विकिपीडिया magwiki https://mag.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%BE MediaWiki 1.47.0-wmf.22 first-letter मीडिया विशेष वार्ता प्रयोगकर्ता प्रयोगकर्ता वार्ता विकिपीडिया विकिपीडिया वार्ता सञ्चिका सञ्चिका वार्ता मीडियाविकि मीडियाविकि वार्ता साँचा साँचा वार्ता सहयोग सहयोग वार्ता श्रेणी श्रेणी वार्ता TimedText TimedText talk घटक घटक वार्ता Event Event talk साँचा:Infobox holiday 10 657 80788 2052 2026-10-02T14:11:48Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[साँचा:ज्ञानसन्दूक छुट्टी]] के पुनर्निर्देशित 80788 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[साँचा:ज्ञानसन्दूक छुट्टी]] 14vr90oo2xfb1kgzww765r107uaulzo साँचा:ज्ञानसन्दूक छुट्टी 10 1605 80786 62699 2026-10-02T14:10:53Z ऐक्टिवेटेड् 76 ऐक्टिवेटेड् पन्ना [[साँचा:ज्ञानसन्दूक त्योहार]] के [[साँचा:ज्ञानसन्दूक छुट्टी]] पर स्थानान्तरित कैलन 62699 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक | abovestyle = background-color: {{#switch:{{lc:{{{type|}}} }} | islam|islamic = lightgreen | judaism|juda|jewish|jew = lightskyblue | buddhism|buddhist|buddha = palegoldenrod | christian|christ|christianity = lavender | asian festival|asian = rosybrown | secular = darkgray | national|international|local|group = #ddccff | historical|cultural|patriotic|ethnic = lightsalmon | pagan = darkkhaki | commercial = yellow | hindu|hinduism|हिन्दु|हिन्दुधर्म = orange | shinto|shintoism = #FF5F5F | default = lightsteelblue | transparent }} | aboveclass = hd | headerstyle = background-color: {{#switch:{{lc:{{{type|}}} }} | islam|islamic = lightgreen | judaism|juda|jewish|jew = lightskyblue | buddhism|buddhist|buddha = palegoldenrod | christian|christ|christianity = lavender | asian festival|asian = rosybrown | secular = darkgray | national|international|local|group = #ddccff | historical|cultural|patriotic|ethnic = lightsalmon | pagan = darkkhaki | commercial = yellow | hindu|hinduism = orange | shinto|shintoism = #FF5F5F | default = lightsteelblue | transparent }} | bodyclass = vevent | above = {{{holiday_name|{{{त्योहारके_नाम|<includeonly>{{PAGENAMEBASE}}</includeonly>}}}}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|{{{चित्र|}}}}}}|alt={{{alt|}}}}} | caption = {{{caption|{{{शीर्षक|}}}}}} | captionstyle = caption | label1 = आधिकारिक नाम | data1 = {{{official_name|{{{आधिकारिक_नाम|}}}}}} | label2 = अन्य नाम | data2 = {{{nickname|{{{अन्य_नाम|{{{अन्य नाम|}}}}}}}}} | label3 = अनुयायी | data3 = {{{observedby|{{{अनुयायी|}}}}}} | label4 = Liturgical Color | data4 = {{{litcolor|}}} | label5 = प्रकार | data5 = {{{longtype|{{ucfirst:{{{type|{{{प्रकार|}}}}}}}}}}} | class6 = summary | label6 = उद्देश्य | data6 = {{{significance|{{{उद्देश्य|}}}}}} | label7 = उत्सव | data7 = {{{celebrations|{{{उत्सव|}}}}}} | label8 = अनुष्ठान | data8 = {{{observances|{{{अनुष्ठान|}}}}}} | label10 = आरम्भ | data10 = {{{begins|{{{आरम्भ|}}}}}} | label11 = समापन | data11 = {{{ends|{{{अंत|}}}}}} | label12 = तिथि | data12 = {{#if:{{{date|{{{तिथि|}}}}}}|{{#ifexist:{{{date}}}{{{तिथि}}}|[[{{{date}}}{{{तिथि}}}]]|{{{date|{{{तिथि|}}}}}}}} |{{#if:{{{week_ordinal|}}}|{{ucfirst:{{{week_ordinal|}}}}} {{ucfirst:{{{weekday|}}}}} in {{ucfirst:{{{month|}}}}}|<!-- -->{{#if:{{#property:P837}}|{{#invoke:Wikidata|getRawValue|P837|FETCH_WIKIDATA}}<!-- -->{{Infobox holiday/wd}}<!-- -->}}<!-- -->}}}} | label13 = {{#time:Y|last year}}&nbsp;date | data13 = {{Infobox holiday/date|year={{#time:Y|last year}}|date_default={{{date{{#time:Y|last year}}|♦}}}|date={{{date|{{{तिथि|}}}}}}|week_ordinal={{{week_ordinal|}}}|weekday={{{weekday|}}}|month={{{month|}}} }} | label14 = {{#time:Y}}&nbsp;date | data14 = {{Infobox holiday/date|year={{#time:Y}}|date_default={{{date{{#time:Y}}|♦}}}|date={{{date|{{{तिथि|}}}}}}|week_ordinal={{{week_ordinal|}}}|weekday={{{weekday|}}}|month={{{month|}}} }}<!-- -->{{#ifeq:{{{date2007|}}}{{{date2008|}}}{{{date2009|}}}{{{date2010|}}}{{{date2011|}}}{{{date2012|}}}{{{date2013|}}}||| {{#ifeq:{{{date2014|}}}{{{week_ordinal|}}}||{{Edit||2=<span style="color:#FF0000">तिथि अनुपस्थित (कृपया जोड़थिन)</span>|editintro=Template:Infobox_holiday/MoveableHolidays_editintro}}<!-- -->{{#ifeq:{{NAMESPACEE}}||[[बर्ग:Moveable holidays (2014 date missing)]]}}<!-- -->|}} }}<!-- --> | label15 = {{#time:Y|next year}}&nbsp;date | data15 = {{Infobox holiday/date|year={{#time:Y|next year}}|date_default={{{date{{#time:Y|next year}}|♦}}}|date={{{date|{{{तिथि|}}}}}}|week_ordinal={{{week_ordinal|}}}|weekday={{{weekday|}}}|month={{{month|}}} }} | label16 = {{#time:Y|+2 years}}&nbsp;date | data16 = {{Infobox holiday/date|year={{#time:Y|+2 years}}|date_default={{{date{{#time:Y|+2 years}}|♦}}}|date={{{date|{{{तिथि|}}}}}}|week_ordinal={{{week_ordinal|}}}|weekday={{{weekday|}}}|month={{{month|}}} }} | label17 = अगला बेर | data17 = {{#if:{{{date|}}}|{{#ifeq:{{lc:{{{scheduling|}}}}}|same day each year|<!-- -->{{#ifexpr:{{#time: U }}<{{#time: U|{{{date}}}, {{CURRENTYEAR}}}} |{{start-date|{{#time:Y-m-d|{{{date}}} {{CURRENTYEAR}}}}| {{#time:{{#if:{{{mdy|}}}|F j, Y|j F Y}}|{{{date}}} {{CURRENTYEAR}} }} }} |{{start-date|{{#time:Y-m-d|{{{date}}} {{NEXTYEAR}}}}| {{#time:{{#if:{{{mdy|}}}|F j, Y|j F Y}}|{{{date}}} {{NEXTYEAR}} }} }} }}|}}}} | label18 = अवधि | data18 = {{#ifeq:{{{duration|}}}|1 day||}} | label19 = आवृत्ति | data19 = {{#if:{{{frequency|}}}|{{#ifexist:Category:Holidays and observances by frequency ({{{frequency}}})|[[:Category:Holidays and observances by frequency ({{lc:{{{frequency}}}}})|{{{frequency}}}]]|{{{frequency}}} }} }} | label20 = प्रथम बेर | data20 = {{{firsttime|}}} | label21 = अन्तिम बेर | data21 = {{{lasttime|}}} | label22 = प्रारम्भ कैल | data22 = {{{startedby|}}} | label23 = समान पर्व | data23 = {{{relatedto|{{{समान_पर्व|{{{समान पर्व|}}}}}}}}} }}<!-- maintenance stuff -->{{Ifarticle|<!-- --> {{#if:{{{scheduling|}}}|{{#ifexist:Category:Holidays and observances by scheduling ({{lc:{{{scheduling}}}}})|[[बर्ग:Holidays and observances by scheduling ({{lc:{{{scheduling}}}}})]]|}}}}<!-- -->{{#ifeq:{{{significance|}}}||[[बर्ग:Infobox holiday with missing field]]}}<!-- -->{{#ifeq:{{{date2014|}}}||| <!-- [[बर्ग:Moveable holidays (manual dates for 2014)]] - commented-out, see [[Wikipedia:Categories_for_discussion/Log/2015_April_22#Category:Moveable_holidays_(manual_dates_for_2014)]] --> {{#ifeq:{{{date2015|}}}{{{week_ordinal|}}}||[[बर्ग:Moveable holidays (2015 date missing)]]|}} }}<!-- -->{{#ifeq:{{{date|}}}{{{week_ordinal|}}}||[[बर्ग:Moveable holidays (to check)]]|}}<!-- -->}}{{#switch:{{{date|}}}|January 1|January 2|January 3|January 4|January 5|January 6|January 7|January 8|January 9|January 10|January 11|January 12|January 13|January 14|January 15|January 16|January 17|January 18|January 19|January 20|January 21|January 22|January 23|January 24|January 25|January 26|January 27|January 28|January 29|January 30|January 31|February 1|February 2|February 3|February 4|February 5|February 6|February 7|February 8|February 9|February 10|February 11|February 12|February 13|February 14|February 15|February 16|February 17|February 18|February 19|February 20|February 21|February 22|February 23|February 24|February 25|February 26|February 27|February 28|February 29|February 30|February 31|March 1|March 2|March 3|March 4|March 5|March 6|March 7|March 8|March 9|March 10|March 11|March 12|March 13|March 14|March 15|March 16|March 17|March 18|March 19|March 20|March 21|March 22|March 23|March 24|March 25|March 26|March 27|March 28|March 29|March 30|March 31|April 1|April 2|April 3|April 4|April 5|April 6|April 7|April 8|April 9|April 10|April 11|April 12|April 13|April 14|April 15|April 16|April 17|April 18|April 19|April 20|April 21|April 22|April 23|April 24|April 25|April 26|April 27|April 28|April 29|April 30|April 31|May 1|May 2|May 3|May 4|May 5|May 6|May 7|May 8|May 9|May 10|May 11|May 12|May 13|May 14|May 15|May 16|May 17|May 18|May 19|May 20|May 21|May 22|May 23|May 24|May 25|May 26|May 27|May 28|May 29|May 30|May 31|June 1|June 2|June 3|June 4|June 5|June 6|June 7|June 8|June 9|June 10|June 11|June 12|June 13|June 14|June 15|June 16|June 17|June 18|June 19|June 20|June 21|June 22|June 23|June 24|June 25|June 26|June 27|June 28|June 29|June 30|June 31|July 1|July 2|July 3|July 4|July 5|July 6|July 7|July 8|July 9|July 10|July 11|July 12|July 13|July 14|July 15|July 16|July 17|July 18|July 19|July 20|July 21|July 22|July 23|July 24|July 25|July 26|July 27|July 28|July 29|July 30|July 31|August 1|August 2|August 3|August 4|August 5|August 6|August 7|August 8|August 9|August 10|August 11|August 12|August 13|August 14|August 15|August 16|August 17|August 18|August 19|August 20|August 21|August 22|August 23|August 24|August 25|August 26|August 27|August 28|August 29|August 30|August 31|September 1|September 2|September 3|September 4|September 5|September 6|September 7|September 8|September 9|September 10|September 11|September 12|September 13|September 14|September 15|September 16|September 17|September 18|September 19|September 20|September 21|September 22|September 23|September 24|September 25|September 26|September 27|September 28|September 29|September 30|September 31|October 1|October 2|October 3|October 4|October 5|October 6|October 7|October 8|October 9|October 10|October 11|October 12|October 13|October 14|October 15|October 16|October 17|October 18|October 19|October 20|October 21|October 22|October 23|October 24|October 25|October 26|October 27|October 28|October 29|October 30|October 31|November 1|November 2|November 3|November 4|November 5|November 6|November 7|November 8|November 9|November 10|November 11|November 12|November 13|November 14|November 15|November 16|November 17|November 18|November 19|November 20|November 21|November 22|November 23|November 24|November 25|November 26|November 27|November 28|November 29|November 30|November 31|December 1|December 2|December 3|December 4|December 5|December 6|December 7|December 8|December 9|December 10|December 11|December 12|December 13|December 14|December 15|December 16|December 17|December 18|December 19|December 20|December 21|December 22|December 23|December 24|December 25|December 26|December 27|December 28|December 29|December 30|December 31=[[बर्ग:Infobox holiday fixed day]]|{{#switch:{{{date|}}}|1 January|2 January|3 January|4 January|5 January|6 January|7 January|8 January|9 January|10 January|11 January|12 January|13 January|14 January|15 January|16 January|17 January|18 January|19 January|20 January|21 January|22 January|23 January|24 January|25 January|26 January|27 January|28 January|29 January|30 January|31 January|1 February|2 February|3 February|4 February|5 February|6 February|7 February|8 February|9 February|10 February|11 February|12 February|13 February|14 February|15 February|16 February|17 February|18 February|19 February|20 February|21 February|22 February|23 February|24 February|25 February|26 February|27 February|28 February|29 February|30 February|31 February|1 March|2 March|3 March|4 March|5 March|6 March|7 March|8 March|9 March|10 March|11 March|12 March|13 March|14 March|15 March|16 March|17 March|18 March|19 March|20 March|21 March|22 March|23 March|24 March|25 March|26 March|27 March|28 March|29 March|30 March|31 March|1 April|2 April|3 April|4 April|5 April|6 April|7 April|8 April|9 April|10 April|11 April|12 April|13 April|14 April|15 April|16 April|17 April|18 April|19 April|20 April|21 April|22 April|23 April|24 April|25 April|26 April|27 April|28 April|29 April|30 April|31 April|1 May|2 May|3 May|4 May|5 May|6 May|7 May|8 May|9 May|10 May|11 May|12 May|13 May|14 May|15 May|16 May|17 May|18 May|19 May|20 May|21 May|22 May|23 May|24 May|25 May|26 May|27 May|28 May|29 May|30 May|31 May|1 June|2 June|3 June|4 June|5 June|6 June|7 June|8 June|9 June|10 June|11 June|12 June|13 June|14 June|15 June|16 June|17 June|18 June|19 June|20 June|21 June|22 June|23 June|24 June|25 June|26 June|27 June|28 June|29 June|30 June|31 June|1 July|2 July|3 July|4 July|5 July|6 July|7 July|8 July|9 July|10 July|11 July|12 July|13 July|14 July|15 July|16 July|17 July|18 July|19 July|20 July|21 July|22 July|23 July|24 July|25 July|26 July|27 July|28 July|29 July|30 July|31 July|1 August|2 August|3 August|4 August|5 August|6 August|7 August|8 August|9 August|10 August|11 August|12 August|13 August|14 August|15 August|16 August|17 August|18 August|19 August|20 August|21 August|22 August|23 August|24 August|25 August|26 August|27 August|28 August|29 August|30 August|31 August|1 September|2 September|3 September|4 September|5 September|6 September|7 September|8 September|9 September|10 September|11 September|12 September|13 September|14 September|15 September|16 September|17 September|18 September|19 September|20 September|21 September|22 September|23 September|24 September|25 September|26 September|27 September|28 September|29 September|30 September|31 September|1 October|2 October|3 October|4 October|5 October|6 October|7 October|8 October|9 October|10 October|11 October|12 October|13 October|14 October|15 October|16 October|17 October|18 October|19 October|20 October|21 October|22 October|23 October|24 October|25 October|26 October|27 October|28 October|29 October|30 October|31 October|1 November|2 November|3 November|4 November|5 November|6 November|7 November|8 November|9 November|10 November|11 November|12 November|13 November|14 November|15 November|16 November|17 November|18 November|19 November|20 November|21 November|22 November|23 November|24 November|25 November|26 November|27 November|28 November|29 November|30 November|31 November|1 December|2 December|3 December|4 December|5 December|6 December|7 December|8 December|9 December|10 December|11 December|12 December|13 December|14 December|15 December|16 December|17 December|18 December|19 December|20 December|21 December|22 December|23 December|24 December|25 December|26 December|27 December|28 December|29 December|30 December|31 December=[[बर्ग:Infobox holiday fixed day (2)]]|[[बर्ग:Infobox holiday (other)]]}}}}<!-- -->{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[बर्ग:ज्ञानसन्दूक त्योहारमे अज्ञात प्राचलके प्रयोग करैत पन्ना|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=[[साँचा:ज्ञानसन्दूक त्योहार]]मे अज्ञात प्राचल "_VALUE_" के प्रयोग करैत पन्ना |ignoreblank=y| त्योहारके_नाम | चित्र | शीर्षक | आधिकारिक_नाम | अन्य_नाम | अनुयायी | प्रकार | उद्देश्य | आरम्भ | अन्त | शेष | तिथि | अनुष्ठान | उत्सव | समान_पर्व | alt | begins | caption | celebrations | date | date2007 | date2008 | date2009 | date2010 | date2011 | date2012 | date2013 | date2014 | date2015 | date2016 | date2017 | date2018 | date2019 | date2020 | date2021 | date2022 | date2023 | date2024 | date2025 | date{{CURRENTYEAR}} | date2026 | date2027 | date2028 | date2029 | date2030 | duration | ends | firsttime | frequency | holiday_name | image | lasttime | litcolor | longtype | mdy | month | nickname | observances | observedby | official_name | relatedto | scheduling | significance | startedby | type | week_ordinal | weekday }}<!-- maintenance stuff ends here --><noinclude>{{documentation}}<!-- Add categories to the /doc subpage, not here! --> </noinclude> 7pdjhetl9vb5tm6qejf4kteutu41nrn श्रेणी:अध्यात्म 14 2910 80746 63219 2026-10-02T13:44:14Z ऐक्टिवेटेड् 76 80746 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:चिन्तन]] rzz4noghxvg56sjjni0l4yn7u43wc1e श्रेणी:अन्तर्राष्ट्रिय विधि 14 2935 80834 63242 2026-10-02T17:23:59Z ऐक्टिवेटेड् 76 80834 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:विधि]] ff9njuarbrfv1ofdhjs0wak83ihn60k श्रेणी:अफ्रिका 14 2957 80659 63253 2026-10-02T12:53:48Z ऐक्टिवेटेड् 76 80659 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:महाद्वीप]] 0v7e3yil7h2loor6o6wy9pw0rkdb79l श्रेणी:अफ्रिकाके भाषा 14 2962 80657 63257 2026-10-02T12:52:56Z ऐक्टिवेटेड् 76 80657 wikitext text/x-wiki [[सञ्चिका:African language families en.svg|right|260px]] [[श्रेणी:अफ्रिका]] [[श्रेणी:महाद्वीप अनुसार भाषा]] 4xzppwo3d0fotgb0w2twa06n49hqby1 श्रेणी:अर्थ विन्यास इकाई 14 3024 80739 63293 2026-10-02T13:42:29Z ऐक्टिवेटेड् 76 80739 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:अर्थविज्ञान]] [[श्रेणी:भाषीय इकाई]] 855mci2gen3xj9dv6vdh7uijbd68l9w श्रेणी:अल्पसङ्ख्यक-बहुसङ्ख्यक सम्बन्ध 14 3046 80837 63309 2026-10-02T17:24:09Z ऐक्टिवेटेड् 76 80837 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:पार-सांस्कृतिक अध्ययन]] [[श्रेणी:सामाजिक समस्या]] gqc8skq00jkoefahypx2ygiu9yqs367 श्रेणी:आकृति-विज्ञान 14 3072 80743 63333 2026-10-02T13:42:45Z ऐक्टिवेटेड् 76 80743 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:वैज्ञानिक वर्गीकरण]] [[श्रेणी:वर्गशास्त्र]] gkbe4d520zcy6a5yfccf90e7jul7pln श्रेणी:आकृति-विज्ञान (भाषा) 14 3073 80742 63334 2026-10-02T13:42:42Z ऐक्टिवेटेड् 76 80742 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:व्याकरण]] [[श्रेणी:ऐतिहासिक भाषाविज्ञान]] [[श्रेणी:आकृति-विज्ञान|भाषा]] rd3psrclnztrotp925ap1b1c9i34ht7 श्रेणी:आर्ष शब्द आउ वाक्यांश 14 3143 80735 63388 2026-10-02T13:42:06Z ऐक्टिवेटेड् 76 80735 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:ऐतिहासिक भाषाविज्ञान]] [[श्रेणी:शब्द आउ वाक्यांश]] knlyj32my49j43yrnab1e30dhp7n4e6 श्रेणी:आविष्कार 14 3145 80761 63390 2026-10-02T13:47:04Z ऐक्टिवेटेड् 76 80761 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:खोज]] [[श्रेणी:बौद्धिक कृति]] [[श्रेणी:नवाचार]] [[श्रेणी:प्रकारानुसार प्रौद्योगिकी]] 3f9edkoa3xulpcvxfukmryps90r60zm श्रेणी:एसियाई कला 14 3332 80776 63509 2026-10-02T13:55:31Z ऐक्टिवेटेड् 76 80776 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:एसियामे कला]] [[श्रेणी:महाद्वीप अनुसार कला]] pim9h21hqda6j6f7a6zx697ly7qimth श्रेणी:कृषि 14 3523 80808 63653 2026-10-02T14:31:03Z ऐक्टिवेटेड् 76 80808 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:संसाधन भूगोल]] [[श्रेणी:कृषि भूगोल]] [[श्रेणी:आर्थिक क्रियाकलाप]] dsogiq8b30pmc7vkamag9k0yrwp9lw5 श्रेणी:कृषि भूगोल 14 3524 80809 63654 2026-10-02T14:31:13Z ऐक्टिवेटेड् 76 80809 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:भूगोलके शाखा]] [[श्रेणी:मानव भूगोल]] [[श्रेणी:आर्थिक भूगोल]] c6tn089bthk8czi2icda6u6z4qy0euw श्रेणी:खोज 14 3619 80762 63727 2026-10-02T13:47:07Z ऐक्टिवेटेड् 76 80762 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:खोज]] h0vxmlayu1ku8yd55mp7l1x1fyed82l श्रेणी:चीनी-तिब्बती भाषा परिबार 14 3753 80644 63821 2026-10-02T12:49:47Z ऐक्टिवेटेड् 76 ऐक्टिवेटेड् पन्ना [[श्रेणी:चीनी-तिब्बती भाषापरिबार]] के [[श्रेणी:चीनी-तिब्बती भाषा परिबार]] पर स्थानान्तरित कैलन 63821 wikitext text/x-wiki [[बर्ग:भाषापरिवार]] [[बर्ग:एसियाके भाषा]] h9ay4d7walj23o8qmt6aspfcuyiug47 80655 80644 2026-10-02T12:52:29Z ऐक्टिवेटेड् 76 80655 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:भाषा परिवार]] [[श्रेणी:एसियाके भाषा]] 6ttj60pg2cufnzbnfymaggmcfzp21vh श्रेणी:चीनी लिपि 14 3754 80648 63822 2026-10-02T12:50:24Z ऐक्टिवेटेड् 76 80648 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:लिपि]] [[श्रेणी:चीनी भाषा]] [[श्रेणी:शब्दचिह्न लिपि]] 018sar88l5h0ivl08g33p5jyf3ewn37 श्रेणी:चीनी भाषा 14 3755 80642 63823 2026-10-02T12:49:41Z ऐक्टिवेटेड् 76 ऐक्टिवेटेड् पन्ना [[श्रेणी:चीनीभाषा]] के [[श्रेणी:चीनी भाषा]] पर स्थानान्तरित कैलन 63823 wikitext text/x-wiki [[बर्ग:चीनी-तिब्बती भाषापरिबार]] [[बर्ग:सुरभेदी भाषा]] a5hpaa188jo9n67ca381tt0c07495eu 80651 80642 2026-10-02T12:51:37Z ऐक्टिवेटेड् 76 80651 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:चीनी-तिब्बती भाषा परिबार]] [[श्रेणी:सुरभेदी भाषा]] 9lgkqq6s8nqw6kyc8ai4w2pldh1advj श्रेणी:जापान 14 3813 80829 63867 2026-10-02T17:23:43Z ऐक्टिवेटेड् 76 80829 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:देश]] [[श्रेणी:एसिया]] 8uq8lnnooxxnrxvmd383baoic56yxtj श्रेणी:जापानके विवादित क्षेत्र 14 3814 80830 63868 2026-10-02T17:23:46Z ऐक्टिवेटेड् 76 80830 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:जापान|विवादित क्षेत्र]] [[श्रेणी:विवादित क्षेत्र]] d8vrqfeppj06h2rqk8q8vf74b7xx26g श्रेणी:देवनागरी 14 4067 80646 64054 2026-10-02T12:50:02Z ऐक्टिवेटेड् 76 80646 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:लिपि]] [[श्रेणी:ब्राह्मी परिवारके लिपि]] h6io9nbl30dvq9yvqaxdlmijlafyc25 श्रेणी:देवनागरी वर्णमाला 14 4068 80671 64055 2026-10-02T13:00:54Z ऐक्टिवेटेड् 76 80671 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:देवनागरी]] jzj7uof93itmfgu7avyy4vkhbdoimhm श्रेणी:देवनागरी लिपिमे लिखल जाएवाला भाषा 14 4069 80628 64056 2026-10-02T12:33:46Z ऐक्टिवेटेड् 76 ऐक्टिवेटेड् पन्ना [[श्रेणी:देवनागरीलिपिमे लिखल जायेवाला भाषा]] के [[श्रेणी:देवनागरी लिपिमे लिखल जाएवाला भाषा]] पर स्थानान्तरित कैलन 64056 wikitext text/x-wiki [[बर्ग:लिपि अनुसार भाषा|देवनागरी]] [[बर्ग:देवनागरी]] ipdmdus8yxavjvaww4tz0ukftqtqqz4 80641 80628 2026-10-02T12:48:56Z ऐक्टिवेटेड् 76 80641 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:लिपि अनुसार भाषा|देवनागरी]] [[श्रेणी:देवनागरी]] m3t7548e4f9ifihr4vv2fu9coqidgtq श्रेणी:देशानुसार अथवा राष्ट्रानुसार कलाशैली 14 4101 80781 64074 2026-10-02T13:56:24Z ऐक्टिवेटेड् 76 80781 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:देशानुसार कला|*]] [[श्रेणी:राष्ट्रानुसार कला|*]] [[श्रेणी:कला]] fo06apc7kz01cvfdax9e7vj1ms6k03s श्रेणी:देशानुसार आविष्कार 14 4108 80760 64080 2026-10-02T13:47:00Z ऐक्टिवेटेड् 76 80760 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:आविष्कार| ]] [[श्रेणी:देशानुसार श्रेणी|आविष्कार]] [[श्रेणी:देशानुसार विज्ञान आउ प्रौद्योगिकी| ]] [[श्रेणी:देशानुसार नवाचार| ]] 387afcoi8yweies2rxx2xbtg4dp8xew श्रेणी:देशानुसार एसियाई कला 14 4113 80775 64085 2026-10-02T13:55:28Z ऐक्टिवेटेड् 76 80775 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:एसियाई कला|*]] [[श्रेणी:देशानुसार एसियामे कला|*]] kk174rymr4ukeogbjifk0crei2olcq2 श्रेणी:देशानुसार नवाचार 14 4160 80765 64116 2026-10-02T13:47:20Z ऐक्टिवेटेड् 76 80765 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:देशानुसार श्रेणी|आविष्कार]] [[श्रेणी:देशानुसार अर्थव्यवस्था|*]] [[श्रेणी:नवाचार|देश]] 0y56e083quvamyzjsq3ghjd8r57yytl श्रेणी:देशानुसार विज्ञान आउ प्रौद्योगिकी 14 4199 80763 64147 2026-10-02T13:47:11Z ऐक्टिवेटेड् 76 80763 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:देशानुसार श्रेणी|विज्ञान]] [[श्रेणी:स्थानानुसार विज्ञान आउ प्रौद्योगिकी]] [[श्रेणी:देशानुसार अर्थव्यवस्था|*]] c852kjkb8oc1ctwoj4gl5k1m22h7lpm श्रेणी:धार्मिक दर्शन 14 4272 80768 64207 2026-10-02T13:47:31Z ऐक्टिवेटेड् 76 80768 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:दर्शन]] [[श्रेणी:धर्म]] 5t4049rp2mklfzhihjpkr1klk1t3wal श्रेणी:धार्मिक दार्शनिक अवधारणा 14 4273 80767 64208 2026-10-02T13:47:29Z ऐक्टिवेटेड् 76 80767 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:क्षेत्रानुसार अवधारणा]] [[श्रेणी:धार्मिक दर्शन]] [[श्रेणी:दार्शनिक अवधारणा]] pbbjsdeiv4y23b88bmjedqx6yj26azz श्रेणी:ध्यान 14 4286 80745 64219 2026-10-02T13:42:56Z ऐक्टिवेटेड् 76 80745 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:धर्म]] [[श्रेणी:अध्यात्म]] [[श्रेणी:धार्मिक व्यवहार आउ अनुभव]] [[श्रेणी:आध्यात्मिकता]] 67vyzs9noiq2crj2pjf0vxit64xt4p3 श्रेणी:नाइजर-काङ्गो भाषा 14 4313 80652 64244 2026-10-02T12:52:11Z ऐक्टिवेटेड् 76 ऐक्टिवेटेड् पन्ना [[श्रेणी:नाइजर-काङ्गोभाषा]] के [[श्रेणी:नाइजर-काङ्गो भाषा]] पर स्थानान्तरित कैलन 64244 wikitext text/x-wiki [[बर्ग:अफ्रिकाके भाषा]] [[बर्ग:भाषापरिवार]] [[बर्ग:सुरभेदीभाषा]] gz4oyhrkr0famvxdd58tof2b2q30vr5 80656 80652 2026-10-02T12:52:44Z ऐक्टिवेटेड् 76 80656 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:अफ्रिकाके भाषा]] [[श्रेणी:भाषा परिवार]] [[श्रेणी:सुरभेदी भाषा]] 2iiqeruuf7v5g87ayoyyn1ryx5c6ujw श्रेणी:पशुपालन 14 4484 80796 79615 2026-10-02T14:23:49Z ऐक्टिवेटेड् 76 80796 wikitext text/x-wiki ई पशुपालनसे सम्बन्धित श्रेणी है । [[श्रेणी:धंधा]] [[श्रेणी:प्राणी विज्ञान]] 6s3nrhvtpuy64htfzj4ktiqnegv6ixo श्रेणी:पार-सांस्कृतिक अध्ययन 14 4527 80838 65746 2026-10-02T17:24:12Z ऐक्टिवेटेड् 76 80838 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:सांस्कृतिक नृविज्ञान]] [[श्रेणी:सांस्कृतिक अध्ययन]] [[श्रेणी:सांस्कृतिक राजनीति]] 05fzcwxaoj0fpgokv9inx8ufynjdsmc श्रेणी:पूजा 14 4563 80753 65769 2026-10-02T13:44:57Z ऐक्टिवेटेड् 76 80753 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:धार्मिक व्यवहार आउ अनुभव]] j0fzcgjtmrfq7004o0hdur96nlmga6u श्रेणी:प्राकृत भाषा 14 4677 80717 65844 2026-10-02T13:36:58Z ऐक्टिवेटेड् 76 ऐक्टिवेटेड् पन्ना [[श्रेणी:प्राकृतभाषा]] के [[श्रेणी:प्राकृत भाषा]] पर स्थानान्तरित कैलन 65844 wikitext text/x-wiki [[बर्ग:हिन्द-आर्यभाषा]] [[बर्ग:भारतमे शास्त्रीयभाषा]] ejk9p5ymxgg3b0huhozxut69lub4xn6 80731 80717 2026-10-02T13:38:52Z ऐक्टिवेटेड् 76 80731 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:हिन्द-आर्य भाषा]] [[श्रेणी:भारतमे शास्त्रीय भाषा]] 47upm6e3ehac4o6iy8m745uqb6xerja श्रेणी:प्राचीन भारतीय कला 14 4693 80773 65858 2026-10-02T13:55:20Z ऐक्टिवेटेड् 76 80773 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:भारतीय कला]] 69dukgx7umxf3o266v5bhbpcsw9k177 श्रेणी:प्राणी विज्ञान 14 4701 80797 65863 2026-10-02T14:23:54Z ऐक्टिवेटेड् 76 80797 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:जीवविज्ञान]] [[श्रेणी:विज्ञान]] [[श्रेणी:जीवविज्ञानके शाखा]] rjt575dyu4zqkgs7ml2f1wsyd79nt8z श्रेणी:प्रायोगिक भाषाविज्ञान 14 4711 80757 65871 2026-10-02T13:46:45Z ऐक्टिवेटेड् 76 80757 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:भाषाविज्ञान]] [[श्रेणी:सङ्केतविज्ञान]] [[श्रेणी:भाषादर्शन]] 54lmzgc1rr9z9cp7ede5yb2z5vpicw2 श्रेणी:प्रार्थना 14 4719 80754 65878 2026-10-02T13:45:00Z ऐक्टिवेटेड् 76 80754 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:धार्मिक व्यवहार आउ अनुभव]] [[श्रेणी:मानव सञ्चार]] pjs97oiibgkym841u6ekgd1bb3n8zps श्रेणी:फ्रान्सीसी भाषा 14 4754 80661 65890 2026-10-02T12:54:26Z ऐक्टिवेटेड् 76 ऐक्टिवेटेड् पन्ना [[श्रेणी:फ्रान्सीसीभाषा]] के [[श्रेणी:फ्रान्सीसी भाषा]] पर स्थानान्तरित कैलन 65890 wikitext text/x-wiki [[बर्ग:यूरोपके भाषा]] iesrma0cay9t7qz7rsnw4mp1az8v6ag 80663 80661 2026-10-02T12:54:39Z ऐक्टिवेटेड् 76 80663 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:यूरोपके भाषा]] qlme3bdls8gb9cci404orh2pfh4dwgy श्रेणी:बौद्ध दार्शनिक अवधारणा 14 4912 80766 65967 2026-10-02T13:47:24Z ऐक्टिवेटेड् 76 80766 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:बौद्ध दर्शन]] [[श्रेणी:धार्मिक दार्शनिक अवधारणा]] nx3esj24v5hgcprgsjlyczzeh2lrgzv श्रेणी:ब्राह्मी परिवारके लिपि 14 4928 80670 65980 2026-10-02T13:00:51Z ऐक्टिवेटेड् 76 80670 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:अबुगीदा लिपि]] [[श्रेणी:स्रोतानुसार लिपि]] 1m9h44mbq7czfbovn5ebx254i7ztxvo श्रेणी:भारतमे शास्त्रीय भाषा 14 5125 80715 66110 2026-10-02T13:36:44Z ऐक्टिवेटेड् 76 ऐक्टिवेटेड् पन्ना [[श्रेणी:भारतमे शास्त्रीयभाषा]] के [[श्रेणी:भारतमे शास्त्रीय भाषा]] पर स्थानान्तरित कैलन 66110 wikitext text/x-wiki [[बर्ग:भारतके भाषा|शास्त्रीय]] [[बर्ग:शास्त्रीयभाषा]] bwwsywml9lorqpw431u0rf3kcy2nz0c 80730 80715 2026-10-02T13:38:47Z ऐक्टिवेटेड् 76 80730 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:भारतके भाषा|शास्त्रीय]] [[श्रेणी:शास्त्रीय भाषा]] rm6d5yl7dpxk64niso7i0nyxqrcsvmb श्रेणी:भारतीय आविष्कार 14 5140 80755 66122 2026-10-02T13:45:11Z ऐक्टिवेटेड् 76 80755 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:देशानुसार आविष्कार]] [[श्रेणी:भारतके इतिहास|आविष्कार]] 2a0u90i9aj0z9mm498y76l46hhzso6q श्रेणी:भारतीय कला 14 5146 80774 66123 2026-10-02T13:55:25Z ऐक्टिवेटेड् 76 80774 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:देशानुसार एसियाई कला]] [[श्रेणी:भारतमे कला]] [[श्रेणी:राष्ट्रानुसार कला]] [[श्रेणी:भारतीय लोग द्वारा कृति|कला]] 9co0kcdocjf1jqxqqd5i15ukbldtcyd श्रेणी:भारतीय लोग द्वारा कृति 14 5199 80780 66161 2026-10-02T13:56:02Z ऐक्टिवेटेड् 76 80780 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:राष्ट्रानुसार कृति]] [[श्रेणी:भारतमे कला|कृति]] po8wsx8sdzbhdwmyswvhm2iv35gya8c श्रेणी:भाषा आकृति-विज्ञानके इकाई 14 5231 80741 66181 2026-10-02T13:42:37Z ऐक्टिवेटेड् 76 80741 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:आकृति-विज्ञान (भाषा)]] [[श्रेणी:भाषीय इकाई]] 3gkycbehnxgma152q34ci78j0yn9r5h श्रेणी:भाषानुसार शब्द 14 5242 80734 66188 2026-10-02T13:39:05Z ऐक्टिवेटेड् 76 80734 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:शब्द]] [[श्रेणी:भाषानुसार श्रेणी|शब्द]] pzxmwmvn4inw8jsmtjb47zigvafzcs3 श्रेणी:भाषानुसार साहित्य 14 5244 80729 66189 2026-10-02T13:38:42Z ऐक्टिवेटेड् 76 80729 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:साहित्य|*]] [[श्रेणी:भाषानुसार श्रेणी|साहित्य]] [[श्रेणी:भाषानुसार कृति|*]] 6cp6bvjwynls2dx51h5xu4316auwt4q श्रेणी:भाषीय इकाई 14 5251 80740 66194 2026-10-02T13:42:32Z ऐक्टिवेटेड् 76 80740 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:भाषाविज्ञान]] 3jnveokx3kz21tcho8r12ewa0qtawjq श्रेणी:मानक भाषा 14 5516 80721 66387 2026-10-02T13:37:15Z ऐक्टिवेटेड् 76 ऐक्टिवेटेड् पन्ना [[श्रेणी:मानकभाषा]] के [[श्रेणी:मानक भाषा]] पर स्थानान्तरित कैलन 66387 wikitext text/x-wiki [[बर्ग:भाषा प्रकार आउ शैली]] [[बर्ग:भाषानीति]] jstjoc88p2pt2xqddf6r4l21qo450qq 80733 80721 2026-10-02T13:39:02Z ऐक्टिवेटेड् 76 80733 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:भाषा प्रकार आउ शैली]] [[श्रेणी:भाषानीति]] ti4ihe03k5subkmrlfkqrtffgbtxk1s श्रेणी:यूरोप 14 5659 80658 66476 2026-10-02T12:53:46Z ऐक्टिवेटेड् 76 80658 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:महाद्वीप]] 0v7e3yil7h2loor6o6wy9pw0rkdb79l श्रेणी:यूरोपके भाषा 14 5666 80660 66482 2026-10-02T12:53:51Z ऐक्टिवेटेड् 76 80660 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:यूरोप]] [[श्रेणी:भाषा]] [[श्रेणी:महाद्वीप अनुसार भाषा]] go3pcns7xy6iegnazquy16688k0cjdb श्रेणी:योग 14 5676 80747 66489 2026-10-02T13:44:23Z ऐक्टिवेटेड् 76 80747 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:भारतीय दर्शन]] [[श्रेणी:हिन्दुधर्म]] [[श्रेणी:आध्यात्मिकता]] [[श्रेणी:शारीरिक व्यायाम]] [[श्रेणी:ध्यान]] [[श्रेणी:हिन्दु प्रार्थना आउ ध्यान]] cz44ajknxcdfansgodyh8fv1ymcmonw श्रेणी:राष्ट्रानुसार कला 14 5786 80777 66565 2026-10-02T13:55:36Z ऐक्टिवेटेड् 76 80777 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:दृश्यकला|*]] [[श्रेणी:राष्ट्रानुसार संस्कृति|*]] [[श्रेणी:राष्ट्रानुसार कृति|*]] pgla4nbw0213kyagkaxzzbgukno3jlp 80778 80777 2026-10-02T13:55:49Z ऐक्टिवेटेड् 76 80778 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:दृश्यकला]] [[श्रेणी:राष्ट्रानुसार संस्कृति]] [[श्रेणी:राष्ट्रानुसार कृति]] 1runiy9qu2j0d1nkndd454cv0k64jvc श्रेणी:राष्ट्रानुसार कृति 14 5787 80779 66566 2026-10-02T13:55:58Z ऐक्टिवेटेड् 76 80779 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:सर्जनात्मक कृति]] [[श्रेणी:राष्ट्रानुसार संस्कृति]] 8rej3e0n6bbpjkapev9z8fvh15p5fgy श्रेणी:रुचि 14 5812 80749 66585 2026-10-02T13:44:41Z ऐक्टिवेटेड् 76 80749 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:मनोरञ्जन]] [[श्रेणी:योग्यता]] [[श्रेणी:मनोविनोद]] 13t2sfg7jiegk8o52q9w3qafqelsqpk श्रेणी:लिपि 14 5877 80647 66628 2026-10-02T12:50:19Z ऐक्टिवेटेड् 76 80647 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:भाषा]] [[श्रेणी:लेखन]] [[श्रेणी:अवधारणात्मक प्रणालिय]] gd4c8j3uudql4f1gazb9h9q6tihtjkx श्रेणी:वनस्पति विज्ञान 14 5911 80795 66653 2026-10-02T14:23:18Z ऐक्टिवेटेड् 76 80795 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:जीवविज्ञान]] [[श्रेणी:विज्ञान]] [[श्रेणी:जीवविज्ञानके शाखा]] rjt575dyu4zqkgs7ml2f1wsyd79nt8z श्रेणी:वर्णमाला 14 5918 80654 66658 2026-10-02T12:52:23Z ऐक्टिवेटेड् 76 80654 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:लिपि]] [[श्रेणी:भाषाविज्ञान]] gopt4cnndpmvt30gg47tteusfbgogs8 श्रेणी:वाक्यविन्यास 14 5927 80759 66662 2026-10-02T13:46:55Z ऐक्टिवेटेड् 76 80759 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:व्याकरण]] [[श्रेणी:ऐतिहासिक भाषाविज्ञान]] [[श्रेणी:सञ्ज्ञानशास्त्र]] [[श्रेणी:भाषादर्शन]] sqtejrycvr31ra2kah6xbui08t1b7q6 श्रेणी:वाक्यविन्यासी तत्त्व 14 5929 80758 66664 2026-10-02T13:46:49Z ऐक्टिवेटेड् 76 80758 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:वाक्यविन्यास|तत्त्व]] [[श्रेणी:भाषीय इकाई]] klu2vw364cbqa745ie1lgcggfn56ah0 श्रेणी:विवादित क्षेत्र 14 6049 80831 66749 2026-10-02T17:23:50Z ऐक्टिवेटेड् 76 80831 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:विश्वके विवादित क्षेत्र]] [[श्रेणी:अन्तर्राष्ट्रिय विवाद|क्षेत्र]] [[श्रेणी:सम्प्रभुता]] [[श्रेणी:भौगोलिक क्षेत्र]] kwbv2d3yfessuvgyej7suirhn9t2of8 श्रेणी:विश्वके विवादित क्षेत्र 14 6064 80832 66758 2026-10-02T17:23:53Z ऐक्टिवेटेड् 76 80832 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:अन्तर्राष्ट्रिय विवाद]] [[श्रेणी:राजनीति]] qozd0xef04ny98mujk1wjys5mvp9ymg श्रेणी:वैज्ञानिक वर्गीकरण 14 6117 80744 66803 2026-10-02T13:42:51Z ऐक्टिवेटेड् 76 80744 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:विज्ञान]] [[श्रेणी:वर्गीकरण]] a28cta84kz8p3313m45tszye455ljbw श्रेणी:व्याकरण 14 6157 80727 66836 2026-10-02T13:38:24Z ऐक्टिवेटेड् 76 80727 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:भाषा]] 4r36bwu1u9toinyi31kdyuvfyd8x26p श्रेणी:शब्द 14 6178 80756 66855 2026-10-02T13:46:39Z ऐक्टिवेटेड् 76 80756 wikitext text/x-wiki ::''ई श्रेणीके बुनियादी लेख '''[[शब्द]]''' हे'' [[श्रेणी:भाषा आकृति-विज्ञानके इकाई]] [[श्रेणी:अर्थ विन्यास इकाई]] [[श्रेणी:शब्द आउ वाक्यांश|*]] [[श्रेणी:शाब्दिक इकाई]] [[श्रेणी:प्रायोगिक भाषाविज्ञान]] [[श्रेणी:वाक्यविन्यासी तत्त्व]] 9iigu49oxqa5mvawynlz4ny4n3j42pt श्रेणी:शब्द आउ वाक्यांश 14 6179 80736 66856 2026-10-02T13:42:12Z ऐक्टिवेटेड् 76 80736 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:शाब्दिक इकाई]] [[श्रेणी:अर्थ विन्यास इकाई]] [[श्रेणी:भाषा आकृति-विज्ञानके इकाई]] 9jh4nv3msmxmbbh1ob2a05qctfzo6ku श्रेणी:शाब्दिक अर्थविज्ञान 14 6188 80738 66862 2026-10-02T13:42:24Z ऐक्टिवेटेड् 76 80738 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:कोशविज्ञान]] [[श्रेणी:अर्थविज्ञान]] h7oxbjcz96073jw803xoi60itmk8kd5 श्रेणी:शाब्दिक इकाई 14 6189 80737 66863 2026-10-02T13:42:19Z ऐक्टिवेटेड् 76 80737 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:शाब्दिक अर्थविज्ञान]] [[श्रेणी:कोशविज्ञान]] [[श्रेणी:अर्थ विन्यास इकाई]] [[श्रेणी:भाषा आकृति-विज्ञानके इकाई]] 1aps4qiezma916nwkrdpd5c6l4pgrm5 श्रेणी:शारीरिक व्यायाम 14 6193 80748 66864 2026-10-02T13:44:31Z ऐक्टिवेटेड् 76 80748 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:स्वास्थ्यके निर्धारक]] [[श्रेणी:रुचि]] [[श्रेणी:निजी देखभाल]] [[श्रेणी:खेल]] [[श्रेणी:मनोविनोद]] byi86p1jhdqtysq3eeokbttsf8u7hz2 श्रेणी:शास्त्रीय भाषा 14 6198 80719 66869 2026-10-02T13:37:13Z ऐक्टिवेटेड् 76 ऐक्टिवेटेड् पन्ना [[श्रेणी:शास्त्रीयभाषा]] के [[श्रेणी:शास्त्रीय भाषा]] पर स्थानान्तरित कैलन 66869 wikitext text/x-wiki [[बर्ग:मानकभाषा]] [[बर्ग:ऐतिहासिक भाषाविज्ञान]] [[बर्ग:आर्ष शब्द आउ वाक्यांश]] f1z24msfq9i1sius33w1g9bos98jn7o 80732 80719 2026-10-02T13:38:57Z ऐक्टिवेटेड् 76 80732 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:मानक भाषा]] [[श्रेणी:ऐतिहासिक भाषाविज्ञान]] [[श्रेणी:आर्ष शब्द आउ वाक्यांश]] ci6kvp9h5nt70xy2m087v7kybzb1inl श्रेणी:संवैधानिक राज्य प्रकार 14 6274 80835 66911 2026-10-02T17:24:02Z ऐक्टिवेटेड् 76 80835 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:सरकार]] p3t03sks1zj5umpwlt4be1v4drclxr8 श्रेणी:संस्कृत 14 6279 80724 66916 2026-10-02T13:38:15Z ऐक्टिवेटेड् 76 80724 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:हिन्द-आर्य भाषा]] [[श्रेणी:भारतमे शास्त्रीय भाषा]] [[श्रेणी:भारतके भाषा]] 58ba50zhkfdnaae6azp9bi5j75bynn3 श्रेणी:संस्कृत विद्वान 14 6283 80725 19608 2026-10-02T13:38:18Z ऐक्टिवेटेड् 76 80725 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:संस्कृत]] bpnesgyjgksonbhano16s2onlusfc96 श्रेणी:संस्कृत व्याकरण 14 6284 80726 66920 2026-10-02T13:38:22Z ऐक्टिवेटेड् 76 80726 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:संस्कृत]] [[श्रेणी:व्याकरण]] hgims44t5mlggpfcbp7fq2qekweej5x श्रेणी:संस्कृत शब्द 14 6285 80723 66921 2026-10-02T13:37:29Z ऐक्टिवेटेड् 76 80723 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:संस्कृत]] [[श्रेणी:भाषानुसार शब्द]] [[श्रेणी:आर्ष शब्द आउ वाक्यांश]] kdx1ae211hfed66wjchx9c8ha6yx6js श्रेणी:संस्कृत साहित्य 14 6286 80728 66922 2026-10-02T13:38:32Z ऐक्टिवेटेड् 76 80728 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:भारतीय साहित्य]] [[श्रेणी:साहित्य]] [[श्रेणी:भाषानुसार साहित्य]] [[श्रेणी:संस्कृत]] 15wi7er7jl94irticmpal9md0j99ep6 श्रेणी:सत्ता (सामाजिक आउ राजनैतिक) 14 6337 80836 66967 2026-10-02T17:24:06Z ऐक्टिवेटेड् 76 80836 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:अल्पसङ्ख्यक-बहुसङ्ख्यक सम्बन्ध]] [[श्रेणी:दार्शनिक अवधारणा]] [[श्रेणी:राजनैतिक अवधारणा]] [[श्रेणी:सामाजिक अवधारणा]] [[श्रेणी:सामाजिक मनोविज्ञान]] gkkdhgow7bfjmdnlep3sry26ytr58hd श्रेणी:सम्प्रभुता 14 6397 80833 67012 2026-10-02T17:23:57Z ऐक्टिवेटेड् 76 80833 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:अन्तर्राष्ट्रिय विधि]] [[श्रेणी:राजनैतिक अवधारणा]] [[श्रेणी:संवैधानिक राज्य प्रकार]] [[श्रेणी:सत्ता (सामाजिक आउ राजनैतिक)]] d2l1d87xv3zzdor220so4v0pydxl61t श्रेणी:सुरभेदी भाषा 14 6549 80649 20453 2026-10-02T12:50:52Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[श्रेणी:सुरभेदीभाषा]] तकके पुनर्निर्दशन हटावल गेलै 80649 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:भाषा]] [[श्रेणी:सुर (भाषा)]] kvtgvpzaoogfo84a24j6ux5ft07mkyb श्रेणी:सुरभेदीभाषा 14 6550 80650 67131 2026-10-02T12:51:14Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[श्रेणी:सुरभेदी भाषा]] के पुनर्निर्देशित 80650 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[श्रेणी:सुरभेदी भाषा]] m42jx1xminhwwcuen2cxvqx622bocfw श्रेणी:स्थानानुसार विज्ञान आउ प्रौद्योगिकी 14 6626 80764 67183 2026-10-02T13:47:14Z ऐक्टिवेटेड् 76 80764 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:विज्ञान आउ प्रौद्योगिकी]] [[श्रेणी:स्थानानुसार श्रेणी|विज्ञान आउ प्रौद्योगिकी]] hmqza9sz3e5cftnb46pduwglvtcdvjo श्रेणी:स्वरवर्ण 14 6658 80672 67206 2026-10-02T13:00:57Z ऐक्टिवेटेड् 76 80672 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:देवनागरी वर्णमाला]] cnjemh7g375shvuwvjr15tfengd0smn श्रेणी:हिन्दु पूजा 14 6740 80751 67263 2026-10-02T13:44:50Z ऐक्टिवेटेड् 76 80751 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:हिन्दु व्यवहार आउ अनुभव|पूजा]] [[श्रेणी:पूजा]] l31p33uiji6ywd3eey9bhnon3w74dm1 श्रेणी:हिन्दु प्रार्थना आउ ध्यान 14 6743 80750 67266 2026-10-02T13:44:46Z ऐक्टिवेटेड् 76 80750 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:हिन्दु पूजा|प्रार्थना]] [[श्रेणी:ध्यान]] [[श्रेणी:प्रार्थना]] ekflcgjgt0ni5xjc34196apapg1m2sm श्रेणी:हिन्दु व्यवहार आउ अनुभव 14 6748 80752 67269 2026-10-02T13:44:53Z ऐक्टिवेटेड् 76 80752 wikitext text/x-wiki [[श्रेणी:धार्मिक व्यवहार आउ अनुभव]] [[श्रेणी:हिन्दुधर्म]] lob8o0l34zactiucvbe4lreq453a5p8 अओमोरी 0 7311 80821 75254 2026-10-02T17:07:34Z ऐक्टिवेटेड् 76 80821 wikitext text/x-wiki [[सञ्चिका:Aomori Montage.jpg|thumb|]] '''अओमोरी''' ([[जापानी भाषा|जापानी]]: {{Ruby|青森市|あおもりし}} ), [[जापान]]के [[अओमोरी राज्य]]के राजधानी हे । जापानके २०२२ के जनगणनाके अनुसार अओमोरी नगरके जनसङ्ख्या २.६ लाख हे आउ एकर महानगरीय क्षेत्रके जनसङ्ख्या ३.१ लाख हे । एकर नगरपालिका क्षेत्र ३२० वर्ग किमी (८३० वर्ग मील) है । == एकरो देखहु== * [[जनसङ्ख्या अनुसार जापानके नगरके सूची]] * [[जापानके महानगर]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:जापानके महानगर]] [[श्रेणी:जापान]] t79swvh3xficggugaxctkvsey9jkpq7 अङ्कोरवाट 0 7338 80822 75257 2026-10-02T17:10:00Z ऐक्टिवेटेड् 76 80822 wikitext text/x-wiki [[सञ्चिका:Angkor_Wat.jpg|thumb|मुख्य परिसरके सामनेके भाग]] '''अङ्कोरबाट''' ('''अङ्कोर् वाट्'''; [[ख्मेर भाषा|ख्मेर्]]: អង្គរវត្ត) [[कम्बोडिया]]मे एगो [[मन्दिर]] परिसर आउ बिश्वके सबसे बड़का धार्मिक स्मारक हे, १६२.६ हेक्टेयर (१,६२६,००० वर्गमीटर; ४०२ एकड़) के नापेवाला एगो स्थलपर । ई एगो [[हिन्दु मन्दिर]] हे। ई कम्बोडियाके [[अङ्कोर]]मे हे जेकर पुराननाम 'जशोधरपुर' (यशोधरपुर) हे । एकर निर्माण सम्राट [[सूर्यबर्मन द्वितीय]] (१११२-५३ ई॰) के शासनकालमे होएल हल । [[मीकाङ्ग नदी]] के किनारे [[सिमरिप]] नगरमे बनल ई मन्दिर आझो संसारके सबसे बड़का मन्दिर हे जे सैकड़ो वर्गमील मे फैलल हे । राष्ट्रलागि सम्मानके प्रतीक ई मन्दिर कम्बोडियाके राष्ट्रध्वजोमे स्थान देल गेल हे । ई मन्दिर मेरुपर्बतोके प्रतीक हे । एकर भित्तिपर भारतीय [[हिन्दुधरम]] ग्रन्थके प्रसङ्गके चित्रण हे । ईसब प्रसङ्गमे [[अप्सरा]] बड्डसुन्दर चित्रित करल गेल हे, [[असुर]] आउ [[देवता]]के बीचे समुद्र मन्थनके दृश्यो देखावल गेल हे । बिश्वके सबसे लोकप्रिय पर्यटन स्थानमे से एगो होवेके साथहीँ ई मन्दिर [[यूनेस्को]]के [[विश्व धरोहर स्थल]]मे से एगो हे । पर्यटक इहाँ खाली [[वास्तुशास्त्र]]के अनुपम सौन्दर्य देखहीँ न आवहथ बल्कि इहाँके सूर्योदय आउ सूर्यास्त देखहूँ आवहथ । [[सनातनी लोग]] एकरा पवित्र [[तीर्थस्थान]] मानहथ । == एकरो देखहूँ == * [[मन्दिर]] * [[भारतीय वास्तुकला]] * [[तिरुपति]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:हिन्दु मन्दिर]] [[श्रेणी:अङ्कोर]] [[श्रेणी:कम्बोडियाके मन्दिर]] i9et9ujsuq2sjhl0368ppyfmpq2szv6 80823 80822 2026-10-02T17:20:23Z ऐक्टिवेटेड् 76 ऐक्टिवेटेड् पन्ना [[अङ्कोरबाट्]] के [[अङ्कोरवाट]] पर स्थानान्तरित कैलन 80822 wikitext text/x-wiki [[सञ्चिका:Angkor_Wat.jpg|thumb|मुख्य परिसरके सामनेके भाग]] '''अङ्कोरबाट''' ('''अङ्कोर् वाट्'''; [[ख्मेर भाषा|ख्मेर्]]: អង្គរវត្ត) [[कम्बोडिया]]मे एगो [[मन्दिर]] परिसर आउ बिश्वके सबसे बड़का धार्मिक स्मारक हे, १६२.६ हेक्टेयर (१,६२६,००० वर्गमीटर; ४०२ एकड़) के नापेवाला एगो स्थलपर । ई एगो [[हिन्दु मन्दिर]] हे। ई कम्बोडियाके [[अङ्कोर]]मे हे जेकर पुराननाम 'जशोधरपुर' (यशोधरपुर) हे । एकर निर्माण सम्राट [[सूर्यबर्मन द्वितीय]] (१११२-५३ ई॰) के शासनकालमे होएल हल । [[मीकाङ्ग नदी]] के किनारे [[सिमरिप]] नगरमे बनल ई मन्दिर आझो संसारके सबसे बड़का मन्दिर हे जे सैकड़ो वर्गमील मे फैलल हे । राष्ट्रलागि सम्मानके प्रतीक ई मन्दिर कम्बोडियाके राष्ट्रध्वजोमे स्थान देल गेल हे । ई मन्दिर मेरुपर्बतोके प्रतीक हे । एकर भित्तिपर भारतीय [[हिन्दुधरम]] ग्रन्थके प्रसङ्गके चित्रण हे । ईसब प्रसङ्गमे [[अप्सरा]] बड्डसुन्दर चित्रित करल गेल हे, [[असुर]] आउ [[देवता]]के बीचे समुद्र मन्थनके दृश्यो देखावल गेल हे । बिश्वके सबसे लोकप्रिय पर्यटन स्थानमे से एगो होवेके साथहीँ ई मन्दिर [[यूनेस्को]]के [[विश्व धरोहर स्थल]]मे से एगो हे । पर्यटक इहाँ खाली [[वास्तुशास्त्र]]के अनुपम सौन्दर्य देखहीँ न आवहथ बल्कि इहाँके सूर्योदय आउ सूर्यास्त देखहूँ आवहथ । [[सनातनी लोग]] एकरा पवित्र [[तीर्थस्थान]] मानहथ । == एकरो देखहूँ == * [[मन्दिर]] * [[भारतीय वास्तुकला]] * [[तिरुपति]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:हिन्दु मन्दिर]] [[श्रेणी:अङ्कोर]] [[श्रेणी:कम्बोडियाके मन्दिर]] i9et9ujsuq2sjhl0368ppyfmpq2szv6 कन्नड भाषा 0 8377 80588 26995 2026-10-02T12:08:41Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[कन्नडभाषा]] तकके पुनर्निर्दशन हटावल गेलै 80588 wikitext text/x-wiki '''कन्नड''' (ಕನ್ನಡ) एगो सास्त्रीय [[द्राविड़ीय भाषा]] हे जे मुखरूपसे [[भारत]]के दक्खिन-पच्छिमी क्षेत्रमे [[कर्नाटक]]के लोगद्वारा बोलल जाहे । भाषा [[महाराष्ट्र]], [[आन्ध्रप्रदेश]], [[तमिल्नाडु]], [[तेलङ्गाना]], [[केरल]] आउ [[गोआ]] राज्यमे भाषायी अल्पसङ्ख्यद्वारा आउ बिदेसमे कन्नडिगोद्वारा बोलल जाहे । २०११ तक भाषाके लगभग ४.३ करोड़ देसी बक्ता हलथिन । कन्नडके [[कर्नाटक]]मे १.२९ करोड़से बेसी गैर-देसी बक्ताद्वारा दुसरा आउ तीसरा भाषाके रूपोमे बोलल जा हे, जे कुल जोड़के ५.६९ करोड़ बक्ता होवहे । कन्नड दक्खिन आउ मध्धभारतके कुछ सबसे शक्तिशाली राजवंशके राजभाषा हलै, जैसे [[कदम्ब राजवंश|कदम्ब]], [[चालुक्क राजवंश|चालुक्क]], [[राष्ट्रकूट राजवंश|राष्ट्रकूट]], [[यादव (सेउना) राजवंश|यादव वंश या सेउना]], पच्छिमी गङ्गा राजवंश, मैसूरुके ओडेयर, केलाडी होयसालके नायक आउ [[विजयनगर साम्राज्य]] । ई [[भारतके अनुसूचित भाषा]]मे से एक हे आउ कर्नाटक राज्यके अधिकारिक आउ प्रशासनिक भाषा हे । कन्नड भाषा [[कन्नड लिपि]]मे लिखल जाहे, जे ५मा सताब्दीके [[कदम्ब लिपि]] से बिकसित होलईहे । कन्नडके लगभग डेढ़ सहस्राब्दीला अभिलेखीय रूपसे प्रमानित कैल गोली हे आउ साहित्यिक पुराना कन्नड ६मा सताब्दीके गङ्गा राजवंशमे आउ ९मा शताब्दीके [[राष्ट्रकूट राजवंश]] खनि बिकसित होलै । कन्नडके एक सहस्रसे बेसी बरिसके अखण्ड साहित्यिक इतिहास हे । कन्नड साहित्यके ८ ज्ञानपीठ पुरस्कारसे सम्मानित कैल गेलीहे, जे कोइयो द्राविड़ीय भाषाला सबसे बेसी आउ कौनो भारतीय भाषाला दुसरा सर्वोच्च हे । [[संस्कृति मन्त्रालय, भारत|संस्कृति मन्त्रालय]]द्वारा नियुक्त भाषायी बिसेसज्ञके समितिके अनुशंसाके आधार पर [[भारतसरकार]] कन्नडके भारतके [[भारतके भाषा#शास्त्रीय भाषा|शास्त्रीय भाषा]] नामित करकै । जुलाई २०११ मे, भाषासे सम्बन्धित अनुसन्धानके सुबिधाला [[मैसूरु]]मे केन्द्रीय भारतीय भाषा सन्स्थाके भागके रूपमे सास्त्रीय कन्नडके अध्ययनला एगो केन्द्र स्थापित कैल गेली हल । == इहो देखहु == * [[भारतके भाषा]] * [[भारतके अधिकारिक भाषा]] * [[मातृभाषा बक्ताके सङ्ख्याके अनुसार भाषाके सूची]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:कन्नड भाषा|*]] [[श्रेणी:भारतके आधिकारिक भाषा]] [[श्रेणी:भारतके शास्त्रीय भाषा]] [[श्रेणी:भारतके भाषा]] [[श्रेणी:द्राविडीय भाषा]] 2hgkfvfcrv847wiovw73kw9iyt95106 कन्नडभाषा 0 8378 80586 67691 2026-10-02T12:06:07Z ऐक्टिवेटेड् 76 80586 wikitext text/x-wiki '''कन्नड''' (ಕನ್ನಡ) एगो सास्त्रीय [[द्राविड़ीय भाषा]] हे जे मुखरूपसे [[भारत]]के दक्खिन-पच्छिमी क्षेत्रमे [[कर्नाटक]]के लोगद्वारा बोलल जाहे । भाषा [[महाराष्ट्र]], [[आन्ध्रप्रदेश]], [[तमिल्नाडु]], [[तेलङ्गाना]], [[केरल]] आउ [[गोआ]] राज्यमे भाषायी अल्पसङ्ख्यद्वारा आउ बिदेसमे कन्नडिगोद्वारा बोलल जाहे । २०११ तक भाषाके लगभग ४.३ करोड़ देसी बक्ता हलथिन । कन्नडके [[कर्नाटक]]मे १.२९ करोड़से बेसी गैर-देसी बक्ताद्वारा दुसरा आउ तीसरा भाषाके रूपोमे बोलल जा हे, जे कुल जोड़के ५.६९ करोड़ बक्ता होवहे । कन्नड दक्खिन आउ मध्धभारतके कुछ सबसे शक्तिशाली राजवंशके राजभाषा हलै, जैसे [[कदम्ब राजवंश|कदम्ब]], [[चालुक्क राजवंश|चालुक्क]], [[राष्ट्रकूट राजवंश|राष्ट्रकूट]], [[यादव (सेउना) राजवंश|यादव वंश या सेउना]], पच्छिमी गङ्गा राजवंश, मैसूरुके ओडेयर, केलाडी होयसालके नायक आउ [[विजयनगर साम्राज्य]] । ई [[भारतके अनुसूचित भाषा]]मे से एक हे आउ कर्नाटक राज्यके अधिकारिक आउ प्रशासनिक भाषा हे । कन्नड भाषा [[कन्नड लिपि]]मे लिखल जाहे, जे ५मा सताब्दीके [[कदम्ब लिपि]] से बिकसित होलईहे । कन्नडके लगभग डेढ़ सहस्राब्दीला अभिलेखीय रूपसे प्रमानित कैल गोली हे आउ साहित्यिक पुराना कन्नड ६मा सताब्दीके गङ्गा राजवंशमे आउ ९मा शताब्दीके [[राष्ट्रकूट राजवंश]] खनि बिकसित होलै । कन्नडके एक सहस्रसे बेसी बरिसके अखण्ड साहित्यिक इतिहास हे । कन्नड साहित्यके ८ ज्ञानपीठ पुरस्कारसे सम्मानित कैल गेलीहे, जे कोइयो द्राविड़ीय भाषाला सबसे बेसी आउ कौनो भारतीय भाषाला दुसरा सर्वोच्च हे । [[संस्कृति मन्त्रालय, भारत|संस्कृति मन्त्रालय]]द्वारा नियुक्त भाषायी बिसेसज्ञके समितिके अनुशंसाके आधार पर [[भारतसरकार]] कन्नडके भारतके [[भारतके भाषा#शास्त्रीय भाषा|शास्त्रीय भाषा]] नामित करकै । जुलाई २०११ मे, भाषासे सम्बन्धित अनुसन्धानके सुबिधाला [[मैसूरु]]मे केन्द्रीय भारतीय भाषा सन्स्थाके भागके रूपमे सास्त्रीय कन्नडके अध्ययनला एगो केन्द्र स्थापित कैल गेली हल । == इहो देखहु == * [[भारतके भाषा]] * [[भारतके अधिकारिक भाषा]] * [[मातृभाषा बक्ताके सङ्ख्याके अनुसार भाषाके सूची]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:कन्नड भाषा|*]] [[श्रेणी:भारतके आधिकारिक भाषा]] [[श्रेणी:भारतके शास्त्रीय भाषा]] [[श्रेणी:भारतके भाषा]] [[श्रेणी:द्राविडीय भाषा]] 2hgkfvfcrv847wiovw73kw9iyt95106 80589 80586 2026-10-02T12:08:44Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[कन्नड भाषा]] के पुनर्निर्देशित 80589 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[कन्नड भाषा]] 8im1xl8j44zmwxbjfj035mvb0u3kx0b कन्नड़भाषा 0 8380 80611 27009 2026-10-02T12:23:06Z ऐक्टिवेटेड् 76 पुनर्निर्दशनके लक्ष्य [[कन्नडभाषा]] से [[कन्नड भाषा]] मे बदललै 80611 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[कन्नड भाषा]] 8im1xl8j44zmwxbjfj035mvb0u3kx0b काण्ड 0 8563 80814 79605 2026-10-02T14:37:33Z ऐक्टिवेटेड् 76 80814 wikitext text/x-wiki '''काण्ड''' प्रायः कौनो अनुचित या बुरा कृत्यके संज्ञाके काम करऽ है । कौनौ प्राकृतिक अप्रिय घटनाके काण्ड न कहल जा है । ई शब्दके उत्पत्ति पहिलेके [[महाकाव्य]]के अध्यायला प्रयुक्त शब्द काण्डसे होलै हे । काण्डमे कौनो महान कहानीके कौनो महत्वपूर्ण घटनाके वर्णन रह हलै । काण्डके अर्थ सङ्कुचत हो गेलै । अखनि ई कौनो बड़ कहानीके घटनाके बदले [[मगही क्षेत्र]]मे कौनो बड़ किन्तु खराब कामला प्रयुक्त होवे लगलै । [[श्रेणी:शब्द]] 8j4nvbb8iut26di1kxm76e4ar05gyg0 खोरठा भाषा 0 9055 80630 67948 2026-10-02T12:33:50Z ऐक्टिवेटेड् 76 ऐक्टिवेटेड् पन्ना [[खोरठाभाषा]] के [[खोरठा भाषा]] पर स्थानान्तरित कैलन 67948 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक भाषा |name = खोरठा |altname = खोट्ठा </br> पुरुबी [[मगही]] |nativename = 𑂎𑂷𑂩𑂘𑂰 |states = [[झारखण्ड]], [[बिहार]] |nation = [[भारत]] |region =[[उत्तरी छोटानागपुर प्रमण्डल]], [[सन्थाल परगना प्रमण्डल|सन्थाल परगना]] |speakers = लगभग ८० लाख<ref>{{Cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language_MTs.html|title=Statement 1: Abstract of speakers' strength of languages and mother tongues - 2011|publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India|website=www.censusindia.gov.in|access-date=2018-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190716072837/http://censusindia.gov.in/2011Census/Language_MTs.html|archive-date=16 जुलाई 2019|url-status=live}}</ref> |ethnicity=[[सादान]] |date =२०११ के जनगणना |ref = |familycolor =हिन्द-यूरोपीय |fam2=[[हिन्द-ईरानीभाषा|हिन्द-ईरानी]] |fam3=[[हिन्द-आर्यभाषा|हिन्द-आर्य]] |fam4=[[हिन्द-आर्यभाषा|पूरुबी समूह]] |fam5= |script = [[देवनागरी]], [[कैथीलिपि|कैथी]] |iso3 = |glotto = |glottorefname= }} '''खोरठा''' ([[कैथीलिपि|कैथी]]: 𑂎𑂷𑂩𑂘𑂰) वा बैकल्पिकरूपसे '''पूरुबी मगही'''के रूपमे बर्गीकृत एगो भाषा हे जेकरा [[मगहीभाषा]]के बोली मानल जाहे जे भारतीयराज्ज [[झारखण्ड]]मे बोलल जाहे, मुख्यतः दू प्रमण्डल ([[उत्तरी छोटानागपुर प्रमण्डल|उत्तरी छोटानागपुर]] आउ [[सन्थाल परगना प्रमण्डल|सन्थाल परगना]]) के १६ मण्डलमे । खोरठा [[सादान]]द्वारा मूलभाषाके रूपमे बोलल जाहे आउ आदिबासीद्वारा एगो सम्पर्कभाषाके रूपमे प्रयोग कैल जाहे ।<ref name="researchgate">{{Cite web|author=Atul Aman, Niladri Sekhar Dash, Jayashree Chakraborty|url=https://www.researchgate.net/publication/343035416|title=DESIGNING A LINGUISTIC PROFILE OF KHORTHA: A LESS RESOURCED LANGUAGE SPOKEN IN THE STATE OF JHARKHAND, INDIA.|website=ResearchGate|date=जनवरी २०२०|access-date=११ अगस्त २०२२}}</ref> ई झारखण्डके सबसे अधिक बोलल जायेवाला भाषा हे । ==भौगोलिक बितरण== खोरठा झारखण्डके उत्तरी छोटानागपुर आउ सन्थाल परगना प्रमण्डलमे बोलल जाहे । १३ मण्डल हे [[हजारीबाग मण्डल|हजारीबाग]], [[कोडरमा मण्डल|कोडरमा]], [[गिरिडीह मण्डल|गिरिडीह]], [[बोकारो मण्डल|बोकारो]], [[धनबाद मण्डल|धनबाद]], [[चतरा मण्डल|चतरा]], [[रामगढ़ मण्डल|रामगढ़]], [[देवघर मण्डल|देवघर]], [[दुमका मण्डल|दुमका]], [[साहिबगञ्ज मण्डल|साहिबगञ्ज]], [[पाकुड़ मण्डल|पाकुड़]], [[गोड्डा मण्डल|गोड्डा]] आउ [[जामताड़ा मण्डल|जामताड़ा]] । ==बर्गीकरण== जॉर्ज् ग्रियर्सन् अपन भाषासर्बेक्षणमे खोरठाके [[मगहीभाषा]]के बोलीके रूपमे बर्गीकृत करलथिन । ==साहित्य== १९५० मे श्रीनिवास पानुरी कालीदासके मेघदूतं के खोरठामे अनुवाद कैलन । १९५६ मे ऊ दू कृति ''बालकिरण'' आउ ''दिव्यज्योति'' के रचना कैलन । भुवनेश्वर दत्ता शर्मा, श्रीनिवास पानुरी, विश्वनाथ दसौन्धी आउ विश्वनाथ नागर ऊ पहिल लोगमे से हलन जे खोरठामे साहित्यके आरम्भ कैलन । खोरठाभाषाके कुछ प्रमुख लेखक ए के झा, शिवनाथ प्रमाणिक, बी एन ओहदार हथ ।<ref name="researchgate"/>पहिला तुरी झारखण्डके लोग तक खोरठाभाषा आउ साहित्यक अन्तर्जालके माध्यमसे पहुँचावेके प्रयास ''सरकारी लाइब्रेरीके सन्स्थापक श्री मनञ्जय महतो''' द्वारा कैल गेलहल । श्री मनञ्जय महतोके प्रयाससे खोरठा साहित्य पहिला तुरी अन्तर्जाल पर उपलब्ध भेल । ==नमूना वाक्यान्श== {| class="wikitable" |- ! मानक मगही !! खोरठा |- | रामुके लाज लग गेलै । || रामुके लाज लगि गेले । |- | अमितके साहस है/हे । || अमितके साहस हे । |- | हमरा लाज लगल । || हम्मर लाज लगा । |- | घोड़ाके खायेके दे । || घोड़ाके खाबेके दे । |- | बच्चवा अपन बहिनके नै मारको । || बच्चाटा अप्पन बहिनके नै मारको । |- | कलहे रामके बहिनके बियाह हौ । || कलखिन रामके बहिनके बिहा हौ । |- | छौड़ा एगो केला खालेलको । || छौड़ाटा एकटा केला खालेलको । |- | पच्चीस रुपैयाके/टकाके चीनी किनहु । || पच्चीस टाकाके चीनी किनिअन। |- | अजय कलहे अपन मायके चिट्ठी लिखको । || अजय कलखिन अप्पन माके चिट्ठी लिक्को। |} == एकरो देखी == * [[मगहीभाषा]] * [[बिहारीभाषा]] * [[भारतके भाषा]] * [[हिन्द-आर्यभाषा]] * [[मातृभाषा बक्ताके सङ्ख्याके अनुसार भाषाके सूची]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[बर्ग:मगहीभाषा]] [[बर्ग:हिन्द-आर्यभाषा]] [[बर्ग:बिहारीभाषा]] [[बर्ग:देवनागरीलिपिमे लिखल जायेवाला भाषा]] egqdecgb31di2a7ytuyhuxoh2miy044 80634 80630 2026-10-02T12:39:31Z ऐक्टिवेटेड् 76 80634 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक भाषा |name = खोरठा |altname = खोट्ठा </br> पुरुबी [[मगही]] |nativename = 𑂎𑂷𑂩𑂘𑂰 |states = [[झारखण्ड]], [[बिहार]] |nation = [[भारत]] |region =[[उत्तरी छोटानागपुर प्रमण्डल]], [[सन्थाल परगना प्रमण्डल|सन्थाल परगना]] |speakers = लगभग ८० लाख<ref>{{Cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language_MTs.html|title=Statement 1: Abstract of speakers' strength of languages and mother tongues - 2011|publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India|website=www.censusindia.gov.in|access-date=2018-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190716072837/http://censusindia.gov.in/2011Census/Language_MTs.html|archive-date=16 जुलाई 2019|url-status=live}}</ref> |ethnicity=[[सादान]] |date =२०११ के जनगणना |ref = |familycolor =हिन्द-यूरोपीय |fam2=[[हिन्द-इरानीय भाषा|हिन्द-इरानीय]] |fam3=[[हिन्द-आर्य भाषा|हिन्द-आर्य]] |fam4=[[हिन्द-आर्य भाषा|पूरुबी समूह]] |fam5= |script = [[देवनागरी]], [[कैथी लिपि|कैथी]] |iso3 = |glotto = |glottorefname= }} '''खोरठा''' ([[कैथीलिपि|कैथी]]: 𑂎𑂷𑂩𑂘𑂰) वा बैकल्पिकरूपसे '''पूरुबी मगही'''के रूपमे बर्गीकृत एगो भाषा हे जेकरा [[मगही भाषा]]के बोली मानल जाहे जे भारतीयराज्ज [[झारखण्ड]]मे बोलल जाहे, मुख्यतः दू प्रमण्डल ([[उत्तरी छोटानागपुर प्रमण्डल|उत्तरी छोटानागपुर]] आउ [[सन्थाल परगना प्रमण्डल|सन्थाल परगना]]) के १६ जिलामे । खोरठा [[सादान]]द्वारा मूलभाषाके रूपमे बोलल जाहे आउ आदिबासीद्वारा एगो सम्पर्कभाषाके रूपमे प्रयोग कैल जाहे ।<ref name="researchgate">{{Cite web|author=Atul Aman, Niladri Sekhar Dash, Jayashree Chakraborty|url=https://www.researchgate.net/publication/343035416|title=DESIGNING A LINGUISTIC PROFILE OF KHORTHA: A LESS RESOURCED LANGUAGE SPOKEN IN THE STATE OF JHARKHAND, INDIA.|website=ResearchGate|date=जनवरी २०२०|access-date=११ अगस्त २०२२}}</ref> ई झारखण्डके सबसे अधिक बोलल जायेवाला भाषा हे । ==भौगोलिक बितरण== खोरठा झारखण्डके उत्तरी छोटानागपुर आउ सन्थाल परगना प्रमण्डलमे बोलल जाहे । १३ मण्डल हे [[हजारीबाग जिला|हजारीबाग]], [[कोडरमा जिला|कोडरमा]], [[गिरिडीह जिला|गिरिडीह]], [[बोकारो जिला|बोकारो]], [[धनबाद जिला|धनबाद]], [[चतरा जिला|चतरा]], [[रामगढ़ जिला|रामगढ़]], [[देवघर जिला|देवघर]], [[दुमका जिला|दुमका]], [[साहिबगञ्ज जिला|साहिबगञ्ज]], [[पाकुड़ जिला|पाकुड़]], [[गोड्डा जिला|गोड्डा]] आउ [[जामताड़ा जिला|जामताड़ा]] । ==बर्गीकरण== जॉर्ज् ग्रियर्सन् अपन भाषा सर्वेक्षणमे खोरठाके [[मगही भाषा]]के बोलीके रूपमे बर्गीकृत करलथिन । ==साहित्य== १९५० मे श्रीनिवास पानुरी कालीदासके मेघदूतं के खोरठामे अनुवाद कैलन । १९५६ मे ऊ दू कृति ''बालकिरण'' आउ ''दिव्यज्योति'' के रचना कैलन । भुवनेश्वर दत्ता शर्मा, श्रीनिवास पानुरी, विश्वनाथ दसौन्धी आउ विश्वनाथ नागर ऊ पहिल लोगमे से हलन जे खोरठामे साहित्यके आरम्भ कैलन । खोरठा भाषाके कुछ प्रमुख लेखक ए के झा, शिवनाथ प्रमाणिक, बी एन ओहदार हथ ।