विकिपिडिया maiwiki https://mai.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96_%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%BE MediaWiki 1.47.0-wmf.23 first-letter मेडिया विशेष वार्ता प्रयोगकर्ता प्रयोगकर्ता वार्ता विकिपिडिया विकिपिडिया वार्ता फाइल फाइल वार्ता मेडियाविकि मेडियाविकि वार्ता आकृति आकृति वार्ता मद्दत मद्दत वार्ता श्रेणी श्रेणी वार्ता TimedText TimedText talk मोड्युल मोड्युल वार्ता Event Event talk वाणी मिश्र 0 2182 281532 5775 2026-10-10T13:35:21Z ~2026-54616-83 18068 न्यूज़ एंकर और पत्रकार (IBC24): वाणी मिश्रा मध्य प्रदेश/छत्तीसगढ़ के प्रमुख न्यूज़ चैनल IBC24 में एक न्यूज़ एंकर और पत्रकार हैं। उन्हें हाल ही में इंदौर में आयोजित 18वें भारतीय पत्रकारिता महोत्सव (अक्टूबर 2026) में उनके शानदार काम के लिए प्रतिष्ठित 'सप्तऋषि राष्ट्रीय पत्रकारिता सम्मान' से सम्मानित किया गया है 281532 wikitext text/x-wiki वाणी मिश्र, पत्रकार '''न्यूज़ एंकर और पत्रकार (IBC24):''' वाणी मिश्रा मध्य प्रदेश/छत्तीसगढ़ के प्रमुख न्यूज़ चैनल '''IBC24 में एक न्यूज़ एंकर और पत्रकार''' हैं। उन्हें हाल ही में इंदौर में आयोजित 18वें भारतीय पत्रकारिता महोत्सव (अक्टूबर 2026) में उनके शानदार काम के लिए प्रतिष्ठित '''<nowiki/>'सप्तऋषि राष्ट्रीय पत्रकारिता सम्मान'''' से सम्मानित किया गया है 3qmi5151xq2lt6h595dd8hs1z0bwlfd सलहेस 0 2396 281548 236619 2026-10-11T05:51:47Z InternetArchiveBot 10060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 281548 wikitext text/x-wiki राजा सलहेस [ Salhesh], सलहेश लोकगाथाक प्रमूख पात्र छथि। सिरहाक महिसोथामे हिनक जन्म भेल छल। ६ टहम सताब्दी दिस कृषि युगमे हिनक जन्म भेल रहए। मिथिलाक दुसाध जातिक लोकदेवता छथि।<ref>हरिनारायण ठाकुर (2009). दलित साहित्य का समाजशास्त्र. Bhartiya Jnanpith. pp. 101–103. <nowiki>ISBN 978-8126317349</nowiki>. Retrieved 13 June 2022.</ref>सलहेसक वास्तविक नाम '''जयवर्धन सलहेस''' जे शैलेश सँ अपभ्रंश होइत सलहेस भेल अछि । शैलेश अर्थात् पर्वतके राजा<ref>आइ लभ मिथिला, [https://www.ilovemithila.com/salhesh-fulwari-king-salhesh/ राजा सलहेश परिचय, इतिहास, जिवन, सलहेश फूलबारि] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230421074535/https://www.ilovemithila.com/salhesh-fulwari-king-salhesh/ |date=2023-04-21 }}</ref> । बैशाख १ गते हिनके प्रेमक प्रतीकके रूपमे [[सलहेश फूलबारि]], लहानसँ ३ किलोमिटर दूरमे फूल फूलाइत अछि। == सलहेश लोक गाथा == सलहेस गाथाक पहिल संकलक जर्ज अम्ब्राहम ग्रियसनके मानल जाइत अछि । जे जर्मनी भाषामे १९बी शताब्दीमे एकरा प्रकाशित कएने छल । [[ग्रियसन]]<nowiki/>क हिसाबे सलहेसक जन्म [[सिराहा जिला|सिरहा]]<nowiki/>क [[महिसोथा]]<nowiki/>मे एकटा सामान्य परिवारमे भेल छल । == परिवार == हिनक विवाह [[रानी सत्यवती]] संग भेल छल । सलहेस तीन भाइ (सलहेस, मोतीराम आ बुधेश्वर) आ एक बहिन वन शपती छल । वन शपतीक विवाह करजनहाके शैनी पासवान जरे भेल छल । शैनी बुध धर्ममे लागिक [[तिब्बत]] चलि गेल । बादमे सलहेस बहिन वन शपती आ भैगना करिकनहाके अपने संगे राख लगल । == सन्दर्भ ग्रन्थ == 6b3oqohiqtdppt6g4jgu4zhz550zpmt हेमन यात्री 0 5978 281550 264556 2026-10-11T06:41:44Z InternetArchiveBot 10060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 281550 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | honorific_prefix = | name = हेमन यात्री <br>Hemann Yatri</br> | honorific_suffix = | native_name = | native_name_lang = नेपाली | image = Poet Hemann Yatri.jpg | caption = कवि हेमन यात्रीके एक तस्वीर | birth_name = | birth_date = वि.सं २०३८।५।९<!-- २०३८।५।९{{Birth date and age|@)#*.%.(}} --> | birth_place = रमितेखोला, [[मोरङ जिला|मोरङ]] | death_date = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date then birth date) --> | death_place = | death_cause = | resting_place = | resting_place_coordinates = <!-- {{Coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | monuments = | residence = | nationality = {{flagicon|Nepal}}[[नेपाली]] | other_names = | ethnicity = <!-- Ethnicity should be supported with a citation from a reliable source --> | citizenship = | education = एम.ए. | alma_mater = | occupation = [[लेखन]], | years_active = | employer = | organization = | agent = | known_for = [[कविता]], [[गीत]] | notable_works = | style = | influences = | influenced = | home_town = टांडी, [[मोरङ जिला|मोरङ]] | salary = | height = <!-- {{height|m=}} --> | weight = <!-- {{convert|weight in kg|kg|lb}} --> | television = | title = | term = | religion = <!-- Religion should be supported with a citation from a reliable source --> | spouse = | partner = | children = | parents = | relatives = | callsign = | awards = | signature = | signature_alt = | signature_size = | website = <!-- {{URL|www.example.com}} --> | footnotes = }} '''हेमन यात्री''' ({{en|Heman Yatri}}) जन्म वि.सं. २०३८।५।९ (तदनुसार: १९८१ अगष्ट २५) नेपाली कवि, गीतकार छि। ==प्रारम्भिक जीवन== ईनकर पिता ''बोम प्रसाद राई'' तथा माई ''सुकुमाया चाम्लिंग''कs कोखसँ वि.सं २०३८।५।९ मे मोरङके टांडीमे जन्म लेने छेल। <ref>नयां पत्रिका, २०६९ पौष १</ref> ==शिक्षा एव्म कार्य जीवन== ==लेख्नशैली== ==पुरस्कार तथा सम्मान== * कालिका स्रस्टा सम्मान चितवन २०६५ * श्री टाडी मा.वि सम्मान रमितेखोला २०६७ * डेब्यु बुक अवाड (२०६८/२०६९) * नवोदित कृति पुरस्कार २०७०, रिडर्स क्लब नेपाल आर मोहनगोपाल खेतान प्रतिष्ठान <ref>{{Cite web |url=http://www.ekantipur.com/np/2071/1/14/full-story/388261.html/ |title=ढकाल र यात्री पुरस्कृत, कान्तिपुर, २०७१ वैशाख १४ |access-date=2015-10-02 |archive-date=2014-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140502033354/http://www.ekantipur.com/np/2071/1/14/full-story/388261.html |dead-url=yes }}</ref><ref>[http://www.etimesnews.com/sahitya/item/2328-%E0%A4%A2%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B2-%E0%A4%B0-%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%A4/ ढकाल र यात्री पुस्कृत, एभरेष्ट टाईम्स, Sunday, 27 April 2014]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * सतासी साप्ताहिक सम्मान झापा २०७१ * नेपाली साहित्य कला डट कम प्रसम्सा पत्र २०७१ ==सन्दर्भ सामग्रीसभ== {{reflist}} ==बाह्य जडीसभ== * [http://kchhakhabar.com/?p=8774/ कवि हेमन यात्री, इटहरी, २०७१ कार्तिक १९ गते] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307091144/http://kchhakhabar.com/?p=8774/ |date=2016-03-07 }} * [http://ramabikas.blogspot.com/2013/06/blog-post_3.html/ हेमन यात्री: च्याटभ्यू - ३, राम अविकास] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180930162654/http://ramabikas.blogspot.com/2013/06/blog-post_3.html |date=2018-09-30 }} * [http://www.sahityasansar.com/writer/heman-yatri/ साहित्य स‌सार] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150503104752/http://www.sahityasansar.com/writer/heman-yatri |date=2015-05-03 }} * [http://www.satakosahitya.com/index.php?id=157/ साताकs साहित्य]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.ekantipur.com/np/2070/3/10/full-story/370734.html/ हेमनके एकल, कान्तिपुर, मिति: २०७० असार १०] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130628040957/http://www.ekantipur.com/np/2070/3/10/full-story/370734.html |date=2013-06-28 }} * [http://www.ratopati.com/2014/07/09/150139.html/ रातोपाटी, २०१४/०७/०९] * [http://nepalihimal.com/article/352/ हिमाल खबरपत्रिकामें] {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://samalochan.blogspot.com/2012/12/blog-post_6.html/ समालोचन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141230145845/http://samalochan.blogspot.com/2012/12/blog-post_6.html |date=2014-12-30 }} ==एहो सभ देखु== * {{Commonscat-inline|Hemann Yatri|हेमन यात्री}} [[श्रेणी:जीवनी]] [[श्रेणी:जीवित लोक]] [[श्रेणी:विकिथन-१ में बनाएल वा सुधारल लेखसभ]] [[श्रेणी:नेपालक गीतकारसभ]] [[श्रेणी:नेपाली कविसभ]] 1opj8jibf5vwsqs5pzyenta4nxybiic जनकपुर उपमहानगरपालिका 0 7248 281538 273532 2026-10-11T02:03:17Z InternetArchiveBot 10060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 281538 wikitext text/x-wiki {{Featured article}} {{Infobox settlement |official_name = जनकपुर उपमहानगरपालिका |other_name = |native_name = |nickname = |settlement_type = [[उपमहानगरपालिका]] |motto = |image_skyline = Janki Mandir.JPG |image_caption = जनकपुर उपमहानगरपालिकामे अवस्थित [[जानकी मन्दिर]] |image_flag = |image_seal = |image_map = |image_size = |mapsize = |map_caption = |pushpin_map = Nepal |pushpin_label_position =bottom |pushpin_mapsize = 300 |pushpin_map_caption = नेपालक नक्सामे जनकपुर उपमहानगरपालिका अवस्थित क्षेत्र |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{Flag|नेपाल}} |subdivision_type1 = [[नेपालक अञ्चलसभ|अञ्चल]] |subdivision_name1 = [[जनकपुर अञ्चल]] |subdivision_type2 = [[नेपालक जिलासभ|जिला]] |subdivision_name2 = [[धनुषा जिला]] |government_footnotes = |government_type = जनकपुर उपमहानगरपालिका |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = |leader_name1 = |established_title = उपमहानगरपालिका घोषित |established_date = वि.