भारत सरकार]]के अन्तर्गत [[भारतमे भौगोलिक निर्देशकके सूची|भौगोलिक निर्देशक]] पञ्जीयनसे एकरा भौगोलिक निर्देशक (जिआइ) सूचिका भेटलै ।<ref>{{cite web |title=Magahi Paan |url=https://search.ipindia.gov.in/GIRPublic/Application/Details/554 |website=बौद्धिक सम्पत्ति भारत |access-date=22 जनवरी 2025}}</ref><ref>{{cite news |title=Three Bihar agri products—Jardalu mango, Katarni paddy, Magahi Paan—set for GI tag |url=https://www.hindustantimes.com/patna/three-bihar-agri-products-jardalu-mango-katarni-paddy-magahi-paan-set-for-gi-tag/story-GzTygkRCVpWFLZxDtQzoAI.html |access-date=21 जनवरी 2025 |work=हिन्दुस्तान टाइम्स |date=6 दिसम्बर 2017 |language=अङ्ग्रेजी-संरा}}</ref> [[भागलपुर]]मे स्थित [[बिहार कृषि विश्वविद्यालय]]के मगही पान उत्पादक कल्याण समिति 'मगही पान' के जिआइ पञ्जीकरणके प्रस्ताव देलकै ।<ref>{{cite news |title=GI tag cheer for trio from Bihar |url=https://www.telegraphindia.com/bihar/gi-tag-cheer-for-trio-from-bihar/cid/1439198 |access-date=21 जनवरी 2025 |agency=द टेलिग्राफ}}</ref> जून २०१६ मे आवेदन सञ्चित करेके बाद २०१८ मे [[चेन्नै]]मे भौगोलिक निर्देशक पञ्जीयन द्वारा पानके पत्ताके जिआइ सूचक प्रदान कैल गेलै जे "मगही पान" नाम क्षेत्रमे उगावल जाएवाला पानके पत्ताके विशेष बना देलकै । एह प्रकार भारतसे दोसर पानके पत्ती प्रकार आउ जिआइ सूचक प्राप्त करेवाला बिहारसे ११मा प्रकारके वस्तु बन गेलै । जिआइ पञ्जीयन द्वारा प्रदान कैल जाएवाला प्रतिष्ठित जिआई सूचिका प्रमाणित कर हे कि उत्पादमे विशेष गुण हे, पारम्परिक उत्पादन विधिके पालन करहे आउ एकर अपन भौगोलिक उत्पत्तिके चलते प्रतिष्ठा प्राप्त कैलकै हे ।<ref name="indiatimes">{{cite news |title=GI tag for jardalu mango, katarni rice and betel leaf |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/gi-tag-for-jardalu-mango-katarni-rice-betel-leaf/articleshow/63561090.cms |access-date=21 जनवरी 2025 |work=द टाइम्स आफ इण्डिया |date=1 अप्रैल 2018}}</ref> == एकरो देखल जाये == * [[मर्चा चौर]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:बिहारके अर्थव्यवस्था]] [[श्रेणी:भारतीय खाना]] 936d01r7a4l9b92fz7ou9p2c6rjyoql मगधी पान 0 18240 80284 2026-09-18T14:37:03Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[मगही पान]] के पुनर्निर्देशित 80284 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[मगही पान]] dcs5hmz2coih1bqvfm5gidfq68ciq9i दिगम्बर 0 18241 80288 2026-09-19T05:58:49Z Pataliputra01 5 "{{जैनधर्म}} [[सञ्चिका:Gomateswara.jpg|right|thumb|गोम्मटेश्वर बाहुबली (श्रवणबेलगोलमे)]]" सङ्गे नया पन्ना बनावल गेलै 80288 wikitext text/x-wiki {{जैनधर्म}} [[सञ्चिका:Gomateswara.jpg|right|thumb|गोम्मटेश्वर बाहुबली (श्रवणबेलगोलमे)]] oy5171vtz0sy4gsfkl1c4sn50a0vnz2 80289 80288 2026-09-19T06:02:02Z Pataliputra01 5 /* */ 80289 wikitext text/x-wiki {{जैनधर्म}} [[सञ्चिका:Gomateswara.jpg|right|thumb|गोम्मटेश्वर बाहुबली (श्रवणबेलगोलमे)]] '''दिगम्बर''' [[जैनधर्म]]के दु सम्प्रदायमे से एक है । दुसरका सम्प्रदाय है - [[श्वेताम्बर]] । ''दिगम्बर = दिक् + अम्बर'' अर्थात् दिशे जेकर अम्बर अर्थात् वस्त्र है । दिगम्बर सम्प्रदायके अनुयायी मोक्ष प्राप्त करेला नग्नतत्व (दिगम्बरत्व) के मुख्य मान हथिन आउ स्त्रीमुक्तिके निषेध कर हथिन । श्वेताम्बरके ४५ ग्रन्थोके ओखनी स्वीकार न करथिन । उनकर कथन है कि जे भगवान् द्वारा भाषित [[आगम (जैन)|आगम ग्रन्थ]]के बहुभाग काल-दोषसे नष्ट हो गेलै है । [[महावीर|तीर्थङ्कर महावीर]]के पश्चात् [[इन्द्रभूति गौतम]], सुधर्मा आउ जम्बूस्वामी तक जैनसङ्घमे विशेष मतभेदके चिन्ह दृष्टिगोचर न होवै । किन्तु जम्बूस्वामीके पश्चात् दिगम्बर आउ श्वेताम्बर सम्प्रदायके आचार्य परम्परा भिन्न पड़ जा है । s2ni17q2ib8yd6huf3ofzgnl1jkq2gj 80290 80289 2026-09-19T06:02:30Z Pataliputra01 5 /* */ 80290 wikitext text/x-wiki {{जैनधर्म}} [[सञ्चिका:Gomateswara.jpg|right|thumb|गोम्मटेश्वर बाहुबली (श्रवणबेलगोलमे)]] '''दिगम्बर''' [[जैनधर्म]]के दु सम्प्रदायमे से एक है । दुसरका सम्प्रदाय है - [[श्वेताम्बर]] । ''दिगम्बर = दिक् + अम्बर'' अर्थात् दिशे जेकर अम्बर अर्थात् वस्त्र है । दिगम्बर सम्प्रदायके अनुयायी मोक्ष प्राप्त करेला नग्नतत्व (दिगम्बरत्व) के मुख्य मान हथिन आउ स्त्रीमुक्तिके निषेध कर हथिन । श्वेताम्बरके ४५ ग्रन्थोके ओखनी स्वीकार न करथिन । उनकर कथन है कि जे भगवान् द्वारा भाषित [[आगम (जैन)|आगम ग्रन्थ]]के बहुभाग काल-दोषसे नष्ट हो गेलै है । [[महावीर|तीर्थङ्कर महावीर]]के पश्चात् [[इन्द्रभूति गौतम]], सुधर्मा आउ जम्बूस्वामी तक जैनसङ्घमे विशेष मतभेदके चिन्ह दृष्टिगोचर न होवै । किन्तु जम्बूस्वामीके पश्चात् दिगम्बर आउ श्वेताम्बर सम्प्रदायके आचार्य परम्परा भिन्न पड़ जा है । == परिचय == [[File:Pichi kamandal shastra.jpeg|thumb|अहिंसाके ३ उपकरण: पिच्छी, कमण्डल आउ शास्त्र]] 2afiqf86noyxoi32mealn5n7ledqgcr 80291 80290 2026-09-19T06:02:46Z Pataliputra01 5 80291 wikitext text/x-wiki {{जैनधर्म}} [[सञ्चिका:Gomateswara.jpg|right|thumb|गोम्मटेश्वर बाहुबली (श्रवणबेलगोलमे)]] '''दिगम्बर''' [[जैनधर्म]]के दु सम्प्रदायमे से एक है । दुसरका सम्प्रदाय है - [[श्वेताम्बर]] । ''दिगम्बर = दिक् + अम्बर'' अर्थात् दिशे जेकर अम्बर अर्थात् वस्त्र है । दिगम्बर सम्प्रदायके अनुयायी मोक्ष प्राप्त करेला नग्नतत्व (दिगम्बरत्व) के मुख्य मान हथिन आउ स्त्रीमुक्तिके निषेध कर हथिन । श्वेताम्बरके ४५ ग्रन्थोके ओखनी स्वीकार न करथिन । उनकर कथन है कि जे भगवान् द्वारा भाषित [[आगम (जैन)|आगम ग्रन्थ]]के बहुभाग काल-दोषसे नष्ट हो गेलै है । [[महावीर|तीर्थङ्कर महावीर]]के पश्चात् [[इन्द्रभूति गौतम]], सुधर्मा आउ जम्बूस्वामी तक जैनसङ्घमे विशेष मतभेदके चिन्ह दृष्टिगोचर न होवै । किन्तु जम्बूस्वामीके पश्चात् दिगम्बर आउ श्वेताम्बर सम्प्रदायके आचार्य परम्परा भिन्न पड़ जा है । == परिचय == [[सञ्चिका:Pichi kamandal shastra.jpeg|thumb|अहिंसाके ३ उपकरण: पिच्छी, कमण्डल आउ शास्त्र]] i1p8blv8evzo3wdvqbyzpkteitvtvmi 80292 80291 2026-09-19T06:04:54Z Pataliputra01 5 80292 wikitext text/x-wiki {{जैनधर्म}} [[सञ्चिका:Gomateswara.jpg|right|thumb|गोम्मटेश्वर बाहुबली (श्रवणबेलगोलमे)]] '''दिगम्बर''' [[जैनधर्म]]के दु सम्प्रदायमे से एक है । दुसरका सम्प्रदाय है - [[श्वेताम्बर]] । ''दिगम्बर = दिक् + अम्बर'' अर्थात् दिशे जेकर अम्बर अर्थात् वस्त्र है । दिगम्बर सम्प्रदायके अनुयायी