<ref name="researchgate"/>पहिला तुरी झारखण्डके लोग तक खोरठा भाषा आउ साहित्यक अन्तर्जालके माध्यमसे पहुँचावेके प्रयास ''सरकारी लाइब्रेरीके सन्स्थापक श्री मनञ्जय महतो''' द्वारा कैल गेलहल । श्री मनञ्जय महतोके प्रयाससे खोरठा साहित्य पहिला तुरी अन्तर्जाल पर उपलब्ध भेल । ==नमूना वाक्यान्श== {| class="wikitable" |- ! मानक मगही !! खोरठा |- | रामुके लाज लग गेलै । || रामुके लाज लगि गेले । |- | अमितके साहस है/हे । || अमितके साहस हे । |- | हमरा लाज लगल । || हम्मर लाज लगा । |- | घोड़ाके खायेके दे । || घोड़ाके खाबेके दे । |- | बच्चवा अपन बहिनके नै मारको । || बच्चाटा अप्पन बहिनके नै मारको । |- | कलहे रामके बहिनके बियाह हौ । || कलखिन रामके बहिनके बिहा हौ । |- | छौड़ा एगो केला खालेलको । || छौड़ाटा एकटा केला खालेलको । |- | पच्चीस रुपैयाके/टकाके चीनी किनहु । || पच्चीस टाकाके चीनी किनिअन। |- | अजय कलहे अपन मायके चिट्ठी लिखको । || अजय कलखिन अप्पन माके चिट्ठी लिक्को। |} == एकरो देखहु == * [[मगही भाषा]] * [[बिहारी भाषा]] * [[भारतके भाषा]] * [[हिन्द-आर्य भाषा]] * [[मातृभाषा बक्ताके सङ्ख्याके अनुसार भाषाके सूची]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:मगही भाषा]] [[श्रेणी:हिन्द-आर्य भाषा]] [[श्रेणी:बिहारी भाषा]] [[श्रेणी:देवनागरी लिपिमे लिखल जाएवाला भाषा]] qpkj3vzbyragazrqmpu3vk5n16o5q25 घर 0 9426 80769 80472 2026-10-02T13:51:33Z ऐक्टिवेटेड् 76 80769 wikitext text/x-wiki [[सञ्चिका:Ranch style home in Salinas, California.JPG|thumb|घर]] '''घर''' ऊ आवास या भवनके कहल जाहे जे कोइयो मानवके निवासके काम आवहे । घरके अन्तर्गत साधारण झोपड़ीसे लेके [[गगनचुम्बी भवन]] सम्मिलित हे । == एकरो देखहूँ == * [[निवास]] * [[बास्तुशास्त्र]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:आवास]] 4kuiepbvfghdfyao9dkigzxrsoxiabr चीनी लिपि 0 9588 80665 68142 2026-10-02T12:58:04Z ऐक्टिवेटेड् 76 80665 wikitext text/x-wiki '''चीनी लिपि''' संसारके प्राचीनतम लिपिमे से हे । ई [[चित्रलिपि|चित्रलिपियेके]] रूपान्तर हे आउ एकरामे अच्छरके बजाए हजारोँ [[चीनी भावचित्र]] द्वारा लिखल जा हे । एकरामे मानव जातिके मस्तिष्कके बिकासके अद्भुत् कहानी भेटहे - मानव कौन प्रकार मछली, पेड़, चान्द, सूरुज आदि बस्तुके देखके ओकर आधार पर अपन मनोभावके व्यक्त करेला एगो बिभिन्न चित्रलिपि खोजलकै । ईसवी १७०० बरिस पूर्बसे लगाके आजतक प्रयोगमे आवेवाला चीनी शब्दके आकृतिमे जौन क्रमिक बिकास भेलहे ओकर अध्ययन ई दृष्टिसे बड्ड रोचक हे । == इहो देखहु == * [[चीनी भावचित्र]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:चीनी लिपि]] [[श्रेणी:लिपि]] 1b0anexuwj6fuix9kshko69a66zdhpt जर्मन भाषा 0 9794 80618 68216 2026-10-02T12:26:06Z ऐक्टिवेटेड् 76 ऐक्टिवेटेड् पन्ना [[जर्मनभाषा]] के [[जर्मन भाषा]] पर स्थानान्तरित कैलन 68216 wikitext text/x-wiki [[सञ्चिका:Legal status of German in the world.svg|thumb|बिश्वके जर्मनभाषी क्षेत्र]] [[सञ्चिका:Legal status of German in Europe.svg|thumb|यूरोपके जर्मनभाषी क्षेत्र]] '''जर्मनभाषा''' ({{Lang-de|Deutsch}}, ''दॉइच्'') सङ्ख्याके अनुसार [[यूरोप]]के सबसे अधिक बोले जायेवाला भाषा हे । ई [[जर्मनी]], [[स्विट्जरलॅण्ड्]] आउ [[आस्ट्रिया]]के मुख्य आउ [[राजभाषा]] हे । ई [[रोमन लिपि]]मे लिखल जाहे (अतिरिक्त चिन्ह साथे) । ई [[हिन्द-यूरोपीय भाषापरिबार]]मे [[जर्मेनिक भाषापरिबार|जर्मनिक शाखामे]] आवहे । अङ्ग्रेजीसे एकर निकटबर्ती सम्बन्ध हे । किन्तु रोमन लिपिके अच्छरके एकर ध्वनियोंके साथ मेल अङ्ग्रेजीके तुलनाम ढेर बढियाँ हे । आधुनिक मानकीकृत जर्मनके '''उच्चजर्मन''' कहहथ । == एकरो देखी== *[[आस्ट्रियाई साहित्य]] *[[गेटे सन्स्था]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[बर्ग:जर्मनभाषा|*]] [[बर्ग:जर्मेनिकभाषा]] [[बर्ग:विश्वके प्रमुखभाषा]] 7je71yix4ap5wmaxltsh6ipniask13o 80620 80618 2026-10-02T12:28:10Z ऐक्टिवेटेड् 76 80620 wikitext text/x-wiki [[सञ्चिका:Legal status of German in the world.svg|thumb|बिश्वके जर्मनभाषी क्षेत्र]] [[सञ्चिका:Legal status of German in Europe.svg|thumb|यूरोपके जर्मनभाषी क्षेत्र]] '''जर्मनभाषा''' ({{Lang-de|Deutsch}}, ''दॉइच्'') सङ्ख्याके अनुसार [[यूरोप]]के सबसे अधिक बोले जायेवाला भाषा हे । ई [[जर्मनी]], [[स्विट्जरलैण्ड]] आउ [[आस्ट्रिया]]के मुख्य आउ [[राजभाषा]] हे । ई [[रोमन लिपि]]मे लिखल जाहे (अतिरिक्त चिन्ह साथे) । ई [[हिन्द-यूरोपीय भाषा परिवार]]मे [[जर्मेनिक भाषा परिबार|जर्मनिक शाखामे]] आवहे । अङ्ग्रेजीसे एकर निकटबर्ती सम्बन्ध हे । किन्तु रोमन लिपिके अच्छरके एकर ध्वनियोंके साथ मेल अङ्ग्रेजीके तुलनाम ढेर बढियाँ हे । आधुनिक मानकीकृत जर्मनके '''उच्चजर्मन''' कहहथ । == एकरो देखहु== * [[आस्ट्रियाई साहित्य]] * [[गेटे सन्स्था]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:जर्मन भाषा|*]] [[श्रेणी:जर्मेनिक भाषा]] [[श्रेणी:विश्वके प्रमुखभाषा]] d4kqwv0vbou2q1id9iscf9aza4r26ty तमिलभाषा 0 10193 80594 34496 2026-10-02T12:18:18Z ऐक्टिवेटेड् 76 पुनर्निर्दशनके लक्ष्य [[तमिल्भाषा]] से [[तमिल् भाषा]] मे बदललै 80594 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[तमिल् भाषा]] 9u47k8kmiu71wqk2iwc3loi37q7jtrf तमिल् भाषा 0 10196 80591 34503 2026-10-02T12:13:59Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[तमिल्भाषा]] तकके पुनर्निर्दशन हटावल गेलै 80591 wikitext text/x-wiki '''तमिल्''' (தமிழ்) एगो [[शास्त्रीय भाषा|शास्त्रीय]] [[द्राबिड़ीय भाषा]] हे जे मूलरूप से [[दक्खिन एसिया]]के [[तमिल् लोग]]द्वारा बोलल जाहे । तमिल् भारतीयराज्य [[तमिल्नाडु]], [[श्रीलङ्का]] आउ [[सिङ्गापुर]] सम्प्रभुराष्ट्र आउ केन्द्रशासितप्रदेश [[पुडुचेरी]]के एगो अधिकारिक भाषा हे । तमिल् चार अन्य दक्खिन भारतीयराज्य [[केरल]], [[कर्नाटक]], [[आन्ध्रप्रदेश]] आउ [[तेलङ्गाना]] एवम् [[अण्डमान आउ निकोबार दीपसमूह]] केन्द्रशासितप्रदेशमे महत्वपूर्ण अल्पसङ्ख्यकद्वारा बोलल जा हे । ई [[मलेसिया]], [[म्यान्मार्]], [[दक्खिन अफ्रिका]], [[यूनाइटेड् किङ्ग्डम्]], [[सञ्जुक्तराज्य अमरिका]], [[कनाडा]], [[आस्ट्रेलिया]] आउ [[मारीसस्]] सहित बड्डी देसके तमिल् प्रवासीयोद्वारा बोलल जाहे । तमिल् मूलरूप से श्रीलङ्कायी मूरोद्वारा बोलल जा हे । [[भारतके संविधान]]मे २२ [[भारतके अनुसूचित भाषा|अनुसूचित भाषा]]मे से एक, तमिल्के पहिला बेर भारतके शास्त्रीय भाषाके रूपमे बर्गीकृत करल गेली हल । तमिल् बिश्वमे सबसे लम्बा समय तक जीवित रहेवाला शास्त्रीय भाषामे से एक हे । ए के रामानुजन् एकरा "समकालीन भारतके एकमात्र भाषाके रूपमे बर्णित करलथिन हे जे एगो शास्त्रीय अतीतके सङ्गे पहचाने जोग्य हे" । सास्त्रीय तमिल् साहित्यक बिबिधता आउ गुनवत्ता एकरा "बिस्वके महान सास्त्रीय परम्परा आउ साहित्यमे से एक" के रूपमे बर्नित करकैहे । रिकार्ड करल [[तमिल् साहित्य]]के २००० से बेसी बरस से प्रलेखित करल गेली हे । तमिल् साहित्यके प्रारम्भिककाल, [[सङ्गम साहित्य]], ३०० ईपू से ३०० ई तक दिनाङ्कित हे । एकरा जूगुन [[द्राबिड़ीय भाषा]]मे सबसे पुरान साहित्य हे । सबसे पुराना एपिग्राफिक् रिकार्ड् राक् एडिट्स् आउ 'हीरो स्टोन्स्' लगभग तीसरा शताब्दी ईसा पूर्व के हे । [[भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण]]द्वारा भारतमे पाएल गेल एक लाख बिसम शिलालेखमे से लगभग ६०,००० तमिल्नाडुमे हे । ओकरामे से अधिकांश तमिल्मे हे, अन्य भाषामे खाली लगभग ५ प्रतिसत हे। ब्राह्मी लिपिमे लिखल गेल तमिल्भाषाके शिलालेख [[श्रीलङ्का]]मे आउ [[थाइलैण्ड]] एवं [[मिस्र]]मे ब्यापारिक बस्तु पर खोजल गेली हे । १९९७ आउ २००५ मे यूनेस्को मेमोरी आफ् द वर्ल्ड् रजिस्टर् द्वारा स्वीकृत आउ पञ्जीकृत भारतके दु शुरुआती पाण्डुलिपि तमिल् मे लिखल गली हल । १५७८ मे पुर्तगाली ईसाई मिसनरा थम्बीरन् वणक्कं नामसे पुराना [[तमिल् लिपि]]मे एगो तमिल् प्रार्थना पुस्तक प्रकासित करकै जेकरासे तमिल् पहिला भारतीय भाषा बन गेलै जे मुद्रित आउ प्रकासित होलै । [[मद्रास बिस्वबिद्यालय]] द्वारा प्रकाशित तमिल् लेक्सिकन् भारतीय भाषामे प्रकाशित होवेवाला शुरुआती शब्दकोषमे से एक हलै । २००१ के एगो सर्वेक्षणके अनुसार तमिल् मे १,८६३ समाचारपत्र प्रकाशित होलै जेकरामे से ३५३ दैनिक हलै । == एकरो देखहु == * [[भारतके भाषा]] * [[भारतके अधिकारिक भाषा]] * [[मातृभाषा बक्ताके सङ्ख्याके अनुसार भाषाके सूची]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:तमिल् भाषा|*]] [[श्रेणी:भारतके आधिकारिक भाषा]] [[श्रेणी:भारतके शास्त्रीय भाषा]] [[श्रेणी:भारतके भाषा]] [[श्रेणी:द्राविडीय भाषा]] rk03nfvnfnpepykl16uubgzpa7bovf7 80598 80591 2026-10-02T12:19:49Z ऐक्टिवेटेड् 76 80598 wikitext text/x-wiki '''तमिल्''' (தமிழ்) एगो [[शास्त्रीय भाषा|शास्त्रीय]] [[द्राबिड़ीय भाषा]] हे जे मूलरूप से [[दक्खिन एसिया]]के [[तमिल् लोग]]द्वारा बोलल जाहे । तमिल् भारतीयराज्य [[तमिल्नाडु]], [[श्रीलङ्का]] आउ [[सिङ्गापुर]] सम्प्रभुराष्ट्र आउ केन्द्रशासितप्रदेश [[पुदुच्चेरी]]के एगो अधिकारिक भाषा हे । तमिल् चार अन्य दक्खिन भारतीयराज्य [[केरल]], [[कर्नाटक]], [[आन्ध्रप्रदेश]] आउ [[तेलङ्गाना]] एवम् [[अण्डमान आउ निकोबार दीपसमूह]] केन्द्रशासितप्रदेशमे महत्वपूर्ण अल्पसङ्ख्यकद्वारा बोलल जा हे । ई [[मलेसिया]], [[म्यान्मार्]], [[दक्खिन अफ्रिका]], [[यूनाइटेड् किङ्ग्डम्]], [[संयुक्तराज्य अमेरिका]], [[कनाडा]], [[आस्ट्रेलिया]] आउ [[मारीसस्]] सहित बड्डी देसके तमिल् प्रवासीयोद्वारा बोलल जाहे । तमिल् मूलरूप से श्रीलङ्कायी मूरोद्वारा बोलल जा हे । [[भारतके संविधान]]मे २२ [[भारतके अनुसूचित भाषा|अनुसूचित भाषा]]मे से एक, तमिल्के पहिला बेर भारतके शास्त्रीय भाषाके रूपमे बर्गीकृत करल गेली हल । तमिल् बिश्वमे सबसे लम्बा समय तक जीवित रहेवाला शास्त्रीय भाषामे से एक हे । ए के रामानुजन् एकरा "समकालीन भारतके एकमात्र भाषाके रूपमे बर्णित करलथिन हे जे एगो शास्त्रीय अतीतके सङ्गे पहचाने जोग्य हे" । सास्त्रीय तमिल् साहित्यक बिबिधता आउ गुनवत्ता एकरा "बिस्वके महान सास्त्रीय परम्परा आउ साहित्यमे से एक" के रूपमे बर्नित करकैहे । रिकार्ड करल [[तमिल् साहित्य]]के २००० से बेसी बरस से प्रलेखित करल गेली हे । तमिल् साहित्यके प्रारम्भिककाल, [[सङ्गम साहित्य]], ३०० ईपू से ३०० ई तक दिनाङ्कित हे । एकरा जूगुन [[द्राबिड़ीय भाषा]]मे सबसे पुरान साहित्य हे । सबसे पुराना एपिग्राफिक् रिकार्ड् राक् एडिट्स् आउ 'हीरो स्टोन्स्' लगभग तीसरा शताब्दी ईसा पूर्व के हे । [[भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण]]द्वारा भारतमे पाएल गेल एक लाख बिसम शिलालेखमे से लगभग ६०,००० तमिल्नाडुमे हे । ओकरामे से अधिकांश तमिल्मे हे, अन्य भाषामे खाली लगभग ५ प्रतिसत हे। ब्राह्मी लिपिमे लिखल गेल तमिल्भाषाके शिलालेख [[श्रीलङ्का]]मे आउ [[थाइलैण्ड]] एवं [[मिस्र]]मे ब्यापारिक बस्तु पर खोजल गेली हे । १९९७ आउ २००५ मे यूनेस्को मेमोरी आफ् द वर्ल्ड् रजिस्टर् द्वारा स्वीकृत आउ पञ्जीकृत भारतके दु शुरुआती पाण्डुलिपि तमिल् मे लिखल गली हल । १५७८ मे पुर्तगाली ईसाई मिसनरा थम्बीरन् वणक्कं नामसे पुराना [[तमिल् लिपि]]मे एगो तमिल् प्रार्थना पुस्तक प्रकासित करकै जेकरासे तमिल् पहिला भारतीय भाषा बन गेलै जे मुद्रित आउ प्रकासित होलै । [[मद्रास बिस्वबिद्यालय]] द्वारा प्रकाशित तमिल् लेक्सिकन् भारतीय भाषामे प्रकाशित होवेवाला शुरुआती शब्दकोषमे से एक हलै । २००१ के एगो सर्वेक्षणके अनुसार तमिल् मे १,८६३ समाचारपत्र प्रकाशित होलै जेकरामे से ३५३ दैनिक हलै । == एकरो देखहु == * [[भारतके भाषा]] * [[भारतके अधिकारिक भाषा]] * [[मातृभाषा बक्ताके सङ्ख्याके अनुसार भाषाके सूची]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:तमिल् भाषा|*]] [[श्रेणी:भारतके आधिकारिक भाषा]] [[श्रेणी:भारतके शास्त्रीय भाषा]] [[श्रेणी:भारतके भाषा]] [[श्रेणी:द्राविडीय भाषा]] ozxx9podlxc08yl4agek2d1kdbjzqmj तमिल्भाषा 0 10199 80592 68367 2026-10-02T12:14:02Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[तमिल् भाषा]] के पुनर्निर्देशित 80592 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[तमिल् भाषा]] 9u47k8kmiu71wqk2iwc3loi37q7jtrf तेलुगु भाषा 0 10390 80585 68445 2026-10-02T12:02:26Z ऐक्टिवेटेड् 76 80585 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक भाषा | name = तेलुगु | nativename = {{Lang|te|తెలుగు}} | pronunciation = तॆलुगु | states = [[भारतके भाषा|भारत]] | region = *[[आन्ध्रप्रदेश]] *[[तेलङ्गाणा]] *[[पुदुच्चेरी (केन्द्रशासितप्रदेश)|पुदुच्चेरी]] | ethnicity = [[तेलुगु]] | speakers = [[प्रथम भाषा|प्रथम]]: ८.३ करोड़ | date = २०११ जनगणना | ref = <ref name="Ethnologue_tel">{{E26|tel}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language_MTs.html |title=Statement 1: Abstract of speakers' strength of languages and mother tongues – 2011 |publisher=भारतके महापञ्जीयक एवं जनगणना आयुक्तके कार्यालय |website=censusindia.gov.in |access-date=2018-07-07 |archive-date=16 जुलाई 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190716072837/http://censusindia.gov.in/2011Census/Language_MTs.html |url-status=live}}</ref> | speakers2 = [[द्वितीय भाषा|द्वितीय]]: १.३ करोड़ (२०११ जनगणना)<ref name="Ethnologue_tel"/> | speakers_label = भाषी | familycolor = द्राविडीय | fam2 = [[द्राविडीय भाषा#वर्गीकरण|दक्षिणी]] | fam3 = [[द्राविडीय भाषा#वर्गीकरण|दक्षिण–केन्द्रीय]]{{Sfnp|Zvelebil|1990|p=57}} | fam4 = | ancestor = [[आद्य तेलुगु]] | script = {{Unbulleted list|[[तेलुगु लिपि]]|[[तेलुगु ब्रेल]]}} | nation = *[[भारतके आधिकारिक भाषा|भाषा]] **[[आन्ध्रप्रदेश]] **[[तेलङ्गाणा]] **[[पुदुच्चेरी (केन्द्रशासितप्रदेश)|पुदुच्चेरी]] ([[यानं जिला|यानम्]]) **[[पश्चिमबङ्गाल#भाषा|पश्चिमबङ्गाल]] (अतिरिक्त)<ref>{{Cite web|date=2020-12-24|title=West Bengal shows 'Mamata' to Telugus|url=https://www.thehansindia.com/andhra-pradesh/west-bengal-shows-mamata-to-telugus-663381|url-status=live|access-date=2020-12-31|website=द हन्स इण्डिया|language=अङ्ग्रेजी|archive-date=23 दिसम्बर 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201223184833/https://www.thehansindia.com/andhra-pradesh/west-bengal-shows-mamata-to-telugus-663381}}</ref> | minority = [[दक्षिण अफ्रिकाके भाषा|दक्षिण अफ्रिका]] (संरक्षित भाषा)<ref name=SA>{{Cite web|title=Constitution of the Republic of South Africa, 1996 – Chapter 1: Founding Provisions|url=http://www.gov.za/documents/constitution/chapter-1-founding-provisions|website=gov.za|access-date=6 दिसम्बर 2014|archive-date=28 अक्टूबर 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141028043044/http://www.gov.za/documents/constitution/chapter-1-founding-provisions|url-status=live}}</ref> | iso1 = te | iso2 = tel | iso3 = tel | lc1 = wbq | ld1 = वड्डर् (वड्डरी) | lingua = 49-DBA-aa | image = Telugu.svg | image_class = skin-invert-image | imagescale = | imagecaption = तेलुगु लिपिमे "तेलुगु" लिखल | glotto = telu1262 | glottoname = तेलुगु | glotto2 = oldt1249 | glottoname2 = आद्य तेलुगु | sign = [[भारतीय हस्ताक्षर प्रणाली|हस्ताक्षरित तेलुगु]] | dia1 = देखथिन [[तेलुगुके बोली]] | linglist = tel | fam1 = [[द्राविडीय भाषा|द्राविडीय]] | ancestor2 = मध्य तेलुगु | ancestor3 = | map = Telugu speaker map India.svg | mapcaption = मूल तेलुगु बोलेवालाके भौगोलिक वितरण {{Legend|#fa1414|तेलुगु बहुसङ्ख्यक वा बहुलता हे}} {{Legend|#FDBCB4|तेलुगु महत्वपूर्ण अल्पसङ्ख्यक (जनसङ्ख्याके २५%) हे}} }} '''तेलुगु''' ({{Lang-te|తెలుగు}}) एगो [[द्राविडीय भाषा]] हे जे मुख्यरूपसे [[आन्ध्रप्रदेश]] आउ [[तेलङ्गाना]] तेलुगु राज्यमे रहेवाला [[तेलुगु लोग]] द्वारा बोलल जाहे, जने ई एगो अधिकारिकभाषो हे । ई द्राविडीय भाषा परिवारके सबसे ब्यापकरूपसे बोललो जाएवाला सदस्य हे आउ [[भारत गणराज्य]]के बाइस अनुसूचित भाषामे से एगो हे । ई ऊ कुछ भाषामे से एगो हे जेकरा [[हिन्दी]] आउ [[बङ्गला भाषा|बङ्गला]]के साथे-साथे एगोसे बेसी भारतीय राज्यमे प्राथमिक अधिकारिक दर्जा प्राप्त हे । तेलुगु [[भारत सरकार]] द्वारा [[शास्त्रीय भाषा]]के रूपमे नामित ६ भाषामे से एगो हे ।<ref>{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/Hyderabad/Telugu_gets_classical_status/articleshow/3660521.cms|title=Telugu gets classical status-Hyderabad-Cities-The Times of India|date=2008-11-04|website=web.archive.org|access-date=2022-07-10|archive-date=4 नवम्बर 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081104015938/http://timesofindia.indiatimes.com/Hyderabad/Telugu_gets_classical_status/articleshow/3660521.cms|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://pib.nic.in/release/release.asp?relid=44340|title=PIB Press Release|date=2008-12-16|website=web.archive.org|access-date=2022-07-10|archive-date=16 दिसम्बर 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081216124306/http://pib.nic.in/release/release.asp?relid=44340|url-status=bot: unknown}}</ref> २०११ के जनगणना अनुसार भारतके ८.१ करोड़ वक्ताके साथे तेलुगु भारतके चौथा सबसे अधिक बोलल जाएवाला भाषा<ref>{{Cite web|url=https://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf|title=Wayback Machine|website=web.archive.org|access-date=2022-07-10|archive-date=1 फरवरी 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220201042328/https://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf|url-status=bot: unknown}}</ref> आउ एथ्नोलागके विश्वमे सर्वाधिक बोलल जाएवाला भाषाके सूचीके<ref>{{Cite web|url=https://www.visualcapitalist.com/a-world-of-languages/|title=All World Languages in One Visualization|last=घोष|first=इमान|date=2021-09-12|website=Visual Capitalist|language=en-US|access-date=2022-07-10}}</ref> अनुसार तेलुगु पन्द्रहमा स्थान पर हे । तेलुगु [[भारतके आधिकारिक भाषा|भारतीय गणतन्त्रके २२ अनुसूचित भाषामे]] से एक हे ।<ref>{{Cite web|url=https://rajbhasha.gov.in/hi/languages_included_in_the_eighth_schedule|title=भारतीय संविधान की आठवीं अनुसूची में शामिल भाषाएं {{!}} राजभाषा विभाग {{!}} गृह मन्त्रालय {{!}} भारत सरकार|website=rajbhasha.gov.in|access-date=2022-07-10}}</ref> ई [[संयुक्तराज्य अमेरिका]]मे सबसे तेजीसे बढ़ेवाला भाषो हे जने एगो बड़ तेलुगुभाषी समुदाय हे ।<ref>{{Cite web|url=https://www.milestoneloc.com/what-are-the-fastest-growing-languages/|title=What are the Fastest Growing Languages? - Milestone Localization|date=2021-11-17|language=en-US|access-date=2022-07-10}}</ref> तेलुगु भाषामे लगभग १० हजार पूर्व-औपनिवेशिक शिलालेख बिद्यमान हे ।<ref>{{Cite journal|last=Morrison|first=Kathleen D.|last2=Lycett|first2=Mark T.|date=1997-09|title=Inscriptions as artifacts: Precolonial south india and the analysis of texts|url=http://link.springer.com/10.1007/BF02428062|journal=Journal of Archaeological Method and Theory|language=en|volume=4|issue=3-4|pages=215–237|doi=10.1007/BF02428062|issn=1072-5369}}</ref> == तेलुगु शब्दके व्युत्पत्ति == आन्ध्र शब्दके प्रयोग [[ऋग्वेद|ऋग्वेदीय]] [[ऐतरेय ब्राह्मण]]मे भेटहे । तेलुगु शब्दके मूलरूप [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]]मे "त्रिलिङ्ग" हे । एकर तात्पर्य आन्ध्रप्रदेशके [[श्रीशैलम्|श्रीशैल]]के मल्लिकार्जुन लिङ्ग, कालेश्वर आउ द्राक्षारामके शिवलिङ्गसे हे । ई तीनो सीमासे घेराएल देश त्रिलिङ्गदेश आउ हियाँके भाषा त्रिलिङ्ग (तेलुगु) कहलाएल ।<ref>{{Cite web |url=https://swarajyamag.com/culture/trilinga-desa-the-telugu-states-tryst-with-the-divine |title=Trilinga Desa: The Telugu States’ Tryst With The Divine |access-date=5 मार्च 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190413091615/https://swarajyamag.com/culture/trilinga-desa-the-telugu-states-tryst-with-the-divine |archive-date=13 अप्रैल 2019 |url-status=dead }}</ref> ई शब्दके प्रयोग तेलुगुके आदि-कवि "[[नन्नय्य भट्ट|नन्नय भट्ट]]" के [[महाभारत]]मे भेटहे । ई शब्द त्रिनग शब्दोसे उत्पन्न भेल मानल जा हे । एकर आशय तीन बड़बड़ पर्वतके मध्य सीमामे व्याप्त ई प्रदेशसे हे । आन्ध्र जनता उत्तर दिशासे दक्षिण दने जखनि हटावल गेल त दक्षिणवासी होवेके कारण ई प्रदेश आउ भाषाके "तेनुगु" नाम देल गेल ([[तमिल्भाषा]]मे दक्षिणके नाम तेन् हे) । तेनुगु नाम होवेके एगो आउओ कारण हे । तेनुगु मे तेने (तेने उ शहद, अगु उ जाहो) शब्दके अर्थ हे मध । ई भाषा मधुमधुर होवेके कारण तेनुगु नामसे प्रसिद्ध हे । ई प्रदेश "वेगिनाम" एकरोसे ज्ञात हे । "वेगि" के अर्थ हे [[कृष्णा नदी|कृष्णा]] [[गोदावरी नदी]]के मध्यदेश जे एक बेर जर गेल हल । ई नाम भाषा लागि व्यवहृत न हे । आन्ध्र एगो जातिके नाम हे । ऋग्वेदके कथाके अनुसार ऋषि [[विश्वामित्र]]के शापसे उनकर ५० पुत्र आन्ध्र, [[पुलिन्द]] आउ शबर हो गेलन । == भाषा == अधिकांश [[संस्कृत]] शब्दसे सङ्कलित भाषा "आन्ध्र" भाषाके नामसे व्यवहृत होवहे । तेलुगुदेशीय शब्दके प्राचुर्य जौन भाषामे हे ऊ तेलुगु भाषाके नामसे प्रख्यात हे । तेलुगु भाषाके विकासके सम्बन्धमे विद्वानके दु मत हे । डा [[चिलुकूरि नारायण राव]]के मतानुसार तेलुगु भाषा द्राविड परिवारके न हे किन्तु [[प्राकृत]]जन्य हे आउ ओकर सम्बन्ध विशेषतः [[पैशाची भाषा]]से हे । एकर विपरीत बिशप कार्डवेल आउ कोराड रामकृष्णय्य आदि विद्वानके मतसे तेलुगु भाषाके सम्बन्ध द्राविडे परिवारसे हे । जे होवे एकर विकास दुनो प्रकारके भाषाके सम्मेलनसे भेल हे । आजकल उपर्युक्त तीन नामसे प्रचलित ई भाषामे लगभग ७५ प्रतिशत [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] शब्दके सम्मिश्रण हे । एकर मधुरताके मूल कारण संस्कृत आउ तेलुगुके (मणिकाञ्चन) संयोगे हे । पश्चिमके विद्वानो तेलुगुके "पूर्वके इतालीय भाषा" कहके एकर माधुर्यके सराहना कैलन हे । == एकरो देखी == * [[भारतके भाषा]] * [[भारतके अधिकारिक भाषा]] * [[मातृभाषा वक्ताके सङ्ख्याके अनुसार भाषाके सूची]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{भारतके भाषा|state=autocollapse}} {{विश्वके प्रमुख भाषा}} [[श्रेणी:तेलुगु भाषा|*]] [[श्रेणी:भारतके आधिकारिक भाषा]] [[श्रेणी:भारतके शास्त्रीय भाषा]] [[श्रेणी:भारतके भाषा]] [[श्रेणी:द्राविडीय भाषा]] kfi3nhkau7qgocarr5fu5b8blrqoy56 द्राविडीय भाषा 0 10793 80584 80579 2026-10-02T11:59:53Z ऐक्टिवेटेड् 76 /* वर्गीकरण */ 80584 wikitext text/x-wiki {{Infobox language family | name = द्राविडीय | altname = द्राबिडीय भाषा वा द्राविडिक | region = [[दक्खिन एसिया]] आउ [[दक्खिनपुरुबी एसिया]], मुख्यतः [[दक्खिनभारत]], उत्तरपूरुबी [[श्रीलङ्का]] आउ [[पाकिस्तान]] | familycolor = द्राबिडीय | family = बिश्वके प्राथमिक-[[भाषाकुटुम्ब]]मे से एक | protoname = [[आदिम द्राबिडीय भाषा|आदिम द्राबिडीय]] | child1 = उत्तर | child2 = केन्द्रीय | child3 = दक्षिणकेन्द्रीय | child4 = दक्षिण | iso2 = dra | iso5 = dra | lingua = 49= (phylozone) | glotto = drav1251 | glottorefname = Dravidian | map = Dravidian map.svg | mapcaption = द्राबिडीय भाषाके बितरण | ancestor = | glottoname = | notes = }} '''द्राविडीय''' वा '''द्राबिड़ भाषा''' (अथवा कखनियो-कखनियो '''द्राविडिक भाषा'''<ref>{{Cite web |title=Definition of Dravidic {{!}} Dictionary.com |trans_title=द्राविडिकके परिभाषा |url=https://www.dictionary.com/browse/dravidic |website=www.dictionary.com |language=अङ्ग्रेजी |accessdate=2022-04-10 |archive-date=2023-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409105614/https://www.dictionary.com/browse/dravidian |deadurl=yes }}</ref>) [[भाषा परिबार|भाषाके एगो परिबार]] हे जे मुख्यरूपसे [[दक्खिनभारत]], उत्तरपूरुबी [[श्रीलङ्का]] आउ दक्खिन-पच्छिम [[पाकिस्तान]]मे २५ करोड़ लोगद्वारा बोलल जाहे ।<ref name=EB>{{Cite encyclopedia|title= Overview of Dravidian languages |trans_title=द्राबिडीय भाषाके अबलोकन |url=https://www.britannica.com/topic/Dravidian-languages|encyclopedia=Encyclopædia Britannica |accessdate=४ जुलाई २०१८}}</ref> औपनिवेशिक जुगके बादसे, [[मारिशस]], [[म्यान्मार|बर्मा (म्यान्मार)]], [[सिङ्गापुर]], [[मलेसिया]], [[इण्डोनेसिया]], [[फिलिपिन्स|कलिङ्गद्वीप (फिलिपिन्स)]], [[संयुक्ताधिराज्य]], [[आस्ट्रेलिया]], [[फ्रान्स]], [[कनाडा]], [[जर्मनी]], [[दक्खिन अफ्रिका]] आउ [[संयुक्तराज्य अमेरिका]]मे छोट किन्तु महत्वपूर्ण आप्रवासी समुदाय रहहथ । == वर्गीकरण == === दक्षिण === *'''[[तमिल्-कन्नड भाषा|तमिल्-कन्नड]]''' - **तमिल्-मलयाल - ***[[तमिल् भाषा]] ([[तमिल् भाषा|तमिल्]], [[इरुला भाषा|इरुला]], [[वेट्टै कुरुम्ब भाषा|वेट्टै कुरुम्ब]], [[कुर्रु भाषा|कुर्रु (ऐरुकल)]], [[ऐरवल्लन्भाषा|ऐरवल्लन्]], [[मल भाषा|मलम् (कणिक्कारन्)]], [[मुथुवन्भाषा|मुथुवन्]], [[सोलिग भाषा|सोलिग (शोलग)]], [[कैक्काडि भाषा|कैक्काडि]], [[सङ्केति भाषा|सङ्केति]], श्रीलङ्कातमिल्, [[जाफना-तमिल् उपभाषा|जाफनी]]) ***[[मलयाल भाषा]] ([[मलयालम्]], [[पणिय भाषा|पणिय]], [[रवुल भाषा|रवुल]], [[ब्यारि भाषा|ब्यारि]], [[एरनाटन्भाषा|एरनाटन्]], [[येहूद्यमलयाल]], [[काटर भाषा|काटर्]], [[मलप्पण्डार भाषा|मलप्पणडारं]], [[मलर्यन्भाषा|मलर्यन्]], [[मलवेडन्भाषा|मलवेडन्]], [[मन्नन् भाषा|मन्नन्]], [[अरबी मलयाल]], [[पालियन्भाषा|पालियन्]], [[जसरि भाषा|जसरि (द्वीपभाषा)]], [[मुल्लु कुरुम्बा भाषा|मुल्लु कुरुम्बा]], [[सुरियानि मलयालम्]]) **कोडगु - [[कोडव भाषा|कोडव (कोडगु)]], [[कुरुम्ब भाषा|कुरुम्ब]] **[[कन्नड-बडग भाषा|कन्नड-बडग]] - [[कन्नड भाषा|कन्नड]], [[बडग भाषा|बडग]], [[ऊरालि भाषा|ऊरालि]], [[होलिय भाषा|होलिय]], [[कुन्दगन्नड उपभाषा|कुन्दगन्नद]] **तोड-कोत - [[तोड भाषा|तोड (तोता)]] , [[कोत भाषा|कोत]] *'''तुलु भाषा''' - [[तुलु भाषा|तुलु]], [[कोरग भाषा|कोरग]], [[कुडिया भाषा|कुडिया]] === दक्षिण-केन्द्रीय === *'''आदिम तेलुगु''' - [[तेलुगु भाषा|तेलुगु]], [[चेञ्चु भाषा|चेञ्चु]], सवरा *'''गोण्डी-कुइ''' - **[[गोण्डी भाषा]] - [[गोण्डी भाषा|गोण्डी]], [[मुरिय भाषा|मुरिय]], [[मदिया भाषा|मदिया]], [[कोया भाषा|कोया]], खिर्वार् **कुवि-कुइ - [[कुवि भाषा|कुवि]], [[कुइ भाषा|कुइ]] **मण्ड-पेङ्गो - [[मण्ड भाषा|मण्ड]], [[पेङ्गो भाषा|पेङ्गो]] **डोरा - [[कोण्ड भाषा|कोण्ड]], मुखा, डोरा === केन्द्रीय === *'''कोलामी-नेयेकी''' - [[कोलामी भाषा|कोलामी]], [[नेयेकी भाषा|नेयेकी]] *'''पार्जी-गाडब''' - [[ओल्लारी भाषा|ओल्लारी]]<!--(कोण्ड्कोर)-->, [[दुरुवा भाषा|दुरुवा (धुरवा)]] === उत्तर === *'''कुरुख-माल्टो''' - [[कुंड़ुख़ भाषा|कुंड़ुख (कुंड़ुख़)]], [[माल्टो भाषा|माल्टो]] (कुमारभाग पहाड़िया, सौरिया पहाड़िया) *'''[[ब्राहुई भाषा|ब्राहुई]]''' === अवर्गीकृत === *अबर्गीकृत द्राबिडीय भाषा (एथ्नोलाग्-अनुसार) - [[अल्लर् भाषा|अल्लर्]], [[बाजिगर भाषा|बाजिगर्]], भारिया, मलङ्कुरवन्, [[विषावन्भाषा|विषावन्]] *अबर्गीकृत दक्षिणद्राबिडीय भाषा (एथ्नोलाग्-अनुसार) - मल मलैसर्, मलैसर्, थचनदन्, उल्लतन्, कलनदि, कुम्बरन्, कुण्डुवडि, कुरिचिया, अट्टपडि कुरुम्ब, मुदुगा, पाथिया, [[वयनाडु चेट्टि भाषा|वयनाडु चेट्टि]], पट्टपु == वितरण == {{Pie chart |caption=भाषानुसार द्राबिडीय भाषाके बक्ता |label1=[[तेलुगु]] |value1=30.5 |label2=[[तमिल् भाषा|तमिल्]] |value2=26 |label3=[[कन्नड भाषा|कन्नड]] |value3=22.4 |label4=[[मलयाल]] |value4=14.4 |label5=[[गोण्डी भाषा|गोण्डी]] |value5=1.2 |label6=[[ब्राहुई भाषा|ब्राहुई]] |value6=0.9 |label7=[[तुलु भाषा|तुलु]] |value7=0.7 |label8=[[कुंड़ुख]] |value8=0.8 |label9=[[ब्यारि भाषा|ब्यारि]] |value9=0.7 |label10=अन्य |value10=2.3 }} १९८१ के बादसे [[भारतके जनगणना]]मे खाली १०,००० से अधिक द्वारा बोलल जायेवाला भाषाके सूचना देल गेलहे, जौनमे १७ द्रबिड़भाषो शामिल हे । १९८१ मे ई भारतके जनसङ्ख्याके लगभग २४% हल ।<ref name="Ishtiaq 1999">{{Cite book |last=Ishtiaq |first=M. |title=Language Shifts Among the Scheduled Tribes in India: A Geographical Study |trans_title=भारतमे अनुसूचित जनजातिमे भाषापरिबर्तन - एक भौगोलिकाध्ययन |year=१९९९ |publisher=मोतिलाल बनारसीदास प्रकाशन|location=दिल्ली |isbn=978-81-208-1617-6 |url=https://books.google.com/books?id=fkIgsfb95rAC|accessdate=७ सितम्बर २०१२|pages=26–27}}</ref> २००१ के जनगणनामे उनखर सङ्ख्या २१.४ करोड़ हल, जे भारतके १०२ करोड़के कुल जनसङ्ख्याके २१% हल ।<ref>{{Cite web |title=Abstract of speakers' strength of languages and mother tongues –2001 |trans_title=भाषा आउ मातृभाषा भाषिकके बलके सारांश - २००१ |url=http://www.censusindia.gov.in/Census_Data_2001/Census_Data_Online/Language/Statement1.aspx |accessdate=१४ अक्तुबर २०१७ |work=जनगणना २००१ |publisher=महानिबन्धक आउ जनगणनायुक्तके कार्यालय, भारत }}</ref> एकर अतिरिक्त भारतके बाहिरे सबसे बड़का द्रबिड़भाषी समूह श्रीलङ्कामे लगभग ४७ लाख तमिल्भाषी हथ । द्राबिड भाषा बोलेवालाके कुल सङ्ख्या २२.७ कोटि हे, जे भारतीय उपमहाद्वीपके जनसङ्ख्याके लगभग १३% हे । द्राबिड भाषाके सबसे बड़का समूह दक्खिन द्राबिड भाषा हे, जेकर बोलेवालाके सङ्ख्या लगभग १५ करोड़ हे । [[तमिल् भाषा|तमिल्]], [[कन्नड भाषा|कन्नड]] आउ [[मलयाल भाषा|मलयाल]] बोलेवालाके सङ्ख्या ९८% हे, जौनमे क्रमशः ७.५ करोड़, ४.४ करोड़ आउ ३.७ करोड़ देसीबक्ता हथ । अगला सबसे बड़ दक्खिन-केन्द्रीयशाखा हे, जने ७.८ करोड़ देसीबक्ता हथ, जौनमे से अधिकान्श [[तेलुगु जन|तेलुगुभाषी]] हथ । ऊसभ लोगके शामिल करित जिनखर पहिलभाषा तेलुगु नै हे, तेलुगु बोलवालाके कुल सङ्ख्या ८.४ करोड़ हे । ई शाखामे मध्यभारतमे बोले जायेवाला एगो स्वदेसीभाषा [[गोण्डी भाषा|गोण्डियो]] शामिल हे । दोसर छोट शाखा उत्तरशाखा हे, जने लगभग ६.३ लाख बक्ता हथ । ई एकमात्र उपसमूह हे जेकर भाषा [[पाकिस्तान]]मे बोलल जा हे - [[ब्राहुई भाषा]] । सबसे छोट शाखा केन्द्रीयशाखा हे, जने खाली लगभग २ लाख बक्ता हथ । ईसभ भाषा अधिकतर जनजातीय हे आउ [[मध्यभारत]]मे बोलल जाहे । == सम्बन्धित लेख == * [[भारतके भाषा]] * [[भारतके आधिकारिक भाषा]] * [[हिन्द-आर्य भाषा]] * [[भाषा परिवार]] * [[भाषापरिबारके सूची]] * [[मातृभाषा वक्ताके सङ्ख्यानुसार भाषाके सूची]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:द्राविडीय भाषा|*]] [[श्रेणी:भाषा परिवार]] 1mqo350r1d73k541xm9l4nh256ex7j5 फारसी भाषा 0 12079 80622 42667 2026-10-02T12:29:59Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[फारसीभाषा]] तकके पुनर्निर्दशन हटावल गेलै 80622 wikitext text/x-wiki '''फारसी''' (فارسی‎), एगो भाषा हे जे [[इरान]], [[ताजिकिस्तान]], [[अफगानिस्तान]] आउ [[उज्बेकिस्तान]]मे बोलल जा हे । ई इरान, अफगानिस्तान, ताजिकिस्तानके राजभाषा हे आउ एकरा ७.५ करोड़ जन बोलहथ । भाषायी परिबारके दृष्टिसे ई [[हिन्द-यूरोपीय भाषा परिवार]]के [[हिन्द-इरानीय भाषा-परिबार|हिन्द-इरानी शाखाके]] [[इरानीय भाषा परिवार|इरानी उपशाखाके]] सदस्य हे आउ [[मगही भाषा|मगही]] नियन एकरामे क्रिया बाक्यके अन्तमे आवहे । फारसी [[संस्कृत]]से ढेर मिल-जुलहे आउ [[उर्दू]] (आउ [[हिन्दी]]) मे एकर ढेर शब्द प्रयुक्त होवहे । ई [[अरबी-फारसी लिपि]]मे लिखल जा हे । [[अङ्ग्रेज]]के आगमनसे पहिले [[भारतीय उपमहाद्वीप]]मे फारसी भाषाके प्रयोग दरबारी काम तथा लेखनके भाषाके रूपमे होवहल । दरबारमे प्रयुक्त होवेके चलतहीँ अफगानिस्तानमे एकरा [[दारी]] कहल जा हे । == एकरो देखहु == * [[फारसी साहित्य]] * [[फारसी लिपि]] * [[पहलवी भाषा]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:फारसी भाषा|*]] [[श्रेणी:इरानीय भाषा]] [[श्रेणी:इरानके भाषा]] [[श्रेणी:विश्वके प्रमुखभाषा]] a01v1xn21qcmfcub2ue8iqgzr8q69a7 फारसीभाषा 0 12080 80621 68996 2026-10-02T12:29:48Z ऐक्टिवेटेड् 76 80621 wikitext text/x-wiki '''फारसी''' (فارسی‎), एगो भाषा हे जे [[इरान]], [[ताजिकिस्तान]], [[अफगानिस्तान]] आउ [[उज्बेकिस्तान]]मे बोलल जा हे । ई इरान, अफगानिस्तान, ताजिकिस्तानके राजभाषा हे आउ एकरा ७.५ करोड़ जन बोलहथ । भाषायी परिबारके दृष्टिसे ई [[हिन्द-यूरोपीय भाषा परिवार]]के [[हिन्द-इरानीय भाषा-परिबार|हिन्द-इरानी शाखाके]] [[इरानीय भाषा परिवार|इरानी उपशाखाके]] सदस्य हे आउ [[मगही भाषा|मगही]] नियन एकरामे क्रिया बाक्यके अन्तमे आवहे । फारसी [[संस्कृत]]से ढेर मिल-जुलहे आउ [[उर्दू]] (आउ [[हिन्दी]]) मे एकर ढेर शब्द प्रयुक्त होवहे । ई [[अरबी-फारसी लिपि]]मे लिखल जा हे । [[अङ्ग्रेज]]के आगमनसे पहिले [[भारतीय उपमहाद्वीप]]मे फारसी भाषाके प्रयोग दरबारी काम तथा लेखनके भाषाके रूपमे होवहल । दरबारमे प्रयुक्त होवेके चलतहीँ अफगानिस्तानमे एकरा [[दारी]] कहल जा हे । == एकरो देखहु == * [[फारसी साहित्य]] * [[फारसी लिपि]] * [[पहलवी भाषा]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:फारसी भाषा|*]] [[श्रेणी:इरानीय भाषा]] [[श्रेणी:इरानके भाषा]] [[श्रेणी:विश्वके प्रमुखभाषा]] a01v1xn21qcmfcub2ue8iqgzr8q69a7 80623 80621 2026-10-02T12:30:01Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[फारसी भाषा]] के पुनर्निर्देशित 80623 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[फारसी भाषा]] ghmhg7z20sgy02ljp95ihjuikcp0bbh बङ्गला भाषा 0 12200 80624 64309 2026-10-02T12:30:43Z ऐक्टिवेटेड् 76 80624 wikitext text/x-wiki '''बाङ्ला''' (বাংলা) वा '''बङ्गला''' या फिर बाहरी नाम '''बङ्गाली''' से जानल जायेवाला, एगो [[हिन्द-आर्य भाषा]] हे जे [[दक्खिन एसिया]]के [[बङ्गाल]] क्षेत्रके मूलभाषा हे । ई [[बङ्गलादेश]]के अधिकारिक, राष्ट्रिय आउ सबसे व्यापकरूप से बोले जायेवाला भाषा हे आउ [[भारत]]के [[भारतके अधिकारिक भाषा|२२ अनुसूचित भाषामे]] दूसरा सबसे अधिक बोले जायेवाला भाषा हे । लगभग ३० करोड़ देसी बक्ता आउ दूसरा भाषा बोलेवालाके रूपमे अन्य ३.७ करोड़के साथे बङ्गला पचमा सबसे अधिक बोले जायेवाला मूलभाषा हे आउ बिश्वमे बोले वालाके कुल सङ्ख्याके अनुसार सतमा सबसे अधिक बोले जायेबाला भाषा हे । बङ्गला पचमा सबसे अधिक बोले जायेवाला [[हिन्द-यूरोपीय भाषा]] हे । बङ्गला बङ्गलादेशके अधिकारिक आउ राष्ट्रियभाषा हे, जेकरामे ९८% बङ्गलादेशी अपन पहिलाभाषाके रूपमे बङ्गलाके प्रयोग करहथिन । भारतके भीतरे बङ्गला [[पच्छिमबङ्गाल]], [[त्रिपुरा]] आउ [[असम]] राज्यके [[बराक घाटी]] क्षेत्रके अधिकारिक भाषा हे । ई सितम्बर २०११ से भारतीयराज्य [[झारखण्ड]]के दूसरा अधिकारिकभाषो हे । ई [[बङ्गालके खाड़ी]]मे [[अण्डमान आउ निकोबार द्वीप]] समूहमे सबसे व्यापक रूपसे बोले जायेवाला भाषा हे, आउ [[बिहार]], [[अरुणाचलप्रदेश]], [[दिल्ली]], [[छत्तीसगढ़]], [[मेघालय]], [[मिजोरम्]], [[नागालैण्ड]], [[ओड़िसा]] आउ [[उत्तराखण्ड]] सहित अन्य राज्यमे महत्वपूर्ण जनसङ्ख्या द्वारा बोलल जाहे । बङ्गला १,३०० से अधिक बरस खन्नि बिकसित होलहे । [[बङ्गला साहित्य]] अपन सहस्राब्दी पुराना साहित्यिक इतिहासके साथे [[बङ्गला पुनर्जागरण]] खन्नि बड़ पैमाना पर बिकसित होलै आउ एसियामे सबसे अधिक बिपुल आउ बिविध साहित्यिक परम्परामे से एगो हे । १९४८ से १९५६ तक [[बङ्गलाभाषा आन्दोलन]] बङ्गलाके [[पाकिस्तान]]के अधिकारिकभाषा बनावेके माङ्ग करकै, [[पूरुबी बङ्गाल]]मे [[बङ्गाली राष्ट्रवाद]]के बढ़ावा देलकै, जेकरासे १९७१ मे बङ्गलादेशके उदय होलै । १९९९ मे [[यूनेस्को]] भाषा आन्दोलनके मान्यता मे २१ फरबरीके [[अन्तर्राष्ट्रिय मातृभाषा दिबस]]के रूपमे मान्यता देलकै । == एकरो देखहु == * [[भारतके भाषा]] * [[भारतके अधिकारिक भाषा]] * [[मूलवक्ताके सङ्ख्या अनुसार भाषाके सूची]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:बङ्गला भाषा|*]] [[श्रेणी:भारतके आधिकारिक भाषा]] [[श्रेणी:भारतके भाषा]] [[श्रेणी:बङ्गलादेशके भाषा]] [[श्रेणी:हिन्द-आर्य भाषा]] [[श्रेणी:विश्वके प्रमुखभाषा]] rc6h06jbh9dgc22424v1guc6jrzk5t3 ब्राह्मी लिपि 0 13008 80666 69206 2026-10-02T12:58:43Z ऐक्टिवेटेड् 76 80666 wikitext text/x-wiki {{ब्राह्मी}} {{Infobox writing system |name= ब्राह्मी लिपि |sample=Brahmi pillar inscription in Sarnath.jpg |caption= [[अशोक स्तम्भ]] पर ब्राह्मी लिपि (लगभग 250 ई.पू.) |type= [[आबूगीदा]] |languages=[[संस्कृत भाषा|संस्कृत]], [[प्राकृत]], [[साक भाषा|साक]], [[तमिल् भाषा|तमिल्]], [[तुषारी भाषा|तुषारी]] |time= चौथा या तेसरा शताब्दी ई.पू.{{Sfn|Salomon|1998|pp=11–13}}<sup>[क]</sup> से 5मा शताब्दी ई. |fam1=[[आदि-सीनाई लिपि]]<sup>[ख]</sup> |fam2=[[फोनीशियाई वर्णमाला]]<sup>[ख]</sup> |fam3=[[आरमेइक लिपि]]<sup>[ख]</sup> |sisters= [[खरोष्ठी]] |children=[[गुप्त लिपि|गुप्त]] आउ ढेर [[ब्राह्मी परिवारके लिपि|वंशज लेखन प्रणाली]] |footnotes=[ख] ब्राह्मी लिपिके सेमेटिकसे मूल, सार्वभौमिक रूपसे सहमत न हे । |unicode= [https://www.unicode.org/charts/PDF/U11000.pdf U+11000–U+1107F] |iso15924= Brah }} {{SpecialChars | special = असामान्य [[यूनिकोड]] वर्ण | fix = सहयोग:बहुभाषिक समर्थनt#ब्राह्मी | image = Replacement character.svg | link = Specials (Unicode block)#Replacement character | alt = <?> | compact = yes }} '''ब्राह्मी लिपि''' [[भारत]]के प्राचीनतम [[लिपि]]मे से एक हे । एकर प्रयोगके प्राचीन उदाहरण [[अशोक]]के [[अभिलेख]]के रूपमे उपलब्ध हे । ई बामासे दहिना लिखल जा हे । [[सञ्चिका:Brahmi pillar inscription in Sarnath.jpg|200px]] == सम्बन्धित लेख == * [[ब्राह्मी परिबारके लिपि]] * [[भारतके भाषा]] * [[भारतके लिपि]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:ब्राह्मी परिवारके लिपि]] [[श्रेणी:लिपि]] d2jdp2pth20j13ttsmnwtk23wveez6f 80667 80666 2026-10-02T12:59:13Z ऐक्टिवेटेड् 76 ऐक्टिवेटेड् पन्ना [[ब्राह्मीलिपि]] के [[ब्राह्मी लिपि]] पर स्थानान्तरित कैलन 80666 wikitext text/x-wiki {{ब्राह्मी}} {{Infobox writing system |name= ब्राह्मी लिपि |sample=Brahmi pillar inscription in Sarnath.jpg |caption= [[अशोक स्तम्भ]] पर ब्राह्मी लिपि (लगभग 250 ई.पू.) |type= [[आबूगीदा]] |languages=[[संस्कृत भाषा|संस्कृत]], [[प्राकृत]], [[साक भाषा|साक]], [[तमिल् भाषा|तमिल्]], [[तुषारी भाषा|तुषारी]] |time= चौथा या तेसरा शताब्दी ई.पू.{{Sfn|Salomon|1998|pp=11–13}}<sup>[क]</sup> से 5मा शताब्दी ई. |fam1=[[आदि-सीनाई लिपि]]<sup>[ख]</sup> |fam2=[[फोनीशियाई वर्णमाला]]<sup>[ख]</sup> |fam3=[[आरमेइक लिपि]]<sup>[ख]</sup> |sisters= [[खरोष्ठी]] |children=[[गुप्त लिपि|गुप्त]] आउ ढेर [[ब्राह्मी परिवारके लिपि|वंशज लेखन प्रणाली]] |footnotes=[ख] ब्राह्मी लिपिके सेमेटिकसे मूल, सार्वभौमिक रूपसे सहमत न हे । |unicode= [https://www.unicode.org/charts/PDF/U11000.pdf U+11000–U+1107F] |iso15924= Brah }} {{SpecialChars | special = असामान्य [[यूनिकोड]] वर्ण | fix = सहयोग:बहुभाषिक समर्थनt#ब्राह्मी | image = Replacement character.svg | link = Specials (Unicode block)#Replacement character | alt = <?> | compact = yes }} '''ब्राह्मी लिपि''' [[भारत]]के प्राचीनतम [[लिपि]]मे से एक हे । एकर प्रयोगके प्राचीन उदाहरण [[अशोक]]के [[अभिलेख]]के रूपमे उपलब्ध हे । ई बामासे दहिना लिखल जा हे । [[सञ्चिका:Brahmi pillar inscription in Sarnath.jpg|200px]] == सम्बन्धित लेख == * [[ब्राह्मी परिबारके लिपि]] * [[भारतके भाषा]] * [[भारतके लिपि]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:ब्राह्मी परिवारके लिपि]] [[श्रेणी:लिपि]] d2jdp2pth20j13ttsmnwtk23wveez6f मलयाल भाषा 0 13684 80587 49497 2026-10-02T12:08:28Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[मलयालभाषा]] तकके पुनर्निर्दशन हटावल गेलै 80587 wikitext text/x-wiki '''मलयाल''' या '''मलयालम्''' (മലയാളം, ''मलयाळम्'') एगो [[द्राबिडीय भाषा]] हे जे भारतीयराज्य [[केरल]] आउ केन्द्रशासितप्रदेश [[लक्षदीप]] आउ [[पुदुच्चेरी]] ([[माहे जिला]]) मे [[मलयाली लोग]]द्वारा बोलल जाहे । ई [[भारत]]के [[भारतके अधिकारिक भाषा|२२ अनुसूचित भाषा]]मे से एक हे । मलयालके २०१३ मे "भारतके शास्त्रीय भाषा" नामित करल गेली हल । मलयालके केरल, लक्षदीप आउ पुदुच्चेरी (माहे) मे अधिकारिक भाषाके दर्जा प्राप्त हे आउ भारतमे ३.४ करोड़ लोगद्वारा बोलल जाहे । मलयाल पड़ोसी राज्योमे भाषायी अल्पसङ्ख्यकद्वारा बोलल जा हे; [[कर्नाटक]]के [[कोडगु जिला|कोडगु]] आउ [[दक्खिन कन्नड जिला]] आउ [[तमिल्नाडु]]के [[कन्याकुमारी जिला]]मे बड़का सङ्ख्यामे बक्ताके साथे । ई बिश्वभरमे मलयाली प्रवासीयोद्वारा बोलल जा हे, बिशेषरूप से [[फारसी खाड़ी]]के देशमे ओहाँ मलयाली प्रवासीके बड़ा जनसङ्ख्याके चलते । [[मुम्बई]], [[बेङ्गलुरु]], [[दिल्ली]], [[कलकाता]], [[पुणे]] आदि सहित भारतके प्रत्येक नगरमे महत्वपूर्ण जनसङ्ख्या हे । == इहो देखहु == * [[भारतके भाषा]] * [[भारतके अधिकारिक भाषा]] * [[मातृभाषा बक्ताके सङ्ख्याके अनुसार भाषाके सूची]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:मलयाल भाषा|*]] [[श्रेणी:भारतके आधिकारिक भाषा]] [[श्रेणी:भारतके शास्त्रीय भाषा]] [[श्रेणी:भारतके भाषा]] [[श्रेणी:द्राविडीय भाषा]] ptbhn6hwd5ngplrobr2od2nt0wgup7i मलयालभाषा 0 13685 80590 69492 2026-10-02T12:08:46Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[मलयाल भाषा]] के पुनर्निर्देशित 80590 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[मलयाल भाषा]] eljf9viwt6muprmq2g6jt6hp3jf9aut मलयालम 0 13687 80609 49513 2026-10-02T12:22:09Z ऐक्टिवेटेड् 76 पुनर्निर्दशनके लक्ष्य [[मलयालभाषा]] से [[मलयाल भाषा]] मे बदललै 80609 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[मलयाल भाषा]] eljf9viwt6muprmq2g6jt6hp3jf9aut मलयालम् 0 13689 80608 49520 2026-10-02T12:22:06Z ऐक्टिवेटेड् 76 पुनर्निर्दशनके लक्ष्य [[मलयालभाषा]] से [[मलयाल भाषा]] मे बदललै 80608 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[मलयाल भाषा]] eljf9viwt6muprmq2g6jt6hp3jf9aut रूसी भाषा 0 14523 80625 53225 2026-10-02T12:31:46Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[रूसीभाषा]] तकके पुनर्निर्दशन हटावल गेलै 80625 wikitext text/x-wiki [[सञ्चिका:Russian language status and proficiency in the World hi.svg|thumb|right|325px|बिश्वमे रूसीभाषाके प्रसार]] '''रूसी''' ({{Lang-ru|русский язык}}, लिप्यन्तरण: रूस्कि यज़िक्) एगो पूरुबी [[स्लावी भाषा|स्लावभाषा]] हे जे मुख्यरूपसे पूरा [[रूस]]मे बोलल जा हे । ई [[रूसी लोग]]के [[मातृभाषा]] हे, आउ [[हिन्द-यूरोपीय भाषा-परिबार|हिन्द-यूरोपीयभाषा]] परिबारसे सम्बन्धित हे । ई तीन जीवित पूरुबी स्लावभाषामे से एक हे, आउ ई बड़ बाल्टो-स्लाव भाषोके एगो भाग हे । रूसके अतिरिक्त, रूसी [[बेलारूस]], [[कजाकिस्तान]] आउ [[किर्गिस्तान]]मे एगो [[राजभाषा|आधिकारिक भाषा]] हे, आउ पूरा [[यूक्रेन]], [[काकसके देश|काकेशस]], [[मध्य एसिया]] आउ [[बाल्टिक देश|बाल्टिक राज्य]]मे कुछ हदतक एगो [[सम्पर्कभाषा]]के रूपमे व्यापकरूपसे प्रयोग कैल जा हे । ई पूर्ब [[सोवियत सङ्घ]]के बास्तविक भाषा हल, आउ सोवियतके बादके सभ राज्जमे अलग-अलग दक्षताके साथ सार्वजनिक जीवनमे एकर प्रयोग जारी हे । == एकरो देखहु == * [[रूसी भाषाके साहित्य]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:रूसी भाषा|*]] [[श्रेणी:स्लावी भाषा]] [[श्रेणी:विश्वके प्रमुखभाषा]] [[श्रेणी:रूसके भाषा]] mz7w54mcvb9fgj1zs58lvsz8j852h8l रूसीभाषा 0 14524 80626 69807 2026-10-02T12:31:49Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[रूसी भाषा]] के पुनर्निर्देशित 80626 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[रूसी भाषा]] jvz33hd2c98w9ryiklnlikaqzmj1il9 लिपि 0 14678 80664 69866 2026-10-02T12:57:41Z ऐक्टिवेटेड् 76 80664 wikitext text/x-wiki '''लिपि''' अथवा '''लेखन प्रणाली''' के अर्थ होवहे कौनो [[भाषा]]के लिखावट वा लिखके ढङ्ग । ध्वनिके लिखेला जौन चिह्नके प्रयोग कैल जा हे, ओही लिपि कहला हे । लिपि आउ भाषा दु भिन्न चीज होवहे । भाषा ऊ चीज होवहे जे बोलल जा हे, लिखेला त ओकरा कौनो लिपिमे लिख सकहथ । कौनो भाषाके ओकर सामान्य लिपिसे दोसर लिपिमे लिखना, ई प्रकार कि बास्तविक [[अनुवाद]] न होएल, ओकरा [[लिप्यन्तरण]] कहहथ । [[सञ्चिका:WritingSystemsoftheWorld.png|550px|thumb|center| '''बिश्वके लिपिके मानचित्र''' {{Col-begin}} {{Col-2}} {{Legend|#99cccc|[[लातिनीभाषा|लैटिन]] (अल्फाबेटिक्)}} {{Legend|#ccccff|[[सीरिलिकलिपि|सिरिलिकलिपि]] (अल्फाबेटिक्)}} {{Legend|#9b06fe|[[हाङ्गुल्]] (फीचरल् अल्फाबेट्)}} {{Legend|#3166ce|अन्य अल्फाबेटिक्}} {{Legend|#99ff99|[[अरबीलिपि]] (आब्जद) }} {{Col-2}} {{Legend|#ee940a|'''[[देवनागरी]]''' (अबुगीदा)}} {{Legend|#389738|अन्य आब्जद}} {{Legend|#ffcc01|अन्य अबुगीदा}} {{Legend|#ff4e4d|[[शब्दान्श-माला|सिलेबरी]]}} {{Legend|#ffff65|[[शब्द-चिह्न]] चीनी अच्छर (लोगोग्राफिक्)}} {{Col-end}}]] [[सञ्चिका:Wu (negative).svg|thumb|200px|चीनीलिपि (चित्रलिपि)]] [[सञ्चिका:Papyrus Ani curs hiero.jpg|right|thumb|350px|मिस्री चित्रलिपि]] == एकरो देखहु == * [[लिपि (संस्कृत)]] * [[लिप्यन्तरण]] - एगो लिपिमे लिखल पाठके दोसर लिपिमे बदलल * [[लिपि अनुसार भाषाके सूची]] * [[लिपिके सूची]] * [[देवनागरी]] * [[ब्राह्मी लिपि]] * [[यूनिकोड्]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:लिपि|*]] [[श्रेणी:भाषा]] [[श्रेणी:भाषाविज्ञान]] t87o82r71g5baaqbz3l6fh5gzto32al वर्णमाला 0 14800 80669 69916 2026-10-02T13:00:20Z ऐक्टिवेटेड् 76 80669 wikitext text/x-wiki [[सञ्चिका:Tibetan script.svg|thumb|210px|तिब्बती वर्णमाला]] [[सञ्चिका:書.svg|thumb|210px|ई [[चीनीभाषा]]के एगो [[चीनी भावचित्र|चित्रलिपि-आधारित शब्द]] हे, जेकर अर्थ 'पुस्तक' या 'लेख' होवहे - ई अक्षर न हे आउ एकर सम्बन्ध कौनो ध्वनिसे न हे - [[जापान]]मे एकरा "काकू" पढ़ल जाहे जखनकि [[चीन]]मे एकरा "शू" पढ़ल जा हे]] कौनो एक भाषा या अनेक भाषाके लिखेला प्रयुक्त मानक प्रतीकक क्रमबद्ध समूहके '''वर्णमाला''' (= वर्णके माला अथवा समूह) कहल जा हे । उदाहरणला [[देवनागरी]]के वर्णमालामे [[अ]], [[आ]], [[इ]], [[ई]], [[उ]], [[ऊ]], [[ऋ]], [[ऋ]], [[लृ]], [[लृृ]], [[ए]], [[ऐ]], [[ओ]], [[औ]], [[अं]], [[अः]],&nbsp; [[क]]&nbsp;, [[ख]]&nbsp;, [[ग]]&nbsp;, [[घ]]&nbsp;, [[ङ]] । [[च]]&nbsp;, [[छ]]&nbsp;, [[ज]]&nbsp;, [[झ]]&nbsp;, [[ञ]] । [[ट]]&nbsp;, [[ठ]]&nbsp;, [[ड]]&nbsp;, [[ढ]]&nbsp;, [[ण]] । [[त]]&nbsp;, [[थ]]&nbsp;, [[द]]&nbsp;, [[ध]]&nbsp;, [[न]] । [[प]]&nbsp;, [[फ]]&nbsp;, [[ब]]&nbsp;, [[भ]]&nbsp;, [[म]] । [[य]]&nbsp;, [[र]]&nbsp;, [[ल]]&nbsp;, [[व]] । [[श]]&nbsp;, [[ष]]&nbsp;, [[स]]&nbsp;आ [[ह]] के 'देवनागरी वर्णमाला' कहल जाहे आउ a, b, c, d ... z के रोमन वर्णमाला (रोमन अल्फाबेट) कहल जा हे । वर्णमाला एहि मान्यता पर आधारित हे कि वर्ण, [[भाषा]]मे आवेवाला मूल ध्वनि ([[स्वनिम]] या फोनिम) के प्रतिनिधित्व करहे । ई ध्वनि या त ऊ अक्षरके वर्तमान उच्चारण पर आधारित होवहे या फेर ऐतिहासिक उच्चारण पर । किन्तु वर्णमाला मात्र लिखेके अन्य बिधियो हे - शब्द-चिह्न (लोगोग्राफी), सिलैबरी आदि । शब्द-चिह्ननमे प्रत्येक लिपि चिह्न पुरा-के-पुरा शब्द, [[रूपिम]] (morpheme) या सिमाण्टिक इकाईके निरूपित करहे । याह रुपेन सिलैबरीमे प्रत्येक लिपि चिह्न कौनो [[अक्षर]] (syllable (वर्ण न)) के निरूपित करहे । == प्रकार == प्रत्येक वर्णमालामे दु प्रकारके वर्ण होवहे [[स्वरवर्ण]] आउ [[व्यञ्जनवर्ण]] । व्यञ्जनके सङ्ग स्वर लगाके भिन्न बिधि आधार पर वर्णमालाके तीन वर्गमे बाँटल जाहे:<ref name="ref37viqej">[http://books.google.com/books?id=vu3lRLVUta8C Writing systems: a linguistic approach], Henry Rogers, Wiley-Blackwell, 2005, ISBN 978-0-631-23464-7, ''... an alphabet is a writing system in which all phonemes, both consonant and vowels, are represented ... an abjad is like an alphabet, but only consonants are written, not vowels ... in an abugida, the vowels are written as diacritics on the consonants ...''</ref> == अन्य भाषामे == 'वर्णमाला'के [[अङ्ग्रेजी]]मे 'ऐल्फाबेट' (alphabet) कहल जाहे । [[अरबीभाषा|अरबी]], [[फारसीभाषा|फारसी]], [[कुर्दीभाषा|कुर्दी]] आउ मध्य पूर्वके अन्य भाषामे एकरा 'अलिफ-बेई' या मात्र 'अलिफ-बे' कहल जाहे (जे [[अरबी-फारसी लिपि]]के पहिला दु अक्षरके नाम हे) । ==एहो देखहु== * [[अक्षर]] * [[देवनागरी]] * [[हिन्दी वर्णमाला]] * [[युनानी वर्णमाला]] * [[शब्दांश-माला]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:लिपि]] [[श्रेणी:भाषा]] [[श्रेणी:व्याकरण]] 83fkrctwgspqyie6022nc7tv4at4v52 वास्तुशास्त्र 0 14862 80772 69937 2026-10-02T13:54:55Z ऐक्टिवेटेड् 76 80772 wikitext text/x-wiki [[सञ्चिका:Angkor Wat W-Seite.jpg|right|thumb|300px|'''अङ्कोरवाट मन्दिर''' विश्वके सबसे बड़ धार्मिक संरचना हे]] [[भवन]]के बिन्यास, आकल्पन आउ रचनाके एवं परिबर्तनशील समय, तकनीक आउ रुचिके अनुसार मानवके आवश्यकताके सन्तुष्ट करे जोग्य सब प्रकारके स्थानके तर्कसङ्गत आउ बुद्धिसङ्गत निर्माणके [[कला]], [[बिज्ञान]] तथा तकनीकके समिश्रण '''बास्तुकला''' ([[तत्सम]]: '''वास्तुकला''') के परिभाषाके अन्तर्गत आवहे । == एकरो देखहूँ == * [[कला]] * [[गगनचुम्बी भवन]] * [[विश्व धरोहर स्थल]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:वास्तुशास्त्र]] [[श्रेणी:स्थापत्य]] [[श्रेणी:कला]] [[श्रेणी:वास्तुकला]] [[श्रेणी:प्राचीन भारतीय कला]] sugfhfqps9u9jlqbmvt2vw46oouy00u संस्कृत 0 15417 80627 70106 2026-10-02T12:33:12Z ऐक्टिवेटेड् 76 80627 wikitext text/x-wiki {{Infobox language |name=संस्कृत |nativename= {{Lang-sa|संस्कृत-|translit-standard=IAST|translit=Saṃskṛta-|label=none}}, {{Lang-sa|संस्कृतम्|translit-standard=IAST|translit=Saṃskṛtam|label=none}} |pronunciation={{IPA-sa|ˈsɐ̃skr̩tɐm|}} |states= {{IND}} |familycolor=भारोपीय |fam2= [[हिन्द-इरानीय भाषा|हिन्द-इरानीय]] |fam3= [[हिन्द-आर्य भाषा|हिन्द-आर्य]] |iso1= sa | iso2 = san | iso3 = san | image = {{Photomontage | photo1a = BhagavadGita-19th-century-Illustrated-Sanskrit-Chapter 1.20.21.jpg | photo2a = Sanskrit College 1999 stamp of India.jpg | spacing = 1 | color_border = white | color = white | size = 280 | image_alt = | foot_montage = [[भगवद्गीता]] से १८मा शताब्दीक सचित्र संस्कृत पाण्डुलिपि, <ref name="Mascaró2003">{{Cite book |last=Mascaró |first=Juan |title=The Bhagavad Gita |url=https://books.google.com/books?id=UZEKghCNbVIC&pg=PT13 |year=2003 |publisher=Penguin |isbn=978-0-14-044918-1 |pages=13&nbsp;ff |quote=The Bhagawad Gita, an intensely spiritual work, that forms one of the cornerstones of the Hindu faith, and is also one of the masterpieces of Sanskrit poetry. (from the backcover) |access-date=11 October 2020 |archive-date=29 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240329131600/https://books.google.com/books?id=UZEKghCNbVIC&pg=PT13#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> composed {{Circa|400&nbsp;{{Snd}}200&nbsp;BCE}}.<ref>{{Cite book |last=Besant |first=Annie (trans) |author-link=Annie Besant |title=The Bhagavad-gita; or, ''The Lord's Song'', with text in Devanagari, and English translation |chapter=Discourse 1 |url=https://en.wikisource.org/wiki/Bhagavad-Gita_(Besant_4th)/Discourse_1 |year=1922 |publisher=G. E. Natesan & Co. |location=Madras |quote=प्रवृत्ते शस्त्रसम्पाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः ॥ २० ॥ <br /> Then, beholding the sons of Dhritarâshtra standing arrayed, and flight of missiles about to begin, ... the son of Pându, took up his bow,(20)<br /> हृषीकेशं तदा वाक्यमिदमाह महीपते । अर्जुन उवाच । ...॥ २१ ॥ <br />And spake this word to Hrishîkesha, O Lord of Earth: Arjuna said:&nbsp;... |access-date=10 October 2020 |archive-date=12 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201012205516/https://en.wikisource.org/wiki/Bhagavad-Gita_(Besant_4th)/Discourse_1 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Radhakrishnan |first=S. |author-link=Sarvepalli Radhakrishnan |title=The Bhagavadgītā: With an introductory essay, Sanskrit text, English translation, and notes |year=1948 |publisher=George Allen and Unwin Ltd. |location=London |page=86 |quote= ...'' pravyite Sastrasampate''<br /> ''dhanur udyamya pandavah'' (20) <br /> Then Arjuna, ... looked at the sons of Dhrtarastra drawn up in battle order; and as the flight of missiles (almost) started, he took up his bow.<br /> ''hystkesam tada vakyam''<br /> ''idam aha mahipate'' ... (21)<br /> And, O Lord of earth, he spoke this word to Hrsikesha (Krsna):&nbsp;... }}</ref> (bottom) The 175th-anniversary stamp of the third-oldest Sanskrit college, [[Sanskrit College and University|Sanskrit College, Calcutta]]. 1791. }} |script= [[ब्राह्मीलिपि|ब्राह्मी]] आउ [[ब्राह्मीपरिबारके लिपि|व्युत्पन्न लिपि]] |extinct=कौनो मातृभाषी नै, खाली साहित्यिक आउ धार्मिकभाषाके रूपमे प्रयोग कैल जाहे <ref name="Ruppel2017">{{Cite book|last=Ruppel|first=A. M.|title=The Cambridge Introduction to Sanskrit|url=https://books.google.com/books?id=eXQ3DgAAQBAJ&pg=PA2|year=2017|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-08828-3|page=2|quote=The study of any ancient (or dead) language is faced with one main challenge: ancient languages have no native speakers who could provide us with examples of simple everyday speech|access-date=5 October 2020|archive-date=29 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240329131543/https://books.google.com/books?id=eXQ3DgAAQBAJ&pg=PA2#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref><ref name="KachruKachru2008">{{Cite book|last=Annamalai|first=E.|editor=Braj B. Kachru|editor2=Yamuna Kachru|editor3=S. N. Sridhar|title=Language in South Asia|chapter-url=https://books.google.com/books?id=O2n4sFGDEMYC&pg=PA223|year=2008|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-139-46550-2|pages=223–|chapter=Contexts of multilingualism|quote=Some of the migrated languages ... such as Sanskrit and English, remained primarily as a second language, even though their native speakers were lost. Some native languages like the language of the Indus valley were lost with their speakers, while some linguistic communities shifted their language to one or other of the migrants' languages.|access-date=5 October 2020|archive-date=29 मार्च 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240329131538/https://books.google.com/books?id=O2n4sFGDEMYC&pg=PA223#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref> |notice=IPA }} '''सन्स्कृत''' (तत्सम: '''संस्कृत'''; नामिक: संस्कृतम्, बिशेषरूप: संस्कृत-) [[दक्खिन एसिया]]के एगो [[शास्त्रीय भाषा]] हे जे [[हिन्द-यूरोपीय भाषा]]के [[हिन्द-आर्य भाषा|हिन्द-आर्य]] शाखासे सम्बन्धित हे । [[कांस्य युग]]के अन्तमे उत्तर-पच्छिम से अपन पूर्बवर्ती भाषाके बिखरेके बाद ई दक्खिन एसियामे उत्पन्न होएल । संस्कृत [[हिन्दुधरम]]के [[पवित्रभाषा]] हे, शास्त्रीय हिन्दु दर्शनके भाषा हे, आउ [[बौद्धधरम|बौद्ध]] आउ [[जैनधरम]]के इतिहासिक ग्रन्थके भाषा हे, आउ [[सिखधरम]]मे एगो भूमिका निभावहे । ई प्राचीन आउ मध्ययुगीन दक्खिन एसियामे एगो [[सम्पर्कभाषा]] हल, आउ प्रारम्भिक मध्यजुगीन जुगमे दक्खिन पूरुब एसिया, पूरुबी एसिया आउ मध्य एसियामे हिन्दु आउ बौद्ध संस्कृतिके सञ्चरण पर, ई धरम आउ उच्च संस्कृति आउ ई मे से कुछ क्षेत्रमे राजनीतिक अभिजात बर्गके भाषा बनगेल । नतीजतन संस्कृतके दक्खिन एसिया, [[दक्खिनपूरुब एसिया]] आउ [[पूरुबी एसिया]]के भाषा पर, बिशेषरूप से उनखर औपचारिक आउ सीखल सब्दावली पर स्थायी प्रभाव पड़ल । संस्कृत समान्यरूप से ढेर पुराना हिन्द-आर्य भाषाके किस्मके दरसावहे । एकरामे से सबसे पुराना [[वैदिक संस्कृत]] हे जे [[ऋग्बेद]]मे पायेल जाहे, १५०० ईसा पूर्ब आउ १२०० ईसा पूर्बके बीच हिन्द-आर्य जनजातिद्वारा रचित १०२८ भजनके सङ्ग्रह, जे आजके [[अफगानिस्थान]] से पुरुदने उत्तरी [[पाकिस्थान]] आउ उत्तरी [[भारत]]मे पलायन करिथलथिन । बैदिक संस्कृत उपमहाद्दीपके पहिलेसे उपस्थित प्राचीन भाषाके प्रभावित करलक, नया पायेल गेल पौधा आउ जानवरके नामके अबसोसित करलक; सङ्गे, [[आदि द्राबिड़ीय भाषा|प्राचीन द्राबिड़ीय भाषा]] संस्कृतके ध्वन्यात्मकता आउ बाक्य रचनाके प्रभावित करलक । संस्कृत आउ सङ्कीर्ण रूपसे शास्त्रीय संस्कृतके सन्दर्भित कर सकहे, एगो परिष्कृत आउ मानकीकृत ब्याकरनिकरूप जे मध्ध-पहिला सहस्राब्दी ईसा पूर्बमे उभरलक आउ प्राचीन ब्याकरनमे सबसे ब्यापक, [[पाणिनी]]के [[अष्टाध्याय]] ('आठ अध्याय') मे सन्हिताबद्ध करल गेल । संस्कृतके महानतम नाटककार, [[कालिदास]] शास्त्रीय संस्कृतमे लिखलथिन, आउ आधुनिक अङ्कगणितके नीँवके वर्णन सबसे पहिले शास्त्रीय संस्कृतमे करल गेलीहल । हालाँकि दु प्रमुख संस्कृत महाकाव्य, [[महाभारत]] आउ [[रामायण]], महाकाव्य संस्कृत नामक मौखिक कहानी कहेवाला पञ्जिकाके एगो श्रृङ्खलामे रचल गेलहल, जेकर प्रयोग उत्तरी भारतमे ४०० ईसा पूर्ब आउ ३०० ई के बीच करल गेलहल लगभग शास्त्रीय संस्कृतके साथे समकालीन । आगेके सताब्दीमे संस्कृत परम्परासे बान्धल गेल, पहिला भाषाके रूपमे सीखेला बन्द कर देल गेल, आउ अन्ततः एगो जीवित भाषाके रूपमे बिकसित होवेला बन्द कर देल गेल । भारतके सांस्कृतिक बिरासतमे संस्कृतके स्थिति, कार्य आउ स्थानके [[भारतके संविधान]]के [[भारतके अधिकारिक भाषा|अठमा अनुसूची भाषामे]] सम्मिलित करके पहचानल गेल हे । हालाँकि, पुनरुत्थानके प्रयासके बावजूदो भारतमे संस्कृतके प्रथमभाषा बक्ता न हे । == एकरो देखहु == * [[भारतके भाषा]] * [[भारतके अधिकारिक भाषा]] * [[मातृभाषा बक्ताके सङ्ख्याके अनुसार भाषाके सूची]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:संस्कृत|*]] [[श्रेणी:भारतके भाषा]] [[श्रेणी:भारतके अधिकारिक भाषा]] [[श्रेणी:भारतके शास्त्रीय भाषा]] [[श्रेणी:हिन्द-आर्य भाषा]] a6tw1832gpnz55j0gcsq0dqer5kwbeq स्पेनिसभाषा 0 16101 80639 59733 2026-10-02T12:45:52Z ऐक्टिवेटेड् 76 पुनर्निर्दशनके लक्ष्य [[स्पेनीभाषा]] से [[स्पेनी भाषा]] मे बदललै 80639 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[स्पेनी भाषा]] lpcg3ism1w7ubxq3e9zv6h4fbbytayi हिन्द-यूरोपीय भाषा परिवार 0 16284 80616 60415 2026-10-02T12:25:11Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[हिन्द-यूरोपीय भाषापरिवार]] तकके पुनर्निर्दशन हटावल गेलै 80616 wikitext text/x-wiki {{Infobox language family | name = हिन्द-यूरोपीय | region = विश्वव्यापी | familycolor = Indo-European | family = विश्वके प्राथमिक भाषा परिवारमे से एक | protoname = [[हिन्द-हित्ती]](?) *[[आद्य-हिन्द-यूरोपीय भाषा|आद्य-हिन्द-यूरोपीय]] | child1 = [[अल्बानोइड]]? ([[अल्बेनीय भाषा|अल्बेनीय]] आउ [[मेसापिक भाषा|मेसापिक]] {{विलुप्त}}) | child2 = [[अनातोलीय भाषा|अनातोलीय]] {{विलुप्त}} | child3 = [[अर्मेनीय भाषा|अर्मेनीय]] | child4 = [[बाल्टो-स्लावी भाषा|बाल्टो-स्लावी]] | child5 = [[कैलटिक भाषा|कैलटिक]] | child6 = [[जर्मेनिक भाषा|जर्मेनिक]] | child7 = [[ग्रीको-फ्रिजियन]]? ([[हेलेनिक भाषा|हेलेनिक]] आउ [[फ्रिजियन भाषा|फ्रिजियन]] {{विलुप्त}}) | child8 = [[हिन्द-इरानीय भाषा|हिन्द-इरानीय]] | child9 = [[इतालिक भाषा|इतालिक]] | child10 = [[तोचारीय भाषा|तोचरीय]] {{विलुप्त}} | child11 = अवर्गीकृत (बेकार प्रमाणित): [[डेशियन भाषा|डेशियन]] {{विलुप्त}}<br> [[थ्रेसियन भाषा|थ्रेसियन]] {{विलुप्त}}<br> [[एलिमियन भाषा|एलिमियन]] {{विलुप्त}}<br> [[इलिरियन भाषा|इलिरियन]] (अल्बानोइड?) {{विलुप्त}}<br> [[लुसिटेनियन भाषा|लुसिटेनियन]] {{विलुप्त}}<br> [[पियोनियन भाषा|पियोनियन]] {{विलुप्त}}<br> [[लिबर्नियन भाषा|लिबर्नियन]] {{विलुप्त}}<br> | child12 = | child13 = | child14 = | child15 = | child16 = | child17 = | child18 = | child19 = | child20 = | iso2 = ine | iso5 = ine | glotto = indo1319 | glottorefname = Indo-European | map = Indo-European Language Family Branches in Eurasia.png | mapcaption = यूरेसियामे हिन्द-यूरोपीयभाषाके वर्तमान वितरण: {{Legend|#00CCFE|[[अल्बानोइड]] ([[अल्बेनीय भाषा|अल्बेनीय]])}} {{Legend|#7F007F|[[अर्मेनीय भाषा|अर्मेनीय]]}} {{Legend|#3d6098|[[बाल्टिक भाषा|बाल्टिक]] ([[पूर्व बाल्टिक भाषा|पूर्व]])}} {{Legend|#007F00|[[स्लावी भाषा|स्लावी]]}}{{Legend|#FEA600|[[सेल्टिक भाषा|सेल्टिक]] ([[ब्रिटोनिक भाषा|ब्रिटोनिक]] आउ [[गोइडेलिक भाषा|गोइडेलिक]])}} {{Legend|#D30000|[[जर्मेनिक भाषा|जर्मैनिक]] ([[उत्तर जर्मेनिक भाषा|उत्तर]] आउ [[पश्चिम जर्मेनिक भाषा|पश्चिम]])}} {{Legend|#FEDC55|[[हेलेनिक भाषा|हेलेनिक]] ([[यूनानी भाषा|यूनानी]])}} {{Legend|#00007F|[[इरानीय भाषा|इरानीय]]}} {{Legend|#751eb4|[[हिन्द-आर्य भाषा|हिन्द-आर्य]]}} {{Legend|#587f00 |[[नूरिस्तानी भाषा|नूरिस्तानी]]}} {{Legend|#967F12|[[इतालिक भाषा|इतालिक]] ([[रोमान्स भाषा|रोमान्स]])}} {{Legend|#BEBEBE|अहिन्द-यूरोपीय भाषा}} बिन्दुयुक्त/धारीदार क्षेत्र ई दर्शावहे कि बहुभाषिकता कन्ने सामान्य हे (मानचित्रके पूरी प्रकार बड़ करेपर ई आउ स्पष्ट होतै) । | glottoname = | notes = {{Ublist|{{विलुप्त}} भाषा परिवारक ई शाखा विलुप्त होवेके सङ्केत दे हे |}} | ancestor = }} '''हिन्द-यूरोपीय''' (अथवा '''भारोपीय''') भाषा परिवार संसारके सबसे बड़का भाषा परिवार (माने सम्बन्धित भाषाके समूह) हे । हिन्द-यूरोपीय (वा '''भारोपीय''') भाषापरिवारमे बिश्वके सैकड़ोसभ भाषा आउ बोली सम्मिलित हे । आधुनिक हिन्द-यूरोपीय भाषामे से कुछ हे : [[मगही भाषा|मगही]], [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]], [[हिन्दी]], [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]], [[जर्मन भाषा|जर्मन]], [[पुर्तगाली भाषा|पुर्तगाली]], [[स्पेनी भाषा|स्पैनिश]], [[फारसी भाषा|फारसी]], [[बङ्गला भाषा|बङ्गला]], [[पञ्जाबी भाषा|पजाबी]], [[रूसी भाषा|रूसी]], इत्यादि । ईसभ भाषा एकहे आदिमभाषासे निकलल हे, ओकरा '''[[आदिम-हिन्द-यूरोपीय भाषा]]''' के नाम देल गेलहे । ई संस्कृतसे बड्डी मिल-जुलहल, जैसेकि ऊ संस्कृतेके आदिम रूप हे । <ref>{{Cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=2-16|title=Ethnologue report for Indo-European|publisher=Ethnologue }}</ref> == एकरो देखहु == * [[भाषा परिवार]] * [[आदिम-हिन्द-यूरोपीय भाषा]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:हिन्द-यूरोपीय भाषापरिवार|*]] [[श्रेणी:भाषा]] [[श्रेणी:भाषा परिवार]] kaxgsl04zf8avo54gi8qpiwmvd6qptt हिन्द-यूरोपीय भाषापरिवार 0 16286 80583 80580 2026-10-02T11:59:18Z ऐक्टिवेटेड् 76 80583 wikitext text/x-wiki {{Infobox language family | name = हिन्द-यूरोपीय | region = विश्वव्यापी | familycolor = Indo-European | family = विश्वके प्राथमिक भाषा परिवारमे से एक | protoname = [[हिन्द-हित्ती]](?) *[[आद्य-हिन्द-यूरोपीय भाषा|आद्य-हिन्द-यूरोपीय]] | child1 = [[अल्बानोइड]]? ([[अल्बेनीय भाषा|अल्बेनीय]] आउ [[मेसापिक भाषा|मेसापिक]] {{विलुप्त}}) | child2 = [[अनातोलीय भाषा|अनातोलीय]] {{विलुप्त}} | child3 = [[अर्मेनीय भाषा|अर्मेनीय]] | child4 = [[बाल्टो-स्लावी भाषा|बाल्टो-स्लावी]] | child5 = [[कैलटिक भाषा|कैलटिक]] | child6 = [[जर्मेनिक भाषा|जर्मेनिक]] | child7 = [[ग्रीको-फ्रिजियन]]? ([[हेलेनिक भाषा|हेलेनिक]] आउ [[फ्रिजियन भाषा|फ्रिजियन]] {{विलुप्त}}) | child8 = [[हिन्द-इरानीय भाषा|हिन्द-इरानीय]] | child9 = [[इतालिक भाषा|इतालिक]] | child10 = [[तोचारीय भाषा|तोचरीय]] {{विलुप्त}} | child11 = अवर्गीकृत (बेकार प्रमाणित): [[डेशियन भाषा|डेशियन]] {{विलुप्त}}<br> [[थ्रेसियन भाषा|थ्रेसियन]] {{विलुप्त}}<br> [[एलिमियन भाषा|एलिमियन]] {{विलुप्त}}<br> [[इलिरियन भाषा|इलिरियन]] (अल्बानोइड?) {{विलुप्त}}<br> [[लुसिटेनियन भाषा|लुसिटेनियन]] {{विलुप्त}}<br> [[पियोनियन भाषा|पियोनियन]] {{विलुप्त}}<br> [[लिबर्नियन भाषा|लिबर्नियन]] {{विलुप्त}}<br> | child12 = | child13 = | child14 = | child15 = | child16 = | child17 = | child18 = | child19 = | child20 = | iso2 = ine | iso5 = ine | glotto = indo1319 | glottorefname = Indo-European | map = Indo-European Language Family Branches in Eurasia.png | mapcaption = यूरेसियामे हिन्द-यूरोपीयभाषाके वर्तमान वितरण: {{Legend|#00CCFE|[[अल्बानोइड]] ([[अल्बेनीय भाषा|अल्बेनीय]])}} {{Legend|#7F007F|[[अर्मेनीय भाषा|अर्मेनीय]]}} {{Legend|#3d6098|[[बाल्टिक भाषा|बाल्टिक]] ([[पूर्व बाल्टिक भाषा|पूर्व]])}} {{Legend|#007F00|[[स्लावी भाषा|स्लावी]]}}{{Legend|#FEA600|[[सेल्टिक भाषा|सेल्टिक]] ([[ब्रिटोनिक भाषा|ब्रिटोनिक]] आउ [[गोइडेलिक भाषा|गोइडेलिक]])}} {{Legend|#D30000|[[जर्मेनिक भाषा|जर्मैनिक]] ([[उत्तर जर्मेनिक भाषा|उत्तर]] आउ [[पश्चिम जर्मेनिक भाषा|पश्चिम]])}} {{Legend|#FEDC55|[[हेलेनिक भाषा|हेलेनिक]] ([[यूनानी भाषा|यूनानी]])}} {{Legend|#00007F|[[इरानीय भाषा|इरानीय]]}} {{Legend|#751eb4|[[हिन्द-आर्य भाषा|हिन्द-आर्य]]}} {{Legend|#587f00 |[[नूरिस्तानी भाषा|नूरिस्तानी]]}} {{Legend|#967F12|[[इतालिक भाषा|इतालिक]] ([[रोमान्स भाषा|रोमान्स]])}} {{Legend|#BEBEBE|अहिन्द-यूरोपीय भाषा}} बिन्दुयुक्त/धारीदार क्षेत्र ई दर्शावहे कि बहुभाषिकता कन्ने सामान्य हे (मानचित्रके पूरी प्रकार बड़ करेपर ई आउ स्पष्ट होतै) । | glottoname = | notes = {{Ublist|{{विलुप्त}} भाषा परिवारक ई शाखा विलुप्त होवेके सङ्केत दे हे |}} | ancestor = }} '''हिन्द-यूरोपीय''' (अथवा '''भारोपीय''') भाषा परिवार संसारके सबसे बड़का भाषा परिवार (माने सम्बन्धित भाषाके समूह) हे । हिन्द-यूरोपीय (वा '''भारोपीय''') भाषापरिवारमे बिश्वके सैकड़ोसभ भाषा आउ बोली सम्मिलित हे । आधुनिक हिन्द-यूरोपीय भाषामे से कुछ हे : [[मगही भाषा|मगही]], [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]], [[हिन्दी]], [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]], [[जर्मन भाषा|जर्मन]], [[पुर्तगाली भाषा|पुर्तगाली]], [[स्पेनी भाषा|स्पैनिश]], [[फारसी भाषा|फारसी]], [[बङ्गला भाषा|बङ्गला]], [[पञ्जाबी भाषा|पजाबी]], [[रूसी भाषा|रूसी]], इत्यादि । ईसभ भाषा एकहे आदिमभाषासे निकलल हे, ओकरा '''[[आदिम-हिन्द-यूरोपीय भाषा]]''' के नाम देल गेलहे । ई संस्कृतसे बड्डी मिल-जुलहल, जैसेकि ऊ संस्कृतेके आदिम रूप हे । <ref>{{Cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=2-16|title=Ethnologue report for Indo-European|publisher=Ethnologue }}</ref> == एकरो देखहु == * [[भाषा परिवार]] * [[आदिम-हिन्द-यूरोपीय भाषा]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:हिन्द-यूरोपीय भाषापरिवार|*]] [[श्रेणी:भाषा]] [[श्रेणी:भाषा परिवार]] kaxgsl04zf8avo54gi8qpiwmvd6qptt 80617 80583 2026-10-02T12:25:15Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[हिन्द-यूरोपीय भाषा परिवार]] के पुनर्निर्देशित 80617 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[हिन्द-यूरोपीय भाषा परिवार]] 0fnrhdw9kp25l49pnjatbsy8790hv2l हिन्दी 0 16291 80632 70437 2026-10-02T12:35:14Z ऐक्टिवेटेड् 76 80632 wikitext text/x-wiki {{Infobox language | name = हिन्दी | states = {{IND}} | ethnicity = | region = [[हिन्दी पट्टी]] | speakers_label = कुल वक्ता | speakers = ३४.५ करोड़ (२०२४)<ref>{{Cite web |date=2024 |title=What are the top 200 most spoken languages? |url=https://www.ethnologue.com/insights/ethnologue200/ |access-date=2024-08-15 |website=Ethnologue}}</ref> | familycolor = हिन्द-यूरोपीय | fam1 = [[हिन्द-यूरोपीय भाषा परिवार|भारोपीय]] | fam2 = [[हिन्द-इरानीय भाषा|हिन्द-इरानीय]] | fam3 = [[हिन्द-आर्य भाषा|हिन्द-आर्य]] | fam4 = [[मध्य क्षेत्र (हिन्दी)|मध्य हिन्द-आर्य]] | fam5 = [[पश्चिमी हिन्दी]]<ref name=ELL2/> | fam6 = [[हिन्दुस्तानी भाषा|हिन्दुस्तानी]]<ref name=ELL2>{{Cite book|title=The encyclopedia of language & linguistics|date=2006|publisher=Elsevier|isbn=978-0-08-044299-0|editor-last=Brown|editor-first=E. K.|edition=2nd ed|location=Amsterdam ; Boston|editor-last2=Anderson|editor-first2=Anne}}</ref> | script = *[[देवनागरी]] (आधिकारिक) *[[रोमन लिपि|लातिनी]] ([[हिङ्ग्लिश]])<ref name="Palakodety">{{Citation |last1=Palakodety |first1=Shriphani |title=Low Resource Machine Translation |date=2021 |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-981-16-5625-5_5 |work=Low Resource Social Media Text Mining |pages=7–9 |place=Singapore |publisher=Springer Singapore |isbn=978-981-16-5624-8 |access-date=24 September 2022 |last2=KhudaBukhsh |first2=Ashiqur R. |last3=Jayachandran |first3=Guha|series=SpringerBriefs in Computer Science |doi=10.1007/978-981-16-5625-5_5 |s2cid=244313560 | issn = 2191-5768 }}</ref> | nation = * {{IND}} ** [[बिहार]] ** [[छत्तीसगढ़]] ** [[हरियाणा]] ** [[हिमाचलप्रदेश]] ** [[झारखण्ड]] ** [[मध्यप्रदेश]] ** [[राजस्थान]] ** [[उत्तरप्रदेश]] ** [[उत्तराखण्ड]] * {{FIJ}} ([[फिजी हिन्दी]]के रूपे) | minority = {{Ubl| |{{झण्डा|दक्षिण अफ्रिका}}<ref name="auto1">{{Cite web|title=Constitution of the Republic of South Africa, 1996 – Chapter 1: Founding Provisions|url=http://www.gov.za/documents/constitution/chapter-1-founding-provisions|website=www.gov.za|access-date=6 दिसम्बर 2014}}</ref> |{{UAE}}<ref name="thehindu.com">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/international/abu-dhabi-includes-hindi-as-third-official-court-language/article26229023.ece|title=Abu Dhabi includes Hindi as third official court language|newspaper=The Hindu|date=10 February 2019|via=www.thehindu.com}}</ref>}} | agency = [[केन्द्रीय हिन्दी निदेशालय]]<ref>{{Cite web |url=http://hindinideshalaya.nic.in/english/aboutus/aboutus.html |title= About Us |website=Central Hindi Directorate |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120504043836/http://hindinideshalaya.nic.in/english/aboutus/aboutus.html |archive-date=4 May 2012 |access-date=18 फरवरी 2014 }}</ref> | iso1 = hi | iso2 = hin | iso3 = hin | lingua = 59-AAF-qf | imagescale = 1.2 | map = Hindi 2011 Indian Census by district.svg | mapcaption = २०११ के जनगणना अनुसार भारतमे हिन्दीके मातृभाषा स्व-रिपोर्ट कैल गेल वक्ताके वितरण | sign = [[भारतीय हस्ताक्षर प्रणाली]] | glotto = hind1269 | glottorefname = Hindi }} '''हिन्दी''' एगो [[हिन्द-आर्य भाषा]] हे जे मुखरूपसे [[उत्तरीभारत|उत्तरी]], [[मध्यभारत|मध्य]], [[पूरुबीभारत|पूरुबी]] आउ [[पच्छिमीभारत|पच्छिमी]] [[भारत]]के भागके सामिल करैत [[हिन्दीपट्टी]] क्षेत्रमे बोलल जाहे । हिन्दीके [[हिन्दुस्तानी भाषा]]के एगो मानकीकृत आउ संस्कृतकृत पञ्जिकाके रूपमे बर्णित करल गेली हे जे स्वयं मुखरूपसे [[दिल्ली]] आउ [[उत्तरभारत]]के पड़ोसी क्षेत्रके [[खड़ीबोली]]पर आधारित हे । [[देवनागरी]] लिपिमे लिखे जायेवाला हिन्दी [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]]के साथे-साथे [[भारत सरकार]]के दु अधिकारिक भाषामे से एक हे । ई ९ राज्य आउ ३ केन्द्रशासितपरदेशे अधिकारिक भाषा हे आउ ३ अन्य राज्ये अतिरिक्त अधिकारिक भाषा हे । हिन्दी भारत गणराज्यके [[भारतके अधिकारिक भाषा|२२ अनुसूचित भाषोमे]] से एक हे । हिन्दी [[हिन्दीपट्टी]]के [[सम्पर्कभाषा]] हे । ई कुछ हदतक भारतके अन्य भागोमे बोलल जाहे (आमतौरपर एगो सरलीकृत या पिजिनाइज्ड किस्म जैसे बजार हिन्दुस्तानी या [[हाफलोङ्ग हिन्दी]]) । भारतके बाहरे ढेर अन्य भाषाके अधिकारिक तौर पर "हिन्दी" के रूपमे मान्यता प्राप्त हे, किन्तु इहाँ बर्नित मानक हिन्दी भाषाके उल्लेख न करहे आउ एकर बजाय [[अवधी भाषा|अवधी]] आउ [[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]] नियन अन्य बोलीसे निकललैहे । ऐसन भाषामे [[फिजी हिन्दी]] सामिल हे, जेकरा [[फिजी]]मे अधिकारिक दर्जा प्राप्त हे, आउ [[कैरेबीय हिन्दुस्तानी]], जे [[त्रिनिदाद आउ टोबैगो]], [[गयाना]] आउ [[सूरीनाम]]मे बोलल जाहे । लिपि आउ औपचारिक सब्दावलीके अतिरिक्त, मानकहिन्दी मानक [[उर्दू]], जे हिन्दुस्तानीके एगो आउ मान्यता प्राप्त पञ्जिका हे काहेकि दुनो समान्य बोलचालके आधार साझा करहे, के साथ पारस्परिक रूपसे सुगम हे । भाषायी विविधताके रूपमे हिन्दी विश्वमे [[मन्दारिन चीनी|मन्दारिन]], [[स्पेनिस भाषा|स्पेनिस]] आउ [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजीके]] बाद चौथा सबसे अधिक बोले जायेवाला पहिला भाषा हे । उर्दूके साथे [[हिन्दुस्तानी भाषा|हिन्दुस्तानीके]] रूपमे हिन्दी, मन्दारिन आउ अङ्ग्रेजीके बाद विश्वमे तीसरा सबसे अधिक बोले जायेवाला भाषा हे । == इहो देखहु == * [[हिन्द-आर्य भाषा]] * [[भारतके भाषा]] * [[भारतके अधिकारिक भाषा]] * [[मूलवक्ताके सङ्ख्या अनुसार भाषाके सूची]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:हिन्दी| ]] [[श्रेणी:भारतके आधिकारिक भाषा]] [[श्रेणी:भारतके भाषा]] [[श्रेणी:हिन्द-आर्यभाषा]] [[श्रेणी:मानकभाषा]] [[श्रेणी:देवनागरी लिपिमे लिखल जाएवाला भाषा]] [[श्रेणी:विश्वके प्रमुखभाषा]] 8y8q86q0fmtzv7v5noqlwh1nu6cvkz2 80638 80632 2026-10-02T12:43:52Z ऐक्टिवेटेड् 76 80638 wikitext text/x-wiki {{Infobox language | name = हिन्दी | states = {{IND}} | ethnicity = | region = [[हिन्दी पट्टी]] | speakers_label = कुल वक्ता | speakers = ३४.