स.२०७१ अगहन १७ |unit_pref = |area_footnotes = |area_total_km2 = |area_total_sq_mi = |population_as_of = २०११ |population_footnotes = |population_note = |population_total = १५३६१४ |population_density_km2 = |population_blank1_title = |population_blank2_title = |timezone = |utc_offset = |timezone_DST = |utc_offset_DST = |latd= 26|latm = 42|lats = 44|latNS = N |longd= 85|longm = 55|longs = 18|longEW = E |coordinates_display = title |coordinates_type = type:city_region:NP |elevation_footnotes = |elevation_m = |postal_code_type = |postal_code = ४५६०० |area_code = ०४१ |blank_name = |blank_info = |website = www.janakpurmun.gov.np |footnotes = }} '''जनकपुर उपमहानगरपालिका''' [[जनकपुर अञ्चल]]क [[धनुषा जिला]]मे अवस्थित अछि।<ref name="थप नगरपालिका">{{cite web | url=http://ujyaaloonline.com/news/38556/Nagarpalika/ | title=६१ वटा नगरपालिका र ७ वटा उपमहानगरपालिका थप (सूचीसहित) | accessdate=मंसिर १६,२०७१ | archive-date=2014-12-13 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141213045921/http://ujyaaloonline.com/news/38556/Nagarpalika/ | dead-url=yes }}</ref> <ref name="नेपालमा थप नगरपालिका ">{{cite web | url= http://www.nagariknews.com/main-story/story/28789.html | title= ६१ नगरपालिका र ७ उपमहानगरपालिका घोषणा (नाम र गाभिएका गाविससहित | accessdate= मंसिर १६,२०७१}}</ref> जनकपुर उपमहानगरपालिक रूपमे २०७१ साल अगहन १६ गते नगरपालिकासँ उपमहानगरपालिका लेल आवश्यक प्रक्रिया पूरा भेला बाद उपमहानगरपालिका घोषणा भेल। जनकपुरकें उपमहानगरपालिका घोषित करैत काल एहिमे [[कुर्था, धनुषा|कुर्था]], [[बसबिट्टी]], [[बिन्धी]], [[महुवा प्रको]], [[लोहना]], [[बेंगाशिवपुर]], [[बसहिया]], [[देवपुरा रूपैठा]], [[लक्ष्मीपुरबगेवा]], [[गोपालपुर]] तथा [[कनकपट्टी]] गाविसक समावेस करि एकरा उपमहानगरपालिका घोषणा कएल गेल। ई [[धनुषा जिला]]क सदरमोकाम सेहो छी। एतय नेपालक प्रसिद्ध हिन्दू तीर्थस्थल [[जानकी मन्दिर]] अछि। जनकपुर नगरक [[मैथिली संस्कृति]]क केन्द्र मानल जाइत अछि। जनकपुर वा जनकपुरधाम दक्षिण पूर्व नेपालक जनकपुर अञ्चल अन्तर्गत धनुषा जिलामे अवस्थित अछि। ई सहर नेपालक तराईमे अवस्थित अछि आ एकरा साँस्कृतिक, व्यापारिक तथा राजनैतिक दृष्टिकोणसँ महत्वपूर्ण मानल जाइत अछि।<ref>{{cite web|url=http://madheshspecial.com/%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%A8-%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%88-%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8B/|title=पुर्नजिवन माग्दै नेपालको एकमात्र रेल्वे|publisher=मधेश स्पेसल|language=नेपाली|access-date=2015-11-01|archive-date=2017-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20170427205121/http://madheshspecial.com/%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%A8-%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%88-%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8B|dead-url=yes}}</ref> ई धनुषा जिलाक प्रशासकीय केन्द्र सेहो छी। ई सहरक अनुमानित जनसङ्ख्या १,५३,६१४ अछि।<ref name="JICC">{{cite web|url=http://cbs.gov.np/wp-content/uploads/2012/11/VDC_Municipality.pdf |title=Archived copy |accessdate=2015-04-16 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130731124937/http://cbs.gov.np/wp-content/uploads/2012/11/VDC_Municipality.pdf |archivedate=31 July 2013 |df= }}</ref> ई नेपालक राजधानी [[काठमाडौँ]]सँ १२३ किलोमिटर दक्षिण पूर्वमे अछि<ref>http://www.distancefromto.net/between/Kathmandu/Janakpur</ref> तथा भारतीय भिट्ठामोड़ सीमासँ २० किलोमिटरक दुरीमे अवस्थित अछि। भौगोलिक अक्षांस आ देशान्तरक हिसाबमे ई सहर २६° ४२' ४४" उत्तर, ०८५° ५५' १८" पूर्वमे अवस्थित अछि। जनकपुर [[हिन्दू]] धर्ममे एक महत्वपूर्ण स्थल तथा नेपालक एकमात्र रेल भेला कारण पर्यटनक लेल सेहो महत्वपूर्ण शहर छी। जनकपुरधामक क्षेत्रफल ८५.९९ वर्ग किलोमिटर अछि। ई सहर पूर्व ऐतिहासिक मैथिली सभ्यताक केन्द्रविन्दु छी आ संगे ई शहरक अपन भाषा ([[मैथिली भाषा|मैथिली]]) आ लिपि ([[तिरहुता लिपि|तिरहुता]]) सेहो अछि। जनकपुरधामक आर अन्य विशेषता एतय रहल [[पोखरि]] आ कुण्डसभ छी। एतय कुटीसभ सेहो प्रशस्त अछि। जनकपुरधाममे बाजल जाइवाला प्रमुख भाषा मैथिली छी। मिथिलाक पारम्परिक घरसभ माटि आ लारद्वारा बनाएल जाइत अछि। जनकपुरधाममे मनाएल जाइवला प्रमुख पर्वसभमे सँ [[छठि]], [[विवाह पञ्चमी]], [[राम नवमी]], लक्ष्मी पूजा, [[होली]] इत्यादि छी।<ref>{{cite web|url=http://ddcdhanusha.gov.np/ne/pages.php?page=46|title=जानकी मन्दिर परिचय | publisher='''जिविस धनुषा'''}}</ref> [[Image:JanakpurTempleJanakiMandir.jpg|thumb|right|200px|'''जानकी मन्दिर ''']] ==इतिहास== [[साधु]], [[पण्डित]] आ राज पुरोहितसभक दस्तावेजसँ पता चलैत अछि की जनकपुरधाम १८हम शताब्दीक शुरुआतमे स्थापित भेल छल। सन् १८०५ मे जनकपुरधाम तीर्थ स्थलक रूपमे रहल विवरण पता चलल छल। पहिने रहल प्राचीन शहरक उपस्थितिक [[पुरातत्वशास्त्र|पुरातात्विक]] प्रमाण नै भेटल अछि। [[हिन्दू]] महाकाव्य [[रामायण]]क अनुसार, [[विदेह]]क राजा [[जनक]]क राजमहल आ राजधानी जनकपुरमे अवस्थित छल। कहल जाइत अछि की राजा जनककें हल जोतैत काल एक लड़की भेटल, जकर पुत्री स्विकारि ओकर नाम [[सीता]] राखि पालन पोषण कएल गेल। जब ओ पैग भेल, ओ कहल्नि जे हिन्दू भगवान [[शिव]]क [[धनुष]] जे हजारो वर्षसँ जनकपुरक अगलबगल राखल छल उठबैमे सक्षम होइत ओहि व्यक्तिसँ ओ विवाह करत। कयन शाही राजकुमार ओ धनुष उठबैक कोशिश केलक, मुदा [[अयोध्या]]क राजकुमार [[राम]] मात्र ओ धनुष उठाए सकल। एक पुरान गीतक अनुसार, ओ धनुष जनकपुरक उत्तर-पूर्वमे भेटल छल।<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com.np/books?id=dlNQAQAAMAAJ&q=%25E0%25A4%259C%25E0%25A4%25A8%25E0%25A4%2595%25E0%25A4%25AA%25E0%25A5%2581%25E0%25A4%25B0%25E0%25A4%2595%25E0%25A5%258B+%25E0%25A4%2587%25E0%25A4%25A4%25E0%25A4%25BF%25E0%25A4%25B9%25E0%25A4%25BE%25E0%25A4%25B8&dq=%25E0%25A4%259C%25E0%25A4%25A8%25E0%25A4%2595%25E0%25A4%25AA%25E0%25A5%2581%25E0%25A4%25B0%25E0%25A4%2595%25E0%25A5%258B+%25E0%25A4%2587%25E0%25A4%25A4%25E0%25A4%25BF%25E0%25A4%25B9%25E0%25A4%25BE%25E0%25A4%25B8&hl=en&sa=X&redir_esc=y |title=Ancient Nepal |date=2007-06 |publisher=The Department |language=नेपाली}}</ref> सन् १९५० कऽ दशकधरि जनकपुरमे [[किसान]], कारीगर, पुजारी आ देवानसभ ग्रामीण इलाकामे समूह बनाए बसोबास करैत छल, जे मठ आ मन्दिरक लेल काम करैत छल आ भूमि नियन्त्रित करैत छल। [[भारत]]मे आजादीक बाद, जनकपुर एक वाणिज्यिक केन्द्रक रूपमे विस्तार भेल आ सन् १९६० कऽ दशकमे [[धनुषा जिला]]क सदरमोकाम बनि गेल।<ref>{{Citation |title=जनकपुरको परिचय हराउने चिन्ता |url=http://himalkhabar.com/news/413 |accessdate=2017-09-02}}</ref><ref>{{Citation |title=संक्षिप्त परिचय- जनकपुर उप-महानगरपालिका |url=http://janakpurmun.gov.np/ne/node/41 |accessdate=2017-09-02 |language=नेपाली |archive-date=2017-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170901102022/http://janakpurmun.gov.np/ne/node/41 |dead-url=yes }}</ref><ref>{{Citation |last=Ltd. |first=Setopati Sanchar Pvt. |title=जनकपुर क्षेत्रका पर्यटकीय सम्पदा विश्व सम्पदा सूचीको प्रतीक्षामा |url=http://archive.setopati.com/samaj/66686/ |accessdate=2017-09-02 |archive-date=2017-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170910150644/http://archive.setopati.com/samaj/66686 |dead-url=yes }}</ref><ref>{{Citation |last=भादगाउँले |first=अमृत |title=Nagarik News - मिथिलामा जनक दर्शन |url=http://archive.nagariknews.com/nagarik-sanibar/story/43459.html |language=नेपाली |accessdate=2017-09-02 |archive-date=2017-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170702164405/http://archive.nagariknews.com/nagarik-sanibar/story/43459.html |dead-url=yes }}</ref> हिन्दू धर्ममे [[राम]] आ [[सीता]]क मुख्य प्रभाव भेलाक कारण, जनकपुर दुनिया भरिमे हिन्दुसभक लेल एक महत्वपूर्ण तीर्थ स्थल छी।