मोक्ष प्राप्त करेला नग्नतत्व (दिगम्बरत्व) के मुख्य मान हथिन आउ स्त्रीमुक्तिके निषेध कर हथिन । श्वेताम्बरके ४५ ग्रन्थोके ओखनी स्वीकार न करथिन । उनकर कथन है कि जे भगवान् द्वारा भाषित [[आगम (जैन)|आगम ग्रन्थ]]के बहुभाग काल-दोषसे नष्ट हो गेलै है । [[महावीर|तीर्थङ्कर महावीर]]के पश्चात् [[इन्द्रभूति गौतम]], सुधर्मा आउ जम्बूस्वामी तक जैनसङ्घमे विशेष मतभेदके चिन्ह दृष्टिगोचर न होवै । किन्तु जम्बूस्वामीके पश्चात् दिगम्बर आउ श्वेताम्बर सम्प्रदायके आचार्य परम्परा भिन्न पड़ जा है । == परिचय == [[सञ्चिका:Pichi kamandal shastra.jpeg|thumb|अहिंसाके ३ उपकरण: पिच्छी, कमण्डल आउ शास्त्र]] दिगम्बरके अनुसार विष्णु, नन्दी, अपराजित गोवर्धन आउ भद्रबाहु नामक पाँच [[श्रुतकेवली]] होलथिन, जखनिकि श्वेताम्बर परम्परामे प्रभव, शय्यम्भव, यशोभद्र, सम्भूतविजय आउ भद्रवाहु श्रुतकेवली मानल गेलथिन हे । भद्रबाहु दुनो सङ्घमे सामान्य हथिन । एकरासे मालूम होव है कि भद्रबाहूके समय तक जैन सङ्घमे दिगम्बर श्वेताम्बरके मतभेद नै होलै हल । श्वेताम्बर सम्प्रदायके अनुसार महावीर निर्वाणके ६०९ वर्ष बाद (ईसवी ८३) रथवीपुरमे [[आचार्य शिवभूति|शिवभूति]] द्वारा बोटिक मत (दिगम्बर) के स्थापना होलै । 95ub7f5ggr8ifj9yeb2gmeufeabvyfl 80293 80292 2026-09-19T06:05:14Z Pataliputra01 5 80293 wikitext text/x-wiki {{जैनधर्म}} [[सञ्चिका:Gomateswara.jpg|right|thumb|गोम्मटेश्वर बाहुबली (श्रवणबेलगोलमे)]] '''दिगम्बर''' [[जैनधर्म]]के दु सम्प्रदायमे से एक है । दुसरका सम्प्रदाय है - [[श्वेताम्बर]] । ''दिगम्बर = दिक् + अम्बर'' अर्थात् दिशे जेकर अम्बर अर्थात् वस्त्र है । दिगम्बर सम्प्रदायके अनुयायी मोक्ष प्राप्त करेला नग्नतत्व (दिगम्बरत्व) के मुख्य मान हथिन आउ स्त्रीमुक्तिके निषेध कर हथिन । श्वेताम्बरके ४५ ग्रन्थोके ओखनी स्वीकार न करथिन । उनकर कथन है कि जे भगवान् द्वारा भाषित [[आगम (जैन)|आगम ग्रन्थ]]के बहुभाग काल-दोषसे नष्ट हो गेलै है । [[महावीर|तीर्थङ्कर महावीर]]के पश्चात् [[इन्द्रभूति गौतम]], सुधर्मा आउ जम्बूस्वामी तक जैनसङ्घमे विशेष मतभेदके चिन्ह दृष्टिगोचर न होवै । किन्तु जम्बूस्वामीके पश्चात् दिगम्बर आउ श्वेताम्बर सम्प्रदायके आचार्य परम्परा भिन्न पड़ जा है । == परिचय == [[सञ्चिका:Pichi kamandal shastra.jpeg|thumb|अहिंसाके ३ उपकरण: पिच्छी, कमण्डल आउ शास्त्र]] दिगम्बरके अनुसार विष्णु, नन्दी, अपराजित गोवर्धन आउ भद्रबाहु नामक पाँच [[श्रुतकेवली]] होलथिन, जखनिकि श्वेताम्बर परम्परामे प्रभव, शय्यम्भव, यशोभद्र, सम्भूतविजय आउ भद्रवाहु श्रुतकेवली मानल गेलथिन हे । भद्रबाहु दुनो सङ्घमे सामान्य हथिन । एकरासे मालूम होव है कि भद्रबाहूके समय तक जैन सङ्घमे दिगम्बर श्वेताम्बरके मतभेद नै होलै हल । श्वेताम्बर सम्प्रदायके अनुसार महावीर निर्वाणके ६०९ वर्ष बाद (ईसवी ८३) रथवीपुरमे [[आचार्य शिवभूति|शिवभूति]] द्वारा बोटिक मत (दिगम्बर) के स्थापना होलै । [[सञ्चिका:Acharya KundaKunda.jpg|thumb|प्रमुख दिगम्बराचार्या [[कुन्दकुन्द|कुन्दकुन्द स्वामी]]के प्रतिमा (कर्नाटक)]] 0stmkpo13xjz1okn1kf14dqcoftfdfv 80294 80293 2026-09-19T06:08:45Z Pataliputra01 5 80294 wikitext text/x-wiki {{जैनधर्म}} [[सञ्चिका:Gomateswara.jpg|right|thumb|गोम्मटेश्वर बाहुबली (श्रवणबेलगोलमे)]] '''दिगम्बर''' [[जैनधर्म]]के दु सम्प्रदायमे से एक है । दुसरका सम्प्रदाय है - [[श्वेताम्बर]] । ''दिगम्बर = दिक् + अम्बर'' अर्थात् दिशे जेकर अम्बर अर्थात् वस्त्र है । दिगम्बर सम्प्रदायके अनुयायी मोक्ष प्राप्त करेला नग्नतत्व (दिगम्बरत्व) के मुख्य मान हथिन आउ स्त्रीमुक्तिके निषेध कर हथिन । श्वेताम्बरके ४५ ग्रन्थोके ओखनी स्वीकार न करथिन । उनकर कथन है कि जे भगवान् द्वारा भाषित [[आगम (जैन)|आगम ग्रन्थ]]के बहुभाग काल-दोषसे नष्ट हो गेलै है । [[महावीर|तीर्थङ्कर महावीर]]के पश्चात् [[इन्द्रभूति गौतम]], सुधर्मा आउ जम्बूस्वामी तक जैनसङ्घमे विशेष मतभेदके चिन्ह दृष्टिगोचर न होवै । किन्तु जम्बूस्वामीके पश्चात् दिगम्बर आउ श्वेताम्बर सम्प्रदायके आचार्य परम्परा भिन्न पड़ जा है । == परिचय == [[सञ्चिका:Pichi kamandal shastra.jpeg|thumb|अहिंसाके ३ उपकरण: पिच्छी, कमण्डल आउ शास्त्र]] दिगम्बरके अनुसार विष्णु, नन्दी, अपराजित गोवर्धन आउ भद्रबाहु नामक पाँच [[श्रुतकेवली]] होलथिन, जखनिकि श्वेताम्बर परम्परामे प्रभव, शय्यम्भव, यशोभद्र, सम्भूतविजय आउ भद्रवाहु श्रुतकेवली मानल गेलथिन हे । भद्रबाहु दुनो सङ्घमे सामान्य हथिन । एकरासे मालूम होव है कि भद्रबाहूके समय तक जैन सङ्घमे दिगम्बर श्वेताम्बरके मतभेद नै होलै हल । श्वेताम्बर सम्प्रदायके अनुसार महावीर निर्वाणके ६०९ वर्ष बाद (ईसवी ८३) रथवीपुरमे [[आचार्य शिवभूति|शिवभूति]] द्वारा बोटिक मत (दिगम्बर) के स्थापना होलै । [[सञ्चिका:Acharya KundaKunda.jpg|thumb|प्रमुख दिगम्बराचार्या [[कुन्दकुन्द|कुन्दकुन्द स्वामी]]के प्रतिमा (कर्नाटक)]] दिगम्बर मान्यताके अनुसार [[उज्जैन]]मे [[चन्द्रगुप्त]]के राज्यकालमे आचार्य [[भद्रबाहु]]के दुष्काल सम्बन्धी भविष्यवाणी सुनके उनकर शिष्य [[विशाखाचार्य]] अपन सङ्घके लेके पुन्नाट चल गेलथिन । कुछ साधु सिन्धुमे विहार कर गेलथिन । जखनि साधु उज्जैनी लौटके ऐलथिन त ओहाँ दुष्काल पड़ल हलै । ई समय सङ्घके आचार्य नग्नत्व झाकेला साधुके अर्धफालक धारण करेके आदेश देलथिन । आगे चलके कुछ साधु अर्धफालकके त्याग न कैलथिन ‌। एखनी श्वेताम्बर कहलैलथिन । [[मथुरा]]के जैन [[अभिलेख|शिलालेखो]]से एही प्रमाणित होव है कि दुनो सम्प्रदाय ईसवी के प्रथम शताब्दीके आसपास एक दुसरासे पृथक् होलै । [[गुजरात]] आउ [[काठियावाड़]]मे अधिकतर श्वेताम्बर एवं [[दक्षिण भारत]], [[मध्यप्रदेश]] आउ [[उत्तरप्रदेश]]मे अधिकतर दिगम्बर पाएल जा हथिन । gt0z3xp3alpmz4y13jhmf4jxkcdpfx2 80295 80294 2026-09-19T06:09:11Z Pataliputra01 5 80295 wikitext text/x-wiki {{जैनधर्म}} [[सञ्चिका:Gomateswara.jpg|right|thumb|गोम्मटेश्वर बाहुबली (श्रवणबेलगोलमे)]] '''दिगम्बर''' [[जैनधर्म]]के दु सम्प्रदायमे से एक है । दुसरका सम्प्रदाय है - [[श्वेताम्बर]] । ''दिगम्बर = दिक् + अम्बर'' अर्थात् दिशे जेकर अम्बर अर्थात् वस्त्र है । दिगम्बर सम्प्रदायके अनुयायी मोक्ष प्राप्त करेला नग्नतत्व (दिगम्बरत्व) के मुख्य मान हथिन आउ स्त्रीमुक्तिके निषेध कर हथिन । श्वेताम्बरके ४५ ग्रन्थोके ओखनी स्वीकार न करथिन । उनकर कथन है कि जे भगवान् द्वारा भाषित [[आगम (जैन)|आगम ग्रन्थ]]के बहुभाग काल-दोषसे नष्ट हो गेलै है । [[महावीर|तीर्थङ्कर महावीर]]के पश्चात् [[इन्द्रभूति गौतम]], सुधर्मा आउ जम्बूस्वामी तक जैनसङ्घमे विशेष मतभेदके चिन्ह दृष्टिगोचर न होवै । किन्तु जम्बूस्वामीके पश्चात् दिगम्बर आउ श्वेताम्बर सम्प्रदायके