५ करोड़ (२०२४)<ref>{{Cite web |date=2024 |title=What are the top 200 most spoken languages? |url=https://www.ethnologue.com/insights/ethnologue200/ |access-date=2024-08-15 |website=Ethnologue}}</ref> | familycolor = हिन्द-यूरोपीय | fam1 = [[हिन्द-यूरोपीय भाषा परिवार|भारोपीय]] | fam2 = [[हिन्द-इरानीय भाषा|हिन्द-इरानीय]] | fam3 = [[हिन्द-आर्य भाषा|हिन्द-आर्य]] | fam4 = [[मध्य क्षेत्र (हिन्दी)|मध्य हिन्द-आर्य]] | fam5 = [[पश्चिमी हिन्दी]]<ref name=ELL2/> | fam6 = [[हिन्दुस्तानी भाषा|हिन्दुस्तानी]]<ref name=ELL2>{{Cite book|title=The encyclopedia of language & linguistics|date=2006|publisher=Elsevier|isbn=978-0-08-044299-0|editor-last=Brown|editor-first=E. K.|edition=2nd ed|location=Amsterdam ; Boston|editor-last2=Anderson|editor-first2=Anne}}</ref> | script = *[[देवनागरी]] (आधिकारिक) *[[रोमन लिपि|लातिनी]] ([[हिङ्ग्लिश]])<ref name="Palakodety">{{Citation |last1=Palakodety |first1=Shriphani |title=Low Resource Machine Translation |date=2021 |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-981-16-5625-5_5 |work=Low Resource Social Media Text Mining |pages=7–9 |place=Singapore |publisher=Springer Singapore |isbn=978-981-16-5624-8 |access-date=24 September 2022 |last2=KhudaBukhsh |first2=Ashiqur R. |last3=Jayachandran |first3=Guha|series=SpringerBriefs in Computer Science |doi=10.1007/978-981-16-5625-5_5 |s2cid=244313560 | issn = 2191-5768 }}</ref> | nation = * {{IND}} ** [[बिहार]] ** [[छत्तीसगढ़]] ** [[हरियाणा]] ** [[हिमाचलप्रदेश]] ** [[झारखण्ड]] ** [[मध्यप्रदेश]] ** [[राजस्थान]] ** [[उत्तरप्रदेश]] ** [[उत्तराखण्ड]] * {{FIJ}} ([[फिजी हिन्दी]]के रूपे) | minority = {{Ubl| |{{झण्डा|दक्षिण अफ्रिका}}<ref name="auto1">{{Cite web|title=Constitution of the Republic of South Africa, 1996 – Chapter 1: Founding Provisions|url=http://www.gov.za/documents/constitution/chapter-1-founding-provisions|website=www.gov.za|access-date=6 दिसम्बर 2014}}</ref> |{{UAE}}<ref name="thehindu.com">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/international/abu-dhabi-includes-hindi-as-third-official-court-language/article26229023.ece|title=Abu Dhabi includes Hindi as third official court language|newspaper=The Hindu|date=10 February 2019|via=www.thehindu.com}}</ref>}} | agency = [[केन्द्रीय हिन्दी निदेशालय]]<ref>{{Cite web |url=http://hindinideshalaya.nic.in/english/aboutus/aboutus.html |title= About Us |website=Central Hindi Directorate |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120504043836/http://hindinideshalaya.nic.in/english/aboutus/aboutus.html |archive-date=4 May 2012 |access-date=18 फरवरी 2014 }}</ref> | iso1 = hi | iso2 = hin | iso3 = hin | lingua = 59-AAF-qf | imagescale = 1.2 | map = Hindi 2011 Indian Census by district.svg | mapcaption = २०११ के जनगणना अनुसार भारतमे हिन्दीके मातृभाषा स्व-रिपोर्ट कैल गेल वक्ताके वितरण | sign = [[भारतीय हस्ताक्षर प्रणाली]] | glotto = hind1269 | glottorefname = Hindi }} '''हिन्दी''' एगो [[हिन्द-आर्य भाषा]] हे जे मुखरूपसे [[उत्तरीभारत|उत्तरी]], [[मध्यभारत|मध्य]], [[पूरुबीभारत|पूरुबी]] आउ [[पच्छिमीभारत|पच्छिमी]] [[भारत]]के भागके सामिल करैत [[हिन्दी पट्टी]] क्षेत्रमे बोलल जाहे । हिन्दीके [[हिन्दुस्तानी भाषा]]के एगो मानकीकृत आउ संस्कृतकृत पञ्जिकाके रूपमे बर्णित करल गेली हे जे स्वयं मुखरूपसे [[दिल्ली]] आउ [[उत्तरभारत]]के पड़ोसी क्षेत्रके [[खड़ीबोली]] पर आधारित हे । [[देवनागरी]] लिपिमे लिखे जायेवाला हिन्दी [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजी]]के साथे-साथे [[भारत सरकार]]के दु अधिकारिक भाषामे से एक हे । ई ९ राज्य आउ ३ केन्द्रशासितपरदेशे अधिकारिक भाषा हे आउ ३ अन्य राज्ये अतिरिक्त अधिकारिक भाषा हे । हिन्दी भारत गणराज्यके [[भारतके अधिकारिक भाषा|२२ अनुसूचित भाषोमे]] से एक हे । हिन्दी [[हिन्दी पट्टी]]के [[सम्पर्कभाषा]] हे । ई कुछ हदतक भारतके अन्य भागोमे बोलल जाहे (आमतौरपर एगो सरलीकृत या पिजिनाइज्ड किस्म जैसे बजार हिन्दुस्तानी या [[हाफलोङ्ग हिन्दी]]) । भारतके बाहरे ढेर अन्य भाषाके अधिकारिक तौर पर "हिन्दी" के रूपमे मान्यता प्राप्त हे, किन्तु इहाँ बर्नित मानक हिन्दी भाषाके उल्लेख न करहे आउ एकर बजाय [[अवधी भाषा|अवधी]] आउ [[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]] नियन अन्य बोलीसे निकललैहे । ऐसन भाषामे [[फिजी हिन्दी]] सामिल हे, जेकरा [[फिजी]]मे अधिकारिक दर्जा प्राप्त हे, आउ [[कैरेबीय हिन्दुस्तानी]], जे [[त्रिनिदाद आउ टोबैगो]], [[गयाना]] आउ [[सूरीनाम]]मे बोलल जाहे । लिपि आउ औपचारिक सब्दावलीके अतिरिक्त, मानकहिन्दी मानक [[उर्दू]], जे हिन्दुस्तानीके एगो आउ मान्यता प्राप्त पञ्जिका हे काहेकि दुनो समान्य बोलचालके आधार साझा करहे, के साथ पारस्परिक रूपसे सुगम हे । भाषायी विविधताके रूपमे हिन्दी विश्वमे [[मन्दारिन चीनी|मन्दारिन]], [[स्पेनिस भाषा|स्पेनिस]] आउ [[अङ्ग्रेजी भाषा|अङ्ग्रेजीके]] बाद चौथा सबसे अधिक बोले जायेवाला पहिला भाषा हे । उर्दूके साथे [[हिन्दुस्तानी भाषा|हिन्दुस्तानीके]] रूपमे हिन्दी, मन्दारिन आउ अङ्ग्रेजीके बाद विश्वमे तीसरा सबसे अधिक बोले जायेवाला भाषा हे । == इहो देखहु == * [[हिन्द-आर्य भाषा]] * [[भारतके भाषा]] * [[भारतके अधिकारिक भाषा]] * [[मूलवक्ताके सङ्ख्या अनुसार भाषाके सूची]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:हिन्दी| ]] [[श्रेणी:भारतके आधिकारिक भाषा]] [[श्रेणी:भारतके भाषा]] [[श्रेणी:हिन्द-आर्यभाषा]] [[श्रेणी:मानकभाषा]] [[श्रेणी:देवनागरी लिपिमे लिखल जाएवाला भाषा]] [[श्रेणी:विश्वके प्रमुखभाषा]] 0tezf5o2w13e3tbnk4kp7ci1hr9f18v राजेन्द्र नगर, पटना 0 18015 80872 75215 2026-10-02T19:10:35Z ऐक्टिवेटेड् 76 80872 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = राजेन्द्र नगर | other_name = | type = मोहल्ला | image = | alt = | caption = | nickname = | pushpin_map = भारत पटना | pushpin_label_position = right | pushpin_alt = | pushpin_caption = पटनामे अवस्थिति | coordinates = {{coord|25|36|24|N|85|9|53|E|display=inline,title}} | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{झण्डा|भारत}} | subdivision_type1 = [[भारतके राज्य आउ केन्द्रशासितप्रदेश|राज्य]] | subdivision_name1 = [[बिहार]] | subdivision_type2 = महानगर | subdivision_name2 = पटना | established_title = <!-- स्थापना --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = | population_as_of = | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = भाषा | demographics1_title1 = क्षेत्रीय | demographics1_info1 = [[मगही भाषा|मगही]], [[हिन्दी]] | time_zone1 = [[भारतीय मानक समय|भामास]] | utc_offset1 = +५:३९ | postal_code_type = [[डाक सूचक सङ्ख्या|पिनकोड]] | postal_code = ८०००१६ | registration_plate = | custom_label1_sec1 = [[नगर नियोजन|योजना संस्था]] | custom_data1_sec1 = [[पटना क्षेत्रीय विकास प्राधिकरण]] | custom_label2_sec1 = नागरिक संस्था | custom_data2_sec1 = [[पटना नगरनिगम]] | website = | footnotes = }} '''राजेन्द्र नगर''' [[पटना]], [[बिहार]], [[भारत]]मे एगो प्रसिद्ध मोहल्ला हे । एकर नाम भारतके पहिला राष्ट्रपति [[राजेन्द्र प्रसाद|डॉ राजेन्द्र प्रसाद]]के नाम पर रखल गेलै हे । ई दिनकर गोलम्बरसे कुम्हारार मार्ग आउ नाला रोड एवं रामकृष्ण एवेन्यूसे सैदपुर मार्गके बीच फैलल हे । ई क्षेत्र पटना पुलिसके कदमकुआँ पिएस के अन्तर्गत आव हे । == अवलोकन == राजेन्द्र नगर एगो नियोजित कालोनी हे जे गिनल-चुनल रस्तासे विभाजित कैल गेलै हे । एकरामे पार्क आउ खेलके मैदान नियन ढेर खुलल स्थान हे । राजेन्द्र नगर बिहारके सबसे बड़ स्टेडियम, मोइन-उल-हक स्टेडियम (पूर्वमे राजेन्द्र नगर स्टेडियम) के मेजबानी कर हे । राजेन्द्र नगरमे विभिन्न प्रकारके व्यावसायिक प्रतिष्ठान भेट सक हे । बैङ्क शाखा, अस्पताल, होटल, रेस्तराँ, खुदरा ब्राण्डेड आउटलेट आदि । ई कङ्कड़बागसे राजेन्द्र नगर ओवर ब्रिजसे जुड़ल हे । मैकडावेल गोलम्बर ई इलाकाके एगो प्रसिद्ध स्थल हे । == परिवहन == [[राजेन्द्र नगर रेलवे स्टेशन|राजेन्द्र नगर टर्मिनल]] राजेन्द्र नगरके रेलवे स्टेशन हे । == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची|2}} [[श्रेणी:पटनाके मोहल्ला]] [[श्रेणी:राजेन्द्र प्रसादके स्मारक]] ifpakg7u065zopa2dnfcao7q1tqs89w सिद्ध साहित्य 0 18022 80828 75253 2026-10-02T17:22:48Z ऐक्टिवेटेड् 76 80828 wikitext text/x-wiki ''' सिद्ध साहित्य ''' ब्रजयानी [[सिद्ध (बौद्ध)|सिद्ध]]के द्वारा लिखल गेल साहित्य है । सिद्ध लोगनके सम्बन्ध [[बौद्ध धर्म]]के ब्रजयानी शाखा से है । ई [[भारत]]के पूर्वी भागमे सक्रिय हलथिन । मानल जा है कि कुल ८४ सिद्ध होलथिन हे । इनखनीमे [[सरह]]प्पा, [[शबरप्पा]], [[लुइप्पा]], [[डोम्भिप्पा]], [[कुक्कुरिप्पा]] (कणहपा) आदि मुख्य होलथिन हे । इनखनीके रचनाके सिद्ध साहित्य कहल जा है । इनकर भाषा [[अपभ्रंश]] मिश्रित [[पुरान हिन्दी]] आ अपभ्रंश है । [[सरहप्पा]]के पहिला सिद्ध कवि मानल जा है । [[राहुल साङ्कृत्यायन]] इनखा हिन्दीके पहिला कवि मानलथिन हे । सिद्ध साहित्यके रचयिता सभमे लुइपा सर्वश्रेष्ठ हथिन । साधना अवस्थासे निकलल सिद्ध लोकनके वाणीके '[[चर्यापद]]' कहल गेलै हे । सिद्ध साहित्यमे [[जातिवाद]] आ वाह्याचार सभ पर प्रहार कैल गेलै हे । एरामे [[देहवाद]]के महिमा मण्डन आ [[सहज साधना]] पर जोर देल गेलै हे । एरामे [[महासुखवाद]]के द्वारा ईश्वरत्वके पावे पर जोर देल गेलै हे । == इतिहास == सिद्धनके समय सतमासे दसमा शताब्दीके बीच हलै । इनखर मुख्य केन्द्र श्रीपर्वत, अर्बुदपर्वत, [[तक्षशिला]], [[नालन्दा]], [[असम]] आ [[बिहार]] हलै । इनखनीके [[पाल राजवंश|पालवंश]]के संरक्षण मिललै हल । बादमे मुसलमान आक्रमणकारीयनके कारण इनखनी ‘भोट’ देश मने [[नेपाल]], [[भूटान]], [[तिब्बत]] दने चल गेलथिन । सिद्धनके विषयमे सबसे पुरान जानकारी [[ज्योतिरीश्वर ठाकुर]]के रचना ‘वर्णरत्नाकर’ से मिलै है । सिद्धनके रचना सभके खोज पहिलहीँ [[हरप्रसाद शास्त्री]] [[नेपाल]]से करले हलथिन । १९१७ ई० मे इनखर वाणी सभके सङ्कलन 'बौद्ध गान आउ दोहा' के नामसे [[बङ्गला भाषा|बङ्गला]]मे कैल गेलै । एकर बाद सिद्धनके बारेमे विस्तृत औआउ विवेचनात्मक जानकारी [[राहुल साङ्कृत्यायन]] ‘हिन्दी काव्यधारा’ मे देलथिन हल जे १०४५ मे प्रकाशित होलै हल । राहुलजी सिद्ध साहित्यके आरम्भ सरहपासे मान हथिन । उ सरहपाके समय ७६९ ई० के आसपास मान हथिन । ऊ सिद्धनके सङ्ख्या चौरासी मानै हथिन जेकरामे ८० मरदाना आ ४ गो जन्नी हथिन । जन्नी सिद्धके नाम कनखलापा, लक्ष्मीकरा, मणिभद्रा आउ मेखलापा है । चौरासी सिद्धेमे कुछ ऐसन हथिन जिनखा नाथ पन्थोमे गिनल जा है । इनकर नाम मत्स्येन्द्रनाथ (मच्छन्दरनाथ), जालान्धरनाथ, नागार्जुन, चर्पटनाथ आ गोरखनाथ है । == क्षेत्र == सिद्ध साहित्य [[बिहार]]से लेके [[असम]] तक फैलल हल । [[राहुल साङ्कृत्यायन]] ८४ सिद्ध लोकनके नामके उल्लेख करले हथिन जेकरामे सिद्ध '[[सरह]]पा' से ई साहित्य आरम्भ होब है । [[बिहार]]के नालन्दा विद्यापीठ इनखर मुख्य अड्डा हलै । मानल है कि [[बख्तियार खिलजी]] आक्रमण करके इनखनीके भारी नुकसान पहुँचैलथिन । बादमे ई सब 'भोट' देश चल गेलथिन । इनखर रचना सभके एकगो सङ्ग्रह महामहोपाध्याय [[हरप्रसाद शास्त्री]] [[बङ्गला भाषा]]मे 'बौद्धगान-ओ-दोहा' के नामसे निकललथिन । == वर्गीकरण == सिद्ध साहित्यके मुख्य रूपसे नीचे देल तीनगो श्रेणीमे बाँटल जा है - *(१) नीति औ आचारसे सम्बन्धित साहित्य *(२) उपदेश परक साहित्य *(३) साधना सम्बन्धी आउ रहस्यवादी साहित्य == भाषा-शैली == सिद्ध साहित्यके भाषामे 'उलटबासी' शैलीके पुरान रूप देखेला मिल है । इनखर भाषाके सन्ध्या भाषा कहल गेलै हे । == खूबी == * ई साहित्यमे [[तन्त्र]] साधना पर ढेर जोर देल गेलै हे । * साधना पद्धतिमे [[शिव]]-[[शक्ति]]के युगल रूपके उपासना कैल जा है । * एकरामे जाति प्रथा आ वर्णभेद व्यवस्थाके विरोध कैल गेलै हे । * ई साहित्यमे ब्राह्मण धर्मके खण्डन कैल गेलै हे । * सिद्ध लोकनमे [[पञ्चमकार]] (मांस, मछली, मदिरा, मुद्रा, मैथुन) के प्रवृति देखेला मिलै है । ==एकरो देखथिन== *[[सिद्ध (बौद्धधर्म)]] *[[सिद्ध]] *[[नाथ साहित्य]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:सिद्ध]] i8mssv3gqkqu53ywuv6xtyu98wy14jx श्रेणी:जापानके महानगर 14 18023 80818 75255 2026-10-02T14:38:52Z ऐक्टिवेटेड् 76 ऐक्टिवेटेड् पन्ना [[श्रेणी:जापान के महानगर]] के [[श्रेणी:जापानके महानगर]] पर स्थानान्तरित कैलन 75255 wikitext text/x-wiki ई जापान के महानगर वाला पन्ना के श्रेणी हइ। [[श्रेणी:जापान]] mg512azf37pey3g7vd7l69d4in58vs5 अञ्जीर 0 18033 80816 76474 2026-10-02T14:38:45Z ऐक्टिवेटेड् 76 ऐक्टिवेटेड् पन्ना [[अंजीर]] के [[अञ्जीर]] पर स्थानान्तरित कैलन 76474 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = अंजीर<br>Ficus carica | status = LC | status_system = IUCN3.1 | image = Fig tree.jpg | image_width = 250px | image_caption = अंजीर के पत्ता आउ फल | regnum = [[पादप]] }} '''अंजीर''' (अंग्रेजी नाम: फ़िग , [[वानस्पतिक नाम]]: "फ़िकस कैरिका", प्रजाति: फ़िकस, जाति: कैरिका, कुल: मोरेसी) एगो गाछ के फल हइ जे पकला पर गिर जा हइ। पकल फल खाल जा हइ। एकरा सुखा के सूखा मेवा के रूप में बेचल जा हैइ। सुखल अंजीर के टुकड़ा-टुकड़ा करके या पीसके दूध आउ चीनी के साथे खाल जा हइ। एकर जैम के मुरब्बा) भी बनावल जा हइ। सुखल अंजीर में चीनी के मात्रा लगभग ६२ प्रतिशत आउ ताजा पकल फल में २२ प्रतिशत होव हइ। एहि में कैल्सियम आउ विटामिन 'ए' अउरी 'बी' ढेर मात्रा में पाएल जाइत हइ। मानल जा है कि अंजीर खएला से कब्जियत दूर होब हइ। ई हड्डी के भी मजबूत कर हइ। एक अध्ययन के अनुसार अंजीर में बोरोन नाम के एगो सूक्ष्म पोषकतत्व पावल जा हइ। बोरोन कैल्शियम के सोखे में आउ एकरा हड्डी तक पहुँचावे में मदद कर हइ।<ref>{{Citation|last=Inspire With Ravi|title=Anjeer khane ke fayde {{!}} अंजीर खाने के फायदे #anjeerkefayde #anjeer|date=2025-02-04|url=https://www.youtube.com/watch?si=cozN9cxi6r4oFN&v=x6QoNfIPlCk&feature=youtu.be|accessdate=2025-02-09}}</ref> अंजीर भूमध्यसागरीय क्षेत्र आउ दक्षिण-पश्चिम एशियाई मूल के एकगो पर्णपाती झाड़ी या छोटा गाछ हइ जे [[पाकिस्तान]] से [[यूनान]] तक पाबल जा हइ। एकर लंबाई ३-१० फुट तक हो सक हइ। अंजीर दुनिया के सबसे पुरान [[फल|फल सब]] में से एक हइ। ई फल रसीला आउ गूदा वाला होब हइ। एकर [[रंग]] हल्का पीयर, गहरा सुनहरा या गहरा बैंगनी हो सक हइ। अंजीर अपन सुंदर रूप आउ स्वाद ला प्रसिद्ध हइ। ई एकगो स्वादिष्ट, स्वास्थ्यवर्धक आउ बहुउपयोगी फल हइ। ई दुनिया के अइसन पुरान फल सब में से एक हइ, जेकर जानकारी '''प्राचीन''' समय में भी मिस्र के फैरोह लोग के हलइ। आजकल एकर पैदावार ईरान, मध्य एशिया आउ अब भूमध्यसागरीय देश सब में भी होवे लगले हे। [[प्राचीन यूनान]] में ई फल व्यापारिक दृष्टि से अतना महत्वपूर्ण हलइ कि एकर निर्यात पर रोक लागल हलइ। आज दुनिया के सबसे पुरान अंजीर के गाछ सिसली के एकगो बगीचा में हइ।<ref>{{Cite web |title=अनोखे अंजीर |url=http://www.abhivyakti-hindi.org/ss/anjeer.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090929232016/http://www.abhivyakti-hindi.org/ss/anjeer.htm |archive-date=2009-09-29 |access-date=2026-09-10 |website=www.abhivyakti-hindi.org}}</ref> अंजीर के गाछ छोटा आउ पर्णपाती (पतझड़ी) स्वभाव के होब हइ। तुर्किस्तान आउ उत्तरी भारत के बीच के इलाका एकर उत्पत्ति स्थान मानल जा हइ। भूमध्यसागरीय तट वाला देश आउ उहाँ के हवा-पानी में ई बढ़िया से फर-फुल हइ। ग्रीस के लोग एकरा कैरिया (एशिया माइनर के एकगो प्रदेश) से पयलथिन; एही से एकर जाति के नाम कैरिका पड़ गेलै। रोमवासी ई गाछ के भविष्य के समृद्धि के निशानी मानके एकर आदर कर हलथिन। स्पेन, अल्जीरिया, इटली, तुर्की, पुर्तगाल आउ ग्रीस में एकर खेती व्यापारिक स्तर पर कएल जा हइ। अंजीर [[नाशपाती]] के आकार के छोटा सा फल है। एकर अपन कोई खास तेज गमक नइ होब हइ। ई रसीला आउ गूदा वाला फल है। एकर रंग हल्का पीयर, गहरा सुनहरा या गहरा बैंगनी हो सक हइ। एकर छिलका के रंग से एकर स्वाद पर कोई असर नइ पर है। एकर स्वाद ई बात पर निर्भर कर हइ कि एकरा कहाँ उपजाबल गेले हे आउ ई केतना पकल हइ। एकरा छिलका, बीया आउ गूदा के साथे पूरा खाल जा सक हइ। जुकाम आउ फेफड़ा के बीमारी में पाँचगो अंजीर पानी में खौला के छानके बिहान-सांझ के पीवे के चाही।<ref>{{Cite web |title=सर्दियों में अंजीर का करें सेवन |url=https://www.deshbandhu.co.in/vichar/health-benefits-of-fig--anjir-health-news-health-latest-news-94094-2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220510053823/https://www.deshbandhu.co.in/vichar/health-benefits-of-fig--anjir-health-news-health-latest-news-94094-2 |archive-date=2022-05-10 |access-date=2026-09-10 |website=www.deshbandhu.co.in}}</ref> कफ (बलगम) निकले वाला [[दमा]] में अंजीर खाना फायदेमंद होब हइ। एकरा से कफ बाहर आ जा हइ। कच्चा अंजीर के कमरा के तापमान पर रखके पकाएल जा सक हइ लेकिन ओकरा में प्राकृतिक स्वाद नइ आव हइ। == पौष्टिक तत्त्व == [[File:Ficus Carica 2.jpg|right|thumb|300px|अंजीर के काँचा फल]] अंजीर कैल्शियम, फाइबर आउ विटामिन ए, बी, सी से भरपूर होब हइ। एकगो अंजीर में लगभग ३० कैलोरी होब हइ। एगो सुखल अंजीर में ४९ कैलोरी, ०.५७९ ग्राम प्रोटीन, १२.४२ ग्राम कार्ब्स, २.३२ ग्राम फाइबर, ०.२२२ ग्राम कुल फैट, ०.०४४५ ग्राम सैचुरेटेड फैट, ०.१०६ ग्राम पॉलीअनसैचुरेटेड फैट, ०.०४९ ग्राम मोनोसैचुरेटेड फैट, २ मिग्रा सोडियम आउ विटामिन ए, बी, सी होब हइ।<ref>{{Cite web |title=Health {{!}} Sakhi - Yahoo! Jagran |url=http://in.jagran.yahoo.com/sakhi/?page=article&articleid=4540&category=12&edition=200809 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101121145432/http://in.jagran.yahoo.com/sakhi/?page=article&articleid=4540&category=12&edition=200809 |archive-date=2010-11-21 |access-date=2026-09-10 |website=in.jagran.yahoo.com}}</ref> == सन्दर्भ सामग्री == {{reflist}} hji96m3c7jnglrvca15ip6797r44ztw 80820 80816 2026-10-02T17:06:21Z ऐक्टिवेटेड् 76 80820 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = अञ्जीर<br>Ficus carica | status = LC | status_system = IUCN3.1 | image = Fig tree.jpg | image_width = 250px | image_caption = अञ्जीरके पत्ता आउ फल | regnum = [[पादप]] }} '''अञ्जीर''' ([[वानस्पतिक नाम]]: "फ़िकस कैरिका", प्रजाति: फ़िकस, जाति: कैरिका, कुल: मोरेसी) एगो गाछके फल है जे पकला पर गिर जा है । पकल फल खाल जा है । एकरा सुखाके सूखा मेवाके रूपमे बेचल जा है । सुखल अञ्जीरके टुकड़ा-टुकड़ा करके या पीसके दूध आउ चीनीके साथे खाएल जा है । एकर जैमके मुरब्बो बनावल जा है । सुखल अञ्जीरमे चीनीके मात्रा लगभग ६२ प्रतिशत आउ ताजा पकल फलमे २२ प्रतिशत होव है । एहिमे कैल्सियम आउ विटामिन 'ए' आउ 'बि' ढेर मात्रामे पाएल जा है । मानल जा है कि अञ्जीर खैलासे कब्जियत दूर होब है । ई हड्डियोके बरियार कर है । एक अध्ययनके अनुसार अञ्जीरमे बोरोन नामके एगो सूक्ष्म पोषकतत्व पावल जा है । बोरोन कैल्शियम के सोखेमे आउ एकरा हड्डी तक पहुँचावेमे मदत कर है ।<ref>{{Citation|last=Inspire With Ravi|title=Anjeer khane ke fayde {{!}} अंजीर खाने के फायदे #anjeerkefayde #anjeer|date=2025-02-04|url=https://www.youtube.com/watch?si=cozN9cxi6r4oFN&v=x6QoNfIPlCk&feature=youtu.be|accessdate=2025-02-09}}</ref> अञ्जीर [[भूमध्यसागरीय क्षेत्र]] आउ [[दक्षिण-पश्चिम एशिया]]ई मूलके एगो पर्णपाती झाड़ी वा छोटा गाछ है जे [[पाकिस्तान]]से [[यूनान]] तक पाबल जा है । एकर लम्बाई ३-१० फुट तक हो सक है । अञ्जीर दुनियाके सबसे पुरान [[फल|फल सब]]मे से एक है । ई फल रसीला आउ गूदावाला होब है । एकर [[रङ्ग]] हल्का पीयर, गहरा सुनहरा या गहरा बैङ्गनी हो सक है । अञ्जीर अपन सुन्दर रूप आउ स्वादला प्रसिद्ध है । ई एकगो स्वादिष्ट, स्वास्थ्यवर्धक आउ बहुउपयोगी फल है । ई दुनियाके ऐसन पुरान फल सबमे से एक है जेकर जानकारी प्राचीनो समयमे [[मिस्र]]के फैरोह लोगके हलै । आजकल एकर पैदावार [[इरान]], [[मध्य एशिया]] आउ अखनि [[भूमध्यसागरीय देश]] सबोमे होवे लगले हे । [[प्राचीन यूनान]]मे ई फल व्यापारिक दृष्टिसे अतना महत्वपूर्ण हलै कि एकर निर्यात पर रोक लगलै हलै । आज दुनियाके सबसे पुरान अञ्जीरके गाछ [[सिसली]]के एकगो बगीचामे है ।<ref>{{Cite web |title=अनोखे अंजीर |url=http://www.abhivyakti-hindi.org/ss/anjeer.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090929232016/http://www.abhivyakti-hindi.org/ss/anjeer.htm |archive-date=2009-09-29 |access-date=2026-09-10 |website=www.abhivyakti-hindi.org}}</ref> अञ्जीरके गाछ छोट आउ पर्णपाती (पतझड़ी) स्वभावके होब है । [[तुर्किस्तान]] आउ [[उत्तरी भारत]]के बीचके इलाका एकर उत्पत्ति स्थान मानल जा है । [[भूमध्यसागर|भूमध्यसागरीय]] तट वाला देश आउ उहाँके हवा-पानीमे ई बढ़ियासे फर-फुल है । [[यूनान]]के लोग एकरा कैरिया (एशिया माइनरके एकगो प्रदेश) से पयलथिन; एहीसे एकर जातिके नाम कैरिका पड़ गेलै । [[रोम]]वासी ई गाछके भविष्यके समृद्धिके निशानी मानके एकर आदर कर हलथिन । [[स्पेन]], [[अल्जीरिया]], [[इटली]], [[तुर्की]], [[पुर्तगाल]] आउ [[यूनान]]मे एकर खेती व्यापारिक स्तर पर कैल जा है । अञ्जीर [[नाशपाती]]के आकारके छोटसुन फल है । एकर अपन कौनो खास तेज गमक नै होब है । ई रसीला आउ गूदावाला फल है । एकर रङ्ग हल्का पीयर, गहरा सुनहरा या गहरा बैङ्गनी हो सक है । एकर छिलकाके रङ्गसे एकर स्वाद पर कौनो असर नै पड़ है । एकर स्वाद ई बात पर निर्भर कर है कि एकरा कने उपजाबल गेलै हे आउ ई केतना पकल है । एकरा छिलका, बीया आउ गूदाके साथे पूरा खाल जा सक है । जुकाम आउ फेफड़ाके बीमारीमे पाँचगो अञ्जीर पानीमे खौलाके छानके बिहान-साञ्झके पीवेके चाही ।<ref>{{Cite web |title=सर्दियों में अंजीर का करें सेवन |url=https://www.deshbandhu.co.in/vichar/health-benefits-of-fig--anjir-health-news-health-latest-news-94094-2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220510053823/https://www.deshbandhu.co.in/vichar/health-benefits-of-fig--anjir-health-news-health-latest-news-94094-2 |archive-date=2022-05-10 |access-date=2026-09-10 |website=www.deshbandhu.co.in}}</ref> कफ (बलगम) निकलेवाला [[दमा]]मे अञ्जीर खाएल फायदेमन्द होब है । एकरासे कफ बाहरे आ जा है । कच्चा अञ्जीरके कमराके तापमान पर रखके पकाएल जा सक है लेकिन ओकरामे प्राकृतिक स्वाद नै आव है । == पौष्टिक तत्त्व == [[File:Ficus Carica 2.jpg|right|thumb|300px|अञ्जीरके काँचा फल]] अञ्जीर कैल्शियम, फाइबर आउ विटामिन ए, बि, सि से भरपूर होब है । एकगो अञ्जीरमे लगभग ३० कैलोरी होब है । एगो सुखल अञ्जीरमे ४९ कैलोरी, ०.५७९ ग्राम प्रोटीन, १२.४२ ग्राम कार्ब्स, २.३२ ग्राम फाइबर, ०.२२२ ग्राम कुल फैट, ०.०४४५ ग्राम सैचुरेटेड फैट, ०.१०६ ग्राम पॉलीअनसैचुरेटेड फैट, ०.०४९ ग्राम मोनोसैचुरेटेड फैट, २ मिग्रा सोडियम आउ विटामिन ए, बि, सि होब है ।<ref>{{Cite web |title=Health {{!}} Sakhi - Yahoo! Jagran |url=http://in.jagran.yahoo.com/sakhi/?page=article&articleid=4540&category=12&edition=200809 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101121145432/http://in.jagran.yahoo.com/sakhi/?page=article&articleid=4540&category=12&edition=200809 |archive-date=2010-11-21 |access-date=2026-09-10 |website=in.jagran.yahoo.com}}</ref> == सन्दर्भ सामग्री == {{टिप्पणीसूची}} tbmo7wjw613uu7dvi24m3xvyaqgiglx पगहा 0 18118 80815 79602 2026-10-02T14:38:41Z ऐक्टिवेटेड् 76 80815 wikitext text/x-wiki ''' पगहा ''' पालतु [[जानवर]]के बान्धके रखेवाला एगो उपकरण है । ई [[रस्सी]]के या [[सिक्कड़]]के बनावल जा है । एकरामे रस्सी या सिक्कड़के दोनो छोर पर फन्दा बनावल रह है । एक फन्दा जानवरके गलामे पहिना देल जा है आउ दोसर सिराके खूँटामे फँसा देवल जा है । जखनि जानवरके कहुँ ले जायके रह है त ई पगहाके खूँटा वाला सिराके खूँटासे निकाल देल जा है । [[श्रेणी:पशुपालन]] 6kvcxu2ydlaa3jjzz2ru7i7jpt24vy1 जौरी 0 18119 80810 79617 2026-10-02T14:35:12Z ऐक्टिवेटेड् 76 80810 wikitext text/x-wiki ''' जौरी ''' बान्धेके सामान है जे [[रस्सी]] नियन होव है । ई [[धान]]के [[पुआल]]से बुनल रस्सी है । एकरासे [[जानवर]]के या सामानके बान्धल जा है । किसान एकर मदतसे [[आँटी]]के बाँधके [[बोझा]] बनाब हथिन । एकरा [[छप्पर|छप्परो]] छावेमे उपयोग कैल जा है । ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:कृषि]] [[श्रेणी:पशुपालन]] [[श्रेणी:सामान]] fhydnu239mlx2yrivyhrp64msasaija श्रेणी:सामान 14 18120 80802 79610 2026-10-02T14:25:01Z ऐक्टिवेटेड् 76 80802 wikitext text/x-wiki एह सामानसे सम्बन्धित श्रेणी है । [[श्रेणी:विकिपीडिया]] os6esgdu6cs5lui8tszig1qv7lja1dd 80803 80802 2026-10-02T14:25:14Z ऐक्टिवेटेड् 76 80803 wikitext text/x-wiki एह सामानसे सम्बन्धित श्रेणी है । [[श्रेणी:घरेलू उपकरण]] bt821bmzahsd9bcoiznzdk0txz31wuw श्रेणी:खेती 14 18121 80800 79612 2026-10-02T14:24:20Z ऐक्टिवेटेड् 76 80800 wikitext text/x-wiki ई खेतीसे सम्बन्धित श्रेणी है । [[श्रेणी:धन्धा]] c34kn89u3rutfq954jdhoco4ejle47o 80805 80800 2026-10-02T14:28:39Z ऐक्टिवेटेड् 76 80805 wikitext text/x-wiki ई खेतीसे सम्बन्धित श्रेणी है । [[श्रेणी:व्यापार]] 674sqq6t6dgvbxs7udg0lhrqfer77ms 80806 80805 2026-10-02T14:30:21Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[श्रेणी:कृषि]] के पुनर्निर्देशित 80806 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[श्रेणी:कृषि]] 3tkcf9g2wep1rqq781uownsmoucdma1 श्रेणी:धन्धा 14 18122 80798 79614 2026-10-02T14:24:08Z ऐक्टिवेटेड् 76 ऐक्टिवेटेड् पन्ना [[श्रेणी:धंधा]] के [[श्रेणी:धन्धा]] पर स्थानान्तरित कैलन 79614 wikitext text/x-wiki इ धंधा से संबंधित श्रेणी हइ। [[श्रेणी:विकिपीडिया]] 7wedtyl3d0xgketj7l5nb6t4zki2g0k 80801 80798 2026-10-02T14:24:43Z ऐक्टिवेटेड् 76 80801 wikitext text/x-wiki ई धन्धासे सम्बन्धित श्रेणी है । [[श्रेणी:विकिपीडिया]] j0ubxejj6uvwp01mdcmg1fm69gqhbnc 80804 80801 2026-10-02T14:28:34Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[श्रेणी:व्यापार]] के पुनर्निर्देशित 80804 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[श्रेणी:व्यापार]] 1htz004ixl8g1n5ueopdcfg50sq6pv3 धान 0 18123 80811 79624 2026-10-02T14:35:14Z ऐक्टिवेटेड् 76 80811 wikitext text/x-wiki ''' धान ''' एगो [[अनाज]] है । ई दू तरहके होब है । गरमाधान गरमीमे उगाबल जा है । बरसाती धान बरसातके मौसममे उगाबल जा है । ई [[मगही क्षेत्र]]के लोगनके मुख्य भोजन है । ई [[दक्षिणभारत]], [[बङ्गाल]], [[ओड़िसा]], [[बिहार]], [[झारखण्ड]], [[उत्तरप्रदेश]] आदि राज्योके मुख्य खाना है । [[चीन]] आउ [[भारत]]मे एकर बड़ी पैदावार होब है । [[छत्तीसगढ़]]के धानके कटोरा कहल जा है । ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:अनाज]] [[श्रेणी:खेती]] 336pj3h7yqi9d40g1c2vpwza0n5uuzs 80812 80811 2026-10-02T14:35:35Z ऐक्टिवेटेड् 76 80812 wikitext text/x-wiki ''' धान ''' एगो [[अनाज]] है । ई दू तरहके होब है । गरमाधान गरमीमे उगाबल जा है । बरसाती धान बरसातके मौसममे उगाबल जा है । ई [[मगही क्षेत्र]]के लोगनके मुख्य भोजन है । ई [[दक्षिणभारत]], [[बङ्गाल]], [[ओड़िसा]], [[बिहार]], [[झारखण्ड]], [[उत्तरप्रदेश]] आदि राज्योके मुख्य खाना है । [[चीन]] आउ [[भारत]]मे एकर बड़ी पैदावार होब है । [[छत्तीसगढ़]]के धानके कटोरा कहल जा है । ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:अनाज]] [[श्रेणी:कृषि]] a1bjemr865qm0n0b11o2ddw1kfsaa5o श्रेणी:अनाज 14 18124 80794 79621 2026-10-02T14:22:55Z ऐक्टिवेटेड् 76 80794 wikitext text/x-wiki ई अनाजसे सम्बन्धित श्रेणी है । [[श्रेणी:खेती]] [[श्रेणी:वनस्पति विज्ञान]] gvdpkee7ca56ruqw7ruy5btzl19tk3k 80807 80794 2026-10-02T14:30:31Z ऐक्टिवेटेड् 76 80807 wikitext text/x-wiki ई अनाजसे सम्बन्धित श्रेणी है । [[श्रेणी:कृषि]] [[श्रेणी:वनस्पति विज्ञान]] fgei34n3ja8wxfq8duofopg0iamc9is अर्हत् 0 18217 80706 80221 2026-10-02T13:25:57Z ऐक्टिवेटेड् 76 ऐक्टिवेटेड् पन्ना [[अरहन्त]] के [[अर्हत्]] पर स्थानान्तरित कैलन 80221 wikitext text/x-wiki {{Infobox Buddhist term |title=Arhat |pi=arahant |sa=अर्हत् |bn=অর্হৎ<br/>''ôrhôt'' |my=ရဟန္တာ |my-Latn=jəhàɴdà |zh=阿羅漢, 羅漢 |zh-Latn=āluóhàn, luóhàn |ja=阿羅漢, 羅漢 |ja-Latn=arakan, rakan |ko=아라한, 나한 |ko-Latn=arahan, nahan |vi=a-la-hán |bo=dgra bcom pa |th=[[:th:อรหันต์|อรหันต์]]<br>({{RTGS|arahan}}) |si=අරහත්, [[:si:රහතන් වහන්සේ|රහත්]] |si-Latn=Arahat, Rahat }} [[थेरवाद]] [[बौद्धधर्म]]मे '''अर्हत्''' ([[संस्कृत भाषा|संस्कृत]]; [[पालि भाषा|पालि]]: '''अरहत''' या '''अरहन्त'''; " जे योग्य है"<ref name="EB">{{Cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/34073/arhat |title=Encyclopedia Britannica, ''Arhat (Buddhism)'' |access-date=18 नवम्बर 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150504135830/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/34073/arhat |archive-date=4 मई 2015 |url-status=live }}</ref>)  "पूर्ण मनुष्य"<ref name="EB">{{Cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/34073/arhat |title=Encyclopedia Britannica, ''Arhat (Buddhism)'' |access-date=18 नवम्बर 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150504135830/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/34073/arhat |archive-date=4 मई 2015 |url-status=live }}</ref>{{Sfn|Warder|2000|p = 67}} के कहल जा है जे अस्तित्वके यथार्थ प्रकृतिके अन्तर्ज्ञान प्राप्त कर लेलकै हे आउ जेकरा [[निर्वाण]]के प्राप्त हो गेलै हे ।{{Sfn|Warder|2000|p = 67}}<ref name="EB">{{Cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/34073/arhat |title=Encyclopedia Britannica, ''Arhat (Buddhism)'' |access-date=18 नवम्बर 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150504135830/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/34073/arhat |archive-date=4 मई 2015 |url-status=live }}</ref> अन्य बौद्ध परम्परामे ई शब्दके अखनितक 'आत्मज्ञानके रस्ता पर उन्नत लोग' (जे सम्भवतः पूर्ण [[बुद्धत्व]]के प्राप्ति न कर सकलथिन हो) के अर्थमे प्रयोग कैल गेलै हे ।{{Sfn|Rhie|Thurman|1991|p=102}} '''अर्हत्''' आउ '''अरिहन्त''' पर्यायवाची शब्द नियन प्रतीत होव है । जखनिकि दुनोमे तनी अन्तर है । बौद्ध परम्परामे अतिशय सम्मानके योग्य होवेसे इनका 'अरहत' (अर्ह योग्य होएल) कहल गेलै हे । ध्यान रहे कि बौद्ध परम्पराके 'अरहत' आउ जैन परम्पराके 'अरिहन्त' दुनोके अवधारणा अलगे-अलगे है । मोहरूपी शत्रु (अरि) के अथवा आठ कर्मके नाश करेके कारण ई 'अरिहन्त' (अरि के नाश करेवाला) कहल जा हथिन । [[जैनधर्म|जैन]]के [[णमोकार मन्त्र]]मे [[पञ्चपरमेष्ठी]]मे सर्वप्रथम अरिहन्तके नमस्कार कैल गेलै हे । सिद्ध परमात्मा हथिन किन्तु अरिहन्त भगवान् लोकके परम उपकारक हथिन । एहीसे इनका सर्वोत्तम कहल गेलै हे । एकमे एके अरिहन्त जनम ले हथिन । [[जैन आगम]]के अर्हत् द्वारा भाषित कहल गेलै हे । अरिहन्त [[तीर्थङ्कर]], [[केवली]] आउ सर्वज्ञ होव हथिन । [[महावीर]] जैनधर्मके चोबीसमा (अन्तिम) [[तीर्थङ्कर]] मानल जा हथिन । बुरा कर्मके नाश होवेपर केवलज्ञान द्वारा ऊ समस्त पदार्थके जान हथिन । एहीसे उनका केवली कहल जा है । सर्वज्ञो उनके कहल जा है । ==एकरो देखथिन== * [[अरिहन्त]] (जैनधर्ममे) == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची|30em}} [[श्रेणी:अर्हत|*]] [[श्रेणी:बौद्ध दार्शनिक अवधारणा]] {{बौद्धधर्म विषयावली}} 9rk1qyyx57vd22ez20zqtvli5xahrz7 80714 80706 2026-10-02T13:35:00Z ऐक्टिवेटेड् 76 80714 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक बौद्ध शब्द |title=अर्हत् |pi=अरहन्त् |sa=अर्हत् |bn=অর্হৎ |my=ရဟန္တာ |zh=阿羅漢, 羅漢 |ja=阿羅漢, 羅漢 |ko=아라한, 나한 |vi=a-la-hán |bo=dgra bcom pa |th=[[:th:อรหันต์|อรหันต์]] |si=අරහත්, [[:si:රහතන් වහන්සේ|රහත්]] }} [[थेरवाद]] [[बौद्धधर्म]]मे '''अर्हत्''' ([[संस्कृत भाषा|संस्कृत]]; [[पालि भाषा|पालि]]: '''अरहत''' या '''अरहन्त'''; " जे योग्य है"<ref name="EB">{{Cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/34073/arhat |title=Encyclopedia Britannica, ''Arhat (Buddhism)'' |access-date=18 नवम्बर 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150504135830/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/34073/arhat |archive-date=4 मई 2015 |url-status=live }}</ref>)  "पूर्ण मनुष्य"<ref name="EB">{{Cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/34073/arhat |title=Encyclopedia Britannica, ''Arhat (Buddhism)'' |access-date=18 नवम्बर 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150504135830/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/34073/arhat |archive-date=4 मई 2015 |url-status=live }}</ref>{{Sfn|Warder|2000|p = 67}} के कहल जा है जे अस्तित्वके यथार्थ प्रकृतिके अन्तर्ज्ञान प्राप्त कर लेलकै हे आउ जेकरा [[निर्वाण]]के प्राप्त हो गेलै हे ।{{Sfn|Warder|2000|p = 67}}<ref name="EB">{{Cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/34073/arhat |title=Encyclopedia Britannica, ''Arhat (Buddhism)'' |access-date=18 नवम्बर 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150504135830/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/34073/arhat |archive-date=4 मई 2015 |url-status=live }}</ref> अन्य बौद्ध परम्परामे ई शब्दके अखनितक 'आत्मज्ञानके रस्ता पर उन्नत लोग' (जे सम्भवतः पूर्ण [[बुद्धत्व]]के प्राप्ति न कर सकलथिन हो) के अर्थमे प्रयोग कैल गेलै हे ।{{Sfn|Rhie|Thurman|1991|p=102}} '''अर्हत्''' आउ '''अरिहन्त''' पर्यायवाची शब्द नियन प्रतीत होव है । जखनिकि दुनोमे तनी अन्तर है । बौद्ध परम्परामे अतिशय सम्मानके योग्य होवेसे इनका 'अरहत' (अर्ह योग्य होएल) कहल गेलै हे । ध्यान रहे कि बौद्ध परम्पराके 'अरहत' आउ जैन परम्पराके 'अरिहन्त' दुनोके अवधारणा अलगे-अलगे है । मोहरूपी शत्रु (अरि) के अथवा आठ कर्मके नाश करेके कारण ई 'अरिहन्त' (अरि के नाश करेवाला) कहल जा हथिन । [[जैनधर्म|जैन]]के [[णमोकार मन्त्र]]मे [[पञ्चपरमेष्ठी]]मे सर्वप्रथम अरिहन्तके नमस्कार कैल गेलै हे । सिद्ध परमात्मा हथिन किन्तु अरिहन्त भगवान् लोकके परम उपकारक हथिन । एहीसे इनका सर्वोत्तम कहल गेलै हे । एकमे एके अरिहन्त जनम ले हथिन । [[जैन आगम]]के अर्हत् द्वारा भाषित कहल गेलै हे । अरिहन्त [[तीर्थङ्कर]], [[केवली]] आउ सर्वज्ञ होव हथिन । [[महावीर]] जैनधर्मके चोबीसमा (अन्तिम) [[तीर्थङ्कर]] मानल जा हथिन । बुरा कर्मके नाश होवेपर केवलज्ञान द्वारा ऊ समस्त पदार्थके जान हथिन । एहीसे उनका केवली कहल जा है । सर्वज्ञो उनके कहल जा है । ==एकरो देखथिन== * [[अरिहन्त]] (जैनधर्ममे) == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची|30em}} [[श्रेणी:अर्हत|*]] [[श्रेणी:बौद्ध दार्शनिक अवधारणा]] {{बौद्धधर्म विषयावली}} luy41thgufb8ma4cnmisel8azc1enbc साँचा:पटनाके मोहल्ला 10 18308 80868 80470 2026-10-02T18:59:34Z ऐक्टिवेटेड् 76 80868 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = पटनाके मोहल्ला |title = [[पटना]]के मोहल्ला |state = {{{state|expanded}}} |listclass = hlist |list1 = * [[पटना महानगर क्षेत्र]] * [[पटना महानगर क्षेत्र प्राधिकरण]] |group2= मध्य/पूर्वी पटना |list2 = * [[अगम कुआँ]] * [[अशोक राजपथ]] * [[बेली रोड, पटना|बेली रोड]] * [[बाँकीपुर]] * [[बीर चन्द पटेल पथ]] * [[भूतनाथ रोड]] * [[बोरिङ्ग रोड]] * [[बुद्ध कालोनी]] * [[सर्कुलर रोड]] * [[डाक बङ्गला चौराहा, पटना|डाक बङ्गला]] * [[दीघा, पटना|दीघा]] * [[प्रदर्शनी रोड, पटना|प्रदर्शनी रोड]] * [[फ्रेजर रोड]] * [[गायघाट,पटना|गायघाट]] * [[गान्धी मैदान मार्ग]] * [[गुलजारबाग]] * [[हार्डिङ्ग रोड]] * [[इन्द्रपुरी,पटना|इन्द्रपुरी]] * [[कङ्कड़बाग]] * [[किदवईपुरी]] * [[कुम्हरार]] * [[न्यू करबिगहिया]] * [[पाटलिपुत्र हाउसिङ्ग कालोनी]] * [[पटना सिटी]] * [[राजेन्द्रनगर,पटना|राजेन्द्रनगर]] * [[सैदपुरा]] * [[दारोगा प्रसाद राय पथ|सर्पेण्टाइन रोड]] * [[शिवपुरी,पटना|शिवपुरी]] |group3= दानापुर / दिनापुर निजामत |list3= * [[दानापुर]] * [[दानापुर छावनी]] |group4= खगौल |list4= * [[खगौल]] |group5= फुलवारीशरीफ |list5= *[[फुलवारीशरीफ]] * [[नोहसा]] }}<noinclude> {{Documentation|content= {{Align|right|{{Check completeness of transclusions}}}} ==प्रयोग== {{collapsible option}} ==एकरो देखथिन== * {{tl|पटना विषय}} }} [[श्रेणी:पटना साँचा]] [[श्रेणी:नगर विषय साँचा|पटना]] [[श्रेणी:भारत नगर साँचा]] </noinclude> h9y2j72392e5yp9izeowg1f0kuglwkt 80871 80868 2026-10-02T19:06:17Z ऐक्टिवेटेड् 76 80871 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = पटनाके मोहल्ला |title = [[पटना]]के मोहल्ला |state = {{{state|expanded}}} |listclass = hlist |list1 = * [[पटना महानगर क्षेत्र]] * [[पटना महानगर क्षेत्र प्राधिकरण]] |group2= मध्य/पूर्वी पटना |list2 = * [[अगम कुआँ]] * [[अशोक राजपथ]] * [[बेली रोड, पटना|बेली रोड]] * [[बाँकीपुर]] * [[बीर चन्द पटेल पथ]] * [[भूतनाथ रोड]] * [[बोरिङ्ग रोड]] * [[बुद्ध कालोनी]] * [[सर्कुलर रोड]] * [[डाक बङ्गला चौराहा, पटना|डाक बङ्गला]] * [[दीघा, पटना|दीघा]] * [[प्रदर्शनी रोड, पटना|प्रदर्शनी रोड]] * [[फ्रेजर रोड]] * [[गायघाट,पटना|गायघाट]] * [[गान्धी मैदान मार्ग]] * [[गुलजारबाग]] * [[हार्डिङ्ग रोड]] * [[इन्द्रपुरी,पटना|इन्द्रपुरी]] * [[कङ्कड़बाग]] * [[किदवईपुरी]] * [[कुम्हरार]] * [[न्यू करबिगहिया]] * [[पाटलिपुत्र हाउसिङ्ग कालोनी]] * [[पटना सिटी]] * [[राजेन्द्रनगर, पटना|राजेन्द्रनगर]] * [[सैदपुरा]] * [[दारोगा प्रसाद राय पथ|सर्पेण्टाइन रोड]] * [[शिवपुरी,पटना|शिवपुरी]] |group3= दानापुर / दिनापुर निजामत |list3= * [[दानापुर]] * [[दानापुर छावनी]] |group4= खगौल |list4= * [[खगौल]] |group5= फुलवारीशरीफ |list5= *[[फुलवारीशरीफ]] * [[नोहसा]] }}<noinclude> {{Documentation|content= {{Align|right|{{Check completeness of transclusions}}}} ==प्रयोग== {{collapsible option}} ==एकरो देखथिन== * {{tl|पटना विषय}} }} [[श्रेणी:पटना साँचा]] [[श्रेणी:नगर विषय साँचा|पटना]] [[श्रेणी:भारत नगर साँचा]] </noinclude> 6geq9iw198l2k0j5zlzmkunt4jb4zss 80873 80871 2026-10-02T19:17:48Z ऐक्टिवेटेड् 76 80873 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = पटनाके मोहल्ला |title = [[पटना]]के मोहल्ला |state = {{{state|expanded}}} |listclass = hlist |list1 = * [[पटना महानगर क्षेत्र]] * [[पटना महानगर क्षेत्र प्राधिकरण]] |group2= मध्य/पूर्वी पटना |list2 = * [[अगम कुआँ]] * [[अशोक राजपथ]] * [[इन्द्रपुरी,पटना|इन्द्रपुरी]] * [[कङ्कड़बाग]] * [[किदवईपुरी]] * [[कुम्हरार]] * [[गान्धी मैदान मार्ग]] * [[गायघाट, पटना|गायघाट]] * [[गुलजारबाग]] * [[डाक बङ्गला चौराहा, पटना|डाक बङ्गला]] * [[दीघा, पटना|दीघा]] * [[न्यू करबिगहिया]] * [[पटना सिटी]] * [[प्रदर्शनी रोड, पटना|प्रदर्शनी रोड]] * [[पाटलिपुत्र हाउसिङ्ग कालोनी]] * [[फ्रेजर रोड]] * [[बाँकीपुर]] * [[बीर चन्द पटेल पथ]] * [[बुद्ध कालोनी]] * [[बेली रोड, पटना|बेली रोड]] * [[बोरिङ्ग रोड]] * [[भूतनाथ रोड]] * [[राजेन्द्रनगर, पटना|राजेन्द्रनगर]] * [[शिवपुरी,पटना|शिवपुरी]] * [[सर्कुलर रोड]] * [[दारोगा प्रसाद राय पथ|सर्पेण्टाइन रोड]] * [[सैदपुरा]] * [[हार्डिङ्ग रोड]] |group3= दानापुर / दिनापुर निजामत |list3= * [[दानापुर]] * [[दानापुर छावनी]] |group4= खगौल |list4= * [[खगौल]] |group5= फुलवारीशरीफ |list5= * [[नोहसा]] * [[फुलवारीशरीफ]] }}<noinclude> {{Documentation|content= {{Align|right|{{Check completeness of transclusions}}}} ==प्रयोग== {{collapsible option}} ==एकरो देखथिन== * {{tl|पटना विषय}} }} [[श्रेणी:पटना साँचा]] [[श्रेणी:नगर विषय साँचा|पटना]] [[श्रेणी:भारत नगर साँचा]] </noinclude> 0m4g65dzvwgwdg6ax20a7mf4nmf3aqo नागपञ्चमी 0 18325 80782 80473 2026-10-02T13:57:32Z ऐक्टिवेटेड् 76 ऐक्टिवेटेड् पन्ना [[नाग पंचमी]] के [[नागपञ्चमी]] पर स्थानान्तरित कैलन 80473 wikitext text/x-wiki '''नाग पंचमी''' हिन्दू धरम के एगो प्रमुख त्योहार है। hib2ddcchgk9bm5zaedhtaqh5n6nqf6 80791 80782 2026-10-02T14:17:01Z ऐक्टिवेटेड् 76 80791 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक छुट्टी | holiday_name = नागपञ्चमी | image = Naag Deuta Naag Sthan Indradaha Dahachwok Chandragiri Kathmandu Nepal Rajesh Dhungana (9).jpg | caption = नागपञ्चमी खनि नागास्थान, [[चन्द्रगिरि नगरपालिका|चन्द्रगिरि]], [[काठमाण्डु जिला|काठमाण्डु]]के एगो नागमन्दिरमे नागाके पूजा करल जाइत | nickname = नाग पूजा | observedby = [[हिन्दु]], [[जैन]] आउ [[बौद्ध]] | date = {{Hindu festival date}} | observances = नाग वा उनकर चित्रके पूजा | celebrations = | type = हिन्दु, जैन, बौद्ध | longtype = धार्मिक, [[भारत]] आउ [[नेपाल]] | significance = दिव्य सर्प देवता (नाग) के सम्मान करहै जे सुरक्षा, शक्ति आउ प्रकृतिके सन्तुलनके प्रतीक हथिन | date2026 = अगस्त, मङ्गलवार<ref>[https://www.drikpanchang.com/festivals/nag-panchami/nag-panchami-date-time.html?year=2025 2025 Nag Panchami]</ref> }} [[File:Snake poster Naga Panchami (cropped).jpg|thumb|नागपञ्चमीके पोस्टर - भगवान् कृष्णके नाग पर नृत्य करैत चित्रके नेपाली घरके मुख्यद्वार पर साटल जा है ।]] '''नागपञ्चमी''' [[हिन्दुधरम]]के एगो प्रमुख त्योहार है । [[हिन्दु]] [[पञ्चाङ्ग]]के अनुसार [[सावन]] माहके शुक्ल पक्षके [[पञ्चमी]]के नागपञ्चमीके रूपमे मनावल जा हे । ई दिन [[नाग]] देवता अथवा [[सर्प]]के पूजा करल जा है आउ उनका [[दूध]]से स्नान करावल जा है । किन्तु कहुँ-कहुँ दूध पियावेके परम्परा चललै हे । नागके दूध पियावेसे पाचन न हो पावे अथवा प्रत्यूर्जतासे उनकर [[मृत्यु]] हो जा है । शास्त्रमे नागके दूध पियावेके न बल्कि दूधसे स्नान करावेला कहल गेलै हे । ई दिन नवनागके पूजा करल जा है । ई दिन पावन पर्व पर [[वाराणसी]] (काशी) मे नाग कुआँ नामक स्थान पर बड्डी बड़ मेला लगहै ।<ref>{{Cite web|url=https://www.bhaskarhindi.com/dharm/news/nag-panchami-2018-know-about-nag-panchami-date-timing-and-shubh-muhurat-45515|title=दूध पिलाने से जा सकती है सांप की जान, जानिए पूजा का शुभ मुहूर्त|last=हिन्दी|first=दैनिक भास्कर|date=2018-08-12|website=दैनिक भास्कर हिन्दी|language=हिन्दी|access-date=2020-07-24}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ी== *[https://web.archive.org/web/20160809090022/http://www.pravakta.com/bharat-mein-nag-pujan-ki-parampara/ भारतमे नागपूजनके परम्परा] {{हिन्दु पर्व-त्यौहार}} [[श्रेणी:हिन्दु पर्व]] [[श्रेणी:भारतमे धार्मिक पर्व]] [[श्रेणी:नाग]] 19o3xnar1u1z6pt3h2cahxn1xb90d7i योग 0 18327 80674 80516 2026-10-02T13:05:43Z ऐक्टिवेटेड् 76 80674 wikitext text/x-wiki {{multiple image | footer = १२मा-१३मा शताब्दीके एगो भारतीय चित्रमे [[योगी]] तथा [[योगिनी]] | image1 = A yogi seated in a garden.jpg | width1 = 140 | alt1 = एगो पुरुष योगी | image2 = Female Ascetics (Yoginis) LACMA M.2011.156.4 (1 of 2).jpg | width2=160 | alt2 = दुगो महिला योगिनी }} [[सञ्चिका:Sivakempfort.jpg|thumb|right|200px|[[पद्मासन]] मुद्रामे यौगिक ध्यानस्थ [[शिव]]-मूर्ति]] '''योग''' प्राचीन भारतीय ऋषिमुनि आउ तत्त्ववेत्ता द्वारा प्रतिपादित एक विशिष्ट आध्यात्मिक प्रक्रिया है । [[पतञ्जलि]] 'चित्तके वृत्तिके निरोध' के योग कहलथिन हे आउ एकर आठ अङ्ग (अष्टाङ्ग) बतैलथिन हे - [[यम]], [[नियम]], [[आसन]], [[प्राणायाम]], [[प्रत्याहार]], [[धारणा]], [[ध्यान]] आउ [[समाधि]] । [[वेद व्यास|व्यास]] [[समाधि|समाधिए]]के योग मान हथिन । [[योगवासिष्ठ]]के अनुसार योग ऊ युक्ति है जेकरा द्वारा संसार सागरसे पार जाएल जा सक है । योगके ढेर मनी अङ्ग आउ प्रकार होव है जेकरा द्वारा हमनीके [[ध्यान]], [[समाधि]] आउ [[मोक्ष]] तक पहुँचेला होव हैै । 'योग' शब्द आउ एकर प्रक्रिया एवं धारणा [[हिन्दुधर्म]], [[जैनधर्म]] आउ [[बौद्धधर्म]]मे [[ध्यान]] प्रक्रियासे सम्बन्धित है । योग शब्द भारतसे बौद्ध पन्थके साथे [[चीन]], [[जापान]], [[तिब्बत]], [[दक्षिणपूर्व एशिया]] आउ [[श्रीलङ्का|श्रीलङ्को]]मे फैल गेलै हे आउ ई समय सब सभ्य जगत्‌ मे लोग एकरासे परिचित हथिन । सिद्धिके बाद पहिला बेर [[११ दिसम्बर]] [[२०१४]] के [[संयुक्त राष्ट्रसंघ|संयुक्त राष्ट्र महासभा]] प्रत्येक वर्ष [[२१ जून]]के [[विश्व योग दिवस]]के रूपमे मान्यता देलकै हे । [[हिन्दुधर्म]], [[जैनधर्म]] आउ [[बौद्धधर्म]]मे योगके अनेक सम्प्रदाय है । योगके विभिन्न लक्ष्य है आउ योगके अलगे-अलगे व्यवहार है ।<ref>Denise Lardner Carmody, John Carmody (1996), Serene Compassion. Oxford University Press US. p. 68.</ref><ref> Stuart Ray Sarbacker, Samādhi: The Numinous and Cessative in Indo-Tibetan Yoga. SUNY Press, 2005, pp. 1–2.</ref><ref> तत्त्वार्थसूत्र [६.१], देखथिन मनु दोषी (२००७) Translation of Tattvarthasutra, Ahmedabad: Shrut Ratnakar p. 102</ref> परम्परागत योग आउ एकर आधुनिक रूप विश्वभरमे प्रसिद्ध है । सबसे पहिले 'योग' शब्दके उल्लेख [[ऋग्वेद]]मे भेट है । एकर बाद अनेक [[उपनिषद]]मे एकर उल्लेख ऐलै हे । [[कठोपनिषद]]मे सबसे पहिले योग शब्द ओही अर्थमे प्रयुक्त होव है जे अर्थमे एकरा आधुनिक समयमे समझल जा है । मानल जा है कि कठोपनिषदके रचना ईसापूर्व पच्चीसमा आउ तीसरा शताब्दी ईसापूर्वके बीचके कालखण्डमे होइलै हल । [[पतञ्जलि]]के [[योगसूत्र]] योगके सबसे पूर्ण ग्रन्थ है । एकर रचनाकाल ईसाके प्रथम शताब्दी या ओकर आसपास मानल जा है । [[हठ योग]]के ग्रन्थ ९मा से लेके ११मा शताब्दीमे रचल जानल लगलै हल । एकर विकास [[तन्त्र]]से होलै । [[पश्चिमी जगत]]मे "योग" के हठयोगके आधुनिक रूपमे लेल जा है जेकरामे शारीरिक फिटनेस, तनाव-शैथिल्य आउ विश्रान्तिके तकनीकके प्रधानता है । ई सब तकनीक मुख्यतः [[आसन]] पर आधारित है जखनिकि परम्परागत योगके केन्द्र बिन्दु [[ध्यान]] है आउ ऊ सांसारिक लगावसे छुटकारा दियावेके प्रयास कर है । पश्चिमी जगतमे आधुनिक योगके प्रचार-प्रसार भारतसे ऊ सब देशमे गेल गुरु कैलथिन जे प्रायः [[स्वामी विवेकानन्द]]के पश्चिमी जगतमे प्रसिद्धिके बाद ओहाँ गेलथिन हल । == व्युत्पत्ति, परिभाषा एवं प्रकार == '''योग''' शब्द युज् [[धातु (संस्कृतके क्रिया शब्द)|धातु]]मे ‘घञ्’ [[प्रत्यय]] लगावेसे निष्पन्न होव है । [[धातुपाठ]]मे युज्‌ शब्दके तीन अर्थ उपलब्ध होव है - समाधि, संयोग, संयमन । किन्तु योगशात्रके प्रतिपादक शब्द निःसन्देह दिवादिगणीय "युज्" धातुसे बनल है जेकर व्युत्पत्ति लभ्य अर्थ है 'समाधि' । [[व्यास]]जी स्पष्ट शब्दमे कहलथिन हे - "योगः समाधिः" । ओइसे ‘योग’ शब्द ‘युजिर योगे’ एवं ‘युज संयमने’ धातुओसे निष्पन्न होव है किन्तु तखनि ई स्थितिमे योग शब्दके अर्थ क्रमशः योगफल, जोड़ एवं नियमन होतै । आगे योगमे हमनी देखबै कि आत्मा आउ परमात्माके विषयोमे योग कहल गेलै हे । पाणिनीय [[गणपाठ]]मे तीन 'युज्' धातुके पाठ भेट है - :१) युज् समाधौ – दिवादिगणीय :२) युजिर् योगे – रुधादिगणीय :३) युज् संयमने - चुरादिगणीय '''युज् समाधौ''' – दिवादिगणीय युज् धातुके अर्थ है समाधि । समाधिके प्रकृति प्रत्यय अर्थ है सम्यक् स्थापन । दुसर अर्थमे समाधिके सिद्धिला जुड़ल । '''युजिर् योगे''' – रुधादिगणीय युज् धातुके अर्थ है जुड़ल, जोड़ल, मेल कैल, संयोग कैल अर्थात् ई दुःख रूपी संसारसे वियोग आउ ईश्वरसे संयोगके नाम योग है । भगवद्गीतोमे वर्णन भेट है - ''तं विद्यात् दुखंसंयोगवियोगं योग संज्ञितम् ।'' (६/२३) ''' युज् संयमने''' – चुरादिगणीय युज् धातुके अर्थ है संयमन अर्थात् मनके संयम अथवा मनके नियमन । मनके संयमित कैले योग है । ई प्रकार योगके अर्थ होलै - "योग साधनाके अपनावित मनके नियन्त्रित करके, संयमित करके, आत्माके परमात्मासे मिलन" । [[परिभाषा]] ऐसन होवेके चाही जे अव्याप्ति आउ अतिव्याप्ति दोषसे मुक्त होवे, योग शब्दके वाच्यार्थके ऐसन लक्षण बता सके जे प्रत्येक प्रसङ्गला उपयुक्त होवे आउ योगके इलावा कोनो अन्य वस्तुला उपयुक्त न होवे । [[भगवद्गीता]] प्रतिष्ठित ग्रन्थ मानल जा है । ओकरामे योग शब्दके ढेर बार प्रयोग होलै हे । कखनियो अकेले आउ कखनियो सविशेषण, जैसे बुद्धियोग, सन्यासयोग, कर्मयोग । वेदोत्तर कालमे [[भक्तियोग]] आउ [[हठयोग]] नामो प्रचलित हो गेलै हे । [[पतञ्जलि]] [[योगदर्शन]]मे 'क्रियायोग' शब्द देखेमे आव है । [[पाशुपत योग]] आउ माहेश्वर योग नियन शब्दोके प्रसङ्ग भेट है । ई सब स्थलमे योग शब्दके जे अर्थ है ऊ एक दोसरसे भिन्न है । [[गीता]]मे [[श्रीकृष्ण]] एक स्थल पर कहलथिन हे ''''योगः कर्मसु कौशलम्'''‌' (कर्ममे कुशलते योग है) । ई वाक्य योगके परिभाषा न है । कुछ विद्वानके ई मत है कि जीवात्मा आउ परमात्माके मिल जाएके योग कहल जा है । ई बातके स्वीकार करेमे ई बड़ आपत्ति खड़ा होव है कि [[बौद्धधर्म|बौद्धमतावलम्बियो]] जे परमात्माके सत्ताके स्वीकार न करथिन, योग शब्दके व्यवहार कर आउ योगके समर्थन कर हथिन । एही बात [[साङ्ख्य|साङ्ख्यवादियो]]ला कहल जा सक है जे ईश्वरके सत्ताके असिद्ध मान हथिन । [[पतञ्जलि]] [[योगसूत्र]]मे जे परिभाषा देलथिन हे 'योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः', चित्तके वृत्तिके निरोधके नाम योग है । ई वाक्यके दु अर्थ हो सक है - चित्तवृत्तिके निरोधके अवस्थाके नाम योग है या ई अवस्थाके लावेके उपायके योग कहल जा है । किन्तु ई परिभाषा पर ढेर विद्वानके आपत्ति है । उनकर कहलाम है जे चित्तवृत्तिके प्रवाहेके नाम चित्त है । पूर्ण निरोधके अर्थ होतै चित्तके अस्तित्वके पूर्ण लोप, चित्ताश्रय समस्त स्मृति आउ संस्कारके निःशेष हो जाएल । यदि ऐसन हो जाए त फिर समाधिसे उठल सम्भव न होतै । काहेकि ऊ अवस्थाके सहाराला कोनो संस्कार बचल न होतै, प्रारब्ध दग्ध हो गेल होतै । निरोध यदि सम्भव होवै त [[श्रीकृष्ण]]के ई वाक्यके का अर्थ होतै ? ''योगस्थः कुरु कर्माणि'', योगमे स्थित होके कर्म करथिन । विरुद्धावस्थामे कर्म हो न सकै आउ ऊ अवस्थामे कोनो संस्कार न पड़ सकै, स्मृति न बन सकै, जे समाधिसे उठेके बाद कर्म करेमे सहायक होवे । संक्षेपमे आशय ई है कि योगके शास्त्रीय स्वरूप, ओकर दार्शनिक आधार, के सम्यक्‌ रूपसे बुझल बड़ी सरल न है । संसारके मिथ्या मानेवाला [[अद्वैत वेदान्त|अद्वैतवादियो]] निदिध्याह्नके नामसे ओकर समर्थन कर है । अनीश्वरवादी साङ्ख्य विद्वानो ओकर अनुमोदन कर हथिन । [[बौद्धधर्म|बौद्धे]] न, [[इस्लाम|मुसलमान]] [[सूफी]] आउ [[ईसाई]] मिस्टिको कोनो न कोनो प्रकार अपन सम्प्रदायके मान्यता आउ दार्शनिक सिद्धान्तके साथे ओकर सामञ्जस्य स्थापित कर ले हथिन । ई सब विभिन्न दार्शनिक विचारधारामे कौन प्रकार ऐसन समन्वय हो सक है कि ऐसन धरातल मिल सके जेकरा पर योगके भित्ति खड़ा कैल जा सके, ई बड़ रोचक प्रश्न है किन्तु एकर विवेचनला बड़ी समय चाही । एहाँ ऊ प्रक्रिया पर तनीसुन विचार कर लेल आवश्यक है जेकर रूपरेखा हमनीके [[पतञ्जलि]]के सूत्रमे भेट है । तनीमनी शब्दभेदसे ई प्रक्रिया ऊ सब समुदायके मान्य है जे योगके अभ्यासके समर्थन कर हथिन । ===परिभाषा=== *(१) [[योगसूत्र|पातञ्जल योग दर्शन]]के अनुसार - '''योगश्चित्तवृतिनिरोधः''' (१/२) अर्थात् चित्तके वृत्तिके निरोधे योग है । *(२) [[साङ्ख्य दर्शन]]के अनुसार - '''पुरुषप्रकृत्योर्वियोगेपि योगइत्यमिधीयते ।''' अर्थात् पुरुष एवं प्रकृतिके पार्थक्यके स्थापित करके पुरुषके स्वरूपमे अवस्थित होइले योग है । *(३) [[विष्णुपुराण]]के अनुसार - '''योगः संयोग इत्युक्तः जीवात्म परमात्मने''' अर्थात् जीवात्मा एवं परमात्माके पूर्णतया मिलने योग है । *(४) [[भगवद्गीता]]के अनुसार - '''सिद्धासिद्धयो समोभूत्वा समत्वं योग उच्चते''' (२/४८) अर्थात् दुःख-सुख, लाभ-अलाभ, शत्रु-मित्र, शीत आउ उष्ण आदि द्वन्दमे सर्वत्र समभाव रखल योग है । *(५) [[भगवद्गीता]]के अनुसार - '''तस्माद्दयोगाययुज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम्''' अर्थात् कर्त्तव्य कर्म बन्धक न होवे एहीसे निष्काम भावनासे अनुप्रेरित होके कर्त्तव्य करेके कौशल योग है । *(६) [[आचार्य हरिभद्र]]के अनुसार - '''मोक्खेण जोयणाओ सव्वो वि धम्म ववहारो जोगो''' अर्थात् [[मोक्ष]]से जोड़ेवाला सब व्यवहार योग है । *(७) [[बौद्धधर्म]]के अनुसार - '''कुशल चितैकग्गता योगः''' अर्थात् कुशल चित्तके एकाग्रता योग है । भारतीय दार्शनिक आउ धार्मिक परम्परामे "योग" शब्दके अलगे-अलगे विधिसे परिभाषित कैल गेलै हे । {| class="wikitable" |- ! मूल ग्रन्थ !! अनुमानित रचना-काल !! योगके परिभाषा |- |''[[मैत्रायणी उपनिषद]]'' | लगभग चतुर्थ शताब्दी ईसापूर्व | ''कत्वं प्राणमनसोरिन्द्रियाणां तथैव च ।'' <br>''सर्वभाव परित्यागो योग इत्यभिधीयते ॥'' -- मैत्रायणी उपनिषद् 6/25 <br>अर्थात् प्राण, मन एवं इन्द्रियके एक हो जाएल, एकाग्रावस्थाके प्राप्त कर लेल, बाह्म विषयसे विमुख होके इन्द्रियके मनमे आउ मन आत्मामे लग जाएल, प्राणके निष्चल हो जाएल योग है । |- | [[वैशेषिक सूत्र]] | लगभग चौथा शताब्दी ईसा पूर्व | ''तदनारम्भ आत्मस्ये मनसि शरीरस्य दुःखाभावः संयोगः ।'' -- वैशेषिक सूत्र ६/२/१६<br> अर्थात् मन आत्मामे स्थिर होवे पर ओकर (मनके) कार्यके अनारम्भ है, ऊ योग है । |- | ''[[कठोपनिषद]]'' | ईसा पूर्वके अन्तिम शताब्दी | ''यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह ।''<br>''बुद्धिश्च न विचेष्टते तामाहुः परमां गतिम् ॥''<br>''तां योगमिति मन्यन्ते स्थिरामिन्द्रियधारणाम्‌ ।''<br>''अप्रमत्तस्तदा भवति योगो हि प्रभवाप्ययौ ॥'' -- कठोपनिषद ६ / १०-११, नचिकेता आउ यमके बीच संवाद<br>जखनि मनके साथे समस्त ज्ञानेन्द्रिय भलीभाँति स्थिर हो जा है आउ बुद्धियोके कोनो चेष्टा न रहै तखनि ई अवस्थाके परमागति कहल जा है । ओही स्थिर इन्द्रिय-धारणाके योग कहल जा है । ऊ अवस्थामे साधक प्रमाद रहित होव है । काहेकि 'योग' एही पदार्थके उद्भव एवं लय (प्रभवाव्ययौ) दुनहीँ है । |- | ''[[भगवद्गीता]]'' | लगभग दोसर शताब्दी ईसा पूर्व | "सफलता आउ असफलता दुनोमे समभाव (एक समान) रहल । ऐसन समते योग कहला है ।" (२.४८) "कर्ममे कुशलते योग है ।" (२.५०) "ई जानथिन कि जेकरा योग कहल जा है, ऊ दुःखके संयोगसे वियोग (दुःखसे मुक्ति) है ।" (६.२३) |- | ''[[पतञ्जलि योगसूत्र]]'' | लगभग प्रारम्भिक शताब्दी ईस्वी | १.२. ''योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः'' – "चित्तके वृत्तिके रुक जाएले योग है ।" १.३. तखनि [[पुरुष (साङ्ख्य)|पुरुष]] |- | ''योगभाष्य'' | योगसूत्रके समाने | ''योगः समाधिः'' - "समाधिए योग है," जे [[एकाग्रता]] आउ ''निरुद्ध'' मने विषय-रहित [[समाधि]] (''असम्प्रज्ञात समाधि'') के सन्दर्भित कर है । |- | ''[[योगाचारभूमि-शास्त्र]] (श्रावकभूमि)'', एक [[महायान]] बौद्ध [[योगाचार]] ग्रन्थ | चौथा शताब्दी ईस्वी | | "योग चार प्रकारके है - श्रद्धा (विश्वास), आकांक्षा, दृढ़ता आउ उपाय ।" (२.१५२) |- | [[पाशुपत सूत्र]] पर कौण्डिन्यके ''पञ्चार्थभाष्य'' | चौथा शताब्दी ईस्वी | "ई प्रणालीमे जीवात्मा आउ ईश्वर (प्रभु) के मिलने योग है ।" (१.१.४३) |- | [[हरिभद्र सूरी]] द्वारा रचित एक [[जैन ग्रन्थ]] | छठा शताब्दी ईस्वी | "दृढ़ विश्वासके साथे योगीके स्वामि हमनीके सिद्धान्तमे योगके सम्यक् ज्ञानसे शुरू होवेवाला तीनो [सम्यक् ज्ञान, सम्यक् दर्शन आउ सम्यक् चारित्र] के संयोग (''सम्बन्धः'') के रूपमे परिभाषित कैलन हे काहेकि [एकरासे] [[मोक्ष]]के साथे जुड़ाव होव है.... सामान्य बोलचालमे ई [योग] शब्द एकर कारणके साथे [आत्माके] सम्पर्कोके दर्शाव है काहेकि कार्यला कारणके उपयोग सामान्य है ।" (२, ४) |- | ''[[लिङ्ग पुराण]]'' | ७मा–१०मा शताब्दी ईस्वी | " 'योग' शब्दसे तात्पर्य [[निर्वाण]]से है जे [[शिव]]के स्थिति है ।" (१.८.५ए) |- | [[आदि शङ्कराचार्य]]के ''[[ब्रह्मसूत्र]]-भाष्य'' | लगभग ८मा शताब्दी ईस्वी | "योगके ग्रन्थमे कहल गेलै है: 'योग वास्तविकता (तत्त्व) के जानेके साधन है' (''अथ तत्त्वदर्शनभ्युपायो योगः'')" (२.१.३) |- | ''मालिनीविजयोत्तर तन्त्र'', अद्वैत [[कश्मीर शैव दर्शन]]के प्राथमिक ग्रन्थमे से एक | ६ठा–१०मष शताब्दी ईस्वी | "एक सत्ताके दोसर सत्ताके साथ एक हो जाएल योग कहल जा है ।" (४.४-८) |- | [[शैव सिद्धान्त]]के विद्वान नारायणकण्ठके ''मृगेन्द्रतन्त्रवृत्ति'' | ६ठा–१०मा शताब्दी ईस्वी | "आत्म-नियन्त्रण (स्वामित्व) प्राप्त कैले योगी होएल है । योगी शब्दके अर्थ है 'ऊ जे अनिवार्य रूपसे अपन स्वरूपके अभिव्यक्ति... शिव-त्व (''शिवत्वम्'') से संयुक्त' होवे ।" |- | लक्ष्मणदेशिकेन्द्रके ''शारदातिलक'', एक [[शाक्त धर्म]] | ११मा शताब्दी ईस्वी | "योगके विशेषज्ञ कह हथ जीवात्माके [[आत्मा]] |- | ''[[योगबीज]]'', एक [[हठयोग]] ग्रन्थ | १४मा शताब्दी ईस्वी | "[[अपान]] आउ प्राण, अपन स्वयं के [[रज]] आउ वीर्य, सूर्य आउ चन्द्रमा, जीवात्मा आउ परमात्माके मिलन आउ एही प्रकार सब द्वन्द्वके मिलन योग कहला है ।" (८९) |} == योगके इतिहास == [[सञ्चिका:Shiva Pashupati.jpg|300px|thumb|right|मोहनजोदड़ो-हड़प्पासे प्राप्त मोहरमे योगमुद्रा]] {{मुख्य|योगके इतिहास}} [[वेद|वैदिक]] [[संहिता]]के अन्तर्गत तपस्वी ''तपस (संस्कृत)'' के बारेमे ([[ब्राह्मण|(कल ब्राह्मण)]]) प्राचीन कालसे वेदमे (१९०० से १५०० ईपू) उल्लेख भेट है जखनिकि तापसिक साधनाके समावेश प्राचीन वैदिक टिप्पणीमे प्राप्त है ।<ref name="Flood, p. 94">[21] ^फ्लड, पी. 94.</ref> ढेर मूर्ती जे सामान्य योग या [[समाधि]] मुद्राके प्रदर्शित कर है [[सिन्धुघाटी सभ्यता]] (३३००-१७०० ईपू) के स्थान पर प्राप्त होलै हे । पुरातत्त्वज्ञ ग्रेगरी पोस्सेह्लके अनुसार "ई सब मूर्ति योगके धार्मिक संस्कार" के योगसे सम्बन्धके सङ्केत कर है ।<ref>[22] ^ पोस्सेह्ल (2003), पीपी. 144-145</ref> यद्यपि ई बातके निर्णयात्मक सबूत न है तैयो अनेक पण्डितके रायमे सिन्धुघाटी सभ्यता आउ योग-[[ध्यान]]मे सम्बन्ध है ।<ref>देखथिन: * [[योनातान मार्क केनोयेर|जोनाथन मार्क केनोयेरएक]] मूर्तीके "योग मुद्रामे बैठल" ऐसन वर्णन कर है । [http://www.harappa.com/indus/33.html जोनाथन मार्क केनोयेर द्वारा लिखब, "अरौण्ड द इण्डस इन ९० स्लाइड्स". ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090323041459/http://www.harappa.com/indus/33.html|date=23 मार्च 2009}} * केरल वेर्नर लिख है " पुरातात्विक खोज हमनीके अनुमान करेके समर्थन कर है कि आर्य [[भारत]]के पूर्वके लोग योगशास्त्रके क्रियासे परिचित हलन". {{cite book|url=http://books.google.com/books?id=c6b3lH0-OekC&pg=PA103|title=Yoga and Indian Philosophy|last=Werner|first=Karel|date=1998|publisher=Motilal Banarsidass Publ.|isbn=9788120816091|page=103}}[23] * [[हेन्रीच जिम्मर]] एक मुद्रामे "योगमुद्रा" के वर्णन कर है । {{cite book|url=https://archive.org/details/mythssymbolsindi00zimm|title=Myths and Symbols in Indian Art and Civilization|last=Zimmer|first=Heinrich|publisher=Princeton University Press, New Ed edition|year=1972|ISBN=978-0691017785|page=[https://archive.org/details/mythssymbolsindi00zimm/page/n182 168]}} * [[थोमस म्क्विल्ले]] लिख हथिन कि "ई छौ रहस्यमय सिन्धुघाटी मुद्राके छविमे जे उत्कीर्ण मूर्ति है ओकरामे हठयोगके ''मूलबन्धासन '' नामके आसन या ओकरासे मिलित जुलित ''उत्कटासन '' या ''बद्धा कोनासना '' प्रदर्शित है । {{cite book|url=http://books.google.com/books?id=Vpqr1vNWQhUC&pg=PA219|title=The shape of ancient thought|last=McEvilley|first=Thomas|date=2002|publisher=Allworth Communications|isbn=9781581152036|pages=219-220}} * डॉ॰ फरजन्द मसीह, पञ्जाब विश्वविद्यालयके पुरातत्व विभागके अध्यक्ष हालेमे प्राप्त एगो मुद्राके वर्णन एक योगीके रूपके कह हथिन । [http://www.dawn.com/2007/05/08/nat7.htm अपूर्व वस्तुके खोज खण्डहरमे निहित खजाना दने सङ्केत कर है । ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100215133034/http://www.dawn.com/2007/05/08/nat7.htm|date=15 फरवरी 2010}} * गेविन फ्लड, "पशुपति सील" जेकि अन्य सीलमे से एक है, के बारेमे विवाद करित लिख है कि ई रूप एक योग मुद्रामे बैठल व्यक्तिके स्पष्ट न लगै या ई एगो मानव आकृतिके प्रतिनिधित्व करित लग है । फ्लड, पीपी. 28-29 . * पशुपति सीलके बारेमे जियोफ्रे सामुएलके मानल है कि "वास्तवमे हमनीके ई स्पष्ट न है कि ई मूर्ति कोनो नारी या पुरुष केकर व्याख्या कर है".{{cite book|url=http://books.google.com/books?id=JAvrTGrbpf4C&pg=PA4|title=The Origins of Yoga and Tantra|last=Samuel|first=Geoffrey|date=2008|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521695343|page=4}}[26]</ref> [[ध्यान]]मे उच्च चैतन्यके प्राप्त करेके रीतिके विकास श्रमानिक परम्परा द्वारा एवं उपनिषद् के परम्परा द्वारा विकसित होलै हल ।<ref>[27] ^ फ्लड, पीपी. 94-95.</ref> बुद्धके पूर्व एवं प्राचीन ब्रह्मिनिक ग्रन्थमे [[ध्यान]]के बारेमे कोनो ठोस सबूत न भेट है । बुद्धके दु शिक्षकके ध्यानके लक्ष्यके प्रति कहल वाक्यके आधार पर वय्न्न ई तर्क कर है कि निर्गुण ध्यानके पद्धति ब्रह्मिन परम्परासे निकललै एहीसे उपनिषद् के [[सृष्टि]]के प्रति कहल कथनमे एवं ध्यानके लक्ष्यला कहल कथनमे समानता है ।<ref>[28] ^ अलेक्जेण्डर व्य्न्न, दी ओरिजिन ऑफ बुद्धिस्ट मेडिटेशन. रौतलेड्ग 2007, पृष्ठ 51.</ref> ई सम्भावित होहु सक है, नहियो.<ref>[29] ^ अलेक्जेण्डर व्य्न्न, दी ओरिजिन ऑफ बुद्धिस्ट मेडिटेशन. रौतलेड्ग 2007, पृष्ठ 56.</ref> उपनिषदमे [[ब्रह्माण्ड]] सम्बन्धी बयानके वैश्विक कथनमे कोनो [[ध्यान]]के रीतिके सम्भावनाके प्रति तर्क देइत कहल जा है कि [[नासदीय सूक्त]] कोनो [[ध्यान]]के पद्धति दने [[ऋग्वेद]]से पूर्वो इशारा कर है ।<ref>[30] ^ अलेक्जेण्डर व्य्न्न, दी ओरिजिन ऑफ बुद्धिस्ट मेडिटेशन । रौतलेड्ग 2007, पृष्ठ 51 ।</ref> [[हिन्दु]] ग्रन्थ आउ [[बौद्ध]] ग्रन्थ प्राचीन ग्रन्थमे से एक है जेकरामे ध्यान तकनीकके वर्णन प्राप्त होव है ।<ref>[31] ^ [[रिचर्ड गोम्ब्रिच]], ''थेरवाद बौद्ध धर्म: ए सोशल हिस्ट्री फ्रॉम एन्सिएण्ट बनारस टू माडर्न कोलम्बो ।'' रौतलेड्ग आउ केगन पॉल, 1988, पृष्ठ 44 ।</ref> ओखनी ध्यानके प्रथा आउ अवस्थाके वर्णन कर है जे बुद्धसे पहिले अस्तित्वमे हलै आउ साथे ऊ सब प्रथाके वर्णन कर है जे पहिले बौद्धधर्मके भीतरे विकसित होलै ।<ref>[32] ^ अलेक्जेण्डर व्य्न्न, दी ओरिजिन ऑफ बुद्धिस्ट मेडिटेशन । रौटलेड्ज 2007, पृष्ट 50 ।</ref> हिन्दु वाङ्मयमे "योग" शब्द पहिले कथा उपनिषदमे प्रस्तुत होलै जने ज्ञानेन्द्रियके नियन्त्रण आउ मानसिक गतिविधिके निवारणके अर्थमे प्रयुक्त होलै हे जे उच्चतम स्थिति प्रदान करेवाला मानल गेलै हे ।<ref>[33] ^ फ्लड, पी. 95 । विद्वान कथा उपनिषदके पूर्व बौद्धत्वके साथे सूचीबद्ध न करथिन । उदाहरणला हेल्मथ वान ग्लासेनप्प देख सक हथिन, 1950 कार्यवाहीके "अकादेमी देर विस्सेन्स्चाफ्तेँ," लितेरातुर अण्ड से [http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/vonglasenapp/wheel002.html http://www.accesstoinsight.org/ lib/authors/vonglasenapp/wheel002.html.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130204142029/http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/vonglasenapp/wheel002.html |date=4 फरवरी 2013 }} कुछ लोग कह हथिन कि ई पद बौद्ध है, उदाहरण हाजिम नाकामुरा के ए हिस्ट्री ऑफ एअर्ली वेदान्त फिलोसोफी, फिलोसोफी ईस्ट अण्ड वेस्ट, वोल. 37, अङ्क. 3 (जुलाई 1987) जेकरा अरविन्द शर्मा समीक्षा करलथिन हे, पीपी 325-331 । पाली शब्द "योग" के प्रयोग करेके एक व्यापक जाँचला पूर्व बौद्ध ग्रन्थमे देखथिन, थोमस विलियम र्ह्य्स डेविड, विलियम स्टेड, ''पाली-इङ्ग्लिश शब्दकोष'' मोतीलाल बनारसीदास पुब्ल द्वारा डालथिन, 1993, पृष्ठ 558: [http://books.google.com/books?id=xBgIKfTjxNMC&amp;pg=RA1-PA558&amp;dq=yoga+pali+term&amp;lr=#PRA1-PA558,M1 http://books.google.com/books?id=xBgIKfTjxNMC&amp;pg=RA1-PA558&amp;dq=yoga+pali+ term&amp;ir = # PRA1 lr-PA558, M1.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150322083352/http://books.google.com/books?id=xBgIKfTjxNMC&pg=RA1-PA558&dq=yoga+pali+term&lr=#PRA1-PA558,M1 |date=22 मार्च 2015 }} धम्मपदामे "आध्यात्मिक अभ्यास" के अर्थमे ई शब्दके प्रयोगला देखथिन गिल फ्रोन्स्दल, दी धम्मपदा, शम्भाला, 2005, पृष्ठ 56, 130 देखथिन ।</ref> महत्वपूर्ण ग्रन्थ जे योगके अवधारणासे सम्बन्धित है ऊ मध्यकालीन [[उपनिषद्]], [[महाभारत]], [[भगवद्गीता]] (२०० ईपू) एवं [[पतञ्जलि योगसूत्र]] (४०० ईपू) है । ==== पतञ्जलिके योगसूत्र ==== {{मुख्य|योगसूत्र}} [[भारतीय दर्शन]]मे षड् [[आस्तिक दर्शन|दर्शन]]मे से एकके नाम योग है ।<ref>छौ आस्तिक दर्शन सम्प्रदायके एक सिंहावलोकन ला समूह पर विस्तारके साथ देखथिन : राधाकृष्णन अएण्ड मूर, "सामग्री" आउ पीपी स्कूल ^४५३-४८७ ।</ref><ref> योग घरानाके एक संक्षिप्त सिंहावलोकन ला देखथिन: चटर्जी एण्ड दत्ता, पी ४३ ।</ref> योग दार्शनिक प्रणाली,[[साङ्ख्य]] स्कूलके साथे निकटतासे सम्बन्धित है ।<ref>दर्शन आउ सङ्ख्याके बीच घनिष्ठ सम्बन्धला देखथिन: चटर्जी एण्ड दत्ता, पी ४३ ।</ref> ऋषि [[पतञ्जलि]] द्वारा व्याख्यायित योग सम्प्रदाय साङ्ख्य मनोविज्ञान आउ तत्वमीमांसाके स्वीकार कर है किन्तु साङ्ख्य घरानाके तुलनामे अधिक आस्तिक है । ई प्रमाण है काहेकि साङ्ख्य वास्तविकताके पच्चीस तत्वमे ईश्वरीय सत्तो जोड़ल गेलै हे ।<ref>अवधारणाके योग स्वीकृतिला किन्तु भगवान् ला एक वर्गके जोड़ेके क्रियाके साथ देखथिन: राधाकृष्णन एण्ड मूर, पी ४५३ ।</ref><ref>साङ्ख्यके २५ सिद्धान्तके योग स्वीकार करेला देखथिन: चटर्जी एण्ड दत्त, पी ४३ ।</ref> योग आउ साङ्ख्य एक दोसरासे एतना मिल-जुल है कि मेक्स म्युल्लर कह है "ई दु दर्शन एतना प्रसिद्ध हलै कि एक दोसराके अन्तर समझेला एकके प्रभुके साथे आउ दोसरके प्रभुके बिन मानल जा है ।...."<ref>म्युलर (१८९९), अध्याय ७, "योग फिलोसोफी", पी १०४ ।</ref> साङ्ख्य आउ योगके बीच घनिष्ठ सम्बन्ध हेन्रीच जिम्मेर समझाव हथिन : <blockquote class="toccolours" style="float:none;padding:10px 15px 10px 15px;display:table"> ई दोनोके भारतमे जुड़वाके रूपमे मानल जा है जे एके विषयके दु पहलू है । साङ्ख्य एहाँ मानव प्रकृतिके बुनियादी सैद्धान्तिकके प्रदर्शन, विस्तृत विवरण आउ ओकर तत्वके परिभाषित, बन्धन ''(बन्धा)'' के स्थितिमे उनकर सहयोग करेके विधि, सुलझावटके समय अपन स्थितिके विश्लेषण या मुक्तिमे वियोजन [[मोक्ष]]के व्याख्या कैल गेलै हे । योग विशेष रूपसे प्रक्रियाके गतिशीलताके सुलझावेला उपचार कर है आउ मुक्ति प्राप्त करेके व्यावहारिक तकनीकके सिद्धान्त कर है अथवा 'अलगाव-एकीकरण'''(कैवल्य)'' के उपचार कर है ।<ref>जिम्मेर (1951), पी २८० ।</ref> </blockquote> पतञ्जलि व्यापक रूपसे औपचारिक योग दर्शनके संस्थापक मानल जा हथिन ।<ref>दार्शनिक प्रणालीके संस्थापक पतञ्जलि योगके ई रूप देलथिन, देखथिन : चटर्जी आउ पी० दत्त ४२ </ref> पतञ्जलि योग, बुद्धिके नियन्त्रणला एक प्रणाली है जेकरा [[राज योग]]के रूपमे जानल जा है ।<ref>मनके नियन्त्रणला एक तन्त्रके रूपमे "राजा योग" ला आउ एक महत्वपूर्ण कार्यके रूपमे पतण्जलिके योग सूत्रके साथे सम्बन्धला देखथिन: फ्लड (१९९६), पीपी ९६-९८ ।