<ref>{{Citation |title=हिमाल खबरपत्रिका - जनकपुरको जग |url=http://nepalihimal.com/article/4635 |language=नेपाली |accessdate=2017-09-02}} {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Citation |title=विदेह मिथिला पर्यटन प्रवद्धन विकास समिती |url=http://mithilajanakpur.gov.np/ |accessdate=2017-09-02 |archive-date=2020-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930163144/http://mithilajanakpur.gov.np/ |dead-url=yes }}</ref> पहिल सहस्राब्दी पाठ कऽ अनुसार शतपथ ब्राह्मण, मैथिल राजा माथव विदेघा अपन पुजारी गोतम राहुगानाक नेतृत्वमे सदानिरा ([[गण्डकी नदी]]) कऽ पार करि लेलक आ राजधानी कऽ रूपमे जनकपुरक संग विदेह राज्यक स्थापना केलक।<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com.np/books?id=g6inYJea_ggC&pg=PA403&dq=M%25C4%2581thava+Videgha&hl=en&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=M%25C4%2581thava%2520Videgha&f=false |title=Original Sanskrit Texts on the Origin and History of the People of India, Their Religion and Institutions: Inquiry whether the Hindus are of Trans-Himalayan origin, and akin to the western branches of the Indo-European race. 2d ed., rev. 1871 |date=1871 |publisher=Trübner |language=en}}</ref> गौतमा राहुगना [[ऋग्वेद]]क कयन भजन रचित केनए छल तहि लेल ई घटनासभ पक्का [[वैदिक सभ्यता]]क समय भेल होइत।<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com.np/books?id=V0xmAAAAMAAJ&q=Mithila&dq=Mithila&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiBv8mlkIbWAhURUI8KHdfvC1QQ6AEIRTAI |title=The Genealogies and Genealogists of Mithila: A Study of the Panji and the Panjikars |last=Jha |first=Ugra Nath |date=1980 |publisher=Kishor Vidya Niketan |language=en}}</ref> [[बौद्ध धर्म]]क संस्थापक [[गौतम बुद्ध]] आ [[जैन धर्म]]क २४हम आ अन्तिम तीर्थङ्कर, वर्धामान महावीर, जनकपुरमे रहैत छल। ई क्षेत्र पहिल सहस्राब्दी कऽ समय मिथिला इतिहासक लेल महत्वपूर्ण केन्द्र छल। ==यातायात== [[File:Panorama of Janakpurdham Railway Station, Nepal.jpg|thumb|450px|centre|जनकपुरधाम रेलवे स्टेशन, नेपाल के पैनोरमा दृश्य]] ==भूगोल== ==मौसम== ठण्डी मौसममे जनकपुरक तापक्रम १०-१८ डिग्री सेन्टिग्रेड होइत अछि तँ गर्मी मौसममे ३०–४२.३ डिग्री सेन्टिग्रेड तापक्रम होइत अछि।<ref>{{Citation |title=Janakpur Monthly Climate Averages |url=https://www.worldweatheronline.com/janakpur-weather-averages/np.aspx |accessdate=2017-09-02}}</ref> {{Weather box |location = जनकपुर विमानस्थल (१९८१-२०१०) |metric first = Yes |single line = Yes |Jan high C = 22.2 |Feb high C = 26.0 |Mar high C = 31.2 |Apr high C = 34.8 |May high C = 34.6 |Jun high C = 34.1 |Jul high C = 32.5 |Aug high C = 32.7 |Sep high C = 32.3 |Oct high C = 31.7 |Nov high C = 29.3 |Dec high C = 25.1 |year high C = 30.5 |Jan mean C = 15.6 |Feb mean C = 18.6 |Mar mean C = 23.4 |Apr mean C = 27.7 |May mean C = 29.3 |Jun mean C = 30.0 |Jul mean C = 29.3 |Aug mean C = 29.6 |Sep mean C = 28.8 |Oct mean C = 26.8 |Nov mean C = 22.5 |Dec mean C = 18.0 |year mean C = 25.0 |Jan low C = 9.1 |Feb low C = 11.3 |Mar low C = 15.5 |Apr low C = 20.6 |May low C = 24.0 |Jun low C = 25.9 |Jul low C = 26.1 |Aug low C = 26.4 |Sep low C = 25.3 |Oct low C = 22.0 |Nov low C = 15.7 |Dec low C = 10.9 |year low C = 19.4 |precipitation colour= green |Jan precipitation mm = 11.7 |Feb precipitation mm = 11.4 |Mar precipitation mm = 11.5 |Apr precipitation mm = 52.2 |May precipitation mm = 128.3 |Jun precipitation mm = 238.7 |Jul precipitation mm = 487.6 |Aug precipitation mm = 339.4 |Sep precipitation mm = 197.5 |Oct precipitation mm = 63.9 |Nov precipitation mm = 1.9 |Dec precipitation mm = 8.4 |year precipitation mm = 1552.5 |source 1= नेपाल मौसम पूर्वानुमान विभाग<ref>[http://www.dhm.gov.np/uploads/climatic/880251189NORMAL%20FILE.pdf Department of Hydrology and Meteorology 2014].</ref> |date=February 2016 }} {{-}} ==सन्दर्भ सामग्रीसभ== {{reflist|2}} ==बाह्य जडीसभ== {{Commonscat|Janakpur|जनकपुर}} * [https://www.janakpurmun.gov.np जनकपुर उपमहानगरपालिका] ==एहो सभ देखी== {{नेपालक पैग शहरसभ}} {{धनुषा जिलाक स्थानीय तहसभ}} [[श्रेणी:नेपालक उपमहानगरपालिकासभ]] [[श्रेणी:विकिथन-१ में बनाएल वा सुधारल लेखसभ]] [[श्रेणी:नेपालक मुख्य शहरसभ]] [[श्रेणी:मिथिला]] o7ttdh34a28c2gtq30hnhwm2ibsnop1 शाहरूख खान 0 11184 281546 248111 2026-10-11T05:34:04Z InternetArchiveBot 10060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 281546 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = शाहरूख खान <br>({{en|Shah Rukh Khan}}) | image = Shah Rukh Khan 2001.jpg | image_size = | caption = शाहरूख खानको एक चित्र | alt = | birth_name = शाहरूख खान | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|१९६५|११|०२}}<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Shah_Rukh_Khan#cite_note-time-1 जन्म जानकारी]</ref> | birth_place = [[नयाँ दिल्ली]], भारत{{sfn|Chopra|2007|p=27|ps=: "born on November 2, 1965 at Talwar Nursing Home, in New Delhi"}} | years_active = १९८८–हालसम्म | religion = [[इस्लाम]] | residence = [[मुम्बई]], [[महाराष्ट्र]], भारत | spouse = {{marriage|[[गौरी खान]]|1999}} | height = {{height|ft=5|in=8}} <ref>{{cite web|url=http://www.celebheightweight.com/2015/09/shahrukh-khan-height-weight-age-measurements-net-worth/|title=Shahrukh Khan Height, Weight, Age, Measurements, Net Worth|publisher=Celebrity Measurements|date= |accessdate=2015-09-30}}</ref> | occupation = [[अभिनेता]], निर्माता, प्रस्तोता | children = ३ | signature = ShahRukh Khan Sgnature transparent.png }} '''शाहरूख खान''' ({{en|Shah Rukh Khan}}) [[बलिउड|भारतीय चलचित्र क्षेत्र]]का बहुप्रसिद्ध [[अभिनेता]] छी।<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Shah_Rukh_Khan_filmography शाहरूख खान एक अभिनेता]</ref><ref>{{cite web|title=Shah Rukh Khan teaches us about life, Facebook Style! Part III – watch video!|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/shah-rukh-khan-teaches-us-about-life-facebook-style-part-iii-watch-video/|website=बलिउड जीवन|accessdate=September 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150929011247/http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/shah-rukh-khan-teaches-us-about-life-facebook-style-part-iii-watch-video/|archive-date=September 29, 2015|dead-url=yes}}</ref> == बाल्यकाल == ==एहो सभ देखी== * {{Twitter|iamsrk|शाहरूख खान}} * {{IMDb name|id=0451321}} {{Wikiquote|Shahrukh Khan|शाहरूख खान}} {{commonscat|Shahrukh Khan|शाहरूख खान}} {{Persondata | NAME = खान, शाहरूख खान | ALTERNATIVE NAMES = शाहरूख खान, SRK | SHORT DESCRIPTION = फिल्म अभिनेता | DATE OF BIRTH = २ नोवेम्बर १९६५ | PLACE OF BIRTH = [[नयाँ दिल्ली]], भारत | DATE OF DEATH = | PLACE OF DEATH = }} {{stub}} == व्यक्तिगत जीवन == == नामांकन और पुरस्कार == * [[२०११]] - [[फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार]] - [[माई नेम इज़ ख़ान (2010 फ़िल्म)|माई नेम इज़ ख़ान]] * [[२००७]] - [[फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार]] - [[चक दे! इंडिया (2007 फ़िल्म)|चक दे! इंडिया]] * [[२००५]] - [[फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार]] - [[स्वदेश]] * [[२००३]] - [[फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार]] - [[देवदास (2002 फ़िल्म)|देवदास]] * [[१९९९]] - [[फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार]] - [[कुछ कुछ होता है (1998 फ़िल्म)|कुछ कुछ होता है]] * [[१९९८]] - [[फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार]] - [[दिल तो पागल है]] * [[१९९६]] - [[फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार]] - [[दिलवाले दुल्हनिया ले जायेंगे (1995 फ़िल्म)|दिलवाले दुल्हनिया ले जायेंगे]] * [[१९९४]] - [[फिल्मफेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार]] - [[बाज़ीगर]] == प्रसिद्धि == ==बाह्य जडीसभ== {{बलिउड अभिनेतासभ}} {{FilmfareAwardBestActor}} {{FilmfareAwardBestVillain}} [[श्रेणी:भारतीय अभिनेतासभ]] bpa1tbpn40r911pyz2778duqd38yhdz टाइगर श्रोफ 0 12878 281539 277203 2026-10-11T02:29:34Z InternetArchiveBot 10060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 281539 wikitext text/x-wiki {{notability}} {{Infobox person | name = टाइगर श्रोफ<br/>Tiger Shroff | image = Tiger Shroff in 2019.jpg | caption = २०१९ मे [[स्टुडेन्ट अफ द इअर]]क लेल एक कार्यक्रममे श्रोफ | birth_name = जय हेमन्त श्रोफ | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1990|3|2}} | birth_place = <!