आचार्य परम्परा भिन्न पड़ जा है । == परिचय == [[सञ्चिका:Pichi kamandal shastra.jpeg|thumb|अहिंसाके ३ उपकरण: पिच्छी, कमण्डल आउ शास्त्र]] दिगम्बरके अनुसार विष्णु, नन्दी, अपराजित गोवर्धन आउ भद्रबाहु नामक पाँच [[श्रुतकेवली]] होलथिन, जखनिकि श्वेताम्बर परम्परामे प्रभव, शय्यम्भव, यशोभद्र, सम्भूतविजय आउ भद्रवाहु श्रुतकेवली मानल गेलथिन हे । भद्रबाहु दुनो सङ्घमे सामान्य हथिन । एकरासे मालूम होव है कि भद्रबाहूके समय तक जैन सङ्घमे दिगम्बर श्वेताम्बरके मतभेद नै होलै हल । श्वेताम्बर सम्प्रदायके अनुसार महावीर निर्वाणके ६०९ वर्ष बाद (ईसवी ८३) रथवीपुरमे [[आचार्य शिवभूति|शिवभूति]] द्वारा बोटिक मत (दिगम्बर) के स्थापना होलै । [[सञ्चिका:Acharya KundaKunda.jpg|thumb|प्रमुख दिगम्बराचार्या [[कुन्दकुन्द|कुन्दकुन्द स्वामी]]के प्रतिमा (कर्नाटक)]] दिगम्बर मान्यताके अनुसार [[उज्जैन]]मे [[चन्द्रगुप्त]]के राज्यकालमे आचार्य [[भद्रबाहु]]के दुष्काल सम्बन्धी भविष्यवाणी सुनके उनकर शिष्य [[विशाखाचार्य]] अपन सङ्घके लेके पुन्नाट चल गेलथिन । कुछ साधु सिन्धुमे विहार कर गेलथिन । जखनि साधु उज्जैनी लौटके ऐलथिन त ओहाँ दुष्काल पड़ल हलै । ई समय सङ्घके आचार्य नग्नत्व झाकेला साधुके अर्धफालक धारण करेके आदेश देलथिन । आगे चलके कुछ साधु अर्धफालकके त्याग न कैलथिन ‌। एखनी श्वेताम्बर कहलैलथिन । [[मथुरा]]के जैन [[अभिलेख|शिलालेखो]]से एही प्रमाणित होव है कि दुनो सम्प्रदाय ईसवी के प्रथम शताब्दीके आसपास एक दुसरासे पृथक् होलै । [[गुजरात]] आउ [[काठियावाड़]]मे अधिकतर श्वेताम्बर एवं [[दक्षिण भारत]], [[मध्यप्रदेश]] आउ [[उत्तरप्रदेश]]मे अधिकतर दिगम्बर पाएल जा हथिन । == दिगम्बर साधु== {{मुख्य|दिगम्बर साधु}} a3o6hl7e4ux4srzb6v1f2p0ooliuaqf 80296 80295 2026-09-19T06:10:43Z Pataliputra01 5 80296 wikitext text/x-wiki {{जैनधर्म}} [[सञ्चिका:Gomateswara.jpg|right|thumb|गोम्मटेश्वर बाहुबली (श्रवणबेलगोलमे)]] '''दिगम्बर''' [[जैनधर्म]]के दु सम्प्रदायमे से एक है । दुसरका सम्प्रदाय है - [[श्वेताम्बर]] । ''दिगम्बर = दिक् + अम्बर'' अर्थात् दिशे जेकर अम्बर अर्थात् वस्त्र है । दिगम्बर सम्प्रदायके अनुयायी मोक्ष प्राप्त करेला नग्नतत्व (दिगम्बरत्व) के मुख्य मान हथिन आउ स्त्रीमुक्तिके निषेध कर हथिन । श्वेताम्बरके ४५ ग्रन्थोके ओखनी स्वीकार न करथिन । उनकर कथन है कि जे भगवान् द्वारा भाषित [[आगम (जैन)|आगम ग्रन्थ]]के बहुभाग काल-दोषसे नष्ट हो गेलै है । [[महावीर|तीर्थङ्कर महावीर]]के पश्चात् [[इन्द्रभूति गौतम]], सुधर्मा आउ जम्बूस्वामी तक जैनसङ्घमे विशेष मतभेदके चिन्ह दृष्टिगोचर न होवै । किन्तु जम्बूस्वामीके पश्चात् दिगम्बर आउ श्वेताम्बर सम्प्रदायके आचार्य परम्परा भिन्न पड़ जा है । == परिचय == [[सञ्चिका:Pichi kamandal shastra.jpeg|thumb|अहिंसाके ३ उपकरण: पिच्छी, कमण्डल आउ शास्त्र]] दिगम्बरके अनुसार विष्णु, नन्दी, अपराजित गोवर्धन आउ भद्रबाहु नामक पाँच [[श्रुतकेवली]] होलथिन, जखनिकि श्वेताम्बर परम्परामे प्रभव, शय्यम्भव, यशोभद्र, सम्भूतविजय आउ भद्रवाहु श्रुतकेवली मानल गेलथिन हे । भद्रबाहु दुनो सङ्घमे सामान्य हथिन । एकरासे मालूम होव है कि भद्रबाहूके समय तक जैन सङ्घमे दिगम्बर श्वेताम्बरके मतभेद नै होलै हल । श्वेताम्बर सम्प्रदायके अनुसार महावीर निर्वाणके ६०९ वर्ष बाद (ईसवी ८३) रथवीपुरमे [[आचार्य शिवभूति|शिवभूति]] द्वारा बोटिक मत (दिगम्बर) के स्थापना होलै । [[सञ्चिका:Acharya KundaKunda.jpg|thumb|प्रमुख दिगम्बराचार्या [[कुन्दकुन्द|कुन्दकुन्द स्वामी]]के प्रतिमा (कर्नाटक)]] दिगम्बर मान्यताके अनुसार [[उज्जैन]]मे [[चन्द्रगुप्त]]के राज्यकालमे आचार्य [[भद्रबाहु]]के दुष्काल सम्बन्धी भविष्यवाणी सुनके उनकर शिष्य [[विशाखाचार्य]] अपन सङ्घके लेके पुन्नाट चल गेलथिन । कुछ साधु सिन्धुमे विहार कर गेलथिन । जखनि साधु उज्जैनी लौटके ऐलथिन त ओहाँ दुष्काल पड़ल हलै । ई समय सङ्घके आचार्य नग्नत्व झाकेला साधुके अर्धफालक धारण करेके आदेश देलथिन । आगे चलके कुछ साधु अर्धफालकके त्याग न कैलथिन ‌। एखनी श्वेताम्बर कहलैलथिन । [[मथुरा]]के जैन [[अभिलेख|शिलालेखो]]से एही प्रमाणित होव है कि दुनो सम्प्रदाय ईसवी के प्रथम शताब्दीके आसपास एक दुसरासे पृथक् होलै । [[गुजरात]] आउ [[काठियावाड़]]मे अधिकतर श्वेताम्बर एवं [[दक्षिण भारत]], [[मध्यप्रदेश]] आउ [[उत्तरप्रदेश]]मे अधिकतर दिगम्बर पाएल जा हथिन । == दिगम्बर साधु== {{मुख्य|दिगम्बर साधु}} दिगम्बर मुनि निर्वस्त्र रह हथिन । पड्गाहन करे पर एक बेर खड़ा होके हथवेमे आहार ले हथिन । मात्र पिच्छी, कमण्डल, शास्त्र एवं माला रख हथिन एवं पैदले चल हथिन । अपवाद मार्गसे देखेमे बाधा होवे पर चश्मा आदि कुछ सामान रखेके छूट ले हथिन । p41h7zu8ehcy5z0f0zlty73ewssznua 80297 80296 2026-09-19T06:11:13Z Pataliputra01 5 80297 wikitext text/x-wiki {{जैनधर्म}} [[सञ्चिका:Gomateswara.jpg|right|thumb|गोम्मटेश्वर बाहुबली (श्रवणबेलगोलमे)]] '''दिगम्बर''' [[जैनधर्म]]के दु सम्प्रदायमे से एक है । दुसरका सम्प्रदाय है - [[श्वेताम्बर]] । ''दिगम्बर = दिक् + अम्बर'' अर्थात् दिशे जेकर अम्बर अर्थात् वस्त्र है । दिगम्बर सम्प्रदायके अनुयायी मोक्ष प्राप्त करेला नग्नतत्व (दिगम्बरत्व) के मुख्य मान हथिन आउ स्त्रीमुक्तिके निषेध कर हथिन । श्वेताम्बरके ४५ ग्रन्थोके ओखनी स्वीकार न करथिन । उनकर कथन है कि जे भगवान् द्वारा भाषित [[आगम (जैन)|आगम ग्रन्थ]]के बहुभाग काल-दोषसे नष्ट हो गेलै है । [[महावीर|तीर्थङ्कर महावीर]]के पश्चात् [[इन्द्रभूति गौतम]], सुधर्मा आउ जम्बूस्वामी तक जैनसङ्घमे विशेष मतभेदके चिन्ह दृष्टिगोचर न होवै । किन्तु जम्बूस्वामीके पश्चात् दिगम्बर आउ श्वेताम्बर सम्प्रदायके आचार्य परम्परा भिन्न पड़ जा है । == परिचय == [[सञ्चिका:Pichi kamandal shastra.jpeg|thumb|अहिंसाके ३ उपकरण: पिच्छी, कमण्डल आउ शास्त्र]] दिगम्बरके अनुसार विष्णु, नन्दी, अपराजित गोवर्धन आउ भद्रबाहु नामक पाँच [[श्रुतकेवली]] होलथिन, जखनिकि श्वेताम्बर परम्परामे प्रभव, शय्यम्भव, यशोभद्र, सम्भूतविजय आउ भद्रवाहु श्रुतकेवली मानल गेलथिन हे । भद्रबाहु दुनो सङ्घमे सामान्य हथिन । एकरासे मालूम होव है कि भद्रबाहूके समय तक जैन सङ्घमे दिगम्बर श्वेताम्बरके मतभेद नै होलै हल । श्वेताम्बर सम्प्रदायके अनुसार महावीर निर्वाणके ६०९ वर्ष बाद (ईसवी ८३) रथवीपुरमे [[आचार्य शिवभूति|शिवभूति]] द्वारा बोटिक मत (दिगम्बर) के स्थापना होलै । [[सञ्चिका:Acharya KundaKunda.jpg|thumb|प्रमुख दिगम्बराचार्या [[कुन्दकुन्द|कुन्दकुन्द स्वामी]]के प्रतिमा (कर्नाटक)]] दिगम्बर मान्यताके अनुसार [[उज्जैन]]मे [[चन्द्रगुप्त]]के राज्यकालमे आचार्य [[भद्रबाहु]]के दुष्काल सम्बन्धी भविष्यवाणी सुनके उनकर शिष्य [[विशाखाचार्य]] अपन सङ्घके लेके पुन्नाट चल गेलथिन । कुछ साधु सिन्धुमे विहार कर गेलथिन । जखनि साधु उज्जैनी लौटके ऐलथिन त ओहाँ दुष्काल पड़ल हलै । ई समय सङ्घके आचार्य नग्नत्व झाकेला साधुके अर्धफालक धारण करेके आदेश देलथिन । आगे चलके कुछ साधु अर्धफालकके त्याग न कैलथिन ‌। एखनी श्वेताम्बर कहलैलथिन । [[मथुरा]]के जैन [[अभिलेख|शिलालेखो]]से एही प्रमाणित होव है कि दुनो सम्प्रदाय ईसवी के प्रथम शताब्दीके आसपास एक दुसरासे पृथक् होलै । [[गुजरात]] आउ [[काठियावाड़]]मे अधिकतर श्वेताम्बर एवं [[दक्षिण भारत]], [[मध्यप्रदेश]] आउ [[उत्तरप्रदेश]]मे अधिकतर दिगम्बर पाएल जा हथिन । == दिगम्बर साधु== {{मुख्य|दिगम्बर साधु}} दिगम्बर मुनि निर्वस्त्र रह हथिन । पड्गाहन करे पर एक बेर खड़ा होके हथवेमे आहार ले हथिन । मात्र पिच्छी, कमण्डल, शास्त्र एवं माला रख हथिन एवं पैदले चल हथिन । अपवाद मार्गसे देखेमे बाधा होवे पर चश्मा आदि कुछ सामान रखेके छूट ले हथिन । ===अट्ठाइस मूलगुण === सब दिगम्बर मुनीला २८ मूलगुणके पालन अनिवार्य होव है । ई है:{{sfn|प्रमाणसागर|२००८|p=१८९}} 5mhcf874ddlht9o3qv5a8a3nlh7wqz1 80298 80297 2026-09-19T06:16:44Z Pataliputra01 5 80298 wikitext text/x-wiki {{जैनधर्म}} [[सञ्चिका:Gomateswara.jpg|right|thumb|गोम्मटेश्वर बाहुबली (श्रवणबेलगोलमे)]] '''दिगम्बर''' [[जैनधर्म]]के दु सम्प्रदायमे से एक है । दुसरका सम्प्रदाय है - [[श्वेताम्बर]] । ''दिगम्बर = दिक् + अम्बर'' अर्थात् दिशे जेकर अम्बर अर्थात् वस्त्र है । दिगम्बर सम्प्रदायके अनुयायी मोक्ष प्राप्त करेला नग्नतत्व (दिगम्बरत्व) के मुख्य मान हथिन आउ स्त्रीमुक्तिके निषेध कर हथिन । श्वेताम्बरके ४५ ग्रन्थोके ओखनी स्वीकार न करथिन । उनकर कथन है कि जे भगवान् द्वारा भाषित [[आगम (जैन)|आगम ग्रन्थ]]के बहुभाग काल-दोषसे नष्ट हो गेलै है । [[महावीर|तीर्थङ्कर महावीर]]के पश्चात् [[इन्द्रभूति गौतम]], सुधर्मा आउ जम्बूस्वामी तक जैनसङ्घमे विशेष मतभेदके चिन्ह दृष्टिगोचर न होवै । किन्तु जम्बूस्वामीके पश्चात् दिगम्बर आउ श्वेताम्बर सम्प्रदायके आचार्य परम्परा भिन्न पड़ जा है । == परिचय == [[सञ्चिका:Pichi kamandal shastra.jpeg|thumb|अहिंसाके ३ उपकरण: पिच्छी, कमण्डल आउ शास्त्र]] दिगम्बरके अनुसार विष्णु, नन्दी, अपराजित गोवर्धन आउ भद्रबाहु नामक पाँच [[श्रुतकेवली]] होलथिन, जखनिकि श्वेताम्बर परम्परामे प्रभव, शय्यम्भव, यशोभद्र, सम्भूतविजय आउ भद्रवाहु श्रुतकेवली मानल गेलथिन हे । भद्रबाहु दुनो सङ्घमे सामान्य हथिन । एकरासे मालूम होव है कि भद्रबाहूके समय तक जैन सङ्घमे दिगम्बर श्वेताम्बरके मतभेद नै होलै हल । श्वेताम्बर सम्प्रदायके अनुसार महावीर निर्वाणके ६०९ वर्ष बाद (ईसवी ८३) रथवीपुरमे [[आचार्य शिवभूति|शिवभूति]] द्वारा बोटिक मत (दिगम्बर) के स्थापना होलै । [[सञ्चिका:Acharya KundaKunda.jpg|thumb|प्रमुख दिगम्बराचार्या [[कुन्दकुन्द|कुन्दकुन्द स्वामी]]के प्रतिमा (कर्नाटक)]] दिगम्बर मान्यताके अनुसार [[उज्जैन]]मे [[चन्द्रगुप्त]]के राज्यकालमे आचार्य [[भद्रबाहु]]के दुष्काल सम्बन्धी भविष्यवाणी सुनके उनकर शिष्य [[विशाखाचार्य]] अपन सङ्घके लेके पुन्नाट चल गेलथिन । कुछ साधु सिन्धुमे विहार कर गेलथिन । जखनि साधु उज्जैनी लौटके ऐलथिन त ओहाँ दुष्काल पड़ल हलै । ई समय सङ्घके आचार्य नग्नत्व झाकेला साधुके अर्धफालक धारण करेके आदेश देलथिन । आगे चलके कुछ साधु अर्धफालकके त्याग न कैलथिन ‌। एखनी श्वेताम्बर कहलैलथिन । [[मथुरा]]के जैन [[अभिलेख|शिलालेखो]]से एही प्रमाणित होव है कि दुनो सम्प्रदाय ईसवी के प्रथम शताब्दीके आसपास एक दुसरासे पृथक् होलै । [[गुजरात]] आउ [[काठियावाड़]]मे अधिकतर श्वेताम्बर एवं [[दक्षिण भारत]], [[मध्यप्रदेश]] आउ [[उत्तरप्रदेश]]मे अधिकतर दिगम्बर पाएल जा हथिन । == दिगम्बर साधु== {{मुख्य|दिगम्बर साधु}} दिगम्बर मुनि निर्वस्त्र रह हथिन । पड्गाहन करे पर एक बेर खड़ा होके हथवेमे आहार ले हथिन । मात्र पिच्छी, कमण्डल, शास्त्र एवं माला रख हथिन एवं पैदले चल हथिन । अपवाद मार्गसे देखेमे बाधा होवे पर चश्मा आदि कुछ सामान रखेके छूट ले हथिन । ===अट्ठाइस मूलगुण === सब दिगम्बर मुनीला २८ मूलगुणके पालन अनिवार्य होव है । ई है:{{sfn|प्रमाणसागर|२००८|p=१८९}} {|class="wikitable" |- ! व्रत ! नाम ! अर्थ |- style="background:#00ff00;" |rowspan="5"|'''महाव्रत'''-<br /> तीर्थङ्कर आदि महापुरुष जिनकर पालन कर है |१. [[अहिंसा]] |कोनो जीवके मन, वचन, कायसे पीड़ा न पहुँचावल । |- style="background:#00ff00;" |२. [[सत्य]] | हित, मित, प्रिय वचन बोलल । |- style="background:#00ff00;" |३. [[अस्तेय]] | बिन देल वस्तुके ग्रहण न कैल । |- style="background:#00ff00;" |४. [[ब्रह्मचर्य]] | मन, वचन, कायसे मैथुन कर्मके पूर्ण त्याग कैल । |- style="background:#00ff00;" |५. [[अपरिग्रह]] | पदार्थके प्रति ममत्वरूप परिणमनके पूर्ण त्याग |- style="background:#FFFF00;" |rowspan="5"|'''समिति'''-<br /> प्रवृत्तिगत सावधानी {{sfn|प्रमाणसागर|२००८|p=१८९}} |६. ईर्यासमिति | सावधानी पूर्वक चार हाथ जमीन देखके चलल |- style="background:#FFFF00;" |७. भाषा समिति | निन्दा एवं दूषित भाषाके त्याग |- style="background:#FFFF00;" |८. एषणासमिति | श्रावकके एहाँ ४६ दोषसे रहित आहार लेल |- style="background:#FFFF00;" |९. आदाननिक्षेप | धार्मिक उपकरण उठावे आउ रखेमे सावधानी |- style="background:#FFFF00;" |१०. प्रतिष्ठापन | निर्जन्तुक स्थान पर मल-मूत्रके त्याग |- style="background:#00ff00;" |rowspan="1"|'''पाँचेन्द्रियनिरोध''' |११ — १५ | पाँच इन्द्री पर नियन्त्रण |- style="background:#FFFF00" |rowspan="6"|'''छौ आवश्यक'''<br />आवश्यक करे योग्य क्रिया |१६. सामायिक (समता) | समता धारण करके आत्मकेन्द्रित होएल |- style="background:#FFFF00;" |१७. स्तुति |२४ [[तीर्थङ्कर]]के स्तवन |- style="background:#FFFF00;" |१८. वन्दन | [[जैनधर्ममे भगवान्|भगवान्]] के प्रतिमा आउ आचार्यके प्रणाम |- style="background:#FFFF00;" |१९. प्रतिक्रमण | गलतीके शोधन |- style="background:#FFFF00;" |२०. प्रत्याख्यान | त्याग |- style="background:#FFFF00;" |२१. [[कायोत्सर्ग]] | देहके ममत्वके त्यागके आत्म स्वरूपमे लीन होएल |- style="background:#00ff00;" |rowspan="7"|अन्य-<br /> '''७ अन्य''' |२२. अस्नान | स्नान न कैल |- style="background:#00ff00;" |२३. अदन्तधावन | दन्तपङ्क्ति न माञ्जल |- style="background:#00ff00;" |२४. भूशयन | चटाई, जमीन पर विश्राम कैल |- style="background:#00ff00;" |२५. एकभुक्ति | दिनमे एक बेर भोजन |- style="background:#00ff00;" |२६. स्थितिभोजन | खड़ष रहके दुनो हाथसे आहार लेल |- style="background:#00ff00;" |२७. केशलोञ्च | सिर