</ref> पतञ्जलि उनकर दुसर सूत्रमे "योग" शब्दके परिभाषित कर हथिन<ref name="yogasutrastext">{{cite web| last = Patañjali| first = | authorlink = Patanjali| author2 = | title = Yoga Sutras of Patañjali| work = | publisher = Studio 34 Yoga Healing Arts| date = 2001-02-01| url = http://www.studio34yoga.com/yoga.php#reading| format = [[etext]]| doi = | accessdate = 2008-11-24| archive-url = https://www.webcitation.org/61C1yPwVm?url=http://www.studio34yoga.com/classes#reading| archive-date = 25 अगस्त 2011| url-status = dead}}</ref> जे उनकर पूरा कामला व्याख्या सूत्र मानल जा है: <blockquote class="toccolours" style="float:none;padding:10px 15px 10px 15px;display:table">'''''योगः चित्त-वृत्ति निरोधः''' '' <br />- योग सूत्र 1.2</blockquote> ==योगके प्रसिद्ध ग्रन्थ== {| class="wikitable" |- ! ग्रन्थ !! रचयिता !! रचनाकाल/टिप्पणी |- | '''[[पतञ्जलि योगसूत्र|योगसूत्र]]''' || [[पतञ्जलि]] || ४०० ई पूर्व |- | '''[[योगभाष्य]]''' || [[वेदव्यास]] || द्वितीय शताब्दी |- | '''[[तत्त्ववैशारदी]]''' || [[वाचस्पति मिश्र]] || ८४१ ई |- |'''[[योगयाज्ञवल्क्य]]''' || [[याज्ञवल्क्य]] || सबसे पुरान संस्कृत पाण्डुलिपि ९मा-१०मष शताब्दीके है । |- | '''[[भोजवृत्ति]]''' || [[राजा भोज]] || ११मा शताब्दी |- | '''[[गोरक्षशतक]]''' || [[गुरु गोरख नाथ]] || ११मा-१२मा शताब्दी |- | '''[[योगचूडामण्युपनिषद]]''' || - || १४मा-१५मा शताब्दी (रिचर्ड रोसेन के अनुसार) |- | '''[[योगवार्तिक]]''' || [[विज्ञानभिक्षु]] || १६मा शताब्दी |- | '''[[योगसारसङ्ग्रह]]''' || विज्ञानभिक्षु || १६मा शताब्दी |- | '''[[हठयोगप्रदीपिका]]''' || [[स्वात्माराम|स्वामी स्वात्माराम]] || १५मा-१६मा शताब्दी |- | '''[[सूत्रवृत्ति]]''' || गणेशभावा || १७मा शताब्दी |- | '''[[योगसूत्रवृत्ति]]''' || [[नागेश भट्ट]]<ref>[https://kymyogavaisharadi.org/display/bhashya/vritti/devanagari नागोजीभट्ट कृत वृत्ति]</ref> || १७मा शताब्दी |- | '''[[शिवसंहिता]]''' || ऋषी आर्यवीर रुद्र || २५०० ई पूर्व |- | '''[[घेरण्डसंहिता]]''' || [[घेरण्ड मुनि]]|| १५०० ई पूर्व |- | '''[[हठरत्नावली]] || श्रीनिवास भट्ट || १७मा शताब्दी |- | '''[[मणिप्रभा]]''' || रामानन्द यति|| १८मा शताब्दी |- | '''[[सूत्रार्थप्रबोधिनी]]''' || नारायण तीर्थ || १८मा शताब्दी |- | '''[[जोगप्रदीपिका]]''' || जयतराम || १७३७ ई <br> ई हिन्दी, ब्रजभाषा, खड़ीबोलीके मिललजुलल भाषामे रचित है<br> आउ शब्दावली संस्कृतके अत्यन्त निकट है । |- | '''सचित्र योगसाधन''' || शिवमुनि || २०मा शताब्दी ; हिन्दीमे लिखित<ref>{{Cite web |url=https://www.shivmunisamaj.com/list-of-books-by-shivmuni |title=शिवमुनि महाराज का अमर साहित्य |access-date=31 दिसम्बर 2022 |archive-date=31 दिसम्बर 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221231051935/https://www.shivmunisamaj.com/list-of-books-by-shivmuni |url-status=dead }}</ref> |- | '''[[योगदर्शनम्]]''' || [[स्वामी सत्यपति परिव्राजक]] || २१मा शताब्दी |} ==एकरो देखथिन== * [[योगके इतिहास]] * [[योग दर्शन]] * [[अष्टाङ्ग योग]] * [[योगसूत्र]] * [[हठयोग]] * [[जैनधर्ममे योग]] * [[अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस]] * [[भारतीय मनोविज्ञान]] - कुछ लोग मान हथिन कि 'योग' भारतीय मनोविज्ञानके दोसरा नाम है । ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|2}} == बाहरी कड़ी == {{विकिसूक्ति|योग}} * [[wikt:योग_शब्दावली|योग-शब्दावली]] * [https://indianculture2025k.blogspot.com/2020/06/disease-prevention-by-yoga.html योग द्वारा रोग निवारण] * [https://kymyogavaisharadi.org/ योगवैशारदी] (कृणमचार्य योग मन्दिरम् के ई जालस्थल पर योगके अनेक ग्रन्थ उपलब्ध है) *[https://sanskrit.nic.in/syllabus/Prak_Shastri/PS_1_Sem_Yoga.pdf योग सैद्धान्तिक] (प्राक्शास्त्री प्रथमवर्ष, प्रथम सत्रार्ध लागि) *[https://sanskritdocuments.org/sanskrit/yoga/ योग सम्बन्धित ग्रन्थ] (देवनागरीमे) {{योग}} {{भारतीय दर्शन}} [[श्रेणी:हिन्दु दार्शनिक अवधारणा]] [[श्रेणी:योग]] [[श्रेणी:भारतीय दर्शन]] [[श्रेणी:संस्कृत शब्द]] [[श्रेणी:ध्यान]] [[श्रेणी:व्यायाम]] [[श्रेणी:भारतीय आविष्कार]] m4e36y881zx60t6wjss7w3b1knok8la 80875 80674 2026-10-03T06:09:41Z Pataliputra01 5 80875 wikitext text/x-wiki {{multiple image | footer = १२मा-१३मा शताब्दीके एगो भारतीय चित्रमे [[योगी]] तथा [[योगिनी]] | image1 = A yogi seated in a garden.jpg | width1 = 140 | alt1 = एगो पुरुष योगी | image2 = Female Ascetics (Yoginis) LACMA M.2011.156.4 (1 of 2).jpg | width2=160 | alt2 = दुगो महिला योगिनी }} [[सञ्चिका:Sivakempfort.jpg|thumb|right|200px|[[पद्मासन]] मुद्रामे यौगिक ध्यानस्थ [[शिव]]-मूर्ति]] '''योग''' प्राचीन भारतीय ऋषिमुनि आउ तत्त्ववेत्ता द्वारा प्रतिपादित एक विशिष्ट आध्यात्मिक प्रक्रिया है । [[पतञ्जलि]] 'चित्तके वृत्तिके निरोध' के योग कहलथिन हे आउ एकर आठ अङ्ग (अष्टाङ्ग) बतैलथिन हे - [[यम]], [[नियम]], [[आसन]], [[प्राणायाम]], [[प्रत्याहार]], [[धारणा]], [[ध्यान]] आउ [[समाधि]] । [[वेद व्यास|व्यास]] [[समाधि|समाधिए]]के योग मान हथिन । [[योगवासिष्ठ]]के अनुसार योग ऊ युक्ति है जेकरा द्वारा संसार सागरसे पार जाएल जा सक है । योगके ढेर मनी अङ्ग आउ प्रकार होव है जेकरा द्वारा हमनीके [[ध्यान]], [[समाधि]] आउ [[मोक्ष]] तक पहुँचेला होव हैै । 'योग' शब्द आउ एकर प्रक्रिया एवं धारणा [[हिन्दुधर्म]], [[जैनधर्म]] आउ [[बौद्धधर्म]]मे [[ध्यान]] प्रक्रियासे सम्बन्धित है । योग शब्द भारतसे बौद्ध पन्थके साथे [[चीन]], [[जापान]], [[तिब्बत]], [[दक्षिणपूर्व एशिया]] आउ [[श्रीलङ्का|श्रीलङ्को]]मे फैल गेलै हे आउ ई समय सब सभ्य जगत्‌ मे लोग एकरासे परिचित हथिन । सिद्धिके बाद पहिला बेर [[११ दिसम्बर]] [[२०१४]] के [[संयुक्त राष्ट्रसंघ|संयुक्त राष्ट्र महासभा]] प्रत्येक वर्ष [[२१ जून]]के [[विश्व योग दिवस]]के रूपमे मान्यता देलकै हे । [[हिन्दुधर्म]], [[जैनधर्म]] आउ [[बौद्धधर्म]]मे योगके अनेक सम्प्रदाय है । योगके विभिन्न लक्ष्य है आउ योगके अलगे-अलगे व्यवहार है ।<ref>Denise Lardner Carmody, John Carmody (1996), Serene Compassion. Oxford University Press US. p. 68.</ref><ref> Stuart Ray Sarbacker, Samādhi: The Numinous and Cessative in Indo-Tibetan Yoga. SUNY Press, 2005, pp. 1–2.</ref><ref> तत्त्वार्थसूत्र [६.१], देखथिन मनु दोषी (२००७) Translation of Tattvarthasutra, Ahmedabad: Shrut Ratnakar p. 102</ref> परम्परागत योग आउ एकर आधुनिक रूप विश्वभरमे प्रसिद्ध है । सबसे पहिले 'योग' शब्दके उल्लेख [[ऋग्वेद]]मे भेट है । एकर बाद अनेक [[उपनिषद]]मे एकर उल्लेख ऐलै हे । [[कठोपनिषद]]मे सबसे पहिले योग शब्द ओही अर्थमे प्रयुक्त होव है जे अर्थमे एकरा आधुनिक समयमे समझल जा है । मानल जा है कि कठोपनिषदके रचना ईसापूर्व पच्चीसमा आउ तीसरा शताब्दी ईसापूर्वके बीचके कालखण्डमे होइलै हल । [[पतञ्जलि]]के [[योगसूत्र]] योगके सबसे पूर्ण ग्रन्थ है । एकर रचनाकाल ईसाके प्रथम शताब्दी या ओकर आसपास मानल जा है । [[हठ योग]]के ग्रन्थ ९मा से लेके ११मा शताब्दीमे रचल जानल लगलै हल । एकर विकास [[तन्त्र]]से होलै । [[पश्चिमी जगत]]मे "योग" के हठयोगके आधुनिक रूपमे लेल जा है जेकरामे शारीरिक फिटनेस, तनाव-शैथिल्य आउ विश्रान्तिके तकनीकके प्रधानता है । ई सब तकनीक मुख्यतः [[आसन]] पर आधारित है जखनिकि परम्परागत योगके केन्द्र बिन्दु [[ध्यान]] है आउ ऊ सांसारिक लगावसे छुटकारा दियावेके प्रयास कर है । पश्चिमी जगतमे आधुनिक योगके प्रचार-प्रसार भारतसे ऊ सब देशमे गेल गुरु कैलथिन जे प्रायः [[स्वामी विवेकानन्द]]के पश्चिमी जगतमे प्रसिद्धिके बाद ओहाँ गेलथिन हल । == व्युत्पत्ति, परिभाषा एवं प्रकार == '''योग''' शब्द युज् [[धातु (संस्कृतके क्रिया शब्द)|धातु]]मे ‘घञ्’ [[प्रत्यय]] लगावेसे निष्पन्न होव है । [[धातुपाठ]]मे युज्‌ शब्दके तीन अर्थ उपलब्ध होव है - समाधि, संयोग, संयमन । किन्तु योगशात्रके प्रतिपादक शब्द निःसन्देह दिवादिगणीय "युज्" धातुसे बनल है जेकर व्युत्पत्ति लभ्य अर्थ है 'समाधि' । [[व्यास]]जी स्पष्ट शब्दमे कहलथिन हे - "योगः समाधिः" । ओइसे ‘योग’ शब्द ‘युजिर योगे’ एवं ‘युज संयमने’ धातुओसे निष्पन्न होव है किन्तु तखनि ई स्थितिमे योग शब्दके अर्थ क्रमशः योगफल, जोड़ एवं नियमन होतै । आगे योगमे हमनी देखबै कि आत्मा आउ परमात्माके विषयोमे योग कहल गेलै हे । पाणिनीय [[गणपाठ]]मे तीन 'युज्' धातुके पाठ भेट है - :१) युज् समाधौ – दिवादिगणीय :२) युजिर् योगे – रुधादिगणीय :३) युज् संयमने - चुरादिगणीय '''युज् समाधौ''' – दिवादिगणीय युज् धातुके अर्थ है समाधि । समाधिके प्रकृति प्रत्यय अर्थ है सम्यक् स्थापन । दुसर अर्थमे समाधिके सिद्धिला जुड़ल । '''युजिर् योगे''' – रुधादिगणीय युज् धातुके अर्थ है जुड़ल, जोड़ल, मेल कैल, संयोग कैल अर्थात् ई दुःख रूपी संसारसे वियोग आउ ईश्वरसे संयोगके नाम योग है । भगवद्गीतोमे वर्णन भेट है - ''तं विद्यात् दुखंसंयोगवियोगं योग संज्ञितम् ।'' (६/२३) ''' युज् संयमने''' – चुरादिगणीय युज् धातुके अर्थ है संयमन अर्थात् मनके संयम अथवा मनके नियमन । मनके संयमित कैले योग है । ई प्रकार योगके अर्थ होलै - "योग साधनाके अपनावित मनके नियन्त्रित करके, संयमित करके, आत्माके परमात्मासे मिलन" । [[परिभाषा]] ऐसन होवेके चाही जे अव्याप्ति आउ अतिव्याप्ति दोषसे मुक्त होवे, योग शब्दके वाच्यार्थके ऐसन लक्षण बता सके जे प्रत्येक प्रसङ्गला उपयुक्त होवे आउ योगके इलावा कोनो अन्य वस्तुला उपयुक्त न होवे । [[भगवद्गीता]] प्रतिष्ठित ग्रन्थ मानल जा है । ओकरामे योग शब्दके ढेर बार प्रयोग होलै हे । कखनियो अकेले आउ कखनियो सविशेषण, जैसे बुद्धियोग, सन्यासयोग, कर्मयोग । वेदोत्तर कालमे [[भक्तियोग]] आउ [[हठयोग]] नामो प्रचलित हो गेलै हे । [[पतञ्जलि]] [[योगदर्शन]]मे 'क्रियायोग' शब्द देखेमे आव है । [[पाशुपत योग]] आउ माहेश्वर योग नियन शब्दोके प्रसङ्ग भेट है । ई सब स्थलमे योग शब्दके जे अर्थ है ऊ एक दोसरसे भिन्न है । [[गीता]]मे [[श्रीकृष्ण]] एक स्थल पर कहलथिन हे ''''योगः कर्मसु कौशलम्'''‌' (कर्ममे कुशलते योग है) । ई वाक्य योगके परिभाषा न है । कुछ विद्वानके ई मत है कि जीवात्मा आउ परमात्माके मिल जाएके योग कहल जा है । ई बातके स्वीकार करेमे ई बड़ आपत्ति खड़ा होव है कि [[बौद्धधर्म|बौद्धमतावलम्बियो]] जे परमात्माके सत्ताके स्वीकार न करथिन, योग शब्दके व्यवहार कर आउ योगके समर्थन कर हथिन । एही बात [[साङ्ख्य|साङ्ख्यवादियो]]ला कहल जा सक है जे ईश्वरके सत्ताके असिद्ध मान हथिन । [[पतञ्जलि]] [[योगसूत्र]]मे जे परिभाषा देलथिन हे 'योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः', चित्तके वृत्तिके निरोधके नाम योग है । ई वाक्यके दु अर्थ हो सक है - चित्तवृत्तिके निरोधके अवस्थाके नाम योग है या ई अवस्थाके लावेके उपायके योग कहल जा है । किन्तु ई परिभाषा पर ढेर विद्वानके आपत्ति है । उनकर कहलाम है जे चित्तवृत्तिके प्रवाहेके नाम चित्त है । पूर्ण निरोधके अर्थ होतै चित्तके अस्तित्वके पूर्ण लोप, चित्ताश्रय समस्त स्मृति आउ संस्कारके निःशेष हो जाएल । यदि ऐसन हो जाए त फिर समाधिसे उठल सम्भव न होतै । काहेकि ऊ अवस्थाके सहाराला कोनो संस्कार बचल न होतै, प्रारब्ध दग्ध हो गेल होतै । निरोध यदि सम्भव होवै त [[श्रीकृष्ण]]के ई वाक्यके का अर्थ होतै ? ''योगस्थः कुरु कर्माणि'', योगमे स्थित होके कर्म करथिन । विरुद्धावस्थामे कर्म हो न सकै आउ ऊ अवस्थामे कोनो संस्कार न पड़ सकै, स्मृति न बन सकै, जे समाधिसे उठेके बाद कर्म करेमे सहायक होवे । संक्षेपमे आशय ई है कि योगके शास्त्रीय स्वरूप, ओकर दार्शनिक आधार, के सम्यक्‌ रूपसे बुझल बड़ी सरल न है । संसारके मिथ्या मानेवाला [[अद्वैत वेदान्त|अद्वैतवादियो]] निदिध्याह्नके नामसे ओकर समर्थन कर है । अनीश्वरवादी साङ्ख्य विद्वानो ओकर अनुमोदन कर हथिन । [[बौद्धधर्म|बौद्धे]] न, [[इस्लाम|मुसलमान]] [[सूफी]] आउ [[ईसाई]] मिस्टिको कोनो न कोनो प्रकार अपन सम्प्रदायके मान्यता आउ दार्शनिक सिद्धान्तके साथे ओकर सामञ्जस्य स्थापित कर ले हथिन । ई सब विभिन्न दार्शनिक विचारधारामे कौन प्रकार ऐसन समन्वय हो सक है कि ऐसन धरातल मिल सके जेकरा पर योगके भित्ति खड़ा कैल जा सके, ई बड़ रोचक प्रश्न है किन्तु एकर विवेचनला बड़ी समय चाही । एहाँ ऊ प्रक्रिया पर तनीसुन विचार कर लेल आवश्यक है जेकर रूपरेखा हमनीके [[पतञ्जलि]]के सूत्रमे भेट है । तनीमनी शब्दभेदसे ई प्रक्रिया ऊ सब समुदायके मान्य है जे योगके अभ्यासके समर्थन कर हथिन । ===परिभाषा=== *(१) [[योगसूत्र|पातञ्जल योग दर्शन]]के अनुसार - '''योगश्चित्तवृतिनिरोधः''' (१/२) अर्थात् चित्तके वृत्तिके निरोधे योग है । *(२) [[साङ्ख्य दर्शन]]के अनुसार - '''पुरुषप्रकृत्योर्वियोगेपि योगइत्यमिधीयते ।''' अर्थात् पुरुष एवं प्रकृतिके पार्थक्यके स्थापित करके पुरुषके स्वरूपमे अवस्थित होइले योग है । *(३) [[विष्णुपुराण]]के अनुसार - '''योगः संयोग इत्युक्तः जीवात्म परमात्मने''' अर्थात् जीवात्मा एवं परमात्माके पूर्णतया मिलने योग है । *(४) [[भगवद्गीता]]के अनुसार - '''सिद्धासिद्धयो समोभूत्वा समत्वं योग उच्चते''' (२/४८) अर्थात् दुःख-सुख, लाभ-अलाभ, शत्रु-मित्र, शीत आउ उष्ण आदि द्वन्दमे सर्वत्र समभाव रखल योग है । *(५) [[भगवद्गीता]]के अनुसार - '''तस्माद्दयोगाययुज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम्''' अर्थात् कर्त्तव्य कर्म बन्धक न होवे एहीसे निष्काम भावनासे अनुप्रेरित होके कर्त्तव्य करेके कौशल योग है । *(६) [[आचार्य हरिभद्र]]के अनुसार - '''मोक्खेण जोयणाओ सव्वो वि धम्म ववहारो जोगो''' अर्थात् [[मोक्ष]]से जोड़ेवाला सब व्यवहार योग है । *(७) [[बौद्धधर्म]]के अनुसार - '''कुशल चितैकग्गता योगः''' अर्थात् कुशल चित्तके एकाग्रता योग है । भारतीय दार्शनिक आउ धार्मिक परम्परामे "योग" शब्दके अलगे-अलगे विधिसे परिभाषित कैल गेलै हे । {| class="wikitable" |- ! मूल ग्रन्थ !! अनुमानित रचना-काल !! योगके परिभाषा |- |''[[मैत्रायणी उपनिषद]]'' | लगभग चतुर्थ शताब्दी ईसापूर्व | ''कत्वं प्राणमनसोरिन्द्रियाणां तथैव च ।'' <br>''सर्वभाव परित्यागो योग इत्यभिधीयते ॥'' -- मैत्रायणी उपनिषद् 6/25 <br>अर्थात् प्राण, मन एवं इन्द्रियके एक हो जाएल, एकाग्रावस्थाके प्राप्त कर लेल, बाह्म विषयसे विमुख होके इन्द्रियके मनमे आउ मन आत्मामे लग जाएल, प्राणके निष्चल हो जाएल योग है । |- | [[वैशेषिक सूत्र]] | लगभग चौथा शताब्दी ईसा पूर्व | ''तदनारम्भ आत्मस्ये मनसि शरीरस्य दुःखाभावः संयोगः ।'' -- वैशेषिक सूत्र ६/२/१६<br> अर्थात् मन आत्मामे स्थिर होवे पर ओकर (मनके) कार्यके अनारम्भ है, ऊ योग है । |- | ''[[कठोपनिषद]]'' | ईसा पूर्वके अन्तिम शताब्दी | ''यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह ।''<br>''बुद्धिश्च न विचेष्टते तामाहुः परमां गतिम् ॥''<br>''तां योगमिति मन्यन्ते स्थिरामिन्द्रियधारणाम्‌ ।''<br>''अप्रमत्तस्तदा भवति योगो हि प्रभवाप्ययौ ॥'' -- कठोपनिषद ६ / १०-११, नचिकेता आउ यमके बीच संवाद<br>जखनि मनके साथे समस्त ज्ञानेन्द्रिय भलीभाँति स्थिर हो जा है आउ बुद्धियोके कोनो चेष्टा न रहै तखनि ई अवस्थाके परमागति कहल जा है । ओही स्थिर इन्द्रिय-धारणाके योग कहल जा है । ऊ अवस्थामे साधक प्रमाद रहित होव है । काहेकि 'योग' एही पदार्थके उद्भव एवं लय (प्रभवाव्ययौ) दुनहीँ है । |- | ''[[भगवद्गीता]]'' | लगभग दोसर शताब्दी ईसा पूर्व | "सफलता आउ असफलता दुनोमे समभाव (एक समान) रहल । ऐसन समते योग कहला है ।" (२.४८) "कर्ममे कुशलते योग है ।" (२.५०) "ई जानथिन कि जेकरा योग कहल जा है, ऊ दुःखके संयोगसे वियोग (दुःखसे मुक्ति) है ।" (६.२३) |- | ''[[पतञ्जलि योगसूत्र]]'' | लगभग प्रारम्भिक शताब्दी ईस्वी | १.२. ''योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः'' – "चित्तके वृत्तिके रुक जाएले योग है ।" १.३. तखनि [[पुरुष (साङ्ख्य)|पुरुष]] |- | ''योगभाष्य'' | योगसूत्रके समाने | ''योगः समाधिः'' - "समाधिए योग है," जे [[एकाग्रता]] आउ ''निरुद्ध'' मने विषय-रहित [[समाधि]] (''असम्प्रज्ञात समाधि'') के सन्दर्भित कर है । |- | ''[[योगाचारभूमि-शास्त्र]] (श्रावकभूमि)'', एक [[महायान]] बौद्ध [[योगाचार]] ग्रन्थ | चौथा शताब्दी ईस्वी | | "योग चार प्रकारके है - श्रद्धा (विश्वास), आकांक्षा, दृढ़ता आउ उपाय ।" (२.१५२) |- | [[पाशुपत सूत्र]] पर कौण्डिन्यके ''पञ्चार्थभाष्य'' | चौथा शताब्दी ईस्वी | "ई प्रणालीमे जीवात्मा आउ ईश्वर (प्रभु) के मिलने योग है ।" (१.१.४३) |- | [[हरिभद्र सूरी]] द्वारा रचित एक [[जैन ग्रन्थ]] | छठा शताब्दी ईस्वी | "दृढ़ विश्वासके साथे योगीके स्वामि हमनीके सिद्धान्तमे योगके सम्यक् ज्ञानसे शुरू होवेवाला तीनो [सम्यक् ज्ञान, सम्यक् दर्शन आउ सम्यक् चारित्र] के संयोग (''सम्बन्धः'') के रूपमे परिभाषित कैलन हे काहेकि [एकरासे] [[मोक्ष]]के साथे जुड़ाव होव है.... सामान्य बोलचालमे ई [योग] शब्द एकर कारणके साथे [आत्माके] सम्पर्कोके दर्शाव है काहेकि कार्यला कारणके उपयोग सामान्य है ।" (२, ४) |- | ''[[लिङ्ग पुराण]]'' | ७मा–१०मा शताब्दी ईस्वी | " 'योग' शब्दसे तात्पर्य [[निर्वाण]]से है जे [[शिव]]के स्थिति है ।" (१.८.५ए) |- | [[आदि शङ्कराचार्य]]के ''[[ब्रह्मसूत्र]]-भाष्य'' | लगभग ८मा शताब्दी ईस्वी | "योगके ग्रन्थमे कहल गेलै है: 'योग वास्तविकता (तत्त्व) के जानेके साधन है' (''अथ तत्त्वदर्शनभ्युपायो योगः'')" (२.१.३) |- | ''मालिनीविजयोत्तर तन्त्र'', अद्वैत [[कश्मीर शैव दर्शन]]के प्राथमिक ग्रन्थमे से एक | ६ठा–१०मष शताब्दी ईस्वी | "एक सत्ताके दोसर सत्ताके साथ एक हो जाएल योग कहल जा है ।" (४.४-८) |- | [[शैव सिद्धान्त]]के विद्वान नारायणकण्ठके ''मृगेन्द्रतन्त्रवृत्ति'' | ६ठा–१०मा शताब्दी ईस्वी | "आत्म-नियन्त्रण (स्वामित्व) प्राप्त कैले योगी होएल है । योगी शब्दके अर्थ है 'ऊ जे अनिवार्य रूपसे अपन स्वरूपके अभिव्यक्ति... शिव-त्व (''शिवत्वम्'') से संयुक्त' होवे ।" |- | लक्ष्मणदेशिकेन्द्रके ''शारदातिलक'', एक [[शाक्त धर्म]] | ११मा शताब्दी ईस्वी | "योगके विशेषज्ञ कह हथ जीवात्माके [[आत्मा]] |- | ''[[योगबीज]]'', एक [[हठयोग]] ग्रन्थ | १४मा शताब्दी ईस्वी | "[[अपान]] आउ प्राण, अपन स्वयं के [[रज]] आउ वीर्य, सूर्य आउ चन्द्रमा, जीवात्मा आउ परमात्माके मिलन आउ एही प्रकार सब द्वन्द्वके मिलन योग कहला है ।" (८९) |} == योगके इतिहास == [[सञ्चिका:Shiva Pashupati.jpg|300px|thumb|right|मोहनजोदड़ो-हड़प्पासे प्राप्त मोहरमे योगमुद्रा]] {{मुख्य|योगके इतिहास}} [[वेद|वैदिक]] [[संहिता]]के अन्तर्गत तपस्वी ''तपस (संस्कृत)'' के बारेमे ([[ब्राह्मण|(कल ब्राह्मण)]]) प्राचीन कालसे वेदमे (१९०० से १५०० ईपू) उल्लेख भेट है जखनिकि तापसिक साधनाके समावेश प्राचीन वैदिक टिप्पणीमे प्राप्त है ।<ref name="Flood, p. 94">[21] ^फ्लड, पी. 94.</ref> ढेर मूर्ती जे सामान्य योग या [[समाधि]] मुद्राके प्रदर्शित कर है [[सिन्धुघाटी सभ्यता]] (३३००-१७०० ईपू) के स्थान पर प्राप्त होलै हे । पुरातत्त्वज्ञ ग्रेगरी पोस्सेह्लके अनुसार "ई सब मूर्ति योगके धार्मिक संस्कार" के योगसे सम्बन्धके सङ्केत कर है ।<ref>[22] ^ पोस्सेह्ल (2003), पीपी. 144-145</ref> यद्यपि ई बातके निर्णयात्मक सबूत न है तैयो अनेक पण्डितके रायमे सिन्धुघाटी सभ्यता आउ योग-[[ध्यान]]मे सम्बन्ध है ।<ref>देखथिन: * [[योनातान मार्क केनोयेर|जोनाथन मार्क केनोयेरएक]] मूर्तीके "योग मुद्रामे बैठल" ऐसन वर्णन कर है । [http://www.harappa.com/indus/33.html जोनाथन मार्क केनोयेर द्वारा लिखब, "अरौण्ड द इण्डस इन ९० स्लाइड्स". ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090323041459/http://www.harappa.com/indus/33.html|date=23 मार्च 2009}} * केरल वेर्नर लिख है " पुरातात्विक खोज हमनीके अनुमान करेके समर्थन कर है कि आर्य [[भारत]]के पूर्वके लोग योगशास्त्रके क्रियासे परिचित हलन". {{cite book|url=http://books.google.com/books?id=c6b3lH0-OekC&pg=PA103|title=Yoga and Indian Philosophy|last=Werner|first=Karel|date=1998|publisher=Motilal Banarsidass Publ.|isbn=9788120816091|page=103}}[23] * [[हेन्रीच जिम्मर]] एक मुद्रामे "योगमुद्रा" के वर्णन कर है । {{cite book|url=https://archive.org/details/mythssymbolsindi00zimm|title=Myths and Symbols in Indian Art and Civilization|last=Zimmer|first=Heinrich|publisher=Princeton University Press, New Ed edition|year=1972|ISBN=978-0691017785|page=[https://archive.org/details/mythssymbolsindi00zimm/page/n182 168]}} * [[थोमस म्क्विल्ले]] लिख हथिन कि "ई छौ रहस्यमय सिन्धुघाटी मुद्राके छविमे जे उत्कीर्ण मूर्ति है ओकरामे हठयोगके ''मूलबन्धासन '' नामके आसन या ओकरासे मिलित जुलित ''उत्कटासन '' या ''बद्धा कोनासना '' प्रदर्शित है । {{cite book|url=http://books.google.com/books?id=Vpqr1vNWQhUC&pg=PA219|title=The shape of ancient thought|last=McEvilley|first=Thomas|date=2002|publisher=Allworth Communications|isbn=9781581152036|pages=219-220}} * डॉ॰ फरजन्द मसीह, पञ्जाब विश्वविद्यालयके पुरातत्व विभागके अध्यक्ष हालेमे प्राप्त एगो मुद्राके वर्णन एक योगीके रूपके कह हथिन । [http://www.dawn.com/2007/05/08/nat7.htm अपूर्व वस्तुके खोज खण्डहरमे निहित खजाना दने सङ्केत कर है । ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100215133034/http://www.dawn.com/2007/05/08/nat7.htm|date=15 फरवरी 2010}} * गेविन फ्लड, "पशुपति सील" जेकि अन्य सीलमे से एक है, के बारेमे विवाद करित लिख है कि ई रूप एक योग मुद्रामे बैठल व्यक्तिके स्पष्ट न लगै या ई एगो मानव आकृतिके प्रतिनिधित्व करित लग है । फ्लड, पीपी. 28-29 . * पशुपति सीलके बारेमे जियोफ्रे सामुएलके मानल है कि "वास्तवमे हमनीके ई स्पष्ट न है कि ई मूर्ति कोनो नारी या पुरुष केकर व्याख्या कर है".{{cite book|url=http://books.google.com/books?id=JAvrTGrbpf4C&pg=PA4|title=The Origins of Yoga and Tantra|last=Samuel|first=Geoffrey|date=2008|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521695343|page=4}}[26]</ref> [[ध्यान]]मे उच्च चैतन्यके प्राप्त करेके रीतिके विकास श्रमानिक परम्परा द्वारा एवं उपनिषद् के परम्परा द्वारा विकसित होलै हल ।<ref>[27] ^ फ्लड, पीपी. 94-95.</ref> बुद्धके पूर्व एवं प्राचीन ब्रह्मिनिक ग्रन्थमे [[ध्यान]]के बारेमे कोनो ठोस सबूत न भेट है । बुद्धके दु शिक्षकके ध्यानके लक्ष्यके प्रति कहल वाक्यके आधार पर वय्न्न ई तर्क कर है कि निर्गुण ध्यानके पद्धति ब्रह्मिन परम्परासे निकललै एहीसे उपनिषद् के [[सृष्टि]]के प्रति कहल कथनमे एवं ध्यानके लक्ष्यला कहल कथनमे समानता है ।<ref>[28] ^ अलेक्जेण्डर व्य्न्न, दी ओरिजिन ऑफ बुद्धिस्ट मेडिटेशन. रौतलेड्ग 2007, पृष्ठ 51.</ref> ई सम्भावित होहु सक है, नहियो.<ref>[29] ^ अलेक्जेण्डर व्य्न्न, दी ओरिजिन ऑफ बुद्धिस्ट मेडिटेशन. रौतलेड्ग 2007, पृष्ठ 56.</ref> उपनिषदमे [[ब्रह्माण्ड]] सम्बन्धी बयानके वैश्विक कथनमे कोनो [[ध्यान]]के रीतिके सम्भावनाके प्रति तर्क देइत कहल जा है कि [[नासदीय सूक्त]] कोनो [[ध्यान]]के पद्धति दने [[ऋग्वेद]]से पूर्वो इशारा कर है ।<ref>[30] ^ अलेक्जेण्डर व्य्न्न, दी ओरिजिन ऑफ बुद्धिस्ट मेडिटेशन । रौतलेड्ग 2007, पृष्ठ 51 ।</ref> [[हिन्दु]] ग्रन्थ आउ [[बौद्ध]] ग्रन्थ प्राचीन ग्रन्थमे से एक है जेकरामे ध्यान तकनीकके वर्णन प्राप्त होव है ।<ref>[31] ^ [[रिचर्ड गोम्ब्रिच]], ''थेरवाद बौद्ध धर्म: ए सोशल हिस्ट्री फ्रॉम एन्सिएण्ट बनारस टू माडर्न कोलम्बो ।'' रौतलेड्ग आउ केगन पॉल, 1988, पृष्ठ 44 ।</ref> ओखनी ध्यानके प्रथा आउ अवस्थाके वर्णन कर है जे बुद्धसे पहिले अस्तित्वमे हलै आउ साथे ऊ सब प्रथाके वर्णन कर है जे पहिले बौद्धधर्मके भीतरे विकसित होलै ।<ref>[32] ^ अलेक्जेण्डर व्य्न्न, दी ओरिजिन ऑफ बुद्धिस्ट मेडिटेशन । रौटलेड्ज 2007, पृष्ट 50 ।</ref> हिन्दु वाङ्मयमे "योग" शब्द पहिले कथा उपनिषदमे प्रस्तुत होलै जने ज्ञानेन्द्रियके नियन्त्रण आउ मानसिक गतिविधिके निवारणके अर्थमे प्रयुक्त होलै हे जे उच्चतम स्थिति प्रदान करेवाला मानल गेलै हे ।<ref>[33] ^ फ्लड, पी. 95 । विद्वान कथा उपनिषदके पूर्व बौद्धत्वके साथे सूचीबद्ध न करथिन । उदाहरणला हेल्मथ वान ग्लासेनप्प देख सक हथिन, 1950 कार्यवाहीके "अकादेमी देर विस्सेन्स्चाफ्तेँ," लितेरातुर अण्ड से [http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/vonglasenapp/wheel002.html http://www.accesstoinsight.org/ lib/authors/vonglasenapp/wheel002.html.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130204142029/http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/vonglasenapp/wheel002.html |date=4 फरवरी 2013 }} कुछ लोग कह हथिन कि ई पद बौद्ध है, उदाहरण हाजिम नाकामुरा के ए हिस्ट्री ऑफ एअर्ली वेदान्त फिलोसोफी, फिलोसोफी ईस्ट अण्ड वेस्ट, वोल. 37, अङ्क. 3 (जुलाई 1987) जेकरा अरविन्द शर्मा समीक्षा करलथिन हे, पीपी 325-331 । पाली शब्द "योग" के प्रयोग करेके एक व्यापक जाँचला पूर्व बौद्ध ग्रन्थमे देखथिन, थोमस विलियम र्ह्य्स डेविड, विलियम स्टेड, ''पाली-इङ्ग्लिश शब्दकोष'' मोतीलाल बनारसीदास पुब्ल द्वारा डालथिन, 1993, पृष्ठ 558: [http://books.google.com/books?id=xBgIKfTjxNMC&amp;pg=RA1-PA558&amp;dq=yoga+pali+term&amp;lr=#PRA1-PA558,M1 http://books.google.com/books?id=xBgIKfTjxNMC&amp;pg=RA1-PA558&amp;dq=yoga+pali+ term&amp;ir = # PRA1 lr-PA558, M1.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150322083352/http://books.google.com/books?id=xBgIKfTjxNMC&pg=RA1-PA558&dq=yoga+pali+term&lr=#PRA1-PA558,M1 |date=22 मार्च 2015 }} धम्मपदामे "आध्यात्मिक अभ्यास" के अर्थमे ई शब्दके प्रयोगला देखथिन गिल फ्रोन्स्दल, दी धम्मपदा, शम्भाला, 2005, पृष्ठ 56, 130 देखथिन ।</ref> महत्वपूर्ण ग्रन्थ जे योगके अवधारणासे सम्बन्धित है ऊ मध्यकालीन [[उपनिषद्]], [[महाभारत]], [[भगवद्गीता]] (२०० ईपू) एवं [[पतञ्जलि योगसूत्र]] (४०० ईपू) है । ==== पतञ्जलिके योगसूत्र ==== {{मुख्य|योगसूत्र}} [[भारतीय दर्शन]]मे षड् [[आस्तिक दर्शन|दर्शन]]मे से एकके नाम योग है ।<ref>छौ आस्तिक दर्शन सम्प्रदायके एक सिंहावलोकन ला समूह पर विस्तारके साथ देखथिन : राधाकृष्णन अएण्ड मूर, "सामग्री" आउ पीपी स्कूल ^४५३-४८७ ।</ref><ref> योग घरानाके एक संक्षिप्त सिंहावलोकन ला देखथिन: चटर्जी एण्ड दत्ता, पी ४३ ।</ref> योग दार्शनिक प्रणाली,[[साङ्ख्य]] स्कूलके साथे निकटतासे सम्बन्धित है ।<ref>दर्शन आउ सङ्ख्याके बीच घनिष्ठ सम्बन्धला देखथिन: चटर्जी एण्ड दत्ता, पी ४३ ।</ref> ऋषि [[पतञ्जलि]] द्वारा व्याख्यायित योग सम्प्रदाय साङ्ख्य मनोविज्ञान आउ तत्वमीमांसाके स्वीकार कर है किन्तु साङ्ख्य घरानाके तुलनामे अधिक आस्तिक है । ई प्रमाण है काहेकि साङ्ख्य वास्तविकताके पच्चीस तत्वमे ईश्वरीय सत्तो जोड़ल गेलै हे ।<ref>अवधारणाके योग स्वीकृतिला किन्तु भगवान् ला एक वर्गके जोड़ेके क्रियाके साथ देखथिन: राधाकृष्णन एण्ड मूर, पी ४५३ ।</ref><ref>साङ्ख्यके २५ सिद्धान्तके योग स्वीकार करेला देखथिन: चटर्जी एण्ड दत्त, पी ४३ ।</ref> योग आउ साङ्ख्य एक दोसरासे एतना मिल-जुल है कि मेक्स म्युल्लर कह है "ई दु दर्शन एतना प्रसिद्ध हलै कि एक दोसराके अन्तर समझेला एकके प्रभुके साथे आउ दोसरके प्रभुके बिन मानल जा है ।...."<ref>म्युलर (१८९९), अध्याय ७, "योग फिलोसोफी", पी १०४ ।</ref> साङ्ख्य आउ योगके बीच घनिष्ठ सम्बन्ध हेन्रीच जिम्मेर समझाव हथिन : <blockquote class="toccolours" style="float:none;padding:10px 15px 10px 15px;display:table"> ई दोनोके भारतमे जुड़वाके रूपमे मानल जा है जे एके विषयके दु पहलू है । साङ्ख्य एहाँ मानव प्रकृतिके बुनियादी सैद्धान्तिकके प्रदर्शन, विस्तृत विवरण आउ ओकर तत्वके परिभाषित, बन्धन ''(बन्धा)'' के स्थितिमे उनकर सहयोग करेके विधि, सुलझावटके समय अपन स्थितिके विश्लेषण या मुक्तिमे वियोजन [[मोक्ष]]के व्याख्या कैल गेलै हे । योग विशेष रूपसे प्रक्रियाके गतिशीलताके सुलझावेला उपचार कर है आउ मुक्ति प्राप्त करेके व्यावहारिक तकनीकके सिद्धान्त कर है अथवा 'अलगाव-एकीकरण'''(कैवल्य)'' के उपचार कर है ।<ref>जिम्मेर (1951), पी २८० ।</ref> </blockquote> पतञ्जलि व्यापक रूपसे औपचारिक योग दर्शनके संस्थापक मानल जा हथिन ।<ref>दार्शनिक प्रणालीके संस्थापक पतञ्जलि योगके ई रूप देलथिन, देखथिन : चटर्जी आउ पी० दत्त ४२ </ref> पतञ्जलि योग, बुद्धिके नियन्त्रणला एक प्रणाली है जेकरा [[राज योग]]के रूपमे जानल जा है ।<ref>मनके नियन्त्रणला एक तन्त्रके रूपमे "राजा योग" ला आउ एक महत्वपूर्ण कार्यके रूपमे पतण्जलिके योग सूत्रके साथे सम्बन्धला देखथिन: फ्लड (१९९६), पीपी ९६-९८ ।</ref> पतञ्जलि उनकर दुसर सूत्रमे "योग" शब्दके परिभाषित कर हथिन<ref name="yogasutrastext">{{cite web| last = Patañjali| first = | authorlink = Patanjali| author2 = | title = Yoga Sutras of Patañjali| work = | publisher = Studio 34 Yoga Healing Arts| date = 2001-02-01| url = http://www.studio34yoga.com/yoga.php#reading| format = [[etext]]| doi = | accessdate = 2008-11-24| archive-url = https://www.webcitation.org/61C1yPwVm?url=http://www.studio34yoga.com/classes#reading| archive-date = 25 अगस्त 2011| url-status = dead}}</ref> जे उनकर पूरा कामला व्याख्या सूत्र मानल जा है: <blockquote class="toccolours" style="float:none;padding:10px 15px 10px 15px;display:table">'''''योगः चित्त-वृत्ति निरोधः''' '' <br />- योग सूत्र 1.2</blockquote> == योगके लक्ष्य == योगके लक्ष्य स्वास्थ्यमे सुधारसे लेके ''[[मोक्ष]] (आत्माके [[परमेश्वर]]के अनुभव)'' प्राप्त करे तक है ।<ref>जकोब्सन, पी १० ।</ref> जैनधर्म, [[अद्वैत वेदान्त]]के [[वेदान्त|मोनिस्ट]] सम्प्रदाय आउ [[शैव सम्प्रदाय]]के अन्तरमे योगके लक्ष्य मोक्षके रूप ले है जे सब सांसारिक कष्ट एवं जन्म आउ मृत्युके चक्र [[संसार|(संसार)]] से मुक्ति प्राप्त कैल है । उस क्षणमे परम [[ब्राह्मण|ब्रह्मण]]के साथे समरूपताके एक एहसास है । [[महाभारत]]मे योगके लक्ष्य [[ब्रह्मा]]के दुनियामे प्रवेशके रूपमे वर्णित कैल गेलै है, ब्रह्मके रूपमे अथवा [[आत्मा|आत्मन]]के अनुभव करित जे सब वस्तुमे व्याप्त है ।<ref>जकोब्सन, पी ९ ।</ref> ==योगके प्रसिद्ध ग्रन्थ== {| class="wikitable" |- ! ग्रन्थ !! रचयिता !! रचनाकाल/टिप्पणी |- | '''[[पतञ्जलि योगसूत्र|योगसूत्र]]''' || [[पतञ्जलि]] || ४०० ई पूर्व |- | '''[[योगभाष्य]]''' || [[वेदव्यास]] || द्वितीय शताब्दी |- | '''[[तत्त्ववैशारदी]]''' || [[वाचस्पति मिश्र]] || ८४१ ई |- |'''[[योगयाज्ञवल्क्य]]''' || [[याज्ञवल्क्य]] || सबसे पुरान संस्कृत पाण्डुलिपि ९मा-१०मष शताब्दीके है । |- | '''[[भोजवृत्ति]]''' || [[राजा भोज]] || ११मा शताब्दी |- | '''[[गोरक्षशतक]]''' || [[गुरु गोरख नाथ]] || ११मा-१२मा शताब्दी |- | '''[[योगचूडामण्युपनिषद]]''' || - || १४मा-१५मा शताब्दी (रिचर्ड रोसेन के अनुसार) |- | '''[[योगवार्तिक]]''' || [[विज्ञानभिक्षु]] || १६मा शताब्दी |- | '''[[योगसारसङ्ग्रह]]''' || विज्ञानभिक्षु || १६मा शताब्दी |- | '''[[हठयोगप्रदीपिका]]''' || [[स्वात्माराम|स्वामी स्वात्माराम]] || १५मा-१६मा शताब्दी |- | '''[[सूत्रवृत्ति]]''' || गणेशभावा || १७मा शताब्दी |- | '''[[योगसूत्रवृत्ति]]''' || [[नागेश भट्ट]]<ref>[https://kymyogavaisharadi.org/display/bhashya/vritti/devanagari नागोजीभट्ट कृत वृत्ति]</ref> || १७मा शताब्दी |- | '''[[शिवसंहिता]]''' || ऋषी आर्यवीर रुद्र || २५०० ई पूर्व |- | '''[[घेरण्डसंहिता]]''' || [[घेरण्ड मुनि]]|| १५०० ई पूर्व |- | '''[[हठरत्नावली]] || श्रीनिवास भट्ट || १७मा शताब्दी |- | '''[[मणिप्रभा]]''' || रामानन्द यति|| १८मा शताब्दी |- | '''[[सूत्रार्थप्रबोधिनी]]''' || नारायण तीर्थ || १८मा शताब्दी |- | '''[[जोगप्रदीपिका]]''' || जयतराम || १७३७ ई <br> ई हिन्दी, ब्रजभाषा, खड़ीबोलीके मिललजुलल भाषामे रचित है<br> आउ शब्दावली संस्कृतके अत्यन्त निकट है । |- | '''सचित्र योगसाधन''' || शिवमुनि || २०मा शताब्दी ; हिन्दीमे लिखित<ref>{{Cite web |url=https://www.shivmunisamaj.com/list-of-books-by-shivmuni |title=शिवमुनि महाराज का अमर साहित्य |access-date=31 दिसम्बर 2022 |archive-date=31 दिसम्बर 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221231051935/https://www.shivmunisamaj.com/list-of-books-by-shivmuni |url-status=dead }}</ref> |- | '''[[योगदर्शनम्]]''' || [[स्वामी सत्यपति परिव्राजक]] || २१मा शताब्दी |} ==एकरो देखथिन== * [[योगके इतिहास]] * [[योग दर्शन]] * [[अष्टाङ्ग योग]] * [[योगसूत्र]] * [[हठयोग]] * [[जैनधर्ममे योग]] * [[अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस]] * [[भारतीय मनोविज्ञान]] - कुछ लोग मान हथिन कि 'योग' भारतीय मनोविज्ञानके दोसरा नाम है । ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|2}} == बाहरी कड़ी == {{विकिसूक्ति|योग}} * [[wikt:योग_शब्दावली|योग-शब्दावली]] * [https://indianculture2025k.blogspot.com/2020/06/disease-prevention-by-yoga.html योग द्वारा रोग निवारण] * [https://kymyogavaisharadi.org/ योगवैशारदी] (कृणमचार्य योग मन्दिरम् के ई जालस्थल पर योगके अनेक ग्रन्थ उपलब्ध है) *[https://sanskrit.nic.in/syllabus/Prak_Shastri/PS_1_Sem_Yoga.pdf योग सैद्धान्तिक] (प्राक्शास्त्री प्रथमवर्ष, प्रथम सत्रार्ध लागि) *[https://sanskritdocuments.org/sanskrit/yoga/ योग सम्बन्धित ग्रन्थ] (देवनागरीमे) {{योग}} {{भारतीय दर्शन}} [[श्रेणी:हिन्दु दार्शनिक अवधारणा]] [[श्रेणी:योग]] [[श्रेणी:भारतीय दर्शन]] [[श्रेणी:संस्कृत शब्द]] [[श्रेणी:ध्यान]] [[श्रेणी:व्यायाम]] [[श्रेणी:भारतीय आविष्कार]] g24oliuvp81q2h4w5qywnu1vfu7uzgj 80876 80875 2026-10-03T06:11:39Z Pataliputra01 5 80876 wikitext text/x-wiki {{multiple image | footer = १२मा-१३मा शताब्दीके एगो भारतीय चित्रमे [[योगी]] तथा [[योगिनी]] | image1 = A yogi seated in a garden.jpg | width1 = 140 | alt1 = एगो पुरुष योगी | image2 = Female Ascetics (Yoginis) LACMA M.2011.156.4 (1 of 2).jpg | width2=160 | alt2 = दुगो महिला योगिनी }} [[सञ्चिका:Sivakempfort.jpg|thumb|right|200px|[[पद्मासन]] मुद्रामे यौगिक ध्यानस्थ [[शिव]]-मूर्ति]] '''योग''' प्राचीन भारतीय ऋषिमुनि आउ तत्त्ववेत्ता द्वारा प्रतिपादित एक विशिष्ट आध्यात्मिक प्रक्रिया है । [[पतञ्जलि]] 'चित्तके वृत्तिके निरोध' के योग कहलथिन हे आउ एकर आठ अङ्ग (अष्टाङ्ग) बतैलथिन हे - [[यम]], [[नियम]], [[आसन]], [[प्राणायाम]], [[प्रत्याहार]], [[धारणा]], [[ध्यान]] आउ [[समाधि]] । [[वेद व्यास|व्यास]] [[समाधि|समाधिए]]के योग मान हथिन । [[योगवासिष्ठ]]के अनुसार योग ऊ युक्ति है जेकरा द्वारा संसार सागरसे पार जाएल जा सक है । योगके ढेर मनी अङ्ग आउ प्रकार होव है जेकरा द्वारा हमनीके [[ध्यान]], [[समाधि]] आउ [[मोक्ष]] तक पहुँचेला होव हैै । 'योग' शब्द आउ एकर प्रक्रिया एवं धारणा [[हिन्दुधर्म]], [[जैनधर्म]] आउ [[बौद्धधर्म]]मे [[ध्यान]] प्रक्रियासे सम्बन्धित है । योग शब्द भारतसे बौद्ध पन्थके साथे [[चीन]], [[जापान]], [[तिब्बत]], [[दक्षिणपूर्व एशिया]] आउ [[श्रीलङ्का|श्रीलङ्को]]मे फैल गेलै हे आउ ई समय सब सभ्य जगत्‌ मे लोग एकरासे परिचित हथिन । सिद्धिके बाद पहिला बेर [[११ दिसम्बर]] [[२०१४]] के [[संयुक्त राष्ट्रसंघ|संयुक्त राष्ट्र महासभा]] प्रत्येक वर्ष [[२१ जून]]के [[विश्व योग दिवस]]के रूपमे मान्यता देलकै हे । [[हिन्दुधर्म]], [[जैनधर्म]] आउ [[बौद्धधर्म]]मे योगके अनेक सम्प्रदाय है । योगके विभिन्न लक्ष्य है आउ योगके अलगे-अलगे व्यवहार है ।<ref>Denise Lardner Carmody, John Carmody (1996), Serene Compassion. Oxford University Press US. p. 68.</ref><ref> Stuart Ray Sarbacker, Samādhi: The Numinous and Cessative in Indo-Tibetan Yoga. SUNY Press, 2005, pp. 1–2.</ref><ref> तत्त्वार्थसूत्र [६.१], देखथिन मनु दोषी (२००७) Translation of Tattvarthasutra, Ahmedabad: Shrut Ratnakar p. 102</ref> परम्परागत योग आउ एकर आधुनिक रूप विश्वभरमे प्रसिद्ध है । सबसे पहिले 'योग' शब्दके उल्लेख [[ऋग्वेद]]मे भेट है । एकर बाद अनेक [[उपनिषद]]मे एकर उल्लेख ऐलै हे । [[कठोपनिषद]]मे सबसे पहिले योग शब्द ओही अर्थमे प्रयुक्त होव है जे अर्थमे एकरा आधुनिक समयमे समझल जा है । मानल जा है कि कठोपनिषदके रचना ईसापूर्व पच्चीसमा आउ तीसरा शताब्दी ईसापूर्वके बीचके कालखण्डमे होइलै हल । [[पतञ्जलि]]के [[योगसूत्र]] योगके सबसे पूर्ण ग्रन्थ है । एकर रचनाकाल ईसाके प्रथम शताब्दी या ओकर आसपास मानल जा है । [[हठ योग]]के ग्रन्थ ९मा से लेके ११मा शताब्दीमे रचल जानल लगलै हल । एकर विकास [[तन्त्र]]से होलै । [[पश्चिमी जगत]]मे "योग" के हठयोगके आधुनिक रूपमे लेल जा है जेकरामे शारीरिक फिटनेस, तनाव-शैथिल्य आउ विश्रान्तिके तकनीकके प्रधानता है । ई सब तकनीक मुख्यतः [[आसन]] पर आधारित है जखनिकि परम्परागत योगके केन्द्र बिन्दु [[ध्यान]] है आउ ऊ सांसारिक लगावसे छुटकारा दियावेके प्रयास कर है । पश्चिमी जगतमे आधुनिक योगके प्रचार-प्रसार भारतसे ऊ सब देशमे गेल गुरु कैलथिन जे प्रायः [[स्वामी विवेकानन्द]]के पश्चिमी जगतमे प्रसिद्धिके बाद ओहाँ गेलथिन हल । == व्युत्पत्ति, परिभाषा एवं प्रकार == '''योग''' शब्द युज् [[धातु (संस्कृतके क्रिया शब्द)|धातु]]मे ‘घञ्’ [[प्रत्यय]] लगावेसे निष्पन्न होव है । [[धातुपाठ]]मे युज्‌ शब्दके तीन अर्थ उपलब्ध होव है - समाधि, संयोग, संयमन । किन्तु योगशात्रके प्रतिपादक शब्द निःसन्देह दिवादिगणीय "युज्" धातुसे बनल है जेकर व्युत्पत्ति लभ्य अर्थ है 'समाधि' । [[व्यास]]जी स्पष्ट शब्दमे कहलथिन हे - "योगः समाधिः" । ओइसे ‘योग’ शब्द ‘युजिर योगे’ एवं ‘युज संयमने’ धातुओसे निष्पन्न होव है किन्तु तखनि ई स्थितिमे योग शब्दके अर्थ क्रमशः योगफल, जोड़ एवं नियमन होतै । आगे योगमे हमनी देखबै कि आत्मा आउ परमात्माके विषयोमे योग कहल गेलै हे । पाणिनीय [[गणपाठ]]मे तीन 'युज्' धातुके पाठ भेट है - :१) युज् समाधौ – दिवादिगणीय :२) युजिर् योगे – रुधादिगणीय :३) युज् संयमने - चुरादिगणीय '''युज् समाधौ''' – दिवादिगणीय युज् धातुके अर्थ है समाधि । समाधिके प्रकृति प्रत्यय अर्थ है सम्यक् स्थापन । दुसर अर्थमे समाधिके सिद्धिला जुड़ल । '''युजिर् योगे''' – रुधादिगणीय युज् धातुके अर्थ है जुड़ल, जोड़ल, मेल कैल, संयोग कैल अर्थात् ई दुःख रूपी संसारसे वियोग आउ ईश्वरसे संयोगके नाम योग है । भगवद्गीतोमे वर्णन भेट है - ''तं विद्यात् दुखंसंयोगवियोगं योग संज्ञितम् ।'' (६/२३) ''' युज् संयमने''' – चुरादिगणीय युज् धातुके अर्थ है संयमन अर्थात् मनके संयम अथवा मनके नियमन । मनके संयमित कैले योग है । ई प्रकार योगके अर्थ होलै - "योग साधनाके अपनावित मनके नियन्त्रित करके, संयमित करके, आत्माके परमात्मासे मिलन" । [[परिभाषा]] ऐसन होवेके चाही जे अव्याप्ति आउ अतिव्याप्ति दोषसे मुक्त होवे, योग शब्दके वाच्यार्थके ऐसन लक्षण बता सके जे प्रत्येक प्रसङ्गला उपयुक्त होवे आउ योगके इलावा कोनो अन्य वस्तुला उपयुक्त न होवे । [[भगवद्गीता]] प्रतिष्ठित ग्रन्थ मानल जा है । ओकरामे योग शब्दके ढेर बार प्रयोग होलै हे । कखनियो अकेले आउ कखनियो सविशेषण, जैसे बुद्धियोग, सन्यासयोग, कर्मयोग । वेदोत्तर कालमे [[भक्तियोग]] आउ [[हठयोग]] नामो प्रचलित हो गेलै हे । [[पतञ्जलि]] [[योगदर्शन]]मे 'क्रियायोग' शब्द देखेमे आव है । [[पाशुपत योग]] आउ माहेश्वर योग नियन शब्दोके प्रसङ्ग भेट है । ई सब स्थलमे योग शब्दके जे अर्थ है ऊ एक दोसरसे भिन्न है । [[गीता]]मे [[श्रीकृष्ण]] एक स्थल पर कहलथिन हे ''''योगः कर्मसु कौशलम्'''‌' (कर्ममे कुशलते योग है) । ई वाक्य योगके परिभाषा न है । कुछ विद्वानके ई मत है कि जीवात्मा आउ परमात्माके मिल जाएके योग कहल जा है । ई बातके स्वीकार करेमे ई बड़ आपत्ति खड़ा होव है कि [[बौद्धधर्म|बौद्धमतावलम्बियो]] जे परमात्माके सत्ताके स्वीकार न करथिन, योग शब्दके व्यवहार कर आउ योगके समर्थन कर हथिन । एही बात [[साङ्ख्य|साङ्ख्यवादियो]]ला कहल जा सक है जे ईश्वरके सत्ताके असिद्ध मान हथिन । [[पतञ्जलि]] [[योगसूत्र]]मे जे परिभाषा देलथिन हे 'योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः', चित्तके वृत्तिके निरोधके नाम योग है । ई वाक्यके दु अर्थ हो सक है - चित्तवृत्तिके निरोधके अवस्थाके नाम योग है या ई अवस्थाके लावेके उपायके योग कहल जा है । किन्तु ई परिभाषा पर ढेर विद्वानके आपत्ति है । उनकर कहलाम है जे चित्तवृत्तिके प्रवाहेके नाम चित्त है । पूर्ण निरोधके अर्थ होतै चित्तके अस्तित्वके पूर्ण लोप, चित्ताश्रय समस्त स्मृति आउ संस्कारके निःशेष हो जाएल । यदि ऐसन हो जाए त फिर समाधिसे उठल सम्भव न होतै । काहेकि ऊ अवस्थाके सहाराला कोनो संस्कार बचल न होतै, प्रारब्ध दग्ध हो गेल होतै । निरोध यदि सम्भव होवै त [[श्रीकृष्ण]]के ई वाक्यके का अर्थ होतै ? ''योगस्थः कुरु कर्माणि'', योगमे स्थित होके कर्म करथिन । विरुद्धावस्थामे कर्म हो न सकै आउ ऊ अवस्थामे कोनो संस्कार न पड़ सकै, स्मृति न बन सकै, जे समाधिसे उठेके बाद कर्म करेमे सहायक होवे । संक्षेपमे आशय ई है कि योगके शास्त्रीय स्वरूप, ओकर दार्शनिक आधार, के सम्यक्‌ रूपसे बुझल बड़ी सरल न है । संसारके मिथ्या मानेवाला [[अद्वैत वेदान्त|अद्वैतवादियो]] निदिध्याह्नके नामसे ओकर समर्थन कर है । अनीश्वरवादी साङ्ख्य विद्वानो ओकर अनुमोदन कर हथिन । [[बौद्धधर्म|बौद्धे]] न, [[इस्लाम|मुसलमान]] [[सूफी]] आउ [[ईसाई]] मिस्टिको कोनो न कोनो प्रकार अपन सम्प्रदायके मान्यता आउ दार्शनिक सिद्धान्तके साथे ओकर सामञ्जस्य स्थापित कर ले हथिन । ई सब विभिन्न दार्शनिक विचारधारामे कौन प्रकार ऐसन समन्वय हो सक है कि ऐसन धरातल मिल सके जेकरा पर योगके भित्ति खड़ा कैल जा सके, ई बड़ रोचक प्रश्न है किन्तु एकर विवेचनला बड़ी समय चाही । एहाँ ऊ प्रक्रिया पर तनीसुन विचार कर लेल आवश्यक है जेकर रूपरेखा हमनीके [[पतञ्जलि]]के सूत्रमे भेट है । तनीमनी शब्दभेदसे ई प्रक्रिया ऊ सब समुदायके मान्य है जे योगके अभ्यासके समर्थन कर हथिन । ===परिभाषा=== *(१) [[योगसूत्र|पातञ्जल योग दर्शन]]के अनुसार - '''योगश्चित्तवृतिनिरोधः''' (१/२) अर्थात् चित्तके वृत्तिके निरोधे योग है । *(२) [[साङ्ख्य दर्शन]]के अनुसार - '''पुरुषप्रकृत्योर्वियोगेपि योगइत्यमिधीयते ।''' अर्थात् पुरुष एवं प्रकृतिके पार्थक्यके स्थापित करके पुरुषके स्वरूपमे अवस्थित होइले योग है । *(३) [[विष्णुपुराण]]के अनुसार - '''योगः संयोग इत्युक्तः जीवात्म परमात्मने''' अर्थात् जीवात्मा एवं परमात्माके पूर्णतया मिलने योग है । *(४) [[भगवद्गीता]]के अनुसार - '''सिद्धासिद्धयो समोभूत्वा समत्वं योग उच्चते''' (२/४८) अर्थात् दुःख-सुख, लाभ-अलाभ, शत्रु-मित्र, शीत आउ उष्ण आदि द्वन्दमे सर्वत्र समभाव रखल योग है । *(५) [[भगवद्गीता]]के अनुसार - '''तस्माद्दयोगाययुज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम्''' अर्थात् कर्त्तव्य कर्म बन्धक न होवे एहीसे निष्काम भावनासे अनुप्रेरित होके कर्त्तव्य करेके कौशल योग है । *(६) [[आचार्य हरिभद्र]]के अनुसार - '''मोक्खेण जोयणाओ सव्वो वि धम्म ववहारो जोगो''' अर्थात् [[मोक्ष]]से जोड़ेवाला सब व्यवहार योग है । *(७) [[बौद्धधर्म]]के अनुसार - '''कुशल चितैकग्गता योगः''' अर्थात् कुशल चित्तके एकाग्रता योग है । भारतीय दार्शनिक आउ धार्मिक परम्परामे "योग" शब्दके अलगे-अलगे विधिसे परिभाषित कैल गेलै हे । {| class="wikitable" |- ! मूल ग्रन्थ !! अनुमानित रचना-काल !! योगके परिभाषा |- |''[[मैत्रायणी उपनिषद]]'' | लगभग चतुर्थ शताब्दी ईसापूर्व | ''कत्वं प्राणमनसोरिन्द्रियाणां तथैव च ।'' <br>''सर्वभाव परित्यागो योग इत्यभिधीयते ॥'' -- मैत्रायणी उपनिषद् 6/25 <br>अर्थात् प्राण, मन एवं इन्द्रियके एक हो जाएल, एकाग्रावस्थाके प्राप्त कर लेल, बाह्म विषयसे विमुख होके इन्द्रियके मनमे आउ मन आत्मामे लग जाएल, प्राणके निष्चल हो जाएल योग है । |- | [[वैशेषिक सूत्र]] | लगभग चौथा शताब्दी ईसा पूर्व | ''तदनारम्भ आत्मस्ये मनसि शरीरस्य दुःखाभावः संयोगः ।'' -- वैशेषिक सूत्र ६/२/१६<br> अर्थात् मन आत्मामे स्थिर होवे पर ओकर (मनके) कार्यके अनारम्भ है, ऊ योग है । |- | ''[[कठोपनिषद]]'' | ईसा पूर्वके अन्तिम शताब्दी | ''यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह ।''<br>''बुद्धिश्च न विचेष्टते तामाहुः परमां गतिम् ॥''<br>''तां योगमिति मन्यन्ते स्थिरामिन्द्रियधारणाम्‌ ।''<br>''अप्रमत्तस्तदा भवति योगो हि प्रभवाप्ययौ ॥'' -- कठोपनिषद ६ / १०-११, नचिकेता आउ यमके बीच संवाद<br>जखनि मनके साथे समस्त ज्ञानेन्द्रिय भलीभाँति स्थिर हो जा है आउ बुद्धियोके कोनो चेष्टा न रहै तखनि ई अवस्थाके परमागति कहल जा है । ओही स्थिर इन्द्रिय-धारणाके योग कहल जा है । ऊ अवस्थामे साधक प्रमाद रहित होव है । काहेकि 'योग' एही पदार्थके उद्भव एवं लय (प्रभवाव्ययौ) दुनहीँ है । |- | ''[[भगवद्गीता]]'' | लगभग दोसर शताब्दी ईसा पूर्व | "सफलता आउ असफलता दुनोमे समभाव (एक समान) रहल । ऐसन समते योग कहला है ।" (२.४८) "कर्ममे कुशलते योग है ।" (२.५०) "ई जानथिन कि जेकरा योग कहल जा है, ऊ दुःखके संयोगसे वियोग (दुःखसे मुक्ति) है ।" (६.२३) |- | ''[[पतञ्जलि योगसूत्र]]'' | लगभग प्रारम्भिक शताब्दी ईस्वी | १.२. ''योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः'' – "चित्तके वृत्तिके रुक जाएले योग है ।" १.३. तखनि [[पुरुष (साङ्ख्य)|पुरुष]] |- | ''योगभाष्य'' | योगसूत्रके समाने | ''योगः समाधिः'' - "समाधिए योग है," जे [[एकाग्रता]] आउ ''निरुद्ध'' मने विषय-रहित [[समाधि]] (''असम्प्रज्ञात समाधि'') के सन्दर्भित कर है । |- | ''[[योगाचारभूमि-शास्त्र]] (श्रावकभूमि)'', एक [[महायान]] बौद्ध [[योगाचार]] ग्रन्थ | चौथा शताब्दी ईस्वी | | "योग चार प्रकारके है - श्रद्धा (विश्वास), आकांक्षा, दृढ़ता आउ उपाय ।" (२.१५२) |- | [[पाशुपत सूत्र]] पर कौण्डिन्यके ''पञ्चार्थभाष्य'' | चौथा शताब्दी ईस्वी | "ई प्रणालीमे जीवात्मा आउ ईश्वर (प्रभु) के मिलने योग है ।" (१.१.४३) |- | [[हरिभद्र सूरी]] द्वारा रचित एक [[जैन ग्रन्थ]] | छठा शताब्दी ईस्वी | "दृढ़ विश्वासके साथे योगीके स्वामि हमनीके सिद्धान्तमे योगके सम्यक् ज्ञानसे शुरू होवेवाला तीनो [सम्यक् ज्ञान, सम्यक् दर्शन आउ सम्यक् चारित्र] के संयोग (''सम्बन्धः'') के रूपमे परिभाषित कैलन हे काहेकि [एकरासे] [[मोक्ष]]के साथे जुड़ाव होव है.... सामान्य बोलचालमे ई [योग] शब्द एकर कारणके साथे [आत्माके] सम्पर्कोके दर्शाव है काहेकि कार्यला कारणके उपयोग सामान्य है ।" (२, ४) |- | ''[[लिङ्ग पुराण]]'' | ७मा–१०मा शताब्दी ईस्वी | " 'योग' शब्दसे तात्पर्य [[निर्वाण]]से है जे [[शिव]]के स्थिति है ।" (१.८.५ए) |- | [[आदि शङ्कराचार्य]]के ''[[ब्रह्मसूत्र]]-भाष्य'' | लगभग ८मा शताब्दी ईस्वी | "योगके ग्रन्थमे कहल गेलै है: 'योग वास्तविकता (तत्त्व) के जानेके साधन है' (''अथ तत्त्वदर्शनभ्युपायो योगः'')" (२.१.३) |- | ''मालिनीविजयोत्तर तन्त्र'', अद्वैत [[कश्मीर शैव दर्शन]]के प्राथमिक ग्रन्थमे से एक | ६ठा–१०मष शताब्दी ईस्वी | "एक सत्ताके दोसर सत्ताके साथ एक हो जाएल योग कहल जा है ।" (४.४-८) |- | [[शैव सिद्धान्त]]के विद्वान नारायणकण्ठके ''मृगेन्द्रतन्त्रवृत्ति'' | ६ठा–१०मा शताब्दी ईस्वी | "आत्म-नियन्त्रण (स्वामित्व) प्राप्त कैले योगी होएल है । योगी शब्दके अर्थ है 'ऊ जे अनिवार्य रूपसे अपन स्वरूपके अभिव्यक्ति... शिव-त्व (''शिवत्वम्'') से संयुक्त' होवे ।" |- | लक्ष्मणदेशिकेन्द्रके ''शारदातिलक'', एक [[शाक्त धर्म]] | ११मा शताब्दी ईस्वी | "योगके विशेषज्ञ कह हथ जीवात्माके [[आत्मा]] |- | ''[[योगबीज]]'', एक [[हठयोग]] ग्रन्थ | १४मा शताब्दी ईस्वी | "[[अपान]] आउ प्राण, अपन स्वयं के [[रज]] आउ वीर्य, सूर्य आउ चन्द्रमा, जीवात्मा आउ परमात्माके मिलन आउ एही प्रकार सब द्वन्द्वके मिलन योग कहला है ।" (८९) |} == योगके इतिहास == [[सञ्चिका:Shiva Pashupati.jpg|300px|thumb|right|मोहनजोदड़ो-हड़प्पासे प्राप्त मोहरमे योगमुद्रा]] {{मुख्य|योगके इतिहास}} [[वेद|वैदिक]] [[संहिता]]के अन्तर्गत तपस्वी ''तपस (संस्कृत)'' के बारेमे ([[ब्राह्मण|(कल ब्राह्मण)]]) प्राचीन कालसे वेदमे (१९०० से १५०० ईपू) उल्लेख भेट है जखनिकि तापसिक साधनाके समावेश प्राचीन वैदिक टिप्पणीमे प्राप्त है ।<ref name="Flood, p. 94">[21] ^फ्लड, पी. 94.</ref> ढेर मूर्ती जे सामान्य योग या [[समाधि]] मुद्राके प्रदर्शित कर है [[सिन्धुघाटी सभ्यता]] (३३००-१७०० ईपू) के स्थान पर प्राप्त होलै हे । पुरातत्त्वज्ञ ग्रेगरी पोस्सेह्लके अनुसार "ई सब मूर्ति योगके धार्मिक संस्कार" के योगसे सम्बन्धके सङ्केत कर है ।<ref>[22] ^ पोस्सेह्ल (2003), पीपी. 144-145</ref> यद्यपि ई बातके निर्णयात्मक सबूत न है तैयो अनेक पण्डितके रायमे सिन्धुघाटी सभ्यता आउ योग-[[ध्यान]]मे सम्बन्ध है ।<ref>देखथिन: * [[योनातान मार्क केनोयेर|जोनाथन मार्क केनोयेरएक]] मूर्तीके "योग मुद्रामे बैठल" ऐसन वर्णन कर है । [http://www.harappa.com/indus/33.html जोनाथन मार्क केनोयेर द्वारा लिखब, "अरौण्ड द इण्डस इन ९० स्लाइड्स". ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090323041459/http://www.harappa.com/indus/33.html|date=23 मार्च 2009}} * केरल वेर्नर लिख है " पुरातात्विक खोज हमनीके अनुमान करेके समर्थन कर है कि आर्य [[भारत]]के पूर्वके लोग योगशास्त्रके क्रियासे परिचित हलन". {{cite book|url=http://books.google.com/books?id=c6b3lH0-OekC&pg=PA103|title=Yoga and Indian Philosophy|last=Werner|first=Karel|date=1998|publisher=Motilal Banarsidass Publ.|isbn=9788120816091|page=103}}[23] * [[हेन्रीच जिम्मर]] एक मुद्रामे "योगमुद्रा" के वर्णन कर है । {{cite book|url=https://archive.org/details/mythssymbolsindi00zimm|title=Myths and Symbols in Indian Art and Civilization|last=Zimmer|first=Heinrich|publisher=Princeton University Press, New Ed edition|year=1972|ISBN=978-0691017785|page=[https://archive.org/details/mythssymbolsindi00zimm/page/n182 168]}} * [[थोमस म्क्विल्ले]] लिख हथिन कि "ई छौ रहस्यमय सिन्धुघाटी मुद्राके छविमे जे उत्कीर्ण मूर्ति है ओकरामे हठयोगके ''मूलबन्धासन '' नामके आसन या ओकरासे मिलित जुलित ''उत्कटासन '' या ''बद्धा कोनासना '' प्रदर्शित है । {{cite book|url=http://books.google.com/books?id=Vpqr1vNWQhUC&pg=PA219|title=The shape of ancient thought|last=McEvilley|first=Thomas|date=2002|publisher=Allworth Communications|isbn=9781581152036|pages=219-220}} * डॉ॰ फरजन्द मसीह, पञ्जाब विश्वविद्यालयके पुरातत्व विभागके अध्यक्ष हालेमे प्राप्त एगो मुद्राके वर्णन एक योगीके रूपके कह हथिन । [http://www.dawn.com/2007/05/08/nat7.htm अपूर्व वस्तुके खोज खण्डहरमे निहित खजाना दने सङ्केत कर है । ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100215133034/http://www.dawn.com/2007/05/08/nat7.htm|date=15 फरवरी 2010}} * गेविन फ्लड, "पशुपति सील" जेकि अन्य सीलमे से एक है, के बारेमे विवाद करित लिख है कि ई रूप एक योग मुद्रामे बैठल व्यक्तिके स्पष्ट न लगै या ई एगो मानव आकृतिके प्रतिनिधित्व करित लग है । फ्लड, पीपी. 28-29 . * पशुपति सीलके बारेमे जियोफ्रे सामुएलके मानल है कि "वास्तवमे हमनीके ई स्पष्ट न है कि ई मूर्ति कोनो नारी या पुरुष केकर व्याख्या कर है".{{cite book|url=http://books.google.com/books?id=JAvrTGrbpf4C&pg=PA4|title=The Origins of Yoga and Tantra|last=Samuel|first=Geoffrey|date=2008|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521695343|page=4}}[26]</ref> [[ध्यान]]मे उच्च चैतन्यके प्राप्त करेके रीतिके विकास श्रमानिक परम्परा द्वारा एवं उपनिषद् के परम्परा द्वारा विकसित होलै हल ।<ref>[27] ^ फ्लड, पीपी. 94-95.</ref> बुद्धके पूर्व एवं प्राचीन ब्रह्मिनिक ग्रन्थमे [[ध्यान]]के बारेमे कोनो ठोस सबूत न भेट है । बुद्धके दु शिक्षकके ध्यानके लक्ष्यके प्रति कहल वाक्यके आधार पर वय्न्न ई तर्क कर है कि निर्गुण ध्यानके पद्धति ब्रह्मिन परम्परासे निकललै एहीसे उपनिषद् के [[सृष्टि]]के प्रति कहल कथनमे एवं ध्यानके लक्ष्यला कहल कथनमे समानता है ।<ref>[28] ^ अलेक्जेण्डर व्य्न्न, दी ओरिजिन ऑफ बुद्धिस्ट मेडिटेशन. रौतलेड्ग 2007, पृष्ठ 51.</ref> ई सम्भावित होहु सक है, नहियो.<ref>[29] ^ अलेक्जेण्डर व्य्न्न, दी ओरिजिन ऑफ बुद्धिस्ट मेडिटेशन. रौतलेड्ग 2007, पृष्ठ 56.</ref> उपनिषदमे [[ब्रह्माण्ड]] सम्बन्धी बयानके वैश्विक कथनमे कोनो [[ध्यान]]के रीतिके सम्भावनाके प्रति तर्क देइत कहल जा है कि [[नासदीय सूक्त]] कोनो [[ध्यान]]के पद्धति दने [[ऋग्वेद]]से पूर्वो इशारा कर है ।<ref>[30] ^ अलेक्जेण्डर व्य्न्न, दी ओरिजिन ऑफ बुद्धिस्ट मेडिटेशन । रौतलेड्ग 2007, पृष्ठ 51 ।</ref> [[हिन्दु]] ग्रन्थ आउ [[बौद्ध]] ग्रन्थ प्राचीन ग्रन्थमे से एक है जेकरामे ध्यान तकनीकके वर्णन प्राप्त होव है ।<ref>[31] ^ [[रिचर्ड गोम्ब्रिच]], ''थेरवाद बौद्ध धर्म: ए सोशल हिस्ट्री फ्रॉम एन्सिएण्ट बनारस टू माडर्न कोलम्बो ।'' रौतलेड्ग आउ केगन पॉल, 1988, पृष्ठ 44 ।</ref> ओखनी ध्यानके प्रथा आउ अवस्थाके वर्णन कर है जे बुद्धसे पहिले अस्तित्वमे हलै आउ साथे ऊ सब प्रथाके वर्णन कर है जे पहिले बौद्धधर्मके भीतरे विकसित होलै ।<ref>[32] ^ अलेक्जेण्डर व्य्न्न, दी ओरिजिन ऑफ बुद्धिस्ट मेडिटेशन । रौटलेड्ज 2007, पृष्ट 50 ।</ref> हिन्दु वाङ्मयमे "योग" शब्द पहिले कथा उपनिषदमे प्रस्तुत होलै जने ज्ञानेन्द्रियके नियन्त्रण आउ मानसिक गतिविधिके निवारणके अर्थमे प्रयुक्त होलै हे जे उच्चतम स्थिति प्रदान करेवाला मानल गेलै हे ।<ref>[33] ^ फ्लड, पी. 95 । विद्वान कथा उपनिषदके पूर्व बौद्धत्वके साथे सूचीबद्ध न करथिन । उदाहरणला हेल्मथ वान ग्लासेनप्प देख सक हथिन, 1950 कार्यवाहीके "अकादेमी देर विस्सेन्स्चाफ्तेँ," लितेरातुर अण्ड से [http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/vonglasenapp/wheel002.html http://www.accesstoinsight.org/ lib/authors/vonglasenapp/wheel002.html.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130204142029/http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/vonglasenapp/wheel002.html |date=4 फरवरी 2013 }} कुछ लोग कह हथिन कि ई पद बौद्ध है, उदाहरण हाजिम नाकामुरा के ए हिस्ट्री ऑफ एअर्ली वेदान्त फिलोसोफी, फिलोसोफी ईस्ट अण्ड वेस्ट, वोल. 37, अङ्क. 3 (जुलाई 1987) जेकरा अरविन्द शर्मा समीक्षा करलथिन हे, पीपी 325-331 । पाली शब्द "योग" के प्रयोग करेके एक व्यापक जाँचला पूर्व बौद्ध ग्रन्थमे देखथिन, थोमस विलियम र्ह्य्स डेविड, विलियम स्टेड, ''पाली-इङ्ग्लिश शब्दकोष'' मोतीलाल बनारसीदास पुब्ल द्वारा डालथिन, 1993, पृष्ठ 558: [http://books.google.com/books?id=xBgIKfTjxNMC&amp;pg=RA1-PA558&amp;dq=yoga+pali+term&amp;lr=#PRA1-PA558,M1 http://books.google.com/books?id=xBgIKfTjxNMC&amp;pg=RA1-PA558&amp;dq=yoga+pali+ term&amp;ir = # PRA1 lr-PA558, M1.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150322083352/http://books.google.com/books?id=xBgIKfTjxNMC&pg=RA1-PA558&dq=yoga+pali+term&lr=#PRA1-PA558,M1 |date=22 मार्च 2015 }} धम्मपदामे "आध्यात्मिक अभ्यास" के अर्थमे ई शब्दके प्रयोगला देखथिन गिल फ्रोन्स्दल, दी धम्मपदा, शम्भाला, 2005, पृष्ठ 56, 130 देखथिन ।</ref> महत्वपूर्ण ग्रन्थ जे योगके अवधारणासे सम्बन्धित है ऊ मध्यकालीन [[उपनिषद्]], [[महाभारत]], [[भगवद्गीता]] (२०० ईपू) एवं [[पतञ्जलि योगसूत्र]] (४०० ईपू) है । ==== पतञ्जलिके योगसूत्र ==== {{मुख्य|योगसूत्र}} [[भारतीय दर्शन]]मे षड् [[आस्तिक दर्शन|दर्शन]]मे से एकके नाम योग है ।<ref>छौ आस्तिक दर्शन सम्प्रदायके एक सिंहावलोकन ला समूह पर विस्तारके साथ देखथिन : राधाकृष्णन अएण्ड मूर, "सामग्री" आउ पीपी स्कूल ^४५३-४८७ ।</ref><ref> योग घरानाके एक संक्षिप्त सिंहावलोकन ला देखथिन: चटर्जी एण्ड दत्ता, पी ४३ ।</ref> योग दार्शनिक प्रणाली,[[साङ्ख्य]] स्कूलके साथे निकटतासे सम्बन्धित है ।<ref>दर्शन आउ सङ्ख्याके बीच घनिष्ठ सम्बन्धला देखथिन: चटर्जी एण्ड दत्ता, पी ४३ ।</ref> ऋषि [[पतञ्जलि]] द्वारा व्याख्यायित योग सम्प्रदाय साङ्ख्य मनोविज्ञान आउ तत्वमीमांसाके स्वीकार कर है किन्तु साङ्ख्य घरानाके तुलनामे अधिक आस्तिक है । ई प्रमाण है काहेकि साङ्ख्य वास्तविकताके पच्चीस तत्वमे ईश्वरीय सत्तो जोड़ल गेलै हे ।<ref>अवधारणाके योग स्वीकृतिला किन्तु भगवान् ला एक वर्गके जोड़ेके क्रियाके साथ देखथिन: राधाकृष्णन एण्ड मूर, पी ४५३ ।</ref><ref>साङ्ख्यके २५ सिद्धान्तके योग स्वीकार करेला देखथिन: चटर्जी एण्ड दत्त, पी ४३ ।</ref> योग आउ साङ्ख्य एक दोसरासे एतना मिल-जुल है कि मेक्स म्युल्लर कह है "ई दु दर्शन एतना प्रसिद्ध हलै कि एक दोसराके अन्तर समझेला एकके प्रभुके साथे आउ दोसरके प्रभुके बिन मानल जा है ।...."<ref>म्युलर (१८९९), अध्याय ७, "योग फिलोसोफी", पी १०४ ।</ref> साङ्ख्य आउ योगके बीच घनिष्ठ सम्बन्ध हेन्रीच जिम्मेर समझाव हथिन : <blockquote class="toccolours" style="float:none;padding:10px 15px 10px 15px;display:table"> ई दोनोके भारतमे जुड़वाके रूपमे मानल जा है जे एके विषयके दु पहलू है । साङ्ख्य एहाँ मानव प्रकृतिके बुनियादी सैद्धान्तिकके प्रदर्शन, विस्तृत विवरण आउ ओकर तत्वके परिभाषित, बन्धन ''(बन्धा)'' के स्थितिमे उनकर सहयोग करेके विधि, सुलझावटके समय अपन स्थितिके विश्लेषण या मुक्तिमे वियोजन [[मोक्ष]]के व्याख्या कैल गेलै हे । योग विशेष रूपसे प्रक्रियाके गतिशीलताके सुलझावेला उपचार कर है आउ मुक्ति प्राप्त करेके व्यावहारिक तकनीकके सिद्धान्त कर है अथवा 'अलगाव-एकीकरण'''(कैवल्य)'' के उपचार कर है ।<ref>जिम्मेर (1951), पी २८० ।</ref> </blockquote> पतञ्जलि व्यापक रूपसे औपचारिक योग दर्शनके संस्थापक मानल जा हथिन ।<ref>दार्शनिक प्रणालीके संस्थापक पतञ्जलि योगके ई रूप देलथिन, देखथिन : चटर्जी आउ पी० दत्त ४२ </ref> पतञ्जलि योग, बुद्धिके नियन्त्रणला एक प्रणाली है जेकरा [[राज योग]]के रूपमे जानल जा है ।<ref>मनके नियन्त्रणला एक तन्त्रके रूपमे "राजा योग" ला आउ एक महत्वपूर्ण कार्यके रूपमे पतण्जलिके योग सूत्रके साथे सम्बन्धला देखथिन: फ्लड (१९९६), पीपी ९६-९८ ।</ref> पतञ्जलि उनकर दुसर सूत्रमे "योग" शब्दके परिभाषित कर हथिन<ref name="yogasutrastext">{{cite web| last = Patañjali| first = | authorlink = Patanjali| author2 = | title = Yoga Sutras of Patañjali| work = | publisher = Studio 34 Yoga Healing Arts| date = 2001-02-01| url = http://www.studio34yoga.com/yoga.php#reading| format = [[etext]]| doi = | accessdate = 2008-11-24| archive-url = https://www.webcitation.org/61C1yPwVm?url=http://www.studio34yoga.com/classes#reading| archive-date = 25 अगस्त 2011| url-status = dead}}</ref> जे उनकर पूरा कामला व्याख्या सूत्र मानल जा है: <blockquote class="toccolours" style="float:none;padding:10px 15px 10px 15px;display:table">'''''योगः चित्त-वृत्ति निरोधः''' '' <br />- योग सूत्र 1.2</blockquote> == योगके लक्ष्य == योगके लक्ष्य स्वास्थ्यमे सुधारसे लेके ''[[मोक्ष]] (आत्माके [[परमेश्वर]]के अनुभव)'' प्राप्त करे तक है ।<ref>जकोब्सन, पी १० ।</ref> जैनधर्म, [[अद्वैत वेदान्त]]के [[वेदान्त|मोनिस्ट]] सम्प्रदाय आउ [[शैव सम्प्रदाय]]के अन्तरमे योगके लक्ष्य मोक्षके रूप ले है जे सब सांसारिक कष्ट एवं जन्म आउ मृत्युके चक्र [[संसार|(संसार)]] से मुक्ति प्राप्त कैल है । उस क्षणमे परम [[ब्राह्मण|ब्रह्मण]]के साथे समरूपताके एक एहसास है । [[महाभारत]]मे योगके लक्ष्य [[ब्रह्मा]]के दुनियामे प्रवेशके रूपमे वर्णित कैल गेलै है, ब्रह्मके रूपमे अथवा [[आत्मा|आत्मन]]के अनुभव करित जे सब वस्तुमे व्याप्त है ।<ref>जकोब्सन, पी ९ ।</ref> मीर्चा एलीयाडे योगके बारेमे कह हथिन कि ई खाली एक शारीरिक व्यायामे न है, एक आध्यात्मिक तकनीको है ।<ref>मीर्चा ईटु, मीर्चा एलीयाडे, बुखारेस्ट, कल के रोमानियाके प्रकाशन संस्था, दु हजार छौ, नब्बेके पन्ना । (ISBN 973-725-715-4)</ref> [[सर्वपल्ली राधाकृष्णन]] लिख हथिन कि समाधिमे निम्न तत्व सम्मिलित है: वितर्क, विचार, आनन्द आउ अस्मिता ।<ref>सर्पवल्ली राधाकृष्णन, भारतीय दर्शन, दुसर खण्ड, लन्दन, जार्ज एलन आउ उइन के प्रकाशन संस्था, एक हजार नौ सौ छेयासठ, तीन सौ अस्सी के पन्ना । (ISBN 978-019-569-841-1)</ref> ==योगके प्रसिद्ध ग्रन्थ== {| class="wikitable" |- ! ग्रन्थ !! रचयिता !! रचनाकाल/टिप्पणी |- | '''[[पतञ्जलि योगसूत्र|योगसूत्र]]''' || [[पतञ्जलि]] || ४०० ई पूर्व |- | '''[[योगभाष्य]]''' || [[वेदव्यास]] || द्वितीय शताब्दी |- | '''[[तत्त्ववैशारदी]]''' || [[वाचस्पति मिश्र]] || ८४१ ई |- |'''[[योगयाज्ञवल्क्य]]''' || [[याज्ञवल्क्य]] || सबसे पुरान संस्कृत पाण्डुलिपि ९मा-१०मष शताब्दीके है । |- | '''[[भोजवृत्ति]]''' || [[राजा भोज]] || ११मा शताब्दी |- | '''[[गोरक्षशतक]]''' || [[गुरु गोरख नाथ]] || ११मा-१२मा शताब्दी |- | '''[[योगचूडामण्युपनिषद]]''' || - || १४मा-१५मा शताब्दी (रिचर्ड रोसेन के अनुसार) |- | '''[[योगवार्तिक]]''' || [[विज्ञानभिक्षु]] || १६मा शताब्दी |- | '''[[योगसारसङ्ग्रह]]''' || विज्ञानभिक्षु || १६मा शताब्दी |- | '''[[हठयोगप्रदीपिका]]''' || [[स्वात्माराम|स्वामी स्वात्माराम]] || १५मा-१६मा शताब्दी |- | '''[[सूत्रवृत्ति]]''' || गणेशभावा || १७मा शताब्दी |- | '''[[योगसूत्रवृत्ति]]''' || [[नागेश भट्ट]]<ref>[https://kymyogavaisharadi.org/display/bhashya/vritti/devanagari नागोजीभट्ट कृत वृत्ति]</ref> || १७मा शताब्दी |- | '''[[शिवसंहिता]]''' || ऋषी आर्यवीर रुद्र || २५०० ई पूर्व |- | '''[[घेरण्डसंहिता]]''' || [[घेरण्ड मुनि]]|| १५०० ई पूर्व |- | '''[[हठरत्नावली]] || श्रीनिवास भट्ट || १७मा शताब्दी |- | '''[[मणिप्रभा]]''' || रामानन्द यति|| १८मा शताब्दी |- | '''[[सूत्रार्थप्रबोधिनी]]''' || नारायण तीर्थ || १८मा शताब्दी |- | '''[[जोगप्रदीपिका]]''' || जयतराम || १७३७ ई <br> ई हिन्दी, ब्रजभाषा, खड़ीबोलीके मिललजुलल भाषामे रचित है<br> आउ शब्दावली संस्कृतके अत्यन्त निकट है । |- | '''सचित्र योगसाधन''' || शिवमुनि || २०मा शताब्दी ; हिन्दीमे लिखित<ref>{{Cite web |url=https://www.shivmunisamaj.com/list-of-books-by-shivmuni |title=शिवमुनि महाराज का अमर साहित्य |access-date=31 दिसम्बर 2022 |archive-date=31 दिसम्बर 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221231051935/https://www.shivmunisamaj.com/list-of-books-by-shivmuni |url-status=dead }}</ref> |- | '''[[योगदर्शनम्]]''' || [[स्वामी सत्यपति परिव्राजक]] || २१मा शताब्दी |} ==एकरो देखथिन== * [[योगके इतिहास]] * [[योग दर्शन]] * [[अष्टाङ्ग योग]] * [[योगसूत्र]] * [[हठयोग]] * [[जैनधर्ममे योग]] * [[अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस]] * [[भारतीय मनोविज्ञान]] - कुछ लोग मान हथिन कि 'योग' भारतीय मनोविज्ञानके दोसरा नाम है । ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|2}} == बाहरी कड़ी == {{विकिसूक्ति|योग}} * [[wikt:योग_शब्दावली|योग-शब्दावली]] * [https://indianculture2025k.blogspot.com/2020/06/disease-prevention-by-yoga.html योग द्वारा रोग निवारण] * [https://kymyogavaisharadi.org/ योगवैशारदी] (कृणमचार्य योग मन्दिरम् के ई जालस्थल पर योगके अनेक ग्रन्थ उपलब्ध है) *[https://sanskrit.nic.in/syllabus/Prak_Shastri/PS_1_Sem_Yoga.pdf योग सैद्धान्तिक] (प्राक्शास्त्री प्रथमवर्ष, प्रथम सत्रार्ध लागि) *[https://sanskritdocuments.org/sanskrit/yoga/ योग सम्बन्धित ग्रन्थ] (देवनागरीमे) {{योग}} {{भारतीय दर्शन}} [[श्रेणी:हिन्दु दार्शनिक अवधारणा]] [[श्रेणी:योग]] [[श्रेणी:भारतीय दर्शन]] [[श्रेणी:संस्कृत शब्द]] [[श्रेणी:ध्यान]] [[श्रेणी:व्यायाम]] [[श्रेणी:भारतीय आविष्कार]] 6181w34en7h0wndh1rz9b4or89z3sno 80877 80876 2026-10-03T06:12:06Z Pataliputra01 5 80877 wikitext text/x-wiki {{multiple image | footer = १२मा-१३मा शताब्दीके एगो भारतीय चित्रमे [[योगी]] तथा [[योगिनी]] | image1 = A yogi seated in a garden.jpg | width1 = 140 | alt1 = एगो पुरुष योगी | image2 = Female Ascetics (Yoginis) LACMA M.2011.156.4 (1 of 2).jpg | width2=160 | alt2 = दुगो महिला योगिनी }} [[सञ्चिका:Sivakempfort.jpg|thumb|right|200px|[[पद्मासन]] मुद्रामे यौगिक ध्यानस्थ [[शिव]]-मूर्ति]] '''योग''' प्राचीन भारतीय ऋषिमुनि आउ तत्त्ववेत्ता द्वारा प्रतिपादित एक विशिष्ट आध्यात्मिक प्रक्रिया है । [[पतञ्जलि]] 'चित्तके वृत्तिके निरोध' के योग कहलथिन हे आउ एकर आठ अङ्ग (अष्टाङ्ग) बतैलथिन हे - [[यम]], [[नियम]], [[आसन]], [[प्राणायाम]], [[प्रत्याहार]], [[धारणा]], [[ध्यान]] आउ [[समाधि]] । [[वेद व्यास|व्यास]] [[समाधि|समाधिए]]के योग मान हथिन । [[योगवासिष्ठ]]के अनुसार योग ऊ युक्ति है जेकरा द्वारा संसार सागरसे पार जाएल जा सक है । योगके ढेर मनी अङ्ग आउ प्रकार होव है जेकरा द्वारा हमनीके [[ध्यान]], [[समाधि]] आउ [[मोक्ष]] तक पहुँचेला होव हैै । 'योग' शब्द आउ एकर प्रक्रिया एवं धारणा [[हिन्दुधर्म]], [[जैनधर्म]] आउ [[बौद्धधर्म]]मे [[ध्यान]] प्रक्रियासे सम्बन्धित है । योग शब्द भारतसे बौद्ध पन्थके साथे [[चीन]], [[जापान]], [[तिब्बत]], [[दक्षिणपूर्व एशिया]] आउ [[श्रीलङ्का|श्रीलङ्को]]मे फैल गेलै हे आउ ई समय सब सभ्य जगत्‌ मे लोग एकरासे परिचित हथिन । सिद्धिके बाद पहिला बेर [[११ दिसम्बर]] [[२०१४]] के [[संयुक्त राष्ट्रसंघ|संयुक्त राष्ट्र महासभा]] प्रत्येक वर्ष [[२१ जून]]के [[विश्व योग दिवस]]के रूपमे मान्यता देलकै हे । [[हिन्दुधर्म]], [[जैनधर्म]] आउ [[बौद्धधर्म]]मे योगके अनेक सम्प्रदाय है । योगके विभिन्न लक्ष्य है आउ योगके अलगे-अलगे व्यवहार है ।<ref>Denise Lardner Carmody, John Carmody (1996), Serene Compassion. Oxford University Press US. p. 68.</ref><ref> Stuart Ray Sarbacker, Samādhi: The Numinous and Cessative in Indo-Tibetan Yoga. SUNY Press, 2005, pp. 1–2.</ref><ref> तत्त्वार्थसूत्र [६.