--Must be attributed to a reliable published source with an established reputation for fact-checking. No blogs, no IMDb.--> | other_names = | citizenship = भारतीय | occupation = अभिनेता | years active = २०१४–वर्तमान | parents = [[ज्याकी श्रोफ]] (पिता)<br/>[[आयशा श्रोफ]] (माता) | relatives = }} '''जय हेमन्त''' "'''टाइगर'''" '''श्रोफ''' (जन्म २ मार्च १९९०) एक भारतीय चलचित्र अभिनेता आ [[मार्शल कलाकार]] छी, जे [[बलिउड|हिन्दी चलचित्रसभ]]मे काज करैत अछि ।<ref name=":0">{{cite web|url=http://www.business-standard.com/article/news-ani/tiger-shroff-felicitated-with-5th-degree-black-belt-114073101215_1.html|title=Tiger Shroff felicitated with 5th degree black belt|author=ANI|date=31 July 2014|work=business-standard.com}}</ref> ओ अपन अभिनयक पदार्पण शब्बिर खानद्वारा निर्देशित बलिउड चलचित्र [[हिरोपन्ती]] सँ केनए छल । श्राफके पहिल सिनेमा [[हिरोपन्ती]] सफल भेल छल आ वोकरा अहि सिनेमा के लेल सर्वश्रेष्ठ नव पुरुष अभिनेताके लेल फिल्मफेयर पुरस्कारसँ सम्मानित केल गेल छल ।<ref>{{Cite web|url=http://archive.indianexpress.com/news/tiger-shroffs-debut-film-heropanti-to-release-next-year/1175552|title=Tiger Shroff's debut film 'Heropanti' to release next year – Indian Express|website=Indian Express|access-date=17 May 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/tiger-shroffs-heropanti-postponed/|title=Tiger Shroff’s Heropanti postponed |last=Hungama|first=Bollywood|date=7 October 2013|language=en|access-date=17 May 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/kriti-sanon-finalized-opposite-tiger-in-heropanti/|title=Kriti Sanon finalized opposite Tiger in Heropanti|last=Hungama|first=Bollywood|date=21 January 2013|language=en|access-date=17 May 2019}}</ref> ==प्रारम्भिक जीवनी आर पृष्ठभूमि== श्रोफक जन्म २ मार्च १९९० मे भारतक [[मुम्बई]]मे भेल छल । टाइगरके पिता [[जैकी श्राफ]] स्वयं फिल्म् अभिनेता आ माता आयेशा दत्त फिल्म अभिनेत्रि छल । टाइगरक एक बहिन अछि, कृष्णा श्राफ। टाइगर अपन प्रारम्भिक शिक्षा अमेरिकन स्कूल अफ बम्बईसँ केल्हि आ स्नातक तह एमिटी यूनिवर्सिटीनसँ करने छल ।<ref name="rediff8fact">{{cite news | url=http://www.rediff.com/movies/report/slide-show-1-8-facts-you-didnt-know-about-tiger-shroff/20140422.htm | title=8 facts you didn't know about Tiger Shroff | date=22 April 2014 | publisher=Rediff | accessdate=22 April 2016 }}</ref><ref>{{cite web|title=Tiger's 'Heropanti' mints Rs 36 cr in first week|url=http://ibnlive.in.com/news/tiger-shroffs-heropanti-mints-rs-36-cr-in-first-week/475509-8-66.html|publisher=CNN IBN|accessdate=6 June 2014|archive-date=2014-06-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20140601100517/http://ibnlive.in.com/news/tiger-shroffs-heropanti-mints-rs-36-cr-in-first-week/475509-8-66.html|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite web|title=Tiger meets audience during Heropanti screening in Mahboobnagar|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news-interviews/Tiger-Shroff-meets-audience-during-Heropanti-screening-in-Mumbai/articleshow/35616275.cms|publisher=The Times of India|accessdate=6 June 2014|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140530084807/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news-interviews/Tiger-Shroff-meets-audience-during-Heropanti-screening-in-Mumbai/articleshow/35616275.cms|archivedate=30 May 2014|last=ANI}}</ref><ref>{{cite web|title=Tiger Shroff to clash with father at Box Office|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/tiger-shroff-to-clash-with-dad-jackie-shroff-at-box-office/|author=Priya Gupta|publisher=The Indian Express|date=12 May 2014|accessdate=6 June 2014}}</ref> == करियर == [[File:Shraddha Kapoor, Tiger Shroff.jpg|thumb|right|श्राफ आ [[श्रद्धा कपूर]]]] श्रोफ अपन अभिनय जीवनक सुरुवात निर्देशक सब्बिर खानद्वारा निर्देशित २०१४ क मनोवैज्ञानिक थ्रिलर हिन्दी चलचित्र [[हिरोपन्ती]] सँ बब्लू नामक पात्रक भूमिकासँ केनए छल ।<ref>{{cite web|title=Sajid Nadiadwala to launch Tiger Shroff|url=http://www.bollywoodhungama.com/news/1451443/Sajid-Nadiadwala-to-launch-Tiger-Shroff|work=[[Bollywood Hungama]]|accessdate=3 March 2014}}</ref><ref>{{cite web|last=Singh|first=Prashant (12 June 2012)|title=I’ve no idea how to react: Jackie Shroff|url=http://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/i-ve-no-idea-how-to-react-jackie-shroff/article1-869415.aspx|work=[[Bollywood Hungama]]|accessdate=3 March 2014|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141011161342/http://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/i-ve-no-idea-how-to-react-jackie-shroff/article1-869415.aspx|archivedate=11 October 2014}}</ref> ==फिल्मोग्राफी== {| class="wikitable" |+कुञ्जी | style="background:#ffc;"| {{dagger|alt=चलचित्र अखन धरि प्रदर्सित नै भेल अछि}} | चलचित्र अखन धरि प्रदर्सित नै भेल अछि |} {| class="wikitable sortable" |- style="text-align:center;" !वर्ष !चलचित्र !भूमिका !नोट |- | २०१४ || ''[[हिरोपन्ती]]'' || बबलू || |- | २०१६ ||'' [[बागी (२०१६)|बागी]] '' || रोनी || |- | २०१६ ||'' ए फ्लाइंग जट्ट '' || अमन/फ्लाइंग जट्ट || |- |२०१७ ||''मुन्ना माइकल'' || मुन्ना || प्री-प्रोडकक्सन<ref>{{Cite web | title = Tiger Shroff to romance Disha Patani in Sabbir Khan's next | agency = ANI | work = The Times of India | date = 5 July 2016 | accessdate = 2016-08-16 | url = http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Tiger-Shroff-to-romance-Disha-Patani-in-Sabbir-Khans-next/articleshow/53061725.cms}}</ref> |- | २०१७ ||''स्टुडेन्ट अफ द इयर २'' || {{TBA}}||प्री-प्रोडकक्सन<ref>[http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/tiger-shroff-is-student-of-the-year-2-karan-johar-confirms-2976574/"Tiger Shroff is Student of The Year 2, Karan Johar confirms"]</ref> |} ==पुरस्कार आ नामाङ्कन== {| class="wikitable sortable" |- !वर्ष !पुरस्कार !श्रेणी !चलचित्र !नतिजा |- | २०१४ |[[स्टारडस्ट अवार्ड]] |सुपरस्टार अफ टुमरो - पुरुष |''[[हिरोपन्ती]]'' |{{won}}<ref>{{cite news |title=Winners of Stardust Awards 2014 |url=http://www.bollywoodhungama.com/movies/features/type/view/id/7635 |publisher=[[Bollywood Hungama]] | work=Bollywood Hungama News Network |date=2014-12-15 |accessdate=2014-12-25}}</ref> |- |२०१५ | [[बिग स्टार इन्टरटेन्मेन्ट अवार्ड]] | मस्ट इन्टरतेनिङ एक्टर- पुरुष | ''[[हिरोपन्ती]]'' | {{won}}<ref>{{cite news |title=BIG STAR Entertainment Awards 2014 Winners List |url=http://www.pinkvilla.com/entertainmenttags/abhishek-bachchan/big-star-entertainment-awards-2014-winners-list |publisher= |date=2014-12-18 |accessdate=2014-12-25 |archive-date=2014-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141219104553/http://www.pinkvilla.com/entertainmenttags/abhishek-bachchan/big-star-entertainment-awards-2014-winners-list |dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite news |title=Winners of Big Star Entertainment Awards 2014 |url=http://www.indicine.com/movies/bollywood/winners-of-big-star-entertainment-awards-2014/ |publisher= |date=2014-12-19 |accessdate=2014-12-25 |archive-date=2019-01-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190109155132/http://www.indicine.com/movies/bollywood/winners-of-big-star-entertainment-awards-2014/ |dead-url=yes }}</ref> |- | २०१५ | [[आइफा अवार्ड]] | स्टार डेब्यु अफ द इअर | ''[[हिरोपन्ती]]'' | {{won}}<ref>{{cite web|url=http://www.india.com/showbiz/iifa-awards-2015-winners-list-412685/|title=IIFA Awards 2015 winners list: Shahid Kapoor, Kangana Ranaut, Tiger Shroff, Deepika Padukone win big; Queen is Best Picture!