आउ दाढ़ीके केश हाथसे उखाड़ल |- style="background:#00ff00;" |२८. नग्नता | दिगम्बर अवस्थामे रहल |- style="background:#00ff00;" |} 7kqsh34rz4rg3d7jc1lf8xopg6onjge 80299 80298 2026-09-19T06:16:58Z Pataliputra01 5 80299 wikitext text/x-wiki {{जैनधर्म}} [[सञ्चिका:Gomateswara.jpg|right|thumb|गोम्मटेश्वर बाहुबली (श्रवणबेलगोलमे)]] '''दिगम्बर''' [[जैनधर्म]]के दु सम्प्रदायमे से एक है । दुसरका सम्प्रदाय है - [[श्वेताम्बर]] । ''दिगम्बर = दिक् + अम्बर'' अर्थात् दिशे जेकर अम्बर अर्थात् वस्त्र है । दिगम्बर सम्प्रदायके अनुयायी मोक्ष प्राप्त करेला नग्नतत्व (दिगम्बरत्व) के मुख्य मान हथिन आउ स्त्रीमुक्तिके निषेध कर हथिन । श्वेताम्बरके ४५ ग्रन्थोके ओखनी स्वीकार न करथिन । उनकर कथन है कि जे भगवान् द्वारा भाषित [[आगम (जैन)|आगम ग्रन्थ]]के बहुभाग काल-दोषसे नष्ट हो गेलै है । [[महावीर|तीर्थङ्कर महावीर]]के पश्चात् [[इन्द्रभूति गौतम]], सुधर्मा आउ जम्बूस्वामी तक जैनसङ्घमे विशेष मतभेदके चिन्ह दृष्टिगोचर न होवै । किन्तु जम्बूस्वामीके पश्चात् दिगम्बर आउ श्वेताम्बर सम्प्रदायके आचार्य परम्परा भिन्न पड़ जा है । == परिचय == [[सञ्चिका:Pichi kamandal shastra.jpeg|thumb|अहिंसाके ३ उपकरण: पिच्छी, कमण्डल आउ शास्त्र]] दिगम्बरके अनुसार विष्णु, नन्दी, अपराजित गोवर्धन आउ भद्रबाहु नामक पाँच [[श्रुतकेवली]] होलथिन, जखनिकि श्वेताम्बर परम्परामे प्रभव, शय्यम्भव, यशोभद्र, सम्भूतविजय आउ भद्रवाहु श्रुतकेवली मानल गेलथिन हे । भद्रबाहु दुनो सङ्घमे सामान्य हथिन । एकरासे मालूम होव है कि भद्रबाहूके समय तक जैन सङ्घमे दिगम्बर श्वेताम्बरके मतभेद नै होलै हल । श्वेताम्बर सम्प्रदायके अनुसार महावीर निर्वाणके ६०९ वर्ष बाद (ईसवी ८३) रथवीपुरमे [[आचार्य शिवभूति|शिवभूति]] द्वारा बोटिक मत (दिगम्बर) के स्थापना होलै । [[सञ्चिका:Acharya KundaKunda.jpg|thumb|प्रमुख दिगम्बराचार्या [[कुन्दकुन्द|कुन्दकुन्द स्वामी]]के प्रतिमा (कर्नाटक)]] दिगम्बर मान्यताके अनुसार [[उज्जैन]]मे [[चन्द्रगुप्त]]के राज्यकालमे आचार्य [[भद्रबाहु]]के दुष्काल सम्बन्धी भविष्यवाणी सुनके उनकर शिष्य [[विशाखाचार्य]] अपन सङ्घके लेके पुन्नाट चल गेलथिन । कुछ साधु सिन्धुमे विहार कर गेलथिन । जखनि साधु उज्जैनी लौटके ऐलथिन त ओहाँ दुष्काल पड़ल हलै । ई समय सङ्घके आचार्य नग्नत्व झाकेला साधुके अर्धफालक धारण करेके आदेश देलथिन । आगे चलके कुछ साधु अर्धफालकके त्याग न कैलथिन ‌। एखनी श्वेताम्बर कहलैलथिन । [[मथुरा]]के जैन [[अभिलेख|शिलालेखो]]से एही प्रमाणित होव है कि दुनो सम्प्रदाय ईसवी के प्रथम शताब्दीके आसपास एक दुसरासे पृथक् होलै । [[गुजरात]] आउ [[काठियावाड़]]मे अधिकतर श्वेताम्बर एवं [[दक्षिण भारत]], [[मध्यप्रदेश]] आउ [[उत्तरप्रदेश]]मे अधिकतर दिगम्बर पाएल जा हथिन । == दिगम्बर साधु== {{मुख्य|दिगम्बर साधु}} दिगम्बर मुनि निर्वस्त्र रह हथिन । पड्गाहन करे पर एक बेर खड़ा होके हथवेमे आहार ले हथिन । मात्र पिच्छी, कमण्डल, शास्त्र एवं माला रख हथिन एवं पैदले चल हथिन । अपवाद मार्गसे देखेमे बाधा होवे पर चश्मा आदि कुछ सामान रखेके छूट ले हथिन । ===अट्ठाइस मूलगुण === सब दिगम्बर मुनीला २८ मूलगुणके पालन अनिवार्य होव है । ई है:{{sfn|प्रमाणसागर|२००८|p=१८९}} {|class="wikitable" |- ! व्रत ! नाम ! अर्थ |- style="background:#00ff00;" |rowspan="5"|'''महाव्रत'''-<br /> तीर्थङ्कर आदि महापुरुष जिनकर पालन कर है |१. [[अहिंसा]] |कोनो जीवके मन, वचन, कायसे पीड़ा न पहुँचावल । |- style="background:#00ff00;" |२. [[सत्य]] | हित, मित, प्रिय वचन बोलल । |- style="background:#00ff00;" |३. [[अस्तेय]] | बिन देल वस्तुके ग्रहण न कैल । |- style="background:#00ff00;" |४. [[ब्रह्मचर्य]] | मन, वचन, कायसे मैथुन कर्मके पूर्ण त्याग कैल । |- style="background:#00ff00;" |५. [[अपरिग्रह]] | पदार्थके प्रति ममत्वरूप परिणमनके पूर्ण त्याग |- style="background:#FFFF00;" |rowspan="5"|'''समिति'''-<br /> प्रवृत्तिगत सावधानी {{sfn|प्रमाणसागर|२००८|p=१८९}} |६. ईर्यासमिति | सावधानी पूर्वक चार हाथ जमीन देखके चलल |- style="background:#FFFF00;" |७. भाषा समिति | निन्दा एवं दूषित भाषाके त्याग |- style="background:#FFFF00;" |८. एषणासमिति | श्रावकके एहाँ ४६ दोषसे रहित आहार लेल |- style="background:#FFFF00;" |९. आदाननिक्षेप | धार्मिक उपकरण उठावे आउ रखेमे सावधानी |- style="background:#FFFF00;" |१०. प्रतिष्ठापन | निर्जन्तुक स्थान पर मल-मूत्रके त्याग |- style="background:#00ff00;" |rowspan="1"|'''पाँचेन्द्रियनिरोध''' |११ — १५ | पाँच इन्द्री पर नियन्त्रण |- style="background:#FFFF00" |rowspan="6"|'''छौ आवश्यक'''<br />आवश्यक करे योग्य क्रिया |१६. सामायिक (समता) | समता धारण करके आत्मकेन्द्रित होएल |- style="background:#FFFF00;" |१७. स्तुति |२४ [[तीर्थङ्कर]]के स्तवन |- style="background:#FFFF00;" |१८. वन्दन | [[जैनधर्ममे भगवान्|भगवान्]] के प्रतिमा आउ आचार्यके प्रणाम |- style="background:#FFFF00;" |१९. प्रतिक्रमण | गलतीके शोधन |- style="background:#FFFF00;" |२०. प्रत्याख्यान | त्याग |- style="background:#FFFF00;" |२१. [[कायोत्सर्ग]] | देहके ममत्वके त्यागके आत्म स्वरूपमे लीन होएल |- style="background:#00ff00;" |rowspan="7"|अन्य-<br /> '''७ अन्य''' |२२. अस्नान | स्नान न कैल |- style="background:#00ff00;" |२३. अदन्तधावन | दन्तपङ्क्ति न माञ्जल |- style="background:#00ff00;" |२४. भूशयन | चटाई, जमीन पर विश्राम कैल |- style="background:#00ff00;" |२५. एकभुक्ति | दिनमे एक बेर भोजन |- style="background:#00ff00;" |२६. स्थितिभोजन | खड़ष रहके दुनो हाथसे आहार लेल |- style="background:#00ff00;" |२७. केशलोञ्च | सिर आउ दाढ़ीके केश हाथसे उखाड़ल |- style="background:#00ff00;" |२८. नग्नता | दिगम्बर अवस्थामे रहल |- style="background:#00ff00;" |} ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} awjyjiql4h1dxn85czk57cyhrolz4u0 80300 80299 2026-09-19T06:17:21Z Pataliputra01 5 80300 wikitext text/x-wiki {{जैनधर्म}} [[सञ्चिका:Gomateswara.jpg|right|thumb|गोम्मटेश्वर बाहुबली (श्रवणबेलगोलमे)]] '''दिगम्बर''' [[जैनधर्म]]के दु सम्प्रदायमे से एक है । दुसरका सम्प्रदाय है - [[श्वेताम्बर]] । ''दिगम्बर = दिक् + अम्बर'' अर्थात् दिशे जेकर अम्बर अर्थात् वस्त्र है । दिगम्बर सम्प्रदायके अनुयायी मोक्ष प्राप्त करेला नग्नतत्व (दिगम्बरत्व) के मुख्य मान हथिन आउ स्त्रीमुक्तिके निषेध कर हथिन । श्वेताम्बरके ४५ ग्रन्थोके ओखनी स्वीकार न करथिन । उनकर कथन है कि जे भगवान् द्वारा भाषित [[आगम (जैन)|आगम ग्रन्थ]]के बहुभाग काल-दोषसे नष्ट हो