१], देखथिन मनु दोषी (२००७) Translation of Tattvarthasutra, Ahmedabad: Shrut Ratnakar p. 102</ref> परम्परागत योग आउ एकर आधुनिक रूप विश्वभरमे प्रसिद्ध है । सबसे पहिले 'योग' शब्दके उल्लेख [[ऋग्वेद]]मे भेट है । एकर बाद अनेक [[उपनिषद]]मे एकर उल्लेख ऐलै हे । [[कठोपनिषद]]मे सबसे पहिले योग शब्द ओही अर्थमे प्रयुक्त होव है जे अर्थमे एकरा आधुनिक समयमे समझल जा है । मानल जा है कि कठोपनिषदके रचना ईसापूर्व पच्चीसमा आउ तीसरा शताब्दी ईसापूर्वके बीचके कालखण्डमे होइलै हल । [[पतञ्जलि]]के [[योगसूत्र]] योगके सबसे पूर्ण ग्रन्थ है । एकर रचनाकाल ईसाके प्रथम शताब्दी या ओकर आसपास मानल जा है । [[हठ योग]]के ग्रन्थ ९मा से लेके ११मा शताब्दीमे रचल जानल लगलै हल । एकर विकास [[तन्त्र]]से होलै । [[पश्चिमी जगत]]मे "योग" के हठयोगके आधुनिक रूपमे लेल जा है जेकरामे शारीरिक फिटनेस, तनाव-शैथिल्य आउ विश्रान्तिके तकनीकके प्रधानता है । ई सब तकनीक मुख्यतः [[आसन]] पर आधारित है जखनिकि परम्परागत योगके केन्द्र बिन्दु [[ध्यान]] है आउ ऊ सांसारिक लगावसे छुटकारा दियावेके प्रयास कर है । पश्चिमी जगतमे आधुनिक योगके प्रचार-प्रसार भारतसे ऊ सब देशमे गेल गुरु कैलथिन जे प्रायः [[स्वामी विवेकानन्द]]के पश्चिमी जगतमे प्रसिद्धिके बाद ओहाँ गेलथिन हल । == व्युत्पत्ति, परिभाषा एवं प्रकार == '''योग''' शब्द युज् [[धातु (संस्कृतके क्रिया शब्द)|धातु]]मे ‘घञ्’ [[प्रत्यय]] लगावेसे निष्पन्न होव है । [[धातुपाठ]]मे युज्‌ शब्दके तीन अर्थ उपलब्ध होव है - समाधि, संयोग, संयमन । किन्तु योगशात्रके प्रतिपादक शब्द निःसन्देह दिवादिगणीय "युज्" धातुसे बनल है जेकर व्युत्पत्ति लभ्य अर्थ है 'समाधि' । [[व्यास]]जी स्पष्ट शब्दमे कहलथिन हे - "योगः समाधिः" । ओइसे ‘योग’ शब्द ‘युजिर योगे’ एवं ‘युज संयमने’ धातुओसे निष्पन्न होव है किन्तु तखनि ई स्थितिमे योग शब्दके अर्थ क्रमशः योगफल, जोड़ एवं नियमन होतै । आगे योगमे हमनी देखबै कि आत्मा आउ परमात्माके विषयोमे योग कहल गेलै हे । पाणिनीय [[गणपाठ]]मे तीन 'युज्' धातुके पाठ भेट है - :१) युज् समाधौ – दिवादिगणीय :२) युजिर् योगे – रुधादिगणीय :३) युज् संयमने - चुरादिगणीय '''युज् समाधौ''' – दिवादिगणीय युज् धातुके अर्थ है समाधि । समाधिके प्रकृति प्रत्यय अर्थ है सम्यक् स्थापन । दुसर अर्थमे समाधिके सिद्धिला जुड़ल । '''युजिर् योगे''' – रुधादिगणीय युज् धातुके अर्थ है जुड़ल, जोड़ल, मेल कैल, संयोग कैल अर्थात् ई दुःख रूपी संसारसे वियोग आउ ईश्वरसे संयोगके नाम योग है । भगवद्गीतोमे वर्णन भेट है - ''तं विद्यात् दुखंसंयोगवियोगं योग संज्ञितम् ।'' (६/२३) ''' युज् संयमने''' – चुरादिगणीय युज् धातुके अर्थ है संयमन अर्थात् मनके संयम अथवा मनके नियमन । मनके संयमित कैले योग है । ई प्रकार योगके अर्थ होलै - "योग साधनाके अपनावित मनके नियन्त्रित करके, संयमित करके, आत्माके परमात्मासे मिलन" । [[परिभाषा]] ऐसन होवेके चाही जे अव्याप्ति आउ अतिव्याप्ति दोषसे मुक्त होवे, योग शब्दके वाच्यार्थके ऐसन लक्षण बता सके जे प्रत्येक प्रसङ्गला उपयुक्त होवे आउ योगके इलावा कोनो अन्य वस्तुला उपयुक्त न होवे । [[भगवद्गीता]] प्रतिष्ठित ग्रन्थ मानल जा है । ओकरामे योग शब्दके ढेर बार प्रयोग होलै हे । कखनियो अकेले आउ कखनियो सविशेषण, जैसे बुद्धियोग, सन्यासयोग, कर्मयोग । वेदोत्तर कालमे [[भक्तियोग]] आउ [[हठयोग]] नामो प्रचलित हो गेलै हे । [[पतञ्जलि]] [[योगदर्शन]]मे 'क्रियायोग' शब्द देखेमे आव है । [[पाशुपत योग]] आउ माहेश्वर योग नियन शब्दोके प्रसङ्ग भेट है । ई सब स्थलमे योग शब्दके जे अर्थ है ऊ एक दोसरसे भिन्न है । [[गीता]]मे [[श्रीकृष्ण]] एक स्थल पर कहलथिन हे ''''योगः कर्मसु कौशलम्'''‌' (कर्ममे कुशलते योग है) । ई वाक्य योगके परिभाषा न है । कुछ विद्वानके ई मत है कि जीवात्मा आउ परमात्माके मिल जाएके योग कहल जा है । ई बातके स्वीकार करेमे ई बड़ आपत्ति खड़ा होव है कि [[बौद्धधर्म|बौद्धमतावलम्बियो]] जे परमात्माके सत्ताके स्वीकार न करथिन, योग शब्दके व्यवहार कर आउ योगके समर्थन कर हथिन । एही बात [[साङ्ख्य|साङ्ख्यवादियो]]ला कहल जा सक है जे ईश्वरके सत्ताके असिद्ध मान हथिन । [[पतञ्जलि]] [[योगसूत्र]]मे जे परिभाषा देलथिन हे 'योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः', चित्तके वृत्तिके निरोधके नाम योग है । ई वाक्यके दु अर्थ हो सक है - चित्तवृत्तिके निरोधके अवस्थाके नाम योग है या ई अवस्थाके लावेके उपायके योग कहल जा है । किन्तु ई परिभाषा पर ढेर विद्वानके आपत्ति है । उनकर कहलाम है जे चित्तवृत्तिके प्रवाहेके नाम चित्त है । पूर्ण निरोधके अर्थ होतै चित्तके अस्तित्वके पूर्ण लोप, चित्ताश्रय समस्त स्मृति आउ संस्कारके निःशेष हो जाएल । यदि ऐसन हो जाए त फिर समाधिसे उठल सम्भव न होतै । काहेकि ऊ अवस्थाके सहाराला कोनो संस्कार बचल न होतै, प्रारब्ध दग्ध हो गेल होतै । निरोध यदि सम्भव होवै त [[श्रीकृष्ण]]के ई वाक्यके का अर्थ होतै ? ''योगस्थः कुरु कर्माणि'', योगमे स्थित होके कर्म करथिन । विरुद्धावस्थामे कर्म हो न सकै आउ ऊ अवस्थामे कोनो संस्कार न पड़ सकै, स्मृति न बन सकै, जे समाधिसे उठेके बाद कर्म करेमे सहायक होवे । संक्षेपमे आशय ई है कि योगके शास्त्रीय स्वरूप, ओकर दार्शनिक आधार, के सम्यक्‌ रूपसे बुझल बड़ी सरल न है । संसारके मिथ्या मानेवाला [[अद्वैत वेदान्त|अद्वैतवादियो]] निदिध्याह्नके नामसे ओकर समर्थन कर है । अनीश्वरवादी साङ्ख्य विद्वानो ओकर अनुमोदन कर हथिन । [[बौद्धधर्म|बौद्धे]] न, [[इस्लाम|मुसलमान]] [[सूफी]] आउ [[ईसाई]] मिस्टिको कोनो न कोनो प्रकार अपन सम्प्रदायके मान्यता आउ दार्शनिक सिद्धान्तके साथे ओकर सामञ्जस्य स्थापित कर ले हथिन । ई सब विभिन्न दार्शनिक विचारधारामे कौन प्रकार ऐसन समन्वय हो सक है कि ऐसन धरातल मिल सके जेकरा पर योगके भित्ति खड़ा कैल जा सके, ई बड़ रोचक प्रश्न है किन्तु एकर विवेचनला बड़ी समय चाही । एहाँ ऊ प्रक्रिया पर तनीसुन विचार कर लेल आवश्यक है जेकर रूपरेखा हमनीके [[पतञ्जलि]]के सूत्रमे भेट है । तनीमनी शब्दभेदसे ई प्रक्रिया ऊ सब समुदायके मान्य है जे योगके अभ्यासके समर्थन कर हथिन । ===परिभाषा=== *(१) [[योगसूत्र|पातञ्जल योग दर्शन]]के अनुसार - '''योगश्चित्तवृतिनिरोधः''' (१/२) अर्थात् चित्तके वृत्तिके निरोधे योग है । *(२) [[साङ्ख्य दर्शन]]के अनुसार - '''पुरुषप्रकृत्योर्वियोगेपि योगइत्यमिधीयते ।''' अर्थात् पुरुष एवं प्रकृतिके पार्थक्यके स्थापित करके पुरुषके स्वरूपमे अवस्थित होइले योग है । *(३) [[विष्णुपुराण]]के अनुसार - '''योगः संयोग इत्युक्तः जीवात्म परमात्मने''' अर्थात् जीवात्मा एवं परमात्माके पूर्णतया मिलने योग है । *(४) [[भगवद्गीता]]के अनुसार - '''सिद्धासिद्धयो समोभूत्वा समत्वं योग उच्चते''' (२/४८) अर्थात् दुःख-सुख, लाभ-अलाभ, शत्रु-मित्र, शीत आउ उष्ण आदि द्वन्दमे सर्वत्र समभाव रखल योग है । *(५) [[भगवद्गीता]]के अनुसार - '''तस्माद्दयोगाययुज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम्''' अर्थात् कर्त्तव्य कर्म बन्धक न होवे एहीसे निष्काम भावनासे अनुप्रेरित होके कर्त्तव्य करेके कौशल योग है । *(६) [[आचार्य हरिभद्र]]के अनुसार - '''मोक्खेण जोयणाओ सव्वो वि धम्म ववहारो जोगो''' अर्थात् [[मोक्ष]]से जोड़ेवाला सब व्यवहार योग है । *(७) [[बौद्धधर्म]]के अनुसार - '''कुशल चितैकग्गता योगः''' अर्थात् कुशल चित्तके एकाग्रता योग है । भारतीय दार्शनिक आउ धार्मिक परम्परामे "योग" शब्दके अलगे-अलगे विधिसे परिभाषित कैल गेलै हे । {| class="wikitable" |- ! मूल ग्रन्थ !! अनुमानित रचना-काल !! योगके परिभाषा |- |''[[मैत्रायणी उपनिषद]]'' | लगभग चतुर्थ शताब्दी ईसापूर्व | ''कत्वं प्राणमनसोरिन्द्रियाणां तथैव च ।'' <br>''सर्वभाव परित्यागो योग इत्यभिधीयते ॥'' -- मैत्रायणी उपनिषद् 6/25 <br>अर्थात् प्राण, मन एवं इन्द्रियके एक हो जाएल, एकाग्रावस्थाके प्राप्त कर लेल, बाह्म विषयसे विमुख होके इन्द्रियके मनमे आउ मन आत्मामे लग जाएल, प्राणके निष्चल हो जाएल योग है । |- | [[वैशेषिक सूत्र]] | लगभग चौथा शताब्दी ईसा पूर्व | ''तदनारम्भ आत्मस्ये मनसि शरीरस्य दुःखाभावः संयोगः ।'' -- वैशेषिक सूत्र ६/२/१६<br> अर्थात् मन आत्मामे स्थिर होवे पर ओकर (मनके) कार्यके अनारम्भ है, ऊ योग है । |- | ''[[कठोपनिषद]]'' | ईसा पूर्वके अन्तिम शताब्दी | ''यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह ।''<br>''बुद्धिश्च न विचेष्टते तामाहुः परमां गतिम् ॥''<br>''तां योगमिति मन्यन्ते स्थिरामिन्द्रियधारणाम्‌ ।''<br>''अप्रमत्तस्तदा भवति योगो हि प्रभवाप्ययौ ॥'' -- कठोपनिषद ६ / १०-११, नचिकेता आउ यमके बीच संवाद<br>जखनि मनके साथे समस्त ज्ञानेन्द्रिय भलीभाँति स्थिर हो जा है आउ बुद्धियोके कोनो चेष्टा न रहै तखनि ई अवस्थाके परमागति कहल जा है । ओही स्थिर इन्द्रिय-धारणाके योग कहल जा है । ऊ अवस्थामे साधक प्रमाद रहित होव है । काहेकि 'योग' एही पदार्थके उद्भव एवं लय (प्रभवाव्ययौ) दुनहीँ है । |- | ''[[भगवद्गीता]]'' | लगभग दोसर शताब्दी ईसा पूर्व | "सफलता आउ असफलता दुनोमे समभाव (एक समान) रहल । ऐसन समते योग कहला है ।" (२.४८) "कर्ममे कुशलते योग है ।" (२.५०) "ई जानथिन कि जेकरा योग कहल जा है, ऊ दुःखके संयोगसे वियोग (दुःखसे मुक्ति) है ।" (६.२३) |- | ''[[पतञ्जलि योगसूत्र]]'' | लगभग प्रारम्भिक शताब्दी ईस्वी | १.२. ''योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः'' – "चित्तके वृत्तिके रुक जाएले योग है ।" १.३. तखनि [[पुरुष (साङ्ख्य)|पुरुष]] |- | ''योगभाष्य'' | योगसूत्रके समाने | ''योगः समाधिः'' - "समाधिए योग है," जे [[एकाग्रता]] आउ ''निरुद्ध'' मने विषय-रहित [[समाधि]] (''असम्प्रज्ञात समाधि'') के सन्दर्भित कर है । |- | ''[[योगाचारभूमि-शास्त्र]] (श्रावकभूमि)'', एक [[महायान]] बौद्ध [[योगाचार]] ग्रन्थ | चौथा शताब्दी ईस्वी | | "योग चार प्रकारके है - श्रद्धा (विश्वास), आकांक्षा, दृढ़ता आउ उपाय ।" (२.१५२) |- | [[पाशुपत सूत्र]] पर कौण्डिन्यके ''पञ्चार्थभाष्य'' | चौथा शताब्दी ईस्वी | "ई प्रणालीमे जीवात्मा आउ ईश्वर (प्रभु) के मिलने योग है ।" (१.१.४३) |- | [[हरिभद्र सूरी]] द्वारा रचित एक [[जैन ग्रन्थ]] | छठा शताब्दी ईस्वी | "दृढ़ विश्वासके साथे योगीके स्वामि हमनीके सिद्धान्तमे योगके सम्यक् ज्ञानसे शुरू होवेवाला तीनो [सम्यक् ज्ञान, सम्यक् दर्शन आउ सम्यक् चारित्र] के संयोग (''सम्बन्धः'') के रूपमे परिभाषित कैलन हे काहेकि [एकरासे] [[मोक्ष]]के साथे जुड़ाव होव है.... सामान्य बोलचालमे ई [योग] शब्द एकर कारणके साथे [आत्माके] सम्पर्कोके दर्शाव है काहेकि कार्यला कारणके उपयोग सामान्य है ।" (२, ४) |- | ''[[लिङ्ग पुराण]]'' | ७मा–१०मा शताब्दी ईस्वी | " 'योग' शब्दसे तात्पर्य [[निर्वाण]]से है जे [[शिव]]के स्थिति है ।" (१.८.५ए) |- | [[आदि शङ्कराचार्य]]के ''[[ब्रह्मसूत्र]]-भाष्य'' | लगभग ८मा शताब्दी ईस्वी | "योगके ग्रन्थमे कहल गेलै है: 'योग वास्तविकता (तत्त्व) के जानेके साधन है' (''अथ तत्त्वदर्शनभ्युपायो योगः'')" (२.१.३) |- | ''मालिनीविजयोत्तर तन्त्र'', अद्वैत [[कश्मीर शैव दर्शन]]के प्राथमिक ग्रन्थमे से एक | ६ठा–१०मष शताब्दी ईस्वी | "एक सत्ताके दोसर सत्ताके साथ एक हो जाएल योग कहल जा है ।" (४.४-८) |- | [[शैव सिद्धान्त]]के विद्वान नारायणकण्ठके ''मृगेन्द्रतन्त्रवृत्ति'' | ६ठा–१०मा शताब्दी ईस्वी | "आत्म-नियन्त्रण (स्वामित्व) प्राप्त कैले योगी होएल है । योगी शब्दके अर्थ है 'ऊ जे अनिवार्य रूपसे अपन स्वरूपके अभिव्यक्ति... शिव-त्व (''शिवत्वम्'') से संयुक्त' होवे ।" |- | लक्ष्मणदेशिकेन्द्रके ''शारदातिलक'', एक [[शाक्त धर्म]] | ११मा शताब्दी ईस्वी | "योगके विशेषज्ञ कह हथ जीवात्माके [[आत्मा]] |- | ''[[योगबीज]]'', एक [[हठयोग]] ग्रन्थ | १४मा शताब्दी ईस्वी | "[[अपान]] आउ प्राण, अपन स्वयं के [[रज]] आउ वीर्य, सूर्य आउ चन्द्रमा, जीवात्मा आउ परमात्माके मिलन आउ एही प्रकार सब द्वन्द्वके मिलन योग कहला है ।" (८९) |} == योगके इतिहास == [[सञ्चिका:Shiva Pashupati.jpg|300px|thumb|right|मोहनजोदड़ो-हड़प्पासे प्राप्त मोहरमे योगमुद्रा]] {{मुख्य|योगके इतिहास}} [[वेद|वैदिक]] [[संहिता]]के अन्तर्गत तपस्वी ''तपस (संस्कृत)'' के बारेमे ([[ब्राह्मण|(कल ब्राह्मण)]]) प्राचीन कालसे वेदमे (१९०० से १५०० ईपू) उल्लेख भेट है जखनिकि तापसिक साधनाके समावेश प्राचीन वैदिक टिप्पणीमे प्राप्त है ।<ref name="Flood, p. 94">[21] ^फ्लड, पी. 94.</ref> ढेर मूर्ती जे सामान्य योग या [[समाधि]] मुद्राके प्रदर्शित कर है [[सिन्धुघाटी सभ्यता]] (३३००-१७०० ईपू) के स्थान पर प्राप्त होलै हे । पुरातत्त्वज्ञ ग्रेगरी पोस्सेह्लके अनुसार "ई सब मूर्ति योगके धार्मिक संस्कार" के योगसे सम्बन्धके सङ्केत कर है ।<ref>[22] ^ पोस्सेह्ल (2003), पीपी. 144-145</ref> यद्यपि ई बातके निर्णयात्मक सबूत न है तैयो अनेक पण्डितके रायमे सिन्धुघाटी सभ्यता आउ योग-[[ध्यान]]मे सम्बन्ध है ।<ref>देखथिन: * [[योनातान मार्क केनोयेर|जोनाथन मार्क केनोयेरएक]] मूर्तीके "योग मुद्रामे बैठल" ऐसन वर्णन कर है । [http://www.harappa.com/indus/33.html जोनाथन मार्क केनोयेर द्वारा लिखब, "अरौण्ड द इण्डस इन ९० स्लाइड्स". ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090323041459/http://www.harappa.com/indus/33.html|date=23 मार्च 2009}} * केरल वेर्नर लिख है " पुरातात्विक खोज हमनीके अनुमान करेके समर्थन कर है कि आर्य [[भारत]]के पूर्वके लोग योगशास्त्रके क्रियासे परिचित हलन". {{cite book|url=http://books.google.com/books?id=c6b3lH0-OekC&pg=PA103|title=Yoga and Indian Philosophy|last=Werner|first=Karel|date=1998|publisher=Motilal Banarsidass Publ.|isbn=9788120816091|page=103}}[23] * [[हेन्रीच जिम्मर]] एक मुद्रामे "योगमुद्रा" के वर्णन कर है । {{cite book|url=https://archive.org/details/mythssymbolsindi00zimm|title=Myths and Symbols in Indian Art and Civilization|last=Zimmer|first=Heinrich|publisher=Princeton University Press, New Ed edition|year=1972|ISBN=978-0691017785|page=[https://archive.org/details/mythssymbolsindi00zimm/page/n182 168]}} * [[थोमस म्क्विल्ले]] लिख हथिन कि "ई छौ रहस्यमय सिन्धुघाटी मुद्राके छविमे जे उत्कीर्ण मूर्ति है ओकरामे हठयोगके ''मूलबन्धासन '' नामके आसन या ओकरासे मिलित जुलित ''उत्कटासन '' या ''बद्धा कोनासना '' प्रदर्शित है । {{cite book|url=http://books.google.com/books?id=Vpqr1vNWQhUC&pg=PA219|title=The shape of ancient thought|last=McEvilley|first=Thomas|date=2002|publisher=Allworth Communications|isbn=9781581152036|pages=219-220}} * डॉ॰ फरजन्द मसीह, पञ्जाब विश्वविद्यालयके पुरातत्व विभागके अध्यक्ष हालेमे प्राप्त एगो मुद्राके वर्णन एक योगीके रूपके कह हथिन । [http://www.dawn.com/2007/05/08/nat7.htm अपूर्व वस्तुके खोज खण्डहरमे निहित खजाना दने सङ्केत कर है । ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100215133034/http://www.dawn.com/2007/05/08/nat7.htm|date=15 फरवरी 2010}} * गेविन फ्लड, "पशुपति सील" जेकि अन्य सीलमे से एक है, के बारेमे विवाद करित लिख है कि ई रूप एक योग मुद्रामे बैठल व्यक्तिके स्पष्ट न लगै या ई एगो मानव आकृतिके प्रतिनिधित्व करित लग है । फ्लड, पीपी. 28-29 . * पशुपति सीलके बारेमे जियोफ्रे सामुएलके मानल है कि "वास्तवमे हमनीके ई स्पष्ट न है कि ई मूर्ति कोनो नारी या पुरुष केकर व्याख्या कर है".{{cite book|url=http://books.google.com/books?id=JAvrTGrbpf4C&pg=PA4|title=The Origins of Yoga and Tantra|last=Samuel|first=Geoffrey|date=2008|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521695343|page=4}}[26]</ref> [[ध्यान]]मे उच्च चैतन्यके प्राप्त करेके रीतिके विकास श्रमानिक परम्परा द्वारा एवं उपनिषद् के परम्परा द्वारा विकसित होलै हल ।<ref>[27] ^ फ्लड, पीपी. 94-95.</ref> बुद्धके पूर्व एवं प्राचीन ब्रह्मिनिक ग्रन्थमे [[ध्यान]]के बारेमे कोनो ठोस सबूत न भेट है । बुद्धके दु शिक्षकके ध्यानके लक्ष्यके प्रति कहल वाक्यके आधार पर वय्न्न ई तर्क कर है कि निर्गुण ध्यानके पद्धति ब्रह्मिन परम्परासे निकललै एहीसे उपनिषद् के [[सृष्टि]]के प्रति कहल कथनमे एवं ध्यानके लक्ष्यला कहल कथनमे समानता है ।<ref>[28] ^ अलेक्जेण्डर व्य्न्न, दी ओरिजिन ऑफ बुद्धिस्ट मेडिटेशन. रौतलेड्ग 2007, पृष्ठ 51.</ref> ई सम्भावित होहु सक है, नहियो.<ref>[29] ^ अलेक्जेण्डर व्य्न्न, दी ओरिजिन ऑफ बुद्धिस्ट मेडिटेशन. रौतलेड्ग 2007, पृष्ठ 56.</ref> उपनिषदमे [[ब्रह्माण्ड]] सम्बन्धी बयानके वैश्विक कथनमे कोनो [[ध्यान]]के रीतिके सम्भावनाके प्रति तर्क देइत कहल जा है कि [[नासदीय सूक्त]] कोनो [[ध्यान]]के पद्धति दने [[ऋग्वेद]]से पूर्वो इशारा कर है ।<ref>[30] ^ अलेक्जेण्डर व्य्न्न, दी ओरिजिन ऑफ बुद्धिस्ट मेडिटेशन । रौतलेड्ग 2007, पृष्ठ 51 ।</ref> [[हिन्दु]] ग्रन्थ आउ [[बौद्ध]] ग्रन्थ प्राचीन ग्रन्थमे से एक है जेकरामे ध्यान तकनीकके वर्णन प्राप्त होव है ।<ref>[31] ^ [[रिचर्ड गोम्ब्रिच]], ''थेरवाद बौद्ध धर्म: ए सोशल हिस्ट्री फ्रॉम एन्सिएण्ट बनारस टू माडर्न कोलम्बो ।'' रौतलेड्ग आउ केगन पॉल, 1988, पृष्ठ 44 ।</ref> ओखनी ध्यानके प्रथा आउ अवस्थाके वर्णन कर है जे बुद्धसे पहिले अस्तित्वमे हलै आउ साथे ऊ सब प्रथाके वर्णन कर है जे पहिले बौद्धधर्मके भीतरे विकसित होलै ।<ref>[32] ^ अलेक्जेण्डर व्य्न्न, दी ओरिजिन ऑफ बुद्धिस्ट मेडिटेशन । रौटलेड्ज 2007, पृष्ट 50 ।</ref> हिन्दु वाङ्मयमे "योग" शब्द पहिले कथा उपनिषदमे प्रस्तुत होलै जने ज्ञानेन्द्रियके नियन्त्रण आउ मानसिक गतिविधिके निवारणके अर्थमे प्रयुक्त होलै हे जे उच्चतम स्थिति प्रदान करेवाला मानल गेलै हे ।<ref>[33] ^ फ्लड, पी. 95 । विद्वान कथा उपनिषदके पूर्व बौद्धत्वके साथे सूचीबद्ध न करथिन । उदाहरणला हेल्मथ वान ग्लासेनप्प देख सक हथिन, 1950 कार्यवाहीके "अकादेमी देर विस्सेन्स्चाफ्तेँ," लितेरातुर अण्ड से [http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/vonglasenapp/wheel002.html http://www.accesstoinsight.org/ lib/authors/vonglasenapp/wheel002.html.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130204142029/http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/vonglasenapp/wheel002.html |date=4 फरवरी 2013 }} कुछ लोग कह हथिन कि ई पद बौद्ध है, उदाहरण हाजिम नाकामुरा के ए हिस्ट्री ऑफ एअर्ली वेदान्त फिलोसोफी, फिलोसोफी ईस्ट अण्ड वेस्ट, वोल. 37, अङ्क. 3 (जुलाई 1987) जेकरा अरविन्द शर्मा समीक्षा करलथिन हे, पीपी 325-331 । पाली शब्द "योग" के प्रयोग करेके एक व्यापक जाँचला पूर्व बौद्ध ग्रन्थमे देखथिन, थोमस विलियम र्ह्य्स डेविड, विलियम स्टेड, ''पाली-इङ्ग्लिश शब्दकोष'' मोतीलाल बनारसीदास पुब्ल द्वारा डालथिन, 1993, पृष्ठ 558: [http://books.google.com/books?id=xBgIKfTjxNMC&amp;pg=RA1-PA558&amp;dq=yoga+pali+term&amp;lr=#PRA1-PA558,M1 http://books.google.com/books?id=xBgIKfTjxNMC&amp;pg=RA1-PA558&amp;dq=yoga+pali+ term&amp;ir = # PRA1 lr-PA558, M1.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150322083352/http://books.google.com/books?id=xBgIKfTjxNMC&pg=RA1-PA558&dq=yoga+pali+term&lr=#PRA1-PA558,M1 |date=22 मार्च 2015 }} धम्मपदामे "आध्यात्मिक अभ्यास" के अर्थमे ई शब्दके प्रयोगला देखथिन गिल फ्रोन्स्दल, दी धम्मपदा, शम्भाला, 2005, पृष्ठ 56, 130 देखथिन ।</ref> महत्वपूर्ण ग्रन्थ जे योगके अवधारणासे सम्बन्धित है ऊ मध्यकालीन [[उपनिषद्]], [[महाभारत]], [[भगवद्गीता]] (२०० ईपू) एवं [[पतञ्जलि योगसूत्र]] (४०० ईपू) है । ==== पतञ्जलिके योगसूत्र ==== {{मुख्य|योगसूत्र}} [[भारतीय दर्शन]]मे षड् [[आस्तिक दर्शन|दर्शन]]मे से एकके नाम योग है ।<ref>छौ आस्तिक दर्शन सम्प्रदायके एक सिंहावलोकन ला समूह पर विस्तारके साथ देखथिन : राधाकृष्णन अएण्ड मूर, "सामग्री" आउ पीपी स्कूल ^४५३-४८७ ।</ref><ref> योग घरानाके एक संक्षिप्त सिंहावलोकन ला देखथिन: चटर्जी एण्ड दत्ता, पी ४३ ।</ref> योग दार्शनिक प्रणाली,[[साङ्ख्य]] स्कूलके साथे निकटतासे सम्बन्धित है ।<ref>दर्शन आउ सङ्ख्याके बीच घनिष्ठ सम्बन्धला देखथिन: चटर्जी एण्ड दत्ता, पी ४३ ।</ref> ऋषि [[पतञ्जलि]] द्वारा व्याख्यायित योग सम्प्रदाय साङ्ख्य मनोविज्ञान आउ तत्वमीमांसाके स्वीकार कर है किन्तु साङ्ख्य घरानाके तुलनामे अधिक आस्तिक है । ई प्रमाण है काहेकि साङ्ख्य वास्तविकताके पच्चीस तत्वमे ईश्वरीय सत्तो जोड़ल गेलै हे ।<ref>अवधारणाके योग स्वीकृतिला किन्तु भगवान् ला एक वर्गके जोड़ेके क्रियाके साथ देखथिन: राधाकृष्णन एण्ड मूर, पी ४५३ ।</ref><ref>साङ्ख्यके २५ सिद्धान्तके योग स्वीकार करेला देखथिन: चटर्जी एण्ड दत्त, पी ४३ ।</ref> योग आउ साङ्ख्य एक दोसरासे एतना मिल-जुल है कि मेक्स म्युल्लर कह है "ई दु दर्शन एतना प्रसिद्ध हलै कि एक दोसराके अन्तर समझेला एकके प्रभुके साथे आउ दोसरके प्रभुके बिन मानल जा है ।...."<ref>म्युलर (१८९९), अध्याय ७, "योग फिलोसोफी", पी १०४ ।</ref> साङ्ख्य आउ योगके बीच घनिष्ठ सम्बन्ध हेन्रीच जिम्मेर समझाव हथिन : <blockquote class="toccolours" style="float:none;padding:10px 15px 10px 15px;display:table"> ई दोनोके भारतमे जुड़वाके रूपमे मानल जा है जे एके विषयके दु पहलू है । साङ्ख्य एहाँ मानव प्रकृतिके बुनियादी सैद्धान्तिकके प्रदर्शन, विस्तृत विवरण आउ ओकर तत्वके परिभाषित, बन्धन ''(बन्धा)'' के स्थितिमे उनकर सहयोग करेके विधि, सुलझावटके समय अपन स्थितिके विश्लेषण या मुक्तिमे वियोजन [[मोक्ष]]के व्याख्या कैल गेलै हे । योग विशेष रूपसे प्रक्रियाके गतिशीलताके सुलझावेला उपचार कर है आउ मुक्ति प्राप्त करेके व्यावहारिक तकनीकके सिद्धान्त कर है अथवा 'अलगाव-एकीकरण'''(कैवल्य)'' के उपचार कर है ।<ref>जिम्मेर (1951), पी २८० ।</ref> </blockquote> पतञ्जलि व्यापक रूपसे औपचारिक योग दर्शनके संस्थापक मानल जा हथिन ।<ref>दार्शनिक प्रणालीके संस्थापक पतञ्जलि योगके ई रूप देलथिन, देखथिन : चटर्जी आउ पी० दत्त ४२ </ref> पतञ्जलि योग, बुद्धिके नियन्त्रणला एक प्रणाली है जेकरा [[राज योग]]के रूपमे जानल जा है ।<ref>मनके नियन्त्रणला एक तन्त्रके रूपमे "राजा योग" ला आउ एक महत्वपूर्ण कार्यके रूपमे पतण्जलिके योग सूत्रके साथे सम्बन्धला देखथिन: फ्लड (१९९६), पीपी ९६-९८ ।</ref> पतञ्जलि उनकर दुसर सूत्रमे "योग" शब्दके परिभाषित कर हथिन<ref name="yogasutrastext">{{cite web| last = Patañjali| first = | authorlink = Patanjali| author2 = | title = Yoga Sutras of Patañjali| work = | publisher = Studio 34 Yoga Healing Arts| date = 2001-02-01| url = http://www.studio34yoga.com/yoga.php#reading| format = [[etext]]| doi = | accessdate = 2008-11-24| archive-url = https://www.webcitation.org/61C1yPwVm?url=http://www.studio34yoga.com/classes#reading| archive-date = 25 अगस्त 2011| url-status = dead}}</ref> जे उनकर पूरा कामला व्याख्या सूत्र मानल जा है: <blockquote class="toccolours" style="float:none;padding:10px 15px 10px 15px;display:table">'''''योगः चित्त-वृत्ति निरोधः''' '' <br />- योग सूत्र 1.2</blockquote> ==योग दिवस== {{मुख्य|अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस}} == योगके लक्ष्य == योगके लक्ष्य स्वास्थ्यमे सुधारसे लेके ''[[मोक्ष]] (आत्माके [[परमेश्वर]]के अनुभव)'' प्राप्त करे तक है ।<ref>जकोब्सन, पी १० ।</ref> जैनधर्म, [[अद्वैत वेदान्त]]के [[वेदान्त|मोनिस्ट]] सम्प्रदाय आउ [[शैव सम्प्रदाय]]के अन्तरमे योगके लक्ष्य मोक्षके रूप ले है जे सब सांसारिक कष्ट एवं जन्म आउ मृत्युके चक्र [[संसार|(संसार)]] से मुक्ति प्राप्त कैल है । उस क्षणमे परम [[ब्राह्मण|ब्रह्मण]]के साथे समरूपताके एक एहसास है । [[महाभारत]]मे योगके लक्ष्य [[ब्रह्मा]]के दुनियामे प्रवेशके रूपमे वर्णित कैल गेलै है, ब्रह्मके रूपमे अथवा [[आत्मा|आत्मन]]के अनुभव करित जे सब वस्तुमे व्याप्त है ।<ref>जकोब्सन, पी ९ ।</ref> मीर्चा एलीयाडे योगके बारेमे कह हथिन कि ई खाली एक शारीरिक व्यायामे न है, एक आध्यात्मिक तकनीको है ।<ref>मीर्चा ईटु, मीर्चा एलीयाडे, बुखारेस्ट, कल के रोमानियाके प्रकाशन संस्था, दु हजार छौ, नब्बेके पन्ना । (ISBN 973-725-715-4)</ref> [[सर्वपल्ली राधाकृष्णन]] लिख हथिन कि समाधिमे निम्न तत्व सम्मिलित है: वितर्क, विचार, आनन्द आउ अस्मिता ।<ref>सर्पवल्ली राधाकृष्णन, भारतीय दर्शन, दुसर खण्ड, लन्दन, जार्ज एलन आउ उइन के प्रकाशन संस्था, एक हजार नौ सौ छेयासठ, तीन सौ अस्सी के पन्ना । (ISBN 978-019-569-841-1)</ref> ==योगके प्रसिद्ध ग्रन्थ== {| class="wikitable" |- ! ग्रन्थ !! रचयिता !! रचनाकाल/टिप्पणी |- | '''[[पतञ्जलि योगसूत्र|योगसूत्र]]''' || [[पतञ्जलि]] || ४०० ई पूर्व |- | '''[[योगभाष्य]]''' || [[वेदव्यास]] || द्वितीय शताब्दी |- | '''[[तत्त्ववैशारदी]]''' || [[वाचस्पति मिश्र]] || ८४१ ई |- |'''[[योगयाज्ञवल्क्य]]''' || [[याज्ञवल्क्य]] || सबसे पुरान संस्कृत पाण्डुलिपि ९मा-१०मष शताब्दीके है । |- | '''[[भोजवृत्ति]]''' || [[राजा भोज]] || ११मा शताब्दी |- | '''[[गोरक्षशतक]]''' || [[गुरु गोरख नाथ]] || ११मा-१२मा शताब्दी |- | '''[[योगचूडामण्युपनिषद]]''' || - || १४मा-१५मा शताब्दी (रिचर्ड रोसेन के अनुसार) |- | '''[[योगवार्तिक]]''' || [[विज्ञानभिक्षु]] || १६मा शताब्दी |- | '''[[योगसारसङ्ग्रह]]''' || विज्ञानभिक्षु || १६मा शताब्दी |- | '''[[हठयोगप्रदीपिका]]''' || [[स्वात्माराम|स्वामी स्वात्माराम]] || १५मा-१६मा शताब्दी |- | '''[[सूत्रवृत्ति]]''' || गणेशभावा || १७मा शताब्दी |- | '''[[योगसूत्रवृत्ति]]''' || [[नागेश भट्ट]]<ref>[https://kymyogavaisharadi.org/display/bhashya/vritti/devanagari नागोजीभट्ट कृत वृत्ति]</ref> || १७मा शताब्दी |- | '''[[शिवसंहिता]]''' || ऋषी आर्यवीर रुद्र || २५०० ई पूर्व |- | '''[[घेरण्डसंहिता]]''' || [[घेरण्ड मुनि]]|| १५०० ई पूर्व |- | '''[[हठरत्नावली]] || श्रीनिवास भट्ट || १७मा शताब्दी |- | '''[[मणिप्रभा]]''' || रामानन्द यति|| १८मा शताब्दी |- | '''[[सूत्रार्थप्रबोधिनी]]''' || नारायण तीर्थ || १८मा शताब्दी |- | '''[[जोगप्रदीपिका]]''' || जयतराम || १७३७ ई <br> ई हिन्दी, ब्रजभाषा, खड़ीबोलीके मिललजुलल भाषामे रचित है<br> आउ शब्दावली संस्कृतके अत्यन्त निकट है । |- | '''सचित्र योगसाधन''' || शिवमुनि || २०मा शताब्दी ; हिन्दीमे लिखित<ref>{{Cite web |url=https://www.shivmunisamaj.com/list-of-books-by-shivmuni |title=शिवमुनि महाराज का अमर साहित्य |access-date=31 दिसम्बर 2022 |archive-date=31 दिसम्बर 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221231051935/https://www.shivmunisamaj.com/list-of-books-by-shivmuni |url-status=dead }}</ref> |- | '''[[योगदर्शनम्]]''' || [[स्वामी सत्यपति परिव्राजक]] || २१मा शताब्दी |} ==एकरो देखथिन== * [[योगके इतिहास]] * [[योग दर्शन]] * [[अष्टाङ्ग योग]] * [[योगसूत्र]] * [[हठयोग]] * [[जैनधर्ममे योग]] * [[अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस]] * [[भारतीय मनोविज्ञान]] - कुछ लोग मान हथिन कि 'योग' भारतीय मनोविज्ञानके दोसरा नाम है । ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|2}} == बाहरी कड़ी == {{विकिसूक्ति|योग}} * [[wikt:योग_शब्दावली|योग-शब्दावली]] * [https://indianculture2025k.blogspot.com/2020/06/disease-prevention-by-yoga.html योग द्वारा रोग निवारण] * [https://kymyogavaisharadi.org/ योगवैशारदी] (कृणमचार्य योग मन्दिरम् के ई जालस्थल पर योगके अनेक ग्रन्थ उपलब्ध है) *[https://sanskrit.nic.in/syllabus/Prak_Shastri/PS_1_Sem_Yoga.pdf योग सैद्धान्तिक] (प्राक्शास्त्री प्रथमवर्ष, प्रथम सत्रार्ध लागि) *[https://sanskritdocuments.org/sanskrit/yoga/ योग सम्बन्धित ग्रन्थ] (देवनागरीमे) {{योग}} {{भारतीय दर्शन}} [[श्रेणी:हिन्दु दार्शनिक अवधारणा]] [[श्रेणी:योग]] [[श्रेणी:भारतीय दर्शन]] [[श्रेणी:संस्कृत शब्द]] [[श्रेणी:ध्यान]] [[श्रेणी:व्यायाम]] [[श्रेणी:भारतीय आविष्कार]] smvhjmpyzspk7gxd4ig4l053ltjqzn6 80878 80877 2026-10-03T06:14:42Z Pataliputra01 5 80878 wikitext text/x-wiki {{multiple image | footer = १२मा-१३मा शताब्दीके एगो भारतीय चित्रमे [[योगी]] तथा [[योगिनी]] | image1 = A yogi seated in a garden.jpg | width1 = 140 | alt1 = एगो पुरुष योगी | image2 = Female Ascetics (Yoginis) LACMA M.2011.156.4 (1 of 2).jpg | width2=160 | alt2 = दुगो महिला योगिनी }} [[सञ्चिका:Sivakempfort.jpg|thumb|right|200px|[[पद्मासन]] मुद्रामे यौगिक ध्यानस्थ [[शिव]]-मूर्ति]] '''योग''' प्राचीन भारतीय ऋषिमुनि आउ तत्त्ववेत्ता द्वारा प्रतिपादित एक विशिष्ट आध्यात्मिक प्रक्रिया है । [[पतञ्जलि]] 'चित्तके वृत्तिके निरोध' के योग कहलथिन हे आउ एकर आठ अङ्ग (अष्टाङ्ग) बतैलथिन हे - [[यम]], [[नियम]], [[आसन]], [[प्राणायाम]], [[प्रत्याहार]], [[धारणा]], [[ध्यान]] आउ [[समाधि]] । [[वेद व्यास|व्यास]] [[समाधि|समाधिए]]के योग मान हथिन । [[योगवासिष्ठ]]के अनुसार योग ऊ युक्ति है जेकरा द्वारा संसार सागरसे पार जाएल जा सक है । योगके ढेर मनी अङ्ग आउ प्रकार होव है जेकरा द्वारा हमनीके [[ध्यान]], [[समाधि]] आउ [[मोक्ष]] तक पहुँचेला होव हैै । 'योग' शब्द आउ एकर प्रक्रिया एवं धारणा [[हिन्दुधर्म]], [[जैनधर्म]] आउ [[बौद्धधर्म]]मे [[ध्यान]] प्रक्रियासे सम्बन्धित है । योग शब्द भारतसे बौद्ध पन्थके साथे [[चीन]], [[जापान]], [[तिब्बत]], [[दक्षिणपूर्व एशिया]] आउ [[श्रीलङ्का|श्रीलङ्को]]मे फैल गेलै हे आउ ई समय सब सभ्य जगत्‌ मे लोग एकरासे परिचित हथिन । सिद्धिके बाद पहिला बेर [[११ दिसम्बर]] [[२०१४]] के [[संयुक्त राष्ट्रसंघ|संयुक्त राष्ट्र महासभा]] प्रत्येक वर्ष [[२१ जून]]के [[विश्व योग दिवस]]के रूपमे मान्यता देलकै हे । [[हिन्दुधर्म]], [[जैनधर्म]] आउ [[बौद्धधर्म]]मे योगके अनेक सम्प्रदाय है । योगके विभिन्न लक्ष्य है आउ योगके अलगे-अलगे व्यवहार है ।<ref>Denise Lardner Carmody, John Carmody (1996), Serene Compassion. Oxford University Press US. p. 68.</ref><ref> Stuart Ray Sarbacker, Samādhi: The Numinous and Cessative in Indo-Tibetan Yoga. SUNY Press, 2005, pp. 1–2.</ref><ref> तत्त्वार्थसूत्र [६.१], देखथिन मनु दोषी (२००७) Translation of Tattvarthasutra, Ahmedabad: Shrut Ratnakar p. 102</ref> परम्परागत योग आउ एकर आधुनिक रूप विश्वभरमे प्रसिद्ध है । सबसे पहिले 'योग' शब्दके उल्लेख [[ऋग्वेद]]मे भेट है । एकर बाद अनेक [[उपनिषद]]मे एकर उल्लेख ऐलै हे । [[कठोपनिषद]]मे सबसे पहिले योग शब्द ओही अर्थमे प्रयुक्त होव है जे अर्थमे एकरा आधुनिक समयमे समझल जा है । मानल जा है कि कठोपनिषदके रचना ईसापूर्व पच्चीसमा आउ तीसरा शताब्दी ईसापूर्वके बीचके कालखण्डमे होइलै हल । [[पतञ्जलि]]के [[योगसूत्र]] योगके सबसे पूर्ण ग्रन्थ है । एकर रचनाकाल ईसाके प्रथम शताब्दी या ओकर आसपास मानल जा है । [[हठ योग]]के ग्रन्थ ९मा से लेके ११मा शताब्दीमे रचल जानल लगलै हल । एकर विकास [[तन्त्र]]से होलै । [[पश्चिमी जगत]]मे "योग" के हठयोगके आधुनिक रूपमे लेल जा है जेकरामे शारीरिक फिटनेस, तनाव-शैथिल्य आउ विश्रान्तिके तकनीकके प्रधानता है । ई सब तकनीक मुख्यतः [[आसन]] पर आधारित है जखनिकि परम्परागत योगके केन्द्र बिन्दु [[ध्यान]] है आउ ऊ सांसारिक लगावसे छुटकारा दियावेके प्रयास कर है । पश्चिमी जगतमे आधुनिक योगके प्रचार-प्रसार भारतसे ऊ सब देशमे गेल गुरु कैलथिन जे प्रायः [[स्वामी विवेकानन्द]]के पश्चिमी जगतमे प्रसिद्धिके बाद ओहाँ गेलथिन हल । == व्युत्पत्ति, परिभाषा एवं प्रकार == '''योग''' शब्द युज् [[धातु (संस्कृतके क्रिया शब्द)|धातु]]मे ‘घञ्’ [[प्रत्यय]] लगावेसे निष्पन्न होव है । [[धातुपाठ]]मे युज्‌ शब्दके तीन अर्थ उपलब्ध होव है - समाधि, संयोग, संयमन । किन्तु योगशात्रके प्रतिपादक शब्द निःसन्देह दिवादिगणीय "युज्" धातुसे बनल है जेकर व्युत्पत्ति लभ्य अर्थ है 'समाधि' । [[व्यास]]जी स्पष्ट शब्दमे कहलथिन हे - "योगः समाधिः" । ओइसे ‘योग’ शब्द ‘युजिर योगे’ एवं ‘युज संयमने’ धातुओसे निष्पन्न होव है किन्तु तखनि ई स्थितिमे योग शब्दके अर्थ क्रमशः योगफल, जोड़ एवं नियमन होतै । आगे योगमे हमनी देखबै कि आत्मा आउ परमात्माके विषयोमे योग कहल गेलै हे । पाणिनीय [[गणपाठ]]मे तीन 'युज्' धातुके पाठ भेट है - :१) युज् समाधौ – दिवादिगणीय :२) युजिर् योगे – रुधादिगणीय :३) युज् संयमने - चुरादिगणीय '''युज् समाधौ''' – दिवादिगणीय युज् धातुके अर्थ है समाधि । समाधिके प्रकृति प्रत्यय अर्थ है सम्यक् स्थापन । दुसर अर्थमे समाधिके सिद्धिला जुड़ल । '''युजिर् योगे''' – रुधादिगणीय युज् धातुके अर्थ है जुड़ल, जोड़ल, मेल कैल, संयोग कैल अर्थात् ई दुःख रूपी संसारसे वियोग आउ ईश्वरसे संयोगके नाम योग है । भगवद्गीतोमे वर्णन भेट है - ''तं विद्यात् दुखंसंयोगवियोगं योग संज्ञितम् ।'' (६/२३) ''' युज् संयमने''' – चुरादिगणीय युज् धातुके अर्थ है संयमन अर्थात् मनके संयम अथवा मनके नियमन । मनके संयमित कैले योग है । ई प्रकार योगके अर्थ होलै - "योग साधनाके अपनावित मनके नियन्त्रित करके, संयमित करके, आत्माके परमात्मासे मिलन" । [[परिभाषा]] ऐसन होवेके चाही जे अव्याप्ति आउ अतिव्याप्ति दोषसे मुक्त होवे, योग शब्दके वाच्यार्थके ऐसन लक्षण बता सके जे प्रत्येक प्रसङ्गला उपयुक्त होवे आउ योगके इलावा कोनो अन्य वस्तुला उपयुक्त न होवे । [[भगवद्गीता]] प्रतिष्ठित ग्रन्थ मानल जा है । ओकरामे योग शब्दके ढेर बार प्रयोग होलै हे । कखनियो अकेले आउ कखनियो सविशेषण, जैसे बुद्धियोग, सन्यासयोग, कर्मयोग । वेदोत्तर कालमे [[भक्तियोग]] आउ [[हठयोग]] नामो प्रचलित हो गेलै हे । [[पतञ्जलि]] [[योगदर्शन]]मे 'क्रियायोग' शब्द देखेमे आव है । [[पाशुपत योग]] आउ माहेश्वर योग नियन शब्दोके प्रसङ्ग भेट है । ई सब स्थलमे योग शब्दके जे अर्थ है ऊ एक दोसरसे भिन्न है । [[गीता]]मे [[श्रीकृष्ण]] एक स्थल पर कहलथिन हे ''''योगः कर्मसु कौशलम्'''‌' (कर्ममे कुशलते योग है) । ई वाक्य योगके परिभाषा न है । कुछ विद्वानके ई मत है कि जीवात्मा आउ परमात्माके मिल जाएके योग कहल जा है । ई बातके स्वीकार करेमे ई बड़ आपत्ति खड़ा होव है कि [[बौद्धधर्म|बौद्धमतावलम्बियो]] जे परमात्माके सत्ताके स्वीकार न करथिन, योग शब्दके व्यवहार कर आउ योगके समर्थन कर हथिन । एही बात [[साङ्ख्य|साङ्ख्यवादियो]]ला कहल जा सक है जे ईश्वरके सत्ताके असिद्ध मान हथिन । [[पतञ्जलि]] [[योगसूत्र]]मे जे परिभाषा देलथिन हे 'योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः', चित्तके वृत्तिके निरोधके नाम योग है । ई वाक्यके दु अर्थ हो सक है - चित्तवृत्तिके निरोधके अवस्थाके नाम योग है या ई अवस्थाके लावेके उपायके योग कहल जा है । किन्तु ई परिभाषा पर ढेर विद्वानके आपत्ति है । उनकर कहलाम है जे चित्तवृत्तिके प्रवाहेके नाम चित्त है । पूर्ण निरोधके अर्थ होतै चित्तके अस्तित्वके पूर्ण लोप, चित्ताश्रय समस्त स्मृति आउ संस्कारके निःशेष हो जाएल । यदि ऐसन हो जाए त फिर समाधिसे उठल सम्भव न होतै । काहेकि ऊ अवस्थाके सहाराला कोनो संस्कार बचल न होतै, प्रारब्ध दग्ध हो गेल होतै । निरोध यदि सम्भव होवै त [[श्रीकृष्ण]]के ई वाक्यके का अर्थ होतै ? ''योगस्थः कुरु कर्माणि'', योगमे स्थित होके कर्म करथिन । विरुद्धावस्थामे कर्म हो न सकै आउ ऊ अवस्थामे कोनो संस्कार न पड़ सकै, स्मृति न बन सकै, जे समाधिसे उठेके बाद कर्म करेमे सहायक होवे । संक्षेपमे आशय ई है कि योगके शास्त्रीय स्वरूप, ओकर दार्शनिक आधार, के सम्यक्‌ रूपसे बुझल बड़ी सरल न है । संसारके मिथ्या मानेवाला [[अद्वैत वेदान्त|अद्वैतवादियो]] निदिध्याह्नके नामसे ओकर समर्थन कर है । अनीश्वरवादी साङ्ख्य विद्वानो ओकर अनुमोदन कर हथिन । [[बौद्धधर्म|बौद्धे]] न, [[इस्लाम|मुसलमान]] [[सूफी]] आउ [[ईसाई]] मिस्टिको कोनो न कोनो प्रकार अपन सम्प्रदायके मान्यता आउ दार्शनिक सिद्धान्तके साथे ओकर सामञ्जस्य स्थापित कर ले हथिन । ई सब विभिन्न दार्शनिक विचारधारामे कौन प्रकार ऐसन समन्वय हो सक है कि ऐसन धरातल मिल सके जेकरा पर योगके भित्ति खड़ा कैल जा सके, ई बड़ रोचक प्रश्न है किन्तु एकर विवेचनला बड़ी समय चाही । एहाँ ऊ प्रक्रिया पर तनीसुन विचार कर लेल आवश्यक है जेकर रूपरेखा हमनीके [[पतञ्जलि]]के सूत्रमे भेट है । तनीमनी शब्दभेदसे ई प्रक्रिया ऊ सब समुदायके मान्य है जे योगके अभ्यासके समर्थन कर हथिन । ===परिभाषा=== *(१) [[योगसूत्र|पातञ्जल योग दर्शन]]के अनुसार - '''योगश्चित्तवृतिनिरोधः''' (१/२) अर्थात् चित्तके वृत्तिके निरोधे योग है । *(२) [[साङ्ख्य दर्शन]]के अनुसार - '''पुरुषप्रकृत्योर्वियोगेपि योगइत्यमिधीयते ।''' अर्थात् पुरुष एवं प्रकृतिके पार्थक्यके स्थापित करके पुरुषके स्वरूपमे अवस्थित होइले योग है । *(३) [[विष्णुपुराण]]के अनुसार - '''योगः संयोग इत्युक्तः जीवात्म परमात्मने''' अर्थात् जीवात्मा एवं परमात्माके पूर्णतया मिलने योग है । *(४) [[भगवद्गीता]]के अनुसार - '''सिद्धासिद्धयो समोभूत्वा समत्वं योग उच्चते''' (२/४८) अर्थात् दुःख-सुख, लाभ-अलाभ, शत्रु-मित्र, शीत आउ उष्ण आदि द्वन्दमे सर्वत्र समभाव रखल योग है । *(५) [[भगवद्गीता]]के अनुसार - '''तस्माद्दयोगाययुज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम्''' अर्थात् कर्त्तव्य कर्म बन्धक न होवे एहीसे निष्काम भावनासे अनुप्रेरित होके कर्त्तव्य करेके कौशल योग है । *(६) [[आचार्य हरिभद्र]]के अनुसार - '''मोक्खेण जोयणाओ सव्वो वि धम्म ववहारो जोगो''' अर्थात् [[मोक्ष]]से जोड़ेवाला सब व्यवहार योग है । *(७) [[बौद्धधर्म]]के अनुसार - '''कुशल चितैकग्गता योगः''' अर्थात् कुशल चित्तके एकाग्रता योग है । भारतीय दार्शनिक आउ धार्मिक परम्परामे "योग" शब्दके अलगे-अलगे विधिसे परिभाषित कैल गेलै हे । {| class="wikitable" |- ! मूल ग्रन्थ !! अनुमानित रचना-काल !! योगके परिभाषा |- |''[[मैत्रायणी उपनिषद]]'' | लगभग चतुर्थ शताब्दी ईसापूर्व | ''कत्वं प्राणमनसोरिन्द्रियाणां तथैव च ।'' <br>''सर्वभाव परित्यागो योग इत्यभिधीयते ॥'' -- मैत्रायणी उपनिषद् 6/25 <br>अर्थात् प्राण, मन एवं इन्द्रियके एक हो जाएल, एकाग्रावस्थाके प्राप्त कर लेल, बाह्म विषयसे विमुख होके इन्द्रियके मनमे आउ मन आत्मामे लग जाएल, प्राणके निष्चल हो जाएल योग है । |- | [[वैशेषिक सूत्र]] | लगभग चौथा शताब्दी ईसा पूर्व | ''तदनारम्भ आत्मस्ये मनसि शरीरस्य दुःखाभावः संयोगः ।'' -- वैशेषिक सूत्र ६/२/१६<br> अर्थात् मन आत्मामे स्थिर होवे पर ओकर (मनके) कार्यके अनारम्भ है, ऊ योग है । |- | ''[[कठोपनिषद]]'' | ईसा पूर्वके अन्तिम शताब्दी | ''यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह ।''<br>''बुद्धिश्च न विचेष्टते तामाहुः परमां गतिम् ॥''<br>''तां योगमिति मन्यन्ते स्थिरामिन्द्रियधारणाम्‌ ।''<br>''अप्रमत्तस्तदा भवति योगो हि प्रभवाप्ययौ ॥'' -- कठोपनिषद ६ / १०-११, नचिकेता आउ यमके बीच संवाद<br>जखनि मनके साथे समस्त ज्ञानेन्द्रिय भलीभाँति स्थिर हो जा है आउ बुद्धियोके कोनो चेष्टा न रहै तखनि ई अवस्थाके परमागति कहल जा है । ओही स्थिर इन्द्रिय-धारणाके योग कहल जा है । ऊ अवस्थामे साधक प्रमाद रहित होव है । काहेकि 'योग' एही पदार्थके उद्भव एवं लय (प्रभवाव्ययौ) दुनहीँ है । |- | ''[[भगवद्गीता]]'' | लगभग दोसर शताब्दी ईसा पूर्व | "सफलता आउ असफलता दुनोमे समभाव (एक समान) रहल । ऐसन समते योग कहला है ।" (२.४८) "कर्ममे कुशलते योग है ।" (२.५०) "ई जानथिन कि जेकरा योग कहल जा है, ऊ दुःखके संयोगसे वियोग (दुःखसे मुक्ति) है ।" (६.२३) |- | ''[[पतञ्जलि योगसूत्र]]'' | लगभग प्रारम्भिक शताब्दी ईस्वी | १.२. ''योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः'' – "चित्तके वृत्तिके रुक जाएले योग है ।" १.३. तखनि [[पुरुष (साङ्ख्य)|पुरुष]] |- | ''योगभाष्य'' | योगसूत्रके समाने | ''योगः समाधिः'' - "समाधिए योग है," जे [[एकाग्रता]] आउ ''निरुद्ध'' मने विषय-रहित [[समाधि]] (''असम्प्रज्ञात समाधि'') के सन्दर्भित कर है । |- | ''[[योगाचारभूमि-शास्त्र]] (श्रावकभूमि)'', एक [[महायान]] बौद्ध [[योगाचार]] ग्रन्थ | चौथा शताब्दी ईस्वी | | "योग चार प्रकारके है - श्रद्धा (विश्वास), आकांक्षा, दृढ़ता आउ उपाय ।" (२.१५२) |- | [[पाशुपत सूत्र]] पर कौण्डिन्यके ''पञ्चार्थभाष्य'' | चौथा शताब्दी ईस्वी | "ई प्रणालीमे जीवात्मा आउ ईश्वर (प्रभु) के मिलने योग है ।" (१.१.४३) |- | [[हरिभद्र सूरी]] द्वारा रचित एक [[जैन ग्रन्थ]] | छठा शताब्दी ईस्वी | "दृढ़ विश्वासके साथे योगीके स्वामि हमनीके सिद्धान्तमे योगके सम्यक् ज्ञानसे शुरू होवेवाला तीनो [सम्यक् ज्ञान, सम्यक् दर्शन आउ सम्यक् चारित्र] के संयोग (''सम्बन्धः'') के रूपमे परिभाषित कैलन हे काहेकि [एकरासे] [[मोक्ष]]के साथे जुड़ाव होव है.... सामान्य बोलचालमे ई [योग] शब्द एकर कारणके साथे [आत्माके] सम्पर्कोके दर्शाव है काहेकि कार्यला कारणके उपयोग सामान्य है ।" (२, ४) |- | ''[[लिङ्ग पुराण]]'' | ७मा–१०मा शताब्दी ईस्वी | " 'योग' शब्दसे तात्पर्य [[निर्वाण]]से है जे [[शिव]]के स्थिति है ।" (१.८.५ए) |- | [[आदि शङ्कराचार्य]]के ''[[ब्रह्मसूत्र]]-भाष्य'' | लगभग ८मा शताब्दी ईस्वी | "योगके ग्रन्थमे कहल गेलै है: 'योग वास्तविकता (तत्त्व) के जानेके साधन है' (''अथ तत्त्वदर्शनभ्युपायो योगः'')" (२.१.३) |- | ''मालिनीविजयोत्तर तन्त्र'', अद्वैत [[कश्मीर शैव दर्शन]]के प्राथमिक ग्रन्थमे से एक | ६ठा–१०मष शताब्दी ईस्वी | "एक सत्ताके दोसर सत्ताके साथ एक हो जाएल योग कहल जा है ।" (४.४-८) |- | [[शैव सिद्धान्त]]के विद्वान नारायणकण्ठके ''मृगेन्द्रतन्त्रवृत्ति'' | ६ठा–१०मा शताब्दी ईस्वी | "आत्म-नियन्त्रण (स्वामित्व) प्राप्त कैले योगी होएल है । योगी शब्दके अर्थ है 'ऊ जे अनिवार्य रूपसे अपन स्वरूपके अभिव्यक्ति... शिव-त्व (''शिवत्वम्'') से संयुक्त' होवे ।" |- | लक्ष्मणदेशिकेन्द्रके ''शारदातिलक'', एक [[शाक्त धर्म]] | ११मा शताब्दी ईस्वी | "योगके विशेषज्ञ कह हथ जीवात्माके [[आत्मा]] |- | ''[[योगबीज]]'', एक [[हठयोग]] ग्रन्थ | १४मा शताब्दी ईस्वी | "[[अपान]] आउ प्राण, अपन स्वयं के [[रज]] आउ वीर्य, सूर्य आउ चन्द्रमा, जीवात्मा आउ परमात्माके मिलन आउ एही प्रकार सब द्वन्द्वके मिलन योग कहला है ।" (८९) |} == योगके इतिहास == [[सञ्चिका:Shiva Pashupati.jpg|300px|thumb|right|मोहनजोदड़ो-हड़प्पासे प्राप्त मोहरमे योगमुद्रा]] {{मुख्य|योगके इतिहास}} [[वेद|वैदिक]] [[संहिता]]के अन्तर्गत तपस्वी ''तपस (संस्कृत)'' के बारेमे ([[ब्राह्मण|(कल ब्राह्मण)]]) प्राचीन कालसे वेदमे (१९०० से १५०० ईपू) उल्लेख भेट है जखनिकि तापसिक साधनाके समावेश प्राचीन वैदिक टिप्पणीमे प्राप्त है ।<ref name="Flood, p. 94">[21] ^फ्लड, पी. 94.</ref> ढेर मूर्ती जे सामान्य योग या [[समाधि]] मुद्राके प्रदर्शित कर है [[सिन्धुघाटी सभ्यता]] (३३००-१७०० ईपू) के स्थान पर प्राप्त होलै हे । पुरातत्त्वज्ञ ग्रेगरी पोस्सेह्लके अनुसार "ई सब मूर्ति योगके धार्मिक संस्कार" के योगसे सम्बन्धके सङ्केत कर है ।<ref>[22] ^ पोस्सेह्ल (2003), पीपी. 144-145</ref> यद्यपि ई बातके निर्णयात्मक सबूत न है तैयो अनेक पण्डितके रायमे सिन्धुघाटी सभ्यता आउ योग-[[ध्यान]]मे सम्बन्ध है ।<ref>देखथिन: * [[योनातान मार्क केनोयेर|जोनाथन मार्क केनोयेरएक]] मूर्तीके "योग मुद्रामे बैठल" ऐसन वर्णन कर है । [http://www.harappa.com/indus/33.html जोनाथन मार्क केनोयेर द्वारा लिखब, "अरौण्ड द इण्डस इन ९० स्लाइड्स". ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090323041459/http://www.harappa.com/indus/33.html|date=23 मार्च 2009}} * केरल वेर्नर लिख है " पुरातात्विक खोज हमनीके अनुमान करेके समर्थन कर है कि आर्य [[भारत]]के पूर्वके लोग योगशास्त्रके क्रियासे परिचित हलन". {{cite book|url=http://books.google.com/books?id=c6b3lH0-OekC&pg=PA103|title=Yoga and Indian Philosophy|last=Werner|first=Karel|date=1998|publisher=Motilal Banarsidass Publ.|isbn=9788120816091|page=103}}[23] * [[हेन्रीच जिम्मर]] एक मुद्रामे "योगमुद्रा" के वर्णन कर है । {{cite book|url=https://archive.org/details/mythssymbolsindi00zimm|title=Myths and Symbols in Indian Art and Civilization|last=Zimmer|first=Heinrich|publisher=Princeton University Press, New Ed edition|year=1972|ISBN=978-0691017785|page=[https://archive.org/details/mythssymbolsindi00zimm/page/n182 168]}} * [[थोमस म्क्विल्ले]] लिख हथिन कि "ई छौ रहस्यमय सिन्धुघाटी मुद्राके छविमे जे उत्कीर्ण मूर्ति है ओकरामे हठयोगके ''मूलबन्धासन '' नामके आसन या ओकरासे मिलित जुलित ''उत्कटासन '' या ''बद्धा कोनासना '' प्रदर्शित है । {{cite book|url=http://books.google.com/books?id=Vpqr1vNWQhUC&pg=PA219|title=The shape of ancient thought|last=McEvilley|first=Thomas|date=2002|publisher=Allworth Communications|isbn=9781581152036|pages=219-220}} * डॉ॰ फरजन्द मसीह, पञ्जाब विश्वविद्यालयके पुरातत्व विभागके अध्यक्ष हालेमे प्राप्त एगो मुद्राके वर्णन एक योगीके रूपके कह हथिन । [http://www.dawn.com/2007/05/08/nat7.htm अपूर्व वस्तुके खोज खण्डहरमे निहित खजाना दने सङ्केत कर है । ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100215133034/http://www.dawn.com/2007/05/08/nat7.htm|date=15 फरवरी 2010}} * गेविन फ्लड, "पशुपति सील" जेकि अन्य सीलमे से एक है, के बारेमे विवाद करित लिख है कि ई रूप एक योग मुद्रामे बैठल व्यक्तिके स्पष्ट न लगै या ई एगो मानव आकृतिके प्रतिनिधित्व करित लग है । फ्लड, पीपी. 28-29 . * पशुपति सीलके बारेमे जियोफ्रे सामुएलके मानल है कि "वास्तवमे हमनीके ई स्पष्ट न है कि ई मूर्ति कोनो नारी या पुरुष केकर व्याख्या कर है".{{cite book|url=http://books.google.com/books?id=JAvrTGrbpf4C&pg=PA4|title=The Origins of Yoga and Tantra|last=Samuel|first=Geoffrey|date=2008|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521695343|page=4}}[26]</ref> [[ध्यान]]मे उच्च चैतन्यके प्राप्त करेके रीतिके विकास श्रमानिक परम्परा द्वारा एवं उपनिषद् के परम्परा द्वारा विकसित होलै हल ।<ref>[27] ^ फ्लड, पीपी. 94-95.</ref> बुद्धके पूर्व एवं प्राचीन ब्रह्मिनिक ग्रन्थमे [[ध्यान]]के बारेमे कोनो ठोस सबूत न भेट है । बुद्धके दु शिक्षकके ध्यानके लक्ष्यके प्रति कहल वाक्यके आधार पर वय्न्न ई तर्क कर है कि निर्गुण ध्यानके पद्धति ब्रह्मिन परम्परासे निकललै एहीसे उपनिषद् के [[सृष्टि]]के प्रति कहल कथनमे एवं ध्यानके लक्ष्यला कहल कथनमे समानता है ।<ref>[28] ^ अलेक्जेण्डर व्य्न्न, दी ओरिजिन ऑफ बुद्धिस्ट मेडिटेशन. रौतलेड्ग 2007, पृष्ठ 51.</ref> ई सम्भावित होहु सक है, नहियो.<ref>[29] ^ अलेक्जेण्डर व्य्न्न, दी ओरिजिन ऑफ बुद्धिस्ट मेडिटेशन. रौतलेड्ग 2007, पृष्ठ 56.</ref> उपनिषदमे [[ब्रह्माण्ड]] सम्बन्धी बयानके वैश्विक कथनमे कोनो [[ध्यान]]के रीतिके सम्भावनाके प्रति तर्क देइत कहल जा है कि [[नासदीय सूक्त]] कोनो [[ध्यान]]के पद्धति दने [[ऋग्वेद]]से पूर्वो इशारा कर है ।<ref>[30] ^ अलेक्जेण्डर व्य्न्न, दी ओरिजिन ऑफ बुद्धिस्ट मेडिटेशन । रौतलेड्ग 2007, पृष्ठ 51 ।</ref> [[हिन्दु]] ग्रन्थ आउ [[बौद्ध]] ग्रन्थ प्राचीन ग्रन्थमे से एक है जेकरामे ध्यान तकनीकके वर्णन प्राप्त होव है ।<ref>[31] ^ [[रिचर्ड गोम्ब्रिच]], ''थेरवाद बौद्ध धर्म: ए सोशल हिस्ट्री फ्रॉम एन्सिएण्ट बनारस टू माडर्न कोलम्बो ।'' रौतलेड्ग आउ केगन पॉल, 1988, पृष्ठ 44 ।</ref> ओखनी ध्यानके प्रथा आउ अवस्थाके वर्णन कर है जे बुद्धसे पहिले अस्तित्वमे हलै आउ साथे ऊ सब प्रथाके वर्णन कर है जे पहिले बौद्धधर्मके भीतरे विकसित होलै ।<ref>[32] ^ अलेक्जेण्डर व्य्न्न, दी ओरिजिन ऑफ बुद्धिस्ट मेडिटेशन । रौटलेड्ज 2007, पृष्ट 50 ।</ref> हिन्दु वाङ्मयमे "योग" शब्द पहिले कथा उपनिषदमे प्रस्तुत होलै जने ज्ञानेन्द्रियके नियन्त्रण आउ मानसिक गतिविधिके निवारणके अर्थमे प्रयुक्त होलै हे जे उच्चतम स्थिति प्रदान करेवाला मानल गेलै हे ।<ref>[33] ^ फ्लड, पी. 95 । विद्वान कथा उपनिषदके पूर्व बौद्धत्वके साथे सूचीबद्ध न करथिन । उदाहरणला हेल्मथ वान ग्लासेनप्प देख सक हथिन, 1950 कार्यवाहीके "अकादेमी देर विस्सेन्स्चाफ्तेँ," लितेरातुर अण्ड से [http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/vonglasenapp/wheel002.html http://www.accesstoinsight.org/ lib/authors/vonglasenapp/wheel002.html.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130204142029/http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/vonglasenapp/wheel002.html |date=4 फरवरी 2013 }} कुछ लोग कह हथिन कि ई पद बौद्ध है, उदाहरण हाजिम नाकामुरा के ए हिस्ट्री ऑफ एअर्ली वेदान्त फिलोसोफी, फिलोसोफी ईस्ट अण्ड वेस्ट, वोल. 37, अङ्क. 3 (जुलाई 1987) जेकरा अरविन्द शर्मा समीक्षा करलथिन हे, पीपी 325-331 । पाली शब्द "योग" के प्रयोग करेके एक व्यापक जाँचला पूर्व बौद्ध ग्रन्थमे देखथिन, थोमस विलियम र्ह्य्स डेविड, विलियम स्टेड, ''पाली-इङ्ग्लिश शब्दकोष'' मोतीलाल बनारसीदास पुब्ल द्वारा डालथिन, 1993, पृष्ठ 558: [http://books.google.com/books?id=xBgIKfTjxNMC&amp;pg=RA1-PA558&amp;dq=yoga+pali+term&amp;lr=#PRA1-PA558,M1 http://books.google.com/books?id=xBgIKfTjxNMC&amp;pg=RA1-PA558&amp;dq=yoga+pali+ term&amp;ir = # PRA1 lr-PA558, M1.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150322083352/http://books.google.com/books?id=xBgIKfTjxNMC&pg=RA1-PA558&dq=yoga+pali+term&lr=#PRA1-PA558,M1 |date=22 मार्च 2015 }} धम्मपदामे "आध्यात्मिक अभ्यास" के अर्थमे ई शब्दके प्रयोगला देखथिन गिल फ्रोन्स्दल, दी धम्मपदा, शम्भाला, 2005, पृष्ठ 56, 130 देखथिन ।</ref> महत्वपूर्ण ग्रन्थ जे योगके अवधारणासे सम्बन्धित है ऊ मध्यकालीन [[उपनिषद्]], [[महाभारत]], [[भगवद्गीता]] (२०० ईपू) एवं [[पतञ्जलि योगसूत्र]] (४०० ईपू) है । ==== पतञ्जलिके योगसूत्र ==== {{मुख्य|योगसूत्र}} [[भारतीय दर्शन]]मे षड् [[आस्तिक दर्शन|दर्शन]]मे से एकके नाम योग है ।<ref>छौ आस्तिक दर्शन सम्प्रदायके एक सिंहावलोकन ला समूह पर विस्तारके साथ देखथिन : राधाकृष्णन अएण्ड मूर, "सामग्री" आउ पीपी स्कूल ^४५३-४८७ ।</ref><ref> योग घरानाके एक संक्षिप्त सिंहावलोकन ला देखथिन: चटर्जी एण्ड दत्ता, पी ४३ ।</ref> योग दार्शनिक प्रणाली,[[साङ्ख्य]] स्कूलके साथे निकटतासे सम्बन्धित है ।<ref>दर्शन आउ सङ्ख्याके बीच घनिष्ठ सम्बन्धला देखथिन: चटर्जी एण्ड दत्ता, पी ४३ ।</ref> ऋषि [[पतञ्जलि]] द्वारा व्याख्यायित योग सम्प्रदाय साङ्ख्य मनोविज्ञान आउ तत्वमीमांसाके स्वीकार कर है किन्तु साङ्ख्य घरानाके तुलनामे अधिक आस्तिक है । ई प्रमाण है काहेकि साङ्ख्य वास्तविकताके पच्चीस तत्वमे ईश्वरीय सत्तो जोड़ल गेलै हे ।<ref>अवधारणाके योग स्वीकृतिला किन्तु भगवान् ला एक वर्गके जोड़ेके क्रियाके साथ देखथिन: राधाकृष्णन एण्ड मूर, पी ४५३ ।</ref><ref>साङ्ख्यके २५ सिद्धान्तके योग स्वीकार करेला देखथिन: चटर्जी एण्ड दत्त, पी ४३ ।</ref> योग आउ साङ्ख्य एक दोसरासे एतना मिल-जुल है कि मेक्स म्युल्लर कह है "ई दु दर्शन एतना प्रसिद्ध हलै कि एक दोसराके अन्तर समझेला एकके प्रभुके साथे आउ दोसरके प्रभुके बिन मानल जा है ।...."<ref>म्युलर (१८९९), अध्याय ७, "योग फिलोसोफी", पी १०४ ।</ref> साङ्ख्य आउ योगके बीच घनिष्ठ सम्बन्ध हेन्रीच जिम्मेर समझाव हथिन : <blockquote class="toccolours" style="float:none;padding:10px 15px 10px 15px;display:table"> ई दोनोके भारतमे जुड़वाके रूपमे मानल जा है जे एके विषयके दु पहलू है । साङ्ख्य एहाँ मानव प्रकृतिके बुनियादी सैद्धान्तिकके प्रदर्शन, विस्तृत विवरण आउ ओकर तत्वके परिभाषित, बन्धन ''(बन्धा)'' के स्थितिमे उनकर सहयोग करेके विधि, सुलझावटके समय अपन स्थितिके विश्लेषण या मुक्तिमे वियोजन [[मोक्ष]]के व्याख्या कैल गेलै हे । योग विशेष रूपसे प्रक्रियाके गतिशीलताके सुलझावेला उपचार कर है आउ मुक्ति प्राप्त करेके व्यावहारिक तकनीकके सिद्धान्त कर है अथवा 'अलगाव-एकीकरण'''(कैवल्य)'' के उपचार कर है ।<ref>जिम्मेर (1951), पी २८० ।</ref> </blockquote> पतञ्जलि व्यापक रूपसे औपचारिक योग दर्शनके संस्थापक मानल जा हथिन ।<ref>दार्शनिक प्रणालीके संस्थापक पतञ्जलि योगके ई रूप देलथिन, देखथिन : चटर्जी आउ पी० दत्त ४२ </ref> पतञ्जलि योग, बुद्धिके नियन्त्रणला एक प्रणाली है जेकरा [[राज योग]]के रूपमे जानल जा है ।<ref>मनके नियन्त्रणला एक तन्त्रके रूपमे "राजा योग" ला आउ एक महत्वपूर्ण कार्यके रूपमे पतण्जलिके योग सूत्रके साथे सम्बन्धला देखथिन: फ्लड (१९९६), पीपी ९६-९८ ।</ref> पतञ्जलि उनकर दुसर सूत्रमे "योग" शब्दके परिभाषित कर हथिन<ref name="yogasutrastext">{{cite web| last = Patañjali| first = | authorlink = Patanjali| author2 = | title = Yoga Sutras of Patañjali| work = | publisher = Studio 34 Yoga Healing Arts| date = 2001-02-01| url = http://www.studio34yoga.com/yoga.php#reading| format = [[etext]]| doi = | accessdate = 2008-11-24| archive-url = https://www.webcitation.org/61C1yPwVm?url=http://www.studio34yoga.com/classes#reading| archive-date = 25 अगस्त 2011| url-status = dead}}</ref> जे उनकर पूरा कामला व्याख्या सूत्र मानल जा है: <blockquote class="toccolours" style="float:none;padding:10px 15px 10px 15px;display:table">'''''योगः चित्त-वृत्ति निरोधः''' '' <br />- योग सूत्र 1.2</blockquote> ==योग दिवस== {{मुख्य|अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस}} २१ जून २०१५ के प्रथम अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस मनावल गेलै । ई अवसर पर १९२ देश आउ ४७ मुसलमान देशमे योग दिवसके आयोजन कैल गेलै । [[दिल्ली]]मे एक साथे ३५९८५ लोग योगाभ्यास कैलथिन । एकरामे ८४ देशके प्रतिनिधि उपस्थेथित हलथिन । ई अवसर पर भारत दु विश्व रिकॉर्ड बनाके 'गिनीज बुक ऑफ वर्ल्ड रिकॉर्ड्स' मे अपन नाम दर्ज करा लेलकै हे । पहिला रिकॉर्ड एक जगह पर सबसे अधिक लोगके एक साथे योग करेके बनलै त दुसरका एक साथे सबसे अधिक देशके लोगके योग करेके ।<ref>{{Cite web |url=http://www.jagran.com/news/national-india-create-two-world-records-on-international-day-12507610.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=23 जून 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150625055155/http://www.jagran.com/news/national-india-create-two-world-records-on-international-day-12507610.html |archive-date=25 जून 2015 |url-status=live }}</ref> == योगके लक्ष्य == योगके लक्ष्य स्वास्थ्यमे सुधारसे लेके ''[[मोक्ष]] (आत्माके [[परमेश्वर]]के अनुभव)'' प्राप्त करे तक है ।<ref>जकोब्सन, पी १० ।</ref> जैनधर्म, [[अद्वैत वेदान्त]]के [[वेदान्त|मोनिस्ट]] सम्प्रदाय आउ [[शैव सम्प्रदाय]]के अन्तरमे योगके लक्ष्य मोक्षके रूप ले है जे सब सांसारिक कष्ट एवं जन्म आउ मृत्युके चक्र [[संसार|(संसार)]] से मुक्ति प्राप्त कैल है । उस क्षणमे परम [[ब्राह्मण|ब्रह्मण]]के साथे समरूपताके एक एहसास है । [[महाभारत]]मे योगके लक्ष्य [[ब्रह्मा]]के दुनियामे प्रवेशके रूपमे वर्णित कैल गेलै है, ब्रह्मके रूपमे अथवा [[आत्मा|आत्मन]]के अनुभव करित जे सब वस्तुमे व्याप्त है ।<ref>जकोब्सन, पी ९ ।</ref> मीर्चा एलीयाडे योगके बारेमे कह हथिन कि ई खाली एक शारीरिक व्यायामे न है, एक आध्यात्मिक तकनीको है ।<ref>मीर्चा ईटु, मीर्चा एलीयाडे, बुखारेस्ट, कल के रोमानियाके प्रकाशन संस्था, दु हजार छौ, नब्बेके पन्ना । (ISBN 973-725-715-4)</ref> [[सर्वपल्ली राधाकृष्णन]] लिख हथिन कि समाधिमे निम्न तत्व सम्मिलित है: वितर्क, विचार, आनन्द आउ अस्मिता ।<ref>सर्पवल्ली राधाकृष्णन, भारतीय दर्शन, दुसर खण्ड, लन्दन, जार्ज एलन आउ उइन के प्रकाशन संस्था, एक हजार नौ सौ छेयासठ, तीन सौ अस्सी के पन्ना । (ISBN 978-019-569-841-1)</ref> ==योगके प्रसिद्ध ग्रन्थ== {| class="wikitable" |- ! ग्रन्थ !! रचयिता !! रचनाकाल/टिप्पणी |- | '''[[पतञ्जलि योगसूत्र|योगसूत्र]]''' || [[पतञ्जलि]] || ४०० ई पूर्व |- | '''[[योगभाष्य]]''' || [[वेदव्यास]] || द्वितीय शताब्दी |- | '''[[तत्त्ववैशारदी]]''' || [[वाचस्पति मिश्र]] || ८४१ ई |- |'''[[योगयाज्ञवल्क्य]]''' || [[याज्ञवल्क्य]] || सबसे पुरान संस्कृत पाण्डुलिपि ९मा-१०मष शताब्दीके है । |- | '''[[भोजवृत्ति]]''' || [[राजा भोज]] || ११मा शताब्दी |- | '''[[गोरक्षशतक]]''' || [[गुरु गोरख नाथ]] || ११मा-१२मा शताब्दी |- | '''[[योगचूडामण्युपनिषद]]''' || - || १४मा-१५मा शताब्दी (रिचर्ड रोसेन के अनुसार) |- | '''[[योगवार्तिक]]''' || [[विज्ञानभिक्षु]] || १६मा शताब्दी |- | '''[[योगसारसङ्ग्रह]]''' || विज्ञानभिक्षु || १६मा शताब्दी |- | '''[[हठयोगप्रदीपिका]]''' || [[स्वात्माराम|स्वामी स्वात्माराम]] || १५मा-१६मा शताब्दी |- | '''[[सूत्रवृत्ति]]''' || गणेशभावा || १७मा शताब्दी |- | '''[[योगसूत्रवृत्ति]]''' || [[नागेश भट्ट]]<ref>[https://kymyogavaisharadi.org/display/bhashya/vritti/devanagari नागोजीभट्ट कृत वृत्ति]</ref> || १७मा शताब्दी |- | '''[[शिवसंहिता]]''' || ऋषी आर्यवीर रुद्र || २५०० ई पूर्व |- | '''[[घेरण्डसंहिता]]''' || [[घेरण्ड मुनि]]|| १५०० ई पूर्व |- | '''[[हठरत्नावली]] || श्रीनिवास भट्ट || १७मा शताब्दी |- | '''[[मणिप्रभा]]''' || रामानन्द यति|| १८मा शताब्दी |- | '''[[सूत्रार्थप्रबोधिनी]]''' || नारायण तीर्थ || १८मा शताब्दी |- | '''[[जोगप्रदीपिका]]''' || जयतराम || १७३७ ई <br> ई हिन्दी, ब्रजभाषा, खड़ीबोलीके मिललजुलल भाषामे रचित है<br> आउ शब्दावली संस्कृतके अत्यन्त निकट है । |- | '''सचित्र योगसाधन''' || शिवमुनि || २०मा शताब्दी ; हिन्दीमे लिखित<ref>{{Cite web |url=https://www.shivmunisamaj.com/list-of-books-by-shivmuni |title=शिवमुनि महाराज का अमर साहित्य |access-date=31 दिसम्बर 2022 |archive-date=31 दिसम्बर 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221231051935/https://www.shivmunisamaj.com/list-of-books-by-shivmuni |url-status=dead }}</ref> |- | '''[[योगदर्शनम्]]''' || [[स्वामी सत्यपति परिव्राजक]] || २१मा शताब्दी |} ==एकरो देखथिन== * [[योगके इतिहास]] * [[योग दर्शन]] * [[अष्टाङ्ग योग]] * [[योगसूत्र]] * [[हठयोग]] * [[जैनधर्ममे योग]] * [[अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस]] * [[भारतीय मनोविज्ञान]] - कुछ लोग मान हथिन कि 'योग' भारतीय मनोविज्ञानके दोसरा नाम है । ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|2}} == बाहरी कड़ी == {{विकिसूक्ति|योग}} * [[wikt:योग_शब्दावली|योग-शब्दावली]] * [https://indianculture2025k.blogspot.com/2020/06/disease-prevention-by-yoga.html योग द्वारा रोग निवारण] * [https://kymyogavaisharadi.org/ योगवैशारदी] (कृणमचार्य योग मन्दिरम् के ई जालस्थल पर योगके अनेक ग्रन्थ उपलब्ध है) *[https://sanskrit.nic.in/syllabus/Prak_Shastri/PS_1_Sem_Yoga.pdf योग सैद्धान्तिक] (प्राक्शास्त्री प्रथमवर्ष, प्रथम सत्रार्ध लागि) *[https://sanskritdocuments.org/sanskrit/yoga/ योग सम्बन्धित ग्रन्थ] (देवनागरीमे) {{योग}} {{भारतीय दर्शन}} [[श्रेणी:हिन्दु दार्शनिक अवधारणा]] [[श्रेणी:योग]] [[श्रेणी:भारतीय दर्शन]] [[श्रेणी:संस्कृत शब्द]] [[श्रेणी:ध्यान]] [[श्रेणी:व्यायाम]] [[श्रेणी:भारतीय आविष्कार]] 7gmkznorqx1j1zr0k747xgkk1t47jkx 80879 80878 2026-10-03T06:15:57Z Pataliputra01 5 80879 wikitext text/x-wiki {{multiple image | footer = १२मा-१३मा शताब्दीके एगो भारतीय चित्रमे [[योगी]] तथा [[योगिनी]] | image1 = A yogi seated in a garden.jpg | width1 = 140 | alt1 = एगो पुरुष योगी | image2 = Female Ascetics (Yoginis) LACMA M.2011.156.4 (1 of 2).jpg | width2=160 | alt2 = दुगो महिला योगिनी }} [[सञ्चिका:Sivakempfort.jpg|thumb|right|200px|[[पद्मासन]] मुद्रामे यौगिक ध्यानस्थ [[शिव]]-मूर्ति]] '''योग''' प्राचीन भारतीय ऋषिमुनि आउ तत्त्ववेत्ता द्वारा प्रतिपादित एक विशिष्ट आध्यात्मिक प्रक्रिया है । [[पतञ्जलि]] 'चित्तके वृत्तिके निरोध' के योग कहलथिन हे आउ एकर आठ अङ्ग (अष्टाङ्ग) बतैलथिन हे - [[यम]], [[नियम]], [[आसन]], [[प्राणायाम]], [[प्रत्याहार]], [[धारणा]], [[ध्यान]] आउ [[समाधि]] । [[वेद व्यास|व्यास]] [[समाधि|समाधिए]]के योग मान हथिन । [[योगवासिष्ठ]]के अनुसार योग ऊ युक्ति है जेकरा द्वारा संसार सागरसे पार जाएल जा सक है । योगके ढेर मनी अङ्ग आउ प्रकार होव है जेकरा द्वारा हमनीके [[ध्यान]], [[समाधि]] आउ [[मोक्ष]] तक पहुँचेला होव हैै । 'योग' शब्द आउ एकर प्रक्रिया एवं धारणा [[हिन्दुधर्म]], [[जैनधर्म]] आउ [[बौद्धधर्म]]मे [[ध्यान]] प्रक्रियासे सम्बन्धित है । योग शब्द भारतसे बौद्ध पन्थके साथे [[चीन]], [[जापान]], [[तिब्बत]], [[दक्षिणपूर्व एशिया]] आउ [[श्रीलङ्का|श्रीलङ्को]]मे फैल गेलै हे आउ ई समय सब सभ्य जगत्‌ मे लोग एकरासे परिचित हथिन । सिद्धिके बाद पहिला बेर [[११ दिसम्बर]] [[२०१४]] के [[संयुक्त राष्ट्रसंघ|संयुक्त राष्ट्र महासभा]] प्रत्येक वर्ष [[२१ जून]]के [[विश्व योग दिवस]]के रूपमे मान्यता देलकै हे । [[हिन्दुधर्म]], [[जैनधर्म]] आउ [[बौद्धधर्म]]मे योगके अनेक सम्प्रदाय है । योगके विभिन्न लक्ष्य है आउ योगके अलगे-अलगे व्यवहार है ।<ref>Denise Lardner Carmody, John Carmody (1996), Serene Compassion. Oxford University Press US. p. 68.</ref><ref> Stuart Ray Sarbacker, Samādhi: The Numinous and Cessative in Indo-Tibetan Yoga. SUNY Press, 2005, pp. 1–2.</ref><ref> तत्त्वार्थसूत्र [६.१], देखथिन मनु दोषी (२००७) Translation of Tattvarthasutra, Ahmedabad: Shrut Ratnakar p. 102</ref> परम्परागत योग आउ एकर आधुनिक रूप विश्वभरमे प्रसिद्ध है । सबसे पहिले 'योग' शब्दके उल्लेख [[ऋग्वेद]]मे भेट है । एकर बाद अनेक [[उपनिषद]]मे एकर उल्लेख ऐलै हे । [[कठोपनिषद]]मे सबसे पहिले योग शब्द ओही अर्थमे प्रयुक्त होव है जे अर्थमे एकरा आधुनिक समयमे समझल जा है । मानल जा है कि कठोपनिषदके रचना ईसापूर्व पच्चीसमा आउ तीसरा शताब्दी ईसापूर्वके बीचके कालखण्डमे होइलै हल । [[पतञ्जलि]]के [[योगसूत्र]] योगके सबसे पूर्ण ग्रन्थ है । एकर रचनाकाल ईसाके प्रथम शताब्दी या ओकर आसपास मानल जा है । [[हठ योग]]के ग्रन्थ ९मा से लेके ११मा शताब्दीमे रचल जानल लगलै हल । एकर विकास [[तन्त्र]]से होलै । [[पश्चिमी जगत]]मे "योग" के हठयोगके आधुनिक रूपमे लेल जा है जेकरामे शारीरिक फिटनेस, तनाव-शैथिल्य आउ विश्रान्तिके तकनीकके प्रधानता है । ई सब तकनीक मुख्यतः [[आसन]] पर आधारित है जखनिकि परम्परागत योगके केन्द्र बिन्दु [[ध्यान]] है आउ ऊ सांसारिक लगावसे छुटकारा दियावेके प्रयास कर है । पश्चिमी जगतमे आधुनिक योगके प्रचार-प्रसार भारतसे ऊ सब देशमे गेल गुरु कैलथिन जे प्रायः [[स्वामी विवेकानन्द]]के पश्चिमी जगतमे प्रसिद्धिके बाद ओहाँ गेलथिन हल । == व्युत्पत्ति, परिभाषा एवं प्रकार == '''योग''' शब्द युज् [[धातु (संस्कृतके क्रिया शब्द)|धातु]]मे ‘घञ्’ [[प्रत्यय]] लगावेसे निष्पन्न होव है । [[धातुपाठ]]मे युज्‌ शब्दके तीन अर्थ उपलब्ध होव है - समाधि, संयोग, संयमन । किन्तु योगशात्रके प्रतिपादक शब्द निःसन्देह दिवादिगणीय "युज्" धातुसे बनल है जेकर व्युत्पत्ति लभ्य अर्थ है 'समाधि' । [[व्यास]]जी स्पष्ट शब्दमे कहलथिन हे - "योगः समाधिः" । ओइसे ‘योग’ शब्द ‘युजिर योगे’ एवं ‘युज संयमने’ धातुओसे निष्पन्न होव है किन्तु तखनि ई स्थितिमे योग शब्दके अर्थ क्रमशः योगफल, जोड़ एवं नियमन होतै । आगे योगमे हमनी देखबै कि आत्मा आउ परमात्माके विषयोमे योग कहल गेलै हे । पाणिनीय [[गणपाठ]]मे तीन 'युज्' धातुके पाठ भेट है - :१) युज् समाधौ – दिवादिगणीय :२) युजिर् योगे – रुधादिगणीय :३) युज् संयमने - चुरादिगणीय '''युज् समाधौ''' – दिवादिगणीय युज् धातुके अर्थ है समाधि । समाधिके प्रकृति प्रत्यय अर्थ है सम्यक् स्थापन । दुसर अर्थमे समाधिके सिद्धिला जुड़ल । '''युजिर् योगे''' – रुधादिगणीय युज् धातुके अर्थ है जुड़ल, जोड़ल, मेल कैल, संयोग कैल अर्थात् ई दुःख रूपी संसारसे वियोग आउ ईश्वरसे संयोगके नाम योग है । भगवद्गीतोमे वर्णन भेट है - ''तं विद्यात् दुखंसंयोगवियोगं योग संज्ञितम् ।'' (६/२३) ''' युज् संयमने''' – चुरादिगणीय युज् धातुके अर्थ है संयमन अर्थात् मनके संयम अथवा मनके नियमन । मनके संयमित कैले योग है । ई प्रकार योगके अर्थ होलै - "योग साधनाके अपनावित मनके नियन्त्रित करके, संयमित करके, आत्माके परमात्मासे मिलन" । [[परिभाषा]] ऐसन होवेके चाही जे अव्याप्ति आउ अतिव्याप्ति दोषसे मुक्त होवे, योग शब्दके वाच्यार्थके ऐसन लक्षण बता सके जे प्रत्येक प्रसङ्गला उपयुक्त होवे आउ योगके इलावा कोनो अन्य वस्तुला उपयुक्त न होवे । [[भगवद्गीता]] प्रतिष्ठित ग्रन्थ मानल जा है । ओकरामे योग शब्दके ढेर बार प्रयोग होलै हे । कखनियो अकेले आउ कखनियो सविशेषण, जैसे बुद्धियोग, सन्यासयोग, कर्मयोग । वेदोत्तर कालमे [[भक्तियोग]] आउ [[हठयोग]] नामो प्रचलित हो गेलै हे । [[पतञ्जलि]] [[योगदर्शन]]मे 'क्रियायोग' शब्द देखेमे आव है । [[पाशुपत योग]] आउ माहेश्वर योग नियन शब्दोके प्रसङ्ग भेट है । ई सब स्थलमे योग शब्दके जे अर्थ है ऊ एक दोसरसे भिन्न है । [[गीता]]मे [[श्रीकृष्ण]] एक स्थल पर कहलथिन हे ''''योगः कर्मसु कौशलम्'''‌' (कर्ममे कुशलते योग है) । ई वाक्य योगके परिभाषा न है । कुछ विद्वानके ई मत है कि जीवात्मा आउ परमात्माके मिल जाएके योग कहल जा है । ई बातके स्वीकार करेमे ई बड़ आपत्ति खड़ा होव है कि [[बौद्धधर्म|बौद्धमतावलम्बियो]] जे परमात्माके सत्ताके स्वीकार न करथिन, योग शब्दके व्यवहार कर आउ योगके समर्थन कर हथिन । एही बात [[साङ्ख्य|साङ्ख्यवादियो]]ला कहल जा सक है जे ईश्वरके सत्ताके असिद्ध मान हथिन । [[पतञ्जलि]] [[योगसूत्र]]मे जे परिभाषा देलथिन हे 'योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः', चित्तके वृत्तिके निरोधके नाम योग है । ई वाक्यके दु अर्थ हो सक है - चित्तवृत्तिके निरोधके अवस्थाके नाम योग है या ई अवस्थाके लावेके उपायके योग कहल जा है । किन्तु ई परिभाषा पर ढेर विद्वानके आपत्ति है । उनकर कहलाम है जे चित्तवृत्तिके प्रवाहेके नाम चित्त है । पूर्ण निरोधके अर्थ होतै चित्तके अस्तित्वके पूर्ण लोप, चित्ताश्रय समस्त स्मृति आउ संस्कारके निःशेष हो जाएल । यदि ऐसन हो जाए त फिर समाधिसे उठल सम्भव न होतै । काहेकि ऊ अवस्थाके सहाराला कोनो संस्कार बचल न होतै, प्रारब्ध दग्ध हो गेल होतै । निरोध यदि सम्भव होवै त [[श्रीकृष्ण]]के ई वाक्यके का अर्थ होतै ? ''योगस्थः कुरु कर्माणि'', योगमे स्थित होके कर्म करथिन । विरुद्धावस्थामे कर्म हो न सकै आउ ऊ अवस्थामे कोनो संस्कार न पड़ सकै, स्मृति न बन सकै, जे समाधिसे उठेके बाद कर्म करेमे सहायक होवे । संक्षेपमे आशय ई है कि योगके शास्त्रीय स्वरूप, ओकर दार्शनिक आधार, के सम्यक्‌ रूपसे बुझल बड़ी सरल न है । संसारके मिथ्या मानेवाला [[अद्वैत वेदान्त|अद्वैतवादियो]] निदिध्याह्नके नामसे ओकर समर्थन कर है । अनीश्वरवादी साङ्ख्य विद्वानो ओकर अनुमोदन कर हथिन । [[बौद्धधर्म|बौद्धे]] न, [[इस्लाम|मुसलमान]] [[सूफी]] आउ [[ईसाई]] मिस्टिको कोनो न कोनो प्रकार अपन सम्प्रदायके मान्यता आउ दार्शनिक सिद्धान्तके साथे ओकर सामञ्जस्य स्थापित कर ले हथिन । ई सब विभिन्न दार्शनिक विचारधारामे कौन प्रकार ऐसन समन्वय हो सक है कि ऐसन धरातल मिल सके जेकरा पर योगके भित्ति खड़ा कैल जा सके, ई बड़ रोचक प्रश्न है किन्तु एकर विवेचनला बड़ी समय चाही । एहाँ ऊ प्रक्रिया पर तनीसुन विचार कर लेल आवश्यक है जेकर रूपरेखा हमनीके [[पतञ्जलि]]के सूत्रमे भेट है । तनीमनी शब्दभेदसे ई प्रक्रिया ऊ सब समुदायके मान्य है जे योगके अभ्यासके समर्थन कर हथिन । ===परिभाषा=== *(१) [[योगसूत्र|पातञ्जल योग दर्शन]]के अनुसार - '''योगश्चित्तवृतिनिरोधः''' (१/२) अर्थात् चित्तके वृत्तिके निरोधे योग है । *(२) [[साङ्ख्य दर्शन]]के अनुसार - '''पुरुषप्रकृत्योर्वियोगेपि योगइत्यमिधीयते ।''' अर्थात् पुरुष एवं प्रकृतिके पार्थक्यके स्थापित करके पुरुषके स्वरूपमे अवस्थित होइले योग है । *(३) [[विष्णुपुराण]]के अनुसार - '''योगः संयोग इत्युक्तः जीवात्म परमात्मने''' अर्थात् जीवात्मा एवं परमात्माके पूर्णतया मिलने योग है । *(४) [[भगवद्गीता]]के अनुसार - '''सिद्धासिद्धयो समोभूत्वा समत्वं योग उच्चते''' (२/४८) अर्थात् दुःख-सुख, लाभ-अलाभ, शत्रु-मित्र, शीत आउ उष्ण आदि द्वन्दमे सर्वत्र समभाव रखल योग है । *(५) [[भगवद्गीता]]के अनुसार - '''तस्माद्दयोगाययुज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम्''' अर्थात् कर्त्तव्य कर्म बन्धक न होवे एहीसे निष्काम भावनासे अनुप्रेरित होके कर्त्तव्य करेके कौशल योग है । *(६) [[आचार्य हरिभद्र]]के अनुसार - '''मोक्खेण जोयणाओ सव्वो वि धम्म ववहारो जोगो''' अर्थात् [[मोक्ष]]से जोड़ेवाला सब व्यवहार योग है । *(७) [[बौद्धधर्म]]के अनुसार - '''कुशल चितैकग्गता योगः''' अर्थात् कुशल चित्तके एकाग्रता योग है । भारतीय दार्शनिक आउ धार्मिक परम्परामे "योग" शब्दके अलगे-अलगे विधिसे परिभाषित कैल गेलै हे । {| class="wikitable" |- ! मूल ग्रन्थ !! अनुमानित रचना-काल !! योगके परिभाषा |- |''[[मैत्रायणी उपनिषद]]'' | लगभग चतुर्थ शताब्दी ईसापूर्व | ''कत्वं प्राणमनसोरिन्द्रियाणां तथैव च ।'' <br>''सर्वभाव परित्यागो योग इत्यभिधीयते ॥'' -- मैत्रायणी उपनिषद् 6/25 <br>अर्थात् प्राण, मन एवं इन्द्रियके एक हो जाएल, एकाग्रावस्थाके प्राप्त कर लेल, बाह्म विषयसे विमुख होके इन्द्रियके मनमे आउ मन आत्मामे लग जाएल, प्राणके निष्चल हो जाएल योग है । |- | [[वैशेषिक सूत्र]] | लगभग चौथा शताब्दी ईसा पूर्व | ''तदनारम्भ आत्मस्ये मनसि शरीरस्य दुःखाभावः संयोगः ।'' -- वैशेषिक सूत्र ६/२/१६<br> अर्थात् मन आत्मामे स्थिर होवे पर ओकर (मनके) कार्यके अनारम्भ है, ऊ योग है । |- | ''[[कठोपनिषद]]'' | ईसा पूर्वके अन्तिम शताब्दी | ''यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह ।''<br>''बुद्धिश्च न विचेष्टते तामाहुः परमां गतिम् ॥''<br>''तां योगमिति मन्यन्ते स्थिरामिन्द्रियधारणाम्‌ ।''<br>''अप्रमत्तस्तदा भवति योगो हि प्रभवाप्ययौ ॥'' -- कठोपनिषद ६ / १०-११, नचिकेता आउ यमके बीच संवाद<br>जखनि मनके साथे समस्त ज्ञानेन्द्रिय भलीभाँति स्थिर हो जा है आउ बुद्धियोके कोनो चेष्टा न रहै तखनि ई अवस्थाके परमागति कहल जा है । ओही स्थिर इन्द्रिय-धारणाके योग कहल जा है । ऊ अवस्थामे साधक प्रमाद रहित होव है । काहेकि 'योग' एही पदार्थके उद्भव एवं लय (प्रभवाव्ययौ) दुनहीँ है । |- | ''[[भगवद्गीता]]'' | लगभग दोसर शताब्दी ईसा पूर्व | "सफलता आउ असफलता दुनोमे समभाव (एक समान) रहल । ऐसन समते योग कहला है ।" (२.४८) "कर्ममे कुशलते योग है ।" (२.५०) "ई जानथिन कि जेकरा योग कहल जा है, ऊ दुःखके संयोगसे वियोग (दुःखसे मुक्ति) है ।" (६.२३) |- | ''[[पतञ्जलि योगसूत्र]]'' | लगभग प्रारम्भिक शताब्दी ईस्वी | १.२. ''योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः'' – "चित्तके वृत्तिके रुक जाएले योग है ।" १.३. तखनि [[पुरुष (साङ्ख्य)|पुरुष]] |- | ''योगभाष्य'' | योगसूत्रके समाने | ''योगः समाधिः'' - "समाधिए योग है," जे [[एकाग्रता]] आउ ''निरुद्ध'' मने विषय-रहित [[समाधि]] (''असम्प्रज्ञात समाधि'') के सन्दर्भित कर है । |- | ''[[योगाचारभूमि-शास्त्र]] (श्रावकभूमि)'', एक [[महायान]] बौद्ध [[योगाचार]] ग्रन्थ | चौथा शताब्दी ईस्वी | | "योग चार प्रकारके है - श्रद्धा (विश्वास), आकांक्षा, दृढ़ता आउ उपाय ।" (२.१५२) |- | [[पाशुपत सूत्र]] पर कौण्डिन्यके ''पञ्चार्थभाष्य'' | चौथा शताब्दी ईस्वी | "ई प्रणालीमे जीवात्मा आउ ईश्वर (प्रभु) के मिलने योग है ।" (१.१.४३) |- | [[हरिभद्र सूरी]] द्वारा रचित एक [[जैन ग्रन्थ]] | छठा शताब्दी ईस्वी | "दृढ़ विश्वासके साथे योगीके स्वामि हमनीके सिद्धान्तमे योगके सम्यक् ज्ञानसे शुरू होवेवाला तीनो [सम्यक् ज्ञान, सम्यक् दर्शन आउ सम्यक् चारित्र] के संयोग (''सम्बन्धः'') के रूपमे परिभाषित कैलन हे काहेकि [एकरासे] [[मोक्ष]]के साथे जुड़ाव होव है.... सामान्य बोलचालमे ई [योग] शब्द एकर कारणके साथे [आत्माके] सम्पर्कोके दर्शाव है काहेकि कार्यला कारणके उपयोग सामान्य है ।" (२, ४) |- | ''[[लिङ्ग पुराण]]'' | ७मा–१०मा शताब्दी ईस्वी | " 'योग' शब्दसे तात्पर्य [[निर्वाण]]से है जे [[शिव]]के स्थिति है ।" (१.८.५ए) |- | [[आदि शङ्कराचार्य]]के ''[[ब्रह्मसूत्र]]-भाष्य'' | लगभग ८मा शताब्दी ईस्वी | "योगके ग्रन्थमे कहल गेलै है: 'योग वास्तविकता (तत्त्व) के जानेके साधन है' (''अथ तत्त्वदर्शनभ्युपायो योगः'')" (२.