|author=Shweta Parande|work=India.com}}</ref> |- | २०१५ | [[लाइफ ओके स्क्रीन अवार्ड]] | मस्ट प्रमिसिङ न्यु कमर - पुरुष | ''[[हिरोपन्ती]]'' | {{won}}<ref>{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/21st-annual-life-ok-screen-awards-promising-newcomer-tiger-shroff-shows-heropanti-on-stage/|title=21st Annual Life OK Screen Awards: Promising newcomer Tiger Shroff shows ‘Heropanti’ on stage | author=Sarika Sharma | work=Indian Express}}</ref> |- | २०१५ | [[स्टार गिल्ड अवार्ड]] | स्टार गिल्ड उत्कृष्ट पुरुष कलाकार | ''[[हिरोपन्ती]]'' | {{won}}<ref>{{cite news |title=Star Guild Awards 2014 Winners List |url=http://www.pinkvilla.com/entertainmenttags/abhishek-bachchan/big-star-entertainment-awards-2014-winners-list |publisher= |date=2014-12-18 |accessdate=2014-12-25 |archive-date=2014-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141219104553/http://www.pinkvilla.com/entertainmenttags/abhishek-bachchan/big-star-entertainment-awards-2014-winners-list |dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite news |title=Winners of Star Guild Awards 2014 |url=http://www.indicine.com/movies/bollywood/winners-of-big-star-entertainment-awards-2014/ |publisher= |date=2014-12-19 |accessdate=2014-12-25 |archive-date=2019-01-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190109155132/http://www.indicine.com/movies/bollywood/winners-of-big-star-entertainment-awards-2014/ |dead-url=yes }}</ref> |- | २०१५ | [[फिल्मफेयर अवार्ड]] | [[फिल्मफेयर उत्कृष्ट नयाँ पुरुष कलाकारक लेल पुरस्कार|उत्कृष्ट पुरुष कलाकार]] | ''[[हिरोपन्ती]]'' | {{nom}}<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/filmfare-awards-2015-winners-list-shahid-kapoor-kangana-ranaut-alia-bhatt-and-fawad-khan-walk-away-with-the-trophies/|title=62nd Filmfare award winners 2015|author=Pooja Nayak|work=bollywoodlife.com|access-date=2016-09-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170118020417/http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/filmfare-awards-2015-winners-list-shahid-kapoor-kangana-ranaut-alia-bhatt-and-fawad-khan-walk-away-with-the-trophies/|archive-date=2017-01-18|dead-url=yes}}</ref> |} ==सन्दर्भ सामग्रीसभ== {{Reflist|30em}} ==बाह्य जडीसभ== * {{IMDb name|5899377}} * {{twitter|iTIGERSHROFF}} ==एहो सभ देखी== {{Commonscat|Tiger Shroff|टाइगर श्रोफ}} {{बलिउड अभिनेतासभ}} {{ScreenAwardBestMaleDebut}} {{IIFAAwardBestMaleDebut}} [[श्रेणी:भारतीय चलचित्र अभिनेतासभ]] [[श्रेणी:जीवनी]] [[श्रेणी:बलिउड अभिनेतासभ]] [[श्रेणी:जीवित लोक]] [[श्रेणी:हिन्दी चलचित्र अभिनेतासभ]] 4b9titg2vcazvdhzswuzq2beom3ij24 चिरायता 0 19915 281536 247170 2026-10-11T01:48:15Z InternetArchiveBot 10060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 281536 wikitext text/x-wiki {{taxobox |name= चिरायता</br>Swertia Perennis |image = Swertia perennis 230705.jpg |image_caption = ''स्वर्शिया पैरेन्निस'' |regnum = [[वनस्पति]] |unranked_divisio = [[एन्जियोस्पर्म]] |unranked_classis = [[द्विबीजपत्री]] |unranked_ordo = [[एस्टेरिड्स]] |ordo = [[Gentianales]] |familia = [[Gentianaceae]] |genus = '''''स्वेर्टिया''''' |genus_authority = [[कार्ल लीनियस|L.]] |type_species = ''[[Swertia perennis]]'' L. |subdivision_ranks = प्रजातिसभ |subdivision = १२०-१५० |synonyms = <ref name="GRIN">{{cite web | url = http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/genus.pl?11742 | title = Genus: ''Swertia'' | accessdate = 2008-05-16 | author = Germplasm Resources Information Network (GRIN) | authorlink = Germplasm Resources Information Network | date = 2004-09-23 | format = HTML | work = Taxonomy for Plants | publisher = [[United States Department of Agriculture|USDA]], [[Agricultural Research Service|ARS]], National Genetic Resources Program, National Germplasm Resources Laboratory, Beltsville, Maryland }}</ref> ING,<ref name="ING">{{cite web | url = http://botany.si.edu/ing/INGsearch.cfm?searchword=Swertia | title = Index Nominum Genericorum database | accessdate = 2008-05-16 | date = 1978 | format = HTML | work = [[International Code of Botanical Nomenclature]] | publisher = [[Smithsonian Institution]] }}</ref> NHM<ref name="NHM">{{cite web | url = http://internt.nhm.ac.uk/jdsml/research-curation/projects/linnaean-typification/detail.dsml?ID=870100 | title = Linnaean Name: ''Swertia perennis'' Linnaeus | accessdate = 2008-05-16 | format = HTML | work = The Linnaean Plant Name Typification Project | publisher = [[Natural History Museum]] }}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |}} '''चिरायता''' ({{Lang-en|Swertia chirata}}) उचाई पर पावल जाइ वाला पौधा छी । एकर क्षुप २ सँ ४ फिट उंच एक-वर्षायु या द्विवर्षायु होइत अछि । एकर पत्ता आ छाल बहुत कडवी होइत अछि आ वैद्यकमे ज्वर-नाशक तथा रक्तशोधक मानल जाइत अछि । एकर छोट-पैग अनेक जातिसभ होइत अछि; जना- कलपनाथ, गीमा, शिलारस, आदि । ई जङ्गलसभमे पावल जाइवाला तिक्त द्रव्यकें रूपमे होमए के कारण किराततिक्त सेहो कहैत अछि । किरात आ चिरेट्टा एकर अन्य नाम छी । ==सन्दर्भ सामग्रीसभ== {{reflist}} == बाहरी जड़ीसभ == {{commonscat-inline|Swertia perennis|चिरायता}} * [https://web.archive.org/web/20100724103341/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?4374,4404 Jepson Manual Treatment] * [http://planteliste.net/slides/swertia_perennis.html Picture of Swertia perennis] * [http://www.hindi.awgp.org/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161119234943/http://hindi.awgp.org/ |date=2016-11-19 }}? ==एहो सभ देखी== {{आयुर्वेदिक औषधोपचारसभ}} [[श्रेणी:औषधोपचार]] 70w7k8gf2yzpxv7vw9lta3ae7zzyq0y ओके जानू (२०१७ चलचित्र) 0 20082 281534 124752 2026-10-11T00:48:06Z InternetArchiveBot 10060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 281534 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = ओके जानू | image = Ok Jaanu poster.jpg | alt = | caption = | director = शाद अली | producer = हीरू यश जोहर<br />[[करण जोहर]] | story = मानी रत्नम | based on =[[:en:OK Kanmani|ओके कनमानी]]<ref>{{Cite web |url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/aditya-roy-kapur-and-shraddha-kapoor-started-shooting-the-remake-of-o-kadhal-kanmani/ |title=Roy Kapur and Shraddha Kapoor started shooting the remake of O Kadhal Kanmani!" |access-date=2016-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160725023814/http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/aditya-roy-kapur-and-shraddha-kapoor-started-shooting-the-remake-of-o-kadhal-kanmani/ |archive-date=2016-07-25 |dead-url=yes}}</ref> | writer = गुलजार<br /><small>('''डायलग र लिरिक''')</small> | starring = [[आदित्य रोय कपूर]]<br />[[श्रद्धा कपूर]] | music = ए. आर. रहमान | cinematography = रवि के चन्द्रन | editing = ए श्रीकर प्रसाद | studio = धर्मा प्रोडक्शन्स | distributor = धर्मा प्रोडक्शन्स | released = {{Film date|2017|1|13|df=y}}<ref name="indi_Shra">{{Cite web | title = Shraddha Kapoor, Aditya Roy Kapur starrer ‘Ok Jaanu’ to release January next year | author = PTI | work = The Indian Express | date = 16 May 2016 | accessdate = ०१ अगस्त २०१६ | url = http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/ok-jaanu-to-release-january-next-year-2803318/ }}</ref> | runtime = | country = [[भारत]] | language = [[हिन्दी]] | budget = | gross = }} '''ओके जानू''' एक आगामी [[भारतीय]] रोमान्चक नाट्य फिल्म् छी, जेकर निर्देशक शाद अली आर निर्माता करण जोहर अछी । ई फिल्म् मे [[श्रद्धा कपूर]] आर [[आदित्य रोय कपूर]] मुख्य किरदारमे अछी ।