गेलै है । [[महावीर|तीर्थङ्कर महावीर]]के पश्चात् [[इन्द्रभूति गौतम]], सुधर्मा आउ जम्बूस्वामी तक जैनसङ्घमे विशेष मतभेदके चिन्ह दृष्टिगोचर न होवै । किन्तु जम्बूस्वामीके पश्चात् दिगम्बर आउ श्वेताम्बर सम्प्रदायके आचार्य परम्परा भिन्न पड़ जा है । == परिचय == [[सञ्चिका:Pichi kamandal shastra.jpeg|thumb|अहिंसाके ३ उपकरण: पिच्छी, कमण्डल आउ शास्त्र]] दिगम्बरके अनुसार विष्णु, नन्दी, अपराजित गोवर्धन आउ भद्रबाहु नामक पाँच [[श्रुतकेवली]] होलथिन, जखनिकि श्वेताम्बर परम्परामे प्रभव, शय्यम्भव, यशोभद्र, सम्भूतविजय आउ भद्रवाहु श्रुतकेवली मानल गेलथिन हे । भद्रबाहु दुनो सङ्घमे सामान्य हथिन । एकरासे मालूम होव है कि भद्रबाहूके समय तक जैन सङ्घमे दिगम्बर श्वेताम्बरके मतभेद नै होलै हल । श्वेताम्बर सम्प्रदायके अनुसार महावीर निर्वाणके ६०९ वर्ष बाद (ईसवी ८३) रथवीपुरमे [[आचार्य शिवभूति|शिवभूति]] द्वारा बोटिक मत (दिगम्बर) के स्थापना होलै । [[सञ्चिका:Acharya KundaKunda.jpg|thumb|प्रमुख दिगम्बराचार्या [[कुन्दकुन्द|कुन्दकुन्द स्वामी]]के प्रतिमा (कर्नाटक)]] दिगम्बर मान्यताके अनुसार [[उज्जैन]]मे [[चन्द्रगुप्त]]के राज्यकालमे आचार्य [[भद्रबाहु]]के दुष्काल सम्बन्धी भविष्यवाणी सुनके उनकर शिष्य [[विशाखाचार्य]] अपन सङ्घके लेके पुन्नाट चल गेलथिन । कुछ साधु सिन्धुमे विहार कर गेलथिन । जखनि साधु उज्जैनी लौटके ऐलथिन त ओहाँ दुष्काल पड़ल हलै । ई समय सङ्घके आचार्य नग्नत्व झाकेला साधुके अर्धफालक धारण करेके आदेश देलथिन । आगे चलके कुछ साधु अर्धफालकके त्याग न कैलथिन ‌। एखनी श्वेताम्बर कहलैलथिन । [[मथुरा]]के जैन [[अभिलेख|शिलालेखो]]से एही प्रमाणित होव है कि दुनो सम्प्रदाय ईसवी के प्रथम शताब्दीके आसपास एक दुसरासे पृथक् होलै । [[गुजरात]] आउ [[काठियावाड़]]मे अधिकतर श्वेताम्बर एवं [[दक्षिण भारत]], [[मध्यप्रदेश]] आउ [[उत्तरप्रदेश]]मे अधिकतर दिगम्बर पाएल जा हथिन । == दिगम्बर साधु== {{मुख्य|दिगम्बर साधु}} दिगम्बर मुनि निर्वस्त्र रह हथिन । पड्गाहन करे पर एक बेर खड़ा होके हथवेमे आहार ले हथिन । मात्र पिच्छी, कमण्डल, शास्त्र एवं माला रख हथिन एवं पैदले चल हथिन । अपवाद मार्गसे देखेमे बाधा होवे पर चश्मा आदि कुछ सामान रखेके छूट ले हथिन । ===अट्ठाइस मूलगुण === सब दिगम्बर मुनीला २८ मूलगुणके पालन अनिवार्य होव है । ई है:{{sfn|प्रमाणसागर|२००८|p=१८९}} {|class="wikitable" |- ! व्रत ! नाम ! अर्थ |- style="background:#00ff00;" |rowspan="5"|'''महाव्रत'''-<br /> तीर्थङ्कर आदि महापुरुष जिनकर पालन कर है |१. [[अहिंसा]] |कोनो जीवके मन, वचन, कायसे पीड़ा न पहुँचावल । |- style="background:#00ff00;" |२. [[सत्य]] | हित, मित, प्रिय वचन बोलल । |- style="background:#00ff00;" |३. [[अस्तेय]] | बिन देल वस्तुके ग्रहण न कैल । |- style="background:#00ff00;" |४. [[ब्रह्मचर्य]] | मन, वचन, कायसे मैथुन कर्मके पूर्ण त्याग कैल । |- style="background:#00ff00;" |५. [[अपरिग्रह]] | पदार्थके प्रति ममत्वरूप परिणमनके पूर्ण त्याग |- style="background:#FFFF00;" |rowspan="5"|'''समिति'''-<br /> प्रवृत्तिगत सावधानी {{sfn|प्रमाणसागर|२००८|p=१८९}} |६. ईर्यासमिति | सावधानी पूर्वक चार हाथ जमीन देखके चलल |- style="background:#FFFF00;" |७. भाषा समिति | निन्दा एवं दूषित भाषाके त्याग |- style="background:#FFFF00;" |८. एषणासमिति | श्रावकके एहाँ ४६ दोषसे रहित आहार लेल |- style="background:#FFFF00;" |९. आदाननिक्षेप | धार्मिक उपकरण उठावे आउ रखेमे सावधानी |- style="background:#FFFF00;" |१०. प्रतिष्ठापन | निर्जन्तुक स्थान पर मल-मूत्रके त्याग |- style="background:#00ff00;" |rowspan="1"|'''पाँचेन्द्रियनिरोध''' |११ — १५ | पाँच इन्द्री पर नियन्त्रण |- style="background:#FFFF00" |rowspan="6"|'''छौ आवश्यक'''<br />आवश्यक करे योग्य क्रिया |१६. सामायिक (समता) | समता धारण करके आत्मकेन्द्रित होएल |- style="background:#FFFF00;" |१७. स्तुति |२४ [[तीर्थङ्कर]]के स्तवन |- style="background:#FFFF00;" |१८. वन्दन | [[जैनधर्ममे भगवान्|भगवान्]] के प्रतिमा आउ आचार्यके प्रणाम |- style="background:#FFFF00;" |१९. प्रतिक्रमण | गलतीके शोधन |- style="background:#FFFF00;" |२०. प्रत्याख्यान | त्याग |- style="background:#FFFF00;" |२१. [[कायोत्सर्ग]] | देहके ममत्वके त्यागके आत्म स्वरूपमे लीन होएल |- style="background:#00ff00;" |rowspan="7"|अन्य-<br /> '''७ अन्य''' |२२. अस्नान | स्नान न कैल |- style="background:#00ff00;" |२३. अदन्तधावन | दन्तपङ्क्ति न माञ्जल |- style="background:#00ff00;" |२४. भूशयन | चटाई, जमीन पर विश्राम कैल |- style="background:#00ff00;" |२५. एकभुक्ति | दिनमे एक बेर भोजन |- style="background:#00ff00;" |२६. स्थितिभोजन | खड़ष रहके दुनो हाथसे आहार लेल |- style="background:#00ff00;" |२७. केशलोञ्च | सिर आउ दाढ़ीके केश हाथसे उखाड़ल |- style="background:#00ff00;" |२८. नग्नता | दिगम्बर अवस्थामे रहल |- style="background:#00ff00;" |} ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==सन्दर्भग्रन्थ सूची== * {{citation|last=[[प्रमाणसागर]]|first=मुनि|title=जैन तत्त्वविद्या|year=२००८|publisher=[[भारतीय ज्ञानपीठ]]|url=https://books.google.co.in/books?id=kKqDPzCrwf0C&dq=Jain+Tattvavidya&source=gbs_navlinks_s|isbn=978-81-263-1480-5|access-date=10 जनवरी 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925201536/https://books.google.co.in/books?id=kKqDPzCrwf0C&dq=Jain+Tattvavidya&source=gbs_navlinks_s|archive-date=25 सितम्बर 2015|url-status=live}} t6jyhspcg2g9myzmm6ql14pttjqtlah 80301 80300 2026-09-19T06:19:53Z Pataliputra01 5 80301 wikitext text/x-wiki {{जैनधर्म}} [[सञ्चिका:Gomateswara.jpg|right|thumb|गोम्मटेश्वर बाहुबली (श्रवणबेलगोलमे)]] '''दिगम्बर''' [[जैनधर्म]]के दु सम्प्रदायमे से एक है । दुसरका सम्प्रदाय है - [[श्वेताम्बर]] । ''दिगम्बर = दिक् + अम्बर'' अर्थात् दिशे जेकर अम्बर अर्थात् वस्त्र है । दिगम्बर सम्प्रदायके अनुयायी मोक्ष प्राप्त करेला नग्नतत्व (दिगम्बरत्व) के मुख्य मान हथिन आउ स्त्रीमुक्तिके निषेध कर हथिन । श्वेताम्बरके ४५ ग्रन्थोके ओखनी स्वीकार न करथिन । उनकर कथन है कि जे भगवान् द्वारा भाषित [[आगम (जैन)|आगम ग्रन्थ]]के बहुभाग काल-दोषसे नष्ट हो गेलै है । [[महावीर|तीर्थङ्कर महावीर]]के पश्चात् [[इन्द्रभूति गौतम]], सुधर्मा आउ जम्बूस्वामी तक जैनसङ्घमे विशेष मतभेदके चिन्ह दृष्टिगोचर न होवै । किन्तु जम्बूस्वामीके पश्चात् दिगम्बर आउ श्वेताम्बर सम्प्रदायके आचार्य परम्परा भिन्न पड़ जा है । == परिचय == [[सञ्चिका:Pichi kamandal