१.३) |- | ''मालिनीविजयोत्तर तन्त्र'', अद्वैत [[कश्मीर शैव दर्शन]]के प्राथमिक ग्रन्थमे से एक | ६ठा–१०मष शताब्दी ईस्वी | "एक सत्ताके दोसर सत्ताके साथ एक हो जाएल योग कहल जा है ।" (४.४-८) |- | [[शैव सिद्धान्त]]के विद्वान नारायणकण्ठके ''मृगेन्द्रतन्त्रवृत्ति'' | ६ठा–१०मा शताब्दी ईस्वी | "आत्म-नियन्त्रण (स्वामित्व) प्राप्त कैले योगी होएल है । योगी शब्दके अर्थ है 'ऊ जे अनिवार्य रूपसे अपन स्वरूपके अभिव्यक्ति... शिव-त्व (''शिवत्वम्'') से संयुक्त' होवे ।" |- | लक्ष्मणदेशिकेन्द्रके ''शारदातिलक'', एक [[शाक्त धर्म]] | ११मा शताब्दी ईस्वी | "योगके विशेषज्ञ कह हथ जीवात्माके [[आत्मा]] |- | ''[[योगबीज]]'', एक [[हठयोग]] ग्रन्थ | १४मा शताब्दी ईस्वी | "[[अपान]] आउ प्राण, अपन स्वयं के [[रज]] आउ वीर्य, सूर्य आउ चन्द्रमा, जीवात्मा आउ परमात्माके मिलन आउ एही प्रकार सब द्वन्द्वके मिलन योग कहला है ।" (८९) |} == योगके इतिहास == [[सञ्चिका:Shiva Pashupati.jpg|300px|thumb|right|मोहनजोदड़ो-हड़प्पासे प्राप्त मोहरमे योगमुद्रा]] {{मुख्य|योगके इतिहास}} [[वेद|वैदिक]] [[संहिता]]के अन्तर्गत तपस्वी ''तपस (संस्कृत)'' के बारेमे ([[ब्राह्मण|(कल ब्राह्मण)]]) प्राचीन कालसे वेदमे (१९०० से १५०० ईपू) उल्लेख भेट है जखनिकि तापसिक साधनाके समावेश प्राचीन वैदिक टिप्पणीमे प्राप्त है ।<ref name="Flood, p. 94">[21] ^फ्लड, पी. 94.</ref> ढेर मूर्ती जे सामान्य योग या [[समाधि]] मुद्राके प्रदर्शित कर है [[सिन्धुघाटी सभ्यता]] (३३००-१७०० ईपू) के स्थान पर प्राप्त होलै हे । पुरातत्त्वज्ञ ग्रेगरी पोस्सेह्लके अनुसार "ई सब मूर्ति योगके धार्मिक संस्कार" के योगसे सम्बन्धके सङ्केत कर है ।<ref>[22] ^ पोस्सेह्ल (2003), पीपी. 144-145</ref> यद्यपि ई बातके निर्णयात्मक सबूत न है तैयो अनेक पण्डितके रायमे सिन्धुघाटी सभ्यता आउ योग-[[ध्यान]]मे सम्बन्ध है ।<ref>देखथिन: * [[योनातान मार्क केनोयेर|जोनाथन मार्क केनोयेरएक]] मूर्तीके "योग मुद्रामे बैठल" ऐसन वर्णन कर है । [http://www.harappa.com/indus/33.html जोनाथन मार्क केनोयेर द्वारा लिखब, "अरौण्ड द इण्डस इन ९० स्लाइड्स". ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090323041459/http://www.harappa.com/indus/33.html|date=23 मार्च 2009}} * केरल वेर्नर लिख है " पुरातात्विक खोज हमनीके अनुमान करेके समर्थन कर है कि आर्य [[भारत]]के पूर्वके लोग योगशास्त्रके क्रियासे परिचित हलन". {{cite book|url=http://books.google.com/books?id=c6b3lH0-OekC&pg=PA103|title=Yoga and Indian Philosophy|last=Werner|first=Karel|date=1998|publisher=Motilal Banarsidass Publ.|isbn=9788120816091|page=103}}[23] * [[हेन्रीच जिम्मर]] एक मुद्रामे "योगमुद्रा" के वर्णन कर है । {{cite book|url=https://archive.org/details/mythssymbolsindi00zimm|title=Myths and Symbols in Indian Art and Civilization|last=Zimmer|first=Heinrich|publisher=Princeton University Press, New Ed edition|year=1972|ISBN=978-0691017785|page=[https://archive.org/details/mythssymbolsindi00zimm/page/n182 168]}} * [[थोमस म्क्विल्ले]] लिख हथिन कि "ई छौ रहस्यमय सिन्धुघाटी मुद्राके छविमे जे उत्कीर्ण मूर्ति है ओकरामे हठयोगके ''मूलबन्धासन '' नामके आसन या ओकरासे मिलित जुलित ''उत्कटासन '' या ''बद्धा कोनासना '' प्रदर्शित है । {{cite book|url=http://books.google.com/books?id=Vpqr1vNWQhUC&pg=PA219|title=The shape of ancient thought|last=McEvilley|first=Thomas|date=2002|publisher=Allworth Communications|isbn=9781581152036|pages=219-220}} * डॉ॰ फरजन्द मसीह, पञ्जाब विश्वविद्यालयके पुरातत्व विभागके अध्यक्ष हालेमे प्राप्त एगो मुद्राके वर्णन एक योगीके रूपके कह हथिन । [http://www.dawn.com/2007/05/08/nat7.htm अपूर्व वस्तुके खोज खण्डहरमे निहित खजाना दने सङ्केत कर है । ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100215133034/http://www.dawn.com/2007/05/08/nat7.htm|date=15 फरवरी 2010}} * गेविन फ्लड, "पशुपति सील" जेकि अन्य सीलमे से एक है, के बारेमे विवाद करित लिख है कि ई रूप एक योग मुद्रामे बैठल व्यक्तिके स्पष्ट न लगै या ई एगो मानव आकृतिके प्रतिनिधित्व करित लग है । फ्लड, पीपी. 28-29 . * पशुपति सीलके बारेमे जियोफ्रे सामुएलके मानल है कि "वास्तवमे हमनीके ई स्पष्ट न है कि ई मूर्ति कोनो नारी या पुरुष केकर व्याख्या कर है".{{cite book|url=http://books.google.com/books?id=JAvrTGrbpf4C&pg=PA4|title=The Origins of Yoga and Tantra|last=Samuel|first=Geoffrey|date=2008|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521695343|page=4}}[26]</ref> [[ध्यान]]मे उच्च चैतन्यके प्राप्त करेके रीतिके विकास श्रमानिक परम्परा द्वारा एवं उपनिषद् के परम्परा द्वारा विकसित होलै हल ।<ref>[27] ^ फ्लड, पीपी. 94-95.</ref> बुद्धके पूर्व एवं प्राचीन ब्रह्मिनिक ग्रन्थमे [[ध्यान]]के बारेमे कोनो ठोस सबूत न भेट है । बुद्धके दु शिक्षकके ध्यानके लक्ष्यके प्रति कहल वाक्यके आधार पर वय्न्न ई तर्क कर है कि निर्गुण ध्यानके पद्धति ब्रह्मिन परम्परासे निकललै एहीसे उपनिषद् के [[सृष्टि]]के प्रति कहल कथनमे एवं ध्यानके लक्ष्यला कहल कथनमे समानता है ।<ref>[28] ^ अलेक्जेण्डर व्य्न्न, दी ओरिजिन ऑफ बुद्धिस्ट मेडिटेशन. रौतलेड्ग 2007, पृष्ठ 51.</ref> ई सम्भावित होहु सक है, नहियो.<ref>[29] ^ अलेक्जेण्डर व्य्न्न, दी ओरिजिन ऑफ बुद्धिस्ट मेडिटेशन. रौतलेड्ग 2007, पृष्ठ 56.</ref> उपनिषदमे [[ब्रह्माण्ड]] सम्बन्धी बयानके वैश्विक कथनमे कोनो [[ध्यान]]के रीतिके सम्भावनाके प्रति तर्क देइत कहल जा है कि [[नासदीय सूक्त]] कोनो [[ध्यान]]के पद्धति दने [[ऋग्वेद]]से पूर्वो इशारा कर है ।<ref>[30] ^ अलेक्जेण्डर व्य्न्न, दी ओरिजिन ऑफ बुद्धिस्ट मेडिटेशन । रौतलेड्ग 2007, पृष्ठ 51 ।</ref> [[हिन्दु]] ग्रन्थ आउ [[बौद्ध]] ग्रन्थ प्राचीन ग्रन्थमे से एक है जेकरामे ध्यान तकनीकके वर्णन प्राप्त होव है ।<ref>[31] ^ [[रिचर्ड गोम्ब्रिच]], ''थेरवाद बौद्ध धर्म: ए सोशल हिस्ट्री फ्रॉम एन्सिएण्ट बनारस टू माडर्न कोलम्बो ।'' रौतलेड्ग आउ केगन पॉल, 1988, पृष्ठ 44 ।</ref> ओखनी ध्यानके प्रथा आउ अवस्थाके वर्णन कर है जे बुद्धसे पहिले अस्तित्वमे हलै आउ साथे ऊ सब प्रथाके वर्णन कर है जे पहिले बौद्धधर्मके भीतरे विकसित होलै ।<ref>[32] ^ अलेक्जेण्डर व्य्न्न, दी ओरिजिन ऑफ बुद्धिस्ट मेडिटेशन । रौटलेड्ज 2007, पृष्ट 50 ।</ref> हिन्दु वाङ्मयमे "योग" शब्द पहिले कथा उपनिषदमे प्रस्तुत होलै जने ज्ञानेन्द्रियके नियन्त्रण आउ मानसिक गतिविधिके निवारणके अर्थमे प्रयुक्त होलै हे जे उच्चतम स्थिति प्रदान करेवाला मानल गेलै हे ।<ref>[33] ^ फ्लड, पी. 95 । विद्वान कथा उपनिषदके पूर्व बौद्धत्वके साथे सूचीबद्ध न करथिन । उदाहरणला हेल्मथ वान ग्लासेनप्प देख सक हथिन, 1950 कार्यवाहीके "अकादेमी देर विस्सेन्स्चाफ्तेँ," लितेरातुर अण्ड से [http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/vonglasenapp/wheel002.html http://www.accesstoinsight.org/ lib/authors/vonglasenapp/wheel002.html.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130204142029/http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/vonglasenapp/wheel002.html |date=4 फरवरी 2013 }} कुछ लोग कह हथिन कि ई पद बौद्ध है, उदाहरण हाजिम नाकामुरा के ए हिस्ट्री ऑफ एअर्ली वेदान्त फिलोसोफी, फिलोसोफी ईस्ट अण्ड वेस्ट, वोल. 37, अङ्क. 3 (जुलाई 1987) जेकरा अरविन्द शर्मा समीक्षा करलथिन हे, पीपी 325-331 । पाली शब्द "योग" के प्रयोग करेके एक व्यापक जाँचला पूर्व बौद्ध ग्रन्थमे देखथिन, थोमस विलियम र्ह्य्स डेविड, विलियम स्टेड, ''पाली-इङ्ग्लिश शब्दकोष'' मोतीलाल बनारसीदास पुब्ल द्वारा डालथिन, 1993, पृष्ठ 558: [http://books.google.com/books?id=xBgIKfTjxNMC&amp;pg=RA1-PA558&amp;dq=yoga+pali+term&amp;lr=#PRA1-PA558,M1 http://books.google.com/books?id=xBgIKfTjxNMC&amp;pg=RA1-PA558&amp;dq=yoga+pali+ term&amp;ir = # PRA1 lr-PA558, M1.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150322083352/http://books.google.com/books?id=xBgIKfTjxNMC&pg=RA1-PA558&dq=yoga+pali+term&lr=#PRA1-PA558,M1 |date=22 मार्च 2015 }} धम्मपदामे "आध्यात्मिक अभ्यास" के अर्थमे ई शब्दके प्रयोगला देखथिन गिल फ्रोन्स्दल, दी धम्मपदा, शम्भाला, 2005, पृष्ठ 56, 130 देखथिन ।</ref> महत्वपूर्ण ग्रन्थ जे योगके अवधारणासे सम्बन्धित है ऊ मध्यकालीन [[उपनिषद्]], [[महाभारत]], [[भगवद्गीता]] (२०० ईपू) एवं [[पतञ्जलि योगसूत्र]] (४०० ईपू) है । ==== पतञ्जलिके योगसूत्र ==== {{मुख्य|योगसूत्र}} [[भारतीय दर्शन]]मे षड् [[आस्तिक दर्शन|दर्शन]]मे से एकके नाम योग है ।<ref>छौ आस्तिक दर्शन सम्प्रदायके एक सिंहावलोकन ला समूह पर विस्तारके साथ देखथिन : राधाकृष्णन अएण्ड मूर, "सामग्री" आउ पीपी स्कूल ^४५३-४८७ ।</ref><ref> योग घरानाके एक संक्षिप्त सिंहावलोकन ला देखथिन: चटर्जी एण्ड दत्ता, पी ४३ ।</ref> योग दार्शनिक प्रणाली,[[साङ्ख्य]] स्कूलके साथे निकटतासे सम्बन्धित है ।<ref>दर्शन आउ सङ्ख्याके बीच घनिष्ठ सम्बन्धला देखथिन: चटर्जी एण्ड दत्ता, पी ४३ ।</ref> ऋषि [[पतञ्जलि]] द्वारा व्याख्यायित योग सम्प्रदाय साङ्ख्य मनोविज्ञान आउ तत्वमीमांसाके स्वीकार कर है किन्तु साङ्ख्य घरानाके तुलनामे अधिक आस्तिक है । ई प्रमाण है काहेकि साङ्ख्य वास्तविकताके पच्चीस तत्वमे ईश्वरीय सत्तो जोड़ल गेलै हे ।<ref>अवधारणाके योग स्वीकृतिला किन्तु भगवान् ला एक वर्गके जोड़ेके क्रियाके साथ देखथिन: राधाकृष्णन एण्ड मूर, पी ४५३ ।</ref><ref>साङ्ख्यके २५ सिद्धान्तके योग स्वीकार करेला देखथिन: चटर्जी एण्ड दत्त, पी ४३ ।</ref> योग आउ साङ्ख्य एक दोसरासे एतना मिल-जुल है कि मेक्स म्युल्लर कह है "ई दु दर्शन एतना प्रसिद्ध हलै कि एक दोसराके अन्तर समझेला एकके प्रभुके साथे आउ दोसरके प्रभुके बिन मानल जा है ।...."<ref>म्युलर (१८९९), अध्याय ७, "योग फिलोसोफी", पी १०४ ।</ref> साङ्ख्य आउ योगके बीच घनिष्ठ सम्बन्ध हेन्रीच जिम्मेर समझाव हथिन : <blockquote class="toccolours" style="float:none;padding:10px 15px 10px 15px;display:table"> ई दोनोके भारतमे जुड़वाके रूपमे मानल जा है जे एके विषयके दु पहलू है । साङ्ख्य एहाँ मानव प्रकृतिके बुनियादी सैद्धान्तिकके प्रदर्शन, विस्तृत विवरण आउ ओकर तत्वके परिभाषित, बन्धन ''(बन्धा)'' के स्थितिमे उनकर सहयोग करेके विधि, सुलझावटके समय अपन स्थितिके विश्लेषण या मुक्तिमे वियोजन [[मोक्ष]]के व्याख्या कैल गेलै हे । योग विशेष रूपसे प्रक्रियाके गतिशीलताके सुलझावेला उपचार कर है आउ मुक्ति प्राप्त करेके व्यावहारिक तकनीकके सिद्धान्त कर है अथवा 'अलगाव-एकीकरण'''(कैवल्य)'' के उपचार कर है ।<ref>जिम्मेर (1951), पी २८० ।</ref> </blockquote> पतञ्जलि व्यापक रूपसे औपचारिक योग दर्शनके संस्थापक मानल जा हथिन ।<ref>दार्शनिक प्रणालीके संस्थापक पतञ्जलि योगके ई रूप देलथिन, देखथिन : चटर्जी आउ पी० दत्त ४२ </ref> पतञ्जलि योग, बुद्धिके नियन्त्रणला एक प्रणाली है जेकरा [[राज योग]]के रूपमे जानल जा है ।<ref>मनके नियन्त्रणला एक तन्त्रके रूपमे "राजा योग" ला आउ एक महत्वपूर्ण कार्यके रूपमे पतण्जलिके योग सूत्रके साथे सम्बन्धला देखथिन: फ्लड (१९९६), पीपी ९६-९८ ।</ref> पतञ्जलि उनकर दुसर सूत्रमे "योग" शब्दके परिभाषित कर हथिन<ref name="yogasutrastext">{{cite web| last = Patañjali| first = | authorlink = Patanjali| author2 = | title = Yoga Sutras of Patañjali| work = | publisher = Studio 34 Yoga Healing Arts| date = 2001-02-01| url = http://www.studio34yoga.com/yoga.php#reading| format = [[etext]]| doi = | accessdate = 2008-11-24| archive-url = https://www.webcitation.org/61C1yPwVm?url=http://www.studio34yoga.com/classes#reading| archive-date = 25 अगस्त 2011| url-status = dead}}</ref> जे उनकर पूरा कामला व्याख्या सूत्र मानल जा है: <blockquote class="toccolours" style="float:none;padding:10px 15px 10px 15px;display:table">'''''योगः चित्त-वृत्ति निरोधः''' '' <br />- योग सूत्र 1.2</blockquote> ==योग दिवस== {{मुख्य|अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस}} २१ जून २०१५ के प्रथम अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस मनावल गेलै । ई अवसर पर १९२ देश आउ ४७ मुसलमान देशमे योग दिवसके आयोजन कैल गेलै । [[दिल्ली]]मे एक साथे ३५९८५ लोग योगाभ्यास कैलथिन । एकरामे ८४ देशके प्रतिनिधि उपस्थेथित हलथिन । ई अवसर पर भारत दु विश्व रिकॉर्ड बनाके 'गिनीज बुक ऑफ वर्ल्ड रिकॉर्ड्स' मे अपन नाम दर्ज करा लेलकै हे । पहिला रिकॉर्ड एक जगह पर सबसे अधिक लोगके एक साथे योग करेके बनलै त दुसरका एक साथे सबसे अधिक देशके लोगके योग करेके ।<ref>{{Cite web |url=http://www.jagran.com/news/national-india-create-two-world-records-on-international-day-12507610.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=23 जून 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150625055155/http://www.jagran.com/news/national-india-create-two-world-records-on-international-day-12507610.html |archive-date=25 जून 2015 |url-status=live }}</ref> योगके उद्देश्य योगके अभ्यासके ढेर लाभके बारेमे दुनियाभरमे जागरूकता बढ़ावल है । लोगके स्वास्थ्य पर योगके महत्व आउ प्रभावके बारेमे जागरूकता फैलावेला हर वर्ष २१ जूनके योगके अभ्यास कैल जा है । शब्द ‘योग‘ संस्कृत से लेल गेलै हे जेकर अर्थ है जुड़ल या एकजुट होएल । == योगके लक्ष्य == योगके लक्ष्य स्वास्थ्यमे सुधारसे लेके ''[[मोक्ष]] (आत्माके [[परमेश्वर]]के अनुभव)'' प्राप्त करे तक है ।<ref>जकोब्सन, पी १० ।</ref> जैनधर्म, [[अद्वैत वेदान्त]]के [[वेदान्त|मोनिस्ट]] सम्प्रदाय आउ [[शैव सम्प्रदाय]]के अन्तरमे योगके लक्ष्य मोक्षके रूप ले है जे सब सांसारिक कष्ट एवं जन्म आउ मृत्युके चक्र [[संसार|(संसार)]] से मुक्ति प्राप्त कैल है । उस क्षणमे परम [[ब्राह्मण|ब्रह्मण]]के साथे समरूपताके एक एहसास है । [[महाभारत]]मे योगके लक्ष्य [[ब्रह्मा]]के दुनियामे प्रवेशके रूपमे वर्णित कैल गेलै है, ब्रह्मके रूपमे अथवा [[आत्मा|आत्मन]]के अनुभव करित जे सब वस्तुमे व्याप्त है ।<ref>जकोब्सन, पी ९ ।</ref> मीर्चा एलीयाडे योगके बारेमे कह हथिन कि ई खाली एक शारीरिक व्यायामे न है, एक आध्यात्मिक तकनीको है ।<ref>मीर्चा ईटु, मीर्चा एलीयाडे, बुखारेस्ट, कल के रोमानियाके प्रकाशन संस्था, दु हजार छौ, नब्बेके पन्ना । (ISBN 973-725-715-4)</ref> [[सर्वपल्ली राधाकृष्णन]] लिख हथिन कि समाधिमे निम्न तत्व सम्मिलित है: वितर्क, विचार, आनन्द आउ अस्मिता ।<ref>सर्पवल्ली राधाकृष्णन, भारतीय दर्शन, दुसर खण्ड, लन्दन, जार्ज एलन आउ उइन के प्रकाशन संस्था, एक हजार नौ सौ छेयासठ, तीन सौ अस्सी के पन्ना । (ISBN 978-019-569-841-1)</ref> ==योगके प्रसिद्ध ग्रन्थ== {| class="wikitable" |- ! ग्रन्थ !! रचयिता !! रचनाकाल/टिप्पणी |- | '''[[पतञ्जलि योगसूत्र|योगसूत्र]]''' || [[पतञ्जलि]] || ४०० ई पूर्व |- | '''[[योगभाष्य]]''' || [[वेदव्यास]] || द्वितीय शताब्दी |- | '''[[तत्त्ववैशारदी]]''' || [[वाचस्पति मिश्र]] || ८४१ ई |- |'''[[योगयाज्ञवल्क्य]]''' || [[याज्ञवल्क्य]] || सबसे पुरान संस्कृत पाण्डुलिपि ९मा-१०मष शताब्दीके है । |- | '''[[भोजवृत्ति]]''' || [[राजा भोज]] || ११मा शताब्दी |- | '''[[गोरक्षशतक]]''' || [[गुरु गोरख नाथ]] || ११मा-१२मा शताब्दी |- | '''[[योगचूडामण्युपनिषद]]''' || - || १४मा-१५मा शताब्दी (रिचर्ड रोसेन के अनुसार) |- | '''[[योगवार्तिक]]''' || [[विज्ञानभिक्षु]] || १६मा शताब्दी |- | '''[[योगसारसङ्ग्रह]]''' || विज्ञानभिक्षु || १६मा शताब्दी |- | '''[[हठयोगप्रदीपिका]]''' || [[स्वात्माराम|स्वामी स्वात्माराम]] || १५मा-१६मा शताब्दी |- | '''[[सूत्रवृत्ति]]''' || गणेशभावा || १७मा शताब्दी |- | '''[[योगसूत्रवृत्ति]]''' || [[नागेश भट्ट]]<ref>[https://kymyogavaisharadi.org/display/bhashya/vritti/devanagari नागोजीभट्ट कृत वृत्ति]</ref> || १७मा शताब्दी |- | '''[[शिवसंहिता]]''' || ऋषी आर्यवीर रुद्र || २५०० ई पूर्व |- | '''[[घेरण्डसंहिता]]''' || [[घेरण्ड मुनि]]|| १५०० ई पूर्व |- | '''[[हठरत्नावली]] || श्रीनिवास भट्ट || १७मा शताब्दी |- | '''[[मणिप्रभा]]''' || रामानन्द यति|| १८मा शताब्दी |- | '''[[सूत्रार्थप्रबोधिनी]]''' || नारायण तीर्थ || १८मा शताब्दी |- | '''[[जोगप्रदीपिका]]''' || जयतराम || १७३७ ई <br> ई हिन्दी, ब्रजभाषा, खड़ीबोलीके मिललजुलल भाषामे रचित है<br> आउ शब्दावली संस्कृतके अत्यन्त निकट है । |- | '''सचित्र योगसाधन''' || शिवमुनि || २०मा शताब्दी ; हिन्दीमे लिखित<ref>{{Cite web |url=https://www.shivmunisamaj.com/list-of-books-by-shivmuni |title=शिवमुनि महाराज का अमर साहित्य |access-date=31 दिसम्बर 2022 |archive-date=31 दिसम्बर 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221231051935/https://www.shivmunisamaj.com/list-of-books-by-shivmuni |url-status=dead }}</ref> |- | '''[[योगदर्शनम्]]''' || [[स्वामी सत्यपति परिव्राजक]] || २१मा शताब्दी |} ==एकरो देखथिन== * [[योगके इतिहास]] * [[योग दर्शन]] * [[अष्टाङ्ग योग]] * [[योगसूत्र]] * [[हठयोग]] * [[जैनधर्ममे योग]] * [[अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस]] * [[भारतीय मनोविज्ञान]] - कुछ लोग मान हथिन कि 'योग' भारतीय मनोविज्ञानके दोसरा नाम है । ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|2}} == बाहरी कड़ी == {{विकिसूक्ति|योग}} * [[wikt:योग_शब्दावली|योग-शब्दावली]] * [https://indianculture2025k.blogspot.com/2020/06/disease-prevention-by-yoga.html योग द्वारा रोग निवारण] * [https://kymyogavaisharadi.org/ योगवैशारदी] (कृणमचार्य योग मन्दिरम् के ई जालस्थल पर योगके अनेक ग्रन्थ उपलब्ध है) *[https://sanskrit.nic.in/syllabus/Prak_Shastri/PS_1_Sem_Yoga.pdf योग सैद्धान्तिक] (प्राक्शास्त्री प्रथमवर्ष, प्रथम सत्रार्ध लागि) *[https://sanskritdocuments.org/sanskrit/yoga/ योग सम्बन्धित ग्रन्थ] (देवनागरीमे) {{योग}} {{भारतीय दर्शन}} [[श्रेणी:हिन्दु दार्शनिक अवधारणा]] [[श्रेणी:योग]] [[श्रेणी:भारतीय दर्शन]] [[श्रेणी:संस्कृत शब्द]] [[श्रेणी:ध्यान]] [[श्रेणी:व्यायाम]] [[श्रेणी:भारतीय आविष्कार]] ri8on2kuk35zmgqiqapw6i1ah6l9xnr तमिल भाषा 0 18349 80593 2026-10-02T12:17:53Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[तमिल् भाषा]] के पुनर्निर्देशित 80593 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[तमिल् भाषा]] 9u47k8kmiu71wqk2iwc3loi37q7jtrf द्राबिड़ीय भाषा 0 18350 80595 2026-10-02T12:18:42Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[द्राविडीय भाषा]] के पुनर्निर्देशित 80595 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[द्राविडीय भाषा]] 7equ8zvvvvwdalz9ru3e26vpogc4dmk पुडुचेरी 0 18351 80596 2026-10-02T12:19:01Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[पुदुच्चेरी]] के पुनर्निर्देशित 80596 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[पुदुच्चेरी]] kmlzgdzy7jdcdy8k8zjp7stleh4wexk सञ्जुक्तराज्य अमरिका 0 18352 80597 2026-10-02T12:19:40Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[संयुक्तराज्य अमेरिका]] के पुनर्निर्देशित 80597 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[संयुक्तराज्य अमेरिका]] p4c2hc9yqw4oj4hrtnzjiiaw5k5vf7d मलयालीभाषा 0 18353 80599 2026-10-02T12:21:17Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[मलयाल भाषा]] के पुनर्निर्देशित 80599 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[मलयाल भाषा]] eljf9viwt6muprmq2g6jt6hp3jf9aut मलयालमभाषा 0 18354 80600 2026-10-02T12:21:22Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[मलयाल भाषा]] के पुनर्निर्देशित 80600 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[मलयाल भाषा]] eljf9viwt6muprmq2g6jt6hp3jf9aut मलयालम भाषा 0 18355 80601 2026-10-02T12:21:29Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[मलयाल भाषा]] के पुनर्निर्देशित 80601 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[मलयाल भाषा]] eljf9viwt6muprmq2g6jt6hp3jf9aut मलयालम् भाषा 0 18356 80602 2026-10-02T12:21:31Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[मलयाल भाषा]] के पुनर्निर्देशित 80602 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[मलयाल भाषा]] eljf9viwt6muprmq2g6jt6hp3jf9aut मलयालं भाषा 0 18357 80603 2026-10-02T12:21:33Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[मलयाल भाषा]] के पुनर्निर्देशित 80603 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[मलयाल भाषा]] eljf9viwt6muprmq2g6jt6hp3jf9aut केरली भाषा 0 18358 80604 2026-10-02T12:21:35Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[मलयाल भाषा]] के पुनर्निर्देशित 80604 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[मलयाल भाषा]] eljf9viwt6muprmq2g6jt6hp3jf9aut कैरली भाषा 0 18359 80605 2026-10-02T12:21:38Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[मलयाल भाषा]] के पुनर्निर्देशित 80605 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[मलयाल भाषा]] eljf9viwt6muprmq2g6jt6hp3jf9aut कैरलीभाषा 0 18360 80606 2026-10-02T12:21:40Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[मलयाल भाषा]] के पुनर्निर्देशित 80606 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[मलयाल भाषा]] eljf9viwt6muprmq2g6jt6hp3jf9aut मलयाली भाषा 0 18361 80607 2026-10-02T12:21:43Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[मलयाल भाषा]] के पुनर्निर्देशित 80607 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[मलयाल भाषा]] eljf9viwt6muprmq2g6jt6hp3jf9aut कन्नड़ भाषा 0 18362 80610 2026-10-02T12:22:46Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[कन्नड भाषा]] के पुनर्निर्देशित 80610 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[कन्नड भाषा]] 8im1xl8j44zmwxbjfj035mvb0u3kx0b आन्ध्र भाषा 0 18363 80612 2026-10-02T12:23:46Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[तेलुगु भाषा]] के पुनर्निर्देशित 80612 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[तेलुगु भाषा]] atcmit16rf0te4feogsvdi9ooy70r6z आंध्र भाषा 0 18364 80613 2026-10-02T12:23:51Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[तेलुगु भाषा]] के पुनर्निर्देशित 80613 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[तेलुगु भाषा]] atcmit16rf0te4feogsvdi9ooy70r6z आंध्रभाषा 0 18365 80614 2026-10-02T12:23:54Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[तेलुगु भाषा]] के पुनर्निर्देशित 80614 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[तेलुगु भाषा]] atcmit16rf0te4feogsvdi9ooy70r6z मारीसस् 0 18366 80615 2026-10-02T12:24:18Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[मारिशस]] के पुनर्निर्देशित 80615 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[मारिशस]] dkiv6mdq153jfdy3p87tx2f09d98ftb जर्मनभाषा 0 18367 80619 2026-10-02T12:26:08Z ऐक्टिवेटेड् 76 ऐक्टिवेटेड् पन्ना [[जर्मनभाषा]] के [[जर्मन भाषा]] पर स्थानान्तरित कैलन 80619 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[जर्मन भाषा]] kj6cmoydw2zbw74l77nhogy6ocpvmcq श्रेणी:देवनागरीलिपिमे लिखल जायेवाला भाषा 14 18368 80629 2026-10-02T12:33:46Z ऐक्टिवेटेड् 76 ऐक्टिवेटेड् पन्ना [[श्रेणी:देवनागरीलिपिमे लिखल जायेवाला भाषा]] के [[श्रेणी:देवनागरी लिपिमे लिखल जाएवाला भाषा]] पर स्थानान्तरित कैलन 80629 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[:श्रेणी:देवनागरी लिपिमे लिखल जाएवाला भाषा]] s2utnnu326hscqcoml6rjja35dc6gph खोरठाभाषा 0 18369 80631 2026-10-02T12:33:51Z ऐक्टिवेटेड् 76 ऐक्टिवेटेड् पन्ना [[खोरठाभाषा]] के [[खोरठा भाषा]] पर स्थानान्तरित कैलन 80631 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[खोरठा भाषा]] d80gscnx8bhsvmj3g2jkjhuqhor0nbc साँचा:FIJ 10 18370 80633 2026-10-02T12:36:59Z ऐक्टिवेटेड् 76 "{{झण्डा|फिजी}}<noinclude> [[श्रेणी:झण्डा साँचा]] </noinclude>" सङ्गे नया पन्ना बनावल गेलै 80633 wikitext text/x-wiki {{झण्डा|फिजी}}<noinclude> [[श्रेणी:झण्डा साँचा]] </noinclude> fadpnbporefk1bv2bbtdf73swvyuxaz खोट्ठा भाषा 0 18371 80635 2026-10-02T12:40:21Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[खोरठा भाषा]] के पुनर्निर्देशित 80635 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[खोरठा भाषा]] d80gscnx8bhsvmj3g2jkjhuqhor0nbc खोट्ठाभाषा 0 18372 80636 2026-10-02T12:40:22Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[खोरठा भाषा]] के पुनर्निर्देशित 80636 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[खोरठा भाषा]] d80gscnx8bhsvmj3g2jkjhuqhor0nbc पुरुबी मगही 0 18373 80637 2026-10-02T12:40:24Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[खोरठा भाषा]] के पुनर्निर्देशित 80637 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[खोरठा भाषा]] d80gscnx8bhsvmj3g2jkjhuqhor0nbc स्पेनिस भाषा 0 18374 80640 2026-10-02T12:45:54Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[स्पेनी भाषा]] के पुनर्निर्देशित 80640 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[स्पेनी भाषा]] lpcg3ism1w7ubxq3e9zv6h4fbbytayi श्रेणी:चीनीभाषा 14 18375 80643 2026-10-02T12:49:41Z ऐक्टिवेटेड् 76 ऐक्टिवेटेड् पन्ना [[श्रेणी:चीनीभाषा]] के [[श्रेणी:चीनी भाषा]] पर स्थानान्तरित कैलन 80643 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[:श्रेणी:चीनी भाषा]] 4r11wf4eps7sz2nlc8miu8wk1zq7msc श्रेणी:चीनी-तिब्बती भाषापरिबार 14 18376 80645 2026-10-02T12:49:47Z ऐक्टिवेटेड् 76 ऐक्टिवेटेड् पन्ना [[श्रेणी:चीनी-तिब्बती भाषापरिबार]] के [[श्रेणी:चीनी-तिब्बती भाषा परिबार]] पर स्थानान्तरित कैलन 80645 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[:श्रेणी:चीनी-तिब्बती भाषा परिबार]] ol5njcqid5w9rgb2zh59tffeoztsmsv श्रेणी:नाइजर-काङ्गोभाषा 14 18377 80653 2026-10-02T12:52:11Z ऐक्टिवेटेड् 76 ऐक्टिवेटेड् पन्ना [[श्रेणी:नाइजर-काङ्गोभाषा]] के [[श्रेणी:नाइजर-काङ्गो भाषा]] पर स्थानान्तरित कैलन 80653 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[:श्रेणी:नाइजर-काङ्गो भाषा]] 41g6xbjmozq3yj655kk7mb9hy4b9y90 श्रेणी:फ्रान्सीसीभाषा 14 18378 80662 2026-10-02T12:54:26Z ऐक्टिवेटेड् 76 ऐक्टिवेटेड् पन्ना [[श्रेणी:फ्रान्सीसीभाषा]] के [[श्रेणी:फ्रान्सीसी भाषा]] पर स्थानान्तरित कैलन 80662 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[:श्रेणी:फ्रान्सीसी भाषा]] 7jb6g1dfnyr04gazzkzxasnmkgb23uj ब्राह्मीलिपि 0 18379 80668 2026-10-02T12:59:14Z ऐक्टिवेटेड् 76 ऐक्टिवेटेड् पन्ना [[ब्राह्मीलिपि]] के [[ब्राह्मी लिपि]] पर स्थानान्तरित कैलन 80668 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[ब्राह्मी लिपि]] 5uvbh4sjjlvqwpn2mm64qmzhsu49h4q जोग 0 18380 80673 2026-10-02T13:05:04Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[योग]] के पुनर्निर्देशित 80673 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[योग]] a7ysa3d9u815uz0xr7o8mr4rjvdt1y6 सांख्य दर्शन 0 18381 80675 2026-10-02T13:06:01Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[साङ्ख्य दर्शन]] के पुनर्निर्देशित 80675 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[साङ्ख्य दर्शन]] 9eykz75t5dqb1tu0ll9sipipqjbr7t1 साङ्ख्यदर्शन 0 18382 80676 2026-10-02T13:07:41Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[साङ्ख्य दर्शन]] के पुनर्निर्देशित 80676 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[साङ्ख्य दर्शन]] 9eykz75t5dqb1tu0ll9sipipqjbr7t1 सांख्यदर्शन 0 18383 80677 2026-10-02T13:07:43Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[साङ्ख्य दर्शन]] के पुनर्निर्देशित 80677 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[साङ्ख्य दर्शन]] 9eykz75t5dqb1tu0ll9sipipqjbr7t1 सम्यक ज्ञान 0 18384 80678 2026-10-02T13:08:04Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[सम्यक् ज्ञान]] के पुनर्निर्देशित 80678 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[सम्यक् ज्ञान]] sacax82zdvhunlwf8tjuiecqcpveg7d दिगंबर 0 18385 80679 2026-10-02T13:08:45Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[दिगम्बर]] के पुनर्निर्देशित 80679 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[दिगम्बर]] 2fhsztmdo25lj558geiiu455806bjrw आचार्य (जैनधर्म) 0 18386 80680 2026-10-02T13:09:53Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[जैन आचार्य]] के पुनर्निर्देशित 80680 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[जैन आचार्य]] g3qnli1nl1hin9ireogkzlyrwi2whef आचार्य (जैन धर्म) 0 18387 80681 2026-10-02T13:09:55Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[जैन आचार्य]] के पुनर्निर्देशित 80681 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[जैन आचार्य]] g3qnli1nl1hin9ireogkzlyrwi2whef आचार्य (जैन) 0 18388 80682 2026-10-02T13:09:59Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[जैन आचार्य]] के पुनर्निर्देशित 80682 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[जैन आचार्य]] g3qnli1nl1hin9ireogkzlyrwi2whef साँचा:जैन गुरु 10 18389 80683 2026-10-02T13:12:39Z ऐक्टिवेटेड् 76 "{{Navbox | name = जैन गुरु | title = [[जैन मुनि]] | state = {{{state<includeonly>|expanded</includeonly>}}} | bodyclass = hlist | above = * [[पट्टावली]] * [[गणधर]] ** [[इन्द्रभूति गौतम|गौतम]] ** [[सुधर्मास्वामी]] ** [[जम्बूस्वामी]] |list1 = * दिगम्बर साधु|द..." सङ्गे नया पन्ना बनावल गेलै 80683 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = जैन गुरु | title = [[जैन मुनि]] | state = {{{state<includeonly>|expanded</includeonly>}}} | bodyclass = hlist | above = * [[पट्टावली]] * [[गणधर]] ** [[इन्द्रभूति गौतम|गौतम]] ** [[सुधर्मास्वामी]] ** [[जम्बूस्वामी]] |list1 = * [[दिगम्बर साधु|दिगम्बर साधू]] | group2 = [[जैनधर्मके शाखा|शाखा]] | list2 = * [[मूल सङ्घ]] ** [[बलत्कर गण]] ** [[काष्ठ सङ्घ]] * [[तारणपन्थ]] * [[बीसपन्थी]] * [[दिगम्बर तेरापन्थ|तेरापन्थ]] * [[यपनिय]] | group3 = प्राचीन | list3 = * [[भद्रबाहु]] * [[धरसेन]] * [[कुन्दकुन्द]] * [[उमास्वामी]] * [[समन्तभद्र]] * [[आचार्य पुष्पदन्त|पुष्पदन्त]] * [[भूतबलि]] * [[वट्टकेर]] * [[पूज्यपाद]] * [[यतिवृषभ]] | group4 = मध्यकाल | list4 = * [[वीरसेन]] * [[जिनसेन]] * [[जयसेन]] * [[अकलङ्क]] * [[नेमिचन्द्र]] * [[मानतुङ्ग]] * [[सिद्धसेन]] * [[रविसेन]] * [[कुमुदेन्दु]] * [[हरिसेन]] * [[अपराजित]] * [[प्रभाचन्द्र]] * [[आचार्य विद्यानन्द]] | group5 = २०मा-२१मा शताब्दी | list5 = * [[जैन आचार्य|आचार्य]] ** [[शान्तिसागर]] ** [[महावीर किर्तिजी]] ** [[विमल सागर]] ** [[शिवसागर (जैन सन्त)|शिवसागर]] ** [[ज्ञानसागर]] ** [[देशभूषण]] ** [[आचार्य विद्यासागर]] ** [[विद्यानन्द]] ** [[विराग सागर]] ** [[विशुद्धसागर]] ** [[विभव सागर]] ** [[विमर्श सागर]] ** [[विनम्र सागर]] ** [[वीरसागर]] ** [[गुप्तिनन्दी]] ** [[ज्ञानसागर (छाणी)|ज्ञानसागर]] ** [[आर्यनन्दी]] ** [[सौभाग्यसागर]] ** [[पुष्पदन्तसागर]] * मुनि ** [[तरुणसागर]] ** [[पुलकसागर]] ** [[प्रबलसागर]] ** [[प्रज्ञासागर]] ** [[मुनि मनोज्ञ सागर]] ** [[मुनि सुव्रत सागर]] ** [[मुनि सुप्रभ सागर]] ** [[मुनि आदित्य सागर]] ** [[मुनि आस्तिक्य सागर]] ** [[मुनि प्रणीत सागर]] ** [[मुनि साम्य सागर]] ** [[प्रमाणसागर]] ** [[प्रणामसागर]] ** [[सुधासागर]] ** [[क्षमासागर]] * [[क्षुल्लक]] ** [[गणेशप्रसाद वर्णी]] ** [[जिनेन्द्र वर्णी]] * [[आर्यिका]] ** [[ज्ञानमति]] }}<noinclude> {{collapsible option}} [[श्रेणी:जैनधर्म साँचा]] </noinclude> mtfxozu0n7quegsftmw24xa0k4vkt4u 80684 80683 2026-10-02T13:12:52Z ऐक्टिवेटेड् 76 ऐक्टिवेटेड् पन्ना [[साँचा:जैन साधू]] के [[साँचा:जैन गुरु]] पर स्थानान्तरित कैलन 80683 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = जैन गुरु | title = [[जैन मुनि]] | state = {{{state<includeonly>|expanded</includeonly>}}} | bodyclass = hlist | above = * [[पट्टावली]] * [[गणधर]] ** [[इन्द्रभूति गौतम|गौतम]] ** [[सुधर्मास्वामी]] ** [[जम्बूस्वामी]] |list1 = * [[दिगम्बर साधु|दिगम्बर साधू]] | group2 = [[जैनधर्मके शाखा|शाखा]] | list2 = * [[मूल सङ्घ]] ** [[बलत्कर गण]] ** [[काष्ठ सङ्घ]] * [[तारणपन्थ]] * [[बीसपन्थी]] * [[दिगम्बर तेरापन्थ|तेरापन्थ]] * [[यपनिय]] | group3 = प्राचीन | list3 = * [[भद्रबाहु]] * [[धरसेन]] * [[कुन्दकुन्द]] * [[उमास्वामी]] * [[समन्तभद्र]] * [[आचार्य पुष्पदन्त|पुष्पदन्त]] * [[भूतबलि]] * [[वट्टकेर]] * [[पूज्यपाद]] * [[यतिवृषभ]] | group4 = मध्यकाल | list4 = * [[वीरसेन]] * [[जिनसेन]] * [[जयसेन]] * [[अकलङ्क]] * [[नेमिचन्द्र]] * [[मानतुङ्ग]] * [[सिद्धसेन]] * [[रविसेन]] * [[कुमुदेन्दु]] * [[हरिसेन]] * [[अपराजित]] * [[प्रभाचन्द्र]] * [[आचार्य विद्यानन्द]] | group5 = २०मा-२१मा शताब्दी | list5 = * [[जैन आचार्य|आचार्य]] ** [[शान्तिसागर]] ** [[महावीर किर्तिजी]] ** [[विमल सागर]] ** [[शिवसागर (जैन सन्त)|शिवसागर]] ** [[ज्ञानसागर]] ** [[देशभूषण]] ** [[आचार्य विद्यासागर]] ** [[विद्यानन्द]] ** [[विराग सागर]] ** [[विशुद्धसागर]] ** [[विभव सागर]] ** [[विमर्श सागर]] ** [[विनम्र सागर]] ** [[वीरसागर]] ** [[गुप्तिनन्दी]] ** [[ज्ञानसागर (छाणी)|ज्ञानसागर]] ** [[आर्यनन्दी]] ** [[सौभाग्यसागर]] ** [[पुष्पदन्तसागर]] * मुनि ** [[तरुणसागर]] ** [[पुलकसागर]] ** [[प्रबलसागर]] ** [[प्रज्ञासागर]] ** [[मुनि मनोज्ञ सागर]] ** [[मुनि सुव्रत सागर]] ** [[मुनि सुप्रभ सागर]] ** [[मुनि आदित्य सागर]] ** [[मुनि आस्तिक्य सागर]] ** [[मुनि प्रणीत सागर]] ** [[मुनि साम्य सागर]] ** [[प्रमाणसागर]] ** [[प्रणामसागर]] ** [[सुधासागर]] ** [[क्षमासागर]] * [[क्षुल्लक]] ** [[गणेशप्रसाद वर्णी]] ** [[जिनेन्द्र वर्णी]] * [[आर्यिका]] ** [[ज्ञानमति]] }}<noinclude> {{collapsible option}} [[श्रेणी:जैनधर्म साँचा]] </noinclude> mtfxozu0n7quegsftmw24xa0k4vkt4u साँचा:जैन साधू 10 18390 80685 2026-10-02T13:12:52Z ऐक्टिवेटेड् 76 ऐक्टिवेटेड् पन्ना [[साँचा:जैन साधू]] के [[साँचा:जैन गुरु]] पर स्थानान्तरित कैलन 80685 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[साँचा:जैन गुरु]] dtbaa3qxtvj2p54r39opfbcat4p8a72 साँचा:जैन मुनि 10 18391 80686 2026-10-02T13:13:33Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[साँचा:जैन गुरु]] के पुनर्निर्देशित 80686 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[साँचा:जैन गुरु]] dtbaa3qxtvj2p54r39opfbcat4p8a72 साँचा:जैन सन्त 10 18392 80687 2026-10-02T13:13:36Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[साँचा:जैन गुरु]] के पुनर्निर्देशित 80687 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[साँचा:जैन गुरु]] dtbaa3qxtvj2p54r39opfbcat4p8a72 साँचा:Jain Gurus 10 18393 80688 2026-10-02T13:13:38Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[साँचा:जैन गुरु]] के पुनर्निर्देशित 80688 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[साँचा:जैन गुरु]] dtbaa3qxtvj2p54r39opfbcat4p8a72 पञ्च परमेष्ठी 0 18394 80689 2026-10-02T13:15:08Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[पञ्चपरमेष्ठी]] के पुनर्निर्देशित 80689 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[पञ्चपरमेष्ठी]] fz5s0rel3tqdgjfz5wt4mhoafqjkry1 पंच परमेष्ठी 0 18395 80690 2026-10-02T13:15:10Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[पञ्चपरमेष्ठी]] के पुनर्निर्देशित 80690 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[पञ्चपरमेष्ठी]] fz5s0rel3tqdgjfz5wt4mhoafqjkry1 पंचपरमेष्ठी 0 18396 80691 2026-10-02T13:15:12Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[पञ्चपरमेष्ठी]] के पुनर्निर्देशित 80691 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[पञ्चपरमेष्ठी]] fz5s0rel3tqdgjfz5wt4mhoafqjkry1 सिद्ध (जैन धर्म) 0 18397 80692 2026-10-02T13:19:51Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[सिद्ध (जैनधर्म)]] के पुनर्निर्देशित 80692 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[सिद्ध (जैनधर्म)]] 6xjc26kmb0fs8cppzm2a1lwhrv39ue8 सिद्ध (जैन) 0 18398 80693 2026-10-02T13:19:53Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[सिद्ध (जैनधर्म)]] के पुनर्निर्देशित 80693 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[सिद्ध (जैनधर्म)]] 6xjc26kmb0fs8cppzm2a1lwhrv39ue8 जैनधर्ममे सिद्ध 0 18399 80694 2026-10-02T13:19:54Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[सिद्ध (जैनधर्म)]] के पुनर्निर्देशित 80694 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[सिद्ध (जैनधर्म)]] 6xjc26kmb0fs8cppzm2a1lwhrv39ue8 जैन धर्ममे सिद्ध 0 18400 80695 2026-10-02T13:19:56Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[सिद्ध (जैनधर्म)]] के पुनर्निर्देशित 80695 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[सिद्ध (जैनधर्म)]] 6xjc26kmb0fs8cppzm2a1lwhrv39ue8 मोक्ष (जैन धर्म) 0 18401 80696 2026-10-02T13:20:36Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[मोक्ष (जैनधर्म)]] के पुनर्निर्देशित 80696 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[मोक्ष (जैनधर्म)]] ikxdu7ppimu2bq55oiit05tq4u5lmpk मोक्ष (जैन) 0 18402 80697 2026-10-02T13:20:37Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[मोक्ष (जैनधर्म)]] के पुनर्निर्देशित 80697 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[मोक्ष (जैनधर्म)]] ikxdu7ppimu2bq55oiit05tq4u5lmpk जैनधर्ममे मोक्ष 0 18403 80698 2026-10-02T13:20:39Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[मोक्ष (जैनधर्म)]] के पुनर्निर्देशित 80698 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[मोक्ष (जैनधर्म)]] ikxdu7ppimu2bq55oiit05tq4u5lmpk जैन धर्ममे मोक्ष 0 18404 80699 2026-10-02T13:20:41Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[मोक्ष (जैनधर्म)]] के पुनर्निर्देशित 80699 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[मोक्ष (जैनधर्म)]] ikxdu7ppimu2bq55oiit05tq4u5lmpk अरिहन्त (जैन धर्म) 0 18405 80700 2026-10-02T13:23:27Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[अरिहन्त (जैनधर्म)]] के पुनर्निर्देशित 80700 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[अरिहन्त (जैनधर्म)]] bxktxg2so9ky8xaum7lj9i3p541g8i6 अरिहंत (जैन धर्म) 0 18406 80701 2026-10-02T13:23:29Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[अरिहन्त (जैनधर्म)]] के पुनर्निर्देशित 80701 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[अरिहन्त (जैनधर्म)]] bxktxg2so9ky8xaum7lj9i3p541g8i6 अरिहंत (जैनधर्म) 0 18407 80702 2026-10-02T13:23:33Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[अरिहन्त (जैनधर्म)]] के पुनर्निर्देशित 80702 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[अरिहन्त (जैनधर्म)]] bxktxg2so9ky8xaum7lj9i3p541g8i6 जैनधर्ममे अरिहन्त 0 18408 80703 2026-10-02T13:23:36Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[अरिहन्त (जैनधर्म)]] के पुनर्निर्देशित 80703 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[अरिहन्त (जैनधर्म)]] bxktxg2so9ky8xaum7lj9i3p541g8i6 जैन धर्ममे अरिहन्त 0 18409 80704 2026-10-02T13:23:38Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[अरिहन्त (जैनधर्म)]] के पुनर्निर्देशित 80704 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[अरिहन्त (जैनधर्म)]] bxktxg2so9ky8xaum7lj9i3p541g8i6 जैन धर्ममे अरिहंत 0 18410 80705 2026-10-02T13:23:40Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[अरिहन्त (जैनधर्म)]] के पुनर्निर्देशित 80705 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[अरिहन्त (जैनधर्म)]] bxktxg2so9ky8xaum7lj9i3p541g8i6 अरहन्त 0 18411 80707 2026-10-02T13:25:57Z ऐक्टिवेटेड् 76 ऐक्टिवेटेड् पन्ना [[अरहन्त]] के [[अर्हत्]] पर स्थानान्तरित कैलन 80707 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[अर्हत्]] my6a7tuxszxzr0kmmocwg3mk9okoykr अरहत 0 18412 80708 2026-10-02T13:27:33Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[अर्हत्]] के पुनर्निर्देशित 80708 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[अर्हत्]] my6a7tuxszxzr0kmmocwg3mk9okoykr अरहंत 0 18413 80709 2026-10-02T13:27:36Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[अर्हत्]] के पुनर्निर्देशित 80709 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[अर्हत्]] my6a7tuxszxzr0kmmocwg3mk9okoykr अर्हत 0 18414 80710 2026-10-02T13:27:39Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[अर्हत्]] के पुनर्निर्देशित 80710 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[अर्हत्]] my6a7tuxszxzr0kmmocwg3mk9okoykr साँचा:ज्ञानसन्दूक बौद्ध शब्द 10 18415 80711 2026-10-02T13:31:56Z ऐक्टिवेटेड् 76 "{{infobox | bodyclass = {{#if:{{{collapsible|}}}|collapsible}} | bodystyle = <!--header--> | abovestyle = background-color:#FFD068 | above = भिन्न-भिन्न भाषामे<br />{{#if:{{{title|}}}|{{{title}}} | {{#if:{{{pi|}}}|{{transl|pi|IAST|{{{pi}}}}} | {{#if:{{{sa|}}}|{{transl|sa|IAST|{{{sa}}}}} | }} }} }} <!-- translations --> | label1 = मगही | data1 = {{{mag|}}} | label2 = प..." सङ्गे नया पन्ना बनावल गेलै 80711 wikitext text/x-wiki {{infobox | bodyclass = {{#if:{{{collapsible|}}}|collapsible}} | bodystyle = <!--header--> | abovestyle = background-color:#FFD068 | above = भिन्न-भिन्न भाषामे<br />{{#if:{{{title|}}}|{{{title}}} | {{#if:{{{pi|}}}|{{transl|pi|IAST|{{{pi}}}}} | {{#if:{{{sa|}}}|{{transl|sa|IAST|{{{sa}}}}} | }} }} }} <!-- translations --> | label1 = मगही | data1 = {{{mag|}}} | label2 = [[पाली]] | data2 = {{#if:{{{pi|}}} | {{lang|pi|2= {{{pi}}}}} }} | label3 = [[संस्कृत]] | data3 = {{#if:{{{sa|}}} | {{lang|sa|2= {{{sa}}}}} }} | label4 = [[बङ्गला भाषा|बङ्गला]] | data4 = {{#if:{{{bn|}}} | {{lang|bn|2= {{{bn}}}}} }} | label5 = [[बर्मी भाषा|बर्मी]] | data5 = {{#if:{{{my|}}} | {{my|{{{my}}}}} {{#if:{{{my-Latn|}}}|<br>({{IPA-my|{{{my-Latn}}}|IPA}})|}} }} | label6 = [[चीनी भाषा|चीनी]] | data6 = {{#if:{{{zh|}}} | {{lang|zh|2= {{{zh}}} }} {{#if:{{{zh-Latn|}}}|<br>([[pinyin]]:&nbsp;{{lang|pny|{{{zh-Latn}}}}})|}} }} | label7 = [[जापानी भाषा|जापानी]] | data7 = {{#if:{{{ja|}}} | {{lang|ja|2= {{{ja}}} }} {{#if:{{{ja-Latn|}}}|<br>([[rōmaji]]: {{lang|ja-Latn|{{{ja-Latn}}}}})|}} }} | label8 = [[ख्मेर भाषा|ख्मेर]] | data8 = {{#if:{{{km|}}} | {{lang|km|2= {{{km}}}}} }} | label9 = [[कोरियाई भाषा|कोरियाई]] | data9 = {{#if:{{{ko|}}} | {{lang|ko|2= {{{ko}}} }} {{#if:{{{ko-Latn|}}}|<br>([[Revised Romanization of Korean|RR]]: {{lang|ko-Latn|{{{ko-Latn}}}}})|}} }} | label10 = [[लाओ भाषा|लाओ]] | data10 = {{#if:{{{lo|}}} | {{lang|lo|2= {{{lo}}} }} }} | label11 = [[मोन भाषा|मोन]] | data11 = {{#if:{{{mnw|}}} | {{my|{{{mnw}}}}} {{#if:{{{mnw-Latn|}}}|<br>({{IPA|[{{{mnw-Latn}}}]}})|}} }} | label12 = [[मङ्गोलीय भाषा|मङ्गोलीय]] | data12 = {{#if:{{{mn|}}} | {{lang|mn|2= {{{mn}}}}} }} | label13 = [[पौ करेन भाषा|पौ करेन]] | data13 = {{{pwo|}}} | label14 = [[शान भाषा|शान]] | data14 = {{#if:{{{shn|}}} | {{my|{{{shn}}}}} {{#if:{{{shn-Latn|}}}|<br>({{IPA|[{{{shn-Latn}}}]}})|}} }} | label15 = [[सिंहल भाषा|सिंहल]] | data15 = {{#if:{{{si|}}} | {{lang|si|2= {{{si}}} }} {{#if:{{{si-Latn|}}}|<br>({{transl|si|{{{si-Latn}}}}})|}} | {{#if:{{{si-Latn|}}} | {{transl|si|{{{si-Latn}}}}} }} }} | label16 = [[मानक तिब्बती|तिब्बती]] | data16 = {{#if:{{{bo|}}} | {{lang|bo|2= {{{bo}}} }} {{#if:{{{bo-Latn|}}}|<br>({{lang|bo-Latn|{{{bo-Latn}}}}})|}} }} | label17 = [[तमिल् भाषा|तमिल्]] | data17 = {{#if:{{{ta|}}} | {{lang|ta|2= {{{ta}}} }} }} | label18 = [[थाइ भाषा|थाइ]] | data18 = {{#if:{{{th|}}} | {{lang|th|2= {{{th}}} }} }} | label19 = [[वियतनामी भाषा|वियतनामी]] | data19 = {{#if:{{{vi|}}} | {{lang|vi|2= {{{vi}}} }} }} | label20 = [[इण्डोनेसीय भाषा|इण्डोनेसीय]] | data20 = {{#if:{{{id|}}} | {{lang|id|2= {{{id}}} }} }} | belowstyle = background-color: #EBEBEB; font-size:small | below = [[बौद्धधर्म शब्दावली]] }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> p8y7wrz2r6o4m8yj5njpbylzyoe2l4p 80712 80711 2026-10-02T13:33:14Z ऐक्टिवेटेड् 76 ऐक्टिवेटेड् पन्ना [[साँचा:Infobox Buddhist term]] के [[साँचा:ज्ञानसन्दूक बौद्ध शब्द]] पर स्थानान्तरित कैलन 80711 wikitext text/x-wiki {{infobox | bodyclass = {{#if:{{{collapsible|}}}|collapsible}} | bodystyle = <!--header--> | abovestyle = background-color:#FFD068 | above = भिन्न-भिन्न भाषामे<br />{{#if:{{{title|}}}|{{{title}}} | {{#if:{{{pi|}}}|{{transl|pi|IAST|{{{pi}}}}} | {{#if:{{{sa|}}}|{{transl|sa|IAST|{{{sa}}}}} | }} }} }} <!-- translations --> | label1 = मगही | data1 = {{{mag|}}} | label2 = [[पाली]] | data2 = {{#if:{{{pi|}}} | {{lang|pi|2= {{{pi}}}}} }} | label3 = [[संस्कृत]] | data3 = {{#if:{{{sa|}}} | {{lang|sa|2= {{{sa}}}}} }} | label4 = [[बङ्गला भाषा|बङ्गला]] | data4 = {{#if:{{{bn|}}} | {{lang|bn|2= {{{bn}}}}} }} | label5 = [[बर्मी भाषा|बर्मी]] | data5 = {{#if:{{{my|}}} | {{my|{{{my}}}}} {{#if:{{{my-Latn|}}}|<br>({{IPA-my|{{{my-Latn}}}|IPA}})|}} }} | label6 = [[चीनी भाषा|चीनी]] | data6 = {{#if:{{{zh|}}} | {{lang|zh|2= {{{zh}}} }} {{#if:{{{zh-Latn|}}}|<br>([[pinyin]]:&nbsp;{{lang|pny|{{{zh-Latn}}}}})|}} }} | label7 = [[जापानी भाषा|जापानी]] | data7 = {{#if:{{{ja|}}} | {{lang|ja|2= {{{ja}}} }} {{#if:{{{ja-Latn|}}}|<br>([[rōmaji]]: {{lang|ja-Latn|{{{ja-Latn}}}}})|}} }} | label8 = [[ख्मेर भाषा|ख्मेर]] | data8 = {{#if:{{{km|}}} | {{lang|km|2= {{{km}}}}} }} | label9 = [[कोरियाई भाषा|कोरियाई]] | data9 = {{#if:{{{ko|}}} | {{lang|ko|2= {{{ko}}} }} {{#if:{{{ko-Latn|}}}|<br>([[Revised Romanization of Korean|RR]]: {{lang|ko-Latn|{{{ko-Latn}}}}})|}} }} | label10 = [[लाओ भाषा|लाओ]] | data10 = {{#if:{{{lo|}}} | {{lang|lo|2= {{{lo}}} }} }} | label11 = [[मोन भाषा|मोन]] | data11 = {{#if:{{{mnw|}}} | {{my|{{{mnw}}}}} {{#if:{{{mnw-Latn|}}}|<br>({{IPA|[{{{mnw-Latn}}}]}})|}} }} | label12 = [[मङ्गोलीय भाषा|मङ्गोलीय]] | data12 = {{#if:{{{mn|}}} | {{lang|mn|2= {{{mn}}}}} }} | label13 = [[पौ करेन भाषा|पौ करेन]] | data13 = {{{pwo|}}} | label14 = [[शान भाषा|शान]] | data14 = {{#if:{{{shn|}}} | {{my|{{{shn}}}}} {{#if:{{{shn-Latn|}}}|<br>({{IPA|[{{{shn-Latn}}}]}})|}} }} | label15 = [[सिंहल भाषा|सिंहल]] | data15 = {{#if:{{{si|}}} | {{lang|si|2= {{{si}}} }} {{#if:{{{si-Latn|}}}|<br>({{transl|si|{{{si-Latn}}}}})|}} | {{#if:{{{si-Latn|}}} | {{transl|si|{{{si-Latn}}}}} }} }} | label16 = [[मानक तिब्बती|तिब्बती]] | data16 = {{#if:{{{bo|}}} | {{lang|bo|2= {{{bo}}} }} {{#if:{{{bo-Latn|}}}|<br>({{lang|bo-Latn|{{{bo-Latn}}}}})|}} }} | label17 = [[तमिल् भाषा|तमिल्]] | data17 = {{#if:{{{ta|}}} | {{lang|ta|2= {{{ta}}} }} }} | label18 = [[थाइ भाषा|थाइ]] | data18 = {{#if:{{{th|}}} | {{lang|th|2= {{{th}}} }} }} | label19 = [[वियतनामी भाषा|वियतनामी]] | data19 = {{#if:{{{vi|}}} | {{lang|vi|2= {{{vi}}} }} }} | label20 = [[इण्डोनेसीय भाषा|इण्डोनेसीय]] | data20 = {{#if:{{{id|}}} | {{lang|id|2= {{{id}}} }} }} | belowstyle = background-color: #EBEBEB; font-size:small | below = [[बौद्धधर्म शब्दावली]] }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> p8y7wrz2r6o4m8yj5njpbylzyoe2l4p साँचा:Infobox Buddhist term 10 18416 80713 2026-10-02T13:33:14Z ऐक्टिवेटेड् 76 ऐक्टिवेटेड् पन्ना [[साँचा:Infobox Buddhist term]] के [[साँचा:ज्ञानसन्दूक बौद्ध शब्द]] पर स्थानान्तरित कैलन 80713 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[साँचा:ज्ञानसन्दूक बौद्ध शब्द]] moex4zjd96caw1xgpf5sscnp0m8qgql श्रेणी:भारतमे शास्त्रीयभाषा 14 18417 80716 2026-10-02T13:36:45Z ऐक्टिवेटेड् 76 ऐक्टिवेटेड् पन्ना [[श्रेणी:भारतमे शास्त्रीयभाषा]] के [[श्रेणी:भारतमे शास्त्रीय भाषा]] पर स्थानान्तरित कैलन 80716 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[:श्रेणी:भारतमे शास्त्रीय भाषा]] bh2u68vwyp5qbx1v40cophm9g92qxwn श्रेणी:प्राकृतभाषा 14 18418 80718 2026-10-02T13:36:58Z ऐक्टिवेटेड् 76 ऐक्टिवेटेड् पन्ना [[श्रेणी:प्राकृतभाषा]] के [[श्रेणी:प्राकृत भाषा]] पर स्थानान्तरित कैलन 80718 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[:श्रेणी:प्राकृत भाषा]] t8dhb858x8io8eu5vf557szbjmsgf93 श्रेणी:शास्त्रीयभाषा 14 18419 80720 2026-10-02T13:37:13Z ऐक्टिवेटेड् 76 ऐक्टिवेटेड् पन्ना [[श्रेणी:शास्त्रीयभाषा]] के [[श्रेणी:शास्त्रीय भाषा]] पर स्थानान्तरित कैलन 80720 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[:श्रेणी:शास्त्रीय भाषा]] qpcbsm1a2g8bpdf7qr6zwlyf2l9zu7c श्रेणी:मानकभाषा 14 18420 80722 2026-10-02T13:37:15Z ऐक्टिवेटेड् 76 ऐक्टिवेटेड् पन्ना [[श्रेणी:मानकभाषा]] के [[श्रेणी:मानक भाषा]] पर स्थानान्तरित कैलन 80722 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[:श्रेणी:मानक भाषा]] 4rfviwr56eqahm4wt0o0nnyluk2pope वास्तुकला 0 18421 80770 2026-10-02T13:52:31Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[वास्तुशास्त्र]] के पुनर्निर्देशित 80770 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[वास्तुशास्त्र]] 6zyc48tnysvi5zniggwec8lgifwpxz2 बास्तुकला 0 18422 80771 2026-10-02T13:52:34Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[वास्तुशास्त्र]] के पुनर्निर्देशित 80771 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[वास्तुशास्त्र]] 6zyc48tnysvi5zniggwec8lgifwpxz2 नाग पंचमी 0 18423 80783 2026-10-02T13:57:32Z ऐक्टिवेटेड् 76 ऐक्टिवेटेड् पन्ना [[नाग पंचमी]] के [[नागपञ्चमी]] पर स्थानान्तरित कैलन 80783 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[नागपञ्चमी]] jq97fmkncnkol1n6i3qur9a7z2k9u6c नाग पञ्चमी 0 18424 80784 2026-10-02T13:58:36Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[नागपञ्चमी]] के पुनर्निर्देशित 80784 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[नागपञ्चमी]] jq97fmkncnkol1n6i3qur9a7z2k9u6c नागपंचमी 0 18425 80785 2026-10-02T13:58:37Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[नागपञ्चमी]] के पुनर्निर्देशित 80785 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[नागपञ्चमी]] jq97fmkncnkol1n6i3qur9a7z2k9u6c साँचा:ज्ञानसन्दूक त्योहार 10 18426 80787 2026-10-02T14:10:53Z ऐक्टिवेटेड् 76 ऐक्टिवेटेड् पन्ना [[साँचा:ज्ञानसन्दूक त्योहार]] के [[साँचा:ज्ञानसन्दूक छुट्टी]] पर स्थानान्तरित कैलन 80787 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[साँचा:ज्ञानसन्दूक छुट्टी]] 14vr90oo2xfb1kgzww765r107uaulzo साँचा:Hindu festival date 10 18427 80789 2026-10-02T14:12:29Z ऐक्टिवेटेड् 76 "<!-- Obtain the Hindu festival date from wikidata and format it --> <!-- Check if there is Amanta tradition --> {{#ifeq:[[{{#invoke:wd|label|{{#invoke:wd|property|raw|P837|P518=Q117355827}}}} ]] (Amanta tradition) | <!-- Purnimanta tradition --> [[{{#invoke:wd|label|{{#invoke:wd|property|raw|P837|P518=Q117355834}}}} | ]] (Purnimanta tradition) }} <noinclude> {{Documentation}} </noinclude>" सङ्गे नया पन्ना बनावल गेलै 80789 wikitext text/x-wiki <!-- Obtain the Hindu festival date from wikidata and format it --> <!-- Check if there is Amanta tradition --> {{#ifeq:[[{{#invoke:wd|label|{{#invoke:wd|property|raw|P837|P518=Q117355827}}}} ]] (Amanta tradition) | <!-- Purnimanta tradition --> [[{{#invoke:wd|label|{{#invoke:wd|property|raw|P837|P518=Q117355834}}}} | ]] (Purnimanta tradition) }} <noinclude> {{Documentation}} </noinclude> dascfk3aw92gn7tny2tnocpxrut8y7q साँचा:Infobox holiday/wd 10 18428 80790 2026-10-02T14:13:34Z ऐक्टिवेटेड् 76 "<!-- don't delete: used to track the source -->" सङ्गे नया पन्ना बनावल गेलै 80790 wikitext text/x-wiki <!-- don't delete: used to track the source --> 04fmp20i9et4b01trnutn1wu1w78zl1 नाग पूजा 0 18429 80792 2026-10-02T14:17:28Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[नागपञ्चमी]] के पुनर्निर्देशित 80792 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[नागपञ्चमी]] jq97fmkncnkol1n6i3qur9a7z2k9u6c नागपूजा 0 18430 80793 2026-10-02T14:17:29Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[नागपञ्चमी]] के पुनर्निर्देशित 80793 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[नागपञ्चमी]] jq97fmkncnkol1n6i3qur9a7z2k9u6c श्रेणी:धंधा 14 18431 80799 2026-10-02T14:24:08Z ऐक्टिवेटेड् 76 ऐक्टिवेटेड् पन्ना [[श्रेणी:धंधा]] के [[श्रेणी:धन्धा]] पर स्थानान्तरित कैलन 80799 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[:श्रेणी:धन्धा]] 4b73m7va3selqtsu06u18vlonxrttqh मगही क्षेत्र 0 18432 80813 2026-10-02T14:35:54Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[मगध]] के पुनर्निर्देशित 80813 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[मगध]] k0ezi133xtby45n1p5z4toz76h6j6rh अंजीर 0 18433 80817 2026-10-02T14:38:45Z ऐक्टिवेटेड् 76 ऐक्टिवेटेड् पन्ना [[अंजीर]] के [[अञ्जीर]] पर स्थानान्तरित कैलन 80817 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[अञ्जीर]] ndu5wc0wnftligtrtmqwspvplud8ej4 श्रेणी:जापान के महानगर 14 18434 80819 2026-10-02T14:38:52Z ऐक्टिवेटेड् 76 ऐक्टिवेटेड् पन्ना [[श्रेणी:जापान के महानगर]] के [[श्रेणी:जापानके महानगर]] पर स्थानान्तरित कैलन 80819 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[:श्रेणी:जापानके महानगर]] t98vpbex9ox4gslaskyumc567plgv2k अङ्कोरबाट् 0 18435 80824 2026-10-02T17:20:23Z ऐक्टिवेटेड् 76 ऐक्टिवेटेड् पन्ना [[अङ्कोरबाट्]] के [[अङ्कोरवाट]] पर स्थानान्तरित कैलन 80824 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[अङ्कोरवाट]] maazdb0c4o6xv2gzupe8x6gi3pbvn2v अङ्कोर वाट 0 18436 80825 2026-10-02T17:20:59Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[अङ्कोरवाट]] के पुनर्निर्देशित 80825 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[अङ्कोरवाट]] maazdb0c4o6xv2gzupe8x6gi3pbvn2v अङ्कोर् वाट् 0 18437 80826 2026-10-02T17:21:01Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[अङ्कोरवाट]] के पुनर्निर्देशित 80826 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[अङ्कोरवाट]] maazdb0c4o6xv2gzupe8x6gi3pbvn2v अङ्कोरवाट् 0 18438 80827 2026-10-02T17:21:02Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[अङ्कोरवाट]] के पुनर्निर्देशित 80827 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[अङ्कोरवाट]] maazdb0c4o6xv2gzupe8x6gi3pbvn2v नोहसा 0 18439 80839 2026-10-02T17:30:02Z ऐक्टिवेटेड् 76 "[[:en:Special:Redirect/revision/1374545214|Nohsa]]" पन्नाके अनुवाद करके निर्मित कैल गेलै 80839 wikitext text/x-wiki {{टिप्पणीसूची}}{{पटनाके मोहल्ला}}'''बहादुरपुर''' भारतके [[बिहार]] राज्यके [[पटना]]<nowiki/>के [[फुलवारीशरीफ]]<nowiki/>मे एगो जनगणना नगर आउ [[ग्रामपञ्चायत]] हे । ई पटना नगरी समूहके भाग हे । ई [[फुलवारी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र]] आउ [[पाटलिपुत्र लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र|पाटलिपुत्र संसदीय निर्वाचन क्षेत्र]]<nowiki/>के अन्तर्गत आवहे । ई नोहसा रोडके माध्यमसे रारा-१३९ से जुड़ल हे । नोहसा रोडमे सड़कके दुनहु दने बड़ सङ्ख्यामे अपार्टमेण्ट हे ।पटना मेट्रोके वर्तमान नियोजित मार्ग मानचित्रमे नोहसा तक एगो स्टेशन हे । [[फुलवारीशरीफ]] प्रखण्डमे स्थित हे । [[पटना]]<nowiki/>से दूरी लगभग १० किमी हे आउ [[एम्स पटना]]<nowiki/>से लगभग २ किमी हे । == परिवहन == [[फुलवारीशरीफ रेलवे स्टेशन]] आउ [[दानापुर रेलवे स्टेशन]] पासके रेलवे स्टेशन हे जे [[हावड़ा-दिल्ली मुख्य रेलमार्ग]] द्वारा भारतके कैगो महानगरसे जुड़ल हे । ई [[राष्ट्रिय राजमार्ग १३९ (भारत)|रारा-१३९]] के माध्यमसे भारतके प्रमुख नगरसे जुड़ल हे । निकटतम विमानस्थल [[जयप्रकाश नारायण विमानस्थल]] हे जे ७ किमी के दूरी पर स्थित हे । == सन्दर्भ == o6enmivyk970uqyelitit64msafqbfo 80847 80839 2026-10-02T18:24:21Z ऐक्टिवेटेड् 76 80847 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = बहादुरपुर | other_name = नोहसा | nickname = | type = [[जनगणना नगर]] | image = | alt = | caption = | pushpin_map = भारत बिहार | pushpin_label_position = right | pushpin_alt = | pushpin_caption = बिहारमे स्थिति | coordinates = {{coord|25|33|55|N|85|03|21|E|display=inline,title}} | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{झण्डा|भारत}} | subdivision_type1 = [[भारतके राज्य आउ केन्द्रशासितप्रदेश|राज्य]] | subdivision_name1 = [[बिहार]] | subdivision_type2 = प्रमण्डल | subdivision_name2 = पटना | subdivision_type3 = [[भारतके जिलाके सूची|जिला]] | subdivision_name3 = [[पटना जिला|पटना]] | subdivision_type4 = [[भारतके क्षेत्र|क्षेत्र]] | subdivision_name4 = [[मगध]] | subdivision_type5 = [[नगरी समूह]] | subdivision_name5 = [[पटना]] | established_title = | established_date = | founder = | named_for = | government_type = [[ग्रामपञ्चायत]] | governing_body = बहादुरपुर [[ग्रामपञ्चायत]] | leader_title1 = | leader_name1 = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = | population_as_of = | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = भाषा | demographics1_title1 = क्षेत्रीय | demographics1_info1 = [[मगही भाषा|मगधी]], [[हिन्दी]] | time_zone1 = [[भारतीय मानक समय|भामास]] | utc_offset1 = +५:३० | postal_code_type = [[डाक सूचकाङ्क सङ्ख्या|पिनकोड]] | postal_code = 801505 | area_code_type = टेलीफोन कोड | area_code = 0612 | registration_plate = [[भारतमे आरटिओ जिलाके सूची#BR.E2.80.94Bihar|BR]]-01 | custom_label1_sec1 = | custom_data1_sec1 = | custom_label2_sec1 = | custom_data2_sec1 = | website = {{URL|patna.bih.nic.in}} | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-BR]] | footnotes = }} '''बहादुरपुर''' भारतके [[बिहार]] राज्यके [[पटना]]के [[फुलवारीशरीफ]]मे एगो जनगणना नगर आउ [[ग्रामपञ्चायत]] हे । ई पटना नगरी समूहके भाग हे ।<ref>{{cite web|url=http://www.census2011.co.in/census/metropolitan/145-patna.html |title=Patna Metropolitan Urban Region Population 2011 Census |publisher=Census2011.co.in |date= |accessdate=2014-06-12}}</ref> ई [[फुलवारी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र]] आउ [[पाटलिपुत्र लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र|पाटलिपुत्र संसदीय निर्वाचन क्षेत्र]]के अन्तर्गत आवहे । ई नोहसा रोडके माध्यमसे रारा-१३९ से जुड़ल हे । नोहसा रोडमे सड़कके दुनहु दने बड़ सङ्ख्यामे अपार्टमेण्ट हे ।पटना मेट्रोके वर्तमान नियोजित मार्ग मानचित्रमे नोहसा तक एगो स्टेशन हे । [[फुलवारीशरीफ]] प्रखण्डमे स्थित हे । [[पटना]]से दूरी लगभग १० किमी हे आउ [[एम्स पटना]]से लगभग २ किमी हे । == परिवहन == [[फुलवारीशरीफ रेलवे स्टेशन]] आउ [[दानापुर रेलवे स्टेशन]] पासके रेलवे स्टेशन हे जे [[हावड़ा-दिल्ली मुख्य रेलमार्ग]] द्वारा भारतके कैगो महानगरसे जुड़ल हे । ई [[राष्ट्रिय राजमार्ग १३९ (भारत)|रारा-१३९]] के माध्यमसे भारतके प्रमुख नगरसे जुड़ल हे । निकटतम विमानस्थल [[जयप्रकाश नारायण विमानस्थल]] हे जे ७ किमी के दूरी पर स्थित हे ।<ref>{{cite web|author=Subha |url=http://soki.in/nohsa-phulwari-patna/ |title=Nohsa- Phulwari &#124; Villages in Phulwari Taluk, Patna District, Bihar &#124; Indian Villages |publisher=Soki.in |date= |accessdate=2014-06-12}}</ref> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{पटनाके मोहल्ला}} [[श्रेणी:पटनाके मोहल्ला]] [[श्रेणी:पटना जिलामे नगर]] poj9bcup5gfkapbwcvukomxua8gfred इन्द्रपुरी, पटना 0 18440 80840 2026-10-02T17:31:03Z ऐक्टिवेटेड् 76 "[[:en:Special:Redirect/revision/1377794004|Indrapuri, Patna]]" पन्नाके अनुवाद करके निर्मित कैल गेलै 80840 wikitext text/x-wiki {{टिप्पणीसूची}}{{पटनाके मोहल्ला}}'''इन्द्रपुरी''' भारतके [[बिहार]] राज्यके [[पटना]]<nowiki/>मे एगो मोहल्ला हे । ई क्षेत्र पटना पुलिसके पाटलिपुत्र [[पुलिस स्टेशन]]<nowiki/>के अधिकार क्षेत्रमे हे । == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}}{{पटनाके मोहल्ला}} n8h78kodjwhsz9p704bwtj2pi7qmrjg 80848 80840 2026-10-02T18:24:31Z ऐक्टिवेटेड् 76 80848 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = इन्द्रपुरी | type = मोहल्ला | image = | image_size = | alt = | caption = | nickname = | pushpin_map = भारत बिहार | pushpin_label_position = right | pushpin_alt = | pushpin_caption = पटनामे स्थिति | coordinates = {{coord|25|37|18|N|85|6|8|E|display=inline,title}} | subdivision_type = देश | subdivision_name = India | subdivision_type1 = [[भारतके राज्य आउ केन्द्रशासितप्रदेश|राज्य]] | subdivision_name1 = [[बिहार]] | subdivision_type2 = [[भारतके जिलाके सूची|जिला]] | subdivision_name2 = [[पटना जिला|पटना]] | subdivision_type3 = नगर | subdivision_name3 = [[पटना]] | government_footnotes = | government_type = | governing_body = [[पटना नगरनिगम]] | time_zone1 = [[भारतीय मानक समय|भामास]] | utc_offset1 = +५:३० | postal_code_type = [[डाक सूचक सङ्ख्या|पिनकोड]] | postal_code = 800024 | area_code_type = [[भारतमे सञ्चार|दूरभाष]] | area_code = | registration_plate = | footnotes = }} '''इन्द्रपुरी''' भारतके [[बिहार]] राज्यके [[पटना]]मे एगो मोहल्ला हे । ई क्षेत्र पटना पुलिसके पाटलिपुत्र [[पुलिस स्टेशन]]के अधिकार क्षेत्रमे हे ।<ref>{{cite web | url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/Three-girls-missing-from-Indrapuri/articleshow/45567390.cms | title=missing from Indrapuri | publisher=TOI | accessdate=14 फरवरी 2015}}</ref> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{पटनाके मोहल्ला}} [[श्रेणी:पटनाके मोहल्ला]] 4qngsam5fqyowji6oxgau2y6blhcfsd दानापुर छावनी 0 18441 80841 2026-10-02T17:31:18Z ऐक्टिवेटेड् 76 "[[:en:Special:Redirect/revision/1375731311|Danapur Cantonment]]" पन्नाके अनुवाद करके निर्मित कैल गेलै 80841 wikitext text/x-wiki {{टिप्पणीसूची}}{{Patna Division}}'''दानापुर छावनी''' [[भारत]]<nowiki/>के [[बिहार]] राज्यके [[दानापुर]], [[पटना जिला]]<nowiki/>मे एगो [[छावनी]] नगर हे । दानापुर १७६५ मे स्थापित द्वितीय श्रेणीके एगो छावनी हे । बोर्डमे १४ सदस्य सम्मिलित हे जेमे ७ निर्वाचित सदस्य सम्मिलित हथ । [[पटना]]<nowiki/>के बाहरी इलाकामे स्थित दानापुर छावनी, [[पश्चिमबङ्गाल]]<nowiki/>के [[बैरकपुर छावनी]]<nowiki/>के बाद भारतमे दोसरा सबसे पुरान छावनी हे । दानापुर [[बिहार रेजिमेण्ट]] (बिआरसि) के रेजिमेण्टल केन्द्र हे । एकरा पहिले बाँकीपुर छावनी कहल जा हलै । शुरूमे ई बाँकीपुरमे स्थापित करल गेल हलै किन्तु बादमे १७६६-६७ मे दानापुर (तहिया दिनापुर) क्षेत्रमे स्थापित करल गेल हलै । == इतिहास == [[ब्रिटिश भारत|ब्रिटिशकाल]]<nowiki/>मे [[दानापुर]] के '''दिनापुर''' कहल जा हले । '''''दिनापुर''''' शब्दके अर्थ हे "अनाजके नगर" काहेकि एह उपजाऊ [[गङ्गा मैदान]]<nowiki/>मे स्थित हे । १८५७ के स्वाधिनता सङ्ग्राममे दानापुर छावनीके एगो बड़ भूमिका रहलै काहेकि २५ जुलाई १८५७ के दानापुर छावनीमे सिपाही अङ्ग्रेजके विरुद्ध विद्रोह करलकै । == एकरो देखल जाये == * [[बक्सरके लड़ाई]] * [[बिहार रेजिमेण्ट]] * [[आर्मी पब्लिक स्कूल, दानापुर छावनी]] * [[सेण्ट लुक चर्च, पटना]] == सन्दर्भ == 5rsg54yw65ekpjcyexzoebef3e08eur 80854 80841 2026-10-02T18:35:05Z ऐक्टिवेटेड् 76 80854 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = दानापुर छावनी | other_name = दीनापुर छावनी | nickname = | type = नगर | image = | alt = | caption = | pushpin_map = भारत पटना#भारत#भारत बिहार | pushpin_label_position = | pushpin_alt = | pushpin_caption = बिहारमे स्थिति | coordinates = {{coord|25|38|04|N|85|01|35|E|display=inline,title}} | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{झण्डा|भारत}} | subdivision_type1 = [[भारतके राज्य आउ केन्द्रशासितप्रदेश|राज्य]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Bihar Government Banner.png}} [[बिहार]] | subdivision_type2 = [[भारतके जिलाके सूची|जिला]] | subdivision_name2 = [[पटना जिला|पटना]] | established_title = स्थापना | established_date = १७६५ | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = 28,723 | population_as_of = 2011 | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = भाषा | demographics1_title1 = आधिकारिक | demographics1_info1 = [[हिन्दी भाषा|हिन्दी]] | time_zone1 = [[भारतीय मानक समय|भामास]] | utc_offset1 = +५:३० | postal_code_type = <!-- [[डाक सूचकाङ्क सङ्ख्या|पिनकोड]] --> | postal_code = 801 503 | registration_plate = [[भारतमे आरटिओ जिलाके सूची#BR.E2.80.94Bihar|BR]]-01 | website = {{URL|https://danapur.cantt.gov.in/}} | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-BR]] | footnotes = | official_name = }} '''दानापुर छावनी''' [[भारत]]के [[बिहार]] राज्यके [[दानापुर]], [[पटना जिला]]मे एगो [[छावनी]] नगर हे । दानापुर १७६५ मे स्थापित द्वितीय श्रेणीके एगो छावनी हे ।<ref>{{cite web|url=http://www.telegraphindia.com/1150908/jsp/bihar/story_41275.jsp#.V97oy4h97IU|archive-url=https://web.archive.org/web/20150915180351/http://www.telegraphindia.com/1150908/jsp/bihar/story_41275.jsp#.V97oy4h97IU|url-status=dead|archive-date=15 सितम्बर 2015|title=Book, scheduled to hit stores next month, will throw light on how the military establishment came into being}}</ref> बोर्डमे १४ सदस्य सम्मिलित हे जेमे ७ निर्वाचित सदस्य सम्मिलित हथ ।<ref>[http://www.dgde.gov.in/?q=cantonments/web/617 दानापुर] Directorate General Defence Estates</ref> [[पटना]]के बाहरी इलाकामे स्थित दानापुर छावनी, [[पश्चिमबङ्गाल]]के [[बैरकपुर छावनी]]के बाद भारतमे दोसरा सबसे पुरान छावनी हे ।