<ref>{{cite news|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/shraddha-kapoor-aditya-roy-kapur-cosy-up-in-ok-jaanu-first-look/|title=Shraddha Kapoor, Aditya Roy Kapur cosy up in ‘OK Jaanu’ first look|accessdate=०१ अगस्त २०१६}}</ref> चलचित्रक पहिल झलक २९ फरवरी २०१६ मे रिलिज भेल छल। == कलाकारसभ == *[[आदित्य रोय कपूर]] *[[श्रद्धा कपूर]] *[[नसीरुद्दीन शाह]] *लीला स्यामसम ===ट्रयाक लिस्ट=== {{Track listing | headline = ओके जानू (एकलसभ) | extra_column = Singer(s) | lyrics_credits = yes | title1 = ओके जानू | extra1 = [[एआर रहमान]], श्रीनिधि वेंकेटेश | lyrics1=[[गुलजार]] | length1= ०३:२६ | title2 = दी हम्मा सङ | extra2 = [[जुबिन नौटियाल]],[[शाशा तिरुपति]], [[बादशाह (गायक)]], तनिष्क बागची | lyrics2= [[महबूब]] (मूल शब्द) <br> [[बादशाह (गायक)]] (र्याप) | length2= ०२:५९ | title3= एन्ना सोना | extra3= [[अरिजीत सिंह]] | lyrics3= [[गुलजार]] | length3= ०३:३३ }} ==सन्दर्भ सामग्रीसभ== {{reflist}} ==बाह्य जडीसभ== *{{Bollywoodhungama|7266831}} [[श्रेणी:भारतीय चलचित्रसभ]] [[श्रेणी:२०१७का चलचित्रसभ]] po79ib27x114meot0foj0inq14nnuna ट्यूबलाइट 0 21586 281540 269401 2026-10-11T02:33:29Z InternetArchiveBot 10060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 281540 wikitext text/x-wiki ट्यूबलाइट{{Infobox film | name = ट्यूबलाइट | image= | director = [[:en:Kabir Khan|कबीर खान]] | producer = [[सलमान खान]]<br>[[:en:Kabir Khan|कबीर खान]] | writer = [[:en:Kabir Khan|कबीर खान]]<br/>पर्वीज सैखिल | story = निलेस मिश्र<br/>[[:en:Kabir Khan|कबीर खान]] | based on = [[:en:Sino-Indian War|भारत-चीन युद्ध]] | screenplay = [[:en:Kabir Khan|कबीर खान]]<br/>पर्वीज सैखिल<br/>सन्दीप श्रिवास्तबा<br/>निलेस मिश्र | music = जुलिय्स पेकाइम | cinematography = आसिम मिश्र | editing = रामेश्वर भगत | starring = [[सलमान खान]]<ref>{{citeweb|url=http://m.timesofindia.com/tech/2016-movies-to-look-forward-to/Salman-Khan-to-begin-shooting-for-Tubelight-from-28th-July/photostory/53379456 |title=Tubelight|work=times of India |accessdate= 30 जुलाई 2016}}</ref><br/>[[:en:Zhu Zhu|झू झू]]<br/>[[सोहेल खान]] <br/>हसिम खान | studio = [[सलमान खान|सलमान खान फिल्म्स]]<br/>कबिर खान फिल्म्स | distributor = [[सलमान खान|सलमान खान फिल्म्स]] | released = {{Film date|df=yes|2017}} | country = [[भारत]] | language = [[हिन्दी]] }} '''ट्यूबलाइट''' एक आगामी [[भारतीय]] ड्रामा फिल्म छी, जेकर निर्देशक [[:en:Kabir Khan|कबीर खान]] आर निर्माता [[सलमान खान]] छी। ई फिल्म मे [[सलमान खान]], [[:en:Zhu Zhu|झू झू]] आर [[सोहेल खान]] मुख्य भूमिकामे अछि।<ref name="IBT">{{cite news|last1=Sarkar|first1=Prarthna|title=Revealed: Interesting details about Salman Khan's 'Tubelight'|url=http://www.ibtimes.co.in/revealed-interesting-details-about-salman-khans-tubelight-685080|accessdate=24 July 2016|work=IB Times India|date=1 July 2016|language=en}}</ref> सलमान खान एक भारतीय व्यक्ति के भूमिका निभाने अछी, जैकारा चीन क एकटा लड़की साँ प्रेम अछि।<ref>{{cite web|title=Here's why Salman Khan's character is called 'Tubelight' in Kabir Khan's next|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/heres-why-salman-khans-character-is-called-tubelight-in-kabir-khans-next/|accessdate=7 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160810031546/http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/heres-why-salman-khans-character-is-called-tubelight-in-kabir-khans-next/|archive-date=10 August 2016|dead-url=yes}}</ref> ==कलाकार== * [[सलमान खान]] * [[:en:Zhu Zhu|झू झू]] * [[सोहेल खान]]<ref name="time_Soha">{{Cite web | title = Sohail Khan: "I am only doing 'Tubelight' so that I can be around Kabir and Salman bhai" | last = Kotwani | first = Hiren | work = The Times of India | date = 29 July 2016 | accessdate = 7 September 2016 | url = http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Sohail-Khan-I-am-only-doing-Tubelight-so-that-I-can-be-around-Kabir-and-Salman-bhai/articleshow/53443932.cms}}</ref> * हसिम खान ==सन्दर्भ सामग्रीसभ== {{सन्दर्भसूची}} {{सन्दर्भसूची}} ==बाह्य जडीसभ== *{{official|http://www.tubelightmovie.in}} *{{IMDb title|id=tt5882970| title=ट्यूबलाइट}} [[श्रेणी:भारतीय चलचित्रसभ]] [[श्रेणी:२०१७क चलचित्रसभ]] 8api8svw9ym36j8rjko2xkrdh6bcvou निहारिका सिंह 0 22881 281543 268899 2026-10-11T03:12:41Z InternetArchiveBot 10060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 281543 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = निहारिका सिंह <br/> Niharika Singh | birth_date = {{Birth-date and age|31 August 1982}} | image = Niharika Singh - Flickr - Strange Sadhu™ Films.jpg | caption=निहारिका सिंह २०१३ मे | awards = बेस्ट फीमेल डेब्यू आई.बी.एन.लाइव मूवी पुरस्कार २०१५ | occupation = अभिनेत्री }} '''निहारिका सिंह''' (जन्म३१ अगस्त १९८२) एक भारतीय फिल्म अभिनेत्री आ [[फेमिना मिस इण्डिया]] पृथ्वी २००५क विजेता है। ओ फिल्म '' [[मिस लवली]] '' सँ अपन अभिनय करियरक शुरुआत केलक, जे [[२०१२ कान फिल्म समारोह]]मे संयुक्त राष्ट्रक किछ सम्बन्धमे प्रतिस्पर्धा के साथ पुरा भेल छल ।<ref>{{cite web |author= |url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/former-miss-india-niharika-singh-makes-it-big-on-the-cannes-red-carpet/#!1/acterss-niharika-singh-attends-the-miss-lovely/ |title=Former Miss India Niharika Singh makes it big on the Cannes red carpet |website=Bollywoodlife.com |date=2012-05-24 |accessdate=2016-01-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160217055045/http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/former-miss-india-niharika-singh-makes-it-big-on-the-cannes-red-carpet/#!1/acterss-niharika-singh-attends-the-miss-lovely/ |archive-date=2016-02-17 |dead-url=yes}}</ref> ==शुरुवाती जीवन आ पेसा== ==अफ स्क्रीन काम== ==फिल्मोग्राफी== * [[मिस लवली]] (२०१२) - पिंकी / सोनिका / पूजा * [[ए न्यु लव इश्टोरी]] (२०१३) - काम्या धनराज * [[अनवर का अजब किस्सा]] (२०१३) - आयशा * सोहरा ब्रिज (२०१५) - रिया ==पुरस्कार आ नामांकन== ==सन्दर्भ सामग्रीसभ== {{reflist}} ==बाह्य जडीसभ== * {{IMDb name|3864699}} ==एहो सभ देखी== [[श्रेणी:सन् १९८२ मे जन्म]] pxrkbrteqdg6c83s6r4ladfu2j4fvsf एमटिभी रोडिज 0 25031 281533 243847 2026-10-11T00:44:50Z InternetArchiveBot 10060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 281533 wikitext text/x-wiki {{Infobox television | show_name = एमटिभी रोडिज | image = | caption = | genre = रियालिटी | presenter = {{unbulleted list | [[गेलीन मेन्डोनका]] (२०१६-वर्तमान) | [[भिजे बानि|बानि]] (२००८-२०१०, २०१२-२०१५) | सिद्धार्थ (२०११) | [[रनविजय सिंह]] (२००४-२००८) | [[साइरस साहुकर]] (२००३) }} |language = Hindi | num_seasons = १३ (सीधा ओ सभ १४हम सत्रमे चलि गेल) | num_episodes = | first_aired = <!-- {{Start date|df=yes|YYYY|MM|DD}} --> | last_aired = <!-- {{End date|df=yes|YYYY|MM|DD}} --> | related = रणभूमि(२००६-२००९, २०१४-वर्तमान) <br> ग्रेभयार्ड (२०१०-२०११, २०१३-२०१४) | website = http://www.mtvindia.com/roadies/ | website_title = रोडिजक आधिकारिक पृष्ठजाल | channel = [[एमटिभी इन्डिया]] (२००३–वर्तमान) }} '''''एमटिभी रोडिज''''' [[एमटिभी इन्डिया]]मे एक युवा-आधारित प्रसिद्ध टेलिभिजन रियालिटी शो छी ।<ref>{{Cite web |URL= http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/rannvijay-singh-mtv-roadies-has-become-a-lifestyle-for-the-youth/ |title= MTV Roadies has become a lifestyle for the youth |work= Bollywood Life |access-date= 2017-03-04 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170116193029/http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/rannvijay-singh-mtv-roadies-has-become-a-lifestyle-for-the-youth/ |archive-date= 2017-01-16 |dead-url= yes}}</ref><ref>{{Cite web|URL=http://www.forbesindia.com/article/big-bet/mtv-roadies-teaches-you-how-to-win-friends/32194/1 |title= MTV Roadies teaches you how to win friends |work=Forbes}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.hindu.com/fr/2006/09/08/stories/2006090801290400.htm |title=Tough guys last the courses |accessdate=2008-04-01 |first=Liza |last=George |date=2006-09-08 |work=Hindu newspaper |archive-date=2008-01-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080110184541/http://www.hindu.com/fr/2006/09/08/stories/2006090801290400.htm |dead-url=yes }}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीसभ== {{reflist}} ==बाह्य जडीसभ== ==एहो सभ देखी== [[श्रेणी:एमटिभी रोडिज]] [[श्रेणी:भारतीय वास्तविकता टेलिभिजन शृङ्खला]] dkh2ioey3vpk8rwrria4gwz8n7k8weu क्षेत्रप्रताप अधिकारी 0 30974 281535 247151 2026-10-11T01:27:44Z InternetArchiveBot 10060 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 281535 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = क्षेत्रप्रताप अधिकारी</br>Kshetra Pratap Adhikary | image = Kshetra Pratap Adhikari.jpeg | imagesize = | caption = क्षेत्रप्रताप अधिकारी कऽ चित्र | pseudonym = | birth_date = १९४३ (मार्च/अप्रैल) | birth_place = [[ज्याम्रुक बायापानी]], [[मिरलुङ्ग|मिरलुङ्ग-४]], [[तनहुँ]], [[नेपाल]]<ref>http://kathmandupost.ekantipur.com/news/2014-04-14/lyricist-kshetra-pratap-adhikari-no-more.html</ref> | death_date = अप्रैल १४, २०१४ | death_place = [[काठमाडौं]], नेपाल | occupation = लेखक, गीतकार | genre = काव्य लेखन, [[कथा|कथासभ]] | notableworks = पञ्चायती शासन के समय के उप शिक्षा राज्यमन्त्री | nationality =[[नेपाली लोग|नेपाली]] }} '''क्षेत्रप्रताप अधिकारी''' ({{lang-en|[[:en: Kshetra Pratap Adhikary|Kshetra Pratap Adhikary]]}};(१९९९-२०७०) नेपालक एक बहुप्रतिभाशाली साहित्यकार तथा गीतकार छल । जीवन के उत्तरार्धमे गीतकारक रूपमे बहुत चर्चा परिचर्चा कमौने हुनका [[नारायण गोपाल]]द्वारा गावल गीत ''म त लालीगुराँस भएछु...'', ''मलाई छोडी मेरो छाया...'', [[गोपाल योञ्जन]]द्वारा गावल गेल गीत ''शान्तिभन्दा पर अर्को भेट्नुपर्ने बुद्ध छैन...'', [[कुन्ती मोक्तान]]द्वारा गावल गेल ''गोठालो जाँदा...'' आ पिछला बेर [[रामकृष्ण ढकाल]]द्वारा गावल गेल गीत ''जिन्दगीमा धेरै कुरा गर्न बाँकी छ, सबैभन्दा ठूलो कुरा मर्न बाँकी छ'' बोल के गीतसँ नेपाली के घर–घर आ मन–मनमे पहुँचेलक्।