shastra.jpeg|thumb|अहिंसाके ३ उपकरण: पिच्छी, कमण्डल आउ शास्त्र]] दिगम्बरके अनुसार विष्णु, नन्दी, अपराजित गोवर्धन आउ भद्रबाहु नामक पाँच [[श्रुतकेवली]] होलथिन, जखनिकि श्वेताम्बर परम्परामे प्रभव, शय्यम्भव, यशोभद्र, सम्भूतविजय आउ भद्रवाहु श्रुतकेवली मानल गेलथिन हे । भद्रबाहु दुनो सङ्घमे सामान्य हथिन । एकरासे मालूम होव है कि भद्रबाहूके समय तक जैन सङ्घमे दिगम्बर श्वेताम्बरके मतभेद नै होलै हल । श्वेताम्बर सम्प्रदायके अनुसार महावीर निर्वाणके ६०९ वर्ष बाद (ईसवी ८३) रथवीपुरमे [[आचार्य शिवभूति|शिवभूति]] द्वारा बोटिक मत (दिगम्बर) के स्थापना होलै । [[सञ्चिका:Acharya KundaKunda.jpg|thumb|प्रमुख दिगम्बराचार्या [[कुन्दकुन्द|कुन्दकुन्द स्वामी]]के प्रतिमा (कर्नाटक)]] दिगम्बर मान्यताके अनुसार [[उज्जैन]]मे [[चन्द्रगुप्त]]के राज्यकालमे आचार्य [[भद्रबाहु]]के दुष्काल सम्बन्धी भविष्यवाणी सुनके उनकर शिष्य [[विशाखाचार्य]] अपन सङ्घके लेके पुन्नाट चल गेलथिन । कुछ साधु सिन्धुमे विहार कर गेलथिन । जखनि साधु उज्जैनी लौटके ऐलथिन त ओहाँ दुष्काल पड़ल हलै । ई समय सङ्घके आचार्य नग्नत्व झाकेला साधुके अर्धफालक धारण करेके आदेश देलथिन । आगे चलके कुछ साधु अर्धफालकके त्याग न कैलथिन ‌। एखनी श्वेताम्बर कहलैलथिन । [[मथुरा]]के जैन [[अभिलेख|शिलालेखो]]से एही प्रमाणित होव है कि दुनो सम्प्रदाय ईसवी के प्रथम शताब्दीके आसपास एक दुसरासे पृथक् होलै । [[गुजरात]] आउ [[काठियावाड़]]मे अधिकतर श्वेताम्बर एवं [[दक्षिण भारत]], [[मध्यप्रदेश]] आउ [[उत्तरप्रदेश]]मे अधिकतर दिगम्बर पाएल जा हथिन । == दिगम्बर साधु== {{मुख्य|दिगम्बर साधु}} दिगम्बर मुनि निर्वस्त्र रह हथिन । पड्गाहन करे पर एक बेर खड़ा होके हथवेमे आहार ले हथिन । मात्र पिच्छी, कमण्डल, शास्त्र एवं माला रख हथिन एवं पैदले चल हथिन । अपवाद मार्गसे देखेमे बाधा होवे पर चश्मा आदि कुछ सामान रखेके छूट ले हथिन । ===अट्ठाइस मूलगुण === सब दिगम्बर मुनीला २८ मूलगुणके पालन अनिवार्य होव है । ई है:{{sfn|प्रमाणसागर|२००८|p=१८९}} {|class="wikitable" |- ! व्रत ! नाम ! अर्थ |- style="background:#00ff00;" |rowspan="5"|'''महाव्रत'''-<br /> तीर्थङ्कर आदि महापुरुष जिनकर पालन कर है |१. [[अहिंसा]] |कोनो जीवके मन, वचन, कायसे पीड़ा न पहुँचावल । |- style="background:#00ff00;" |२. [[सत्य]] | हित, मित, प्रिय वचन बोलल । |- style="background:#00ff00;" |३. [[अस्तेय]] | बिन देल वस्तुके ग्रहण न कैल । |- style="background:#00ff00;" |४. [[ब्रह्मचर्य]] | मन, वचन, कायसे मैथुन कर्मके पूर्ण त्याग कैल । |- style="background:#00ff00;" |५. [[अपरिग्रह]] | पदार्थके प्रति ममत्वरूप परिणमनके पूर्ण त्याग |- style="background:#FFFF00;" |rowspan="5"|'''समिति'''-<br /> प्रवृत्तिगत सावधानी {{sfn|प्रमाणसागर|२००८|p=१८९}} |६. ईर्यासमिति | सावधानी पूर्वक चार हाथ जमीन देखके चलल |- style="background:#FFFF00;" |७. भाषा समिति | निन्दा एवं दूषित भाषाके त्याग |- style="background:#FFFF00;" |८. एषणासमिति | श्रावकके एहाँ ४६ दोषसे रहित आहार लेल |- style="background:#FFFF00;" |९. आदाननिक्षेप | धार्मिक उपकरण उठावे आउ रखेमे सावधानी |- style="background:#FFFF00;" |१०. प्रतिष्ठापन | निर्जन्तुक स्थान पर मल-मूत्रके त्याग |- style="background:#00ff00;" |rowspan="1"|'''पाँचेन्द्रियनिरोध''' |११ — १५ | पाँच इन्द्री पर नियन्त्रण |- style="background:#FFFF00" |rowspan="6"|'''छौ आवश्यक'''<br />आवश्यक करे योग्य क्रिया |१६. सामायिक (समता) | समता धारण करके आत्मकेन्द्रित होएल |- style="background:#FFFF00;" |१७. स्तुति |२४ [[तीर्थङ्कर]]के स्तवन |- style="background:#FFFF00;" |१८. वन्दन | [[जैनधर्ममे भगवान्|भगवान्]] के प्रतिमा आउ आचार्यके प्रणाम |- style="background:#FFFF00;" |१९. प्रतिक्रमण | गलतीके शोधन |- style="background:#FFFF00;" |२०. प्रत्याख्यान | त्याग |- style="background:#FFFF00;" |२१. [[कायोत्सर्ग]] | देहके ममत्वके त्यागके आत्म स्वरूपमे लीन होएल |- style="background:#00ff00;" |rowspan="7"|अन्य-<br /> '''७ अन्य''' |२२. अस्नान | स्नान न कैल |- style="background:#00ff00;" |२३. अदन्तधावन | दन्तपङ्क्ति न माञ्जल |- style="background:#00ff00;" |२४. भूशयन | चटाई, जमीन पर विश्राम कैल |- style="background:#00ff00;" |२५. एकभुक्ति | दिनमे एक बेर भोजन |- style="background:#00ff00;" |२६. स्थितिभोजन | खड़ष रहके दुनो हाथसे आहार लेल |- style="background:#00ff00;" |२७. केशलोञ्च | सिर आउ दाढ़ीके केश हाथसे उखाड़ल |- style="background:#00ff00;" |२८. नग्नता | दिगम्बर अवस्थामे रहल |- style="background:#00ff00;" |} ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==सन्दर्भग्रन्थ सूची== * {{citation|last=[[प्रमाणसागर]]|first=मुनि|title=जैन तत्त्वविद्या|year=२००८|publisher=[[भारतीय ज्ञानपीठ]]|url=https://books.google.co.in/books?id=kKqDPzCrwf0C&dq=Jain+Tattvavidya&source=gbs_navlinks_s|isbn=978-81-263-1480-5|access-date=10 जनवरी 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925201536/https://books.google.co.in/books?id=kKqDPzCrwf0C&dq=Jain+Tattvavidya&source=gbs_navlinks_s|archive-date=25 सितम्बर 2015|url-status=live}} == बाहरी कड़ी == * [https://web.archive.org/web/20120404192014/http://www.jainworld.org/jworg03/ioj/Digambar_Monks_and_Nuns/Digambar.htm दिगम्बरके चित्रदीर्घा] * [https://web.archive.org/web/20110927235514/http://www.jainheritagecentres.com/photogallery/asceticsph01.htm जैन संन्यासी चित्र] * [https://web.archive.org/web/20150402124531/http://www.bhaskar.com/news/MAT-RAJ-OTH-c-17-550465-NOR.html केशलोञ्च] * [https://web.archive.org/web/20150402161055/http://lalmandir.com/aao.php?aa=8 साधूके आहार चर्या आउ केशलोञ्च] * [https://web.archive.org/web/20130922192055/http://www.jainreligion.in/ भारतमे दिगम्बर जैन तीर्थ] * [https://web.archive.org/web/20150801083418/http://djms.in/ दिगम्बर जैन महासमिति] 0f262kctro9khwmwq3exk82fgqlp5hb 80302 80301 2026-09-19T06:20:08Z Pataliputra01 5 80302 wikitext text/x-wiki {{जैनधर्म}} [[सञ्चिका:Gomateswara.jpg|right|thumb|गोम्मटेश्वर बाहुबली (श्रवणबेलगोलमे)]] '''दिगम्बर''' [[जैनधर्म]]के दु सम्प्रदायमे से एक है । दुसरका सम्प्रदाय है - [[श्वेताम्बर]] । ''दिगम्बर = दिक् + अम्बर'' अर्थात् दिशे जेकर अम्बर अर्थात् वस्त्र है । दिगम्बर सम्प्रदायके अनुयायी मोक्ष प्राप्त करेला नग्नतत्व (दिगम्बरत्व) के मुख्य मान हथिन आउ स्त्रीमुक्तिके निषेध कर हथिन । श्वेताम्बरके ४५ ग्रन्थोके ओखनी स्वीकार न करथिन । उनकर कथन है कि जे भगवान् द्वारा भाषित [[आगम (जैन)|आगम ग्रन्थ]]के बहुभाग काल-दोषसे नष्ट हो गेलै है । [[महावीर|तीर्थङ्कर महावीर]]के पश्चात् [[इन्द्रभूति गौतम]], सुधर्मा आउ जम्बूस्वामी तक जैनसङ्घमे विशेष मतभेदके चिन्ह दृष्टिगोचर न होवै । किन्तु जम्बूस्वामीके पश्चात् दिगम्बर आउ श्वेताम्बर सम्प्रदायके आचार्य परम्परा भिन्न पड़ जा है । == परिचय == [[सञ्चिका:Pichi kamandal shastra.jpeg|thumb|अहिंसाके ३ उपकरण: पिच्छी, कमण्डल आउ शास्त्र]] दिगम्बरके अनुसार विष्णु, नन्दी, अपराजित गोवर्धन आउ भद्रबाहु नामक पाँच [[श्रुतकेवली]] होलथिन, जखनिकि श्वेताम्बर परम्परामे प्रभव, शय्यम्भव, यशोभद्र, सम्भूतविजय आउ भद्रवाहु श्रुतकेवली मानल गेलथिन हे । भद्रबाहु दुनो सङ्घमे सामान्य हथिन । एकरासे मालूम होव है कि भद्रबाहूके समय तक जैन सङ्घमे दिगम्बर श्वेताम्बरके मतभेद नै होलै हल । श्वेताम्बर सम्प्रदायके अनुसार महावीर निर्वाणके ६०९ वर्ष बाद (ईसवी ८३) रथवीपुरमे [[आचार्य शिवभूति|शिवभूति]] द्वारा बोटिक मत (दिगम्बर) के स्थापना होलै । [[सञ्चिका:Acharya KundaKunda.jpg|thumb|प्रमुख दिगम्बराचार्या [[कुन्दकुन्द|कुन्दकुन्द स्वामी]]के प्रतिमा (कर्नाटक)]] दिगम्बर मान्यताके अनुसार [[उज्जैन]]मे [[चन्द्रगुप्त]]के राज्यकालमे आचार्य [[भद्रबाहु]]के दुष्काल सम्बन्धी भविष्यवाणी सुनके उनकर शिष्य [[विशाखाचार्य]] अपन सङ्घके लेके पुन्नाट चल गेलथिन । कुछ साधु सिन्धुमे विहार कर गेलथिन । जखनि साधु उज्जैनी लौटके ऐलथिन त ओहाँ दुष्काल पड़ल हलै । ई समय सङ्घके आचार्य नग्नत्व झाकेला साधुके अर्धफालक धारण करेके आदेश देलथिन । आगे चलके कुछ साधु अर्धफालकके त्याग न कैलथिन ‌। एखनी श्वेताम्बर कहलैलथिन । [[मथुरा]]के जैन [[अभिलेख|शिलालेखो]]से एही प्रमाणित होव है कि दुनो सम्प्रदाय ईसवी के प्रथम शताब्दीके आसपास एक दुसरासे पृथक् होलै । [[गुजरात]] आउ [[काठियावाड़]]मे अधिकतर श्वेताम्बर एवं [[दक्षिण भारत]], [[मध्यप्रदेश]] आउ [[उत्तरप्रदेश]]मे अधिकतर दिगम्बर पाएल जा हथिन । == दिगम्बर साधु== {{मुख्य|दिगम्बर साधु}} दिगम्बर मुनि निर्वस्त्र रह हथिन । पड्गाहन करे पर एक बेर खड़ा होके हथवेमे आहार ले हथिन । मात्र पिच्छी, कमण्डल, शास्त्र एवं माला रख हथिन एवं पैदले चल हथिन । अपवाद मार्गसे देखेमे बाधा होवे पर चश्मा आदि कुछ सामान रखेके छूट ले हथिन । ===अट्ठाइस मूलगुण === सब दिगम्बर मुनीला २८ मूलगुणके पालन अनिवार्य होव है । ई है:{{sfn|प्रमाणसागर|२००८|p=१८९}} {|class="wikitable" |- ! व्रत ! नाम ! अर्थ |- style="background:#00ff00;" |rowspan="5"|'''महाव्रत'''-<br /> तीर्थङ्कर आदि महापुरुष जिनकर पालन कर है |१. [[अहिंसा]] |कोनो जीवके मन, वचन, कायसे पीड़ा न पहुँचावल । |- style="background:#00ff00;" |२. [[सत्य]] | हित, मित, प्रिय वचन बोलल । |- style="background:#00ff00;" |३. [[अस्तेय]] | बिन देल वस्तुके ग्रहण न कैल । |- style="background:#00ff00;" |४. [[ब्रह्मचर्य]] | मन, वचन, कायसे मैथुन कर्मके पूर्ण त्याग कैल । |- style="background:#00ff00;" |५. [[अपरिग्रह]] | पदार्थके प्रति ममत्वरूप परिणमनके पूर्ण त्याग |- style="background:#FFFF00;" |rowspan="5"|'''समिति'''-<br /> प्रवृत्तिगत सावधानी {{sfn|प्रमाणसागर|२००८|p=१८९}} |६. ईर्यासमिति | सावधानी पूर्वक चार हाथ जमीन देखके चलल |- style="background:#FFFF00;" |७. भाषा समिति | निन्दा एवं दूषित भाषाके त्याग |- style="background:#FFFF00;" |८. एषणासमिति | श्रावकके एहाँ ४६ दोषसे रहित आहार लेल |- style="background:#FFFF00;" |९. आदाननिक्षेप | धार्मिक उपकरण उठावे आउ रखेमे सावधानी |- style="background:#FFFF00;" |१०. प्रतिष्ठापन | निर्जन्तुक स्थान पर मल-मूत्रके त्याग |- style="background:#00ff00;" |rowspan="1"|'''पाँचेन्द्रियनिरोध''' |११ — १५ | पाँच इन्द्री पर नियन्त्रण |- style="background:#FFFF00" |rowspan="6"|'''छौ आवश्यक'''<br />आवश्यक करे योग्य क्रिया |१६. सामायिक (समता) | समता धारण करके आत्मकेन्द्रित होएल |- style="background:#FFFF00;" |१७. स्तुति |२४ [[तीर्थङ्कर]]के स्तवन |- style="background:#FFFF00;" |१८. वन्दन | [[जैनधर्ममे भगवान्|भगवान्]] के प्रतिमा आउ आचार्यके प्रणाम |- style="background:#FFFF00;" |१९. प्रतिक्रमण | गलतीके शोधन |- style="background:#FFFF00;" |२०. प्रत्याख्यान | त्याग |- style="background:#FFFF00;" |२१. [[कायोत्सर्ग]] | देहके ममत्वके त्यागके आत्म स्वरूपमे लीन होएल |- style="background:#00ff00;" |rowspan="7"|अन्य-<br /> '''७ अन्य''' |२२. अस्नान | स्नान न कैल |- style="background:#00ff00;" |२३. अदन्तधावन | दन्तपङ्क्ति न माञ्जल |- style="background:#00ff00;" |२४. भूशयन | चटाई, जमीन पर विश्राम कैल |- style="background:#00ff00;" |२५. एकभुक्ति | दिनमे एक बेर भोजन |- style="background:#00ff00;" |२६. स्थितिभोजन | खड़ष रहके दुनो हाथसे आहार लेल |- style="background:#00ff00;" |२७. केशलोञ्च | सिर आउ दाढ़ीके केश हाथसे उखाड़ल |- style="background:#00ff00;" |२८. नग्नता | दिगम्बर अवस्थामे रहल |- style="background:#00ff00;" |} ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==सन्दर्भग्रन्थ सूची== * {{citation|last=[[प्रमाणसागर]]|first=मुनि|title=जैन तत्त्वविद्या|year=२००८|publisher=[[भारतीय ज्ञानपीठ]]|url=https://books.google.co.in/books?id=kKqDPzCrwf0C&dq=Jain+Tattvavidya&source=gbs_navlinks_s|isbn=978-81-263-1480-5|access-date=10 जनवरी 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925201536/https://books.google.co.in/books?id=kKqDPzCrwf0C&dq=Jain+Tattvavidya&source=gbs_navlinks_s|archive-date=25 सितम्बर 2015|url-status=live}} == बाहरी कड़ी == * [https://web.archive.org/web/20120404192014/http://www.jainworld.org/jworg03/ioj/Digambar_Monks_and_Nuns/Digambar.htm दिगम्बरके चित्रदीर्घा] * [https://web.archive.org/web/20110927235514/http://www.jainheritagecentres.com/photogallery/asceticsph01.htm जैन संन्यासी चित्र] * [https://web.archive.org/web/20150402124531/http://www.bhaskar.com/news/MAT-RAJ-OTH-c-17-550465-NOR.html केशलोञ्च] * [https://web.archive.org/web/20150402161055/http://lalmandir.com/aao.php?aa=8 साधूके आहार चर्या आउ केशलोञ्च] * [https://web.archive.org/web/20130922192055/http://www.jainreligion.in/ भारतमे दिगम्बर जैन तीर्थ] * [https://web.archive.org/web/20150801083418/http://djms.in/ दिगम्बर जैन महासमिति] {{जैन साधू}} [[श्रेणी:जैनधर्म]] 1qs027jx4m9frlo88qmuy1ho6aahv01