<ref>{{cite news | url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-10-26/patna/34748839_1_bill-storks-migratory-birds-cantonment-area | archive-url=https://archive.today/20130719180958/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-10-26/patna/34748839_1_bill-storks-migratory-birds-cantonment-area | url-status=dead | archive-date=19 जुलाई 2013 | newspaper=[[द टाइम्स आफ इण्डिया]] | title=Danapur cantt hosts 6K migratory birds this year | access-date=26 अक्टूबर 2012}}</ref> दानापुर [[बिहार रेजिमेण्ट]] (बिआरसि) के रेजिमेण्टल केन्द्र हे । एकरा पहिले बाँकीपुर छावनी कहल जा हलै । शुरूमे ई बाँकीपुरमे स्थापित करल गेल हलै किन्तु बादमे १७६६-६७ मे दानापुर (तहिया दिनापुर) क्षेत्रमे स्थापित करल गेल हलै ।<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/Danapur-cantt-celebrates-250-yrs/articleshow/48366531.cms|title=Danapur cantt celebrates 250 yrs}}</ref> == इतिहास == [[ब्रिटिश भारत|ब्रिटिशकाल]]मे [[दानापुर]] के '''दिनापुर''' कहल जा हले । '''''दिनापुर''''' शब्दके अर्थ हे "अनाजके नगर" काहेकि एह उपजाऊ [[गङ्गा मैदान]]मे स्थित हे । १८५७ के स्वाधिनता सङ्ग्राममे दानापुर छावनीके एगो बड़ भूमिका रहलै काहेकि २५ जुलाई १८५७ के दानापुर छावनीमे सिपाही अङ्ग्रेजके विरुद्ध विद्रोह करलकै । == एकरो देखल जाये == * [[बक्सरके लड़ाई]] * [[बिहार रेजिमेण्ट]] * [[आर्मी पब्लिक स्कूल, दानापुर छावनी]] * [[सेण्ट लुक चर्च, पटना]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{पटना प्रमण्डल}} [[श्रेणी:भारतके छावनी]] [[श्रेणी:पटना जिलामे नगर]] [[श्रेणी:पटनाके मोहल्ला]] [[श्रेणी:१७६५ मे स्थापित सैन्य प्रतिष्ठान]] 0ptuw8rks4mpmgqsw68n1z92gt9igtj अशोक राजपथ 0 18442 80842 2026-10-02T17:32:22Z ऐक्टिवेटेड् 76 "[[:en:Special:Redirect/revision/1373655899|Ashok Rajpath]]" पन्नाके अनुवाद करके निर्मित कैल गेलै 80842 wikitext text/x-wiki {{टिप्पणीसूची|2}}{{पटनाके मोहल्ला}}'''अशोक राजपथ''' [[बिहार]]<nowiki/>के राजधानी [[पटना]]<nowiki/>मे एगो सड़क हे । ई [[अशोक]]<nowiki/>के नाम पर रखल गेलै जे मौर्य साम्राज्यके एगो सम्राट हलथिन जे २६९ से २३२ ईसा पूर्व तक लगभग पूरा भारतीय उपमहाद्वीप पर शासन करलन । ई पटनाके पटना सिटी वा [[पटना साहिब]]<nowiki/>से जोड़ हे । लगभग गोलघरसे शुरू होके [[गङ्गानदी|गङ्गा]] नदीके समानान्तर चलहे आउ दीदारगञ्जमे समाप्त होवहे । ई एक दने बजार आउ दोसर दने शैक्षिक संस्था पटना विश्वविद्यालयके उपस्थितिके चलते एगो व्यस्त सड़क हे । अशोक राजपथ पर २.२ किमी लम्बा दुतल्ला फ्लाइओवरके निर्माण करल जा रहलै हे । फ्लाइओवर गान्धी मैदान भिजुनके कारगिल चौकसे शूरू होके पटना विज्ञान कालेज तक चलहे । ई चार लेन वाला फ्लाइओवरके दिल्ली स्थित कम्पनी, गवर कन्स्ट्रक्शन लिमिटेड द्वारा तीन बरिसमे ४२२ करोड़ रुपैया खर्चा करके बनावेके लक्ष्य रखल गेलै हे । एह परियोजनाके पूरा होवेके बाद वाहन तीन स्तर पर चलेवाला हे - स्तर २, स्तर १ आउ भूमिगत स्तर (वर्तमान सड़क) । भूमिगत स्तर समाने रहतै । स्तर १ आउ स्तर २ के चार लेन मे पटना विज्ञान कालेज भिरु समाप्त होवेसे पहिले पिएमसिएच ला तीन निकास होतै । डबल डेकर फ्लाइओवर आउ [[लोकनायक गङ्गापथ|लोकनायक गङ्गा पथ]] (गङ्गा एक्सप्रेसवे) कृष्ण घाट द्वारा जुटतै । अशोक राजपथके दोनो दने ढेर ऐतिहासिक स्थान हे जेकरामे मार्गके उत्तर दिशामे [[पटना विश्वविद्यालय]], [[पटना विज्ञान कालेज]], [[पटना कालेज]] अन्य कालेज, [[पिएमसिएच]], [[राष्ट्रिय प्रौद्योगिकी संस्था, पटना]], [[पटना|क्राइस्ट चर्च]], [[कारगिल चौक]], [[सरकारी पोलिटेक्निक पटना-७]], [[तख्त श्री हरमन्दर साहेब|तख्त श्री हरमन्दर साहिब]], [[पत्थर की मस्जिद]], [[व्हीलर सीनेट हाल]], [[सेण्ट जोसेफ कान्वेण्ट हाइ स्कूल, पटना]], [[बिहार राष्ट्रिय कालेज|बि एन कालेज]], [[खुदाबख्श पुस्तकाल|खुदाबख्श पुस्तकालय]], [[गोलघर]], [[गान्धी मैदान]] आउ दक्खिन दिशामे पुरान दोकान आउ बजार, निजी घर आउ कुछ धार्मिक संरचना हे । ई क्षेत्र पटना पुलिसके पीरबहोर थाना द्वारा गश्त कैल जा हे । == प्रसिद्ध स्थल == * [[पटना विज्ञान कालेज]] * [[खुदाबख्श प्राच्य पुस्तकाल|खुदाबख्श प्राच्य पुस्तकालय]] * [[पटना कालेज]] * [[तख्त श्री पटना साहिब]] * [[बिहार राष्ट्रिय कालेज]] * [[पटना विश्वविद्यालय]] * [[पटना मेडिकल कालेज आउ अस्पताल]] * [[राष्ट्रिय प्रौद्योगिकी संस्था, पटना]] * [[दरभङ्गा हाउस]] == समस्या == ई सड़क नगरके एगो भीड़भाड़ वाला क्षेत्रसे गुजरहे जने समय-समय पर यातायात बड्डी चुनौतीपूर्ण हो सकहे । == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची|2}}{{पटनाके मोहल्ला}} 3d54mkio65hw3gijvkjc9l74xppfd4j 80855 80842 2026-10-02T18:37:53Z ऐक्टिवेटेड् 76 80855 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = अशोक राजपथ | other_name = | type = सड़क | image = | alt = | caption = | nickname = | pushpin_map = भारत पटना#भारत बिहार | pushpin_label_position = right | pushpin_alt = | pushpin_caption = पटनामे स्थिति | coordinates = {{coord|25|37|11|N|85|10|43|E|display=inline,title}} | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{धण्डा|भारत}} | subdivision_type1 = [[भारतके राज्य आउ केन्द्रशासितप्रदेश|राज्य]] | subdivision_name1 = [[बिहार]] | subdivision_type2 = नगर | subdivision_name2 = पटना | established_title = <!-- स्थापना --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = | population_as_of = | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = भाषा | demographics1_title1 = क्षेत्रीय | demographics1_info1 = [[मगही भाषा|मगही]], [[हिन्दी]] | time_zone1 = [[भारतीय मानक समय|भामास]] | utc_offset1 = +५:३० | postal_code_type = [[डाक सूचकाङ्क सङ्ख्या|पिनकोड]] | postal_code = 800004<ref>[http://www.getpincode.info/ashok-rajpathpatna अशोक राजपथ, पटना]</ref> | registration_plate = | custom_label1_sec1 = [[नगर नियोजन|नियोजन संस्था]] | custom_data1_sec1 = [[पटना महानगरीय क्षेत्र प्राधिकरण]] | custom_label2_sec1 = नागरिक संस्था | custom_data2_sec1 = [[पटना नगर निगम]] | website = | footnotes = }} '''अशोक राजपथ''' [[बिहार]]के राजधानी [[पटना]]मे एगो सड़क हे ।<ref>[http://zeenews.india.com/news/bihar/school-students-block-roads-in-patna_633835.html School students block roads in Patna] ''जी न्यूज'' । पुनःप्राप्त 14 जून 2010</ref> ई [[अशोक]]के नाम पर रखल गेलै जे मौर्य साम्राज्यके एगो सम्राट हलथिन जे २६९ से २३२ ईसा पूर्व तक लगभग पूरा भारतीय उपमहाद्वीप पर शासन करलन ।<ref>Thapur (1973), p. 51.</ref> ई पटनाके पटना सिटी वा [[पटना साहिब]]से जोड़ हे । लगभग गोलघरसे शुरू होके [[गङ्गानदी|गङ्गा]] नदीके समानान्तर चलहे आउ दीदारगञ्जमे समाप्त होवहे । ई एक दने बजार आउ दोसर दने शैक्षिक संस्था [[पटना विश्वविद्यालय]]के उपस्थितिके चलते एगो व्यस्त सड़क हे ।<ref>[http://www.patnaxpress.com/article/256/Ashok-Rajpath-All-Set-To-Revamp Ashok Rajpath All Set To Revamp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303214447/http://www.patnaxpress.com/article/256/Ashok-Rajpath-All-Set-To-Revamp |date=3 मार्च 2016 }} ''द पटना एक्सप्रेस'' । पुनःप्राप्त 24 अक्टूबर 2007</ref> अशोक राजपथ पर २.२ किमी लम्बा दुतल्ला फ्लाइओवरके निर्माण करल जा रहलै हे ।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/double-decker-flyover-cm-likely-to-lay-stone-tomorrow/articleshow/85876825.cms|title=Double-decker flyover: CM Nitish Kumar likely to lay stone tomorrow}}</ref><ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/35-work-on-double-decker-ashok-rajpath-flyover-over/articleshow/98137620.cms|title=35% work on double-decker Ashok Rajpath flyover over}}</ref> फ्लाइओवर [[गान्धी मैदान]] भिजुनके कारगिल चौकसे शूरू होके [[पटना विज्ञान कालेज]] तक चलहे ।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/cm-lays-stones-for-patnas-first-double-decker-flyover/articleshow/85932766.cms|title=CM lays stones for Patna's first double-decker flyover}}</ref> ई चार लेन वाला फ्लाइओवरके दिल्ली स्थित कम्पनी, गवर कन्स्ट्रक्शन लिमिटेड द्वारा तीन बरिसमे ४२२ करोड़ रुपैया खर्चा करके बनावेके लक्ष्य रखल गेलै हे । एह परियोजनाके पूरा होवेके बाद वाहन तीन स्तर पर चलेवाला हे - स्तर २, स्तर १ आउ भूमिगत स्तर (वर्तमान सड़क) । भूमिगत स्तर समाने रहतै । स्तर १ आउ स्तर २ के चार लेन मे पटना विज्ञान कालेज भिरु समाप्त होवेसे पहिले पिएमसिएच ला तीन निकास होतै । डबल डेकर फ्लाइओवर आउ [[लोकनायक गङ्गापथ|लोकनायक गङ्गा पथ]] (गङ्गा एक्सप्रेसवे) कृष्ण घाट द्वारा जुटतै । अशोक राजपथके दोनो दने ढेर ऐतिहासिक स्थान हे जेकरामे मार्गके उत्तर दिशामे [[पटना विश्वविद्यालय]], [[पटना विज्ञान कालेज]], [[पटना कालेज]] अन्य कालेज, [[पिएमसिएच]], [[राष्ट्रिय प्रौद्योगिकी संस्था, पटना]], [[पटना|क्राइस्ट चर्च]], [[कारगिल चौक]], [[सरकारी पोलिटेक्निक पटना-७]], [[तख्त श्री हरमन्दर साहेब|तख्त श्री हरमन्दर साहिब]], [[पत्थर की मस्जिद]], [[व्हीलर सीनेट हाल]], [[सेण्ट जोसेफ कान्वेण्ट हाइ स्कूल, पटना]], [[बिहार राष्ट्रिय कालेज|बि एन कालेज]], [[खुदाबख्श पुस्तकाल|खुदाबख्श पुस्तकालय]], [[गोलघर]], [[गान्धी मैदान]] आउ दक्खिन दिशामे पुरान दोकान आउ बजार, निजी घर आउ कुछ धार्मिक संरचना हे ।<ref>{{cite web|url=https://www.financialexpress.com/infrastructure/patna-metros-ashok-rajpath-alignment-shifted-to-institutional-area-due-to-flyover-project/2654791/|title=Patna Metro's Ashok Rajpath alignment shifted to institutional area due to flyover project}}</ref><ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/patna-metro-alignment-slightly-changed/articleshow/93990988.cms|title=Patna metro alignment slightly changed}}</ref> ई क्षेत्र पटना पुलिसके पीरबहोर थाना द्वारा गश्त कैल जा हे ।<ref>[https://web.archive.org/web/20140106032318/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-02-23/patna/37256848_1_bomb-disposal-squad-briefcase-police-station Bomb scare on Ashok Rajpath] ''द टाइम्स आफ इण्डिया''. Retrieved 23 फरवरी 2013</ref> == प्रसिद्ध स्थल == * [[पटना विज्ञान कालेज]] * [[खुदाबख्श प्राच्य पुस्तकाल|खुदाबख्श प्राच्य पुस्तकालय]] * [[पटना कालेज]] * [[तख्त श्री पटना साहिब]] * [[बिहार राष्ट्रिय कालेज]] * [[पटना विश्वविद्यालय]] * [[पटना मेडिकल कालेज आउ अस्पताल]] * [[राष्ट्रिय प्रौद्योगिकी संस्था, पटना]] * [[दरभङ्गा हाउस]] == समस्या == ई सड़क नगरके एगो भीड़भाड़ वाला क्षेत्रसे गुजरहे जने समय-समय पर यातायात बड्डी चुनौतीपूर्ण हो सकहे ।<ref>[https://web.archive.org/web/20140427221809/http://www.telegraphindia.com/1120423/jsp/bihar/story_15405052.jsp#.UfK4oYGDk9s New road to ease Ashok Rajpath snarls - Fifteen-month deadline for 6-km stretch from Gai Ghat to Rajendra Nagar] ''द टेलिग्राफ (कलकता)'' । पुनःप्राप्त 23 अप्रैल 2012</ref> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची|2}} {{पटनाके मोहल्ला}} [[श्रेणी:बिहारमे सड़क]] [[श्रेणी:पटनाके मोहल्ला]] bm2n4t9wr0mgad8cqwy9lzilgk50h9m मनेर 0 18443 80843 2026-10-02T17:32:51Z ऐक्टिवेटेड् 76 "[[:en:Special:Redirect/revision/1376406118|Maner, Bihar]]" पन्नाके अनुवाद करके निर्मित कैल गेलै 80843 wikitext text/x-wiki {{टिप्पणीसूची}}{{Tourist attractions in Patna}}'''मनेर''', जेकरा '''मनेरशरीफ''' एहु कहल जा हे, [[भारत]]<nowiki/>के [[बिहार]]<nowiki/>के [[पटना जिला]]<nowiki/>मे एगो ऐतिहासिक नगर आउ एगो [[सामुदायिक विकास खण्ड|प्रखण्ड]] हे । [[पटना]]<nowiki/>से लगभग २४ किमी पच्छिम दने [[राष्ट्रिय राजमार्ग ९२२ (भारत)|एनएच-९२२]] पर स्थित ई अपन [[मुगल वास्तुकला|मुगल युग]]<nowiki/>के दरगाह आउ एगो महत्वपूर्ण [[सूफीवाद|सूफी]] तीर्थयात्रा केन्द्र नियन प्रसिद्ध हे । == व्युत्पत्ति == मनेरके प्राचीन नाम मनीयर मथन हलै जेकर अर्थ स्थानीय परम्परामे "सङ्गीत नगर" हे । सूफी सन्तसे एकर सम्बन्धके चलते "शरीफ" (जेकर अर्थ महान् हे) प्रत्यय जोड़ल गेलै । == इतिहास == २०१२-१३ मे मनेर भिजुन उत्खननमे ताम्र-पाषाण कालके बस्तीके प्रमाण भेटलै जेकरामे एगो सोख्ता गड्ढा, गड्ढासे जुड़ल एगो नली आउ विभिन्न मट्टीके बर्तन, कटोरा आउ बेसिन नियन मट्टीके नमूना सम्मिलित हलै । एही नामके बर्तनके कुछ छोट टुकड़ाके आधार पर बादके अवधिके उत्तरी ब्लैक पालिश वेयर संस्कृति (७००-२०० ईसा पूर्व) से जोड़ल जा सकहे । ई अवधिके मट्टीके बर्तनके ढेर अन्य नमूनो भेटलै । साथे एगो लोहाके भाला आउ लगभग तीस धातु डिस्को भेटलै जे सम्भवतः ताम्बा आउ सीसाके मिश्रणसे बनल होतै । [[शुङ्ग साम्राज्य|शुङ्ग]], [[कुषाण साम्राज्य|कुषाण]], [[गुप्त साम्राज्य|गुप्त]] आउ उत्तर-गुप्त कालोके बस्तीके प्रमाण भेटलै ।<ref name="Indian Archaeology 2012-13">{{साञ्चा:Cite book |url=https://asi.nic.in/admin/publications/ePublicationReportsDetails/download/16 |title=Indian Archaeology 2012-13 — A Review |date=2015 |publisher=[[Archaeological Survey of India]] |editor-last=Tewari |editor-first=Rakesh |location=New Delhi |access-date=30 March 2026}}</ref>{{Rp|8-9}} मनेरमे ११ मई ११२४ के तिथि वाला एगो [[भारतीय ताम्रलेख|ताम्रपत्र अनुदान]] भेटलै जे अखनि हेरा गेलै हे । ओकरासे पता चलहे कि ऊ समय मनेर एगो पट्टला (जिला) के आसन हलै । अनुदानमे लिखल हे कि [[गाहडवाल वंश|गाहडावाल]] राजा [[गोविन्दचन्द्र (गाहडावाल राजवंश)|गोविन्दचन्द्र]] गुणावे आउ पडली नामके दु गाँओ दानमे देलन हल जे दुनो मनियारी (मने मनेर) के पट्टलामे हलै आउ गणेश्वरशर्मन नामके एगो [[ब्राह्मण]]<nowiki/>के देलन हल । गुणावे आउ पडली गाँओ सम्भवतः मनेर भिजु कहुँ हलै किन्तु ओकर सही स्थिति पता नै हे । बादमे मनेर मध्ययुगीन कालमे [[सूफीवाद]]<nowiki/>के केन्द्रके रूपमे प्रमुखता प्राप्त करलै: * १३मा शताब्दी: सूफी सन्त [[मखदूम याह्या मनेरी]]<nowiki/>से जुड़लै * १६०८: [[मखदूम शाह दौलत]], एगो अन्य प्रमुख सूफी सन्तके मृत्यु * १६१६: बिहारके मुगल राज्यपाल [[इब्राहिम खान काकर]] द्वारा बड़ी दरगाहके निर्माण * १६१९: इब्राहिम खान द्वारा एगो मस्जिदके निर्माण मुगलकाल खनि नगर इस्लामी शिक्षाके केन्द्रके रूपमे उभरलै । == भूगोल == मनेर [[गङ्गानदी]]<nowiki/>के दक्षिणी किनारा पर २५.६५°उ ८४.८८°पू पर स्थित हे । [[सोननदी]] मनेर भिरु हल्दी छपरामे गङ्गासे मिलहे । === जलवायु === मनेरमे [[आर्द्र उपोष्णकटिबन्धीय जलवायु]] (कोपेन Cwa) हे - * गरम गरमी (अप्रैल-जून) * मानसूनके बर्षा (जुलाई-सितम्बर) * हल्का जाड़ा (नवम्बर-फरवरी) == जनसाङ्ख्यिकी == [[२०११ के भारतीय जनगणना|२०११ के जनगणना]] अनुसारः * जनसङ्ख्या: २६,९१२ * लिङ्गानुपात: १००० पुरुष पर ९४७ महिला * साक्षरता दर: ७१.१२% (राज्यके औसतसे अधिक) * प्रमुख भाषा: मगही (९४.२४%), हिन्दी (५.७६%) == प्रशासन == मनेर ३८ गाँओसे बनल एगो [[सामुदायिक विकास खण्ड]] हे । ई [[मनेर विधानसभा क्षेत्र]] आउ [[पाटलिपुत्र लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र|पाटलिपुत्र लोकसभा क्षेत्र]]<nowiki/>मे आवहे । == स्थलचिह्न == === धार्मिक स्थल === * '''बरी दरगाह:''' शाह दौलतके कब्र (१६१६), मुगल वास्तुकलाके एगो उत्कृष्ट उदाहरण * '''छोटी दरगाह:''' मखदूम याह्या मनेरीके कब्र * '''हल्दी छपरा:''' सोन आउ गङ्गानदीके सङ्गम * '''मनेर जैन मन्दिर:''' प्राचीन जैन तीर्थस्थल === अन्य आकर्षण === * मनेर किलाः एगो प्राचीन किलाके खण्डहर * सोननदी पर '''ब्रिटिश युगके सेतु''' == संस्कृति == === परब === * '''उर्स:''' हजारोके आकर्षित करेवाला दरगाहमे वार्षिक उत्सव * '''छठपूजा''': हल्दी छपरा घाटमे मनावल जाएवाला === व्यञ्जन === * मनेरके लड्डु: [[घिउ]] आउ [[बुट]]<nowiki/>से बनल प्रसिद्ध मिठाई * पारम्परिक बिहारी व्यञ्जनः [[लिट्टी चोखा]], [[खाजा]], [[ठेकुआ]] == अर्थव्यवस्था == * कृषि (चौर, गेहूँ, मक्कै) * लघु उद्योग * धार्मिक पर्यटन नगर अपन मिठाईके दोकानला प्रसिद्ध हे, विशेष रूपसे १९३५ मे स्थापित मनेर स्वीट्स । == परिवहन == * '''सड़क:''' एनएच-९२२ से पटना आउ आरासे जुड़ल * '''रेल:''' निकटतम स्टेशन दानापुर (२० किमी) हे * '''वायु:''' [[लोकनायक जयप्रकाश विमानस्थल|जयप्रकाश नारायण अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल]] (३० किमी) == शिक्षा == उल्लेखनीय शैक्षणिक संस्था - * राम नगीना सिंह इण्टर कालेज (स्थापना १९४८) * सरकारी बालिका उच्चविद्यालय * मनेर उच्चविद्यालय ([[Bihar board|बिहार बोर्ड]]<nowiki/>से सम्बद्ध) == उल्लेखनीय लोग == * [[कुनाल सिंह]] - भोजपुरी अभिनेता * [[रामायण तिवारी]] - बालीवुड अभिनेता == सन्दर्भ == == बाहरी कड़ी == * {{आधिकारिक जालस्थल|http://patna.nic.in}} * [https://tourism.bihar.gov.in/destinations/patna/maner-sharif मनेरशरीफ बिहार पर्यटन पर] s4e2ihrfwhecn9s647rk6mqknd3vzao 80862 80843 2026-10-02T18:51:23Z ऐक्टिवेटेड् 76 80862 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = मनेर | other_name = मनेरशरीफ | nickname = सूफी सन्तके भूमि | type = नगर | image = [[File:Maner dargah ... Bihar . INDIA.jpg|250px]] | alt = मनेरशरीफके बड़ी दरगाह | caption = '''बड़ी दरगाह''' (शाह दौलतके मकबरा), एगो प्रमुख [[सूफी]] दरगाह | pushpin_map = भारत बिहार | pushpin_label_position = right | pushpin_alt = बिहारमे मनेरके स्थिति | pushpin_caption = बिहारमे स्थिति | coordinates = {{coord|२५.65|N|84.88|E|display=inline,title}} | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{झण्डा|भारत}} | subdivision_type1 = [[भारतके राज्य आउ केन्द्रशासितप्रदेश|राज्य]] | subdivision_name1 = [[बिहार]] | subdivision_type2 = [[भारतके जिलाके सूची|जिला]] | subdivision_name2 = [[पटना जिला|पटना]] | established_title = ऐतिहासिक महत्व | established_date = ८मा–१७मा शताब्दी | founder = | government_type = | governing_body = [[नगरपरिषद]] | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 12.5 | elevation_m = 54 | population_total = 26,912 | population_as_of = 2011 | population_density_km2 = auto | demographics_type1 = भाषा | demographics1_title1 = आधिकारिक | demographics1_info1 = [[हिन्दी]] | time_zone1 = [[भारतीय मानक समय|भामास]] | utc_offset1 = +५:३० | postal_code = ८०११०८ | area_code = ०६१२ | registration_plate = BR-01 | website = {{URL|patna.nic.in}} }} '''मनेर''', जेकरा '''मनेरशरीफ''' एहु कहल जा हे, [[भारत]]के [[बिहार]]के [[पटना जिला]]मे एगो ऐतिहासिक नगर आउ एगो [[सामुदायिक विकास खण्ड|प्रखण्ड]] हे । [[पटना]]से लगभग २४ किमी पच्छिम दने [[राष्ट्रिय राजमार्ग ९२२ (भारत)|एनएच-९२२]] पर स्थित ई अपन [[मुगल वास्तुकला|मुगल युग]]के दरगाह आउ एगो महत्वपूर्ण [[सूफीवाद|सूफी]] तीर्थयात्रा केन्द्र नियन प्रसिद्ध हे । == व्युत्पत्ति == मनेरके प्राचीन नाम मनीयर मथन हलै जेकर अर्थ स्थानीय परम्परामे "सङ्गीत नगर" हे । सूफी सन्तसे एकर सम्बन्धके चलते "शरीफ" (जेकर अर्थ महान् हे) प्रत्यय जोड़ल गेलै । == इतिहास == २०१२-१३ मे मनेर भिजुन उत्खननमे ताम्र-पाषाण कालके बस्तीके प्रमाण भेटलै जेकरामे एगो सोख्ता गड्ढा, गड्ढासे जुड़ल एगो नली आउ विभिन्न मट्टीके बर्तन, कटोरा आउ बेसिन नियन मट्टीके नमूना सम्मिलित हलै । एही नामके बर्तनके कुछ छोट टुकड़ाके आधार पर बादके अवधिके उत्तरी ब्लैक पालिश वेयर संस्कृति (७००-२०० ईसा पूर्व) से जोड़ल जा सकहे । ई अवधिके मट्टीके बर्तनके ढेर अन्य नमूनो भेटलै । साथे एगो लोहाके भाला आउ लगभग तीस धातु डिस्को भेटलै जे सम्भवतः ताम्बा आउ सीसाके मिश्रणसे बनल होतै । [[शुङ्ग साम्राज्य|शुङ्ग]], [[कुषाण साम्राज्य|कुषाण]], [[गुप्त साम्राज्य|गुप्त]] आउ उत्तर-गुप्त कालोके बस्तीके प्रमाण भेटलै ।<!-- Indian Archaeology 2012-13, p. 8-9 --><ref name="Indian Archaeology 2012-13">{{cite book |editor-last=Tewari |editor-first=Rakesh |title=Indian Archaeology 2012-13 — A Review |date=2015 |publisher=[[Archaeological Survey of India]] |location=New Delhi |url=https://asi.nic.in/admin/publications/ePublicationReportsDetails/download/16 |access-date=30 मार्च 2026}}</ref>{{rp|8-9}} मनेरमे ११ मई ११२४ के तिथि वाला एगो [[भारतीय ताम्रलेख|ताम्रपत्र अनुदान]] भेटलै जे अखनि हेरा गेलै हे । ओकरासे पता चलहे कि ऊ समय मनेर एगो पट्टला (जिला) के आसन हलै । अनुदानमे लिखल हे कि [[गाहडवाल वंश|गाहडावाल]] राजा [[गोविन्दचन्द्र (गाहडावाल राजवंश)|गोविन्दचन्द्र]] गुणावे आउ पडली नामके दु गाँओ दानमे देलन हल जे दुनो मनियारी (मने मनेर) के पट्टलामे हलै आउ गणेश्वरशर्मन नामके एगो [[ब्राह्मण]]के देलन हल । गुणावे आउ पडली गाँओ सम्भवतः मनेर भिजु कहुँ हलै किन्तु ओकर सही स्थिति पता नै हे ।<!-- Majumdar 1922, p. 82 --><ref name="Majumdar 1922">{{cite journal |last1=Majumdar |first1=N. G. |author1-link=N. G. Majumdar |title=Maner Copperplate of Govindacandra, V. E. 1183 |journal=Journal of the Asiatic Society of Bengal |date=1922 |volume=XVIII |pages=81-4 |url=https://www.google.com/books/edition/Journal_and_Proceedings_of_the_Asiatic_S/JB1FAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=maner%20copper%20plate%20inscription&pg=PA81&printsec=frontcover |access-date=10 जून 2025}}</ref> बादमे मनेर मध्ययुगीन कालमे [[सूफीवाद]]के केन्द्रके रूपमे प्रमुखता प्राप्त करलै: * १३मा शताब्दी: सूफी सन्त [[मखदूम याह्या मनेरी]]से जुड़लै * १६०८: [[मखदूम शाह दौलत]], एगो अन्य प्रमुख सूफी सन्तके मृत्यु * १६१६: बिहारके मुगल राज्यपाल [[इब्राहिम खान काकर]] द्वारा बड़ी दरगाहके निर्माण * १६१९: इब्राहिम खान द्वारा एगो मस्जिदके निर्माण मुगलकाल खनि नगर इस्लामी शिक्षाके केन्द्रके रूपमे उभरलै । == भूगोल == मनेर [[गङ्गानदी]]के दक्षिणी किनारा पर २५.६५°उ ८४.८८°पू पर स्थित हे । [[सोननदी]] मनेर भिरु हल्दी छपरामे गङ्गासे मिलहे । === जलवायु === मनेरमे [[आर्द्र उपोष्णकटिबन्धीय जलवायु]] (कोपेन Cwa) हे - * गरम गरमी (अप्रैल-जून) * मानसूनके बर्षा (जुलाई-सितम्बर) * हल्का जाड़ा (नवम्बर-फरवरी) == जनसाङ्ख्यिकी == [[२०११ के भारतीय जनगणना|२०११ के जनगणना]] अनुसारः * जनसङ्ख्या: २६,९१२ * लिङ्गानुपात: १००० पुरुष पर ९४७ महिला * साक्षरता दर: ७१.१२% (राज्यके औसतसे अधिक) * प्रमुख भाषा: मगही (९४.२४%), हिन्दी (५.७६%) == प्रशासन == मनेर ३८ गाँओसे बनल एगो [[सामुदायिक विकास खण्ड]] हे । ई [[मनेर विधानसभा क्षेत्र]] आउ [[पाटलिपुत्र लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र|पाटलिपुत्र लोकसभा क्षेत्र]]मे आवहे । == स्थलचिह्न == === धार्मिक स्थल === * '''बरी दरगाह:''' शाह दौलतके कब्र (१६१६), मुगल वास्तुकलाके एगो उत्कृष्ट उदाहरण * '''छोटी दरगाह:''' मखदूम याह्या मनेरीके कब्र * '''हल्दी छपरा:''' सोन आउ गङ्गानदीके सङ्गम * '''मनेर जैन मन्दिर:''' प्राचीन जैन तीर्थस्थल === अन्य आकर्षण === * मनेर किलाः एगो प्राचीन किलाके खण्डहर * सोननदी पर '''ब्रिटिश युगके सेतु''' == संस्कृति == === परब === * '''उर्स:''' हजारोके आकर्षित करेवाला दरगाहमे वार्षिक उत्सव * '''छठपूजा''': हल्दी छपरा घाटमे मनावल जाएवाला === व्यञ्जन === * मनेरके लड्डु: [[घिउ]] आउ [[बुट]]से बनल प्रसिद्ध मिठाई * पारम्परिक बिहारी व्यञ्जनः [[लिट्टी चोखा]], [[खाजा]], [[ठेकुआ]] == अर्थव्यवस्था == * कृषि (चौर, गेहूँ, मक्कै) * लघु उद्योग * धार्मिक पर्यटन नगर अपन मिठाईके दोकानला प्रसिद्ध हे, विशेष रूपसे १९३५ मे स्थापित मनेर स्वीट्स । == परिवहन == * '''सड़क:''' एनएच-९२२ से पटना आउ आरासे जुड़ल * '''रेल:''' निकटतम स्टेशन दानापुर (२० किमी) हे * '''वायु:''' [[लोकनायक जयप्रकाश विमानस्थल|जयप्रकाश नारायण अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल]] (३० किमी) == शिक्षा == उल्लेखनीय शैक्षणिक संस्था - * राम नगीना सिंह इण्टर कालेज (स्थापना १९४८) * सरकारी बालिका उच्चविद्यालय * मनेर उच्चविद्यालय ([[बिहार बोर्ड]]से सम्बद्ध) == उल्लेखनीय लोग == * [[कुनाल सिंह]] - भोजपुरी अभिनेता * [[रामायण तिवारी]] - बालीवुड अभिनेता == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ी == * {{आधिकारिक जालस्थल|http://patna.nic.in}} * [https://tourism.bihar.gov.in/destinations/patna/maner-sharif मनेरशरीफ बिहार पर्यटन पर] {{पटनाके पर्यटन स्थल}} [[श्रेणी:पटना जिलामे नगर]] [[श्रेणी:भारतमे सूफी दरगाह]] r53h0sjzq8lltkzfxqoqw8kyx3o4u4h 80869 80862 2026-10-02T19:01:03Z ऐक्टिवेटेड् 76 80869 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = मनेर | other_name = मनेरशरीफ | nickname = सूफी सन्तके भूमि | type = नगर | image = [[File:Maner dargah ... Bihar . INDIA.jpg|250px]] | alt = मनेरशरीफके बड़ी दरगाह | caption = '''बड़ी दरगाह''' (शाह दौलतके मकबरा), एगो प्रमुख [[सूफी]] दरगाह | pushpin_map = भारत बिहार | pushpin_label_position = right | pushpin_alt = बिहारमे मनेरके स्थिति | pushpin_caption = बिहारमे स्थिति | coordinates = {{coord|२५.65|N|84.88|E|display=inline,title}} | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{झण्डा|भारत}} | subdivision_type1 = [[भारतके राज्य आउ केन्द्रशासितप्रदेश|राज्य]] | subdivision_name1 = [[बिहार]] | subdivision_type2 = [[भारतके जिलाके सूची|जिला]] | subdivision_name2 = [[पटना जिला|पटना]] | established_title = ऐतिहासिक महत्व | established_date = ८मा–१७मा शताब्दी | founder = | government_type = | governing_body = [[नगरपरिषद]] | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 12.5 | elevation_m = 54 | population_total = 26,912 | population_as_of = 2011 | population_density_km2 = auto | demographics_type1 = भाषा | demographics1_title1 = आधिकारिक | demographics1_info1 = [[हिन्दी]] | time_zone1 = [[भारतीय मानक समय|भामास]] | utc_offset1 = +५:३० | postal_code = ८०११०८ | area_code = ०६१२ | registration_plate = BR-01 | website = {{URL|patna.nic.in}} }} '''मनेर''', जेकरा '''मनेरशरीफ''' एहु कहल जा हे, [[भारत]]के [[बिहार]]के [[पटना जिला]]मे एगो ऐतिहासिक नगर आउ एगो [[सामुदायिक विकास खण्ड|प्रखण्ड]] हे । [[पटना]]से लगभग २४ किमी पच्छिम दने [[राष्ट्रिय राजमार्ग ९२२ (भारत)|एनएच-९२२]] पर स्थित ई अपन [[मुगल वास्तुकला|मुगल युग]]के दरगाह आउ एगो महत्वपूर्ण [[सूफीवाद|सूफी]] तीर्थयात्रा केन्द्र नियन प्रसिद्ध हे । == व्युत्पत्ति == मनेरके प्राचीन नाम मनीयर मथन हलै जेकर अर्थ स्थानीय परम्परामे "सङ्गीत नगर" हे । सूफी सन्तसे एकर सम्बन्धके चलते "शरीफ" (जेकर अर्थ महान् हे) प्रत्यय जोड़ल गेलै । == इतिहास == २०१२-१३ मे मनेर भिजुन उत्खननमे ताम्र-पाषाण कालके बस्तीके प्रमाण भेटलै जेकरामे एगो सोख्ता गड्ढा, गड्ढासे जुड़ल एगो नली आउ विभिन्न मट्टीके बर्तन, कटोरा आउ बेसिन नियन मट्टीके नमूना सम्मिलित हलै । एही नामके बर्तनके कुछ छोट टुकड़ाके आधार पर बादके अवधिके उत्तरी ब्लैक पालिश वेयर संस्कृति (७००-२०० ईसा पूर्व) से जोड़ल जा सकहे । ई अवधिके मट्टीके बर्तनके ढेर अन्य नमूनो भेटलै । साथे एगो लोहाके भाला आउ लगभग तीस धातु डिस्को भेटलै जे सम्भवतः ताम्बा आउ सीसाके मिश्रणसे बनल होतै । [[शुङ्ग साम्राज्य|शुङ्ग]], [[कुषाण साम्राज्य|कुषाण]], [[गुप्त साम्राज्य|गुप्त]] आउ उत्तर-गुप्त कालोके बस्तीके प्रमाण भेटलै ।<!-- Indian Archaeology 2012-13, p. 8-9 --><ref name="Indian Archaeology 2012-13">{{cite book |editor-last=Tewari |editor-first=Rakesh |title=Indian Archaeology 2012-13 — A Review |date=2015 |publisher=[[भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण]] |location=नवदिल्ली |url=https://asi.nic.in/admin/publications/ePublicationReportsDetails/download/16 |access-date=30 मार्च 2026}}</ref>{{rp|8-9}} मनेरमे ११ मई ११२४ के तिथि वाला एगो [[भारतीय ताम्रलेख|ताम्रपत्र अनुदान]] भेटलै जे अखनि हेरा गेलै हे । ओकरासे पता चलहे कि ऊ समय मनेर एगो पट्टला (जिला) के आसन हलै । अनुदानमे लिखल हे कि [[गाहडवाल वंश|गाहडावाल]] राजा [[गोविन्दचन्द्र (गाहडावाल राजवंश)|गोविन्दचन्द्र]] गुणावे आउ पडली नामके दु गाँओ दानमे देलन हल जे दुनो मनियारी (मने मनेर) के पट्टलामे हलै आउ गणेश्वरशर्मन नामके एगो [[ब्राह्मण]]के देलन हल । गुणावे आउ पडली गाँओ सम्भवतः मनेर भिजु कहुँ हलै किन्तु ओकर सही स्थिति पता नै हे ।<!-- Majumdar 1922, p. 82 --><ref name="Majumdar 1922">{{cite journal |last1=Majumdar |first1=N. G. |author1-link=N. G. Majumdar |title=Maner Copperplate of Govindacandra, V. E. 1183 |journal=Journal of the Asiatic Society of Bengal |date=1922 |volume=XVIII |pages=81-4 |url=https://www.google.com/books/edition/Journal_and_Proceedings_of_the_Asiatic_S/JB1FAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=maner%20copper%20plate%20inscription&pg=PA81&printsec=frontcover |access-date=10 जून 2025}}</ref> बादमे मनेर मध्ययुगीन कालमे [[सूफीवाद]]के केन्द्रके रूपमे प्रमुखता प्राप्त करलै: * १३मा शताब्दी: सूफी सन्त [[मखदूम याह्या मनेरी]]से जुड़लै * १६०८: [[मखदूम शाह दौलत]], एगो अन्य प्रमुख सूफी सन्तके मृत्यु * १६१६: बिहारके मुगल राज्यपाल [[इब्राहिम खान काकर]] द्वारा बड़ी दरगाहके निर्माण * १६१९: इब्राहिम खान द्वारा एगो मस्जिदके निर्माण मुगलकाल खनि नगर इस्लामी शिक्षाके केन्द्रके रूपमे उभरलै । == भूगोल == मनेर [[गङ्गानदी]]के दक्षिणी किनारा पर २५.६५°उ ८४.८८°पू पर स्थित हे । [[सोननदी]] मनेर भिरु हल्दी छपरामे गङ्गासे मिलहे । === जलवायु === मनेरमे [[आर्द्र उपोष्णकटिबन्धीय जलवायु]] (कोपेन Cwa) हे - * गरम गरमी (अप्रैल-जून) * मानसूनके बर्षा (जुलाई-सितम्बर) * हल्का जाड़ा (नवम्बर-फरवरी) == जनसाङ्ख्यिकी == [[२०११ के भारतीय जनगणना|२०११ के जनगणना]] अनुसारः * जनसङ्ख्या: २६,९१२ * लिङ्गानुपात: १००० पुरुष पर ९४७ महिला * साक्षरता दर: ७१.१२% (राज्यके औसतसे अधिक) * प्रमुख भाषा: मगही (९४.२४%), हिन्दी (५.७६%) == प्रशासन == मनेर ३८ गाँओसे बनल एगो [[सामुदायिक विकास खण्ड]] हे । ई [[मनेर विधानसभा क्षेत्र]] आउ [[पाटलिपुत्र लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र|पाटलिपुत्र लोकसभा क्षेत्र]]मे आवहे । == स्थलचिह्न == === धार्मिक स्थल === * '''बरी दरगाह:''' शाह दौलतके कब्र (१६१६), मुगल वास्तुकलाके एगो उत्कृष्ट उदाहरण * '''छोटी दरगाह:''' मखदूम याह्या मनेरीके कब्र * '''हल्दी छपरा:''' सोन आउ गङ्गानदीके सङ्गम * '''मनेर जैन मन्दिर:''' प्राचीन जैन तीर्थस्थल === अन्य आकर्षण === * मनेर किलाः एगो प्राचीन किलाके खण्डहर * सोननदी पर '''ब्रिटिश युगके सेतु''' == संस्कृति == === परब === * '''उर्स:''' हजारोके आकर्षित करेवाला दरगाहमे वार्षिक उत्सव * '''छठपूजा''': हल्दी छपरा घाटमे मनावल जाएवाला === व्यञ्जन === * मनेरके लड्डु: [[घिउ]] आउ [[बुट]]से बनल प्रसिद्ध मिठाई * पारम्परिक बिहारी व्यञ्जनः [[लिट्टी चोखा]], [[खाजा]], [[ठेकुआ]] == अर्थव्यवस्था == * कृषि (चौर, गेहूँ, मक्कै) * लघु उद्योग * धार्मिक पर्यटन नगर अपन मिठाईके दोकानला प्रसिद्ध हे, विशेष रूपसे १९३५ मे स्थापित मनेर स्वीट्स । == परिवहन == * '''सड़क:''' एनएच-९२२ से पटना आउ आरासे जुड़ल * '''रेल:''' निकटतम स्टेशन दानापुर (२० किमी) हे * '''वायु:''' [[लोकनायक जयप्रकाश विमानस्थल|जयप्रकाश नारायण अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल]] (३० किमी) == शिक्षा == उल्लेखनीय शैक्षणिक संस्था - * राम नगीना सिंह इण्टर कालेज (स्थापना १९४८) * सरकारी बालिका उच्चविद्यालय * मनेर उच्चविद्यालय ([[बिहार बोर्ड]]से सम्बद्ध) == उल्लेखनीय लोग == * [[कुनाल सिंह]] - भोजपुरी अभिनेता * [[रामायण तिवारी]] - बालीवुड अभिनेता == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ी == * {{आधिकारिक जालस्थल|http://patna.nic.in}} * [https://tourism.bihar.gov.in/destinations/patna/maner-sharif मनेरशरीफ बिहार पर्यटन पर] {{पटनाके पर्यटन स्थल}} [[श्रेणी:पटना जिलामे नगर]] [[श्रेणी:भारतमे सूफी दरगाह]] oi2xvuz17urrt4bskn8xsf1ynlxeoqp फुलवारीशरीफ 0 18444 80844 2026-10-02T17:32:53Z ऐक्टिवेटेड् 76 "[[:en:Special:Redirect/revision/1377367841|Phulwari Sharif]]" पन्नाके अनुवाद करके निर्मित कैल गेलै 80844 wikitext text/x-wiki {{Bar box|title=फुलवारीशरीफमे धर्म|titlebar=#Fcd116|left1=धर्म|right1=प्रतिशत|float=right|bars={{bar percent|[[मुसलमान]]|green|५६.४९}} {{bar percent|[[हिन्दु]]|darkorange|५२.९६}} {{bar percent|अन्य|black|०.५६}}}}{{टिप्पणीसूची}}{{Patna Division}}'''फुलवारी''' वा '''फुलवारीशरीफ''' [[भारत]]<nowiki/>के [[बिहार]] [[भारतके राज्य आउ केन्द्रशासितप्रदेश|राज्यके]] [[पटना जिला]]<nowiki/>मे एगो नगर आउ प्रखण्ड हे । एकरा [[पटना महानगरीय क्षेत्र]]<nowiki/>मे सम्मिलित करल गेलै हे आउ पटनाके नगरी क्षेत्रमे सबसे तेजीसे बढ़ रहल क्षेत्रमे से एक हे । नगरके सभ्यता भारतमे [[सूफी]] संस्कृतिके स्थापनाके दिनसे शुरू होवहे । फुलवारीशरीफमे ऊ अवधिके अधिकांश सूफी सन्त आवैत जाइत रह हलथिन आउ एकर इस्लामी आध्यात्मिक दरगाह आउ पुरान मस्जिदला प्रसिद्ध हे जेकरामे खानकाह मुजीबिया, शाही सङ्गी मस्जिद, इमराते शरिया सम्मिलित हे । अखिल भारतीय चिकित्सा विज्ञान संस्था पटना (एम्स पटना) फुलवारीशरीफमे स्थित हे । नगरीकरण फुलवारीशरीफके कब्जा लेलकै हे आउ अखनि ई पटनाके सबसे अधिक जनसङ्ख्या वाला क्षेत्र हे । फुलवारीशरीफ पटनाके भीतरे मुस्लिम-बहुल क्षेत्रमे से एक हे । == भूगोल == फुलवारीशरीफ २५°३४′३९′′उ ८५°०४′४६′′पू पर स्थित हे । == जनसाङ्ख्यिकी == [[२०११ के भारतीय जनगणना]] अनुसार फुलवारीशरीफके कुल जनसङ्ख्या ८१,७४० रहलै जेकरामे से ४२,८४० पुरुष आउ ३८,९०० महिला हलथिन । ० से 6 बरिसके आयु वर्गके भीतरे जनसङ्ख्या १२,१८६ हलै । फुलवारीशरीफमे साक्षरके कुल सङ्ख्या ५५,२६५ हलै जे जनसङ्ख्याके ६७.६% हलै जेकरामे ७१.६% पुरुष आउ ६३.२% महिला साक्षर हलथिन । फुलवारीशरीफके ७+ जनसङ्ख्याके प्रभावी साक्षरता दर ७९.५% हलै जेकरामे से पुरुष साक्षरता अनुपात ८३.८% हलै आउ महिला साक्षरता स्तर ७४.६% हलै । [[अनुसूचित जाति आउ अनुसूचित जनजाति]]<nowiki/>के जनसङ्ख्या क्रमशः ६,५६१ आउ १३१ हलै । २०११ मे फुलवारीशरीफमे १३,४०४ परिवार हलै । [[२००१ के भारतीय जनगणना]] अनुसार फुलवारीशरीफके जनसङ्ख्या ५३,१६६ हलै । पुरुष जनसङ्ख्याके ५३% आउ महिला ४७% हलथिन । फुलवारीशरीफमे ८,१५३ (१५.३%) जनसङ्ख्या ० से ६ बरिसके आयु सीमामे हलै । फुलवारीशरीफमे साक्षरके कुल सङ्ख्या ३३,५८३ हलै जेकरामे ६३.२ प्रतिशत प्रभावी साक्षरता दर होलै । ७ बरिस आउ ओकरासे अधिक आयुके लोगके प्रभावी साक्षरता दर ७४.६% हलै । == परिवहन == फुलवारीशरीफ रेल-सड़कमार्गके माध्यमसे भारतके अन्य नगरसे निमन जुड़ल हे । == राजनीति == [[गोपाल रविदास]] २०२० से [[फुलवारी विधानसभा क्षेत्र]]<nowiki/>के विधायक हथिन । ओह सिपिआइ (एमएल) लिब्रेशन पार्टीसे हथिन । फुलवारी [[पाटलिपुत्र लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र]]<nowiki/>के अन्तर्गत आवहे । == सन्दर्भ == l0s3jywv4jyfg8ckapb70tspium6iy4 80857 80844 2026-10-02T18:40:57Z ऐक्टिवेटेड् 76 80857 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = फुलवारीशरीफ | nickname = | type = नगरी | image = Aiimspatnamain.png | alt = एम्स पटना | caption = फुलवारीशरीफमे [[एम्स पटना]] | pushpin_map = भारत पटना | pushpin_label_position = | pushpin_alt = | pushpin_caption = बिहारमे स्थिति | coordinates = {{coord|२५.578|N|85.079|E|display=inline,title}} | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{झण्डा|भारत}} | subdivision_type1 = [[भारतके राज्य आउ केन्द्रशासितप्रदेश|राज्य]] | subdivision_name1 = [[बिहार]] | subdivision_type2 = [[भारतके जिलाके सूची|जिला]] | subdivision_name2 = [[पटना जिला|पटना]] | subdivision_type3 = [[नगरी समूह]] | subdivision_name3 = [[पटना]] | established_title = <!-- स्थापना --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = [[नगरनिगम]] | governing_body = फुलवारीशरीफ [[नगरपरिषद]] | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref name="census">{{cite web | url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/1028_PART_B_DCHB_PATNA.pdf | title=SERIES-11 PART XII-B DISTRICT CENSUS HANDBOOK PATNA | publisher=censusindia.gov.in | work=Directorate of Census Operations, Bihar | access-date=1 नवम्बर 2015 | pages=41}}</ref> | area_rank = | area_total_km2 = 6.48 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = 81,740 | population_as_of = 2011 | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = <ref name="Census2011Gov"/> | population_footnotes = <ref name="census" /> | demographics_type1 = [[भाषा]] | demographics1_title1 = आधिकारिक | demographics1_info1 = [[हिन्दी भाषा|हिन्दी]]<ref name="langoff">{{cite web|title=52nd Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India|url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf|website=nclm.nic.in|publisher=[[अल्पसङ्ख्यक कार्य मन्त्रालय]]|access-date=3 जनवरी 2020|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525141614/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf|archive-date=25 मई 2017}}</ref> | demographics1_title2 = अतिरिक्त आधिकारिक | demographics1_info2 = [[उर्दू]]<ref name="langoff"/> | demographics1_title3 = अन्य | demographics1_info3 = [[मगही भाषा|मगही]] | time_zone1 = [[भारतीय मानक समय|भामास]] | utc_offset1 = +५:३० | postal_code_type = <!-- [[डाक सूचकाङ्क सङ्ख्या|पिनकोड]] --> | postal_code = 801505 | registration_plate = BR-01 | website = {{URL|patna.nic.in}} | footnotes = | leader_name = [[मीसा भारती|डॉ मीसा भारती]] | leader_party = [[राष्ट्रिय जनता दल|राजद]] | leader_title = [[सांसद्]] | leader_name1 = [[श्याम रजक]] | leader_title1 = [[विधायत]] }} '''फुलवारी''' वा '''फुलवारीशरीफ''' [[भारत]]के [[बिहार]] [[भारतके राज्य आउ केन्द्रशासितप्रदेश|राज्यके]] [[पटना जिला]]मे एगो नगर आउ प्रखण्ड हे । एकरा [[पटना महानगरीय क्षेत्र]]मे सम्मिलित करल गेलै हे आउ पटनाके नगरी क्षेत्रमे सबसे तेजीसे बढ़ रहल क्षेत्रमे से एक हे । नगरके सभ्यता भारतमे [[सूफी]] संस्कृतिके स्थापनाके दिनसे शुरू होवहे । फुलवारीशरीफमे ऊ अवधिके अधिकांश सूफी सन्त आवैत जाइत रह हलथिन आउ एकर इस्लामी आध्यात्मिक दरगाह आउ पुरान मस्जिदला प्रसिद्ध हे जेकरामे खानकाह मुजीबिया, शाही सङ्गी मस्जिद, इमराते शरिया सम्मिलित हे । अखिल भारतीय चिकित्सा विज्ञान संस्था पटना (एम्स पटना) फुलवारीशरीफमे स्थित हे । नगरीकरण फुलवारीशरीफके कब्जा लेलकै हे आउ अखनि ई पटनाके सबसे अधिक जनसङ्ख्या वाला क्षेत्र हे । फुलवारीशरीफ पटनाके भीतरे मुस्लिम-बहुल क्षेत्रमे से एक हे । == भूगोल == फुलवारीशरीफ २५°३४′३९′′उ ८५°०४′४६′′पू पर स्थित हे । == जनसाङ्ख्यिकी == {{Bar box |title=फुलवारीशरीफमे धर्म |titlebar=#Fcd116 |left1=धर्म |right1=प्रतिशत |float=right |bars={{bar percent|[[मुसलमान]]|green|५६.४९}} {{bar percent|[[हिन्दु]]|darkorange|५२.९६}} {{bar percent|अन्य|black|०.५६}}}} [[२०११ के भारतीय जनगणना]] अनुसार फुलवारीशरीफके कुल जनसङ्ख्या ८१,७४० रहलै जेकरामे से ४२,८४० पुरुष आउ ३८,९०० महिला हलथिन । ० से 6 बरिसके आयु वर्गके भीतरे जनसङ्ख्या १२,१८६ हलै । फुलवारीशरीफमे साक्षरके कुल सङ्ख्या ५५,२६५ हलै जे जनसङ्ख्याके ६७.६% हलै जेकरामे ७१.६% पुरुष आउ ६३.२% महिला साक्षर हलथिन । फुलवारीशरीफके ७+ जनसङ्ख्याके प्रभावी साक्षरता दर ७९.५% हलै जेकरामे से पुरुष साक्षरता अनुपात ८३.८% हलै आउ महिला साक्षरता स्तर ७४.६% हलै । [[अनुसूचित जाति आउ अनुसूचित जनजाति]]के जनसङ्ख्या क्रमशः ६,५६१ आउ १३१ हलै । २०११ मे फुलवारीशरीफमे १३,४०४ परिवार हलै ।<ref name="Census2011Gov">{{cite web |title=Census of India: Phulwari Sharif |url=http://www.censusindia.gov.in/pca/SearchDetails.aspx?Id=277949 |website=www.censusindia.gov.in |access-date=8 जनवरी 2020}}</ref> [[२००१ के भारतीय जनगणना]] अनुसार फुलवारीशरीफके जनसङ्ख्या ५३,१६६ हलै । पुरुष जनसङ्ख्याके ५३% आउ महिला ४७% हलथिन । फुलवारीशरीफमे ८,१५३ (१५.३%) जनसङ्ख्या ० से ६ बरिसके आयु सीमामे हलै । फुलवारीशरीफमे साक्षरके कुल सङ्ख्या ३३,५८३ हलै जेकरामे ६३.२ प्रतिशत प्रभावी साक्षरता दर होलै । ७ बरिस आउ ओकरासे अधिक आयुके लोगके प्रभावी साक्षरता दर ७४.६% हलै ।<ref>{{cite web|url=http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999|archive-url=https://web.archive.org/web/20040616075334/http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999|archive-date=16 जून 2004|title= Census of India 2001: Data from the 2001 Census, including cities, villages and towns (Provisional)|access-date=8 जनवरी 2020|publisher= भारतके जनगणना आयोग}}</ref> == परिवहन == फुलवारीशरीफ रेल-सड़कमार्गके माध्यमसे भारतके अन्य नगरसे निमन जुड़ल हे । == राजनीति == [[गोपाल रविदास]] २०२० से [[फुलवारी विधानसभा क्षेत्र]]के विधायक हथिन । ओह सिपिआइ (एमएल) लिब्रेशन पार्टीसे हथिन । फुलवारी [[पाटलिपुत्र लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र]]के अन्तर्गत आवहे । == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{पटना प्रमण्डल}} [[श्रेणी:पटना जिलामे नगर]] [[श्रेणी:पटनाके मोहल्ला]] 1n64f4qj3lwle0jgxxetwvl6oy4wft9 80870 80857 2026-10-02T19:01:50Z ऐक्टिवेटेड् 76 /* जनसाङ्ख्यिकी */ 80870 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = फुलवारीशरीफ | nickname = | type = नगरी | image = Aiimspatnamain.png | alt = एम्स पटना | caption = फुलवारीशरीफमे [[एम्स पटना]] | pushpin_map = भारत पटना | pushpin_label_position = | pushpin_alt = | pushpin_caption = बिहारमे स्थिति | coordinates = {{coord|२५.578|N|85.079|E|display=inline,title}} | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{झण्डा|भारत}} | subdivision_type1 = [[भारतके राज्य आउ केन्द्रशासितप्रदेश|राज्य]] | subdivision_name1 = [[बिहार]] | subdivision_type2 = [[भारतके जिलाके सूची|जिला]] | subdivision_name2 = [[पटना जिला|पटना]] | subdivision_type3 = [[नगरी समूह]] | subdivision_name3 = [[पटना]] | established_title = <!-- स्थापना --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = [[नगरनिगम]] | governing_body = फुलवारीशरीफ [[नगरपरिषद]] | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref name="census">{{cite web | url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/1028_PART_B_DCHB_PATNA.pdf | title=SERIES-11 PART XII-B DISTRICT CENSUS HANDBOOK PATNA | publisher=censusindia.gov.in | work=Directorate of Census Operations, Bihar | access-date=1 नवम्बर 2015 | pages=41}}</ref> | area_rank = | area_total_km2 = 6.48 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = 81,740 | population_as_of = 2011 | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = <ref name="Census2011Gov"/> | population_footnotes = <ref name="census" /> | demographics_type1 = [[भाषा]] | demographics1_title1 = आधिकारिक | demographics1_info1 = [[हिन्दी भाषा|हिन्दी]]<ref name="langoff">{{cite web|title=52nd Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India|url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf|website=nclm.nic.in|publisher=[[अल्पसङ्ख्यक कार्य मन्त्रालय]]|access-date=3 जनवरी 2020|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525141614/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf|archive-date=25 मई 2017}}</ref> | demographics1_title2 = अतिरिक्त आधिकारिक | demographics1_info2 = [[उर्दू]]<ref name="langoff"/> | demographics1_title3 = अन्य | demographics1_info3 = [[मगही भाषा|मगही]] | time_zone1 = [[भारतीय मानक समय|भामास]] | utc_offset1 = +५:३० | postal_code_type = <!-- [[डाक सूचकाङ्क सङ्ख्या|पिनकोड]] --> | postal_code = 801505 | registration_plate = BR-01 | website = {{URL|patna.nic.in}} | footnotes = | leader_name = [[मीसा भारती|डॉ मीसा भारती]] | leader_party = [[राष्ट्रिय जनता दल|राजद]] | leader_title = [[सांसद्]] | leader_name1 = [[श्याम रजक]] | leader_title1 = [[विधायत]] }} '''फुलवारी''' वा '''फुलवारीशरीफ''' [[भारत]]के [[बिहार]] [[भारतके राज्य आउ केन्द्रशासितप्रदेश|राज्यके]] [[पटना जिला]]मे एगो नगर आउ प्रखण्ड हे । एकरा [[पटना महानगरीय क्षेत्र]]मे सम्मिलित करल गेलै हे आउ पटनाके नगरी क्षेत्रमे सबसे तेजीसे बढ़ रहल क्षेत्रमे से एक हे । नगरके सभ्यता भारतमे [[सूफी]] संस्कृतिके स्थापनाके दिनसे शुरू होवहे । फुलवारीशरीफमे ऊ अवधिके अधिकांश सूफी सन्त आवैत जाइत रह हलथिन आउ एकर इस्लामी आध्यात्मिक दरगाह आउ पुरान मस्जिदला प्रसिद्ध हे जेकरामे खानकाह मुजीबिया, शाही सङ्गी मस्जिद, इमराते शरिया सम्मिलित हे । अखिल भारतीय चिकित्सा विज्ञान संस्था पटना (एम्स पटना) फुलवारीशरीफमे स्थित हे । नगरीकरण फुलवारीशरीफके कब्जा लेलकै हे आउ अखनि ई पटनाके सबसे अधिक जनसङ्ख्या वाला क्षेत्र हे । फुलवारीशरीफ पटनाके भीतरे मुस्लिम-बहुल क्षेत्रमे से एक हे । == भूगोल == फुलवारीशरीफ २५°३४′३९′′उ ८५°०४′४६′′पू पर स्थित हे । == जनसाङ्ख्यिकी == {{Bar box |title=फुलवारीशरीफमे धर्म |titlebar=#Fcd116 |left1=धर्म |right1=प्रतिशत |float=right |bars={{bar percent|[[मुसलमान]]|green|56.49}} {{bar percent|[[हिन्दु]]|darkorange|52.96}} {{bar percent|अन्य|black|0.56}}}} [[२०११ के भारतीय जनगणना]] अनुसार फुलवारीशरीफके कुल जनसङ्ख्या ८१,७४० रहलै जेकरामे से ४२,८४० पुरुष आउ ३८,९०० महिला हलथिन । ० से 6 बरिसके आयु वर्गके भीतरे जनसङ्ख्या १२,१८६ हलै । फुलवारीशरीफमे साक्षरके कुल सङ्ख्या ५५,२६५ हलै जे जनसङ्ख्याके ६७.६% हलै जेकरामे ७१.६% पुरुष आउ ६३.२% महिला साक्षर हलथिन । फुलवारीशरीफके ७+ जनसङ्ख्याके प्रभावी साक्षरता दर ७९.५% हलै जेकरामे से पुरुष साक्षरता अनुपात ८३.८% हलै आउ महिला साक्षरता स्तर ७४.६% हलै । [[अनुसूचित जाति आउ अनुसूचित जनजाति]]के जनसङ्ख्या क्रमशः ६,५६१ आउ १३१ हलै । २०११ मे फुलवारीशरीफमे १३,४०४ परिवार हलै ।<ref name="Census2011Gov">{{cite web |title=Census of India: Phulwari Sharif |url=http://www.censusindia.gov.in/pca/SearchDetails.aspx?Id=277949 |website=www.censusindia.gov.in |access-date=8 जनवरी 2020}}</ref> [[२००१ के भारतीय जनगणना]] अनुसार फुलवारीशरीफके जनसङ्ख्या ५३,१६६ हलै । पुरुष जनसङ्ख्याके ५३% आउ महिला ४७% हलथिन । फुलवारीशरीफमे ८,१५३ (१५.३%) जनसङ्ख्या ० से ६ बरिसके आयु सीमामे हलै । फुलवारीशरीफमे साक्षरके कुल सङ्ख्या ३३,५८३ हलै जेकरामे ६३.२ प्रतिशत प्रभावी साक्षरता दर होलै । ७ बरिस आउ ओकरासे अधिक आयुके लोगके प्रभावी साक्षरता दर ७४.६% हलै ।<ref>{{cite web|url=http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999|archive-url=https://web.archive.org/web/20040616075334/http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999|archive-date=16 जून 2004|title= Census of India 2001: Data from the 2001 Census, including cities, villages and towns (Provisional)|access-date=8 जनवरी 2020|publisher= भारतके जनगणना आयोग}}</ref> == परिवहन == फुलवारीशरीफ रेल-सड़कमार्गके माध्यमसे भारतके अन्य नगरसे निमन जुड़ल हे । == राजनीति == [[गोपाल रविदास]] २०२० से [[फुलवारी विधानसभा क्षेत्र]]के विधायक हथिन । ओह सिपिआइ (एमएल) लिब्रेशन पार्टीसे हथिन । फुलवारी [[पाटलिपुत्र लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र]]के अन्तर्गत आवहे । == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{पटना प्रमण्डल}} [[श्रेणी:पटना जिलामे नगर]] [[श्रेणी:पटनाके मोहल्ला]] 3vlkkdelc3k1tjujw59y4qqizbt6eld खगौल 0 18445 80845 2026-10-02T17:32:59Z ऐक्टिवेटेड् 76 "[[:en:Special:Redirect/revision/1376405642|Khagaul]]" पन्नाके अनुवाद करके निर्मित कैल गेलै 80845 wikitext text/x-wiki {{टिप्पणीसूची}}{{Patna Division}}'''खगौल''' भारतके [[बिहार]] [[भारतके राज्य आउ केन्द्रशासितप्रदेश|राज्यके]] [[पटना जिला]]<nowiki/>मे एगो नगर आउ [[नगरपालिका]] हे । ई पटनाके दानापुर-सह-खगौल प्रखण्डमे आवहे । == विवरण == खगौल एगो प्राचीन नगर हे आउ मौर्य शासनमेे एगो प्राचीन वेधशाला हलै । नगरपरिषद बिहारके पटना जिलामे हे । खगौल नगरके २७ वार्डमे विभाजित कैल गेलै हे जेकराला प्रत्येक पाँच बरिसमे चुनाव होवहे । खगौल नगरपरिषदके कुल प्रशासनमे ७,९५१ से अधिक घर हे जेकराला एह पानी आउ नली नियन बुनियादी सुविधाके आपूर्ति करहे । एकरा नगरपरिषद सीमाके भीतरे सड़क बनावेके आउ एकर अधिकार क्षेत्रके अन्तर्गत आवेवाला सम्पत्ति पर कर लगावेके अनुमति देल गेलै हेे । == जनसाङ्ख्यिकी == २०९१ के भारत [[Census|जनगणना]]<nowiki/>के अनुसार खगौलके जनसङ्ख्या ४८,३३० हलै । पुरुष जनसङ्ख्याके ५३% एवं महिला ४७% हलथिन । खगौलके औसत साक्षरता दर ७१.५% रहलै । खगौलमे जनसङ्ख्याके १३% ६ बरिससे कम आयुके हलै । २०११ के भारत जनगणनाके अनुसार खगौल नगरपरिषदके जनसङ्ख्या ४४,३६४ हलै जेकरामे से २३,४९२ पुरुष हलथिन जखनिकि २०,८७२ महिला । ०-६ बरिसके लैकनके जनसङ्ख्या ५,१९८ हे जे खगौलके कुल जनसङ्ख्याके ११.७२% हे । महिला लिङ्गानुपात ८८८ जखनिकि राज्यके औसत ९१८ हे । खगौल नगरके साक्षरता दर राज्यके औसत ६१.८० से अधिक ८६.८२% हे । खगौलमे पुरुष साक्षरता लगभग ९१.८१% हे जखनिकि महिला साक्षरता दर ८१.२३% हे । == भूगोल == खगौल २५.५८°उ ८५.०५°पू पर स्थित हे । एकर औसत ऊँचाई ५५ मीटर (१८० फीट) हे ।&nbsp;&nbsp; == इतिहास == खगौल एगो ऐतिहासिक स्थल हे । प्राचीन कालमे पाटलिपुत्र भिजुन खगौलके कुसुमपुर कहल जा हलै आउ पाटलिपुत्र शक्तिशाली मगध साम्राज्यके राजधानी हलै । पुष्पपुर पाटलिपुत्र आउ कुसुमपुरके बीच स्थित हलै । आजके समयमे पाटलिपुत्रके पटना कहल जा हे जखनिकि कुसुमपुरके खगौल आउ पुष्पपुरके फुलवारी वा फुलवारीश्री वा फुलवारीशरीफ ।{{साञ्चा:उद्धरण आवश्यक|date=May 2022}} == सन्दर्भ == g6x0dfbtrg3rmxnkwcpx5mp2bd98juo 80858 80845 2026-10-02T18:41:24Z ऐक्टिवेटेड् 76 80858 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = खगौल | other_name = | type = नगरी | image = | alt = | caption = | pushpin_map = भारत पटना#बिहार#भारत | pushpin_label_position = right | pushpin_alt = | pushpin_caption = पटना, बिहारमे स्थिति | coordinates = {{coord|२५.58|N|85.05|E|display=inline,title}} | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{झण्डा|भारत}} | subdivision_type1 = [[भारतके राज्य आउ केन्द्रशासितप्रदेश|राज्य]] | subdivision_type2 = [[भारतके जिलाके सूची|जिला]] | subdivision_name1 = [[बिहार]] | subdivision_name2 = [[पटना जिला|पटना]] | government_type = [[नगरपरिषद]] | governing_body = खगौल [[नगरपरिषद]] | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 3 | area_rank = | elevation_footnotes = | elevation_m = 55 | population_total = 34,364<ref name="census2011" /> | population_as_of = 2021 | population_footnotes = | population_density_km2 = auto | population_rank = | population_demonym = | demographics_type1 = भाषा | demographics1_title1 = आधिकारिक | time_zone1 = [[भारतीय मानक समय|भामास]] | utc_offset1 = +५:३० | postal_code_type = [[डाक सूचकाङ्क सङ्ख्या|पिनकोड]] | postal_code = 801105 | registration_plate = BR | website = {{URL|patna.nic.in}} | footnotes = | demographics1_info1 = [[मगही भाषा|मगही]], [[हिन्दी भाषा|हिन्दी]] | leader_title = [[सांसद्, लोकसभा|सांसद्]] | leader_name = [[मीसा भारती]] ([[राष्ट्रिय जनता दल|राजद]]) | leader_title1 = [[विधायक (भारत)|विधायक]] | leader_name1 = [[राम कृपाल यादव]] ([[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]]) }} '''खगौल''' भारतके [[बिहार]] [[भारतके राज्य आउ केन्द्रशासितप्रदेश|राज्यके]] [[पटना जिला]]मे एगो नगर आउ [[नगरपालिका]] हे । ई पटनाके दानापुर-सह-खगौल प्रखण्डमे आवहे । == विवरण == खगौल एगो प्राचीन नगर हे आउ मौर्य शासनमेे एगो प्राचीन वेधशाला हलै । नगरपरिषद बिहारके पटना जिलामे हे । खगौल नगरके २७ वार्डमे विभाजित कैल गेलै हे जेकराला प्रत्येक पाँच बरिसमे चुनाव होवहे । खगौल नगरपरिषदके कुल प्रशासनमे ७,९५१ से अधिक घर हे जेकराला एह पानी आउ नली नियन बुनियादी सुविधाके आपूर्ति करहे । एकरा नगरपरिषद सीमाके भीतरे सड़क बनावेके आउ एकर अधिकार क्षेत्रके अन्तर्गत आवेवाला सम्पत्ति पर कर लगावेके अनुमति देल गेलै हेे । == जनसाङ्ख्यिकी == २००१ के भारत [[जनगणना]]के अनुसार<ref name="census2011">{{cite web|url=http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999|archive-url=https://web.archive.org/web/20040616075334/http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999|archive-date=2004-06-16|title= Census of India 2001: Data from the 2001 Census, including cities, villages and towns (Provisional)|access-date=2008-11-01|publisher= Census Commission of India}}</ref> खगौलके जनसङ्ख्या ४८,३३० हलै । पुरुष जनसङ्ख्याके ५३% एवं महिला ४७% हलथिन । खगौलके औसत साक्षरता दर ७१.५% रहलै । खगौलमे जनसङ्ख्याके १३% ६ बरिससे कम आयुके हलै । २०११ के भारत जनगणनाके अनुसार<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/data/town/801372-khagaul-bihar.html|title = Khagaul Nagar Parishad City Population Census 2011-2021 &#124; Bihar}}</ref> खगौल नगरपरिषदके जनसङ्ख्या ४४,३६४ हलै जेकरामे से २३,४९२ पुरुष हलथिन जखनिकि २०,८७२ महिला । ०-६ बरिसके लैकनके जनसङ्ख्या ५,१९८ हे जे खगौलके कुल जनसङ्ख्याके ११.७२% हे । महिला लिङ्गानुपात ८८८ जखनिकि राज्यके औसत ९१८ हे । खगौल नगरके साक्षरता दर राज्यके औसत ६१.८० से अधिक ८६.८२% हे । खगौलमे पुरुष साक्षरता लगभग ९१.८१% हे जखनिकि महिला साक्षरता दर ८१.२३% हे । == भूगोल == खगौल २५.५८°उ ८५.०५°पू पर स्थित हे ।<ref>[http://www.fallingrain.com/world/IN/34/Khagaul.html Falling Rain Genomics, Inc - Khagaul]</ref> एकर औसत ऊँचाई ५५ मीटर (१८० फीट) हे । == इतिहास == खगौल एगो ऐतिहासिक स्थल हे । प्राचीन कालमे पाटलिपुत्र भिजुन खगौलके कुसुमपुर कहल जा हलै आउ पाटलिपुत्र शक्तिशाली मगध साम्राज्यके राजधानी हलै । पुष्पपुर पाटलिपुत्र आउ कुसुमपुरके बीच स्थित हलै । आजके समयमे पाटलिपुत्रके पटना कहल जा हे जखनिकि कुसुमपुरके खगौल आउ पुष्पपुरके फुलवारी वा फुलवारीश्री वा फुलवारीशरीफ ।{{उद्धरण आवश्यक|date=मई 2022}} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{पटना प्रमण्डल}} [[श्रेणी:पटना जिलामे नगर]] [[श्रेणी:पटनाके मोहल्ला]] syexumm59ua68nva6qlrx0sximk8pmy गोलघर 0 18446 80846 2026-10-02T17:33:08Z ऐक्टिवेटेड् 76 "[[:en:Special:Redirect/revision/1366984650|Golghar]]" पन्नाके अनुवाद करके निर्मित कैल गेलै 80846 wikitext text/x-wiki <gallery widths="200" heights="200" perrow="4"> File:Golghar,_Patna,_1888.jpg|गोलघर, पटना, <small>१८८८ के चित्रकला</small> File:Golghar_at_Bankipur,_near_Patna,_1814-15.jpg|गोलघर, पटना, <small>१९मा शताब्दीके चित्रकला</small> File:The_great_Gola_on_the_Maidan_at_Bankipore_-_British_Library_Add.or.4706.jpg|गोलघर, पटना <small>सीताराम द्वारा १९मा शताब्दीके चित्रकला</small> File:Golghar_in_July_2022.jpg|alt=|गोलघर जुलाई २०२२ मे </gallery>{{Commonscat}}'''गोलघर''' [[भारत]]<nowiki/>के [[बिहार]] राज्यके राजधानी [[पटना]]<nowiki/>मे [[गान्धी मैदान]]<nowiki/>के पच्छिदने स्थित एगो बड़ अनाज भण्डार हे । एकर नीँव पर एगो समकालीन शिलालेखके अनुसार पटनामे गोलघरके उद्देश्य अनाजके भण्डारके एगो शृङ्खलामे से खाली पहिल होवेके चाही । हालाँकि अन्तमे कौनो आउ कहियो नै बनावल गेलै । अनाज भण्डार "ईसभ प्रान्तमे अकालके निरन्तर रोकथामला ... एगो सामान्य योजना" के भाग हलै । <ref name="morris">{{साञ्चा:Cite book |last=Morris |first=Jan |url=https://books.google.com/books?id=8zD1Ugfq9KwC&q=captain+john+garstin&pg=PA120 |title=Stones of Empire: The Buildings of the Raj |last2=Winchester |first2=Simon |date=2005-01-01 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780192805966 |language=en}}</ref> मधके छत्ताके आकारके संरचना [[बङ्गाल इञ्जीनियर्स]] के जान गार्स्टिन द्वारा करल गेल रहलै जे [[इस्ट भारत कम्पनी]]<nowiki/>के बङ्गाल सेनाके भाग हलै । एकर निर्माण २० जुलाई १७८६ के पूरा होलै हल । संरचनाके रूपरङ्गमे सुधारके काम २००२ मे शुरू करल गैलै । == वास्तुकला == स्तुप शैलीमे निर्मित भवन २९ मीटरके ऊँचाई वाला हे । ई आधार पर ३.६ मीटर मोट भीत के जौरे स्तंभ रहित हय। गोल्गार के शीर्ष पर 145 चरण के सर्पिल सीढ़ी के माध्यम से पहुंचल जा सको हय। सर्पिल सीढ़ी के डिजाइन श्रमिकों के मार्ग के सुविधाजनक बनावे के लेल कैल गेल रहई जे अनाज के अनाज के भंडार में लोड अउर खाली कर रहले रहई। अनाज के बैग के एक उड़ान तक ले जावल जा हलई, भार के ऊपर के छेद से खाली कर देल जाई हलई, अउर मजदूर दोसर सीढ़ी से उतरतई। गोल्गर के शीर्ष शहर और [[गङ्गानदी|गंगा]] के एक मनोरम दृश्य प्रदान करो हय। गोल्घर के कभी भी अपन अधिकतम क्षमता तक भरल न गेल हई अउर एकरा करे के कोई योजना न हई। कुछ दावा कलई कि एकर कारण एक दोष हय जेकरा द्वारा दरवाजा अंदर से खुलके तैयार कैल गेल छलई; येहिलेल, यदि ई अपन अधिकतम क्षमता तक भर जा हय, त दरवाजा खुल ना सकई छलई। हालांकि, आगंतुक के पता चललय हय कि दरवाजा बाहर से खुल जा हय। 2018 में, स्मारक के एक और नवीकरण शुरू होलय। == लोकप्रिय संस्कृतिमे == गोलघरके २०१९ के हिन्दी चलच्चित्र [[इण्डियाज मोस्ट वाण्टेड]] मे देखल जा सकहे । == चित्रदीर्घा == {{टिप्पणीसूची}} == एकरो देखल जाये == * [[सभ्यता द्वार]] * [[सम्राट अशोक अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलन केन्द्र]] * [[बुद्ध स्मृति पार्क]] * [[बिहार सङ्ग्रहालय]] * [[सबसे ऊँच गुम्बदके सूची]] == सन्दर्भ == {{पटना}}{{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ी == {{पटना}} [[श्रेणी:पटनाके दर्शनीय स्थल]] 0p9sbwkanwrh8pddxegwhkhlrolfvza 80856 80846 2026-10-02T18:40:10Z ऐक्टिवेटेड् 76 80856 wikitext text/x-wiki {{Infobox building | name = गोलघर | native_name = | former_names = [[पटना]]मे अनाज भण्डार | image = File:Golghar ४.jpg | caption = Golghar | pushpin_map = | building_type = | architectural_style = [[स्तूप]] | structural_system = | cost = | location = [[पटना]], [[बिहार]], भारत | address = | owner = बिहार Government <!-- | coordinates = {{coord|25|36|२८.77|N|85|10|03.06|E|display=inline,title}} -->| coordinates = {{coord|२५.6203374|N|85.1394483|E|scale:10000|format=dms|display=inline,title}} | construction_start_date = | completion_date = २० जुलाई १७८६ | inauguration_date = | demolished_date = | destruction_date = | height = 29 मी | diameter = 32–35&nbsp;m{{Citation needed|date=जून 2026}} | other_dimensions = | floor_count = | floor_area = | main_contractor = | architect = कप्तान जान गार्स्टिन | structural_engineer = | services_engineer = | civil_engineer = | other_designers = | quantity_surveyor = | awards = | references = }} '''गोलघर''' [[भारत]]के [[बिहार]] राज्यके राजधानी [[पटना]]मे [[गान्धी मैदान]]के पच्छिदने स्थित एगो बड़ अनाज भण्डार हे । एकर नीँव पर एगो समकालीन शिलालेखके अनुसार पटनामे गोलघरके उद्देश्य अनाजके भण्डारके एगो शृङ्खलामे से खाली पहिल होवेके चाही । हालाँकि अन्तमे कौनो आउ कहियो नै बनावल गेलै । अनाज भण्डार "ईसभ प्रान्तमे अकालके निरन्तर रोकथामला ... एगो सामान्य योजना" के भाग हलै । <ref name="morris">{{साञ्चा:Cite book |last=Morris |first=Jan |url=https://books.google.com/books?id=8zD1Ugfq9KwC&q=captain+john+garstin&pg=PA120 |title=Stones of Empire: The Buildings of the Raj |last2=Winchester |first2=Simon |date=2005-01-01 |publisher=आक्सफोर्ड विश्वविद्यालय प्रेस |isbn=9780192805966 |language=अङ्ग्रेजी}}</ref> मधके छत्ताके आकारके संरचना [[बङ्गाल इञ्जीनियर्स]] के जान गार्स्टिन द्वारा करल गेल रहलै जे [[इस्ट भारत कम्पनी]]के बङ्गाल सेनाके भाग हलै । एकर निर्माण २० जुलाई १७८६ के पूरा होलै हल । संरचनाके रूपरङ्गमे सुधारके काम २००२ मे शुरू करल गैलै । == वास्तुकला == स्तुप शैलीमे निर्मित भवन २९ मीटरके ऊँचाई वाला हे । ई आधार पर ३.६ मीटर मोट भीत के जौरे स्तंभ रहित हय। गोल्गार के शीर्ष पर 145 चरण के सर्पिल सीढ़ी के माध्यम से पहुंचल जा सको हय। सर्पिल सीढ़ी के डिजाइन श्रमिकों के मार्ग के सुविधाजनक बनावे के लेल कैल गेल रहई जे अनाज के अनाज के भंडार में लोड अउर खाली कर रहले रहई। अनाज के बैग के एक उड़ान तक ले जावल जा हलई, भार के ऊपर के छेद से खाली कर देल जाई हलई, अउर मजदूर दोसर सीढ़ी से उतरतई। गोल्गर के शीर्ष शहर और [[गङ्गानदी|गंगा]] के एक मनोरम दृश्य प्रदान करो हय। गोल्घर के कभी भी अपन अधिकतम क्षमता तक भरल न गेल हई अउर एकरा करे के कोई योजना न हई। कुछ दावा कलई कि एकर कारण एक दोष हय जेकरा द्वारा दरवाजा अंदर से खुलके तैयार कैल गेल छलई; येहिलेल, यदि ई अपन अधिकतम क्षमता तक भर जा हय, त दरवाजा खुल ना सकई छलई। हालांकि, आगंतुक के पता चललय हय कि दरवाजा बाहर से खुल जा हय। 