<ref>{{cite book |last1= |first1= |last2= |first2= |year=२०१४ |title=क्षेत्रप्रताप अधिकारी |url=http://nepalihimal.com/article/2679 |publisher=हिमालखबर पत्रीका |page= |accessdate= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170827051021/http://nepalihimal.com/article/2679 |archivedate=2017-08-27}}</ref> पेशागतरुपमे महिनामे ३० रुपैयाँ तलब पावै वाला हुलाक के पियनसँ जागीर आरम्भ केनए ओ साझा बस के कन्डक्टरसँ साझा प्रकाशनक अध्यक्षधरि भेल। मूलतः गामवेसीका शब्दशिल्पी आ मानवीय चाहत के कोमल प्रवक्ता अधिकारी पञ्चायत के उत्तरार्द्धमे शिक्षा सहायकमन्त्री के पदभार समेत समहार्ने छल।<ref>{{cite book |last1= |first1= |last2= |first2= |year=२०१४ |title=क्षेत्रप्रताप अधिकारी |url=http://nepalihimal.com/article/2679 |publisher=हिमालखबर पत्रीका |page= |accessdate= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170827051021/http://nepalihimal.com/article/2679 |archivedate=2017-08-27}}</ref> ==जीवनी== पिता गजकेशर अधिकारी आ माता जनककुमारी अधिकारी के कोखसँ छोटका सन्तान के रुपमे जन्म भेल अधिकारक, जन्म वि.सं. १९९९ चैत्र महिनामे [[तनहुँ जिल्ला]]के [[मिर्लुङ]] गाविस के ज्यामरूक बयापानी कहिक जे स्थान अछि ओतय भेल छल। २०२३ सालमे शान्ता अधिकारी सँग वैवाहिक जीवनमे बाँधल गेल अधिकारी के दुईटा पुत्रसभ अछि; अजर अधिकारी आ अमन अधिकारी। जापानसँ नेपाल आवै वाला जापानीसभाक नेपाल आवैसँ पहिने देल जाए वाला नेपाली भाषाक पूर्वाभिमुखिकरण तालिम ( Orientation training ) दिन जाए वाला अवसर पावि दुई वर्ष धरि जापानमे पढा के बैसल जापान के सोफीया विश्वविद्यालयसँ अर्थशास्त्रमे एम.ए. (M. A.) पास केनए हुनका जापानसँ अध्ययन पूरा करि आवि गेलाक बाद राजा वीरेन्द्रसँ साझा केन्द्रिय सङ्गठन के सदस्य सचिव पदमे एकतीस सालमे मनोनीत कएल गेल छल। एही क्रममे हुनका नेपाली, अङ्ग्रेजी, जापानी आ हिन्दी भाषाक ज्ञान भेल आ ओही मार्फत साहित्य के सेवा करैत रहल। ==शिक्षा== वि.सं. २००६ (१९५०) (७ वर्षक उमेरमे) देवनागरी (नेपाली लिपि) मे अक्षरारम्भ करि अपन शैक्षिक यात्रा शुरु केनए ओ वि.सं. २०११ (१९५५) (१२ वर्षक उमेरमे) मिर्लुङ्ग के कवाजीत स्थित शान्ति प्राथमिक विद्यालयमे अङ्ग्रेजी ए.बी.सी. '''ABC''' के अध्ययन शुरु केनए छल। अहिना वि.सं. २०१४ (१९५८) (१५ वर्षक उमेरमे) ४ दिनक बाट पैदल चलिके पढ्न काठमाडौं आवि जुध्दोदय माध्यमिक विद्यालय के रात्री कक्षामे भर्ना भेल ओ वि.सं. २०१८ (१९६२) (१९ वर्षक उमेरमे) प्रवेशिका परीक्षा (कक्षा १०) उत्तिर्ण केनए अछि । शिक्षा सहायकमन्त्री समेत भेल अधिकारी स्नातकोत्तर तह धरि के औपचारिक शिक्षा हासिल केनए अछि। ==प्रकाशन तथा अनुवाद== गीतकारक रूपमे प्रशिद्धि कमौने अधिकारी, कवितासङ्ग्रह समेत प्रकाशित केनए अछि। रहर लागेर (२०२४), गामबेसीका गीत (२०३४), पहाडेखि पहाडसम्म (२०४३), नफुलेका फूलहरू (२०५३), फेरि एउटा परिवर्तन (२०५५), तर देश हारिरहेछ (२०५७), अकविता (२०५८), युद्ध र छाया (२०६४) हिनकर प्रकाशित कृतिसभ अछि। हुनकर गीत तथा कवितासभमे राष्ट्रियता, प्रकृति प्रेम, ग्रामीण समाजप्रति के आकर्षण, युगीन बेथितिसभक चित्रण पवैत अछि।<ref name="">आधुनिक नेपाली कविता–काव्य (गीत र गजल), नरेन्द्रप्रसाद कोइराला तथा राजन भट्टराई</ref><ref>{{cite book |last1= |first1= |last2= |first2= |year=२०१४ |title=कवि क्षेत्रप्रताप अधिकारी रहेनन् |url=http://www.himalkhabar.com/64941 |publisher=हिमालखबर पत्रीका |page= |accessdate= }}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===प्रकाशित कृतिसभ=== #रहर लागेर #गामबेसीका गीत #पहाडदेखि पहाडसम्म #म त लालीगुराँस भएछु #नफुलेका फूलहरू #फेरी एउटा परिवर्तन #तर देश हारी रहेछ #अकविता #युद्घका छायाँहरू ===अनुवादित कृतिसभ=== ====कविता संग्रह==== #जापानी नवरत्न #हीम, जून फूल #केञ्जीका कविता ====उपन्यास==== #सानोबाबू #बर्खान्त #हीमदेश ====कथा सङ्ग्रह==== #आकाशगंगाको यात्रा #भीरमुखा #अपूर्ब ग्रहको कथा ===अनुसन्धानात्मक कृतिसभ=== #जापानी साहित्यको इतिहास #हाइकु र हाइजिन ==पुरस्कार== #साझा पुरस्कार #छिन्नलता पुरस्कार ==सन्दर्भ सामग्रीसभ== {{reflist}} ==बाह्य जडीसभ== ==एहो सभ देखी== [[श्रेणी:विकिमिडियन्स सम्पादन सप्ताह अन्तर्गत निर्मित लेखसभ]] 6b9xbqsu5fy5nvyueb7hri5750iaicu सपना चौधरी 0 33402 281547 278616 2026-10-11T05:46:29Z InternetArchiveBot 10060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 281547 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = सपना चौधरी | image =Muharat-of-the-film-Dosti-Ke-Side-Effect-8 (cropped).jpg | image_upright = | alt = | caption = २०१६ में सपना चौधरी | native_name = | native_name_lang = | pronunciation = | birth_name = <!-- only use if different from name above --> | birth_date = {{birth date and age|1985|09|25}} | birth_place = [[रोहतक]], [[हरियाणा]] | residence = | nationality = भारतीय | other_names = | citizenship = | education = | alma_mater = | occupation = डान्सर, गायिका, अभिनेत्री | years_active = | era = | employer = | organization = | agent = <!-- Discouraged in most cases, specifically when promotional, and requiring a reliable source --> | known_for = | notable_works = <!-- produces label "Notable work"; may be overridden by |credits=, which produces label "Notable credit(s)"; or by |works=, which produces label "Works"; or by |label_name=, which produces label "Label(s)" --> | style = | home_town = | salary = | net_worth = <!-- Net worth should be supported with a citation from a reliable source --> | height = <!-- "X cm", "X m" or "X ft Y in" plus optional reference (conversions are automatic) --> | weight = <!-- "X kg", "X lb" or "X st Y lb" plus optional reference (conversions are automatic) --> | television = बिगबॉस (सीजन ११) | title = <!-- Formal/awarded/job title. The parameter |office= may be used as an alternative when the label is better rendered as "Office" (e.g. public office or appointments) --> | term = | predecessor = | successor = | party = | movement = | opponents = | boards = | criminal_charge = <!-- Criminality parameters should be supported with citations from reliable sources --> | criminal_penalty = | criminal_status = | spouse = <!-- Use article title or common name --> | partner = <!-- (unmarried long-term partner) --> | children = | parents = <!-- overrides mother and father parameters --> | mother = <!-- may be used (optionally with father parameter) in place of parents parameter (displays "Parent(s)" as label) --> | father = <!-- may be used (optionally with mother parameter) in place of parents parameter (displays "Parent(s)" as label) --> | relatives = | family = | callsign = | awards = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> }} '''सपना चौधरी''' एक भारतीय [[गायिका]], [[डान्सर]] आ [[अभिनेत्री]] छी ।<ref>{{cite news|title=एक बार फिर सोशल मीडिया पर छाई सपना चौधरी, फैन्स ने वीडियो किया वायरल|url=https://www.livehindustan.com/entertainment/story-sapna-choudhary-new-video-viral-in-social-media-1867799.html|date=24 मार्च 2018|publisher=लाइव हिंदुस्तान}}</ref><ref>{{cite news|title=सालभर सुर्खियों में रही ये डांसर, सुसाइड से स्टारडम तक की कुछ ऐसी है कहानी|url=https://www.bhaskar.com/harayana/panipat/news/c-85-LCL-in-2017-dancer-sapna-chaudhary-in-headline-whole-year-pa0345-NOR.html|date=दिसंबर 30, 2017|publisher=दैनिक भास्कर|access-date=2018-10-18|archive-date=2018-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20180807155604/https://www.bhaskar.com/harayana/panipat/news/c-85-LCL-in-2017-dancer-sapna-chaudhary-in-headline-whole-year-pa0345-NOR.html|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite news|title=Sapna Choudhary talks about life after Bigg Boss, her item number from Nanu Ki Jaanu and more|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/sapna-choudhary-talks-about-life-after-bigg-boss-her-item-number-from-nanu-ki-jaanu-and-more/|date=अप्रैल 18, 2018|publisher=Bollywoodlife.com|access-date=2018-10-18|archive-date=2018-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180421224835/http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/sapna-choudhary-talks-about-life-after-bigg-boss-her-item-number-from-nanu-ki-jaanu-and-more/|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite news|first1=सरोज|last1=सिंह|title=पूरा होगा सपना चौधरी का बॉलीवुड पहुंचने का ख़्वाब?