2018 में, स्मारक के एक और नवीकरण शुरू होलय। == लोकप्रिय संस्कृतिमे == गोलघरके २०१९ के हिन्दी चलच्चित्र [[इण्डियाज मोस्ट वाण्टेड]] मे देखल जा सकहे । == चित्रदीर्घा == <gallery widths="200" heights="200" perrow="4"> File:Golghar, Patna, 1888.jpg|गोलघर, पटना, <small>१८८८ के चित्रकला</small> File:Golghar at Bankipur, near Patna, 1814-15.jpg|गोलघर, पटना, <small>१९मा शताब्दीके चित्रकला</small> File:The great Gola on the Maidan at Bankipore - British Library Add.or.4706.jpg|गोलघर, पटना <small>सीताराम द्वारा १९मा शताब्दीके चित्रकला</small> File:Golghar in July 2022.jpg|alt=|गोलघर जुलाई २०२२ मे </gallery> == एकरो देखल जाये == * [[सभ्यता द्वार]] * [[सम्राट अशोक अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलन केन्द्र]] * [[बुद्ध स्मृति पार्क]] * [[बिहार सङ्ग्रहालय]] * [[सबसे ऊँच गुम्बदके सूची]] == सन्दर्भ == {{commons category}} {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ी == {{पटना}} [[श्रेणी:पटनाके इतिहास]] [[श्रेणी:१७८६ मे पूरा भेल औद्योगिक भवन]] [[श्रेणी:अनाज भण्डार]] [[श्रेणी:पटनाके दर्शनीय स्थल]] [[श्रेणी:पटनामे भवन आउ संरचना]] [[श्रेणी:भारतके आर्थिक इतिहास]] [[श्रेणी:भारतमे १७८६ प्रतिष्ठान]] o987u006apt68bxi267fqks46aod0z0 साँचा:पटना प्रमण्डल 10 18447 80849 2026-10-02T18:32:07Z ऐक्टिवेटेड् 76 "{{Navbox | name = पटना प्रमण्डल | title = [[पटना प्रमण्डल]]मे नगर | state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist | group1 = [[भोजपुर जिला, भारत|भोजपुर जिला]] | list1 = * [[आरा]] * [[बेहेआ]] * [[कोइलवर]] * [[पीरो, भोजपुर|पीरो]] * शाहपु..." सङ्गे नया पन्ना बनावल गेलै 80849 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = पटना प्रमण्डल | title = [[पटना प्रमण्डल]]मे नगर | state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist | group1 = [[भोजपुर जिला, भारत|भोजपुर जिला]] | list1 = * [[आरा]] * [[बेहेआ]] * [[कोइलवर]] * [[पीरो, भोजपुर|पीरो]] * [[शाहपुर, बिहार|शाहपुर]] | group2 = [[बक्सर जिला]] | list2 = * [[बक्सर]] * [[डुमराँव]] * [[रघुनाथपुर, बक्सर|रघुनाथपुर]] |group3 = [[कैमूर जिला]] |list3= * [[भभुआ]] * [[कुदरा]] * [[मोहनिया]] * [[रामगढ़, बिहार|रामगढ़]] |group4=[[पटना जिला]] |list4= * [[बादलपुरा]] * [[बख्तियारपुर]] * [[बाढ़]] * [[बिहटा]] * [[बिक्रम, पटना|बिक्रम]] * [[दानापुर]] * [[दीनापुर छावनी]] * [[फतुहा]] * [[हसनचक]] * [[खगौल]] * [[खुसरूपुर]] * [[मनेर]] * [[मनेरशरीफ]] * [[मसौढ़ी]] * [[मोकामा]] * [[नदवाँ, पटना|नदवाँ]] * [[पालीगञ्ज]] * [[पटना]] * [[फुलवारीशरीफ]] * [[पुण्डारख]] |group5=[[रोहतास जिला]] |list5= * [[बञ्जारी, बिहार|बञ्जारी]] * [[बिक्रमगञ्ज]] * [[चेनारी (विधानसभा क्षेत्र)|चेनारी]] * [[डालमियानगर]] * [[डेहरी|डेहरी आन सोन]] * [[कोआथ]] * [[नोखा, रोहतास|नोखा]] * [[सासाराम]] * [[तिलौथू]] |group6=[[नालन्दा जिला]] |list6= * [[बिहारशरीफ]] * [[हिल्सा, बिहार|हिल्सा]] * [[एकङ्गरसराय]] * [[इस्लामपुर, नालन्दा|इस्लामपुर]] * [[पावापुरी]] * [[राजगीर]] * [[सिलाओ, नालन्दा|सिलाओ]] * [[हरनौत]] * [[चण्डी, बिहार|चण्डी]] }}<noinclude> {{Documentation|content= {{Align|right|{{Check completeness of transclusions}}}} {{collapsible option}} }} == एकरो देखथिन == * [[साँचा:पटना प्रमण्डल विषय]] * [[साँचा:पटना विषय]] * [[साँचा:भागलपुर प्रमण्डल]] * [[साँचा:दरभङ्गा प्रमण्डल]] * [[साँचा:कोसी प्रमण्डल]] * [[साँचा:मगध प्रमण्डल]] * [[साँचा:मुङ्गेर प्रमण्डल]] * [[साँचा:पूर्णिया प्रमण्डल]] * [[साँचा:सारण प्रमण्डल]] * [[साँचा:तिरहुत प्रमण्डल]] [[श्रेणी:बिहार प्रमण्डल साँचा]] [[श्रेणी:पटना साँचा]] </noinclude> tqfaahqtqyrsl5ph7a5fdk9sakowwnm 80850 80849 2026-10-02T18:32:18Z ऐक्टिवेटेड् 76 ऐक्टिवेटेड् पन्ना [[साँचा:Patna Division]] के [[साँचा:पटना प्रमण्डल]] पर स्थानान्तरित कैलन 80849 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = पटना प्रमण्डल | title = [[पटना प्रमण्डल]]मे नगर | state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist | group1 = [[भोजपुर जिला, भारत|भोजपुर जिला]] | list1 = * [[आरा]] * [[बेहेआ]] * [[कोइलवर]] * [[पीरो, भोजपुर|पीरो]] * [[शाहपुर, बिहार|शाहपुर]] | group2 = [[बक्सर जिला]] | list2 = * [[बक्सर]] * [[डुमराँव]] * [[रघुनाथपुर, बक्सर|रघुनाथपुर]] |group3 = [[कैमूर जिला]] |list3= * [[भभुआ]] * [[कुदरा]] * [[मोहनिया]] * [[रामगढ़, बिहार|रामगढ़]] |group4=[[पटना जिला]] |list4= * [[बादलपुरा]] * [[बख्तियारपुर]] * [[बाढ़]] * [[बिहटा]] * [[बिक्रम, पटना|बिक्रम]] * [[दानापुर]] * [[दीनापुर छावनी]] * [[फतुहा]] * [[हसनचक]] * [[खगौल]] * [[खुसरूपुर]] * [[मनेर]] * [[मनेरशरीफ]] * [[मसौढ़ी]] * [[मोकामा]] * [[नदवाँ, पटना|नदवाँ]] * [[पालीगञ्ज]] * [[पटना]] * [[फुलवारीशरीफ]] * [[पुण्डारख]] |group5=[[रोहतास जिला]] |list5= * [[बञ्जारी, बिहार|बञ्जारी]] * [[बिक्रमगञ्ज]] * [[चेनारी (विधानसभा क्षेत्र)|चेनारी]] * [[डालमियानगर]] * [[डेहरी|डेहरी आन सोन]] * [[कोआथ]] * [[नोखा, रोहतास|नोखा]] * [[सासाराम]] * [[तिलौथू]] |group6=[[नालन्दा जिला]] |list6= * [[बिहारशरीफ]] * [[हिल्सा, बिहार|हिल्सा]] * [[एकङ्गरसराय]] * [[इस्लामपुर, नालन्दा|इस्लामपुर]] * [[पावापुरी]] * [[राजगीर]] * [[सिलाओ, नालन्दा|सिलाओ]] * [[हरनौत]] * [[चण्डी, बिहार|चण्डी]] }}<noinclude> {{Documentation|content= {{Align|right|{{Check completeness of transclusions}}}} {{collapsible option}} }} == एकरो देखथिन == * [[साँचा:पटना प्रमण्डल विषय]] * [[साँचा:पटना विषय]] * [[साँचा:भागलपुर प्रमण्डल]] * [[साँचा:दरभङ्गा प्रमण्डल]] * [[साँचा:कोसी प्रमण्डल]] * [[साँचा:मगध प्रमण्डल]] * [[साँचा:मुङ्गेर प्रमण्डल]] * [[साँचा:पूर्णिया प्रमण्डल]] * [[साँचा:सारण प्रमण्डल]] * [[साँचा:तिरहुत प्रमण्डल]] [[श्रेणी:बिहार प्रमण्डल साँचा]] [[श्रेणी:पटना साँचा]] </noinclude> tqfaahqtqyrsl5ph7a5fdk9sakowwnm 80852 80850 2026-10-02T18:33:52Z ऐक्टिवेटेड् 76 80852 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = पटना प्रमण्डल | title = [[पटना प्रमण्डल]]मे नगर | state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist | group1 = [[भोजपुर जिला, भारत|भोजपुर जिला]] | list1 = * [[आरा]] * [[बेहेआ]] * [[कोइलवर]] * [[पीरो, भोजपुर|पीरो]] * [[शाहपुर, बिहार|शाहपुर]] | group2 = [[बक्सर जिला]] | list2 = * [[बक्सर]] * [[डुमराँव]] * [[रघुनाथपुर, बक्सर|रघुनाथपुर]] |group3 = [[कैमूर जिला]] |list3= * [[भभुआ]] * [[कुदरा]] * [[मोहनिया]] * [[रामगढ़, बिहार|रामगढ़]] |group4=[[पटना जिला]] |list4= * [[बादलपुरा]] * [[बख्तियारपुर]] * [[बाढ़, बिहार|बाढ़]] * [[बिहटा]] * [[बिक्रम, पटना|बिक्रम]] * [[दानापुर]] * [[दीनापुर छावनी]] * [[फतुहा]] * [[हसनचक]] * [[खगौल]] * [[खुसरूपुर]] * [[मनेर]] * [[मनेरशरीफ]] * [[मसौढ़ी]] * [[मोकामा]] * [[नदवाँ, पटना|नदवाँ]] * [[पालीगञ्ज]] * [[पटना]] * [[फुलवारीशरीफ]] * [[पुण्डारख]] |group5=[[रोहतास जिला]] |list5= * [[बञ्जारी, बिहार|बञ्जारी]] * [[बिक्रमगञ्ज]] * [[चेनारी (विधानसभा क्षेत्र)|चेनारी]] * [[डालमियानगर]] * [[डेहरी|डेहरी आन सोन]] * [[कोआथ]] * [[नोखा, रोहतास|नोखा]] * [[सासाराम]] * [[तिलौथू]] |group6=[[नालन्दा जिला]] |list6= * [[बिहारशरीफ]] * [[हिल्सा, बिहार|हिल्सा]] * [[एकङ्गरसराय]] * [[इस्लामपुर, नालन्दा|इस्लामपुर]] * [[पावापुरी]] * [[राजगीर]] * [[सिलाओ, नालन्दा|सिलाओ]] * [[हरनौत]] * [[चण्डी, बिहार|चण्डी]] }}<noinclude> {{Documentation|content= {{Align|right|{{Check completeness of transclusions}}}} {{collapsible option}} }} == एकरो देखथिन == * [[साँचा:पटना प्रमण्डल विषय]] * [[साँचा:पटना विषय]] * [[साँचा:भागलपुर प्रमण्डल]] * [[साँचा:दरभङ्गा प्रमण्डल]] * [[साँचा:कोसी प्रमण्डल]] * [[साँचा:मगध प्रमण्डल]] * [[साँचा:मुङ्गेर प्रमण्डल]] * [[साँचा:पूर्णिया प्रमण्डल]] * [[साँचा:सारण प्रमण्डल]] * [[साँचा:तिरहुत प्रमण्डल]] [[श्रेणी:बिहार प्रमण्डल साँचा]] [[श्रेणी:पटना साँचा]] </noinclude> hjh1fwnjinpvb0icsuf2qfjx6ic0fin 80874 80852 2026-10-02T19:23:26Z ऐक्टिवेटेड् 76 80874 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = पटना प्रमण्डल | title = [[पटना प्रमण्डल]]मे नगर | state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist | group1 = [[भोजपुर जिला, भारत|भोजपुर जिला]] | list1 = * [[आरा]] * [[कोइलवर]] * [[पीरो, भोजपुर|पीरो]] * [[बेहेआ]] * [[शाहपुर, बिहार|शाहपुर]] | group2 = [[बक्सर जिला]] | list2 = * [[डुमराँव]] * [[बक्सर]] * [[रघुनाथपुर, बक्सर|रघुनाथपुर]] |group3 = [[कैमूर जिला]] |list3= * [[कुदरा]] * [[भभुआ]] * [[मोहनिया]] * [[रामगढ़, बिहार|रामगढ़]] |group4 = [[पटना जिला]] |list4= * [[खगौल]] * [[खुसरूपुर]] * [[दानापुर]] * [[दीनापुर छावनी]] * [[नदवाँ, पटना|नदवाँ]] * [[पटना]] * [[पालीगञ्ज]] * [[पुण्डारख]] * [[फतुहा]] * [[फुलवारीशरीफ]] * [[बख्तियारपुर]] * [[बाढ़, बिहार|बाढ़]] * [[बादलपुरा]] * [[बिक्रम, पटना|बिक्रम]] * [[बिहटा]] * [[मनेर]] * [[मनेरशरीफ]] * [[मसौढ़ी]] * [[मोकामा]] * [[हसनचक]] |group5=[[रोहतास जिला]] |list5= * [[कोआथ]] * [[चेनारी (विधानसभा क्षेत्र)|चेनारी]] * [[डालमियानगर]] * [[डेहरी|डेहरी आन सोन]] * [[तिलौथू]] * [[नोखा, रोहतास|नोखा]] * [[बञ्जारी, बिहार|बञ्जारी]] * [[बिक्रमगञ्ज]] * [[सासाराम]] |group6=[[नालन्दा जिला]] |list6= * [[इस्लामपुर, नालन्दा|इस्लामपुर]] * [[एकङ्गरसराय]] * [[चण्डी, बिहार|चण्डी]] * [[पावापुरी]] * [[बिहारशरीफ]] * [[राजगीर]] * [[सिलाओ, नालन्दा|सिलाओ]] * [[हरनौत]] * [[हिल्सा, बिहार|हिल्सा]] }}<noinclude> {{Documentation|content= {{Align|right|{{Check completeness of transclusions}}}} {{collapsible option}} }} == एकरो देखथिन == * [[साँचा:पटना प्रमण्डल विषय]] * [[साँचा:पटना विषय]] * [[साँचा:कोसी प्रमण्डल]] * [[साँचा:तिरहुत प्रमण्डल]] * [[साँचा:दरभङ्गा प्रमण्डल]] * [[साँचा:पूर्णिया प्रमण्डल]] * [[साँचा:भागलपुर प्रमण्डल]] * [[साँचा:मगध प्रमण्डल]] * [[साँचा:मुङ्गेर प्रमण्डल]] * [[साँचा:सारण प्रमण्डल]] [[श्रेणी:बिहार प्रमण्डल साँचा]] [[श्रेणी:पटना साँचा]] </noinclude> f7jltmt12e1g97n0o2t2pbfqxz54ni3 साँचा:Patna Division 10 18448 80851 2026-10-02T18:32:18Z ऐक्टिवेटेड् 76 ऐक्टिवेटेड् पन्ना [[साँचा:Patna Division]] के [[साँचा:पटना प्रमण्डल]] पर स्थानान्तरित कैलन 80851 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[साँचा:पटना प्रमण्डल]] s35yx6vfhhuuit0uxev774ubs9nkklk दीनापुर छावनी 0 18449 80853 2026-10-02T18:34:04Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[दानापुर छावनी]] के पुनर्निर्देशित 80853 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[दानापुर छावनी]] 9p1ma59m504otuvq6x44b2ohy8vmr98 साँचा:पटनाके पर्यटन स्थल 10 18450 80859 2026-10-02T18:49:51Z ऐक्टिवेटेड् 76 "{{Navbox | name = पटनाके पर्यटन स्थल | title = [[पटनाके पर्यटन स्थलके सूची|पटनामे पर्यटन स्थल]] | state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} | bodyclass = hlist | group1 = [[पटनाके इतिहास|प्राचीन]] | list1 = * दीदारगञ्ज यक्ष..." सङ्गे नया पन्ना बनावल गेलै 80859 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = पटनाके पर्यटन स्थल | title = [[पटनाके पर्यटन स्थलके सूची|पटनामे पर्यटन स्थल]] | state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} | bodyclass = hlist | group1 = [[पटनाके इतिहास|प्राचीन]] | list1 = * [[दीदारगञ्ज यक्षी]] * [[कुम्हरार]] * [[अगम कुआँ]] | group2 = [[पटनाके इतिहास#ब्रिटिश राज|औपनिवेशिक]] | list2 = * [[गोलघर]] * [[पटना उच्चन्यायालय]] * [[पटना सचिवालय|सचिवालय भवन]] * [[नाघोलकोठी]] * [[पादरी की हवेली]] | group3 = [[गङ्गा]] घाट | list3 = * [[गान्धी घाट]] * [[गायघाट, पटना|गायघाट]] | group4 = धार्मिक परिसर | list4 = * [[महावीर मन्दिर]] * [[पटन देवी]] * [[तख्त श्री पटना साहिब]] * [[गुरुद्वारा गुरु का बाग]] * [[गुरुद्वारा गायघाट]] * [[गुरुद्वारा हाण्डी साहिब]] * [[गुरुद्वारा गोबिन्द घाट]] * [[गुरुद्वारा बाल लीला मैनी सङ्गत]] * [[मनेरशरीफ]] * [[पत्थर की मस्जिद]] * [[शेरशाह सूरी मस्जिद]] * [[पादरी की हवेली|सेण्ट मैरी चर्च]] | group5 = मैदान/पार्क | list5 = * [[बुद्ध स्मृति पार्क]] * [[इको पार्क, पटना|इको पार्क]] * [[गान्धी मैदान]] * [[हार्डिङ्ग पार्क]] * काङ्ग्रेस मैदान | group6 = सूचनामनोरञ्जन परिसर | list6 = * [[बिहार सङ्ग्रहालय]] * [[सञ्जय गान्धी जैविक उद्यान]] * [[सभ्यता द्वार]] * [[इन्दिरा गान्धी तारामण्डल]] * [[पटना सङ्ग्रहालय]] * [[श्रीकृष्ण विज्ञान केन्द्र]] * [[जालन सङ्ग्रहालय]] | group7 = भवन एवं संरचना | list7 = * [[महात्मा गान्धी सेतु]] * [[जयप्रकाश नारायण विमानस्थल|पटना विमानस्थल]] * [[श्रीकृष्ण मेमोरियल सभागृह]] * [[खुदाबख्श प्राच्य पुस्तकालय]] * [[शहीद स्मारक पटना]] | group8 = सङ्ग्रहालय | list8 = * [[पटना सङ्ग्रहालय]] * [[बिहार सङ्ग्रहालय]] * [[जालान सङ्ग्रहालय]] * [[गान्धी सङ्ग्रहालय, पटना|गान्धी सङ्ग्रहालय]] * [[राजेन्द्र स्मृति सङ्ग्रहालय]] | group10 = भ्रमण | list10 = * [[सासाराम]] * [[मनेरशरीफ]] * [[बिहारशरीफ]] * [[फुलवारीशरीफ]] * [[हाजीपुर]] | group11 = पटना भिजुन स्थान | list11 = * [[बोधगया]] * [[गया]] * [[वैशाली जिला|वैशाली]] * [[पावापुरी]] * [[नालन्दा]] * [[राजगीर]] * [[मनेरशरीफ|मनेर]] | below = {{flag icon|भारत}} [[पटना]], [[बिहार]], [[भारत]] }}<noinclude> {{Documentation|content= {{Align|right|{{Check completeness of transclusions}}}} {{collapsible option}} }} [[श्रेणी:पटना साँचा]] </noinclude> d9g1phczh88bejtu86ilzegfghblgty 80860 80859 2026-10-02T18:50:32Z ऐक्टिवेटेड् 76 ऐक्टिवेटेड् पन्ना [[साँचा:Tourist attractions in Patna]] के [[साँचा:पटनाके पर्यटन स्थल]] पर स्थानान्तरित कैलन 80859 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = पटनाके पर्यटन स्थल | title = [[पटनाके पर्यटन स्थलके सूची|पटनामे पर्यटन स्थल]] | state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} | bodyclass = hlist | group1 = [[पटनाके इतिहास|प्राचीन]] | list1 = * [[दीदारगञ्ज यक्षी]] * [[कुम्हरार]] * [[अगम कुआँ]] | group2 = [[पटनाके इतिहास#ब्रिटिश राज|औपनिवेशिक]] | list2 = * [[गोलघर]] * [[पटना उच्चन्यायालय]] * [[पटना सचिवालय|सचिवालय भवन]] * [[नाघोलकोठी]] * [[पादरी की हवेली]] | group3 = [[गङ्गा]] घाट | list3 = * [[गान्धी घाट]] * [[गायघाट, पटना|गायघाट]] | group4 = धार्मिक परिसर | list4 = * [[महावीर मन्दिर]] * [[पटन देवी]] * [[तख्त श्री पटना साहिब]] * [[गुरुद्वारा गुरु का बाग]] * [[गुरुद्वारा गायघाट]] * [[गुरुद्वारा हाण्डी साहिब]] * [[गुरुद्वारा गोबिन्द घाट]] * [[गुरुद्वारा बाल लीला मैनी सङ्गत]] * [[मनेरशरीफ]] * [[पत्थर की मस्जिद]] * [[शेरशाह सूरी मस्जिद]] * [[पादरी की हवेली|सेण्ट मैरी चर्च]] | group5 = मैदान/पार्क | list5 = * [[बुद्ध स्मृति पार्क]] * [[इको पार्क, पटना|इको पार्क]] * [[गान्धी मैदान]] * [[हार्डिङ्ग पार्क]] * काङ्ग्रेस मैदान | group6 = सूचनामनोरञ्जन परिसर | list6 = * [[बिहार सङ्ग्रहालय]] * [[सञ्जय गान्धी जैविक उद्यान]] * [[सभ्यता द्वार]] * [[इन्दिरा गान्धी तारामण्डल]] * [[पटना सङ्ग्रहालय]] * [[श्रीकृष्ण विज्ञान केन्द्र]] * [[जालन सङ्ग्रहालय]] | group7 = भवन एवं संरचना | list7 = * [[महात्मा गान्धी सेतु]] * [[जयप्रकाश नारायण विमानस्थल|पटना विमानस्थल]] * [[श्रीकृष्ण मेमोरियल सभागृह]] * [[खुदाबख्श प्राच्य पुस्तकालय]] * [[शहीद स्मारक पटना]] | group8 = सङ्ग्रहालय | list8 = * [[पटना सङ्ग्रहालय]] * [[बिहार सङ्ग्रहालय]] * [[जालान सङ्ग्रहालय]] * [[गान्धी सङ्ग्रहालय, पटना|गान्धी सङ्ग्रहालय]] * [[राजेन्द्र स्मृति सङ्ग्रहालय]] | group10 = भ्रमण | list10 = * [[सासाराम]] * [[मनेरशरीफ]] * [[बिहारशरीफ]] * [[फुलवारीशरीफ]] * [[हाजीपुर]] | group11 = पटना भिजुन स्थान | list11 = * [[बोधगया]] * [[गया]] * [[वैशाली जिला|वैशाली]] * [[पावापुरी]] * [[नालन्दा]] * [[राजगीर]] * [[मनेरशरीफ|मनेर]] | below = {{flag icon|भारत}} [[पटना]], [[बिहार]], [[भारत]] }}<noinclude> {{Documentation|content= {{Align|right|{{Check completeness of transclusions}}}} {{collapsible option}} }} [[श्रेणी:पटना साँचा]] </noinclude> d9g1phczh88bejtu86ilzegfghblgty साँचा:Tourist attractions in Patna 10 18451 80861 2026-10-02T18:50:32Z ऐक्टिवेटेड् 76 ऐक्टिवेटेड् पन्ना [[साँचा:Tourist attractions in Patna]] के [[साँचा:पटनाके पर्यटन स्थल]] पर स्थानान्तरित कैलन 80861 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[साँचा:पटनाके पर्यटन स्थल]] fi0xspv8xf9av37w45rf4q2xp51adwv मनेरशरीफ 0 18452 80863 2026-10-02T18:51:42Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[मनेर]] के पुनर्निर्देशित 80863 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[मनेर]] kmhztniabxjtfpu28bltn59gaxxo6kt मनेर शरीफ 0 18453 80864 2026-10-02T18:51:45Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[मनेर]] के पुनर्निर्देशित 80864 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[मनेर]] kmhztniabxjtfpu28bltn59gaxxo6kt फुलवारी शरीफ 0 18454 80865 2026-10-02T18:52:01Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[फुलवारीशरीफ]] के पुनर्निर्देशित 80865 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[फुलवारीशरीफ]] qe3ingp8owfgirdgfom9c1mrz48t3uw अशोक राज पथ 0 18455 80866 2026-10-02T18:53:55Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[अशोक राजपथ]] के पुनर्निर्देशित 80866 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[अशोक राजपथ]] iix9xvy2ha1gpg6dvq80kgoeqoiw66h गोल घर 0 18456 80867 2026-10-02T18:55:20Z ऐक्टिवेटेड् 76 [[गोलघर]] के पुनर्निर्देशित 80867 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[गोलघर]] rgmmnxq3q7p4do6vkxt8lhr58j4fns0 अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस 0 18457 80880 2026-10-03T06:18:35Z Pataliputra01 5 "{{Infobox holiday | type = अन्तर्राष्ट्रिय | longtype = [[संयुक्त राष्ट्र]] | image = IYD at patanjali, haridwar 2022.jpg | caption = २०२२ मे अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस ([[पतञ्जलि]], [[हरिद्वार]]) | official_name = अन्तर्राष्ट्रिय यो..." सङ्गे नया पन्ना बनावल गेलै 80880 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday | type = अन्तर्राष्ट्रिय | longtype = [[संयुक्त राष्ट्र]] | image = IYD at patanjali, haridwar 2022.jpg | caption = २०२२ मे अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस ([[पतञ्जलि]], [[हरिद्वार]]) | official_name = अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस | nickname = ''योग दिवस, विश्व योग दिवस'' | observedby = विश्वभर | duration = १ दिन | frequency = वार्षिक | scheduling = प्रत्येक वर्ष ओही दिन | date = '''[[२१ जून]]''' | next_date = २१ जून २०२७ | firsttime = २१ जून २०१५ | celebrations = [[योग]], [[ध्यान]], सामूहिक मन्थन, विचार-विमर्श, सांस्कृतिक आयोजन | portal = {{url|http://idayofyoga.org}} | website = {{url|http://mea.gov.in/idy.htm}} }} 8in7rpzfhopfi9rjte6btqc4fnceld2 80881 80880 2026-10-03T06:19:06Z Pataliputra01 5 /* */ 80881 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday | type = अन्तर्राष्ट्रिय | longtype = [[संयुक्त राष्ट्र]] | image = IYD at patanjali, haridwar 2022.jpg | caption = २०२२ मे अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस ([[पतञ्जलि]], [[हरिद्वार]]) | official_name = अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस | nickname = ''योग दिवस, विश्व योग दिवस'' | observedby = विश्वभर | duration = १ दिन | frequency = वार्षिक | scheduling = प्रत्येक वर्ष ओही दिन | date = '''[[२१ जून]]''' | next_date = २१ जून २०२७ | firsttime = २१ जून २०१५ | celebrations = [[योग]], [[ध्यान]], सामूहिक मन्थन, विचार-विमर्श, सांस्कृतिक आयोजन | portal = {{url|http://idayofyoga.org}} | website = {{url|http://mea.gov.in/idy.htm}} }} [[सञ्चिका for the world Celebrating the International Day of Yoga (Abridged version).webm|thumb|अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस एक नजरमे]] jpg398dh0iy4dm68mfviqaazjzavd5s 80882 80881 2026-10-03T06:22:20Z Pataliputra01 5 /* */ 80882 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday | type = अन्तर्राष्ट्रिय | longtype = [[संयुक्त राष्ट्र]] | image = IYD at patanjali, haridwar 2022.jpg | caption = २०२२ मे अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस ([[पतञ्जलि]], [[हरिद्वार]]) | official_name = अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस | nickname = ''योग दिवस, विश्व योग दिवस'' | observedby = विश्वभर | duration = १ दिन | frequency = वार्षिक | scheduling = प्रत्येक वर्ष ओही दिन | date = '''[[२१ जून]]''' | next_date = २१ जून २०२७ | firsttime = २१ जून २०१५ | celebrations = [[योग]], [[ध्यान]], सामूहिक मन्थन, विचार-विमर्श, सांस्कृतिक आयोजन | portal = {{url|http://idayofyoga.org}} | website = {{url|http://mea.gov.in/idy.htm}} }} [[सञ्चिका:Yoga for the world Celebrating the International Day of Yoga (Abridged version).webm|thumb|अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस एक नजरमे]] '''अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस ''' प्रतिवर्ष [[२१ जून]]के मनावल जा है । ई दिन [[उत्तरी गोलार्ध]]मे वर्षके सबसे लम्बा दिन होव है आउ योगो मनुष्यके दीर्घायु बनाव है । ११ दिसम्बर २०१४ के [[संयुक्त राष्ट्र]]के १७७ सदस्य द्वारा २१ जूनके 'अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस' के मनावेके प्रस्तावके मञ्जूरी भेटलै । भारतके ई प्रस्तावके ९० दिनके भीतरे पूर्ण बहुमतसे पारित कैल गेलै जे कोनो प्रस्तावित दिवसके संयुक्त राष्ट्र सङ्घमे पारित करेला सबसे कम समय है ।<ref>{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/hindi/international/2014/12/141211_yoga_day_un_sdp |title=मोदी पलट पाएँगे योग की काया ? |publisher=[[बिबिसि|बिबिसि हिन्दी]] |date=१२ दिसम्बर २०१४ |accessdate=१२ जनवरी २०१५}}</ref> 6s2ok78nl44rvz7dccrpjfexr8bu7nx 80883 80882 2026-10-03T06:22:54Z Pataliputra01 5 /* */ 80883 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday | type = अन्तर्राष्ट्रिय | longtype = [[संयुक्त राष्ट्र]] | image = IYD at patanjali, haridwar 2022.jpg | caption = २०२२ मे अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस ([[पतञ्जलि]], [[हरिद्वार]]) | official_name = अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस | nickname = ''योग दिवस, विश्व योग दिवस'' | observedby = विश्वभर | duration = १ दिन | frequency = वार्षिक | scheduling = प्रत्येक वर्ष ओही दिन | date = '''[[२१ जून]]''' | next_date = २१ जून २०२७ | firsttime = २१ जून २०१५ | celebrations = [[योग]], [[ध्यान]], सामूहिक मन्थन, विचार-विमर्श, सांस्कृतिक आयोजन | portal = {{url|http://idayofyoga.org}} | website = {{url|http://mea.gov.in/idy.htm}} }} [[सञ्चिका:Yoga for the world Celebrating the International Day of Yoga (Abridged version).webm|thumb|अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस एक नजरमे]] '''अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस ''' प्रतिवर्ष [[२१ जून]]के मनावल जा है । ई दिन [[उत्तरी गोलार्ध]]मे वर्षके सबसे लम्बा दिन होव है आउ योगो मनुष्यके दीर्घायु बनाव है । ११ दिसम्बर २०१४ के [[संयुक्त राष्ट्र]]के १७७ सदस्य द्वारा २१ जूनके 'अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस' के मनावेके प्रस्तावके मञ्जूरी भेटलै । भारतके ई प्रस्तावके ९० दिनके भीतरे पूर्ण बहुमतसे पारित कैल गेलै जे कोनो प्रस्तावित दिवसके संयुक्त राष्ट्र सङ्घमे पारित करेला सबसे कम समय है ।<ref>{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/hindi/international/2014/12/141211_yoga_day_un_sdp |title=मोदी पलट पाएँगे योग की काया ? |publisher=[[बिबिसि|बिबिसि हिन्दी]] |date=१२ दिसम्बर २०१४ |accessdate=१२ जनवरी २०१५}}</ref> ==एकरो देखथिन== * [[योग]] * [[योगसूत्र]] * [[योगदर्शन]] * [[जैनधर्ममे योग]] 2ix6rkzxkn5lf96fk0ujqn8oxh1rc4v 80884 80883 2026-10-03T06:23:12Z Pataliputra01 5 80884 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday | type = अन्तर्राष्ट्रिय | longtype = [[संयुक्त राष्ट्र]] | image = IYD at patanjali, haridwar 2022.jpg | caption = २०२२ मे अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस ([[पतञ्जलि]], [[हरिद्वार]]) | official_name = अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस | nickname = ''योग दिवस, विश्व योग दिवस'' | observedby = विश्वभर | duration = १ दिन | frequency = वार्षिक | scheduling = प्रत्येक वर्ष ओही दिन | date = '''[[२१ जून]]''' | next_date = २१ जून २०२७ | firsttime = २१ जून २०१५ | celebrations = [[योग]], [[ध्यान]], सामूहिक मन्थन, विचार-विमर्श, सांस्कृतिक आयोजन | portal = {{url|http://idayofyoga.org}} | website = {{url|http://mea.gov.in/idy.htm}} }} [[सञ्चिका:Yoga for the world Celebrating the International Day of Yoga (Abridged version).webm|thumb|अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस एक नजरमे]] '''अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस ''' प्रतिवर्ष [[२१ जून]]के मनावल जा है । ई दिन [[उत्तरी गोलार्ध]]मे वर्षके सबसे लम्बा दिन होव है आउ योगो मनुष्यके दीर्घायु बनाव है । ११ दिसम्बर २०१४ के [[संयुक्त राष्ट्र]]के १७७ सदस्य द्वारा २१ जूनके 'अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस' के मनावेके प्रस्तावके मञ्जूरी भेटलै । भारतके ई प्रस्तावके ९० दिनके भीतरे पूर्ण बहुमतसे पारित कैल गेलै जे कोनो प्रस्तावित दिवसके संयुक्त राष्ट्र सङ्घमे पारित करेला सबसे कम समय है ।<ref>{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/hindi/international/2014/12/141211_yoga_day_un_sdp |title=मोदी पलट पाएँगे योग की काया ? |publisher=[[बिबिसि|बिबिसि हिन्दी]] |date=१२ दिसम्बर २०१४ |accessdate=१२ जनवरी २०१५}}</ref> ==एकरो देखथिन== * [[योग]] * [[योगसूत्र]] * [[योगदर्शन]] * [[जैनधर्ममे योग]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|2}} ex1trv6qmrhctqzdppxbi07nuha0hcn 80885 80884 2026-10-03T06:24:18Z Pataliputra01 5 80885 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday | type = अन्तर्राष्ट्रिय | longtype = [[संयुक्त राष्ट्र]] | image = IYD at patanjali, haridwar 2022.jpg | caption = २०२२ मे अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस ([[पतञ्जलि]], [[हरिद्वार]]) | official_name = अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस | nickname = ''योग दिवस, विश्व योग दिवस'' | observedby = विश्वभर | duration = १ दिन | frequency = वार्षिक | scheduling = प्रत्येक वर्ष ओही दिन | date = '''[[२१ जून]]''' | next_date = २१ जून २०२७ | firsttime = २१ जून २०१५ | celebrations = [[योग]], [[ध्यान]], सामूहिक मन्थन, विचार-विमर्श, सांस्कृतिक आयोजन | portal = {{url|http://idayofyoga.org}} | website = {{url|http://mea.gov.in/idy.htm}} }} [[सञ्चिका:Yoga for the world Celebrating the International Day of Yoga (Abridged version).webm|thumb|अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस एक नजरमे]] '''अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस ''' प्रतिवर्ष [[२१ जून]]के मनावल जा है । ई दिन [[उत्तरी गोलार्ध]]मे वर्षके सबसे लम्बा दिन होव है आउ योगो मनुष्यके दीर्घायु बनाव है । ११ दिसम्बर २०१४ के [[संयुक्त राष्ट्र]]के १७७ सदस्य द्वारा २१ जूनके 'अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस' के मनावेके प्रस्तावके मञ्जूरी भेटलै । भारतके ई प्रस्तावके ९० दिनके भीतरे पूर्ण बहुमतसे पारित कैल गेलै जे कोनो प्रस्तावित दिवसके संयुक्त राष्ट्र सङ्घमे पारित करेला सबसे कम समय है ।<ref>{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/hindi/international/2014/12/141211_yoga_day_un_sdp |title=मोदी पलट पाएँगे योग की काया ? |publisher=[[बिबिसि|बिबिसि हिन्दी]] |date=१२ दिसम्बर २०१४ |accessdate=१२ जनवरी २०१५}}</ref> ==एकरो देखथिन== * [[योग]] * [[योगसूत्र]] * [[योगदर्शन]] * [[जैनधर्ममे योग]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|2}} ==बाहरी कड़ी== {{commonscat|International Day of Yoga|अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस}} *[https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2265440&reg=3&lang=2 '''अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस २०२६''' बहुभाषी विवरण पुस्तिका आम लोग ला अखनि उपलब्ध] *[https://web.archive.org/web/20150621165007/http://www.nhp.gov.in/sites/default/files/yoga/Final_-IDY_common_yoga_protocol_book_Hindi.pdf अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस (२१ जून) सामान्य योग अभ्यासक्रम (प्रोटोकाल)] *[http://:www.dw.de/21-जून-बना-विश्व-योग-दिवस/a-18125588 '''21 जून बना विश्व योग दिवस'''] (डि डब्ल्यु वर्ड) 77aiyysozok4o8qhbp2wy0m8tt1r841 80886 80885 2026-10-03T06:24:45Z Pataliputra01 5 80886 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday | type = अन्तर्राष्ट्रिय | longtype = [[संयुक्त राष्ट्र]] | image = IYD at patanjali, haridwar 2022.jpg | caption = २०२२ मे अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस ([[पतञ्जलि]], [[हरिद्वार]]) | official_name = अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस | nickname = ''योग दिवस, विश्व योग दिवस'' | observedby = विश्वभर | duration = १ दिन | frequency = वार्षिक | scheduling = प्रत्येक वर्ष ओही दिन | date = '''[[२१ जून]]''' | next_date = २१ जून २०२७ | firsttime = २१ जून २०१५ | celebrations = [[योग]], [[ध्यान]], सामूहिक मन्थन, विचार-विमर्श, सांस्कृतिक आयोजन | portal = {{url|http://idayofyoga.org}} | website = {{url|http://mea.gov.in/idy.htm}} }} [[सञ्चिका:Yoga for the world Celebrating the International Day of Yoga (Abridged version).webm|thumb|अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस एक नजरमे]] '''अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस ''' प्रतिवर्ष [[२१ जून]]के मनावल जा है । ई दिन [[उत्तरी गोलार्ध]]मे वर्षके सबसे लम्बा दिन होव है आउ योगो मनुष्यके दीर्घायु बनाव है । ११ दिसम्बर २०१४ के [[संयुक्त राष्ट्र]]के १७७ सदस्य द्वारा २१ जूनके 'अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस' के मनावेके प्रस्तावके मञ्जूरी भेटलै । भारतके ई प्रस्तावके ९० दिनके भीतरे पूर्ण बहुमतसे पारित कैल गेलै जे कोनो प्रस्तावित दिवसके संयुक्त राष्ट्र सङ्घमे पारित करेला सबसे कम समय है ।<ref>{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/hindi/international/2014/12/141211_yoga_day_un_sdp |title=मोदी पलट पाएँगे योग की काया ? |publisher=[[बिबिसि|बिबिसि हिन्दी]] |date=१२ दिसम्बर २०१४ |accessdate=१२ जनवरी २०१५}}</ref> ==एकरो देखथिन== * [[योग]] * [[योगसूत्र]] * [[योगदर्शन]] * [[जैनधर्ममे योग]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|2}} ==बाहरी कड़ी== {{commonscat|International Day of Yoga|अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस}} *[https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2265440&reg=3&lang=2 '''अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस २०२६''' बहुभाषी विवरण पुस्तिका आम लोग ला अखनि उपलब्ध] *[https://web.archive.org/web/20150621165007/http://www.nhp.gov.in/sites/default/files/yoga/Final_-IDY_common_yoga_protocol_book_Hindi.pdf अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस (२१ जून) सामान्य योग अभ्यासक्रम (प्रोटोकाल)] *[http://:www.dw.de/21-जून-बना-विश्व-योग-दिवस/a-18125588 '''21 जून बना विश्व योग दिवस'''] (डि डब्ल्यु वर्ड) {{योग}} [[श्रेणी:योग]] [[श्रेणी:संयुक्त राष्ट्रके दिन]] [[श्रेणी:जूनके महत्वपूर्ण दिन]] [[श्रेणी:स्वास्थ्य जागरूकता दिवस]] [[श्रेणी:अन्तर्राष्ट्रिय दिवस]] 7vmnilyt3yjr4lf7k6p2unlm23kddfz 80887 80886 2026-10-03T06:25:27Z Pataliputra01 5 /* */ 80887 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday | type = अन्तर्राष्ट्रिय | longtype = [[संयुक्त राष्ट्र]] | image = IYD at patanjali, haridwar 2022.jpg | caption = २०२२ मे अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस ([[पतञ्जलि]], [[हरिद्वार]]) | official_name = अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस | nickname = ''योग दिवस, विश्व योग दिवस'' | observedby = विश्वभर | duration = १ दिन | frequency = वार्षिक | scheduling = प्रत्येक वर्ष ओही दिन | date = '''[[२१ जून]]''' | next_date = २१ जून २०२७ | firsttime = २१ जून २०१५ | celebrations = [[योग]], [[ध्यान]], सामूहिक मन्थन, विचार-विमर्श, सांस्कृतिक आयोजन | portal = {{url|http://idayofyoga.org}} | website = {{url|http://mea.gov.in/idy.htm}} }} [[सञ्चिका:Yoga for the world Celebrating the International Day of Yoga (Abridged version).webm|thumb|अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस एक नजरमे]] '''अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस ''' प्रतिवर्ष [[२१ जून]]के मनावल जा है । ई दिन [[उत्तरी गोलार्ध]]मे वर्षके सबसे लम्बा दिन होव है आउ योगो मनुष्यके दीर्घायु बनाव है । ११ दिसम्बर २०१४ के [[संयुक्त राष्ट्र]]के १७७ सदस्य द्वारा २१ जूनके 'अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस' के मनावेके प्रस्तावके मञ्जूरी भेटलै । भारतके ई प्रस्तावके ९० दिनके भीतरे पूर्ण बहुमतसे पारित कैल गेलै जे कोनो प्रस्तावित दिवसके संयुक्त राष्ट्र सङ्घमे पारित करेला सबसे कम समय है ।<ref>{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/hindi/international/2014/12/141211_yoga_day_un_sdp |title=मोदी पलट पाएँगे योग की काया ? |publisher=[[बिबिसि|बिबिसि हिन्दी]] |date=१२ दिसम्बर २०१४ |accessdate=१२ जनवरी २०१५}}</ref> ==उत्पत्ति== [[सञ्चिका:The Prime Minister, Shri Narendra Modi participates in the mass yoga demonstration at Rajpath on the occasion of International Yoga Day, in New Delhi on June 21, 2015.jpg|thumb|२१ जून २०१५ के नया दिल्लीमे योग दिवस समारोहमे प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी]] ==एकरो देखथिन== * [[योग]] * [[योगसूत्र]] * [[योगदर्शन]] * [[जैनधर्ममे योग]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|2}} ==बाहरी कड़ी== {{commonscat|International Day of Yoga|अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस}} *[https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2265440&reg=3&lang=2 '''अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस २०२६''' बहुभाषी विवरण पुस्तिका आम लोग ला अखनि उपलब्ध] *[https://web.archive.org/web/20150621165007/http://www.nhp.gov.in/sites/default/files/yoga/Final_-IDY_common_yoga_protocol_book_Hindi.pdf अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस (२१ जून) सामान्य योग अभ्यासक्रम (प्रोटोकाल)] *[http://:www.dw.de/21-जून-बना-विश्व-योग-दिवस/a-18125588 '''21 जून बना विश्व योग दिवस'''] (डि डब्ल्यु वर्ड) {{योग}} [[श्रेणी:योग]] [[श्रेणी:संयुक्त राष्ट्रके दिन]] [[श्रेणी:जूनके महत्वपूर्ण दिन]] [[श्रेणी:स्वास्थ्य जागरूकता दिवस]] [[श्रेणी:अन्तर्राष्ट्रिय दिवस]] qmirc5w578759qgwqfc7dy325yvhc4l 80888 80887 2026-10-03T06:29:23Z Pataliputra01 5 80888 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday | type = अन्तर्राष्ट्रिय | longtype = [[संयुक्त राष्ट्र]] | image = IYD at patanjali, haridwar 2022.jpg | caption = २०२२ मे अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस ([[पतञ्जलि]], [[हरिद्वार]]) | official_name = अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस | nickname = ''योग दिवस, विश्व योग दिवस'' | observedby = विश्वभर | duration = १ दिन | frequency = वार्षिक | scheduling = प्रत्येक वर्ष ओही दिन | date = '''[[२१ जून]]''' | next_date = २१ जून २०२७ | firsttime = २१ जून २०१५ | celebrations = [[योग]], [[ध्यान]], सामूहिक मन्थन, विचार-विमर्श, सांस्कृतिक आयोजन | portal = {{url|http://idayofyoga.org}} | website = {{url|http://mea.gov.in/idy.htm}} }} [[सञ्चिका:Yoga for the world Celebrating the International Day of Yoga (Abridged version).webm|thumb|अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस एक नजरमे]] '''अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस ''' प्रतिवर्ष [[२१ जून]]के मनावल जा है । ई दिन [[उत्तरी गोलार्ध]]मे वर्षके सबसे लम्बा दिन होव है आउ योगो मनुष्यके दीर्घायु बनाव है । ११ दिसम्बर २०१४ के [[संयुक्त राष्ट्र]]के १७७ सदस्य द्वारा २१ जूनके 'अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस' के मनावेके प्रस्तावके मञ्जूरी भेटलै । भारतके ई प्रस्तावके ९० दिनके भीतरे पूर्ण बहुमतसे पारित कैल गेलै जे कोनो प्रस्तावित दिवसके संयुक्त राष्ट्र सङ्घमे पारित करेला सबसे कम समय है ।<ref>{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/hindi/international/2014/12/141211_yoga_day_un_sdp |title=मोदी पलट पाएँगे योग की काया ? |publisher=[[बिबिसि|बिबिसि हिन्दी]] |date=१२ दिसम्बर २०१४ |accessdate=१२ जनवरी २०१५}}</ref> ==उत्पत्ति== [[सञ्चिका:The Prime Minister, Shri Narendra Modi participates in the mass yoga demonstration at Rajpath on the occasion of International Yoga Day, in New Delhi on June 21, 2015.jpg|thumb|२१ जून २०१५ के नया दिल्लीमे योग दिवस समारोहमे प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी]] [[संयुक्त राष्ट्र]] द्वारा 'अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस' से पहिलहुँ औपचारिक एवं अनौपचारिक योग शिक्षक आउ उत्साही लोगके समूह २१ जूनके इलावो अन्य तिथि पर विश्व योग दिवसके विभिन्न कारणके समर्थनमे मनैलकै हल ।<ref>{{Cite web |url=http://www.worldyogaday.net/cms/index.php |title=मानव अधिकार कारणों के लिए 22 फरवरी को फण्ड जमा किये जायेंगे |access-date=21 जून 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150624003633/http://www.worldyogaday.net/cms/index.php |archive-date=24 जून 2015 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150624003633/http://www.worldyogaday.net/cms/index.php |date=24 जून 2015 }}</ref> दिसम्बर २०११ मे अन्तर्राष्ट्रिय मानवतावादी, ध्यान आउ योग गुरु [[रवि शङ्कर (आध्यात्मिक गुरु)|श्री श्री रविशङ्कर]] आउ अन्य योग गुरु पुर्तगाली योग परिसङ्घके प्रतिनिधि मण्डलके समर्थन कैलन आउ २१ जूनके दिन दुनियाला एक योग दिवसके रूपमे घोषित करेला संयुक्त राष्ट्रके सुझाव देलथिन हल ।<ref>[http://www.dnaindia.com/bangalore/report-there-is-world-toilet-day-but-no-world-yoga-day-sri-sri-ravi-shankar-1622019 वर्ल्ड टॉयलेट डे है पर वर्ल्ड योगा डे नहीं : रविशंकर] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150711051113/http://www.dnaindia.com/bangalore/report-there-is-world-toilet-day-but-no-world-yoga-day-sri-sri-ravi-shankar-1622019|date=11 जुलाई 2015}} डिएनएइण्डिया</ref> २७ सितम्बर २०१४ के [[भारतके प्रधानमन्त्री]] [[नरेन्द्र मोदी]] [[संयुक्त राष्ट्र महासभा]]मे अपन भाषणमे विश्व समुदायसे एक अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवसके अपनावेके अपील कैलन हल ।<ref name="Times of India 2020">{{cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/un-declares-june-21-as-international-day-of-yoga/articleshow/45480636.cms |title=UN declares June 21 as 'International Day of Yoga'|website=[[द टाइम्स आफ इण्डिया]]|date=11 दिसम्बर 2014 }}</ref> ==एकरो देखथिन== * [[योग]] * [[योगसूत्र]] * [[योगदर्शन]] * [[जैनधर्ममे योग]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|2}} ==बाहरी कड़ी== {{commonscat|International Day of Yoga|अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस}} *[https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2265440&reg=3&lang=2 '''अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस २०२६''' बहुभाषी विवरण पुस्तिका आम लोग ला अखनि उपलब्ध] *[https://web.archive.org/web/20150621165007/http://www.nhp.gov.in/sites/default/files/yoga/Final_-IDY_common_yoga_protocol_book_Hindi.pdf अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस (२१ जून) सामान्य योग अभ्यासक्रम (प्रोटोकाल)] *[http://:www.dw.de/21-जून-बना-विश्व-योग-दिवस/a-18125588 '''21 जून बना विश्व योग दिवस'''] (डि डब्ल्यु वर्ड) {{योग}} [[श्रेणी:योग]] [[श्रेणी:संयुक्त राष्ट्रके दिन]] [[श्रेणी:जूनके महत्वपूर्ण दिन]] [[श्रेणी:स्वास्थ्य जागरूकता दिवस]] [[श्रेणी:अन्तर्राष्ट्रिय दिवस]] cydw2c6zm2zan9w1ae2g97jhhf5pn14 80889 80888 2026-10-03T06:29:40Z Pataliputra01 5 80889 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday | type = अन्तर्राष्ट्रिय | longtype = [[संयुक्त राष्ट्र]] | image = IYD at patanjali, haridwar 2022.jpg | caption = २०२२ मे अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस ([[पतञ्जलि]], [[हरिद्वार]]) | official_name = अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस | nickname = ''योग दिवस, विश्व योग दिवस'' | observedby = विश्वभर | duration = १ दिन | frequency = वार्षिक | scheduling = प्रत्येक वर्ष ओही दिन | date = '''[[२१ जून]]''' | next_date = २१ जून २०२७ | firsttime = २१ जून २०१५ | celebrations = [[योग]], [[ध्यान]], सामूहिक मन्थन, विचार-विमर्श, सांस्कृतिक आयोजन | portal = {{url|http://idayofyoga.org}} | website = {{url|http://mea.gov.in/idy.htm}} }} [[सञ्चिका:Yoga for the world Celebrating the International Day of Yoga (Abridged version).webm|thumb|अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस एक नजरमे]] '''अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस ''' प्रतिवर्ष [[२१ जून]]के मनावल जा है । ई दिन [[उत्तरी गोलार्ध]]मे वर्षके सबसे लम्बा दिन होव है आउ योगो मनुष्यके दीर्घायु बनाव है । ११ दिसम्बर २०१४ के [[संयुक्त राष्ट्र]]के १७७ सदस्य द्वारा २१ जूनके 'अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस' के मनावेके प्रस्तावके मञ्जूरी भेटलै । भारतके ई प्रस्तावके ९० दिनके भीतरे पूर्ण बहुमतसे पारित कैल गेलै जे कोनो प्रस्तावित दिवसके संयुक्त राष्ट्र सङ्घमे पारित करेला सबसे कम समय है ।<ref>{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/hindi/international/2014/12/141211_yoga_day_un_sdp |title=मोदी पलट पाएँगे योग की काया ? |publisher=[[बिबिसि|बिबिसि हिन्दी]] |date=१२ दिसम्बर २०१४ |accessdate=१२ जनवरी २०१५}}</ref> ==उत्पत्ति== [[सञ्चिका:The Prime Minister, Shri Narendra Modi participates in the mass yoga demonstration at Rajpath on the occasion of International Yoga Day, in New Delhi on June 21, 2015.jpg|thumb|२१ जून २०१५ के नया दिल्लीमे योग दिवस समारोहमे प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी]] [[संयुक्त राष्ट्र]] द्वारा 'अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस' से पहिलहुँ औपचारिक एवं अनौपचारिक योग शिक्षक आउ उत्साही लोगके समूह २१ जूनके इलावो अन्य तिथि पर विश्व योग दिवसके विभिन्न कारणके समर्थनमे मनैलकै हल ।<ref>{{Cite web |url=http://www.worldyogaday.net/cms/index.php |title=मानव अधिकार कारणों के लिए 22 फरवरी को फण्ड जमा किये जायेंगे |access-date=21 जून 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150624003633/http://www.worldyogaday.net/cms/index.php |archive-date=24 जून 2015 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150624003633/http://www.worldyogaday.net/cms/index.php |date=24 जून 2015 }}</ref> दिसम्बर २०११ मे अन्तर्राष्ट्रिय मानवतावादी, ध्यान आउ योग गुरु [[रवि शङ्कर (आध्यात्मिक गुरु)|श्री श्री रविशङ्कर]] आउ अन्य योग गुरु पुर्तगाली योग परिसङ्घके प्रतिनिधि मण्डलके समर्थन कैलन आउ २१ जूनके दिन दुनियाला एक योग दिवसके रूपमे घोषित करेला संयुक्त राष्ट्रके सुझाव देलथिन हल ।<ref>[http://www.dnaindia.com/bangalore/report-there-is-world-toilet-day-but-no-world-yoga-day-sri-sri-ravi-shankar-1622019 वर्ल्ड टॉयलेट डे है पर वर्ल्ड योगा डे नहीं : रविशंकर] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150711051113/http://www.dnaindia.com/bangalore/report-there-is-world-toilet-day-but-no-world-yoga-day-sri-sri-ravi-shankar-1622019|date=11 जुलाई 2015}} डिएनएइण्डिया</ref> २७ सितम्बर २०१४ के [[भारतके प्रधानमन्त्री]] [[नरेन्द्र मोदी]] [[संयुक्त राष्ट्र महासभा]]मे अपन भाषणमे विश्व समुदायसे एक अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवसके अपनावेके अपील कैलन हल ।<ref name="Times of India 2020">{{cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/un-declares-june-21-as-international-day-of-yoga/articleshow/45480636.cms |title=UN declares June 21 as 'International Day of Yoga'|website=[[द टाइम्स आफ इण्डिया]]|date=11 दिसम्बर 2014 }}</ref> ==संयुक्त राष्ट्रके घोषणा== ==एकरो देखथिन== * [[योग]] * [[योगसूत्र]] * [[योगदर्शन]] * [[जैनधर्ममे योग]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|2}} ==बाहरी कड़ी== {{commonscat|International Day of Yoga|अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस}} *[https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2265440&reg=3&lang=2 '''अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस २०२६''' बहुभाषी विवरण पुस्तिका आम लोग ला अखनि उपलब्ध] *[https://web.archive.org/web/20150621165007/http://www.nhp.gov.in/sites/default/files/yoga/Final_-IDY_common_yoga_protocol_book_Hindi.pdf अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस (२१ जून) सामान्य योग अभ्यासक्रम (प्रोटोकाल)] *[http://:www.dw.de/21-जून-बना-विश्व-योग-दिवस/a-18125588 '''21 जून बना विश्व योग दिवस'''] (डि डब्ल्यु वर्ड) {{योग}} [[श्रेणी:योग]] [[श्रेणी:संयुक्त राष्ट्रके दिन]] [[श्रेणी:जूनके महत्वपूर्ण दिन]] [[श्रेणी:स्वास्थ्य जागरूकता दिवस]] [[श्रेणी:अन्तर्राष्ट्रिय दिवस]] o08enu32byucp3q83k2ugk556ipef6c 80890 80889 2026-10-03T06:31:39Z Pataliputra01 5 80890 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday | type = अन्तर्राष्ट्रिय | longtype = [[संयुक्त राष्ट्र]] | image = IYD at patanjali, haridwar 2022.jpg | caption = २०२२ मे अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस ([[पतञ्जलि]], [[हरिद्वार]]) | official_name = अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस | nickname = ''योग दिवस, विश्व योग दिवस'' | observedby = विश्वभर | duration = १ दिन | frequency = वार्षिक | scheduling = प्रत्येक वर्ष ओही दिन | date = '''[[२१ जून]]''' | next_date = २१ जून २०२७ | firsttime = २१ जून २०१५ | celebrations = [[योग]], [[ध्यान]], सामूहिक मन्थन, विचार-विमर्श, सांस्कृतिक आयोजन | portal = {{url|http://idayofyoga.org}} | website = {{url|http://mea.gov.in/idy.htm}} }} [[सञ्चिका:Yoga for the world Celebrating the International Day of Yoga (Abridged version).webm|thumb|अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस एक नजरमे]] '''अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस ''' प्रतिवर्ष [[२१ जून]]के मनावल जा है । ई दिन [[उत्तरी गोलार्ध]]मे वर्षके सबसे लम्बा दिन होव है आउ योगो मनुष्यके दीर्घायु बनाव है । ११ दिसम्बर २०१४ के [[संयुक्त राष्ट्र]]के १७७ सदस्य द्वारा २१ जूनके 'अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस' के मनावेके प्रस्तावके मञ्जूरी भेटलै । भारतके ई प्रस्तावके ९० दिनके भीतरे पूर्ण बहुमतसे पारित कैल गेलै जे कोनो प्रस्तावित दिवसके संयुक्त राष्ट्र सङ्घमे पारित करेला सबसे कम समय है ।<ref>{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/hindi/international/2014/12/141211_yoga_day_un_sdp |title=मोदी पलट पाएँगे योग की काया ? |publisher=[[बिबिसि|बिबिसि हिन्दी]] |date=१२ दिसम्बर २०१४ |accessdate=१२ जनवरी २०१५}}</ref> ==उत्पत्ति== [[सञ्चिका:The Prime Minister, Shri Narendra Modi participates in the mass yoga demonstration at Rajpath on the occasion of International Yoga Day, in New Delhi on June 21, 2015.jpg|thumb|२१ जून २०१५ के नया दिल्लीमे योग दिवस समारोहमे प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी]] [[संयुक्त राष्ट्र]] द्वारा 'अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस' से पहिलहुँ औपचारिक एवं अनौपचारिक योग शिक्षक आउ उत्साही लोगके समूह २१ जूनके इलावो अन्य तिथि पर विश्व योग दिवसके विभिन्न कारणके समर्थनमे मनैलकै हल ।<ref>{{Cite web |url=http://www.worldyogaday.net/cms/index.php |title=मानव अधिकार कारणों के लिए 22 फरवरी को फण्ड जमा किये जायेंगे |access-date=21 जून 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150624003633/http://www.worldyogaday.net/cms/index.php |archive-date=24 जून 2015 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150624003633/http://www.worldyogaday.net/cms/index.php |date=24 जून 2015 }}</ref> दिसम्बर २०११ मे अन्तर्राष्ट्रिय मानवतावादी, ध्यान आउ योग गुरु [[रवि शङ्कर (आध्यात्मिक गुरु)|श्री श्री रविशङ्कर]] आउ अन्य योग गुरु पुर्तगाली योग परिसङ्घके प्रतिनिधि मण्डलके समर्थन कैलन आउ २१ जूनके दिन दुनियाला एक योग दिवसके रूपमे घोषित करेला संयुक्त राष्ट्रके सुझाव देलथिन हल ।<ref>[http://www.dnaindia.com/bangalore/report-there-is-world-toilet-day-but-no-world-yoga-day-sri-sri-ravi-shankar-1622019 वर्ल्ड टॉयलेट डे है पर वर्ल्ड योगा डे नहीं : रविशंकर] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150711051113/http://www.dnaindia.com/bangalore/report-there-is-world-toilet-day-but-no-world-yoga-day-sri-sri-ravi-shankar-1622019|date=11 जुलाई 2015}} डिएनएइण्डिया</ref> २७ सितम्बर २०१४ के [[भारतके प्रधानमन्त्री]] [[नरेन्द्र मोदी]] [[संयुक्त राष्ट्र महासभा]]मे अपन भाषणमे विश्व समुदायसे एक अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवसके अपनावेके अपील कैलन हल ।<ref name="Times of India 2020">{{cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/un-declares-june-21-as-international-day-of-yoga/articleshow/45480636.cms |title=UN declares June 21 as 'International Day of Yoga'|website=[[द टाइम्स आफ इण्डिया]]|date=11 दिसम्बर 2014 }}</ref> ==संयुक्त राष्ट्रके घोषणा== ११ दिसम्बर २०१४ के [[संयुक्त राष्ट्र]]मे भारतके स्थायी प्रतिनिधि द्वारा अन्तर्राष्ट्रसय योग दिवस सङ्कल्पके मसौदा प्रस्तुत कैल गेलै । मसौदाके व्यापक समर्थन मिललै जेकर अन्तर्गत १७७ देश ई मसौदाके प्रस्तावक बनलै जे संयुक्त राष्ट्र महासभाके इतिहासमे अखनि तक होएल कोनो सङ्कल्पमे सर्वाधिक प्रस्तावकके सङ्ख्या है ।<ref>{{cite web |url=https://www.hcilondon.in/International_Day_of_Yoga.html |title=United Nations General Assembly adopts Resolution on International Day of Yoga with a record number of 177 country co-sponsors |access-date=9 जनवरी 2015 |archive-date=9 जनवरी 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109031924/https://www.hcilondon.in/International_Day_of_Yoga.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://news.oneindia.in/india/narendra-modi-s-call-international-yoga-day-gains-pace-50-nations-china-us-support-pm-1549894.html |title=Modi's call for International Day of Yoga gains pace, 50 nations including China, US support PM's call |access-date=21 जून 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141103033132/http://news.oneindia.in/india/narendra-modi-s-call-international-yoga-day-gains-pace-50-nations-china-us-support-pm-1549894.html |archive-date=3 नवम्बर 2014 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141103033132/http://news.oneindia.in/india/narendra-modi-s-call-international-yoga-day-gains-pace-50-nations-china-us-support-pm-1549894.html |date=3 नवम्बर 2014 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/50-nations-including-China-and-US-back-Modis-call-for-International-Yoga-Day/articleshow/44989225.cms |title=50 nations, including China and US, back Modi's call for International Yoga Day |access-date=21 जून 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150524205526/http://timesofindia.indiatimes.com/india/50-nations-including-China-and-US-back-Modis-call-for-International-Yoga-Day/articleshow/44989225.cms |archive-date=24 मई 2015 |url-status=live }}</ref> ==एकरो देखथिन== * [[योग]] * [[योगसूत्र]] * [[योगदर्शन]] * [[जैनधर्ममे योग]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|2}} ==बाहरी कड़ी== {{commonscat|International Day of Yoga|अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस}} *[https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2265440&reg=3&lang=2 '''अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस २०२६''' बहुभाषी विवरण पुस्तिका आम लोग ला अखनि उपलब्ध] *[https://web.archive.org/web/20150621165007/http://www.nhp.gov.in/sites/default/files/yoga/Final_-IDY_common_yoga_protocol_book_Hindi.pdf अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस (२१ जून) सामान्य योग अभ्यासक्रम (प्रोटोकाल)] *[http://:www.dw.de/21-जून-बना-विश्व-योग-दिवस/a-18125588 '''21 जून बना विश्व योग दिवस'''] (डि डब्ल्यु वर्ड) {{योग}} [[श्रेणी:योग]] [[श्रेणी:संयुक्त राष्ट्रके दिन]] [[श्रेणी:जूनके महत्वपूर्ण दिन]] [[श्रेणी:स्वास्थ्य जागरूकता दिवस]] [[श्रेणी:अन्तर्राष्ट्रिय दिवस]] lysbv2f9drm1n3hv7kadl0uf5tn0gt8 80891 80890 2026-10-03T06:34:20Z Pataliputra01 5 80891 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday | type = अन्तर्राष्ट्रिय | longtype = [[संयुक्त राष्ट्र]] | image = IYD at patanjali, haridwar 2022.jpg | caption = २०२२ मे अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस ([[पतञ्जलि]], [[हरिद्वार]]) | official_name = अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस | nickname = ''योग दिवस, विश्व योग दिवस'' | observedby = विश्वभर | duration = १ दिन | frequency = वार्षिक | scheduling = प्रत्येक वर्ष ओही दिन | date = '''[[२१ जून]]''' | next_date = २१ जून २०२७ | firsttime = २१ जून २०१५ | celebrations = [[योग]], [[ध्यान]], सामूहिक मन्थन, विचार-विमर्श, सांस्कृतिक आयोजन | portal = {{url|http://idayofyoga.org}} | website = {{url|http://mea.gov.in/idy.htm}} }} [[सञ्चिका:Yoga for the world Celebrating the International Day of Yoga (Abridged version).webm|thumb|अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस एक नजरमे]] '''अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस ''' प्रतिवर्ष [[२१ जून]]के मनावल जा है । ई दिन [[उत्तरी गोलार्ध]]मे वर्षके सबसे लम्बा दिन होव है आउ योगो मनुष्यके दीर्घायु बनाव है । ११ दिसम्बर २०१४ के [[संयुक्त राष्ट्र]]के १७७ सदस्य द्वारा २१ जूनके 'अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस' के मनावेके प्रस्तावके मञ्जूरी भेटलै । भारतके ई प्रस्तावके ९० दिनके भीतरे पूर्ण बहुमतसे पारित कैल गेलै जे कोनो प्रस्तावित दिवसके संयुक्त राष्ट्र सङ्घमे पारित करेला सबसे कम समय है ।<ref>{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/hindi/international/2014/12/141211_yoga_day_un_sdp |title=मोदी पलट पाएँगे योग की काया ? |publisher=[[बिबिसि|बिबिसि हिन्दी]] |date=१२ दिसम्बर २०१४ |accessdate=१२ जनवरी २०१५}}</ref> ==उत्पत्ति== [[सञ्चिका:The Prime Minister, Shri Narendra Modi participates in the mass yoga demonstration at Rajpath on the occasion of International Yoga Day, in New Delhi on June 21, 2015.jpg|thumb|२१ जून २०१५ के नया दिल्लीमे योग दिवस समारोहमे प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी]] [[संयुक्त राष्ट्र]] द्वारा 'अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस' से पहिलहुँ औपचारिक एवं अनौपचारिक योग शिक्षक आउ उत्साही लोगके समूह २१ जूनके इलावो अन्य तिथि पर विश्व योग दिवसके विभिन्न कारणके समर्थनमे मनैलकै हल ।<ref>{{Cite web |url=http://www.worldyogaday.net/cms/index.php |title=मानव अधिकार कारणों के लिए 22 फरवरी को फण्ड जमा किये जायेंगे |access-date=21 जून 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150624003633/http://www.worldyogaday.net/cms/index.php |archive-date=24 जून 2015 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150624003633/http://www.worldyogaday.net/cms/index.php |date=24 जून 2015 }}</ref> दिसम्बर २०११ मे अन्तर्राष्ट्रिय मानवतावादी, ध्यान आउ योग गुरु [[रवि शङ्कर (आध्यात्मिक गुरु)|श्री श्री रविशङ्कर]] आउ अन्य योग गुरु पुर्तगाली योग परिसङ्घके प्रतिनिधि मण्डलके समर्थन कैलन आउ २१ जूनके दिन दुनियाला एक योग दिवसके रूपमे घोषित करेला संयुक्त राष्ट्रके सुझाव देलथिन हल ।<ref>[http://www.dnaindia.com/bangalore/report-there-is-world-toilet-day-but-no-world-yoga-day-sri-sri-ravi-shankar-1622019 वर्ल्ड टॉयलेट डे है पर वर्ल्ड योगा डे नहीं : रविशंकर] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150711051113/http://www.dnaindia.com/bangalore/report-there-is-world-toilet-day-but-no-world-yoga-day-sri-sri-ravi-shankar-1622019|date=11 जुलाई 2015}} डिएनएइण्डिया</ref> २७ सितम्बर २०१४ के [[भारतके प्रधानमन्त्री]] [[नरेन्द्र मोदी]] [[संयुक्त राष्ट्र महासभा]]मे अपन भाषणमे विश्व समुदायसे एक अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवसके अपनावेके अपील कैलन हल ।<ref name="Times of India 2020">{{cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/un-declares-june-21-as-international-day-of-yoga/articleshow/45480636.cms |title=UN declares June 21 as 'International Day of Yoga'|website=[[द टाइम्स आफ इण्डिया]]|date=11 दिसम्बर 2014 }}</ref> ==संयुक्त राष्ट्रके घोषणा== ११ दिसम्बर २०१४ के [[संयुक्त राष्ट्र]]मे भारतके स्थायी प्रतिनिधि द्वारा अन्तर्राष्ट्रसय योग दिवस सङ्कल्पके मसौदा प्रस्तुत कैल गेलै । मसौदाके व्यापक समर्थन मिललै जेकर अन्तर्गत १७७ देश ई मसौदाके प्रस्तावक बनलै जे संयुक्त राष्ट्र महासभाके इतिहासमे अखनि तक होएल कोनो सङ्कल्पमे सर्वाधिक प्रस्तावकके सङ्ख्या है ।<ref>{{cite web |url=https://www.hcilondon.in/International_Day_of_Yoga.html |title=United Nations General Assembly adopts Resolution on International Day of Yoga with a record number of 177 country co-sponsors |access-date=9 जनवरी 2015 |archive-date=9 जनवरी 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109031924/https://www.hcilondon.in/International_Day_of_Yoga.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://news.oneindia.in/india/narendra-modi-s-call-international-yoga-day-gains-pace-50-nations-china-us-support-pm-1549894.html |title=Modi's call for International Day of Yoga gains pace, 50 nations including China, US support PM's call |access-date=21 जून 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141103033132/http://news.oneindia.in/india/narendra-modi-s-call-international-yoga-day-gains-pace-50-nations-china-us-support-pm-1549894.html |archive-date=3 नवम्बर 2014 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141103033132/http://news.oneindia.in/india/narendra-modi-s-call-international-yoga-day-gains-pace-50-nations-china-us-support-pm-1549894.html |date=3 नवम्बर 2014 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/50-nations-including-China-and-US-back-Modis-call-for-International-Yoga-Day/articleshow/44989225.cms |title=50 nations, including China and US, back Modi's call for International Yoga Day |access-date=21 जून 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150524205526/http://timesofindia.indiatimes.com/india/50-nations-including-China-and-US-back-Modis-call-for-International-Yoga-Day/articleshow/44989225.cms |archive-date=24 मई 2015 |url-status=live }}</ref> २७ सितम्बर २०१४ के [[भारतके प्रधानमन्त्री]] [[नरेन्द्र मोदी]] [[संयुक्त राष्ट्र महासभा]]मे अपन भाषणमे विश्व समुदायसे एक अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवसके अपनावे अपील कैलथिन हल जेकरामे ऊ कहलथिन हल कि: {{quote|"योग भारतके प्राचीन परम्पराके एक अमूल्य उपहार है । ई दिमाग आउ शरीरके एकताके प्रतीक है; मनुष्य आउ प्रकृतिके बीच सामञ्जस्य है; विचार, संयम आउ पूर्ति प्रदान करेवाला तथा स्वास्थ्य आउ भलाईला एक समग्र दृष्टिकोण को भी प्रदान करने वाला है। यह केवल व्यायामके बारेमे न है, किन्तु अपना भीतरे एकताके भावना, दुनिया आउ प्रकृतिके खोजके विषयमे है । हमनीके बदलित जीवन-शैलीमे ई चेतना बनके, हमनीके जलवायु परिवर्तनसे निपटेमे सहयोग कर सक है । त आवथिन एक अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवसके अपनावेके दिशामे काम कर ही ।"| नरेन्द्र मोदी | संयुक्त राष्ट्र महासभा<ref name="Times of India 2020" />}} ==एकरो देखथिन== * [[योग]] * [[योगसूत्र]] * [[योगदर्शन]] * [[जैनधर्ममे योग]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|2}} ==बाहरी कड़ी== {{commonscat|International Day of Yoga|अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस}} *[https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2265440&reg=3&lang=2 '''अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस २०२६''' बहुभाषी विवरण पुस्तिका आम लोग ला अखनि उपलब्ध] *[https://web.archive.org/web/20150621165007/http://www.nhp.gov.in/sites/default/files/yoga/Final_-IDY_common_yoga_protocol_book_Hindi.pdf अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस (२१ जून) सामान्य योग अभ्यासक्रम (प्रोटोकाल)] *[http://:www.dw.de/21-जून-बना-विश्व-योग-दिवस/a-18125588 '''21 जून बना विश्व योग दिवस'''] (डि डब्ल्यु वर्ड) {{योग}} [[श्रेणी:योग]] [[श्रेणी:संयुक्त राष्ट्रके दिन]] [[श्रेणी:जूनके महत्वपूर्ण दिन]] [[श्रेणी:स्वास्थ्य जागरूकता दिवस]] [[श्रेणी:अन्तर्राष्ट्रिय दिवस]] 3dfh4p3v2yi2qen7yphbhwdd8fw2i1z 80892 80891 2026-10-03T06:35:58Z Pataliputra01 5 80892 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday | type = अन्तर्राष्ट्रिय | longtype = [[संयुक्त राष्ट्र]] | image = IYD at patanjali, haridwar 2022.jpg | caption = २०२२ मे अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस ([[पतञ्जलि]], [[हरिद्वार]]) | official_name = अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस | nickname = ''योग दिवस, विश्व योग दिवस'' | observedby = विश्वभर | duration = १ दिन | frequency = वार्षिक | scheduling = प्रत्येक वर्ष ओही दिन | date = '''[[२१ जून]]''' | next_date = २१ जून २०२७ | firsttime = २१ जून २०१५ | celebrations = [[योग]], [[ध्यान]], सामूहिक मन्थन, विचार-विमर्श, सांस्कृतिक आयोजन | portal = {{url|http://idayofyoga.org}} | website = {{url|http://mea.gov.in/idy.htm}} }} [[सञ्चिका:Yoga for the world Celebrating the International Day of Yoga (Abridged version).webm|thumb|अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस एक नजरमे]] '''अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस ''' प्रतिवर्ष [[२१ जून]]के मनावल जा है । ई दिन [[उत्तरी गोलार्ध]]मे वर्षके सबसे लम्बा दिन होव है आउ योगो मनुष्यके दीर्घायु बनाव है । ११ दिसम्बर २०१४ के [[संयुक्त राष्ट्र]]के १७७ सदस्य द्वारा २१ जूनके 'अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस' के मनावेके प्रस्तावके मञ्जूरी भेटलै । भारतके ई प्रस्तावके ९० दिनके भीतरे पूर्ण बहुमतसे पारित कैल गेलै जे कोनो प्रस्तावित दिवसके संयुक्त राष्ट्र सङ्घमे पारित करेला सबसे कम समय है ।<ref>{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/hindi/international/2014/12/141211_yoga_day_un_sdp |title=मोदी पलट पाएँगे योग की काया ? |publisher=[[बिबिसि|बिबिसि हिन्दी]] |date=१२ दिसम्बर २०१४ |accessdate=१२ जनवरी २०१५}}</ref> ==उत्पत्ति== [[सञ्चिका:The Prime Minister, Shri Narendra Modi participates in the mass yoga demonstration at Rajpath on the occasion of International Yoga Day, in New Delhi on June 21, 2015.jpg|thumb|२१ जून २०१५ के नया दिल्लीमे योग दिवस समारोहमे प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी]] [[संयुक्त राष्ट्र]] द्वारा 'अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस' से पहिलहुँ औपचारिक एवं अनौपचारिक योग शिक्षक आउ उत्साही लोगके समूह २१ जूनके इलावो अन्य तिथि पर विश्व योग दिवसके विभिन्न कारणके समर्थनमे मनैलकै हल ।<ref>{{Cite web |url=http://www.worldyogaday.net/cms/index.php |title=मानव अधिकार कारणों के लिए 22 फरवरी को फण्ड जमा किये जायेंगे |access-date=21 जून 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150624003633/http://www.worldyogaday.net/cms/index.php |archive-date=24 जून 2015 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150624003633/http://www.worldyogaday.net/cms/index.php |date=24 जून 2015 }}</ref> दिसम्बर २०११ मे अन्तर्राष्ट्रिय मानवतावादी, ध्यान आउ योग गुरु [[रवि शङ्कर (आध्यात्मिक गुरु)|श्री श्री रविशङ्कर]] आउ अन्य योग गुरु पुर्तगाली योग परिसङ्घके प्रतिनिधि मण्डलके समर्थन कैलन आउ २१ जूनके दिन दुनियाला एक योग दिवसके रूपमे घोषित करेला संयुक्त राष्ट्रके सुझाव देलथिन हल ।<ref>[http://www.dnaindia.com/bangalore/report-there-is-world-toilet-day-but-no-world-yoga-day-sri-sri-ravi-shankar-1622019 वर्ल्ड टॉयलेट डे है पर वर्ल्ड योगा डे नहीं : रविशंकर] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150711051113/http://www.dnaindia.com/bangalore/report-there-is-world-toilet-day-but-no-world-yoga-day-sri-sri-ravi-shankar-1622019|date=11 जुलाई 2015}} डिएनएइण्डिया</ref> २७ सितम्बर २०१४ के [[भारतके प्रधानमन्त्री]] [[नरेन्द्र मोदी]] [[संयुक्त राष्ट्र महासभा]]मे अपन भाषणमे विश्व समुदायसे एक अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवसके अपनावेके अपील कैलन हल ।<ref name="Times of India 2020">{{cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/un-declares-june-21-as-international-day-of-yoga/articleshow/45480636.cms |title=UN declares June 21 as 'International Day of Yoga'|website=[[द टाइम्स आफ इण्डिया]]|date=11 दिसम्बर 2014 }}</ref> ==संयुक्त राष्ट्रके घोषणा== ११ दिसम्बर २०१४ के [[संयुक्त राष्ट्र]]मे भारतके स्थायी प्रतिनिधि द्वारा अन्तर्राष्ट्रसय योग दिवस सङ्कल्पके मसौदा प्रस्तुत कैल गेलै । मसौदाके व्यापक समर्थन मिललै जेकर अन्तर्गत १७७ देश ई मसौदाके प्रस्तावक बनलै जे संयुक्त राष्ट्र महासभाके इतिहासमे अखनि तक होएल कोनो सङ्कल्पमे सर्वाधिक प्रस्तावकके सङ्ख्या है ।<ref>{{cite web |url=https://www.hcilondon.in/International_Day_of_Yoga.html |title=United Nations General Assembly adopts Resolution on International Day of Yoga with a record number of 177 country co-sponsors |access-date=9 जनवरी 2015 |archive-date=9 जनवरी 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109031924/https://www.hcilondon.in/International_Day_of_Yoga.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://news.oneindia.in/india/narendra-modi-s-call-international-yoga-day-gains-pace-50-nations-china-us-support-pm-1549894.html |title=Modi's call for International Day of Yoga gains pace, 50 nations including China, US support PM's call |access-date=21 जून 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141103033132/http://news.oneindia.in/india/narendra-modi-s-call-international-yoga-day-gains-pace-50-nations-china-us-support-pm-1549894.html |archive-date=3 नवम्बर 2014 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141103033132/http://news.oneindia.in/india/narendra-modi-s-call-international-yoga-day-gains-pace-50-nations-china-us-support-pm-1549894.html |date=3 नवम्बर 2014 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/50-nations-including-China-and-US-back-Modis-call-for-International-Yoga-Day/articleshow/44989225.cms |title=50 nations, including China and US, back Modi's call for International Yoga Day |access-date=21 जून 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150524205526/http://timesofindia.indiatimes.com/india/50-nations-including-China-and-US-back-Modis-call-for-International-Yoga-Day/articleshow/44989225.cms |archive-date=24 मई 2015 |url-status=live }}</ref> २७ सितम्बर २०१४ के [[भारतके प्रधानमन्त्री]] [[नरेन्द्र मोदी]] [[संयुक्त राष्ट्र महासभा]]मे अपन भाषणमे विश्व समुदायसे एक अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवसके अपनावे अपील कैलथिन हल जेकरामे ऊ कहलथिन हल कि: {{quote|"योग भारतके प्राचीन परम्पराके एक अमूल्य उपहार है । ई दिमाग आउ शरीरके एकताके प्रतीक है; मनुष्य आउ प्रकृतिके बीच सामञ्जस्य है; विचार, संयम आउ पूर्ति प्रदान करेवाला तथा स्वास्थ्य आउ भलाईला एक समग्र दृष्टिकोण को भी प्रदान करने वाला है। यह केवल व्यायामके बारेमे न है, किन्तु अपना भीतरे एकताके भावना, दुनिया आउ प्रकृतिके खोजके विषयमे है । हमनीके बदलित जीवन-शैलीमे ई चेतना बनके, हमनीके जलवायु परिवर्तनसे निपटेमे सहयोग कर सक है । त आवथिन एक अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवसके अपनावेके दिशामे काम कर ही ।"| नरेन्द्र मोदी | संयुक्त राष्ट्र महासभा<ref name="Times of India 2020" />}} ११ दिसम्बर २०१४ के [[संयुक्त राज्य अमेरिका|अमेरिका]]मे स्थित [[संयुक्त राष्ट्र महासभा]]मे अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवसके प्रस्तावके मञ्जूरी मिलेके बाद सर्वप्रथम एकरा २१ जून २०१५ के पूरा विश्वमे 'अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस' (''इण्टर्नेशनल डे आफ योग'') के नामसे मनावल गेलै ।<ref>{{Cite web|url=https://khabar.ndtv.com/news/health/international-yoga-day-2020-5-morning-yoga-asanas-for-mental-and-physical-health-2247558|title=International Yoga Day 2020: रोज सुबह करें ये 5 आसान योगासन, दिमाग और शरीर को रखेंगे दुरुस्त|website=NDTVIndia|access-date=2020-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20200618194554/https://khabar.ndtv.com/news/health/international-yoga-day-2020-5-morning-yoga-asanas-for-mental-and-physical-health-2247558|archive-date=18 जून 2020|url-status=dead}}</ref> ==एकरो देखथिन== * [[योग]] * [[योगसूत्र]] * [[योगदर्शन]] * [[जैनधर्ममे योग]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|2}} ==बाहरी कड़ी== {{commonscat|International Day of Yoga|अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस}} *[https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2265440&reg=3&lang=2 '''अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस २०२६''' बहुभाषी विवरण पुस्तिका आम लोग ला अखनि उपलब्ध] *[https://web.archive.org/web/20150621165007/http://www.nhp.gov.in/sites/default/files/yoga/Final_-IDY_common_yoga_protocol_book_Hindi.pdf अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवस (२१ जून) सामान्य योग अभ्यासक्रम (प्रोटोकाल)] *[http://:www.dw.de/21-जून-बना-विश्व-योग-दिवस/a-18125588 '''21 जून बना विश्व योग दिवस'''] (डि डब्ल्यु वर्ड) {{योग}} [[श्रेणी:योग]] [[श्रेणी:संयुक्त राष्ट्रके दिन]] [[श्रेणी:जूनके महत्वपूर्ण दिन]] [[श्रेणी:स्वास्थ्य जागरूकता दिवस]] [[श्रेणी:अन्तर्राष्ट्रिय दिवस]] gd5wx1r5ktgdsju8myg54p99n5tf4zk