|url=https://www.bbc.com/hindi/entertainment-41480982|date=3 अक्तूबर 2017|publisher=बीबीसी न्यूज़}}</ref>सपना चौधरी टीवी रियालिटी शो [[बिग बस]] ११ कऽ प्रतिभागी छी ।<ref>{{cite news|title=Bigg Boss 11 confirms four commoner contestants but three of them are known faces|url=https://www.hindustantimes.com/tv/bigg-boss-11-confirms-four-commoner-contestants-but-three-of-them-are-known-faces/story-G1B81ELwrwdV6z6lCOi56N.html|date=अक्टूबर 1, 2017|publisher=हिंदुस्तान टाइम्स}}</ref> सपना [[नानू की जानू]]<ref>{{cite news|title=Abhay Deol, Sapna Chaudhary groove to the song 'Tere Thumke' from 'Nanu Ki Jaanu'|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/music/news/abhay-deol-sapna-chaudhary-groove-to-the-song-tere-thumke-from-nanu-ki-jaanu/articleshow/63696706.cms|date=अप्रैल 11, 2018|publisher=टाइम्स ऑफ़ इंडिया}}</ref><ref>{{cite news|title='तेरे ठुमके सपना चौधरी' गाने ने मचाई सनसनी, हरियाणवी डांस का जबरदस्त तड़का|url=https://khabar.ndtv.com/news/bollywood/tere-thumke-sapna-choudhary-nanu-ki-jaanu-abhay-deol-sapna-choudhary-1832372|date=3 अप्रैल, 2018|publisher=NDTV|access-date=2018-10-18|archive-date=2018-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408023216/https://khabar.ndtv.com/news/bollywood/tere-thumke-sapna-choudhary-nanu-ki-jaanu-abhay-deol-sapna-choudhary-1832372|dead-url=yes}}</ref>, [[भाङ्गओवर]]<ref name="TOI">{{cite news|last1=Kameshwari|first1=A.|title=Watch: Bigg Boss 11 contestant Sapna Choudhary’s first Bollywood dance number Love Bite|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/television/bigg-boss-11-contestant-sapna-choudhary-features-in-her-first-bollywood-dance-number-love-bite-watch-video-4923285/|publisher=इंडियन एक्सप्रेस |date=6 नवम्बर 2017}}</ref> आ [[वीरे की वेडिङ्ग]] जेहन किछ [[बलिउड]] फिल्मसभमे आइटम गीत सेहो केनए अछि । ==प्रारम्भिक जीवन== ==करियर== ==विवाद== ==सिनेमासभ== ==टेलिभिजन== ==सन्दर्भ सामग्रीसभ== {{reflist}} ==बाह्य जडीसभ== * {{IMDb name|9283509}} * [http://www.storytimes.co/hindi/sapna-chaudhary-biography सपना चौधरीक जीवनी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180927165128/https://www.storytimes.co/hindi/sapna-chaudhary-biography |date=2018-09-27 }} [[श्रेणी:जीवनी]] [[श्रेणी:जीवित लोक]] [[श्रेणी:भारतीय टेलिभिजन अभिनेत्रीसभ]] [[श्रेणी:बिग बोस सहभागीसभ]] 68ldh21fhw18m9ivgjpbpt14fpxaqwy चोभार 0 34146 281537 233921 2026-10-11T01:54:10Z InternetArchiveBot 10060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 281537 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info --> |official_name = चोभार |other_name = |native_name = Chobhar |nickname = |settlement_type = [[गाउँ विकास समिति]] |motto = <!-- images and maps --> |image_skyline = |image_caption = |image_flag = |image_seal = |image_map = |mapsize = 300px |map_caption = |pushpin_map = नेपाल |pushpin_label_position = bottom |pushpin_mapsize = 300 |pushpin_map_caption = नेपालको नकसाम <!-- Location --> |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{flag|नेपाल}} |subdivision_type1 = [[नेपालक अञ्चलसभ|अञ्चल]] |subdivision_name1 = [[बागमती अञ्चल]] |subdivision_type2 = [[नेपालक जिलासभ|जिल्ला]] |subdivision_name2 = [[काठमाडौं जिला]] <!-- Politics --> |government_footnotes = |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> |leader_name1 = |established_title = <!-- Settled --> |established_date = <!-- Area --> |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |area_total_sq_mi = <!-- Population --> |population_as_of = 1991 |population_footnotes = |population_note = |population_total = 5627 |population_density_km2 = auto |population_blank1_title = Ethnicities |population_blank2_title = Religions |population_blank2 =[[]] <!-- General information --> |timezone = [[नेपालक प्रमाणिक समय]] |utc_offset = +5:45 |timezone_DST = |utc_offset_DST = |coordinates = {{coord|27|40|N|85|17|E|region:NP_type:city_source:GNS-enwiki|display=inline,title}} |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = <!-- Area/postal codes & others --> |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = |area_code = |blank_name = |blank_info = |website = |footnotes = }} [[File:Chobhar2.jpg|thumb|चोभारमा बागमती नदी ]] [[File:मंजुश्री पार्क.jpg|thumb|मंजुश्री पार्क, चोभार]] [[File:बाघ गुफा.jpg|thumb|बाघ गुफा, चोभार ]] [[File:झोलुंगे पुल.jpg|thumb|चोभारम रहल झोलुंगे पुल ]] [[File:Cobhar.jpg|thumb|चोभारम रहल झोलुंगे पुल]] [[File:Chobhar1.jpg|thumb|चोभारम रहल झोलुंगे पुल]] '''चोभार''' काठमाडौं उपत्यकाक एक पर्यटकिय स्थल छी । ई स्थानक दोसर नाम भूतखेल सेहो छी। अखन चोभार [[कीर्तिपुर नगरपालिका]]म अवस्थित अछि । अहि ठाम [[हिमाल सिमेन्ट कारखाना]] स्थापना भेल छल । अखन बन्द अछि । [[एसिया]]क लम्बा [[गुफा]]मध्येक एक [[मञ्जुश्री गुफा]] छी । चोभार क्षेत्रसँ विश्वक सर्वोच्च शिखर [[सगरमाथा]]क अवलोकन  कर सकैत छी । <gallery class="center" caption="चोभार"> Chobhar-Jal Binayak-01-Bruecke-2007-gje.jpg Chobhar-Jal Binayak-04-von oben-2007-gje.jpg Chobhar-Jal Binayak-16-Glaeubige-2007-gje.jpg Chobhar-Adinath Lokeshwar-02-Taxi-2007-gje.jpg Chobhar-Terrassenlandschaft-02-2007-gje.jpg Chobhar-06-Zwei Maedchen-2007-gje.jpg </gallery> ==एहो सभ देखी== ==सन्दर्भ सामग्रीसभ== {{reflist}} ==बाह्य जडीसभ== * [http://www.gorkhapatraonline.com/उपत्यका/3098-चोभार-क्षेत्रमा-पर्याप्त-पर्यटकीय-सम्भाबना.html चोभार क्षेत्रमा पर्याप्त पर्यटकीय सम्भावना] * [http://nepalihimal.com/article/950 चोभार औद्योगिक संग्रहालय!] {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[श्रेणी:नेपालक संरक्षित क्षेत्रसभ]] l81qds5nmatycebux308x27tr7ak1l5 देविका वैद्य 0 34765 281542 244688 2026-10-11T02:59:29Z InternetArchiveBot 10060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 281542 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name = देविका वैद्य<br>Devika Vaidya | female = true | image = | fullname = देविका पुर्णेदु वैद्य | birth_date = {{birth date and age|1997|8|13|df=yes}} | birth_place = [[पुणे]], [[महाराष्ट्र]] | death_date = | death_place = | nickname = | batting = बामा हाथ सँ | bowling = लेगब्रेक गूगली | role = [[हरफनमौला (अल-राउण्डर)|अल-राउण्डर]] | international = true | odidebutdate = १६ नवम्बर | odidebutyear = २०१६ | odidebutagainst = वेस्टइन्डिज महिला | odicap = | lastodidate = ९ अप्रिल | lastodiyear = २०१८ | lastodiagainst = इङ्ल्यान्ड महिला | odishirt = | oneT20I = true | T20Idebutdate = ३० नवम्बर | T20Idebutyear = २०१४ | T20Idebutagainst = दक्षिण अफ्रिका महिला | T20Icap = | lastT20Idate = | lastT20Iyear = | lastT20Iagainst = | country = भारतीय | club1 = महाराष्ट्र | year1 = २०१०–वर्तमान | clubnumber1 = | club2 = | year2 = | clubnumber2 = | columns = 3 | column1 = [[टेस्ट क्रिकेट|टेस्ट]] | matches1 = | runs1 = | bat avg1 = | 100s/50s1 = -/- | top score1 = | deliveries1 = | wickets1 = | bowl avg1 = | fivefor1 = | tenfor1 = – | best bowling1 = | catches/stumpings1 = – | column2 = [[महिला एकदिवसीय अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट|महिला वनडे]] | matches2 = ९ | runs2 = १६९ | bat avg2 = २८.१६ | 100s/50s2 = ०-१ | top score2 = ८९ | deliveries2 = | wickets2 = ६ | bowl avg2 = २२.५० | fivefor2 = ० | tenfor2 = ० | best bowling2 = २/११ | catches/stumpings2 = | column3 = [[ट्वान्टी-२० अन्तर्राष्ट्रिय|टि-२०]] | matches3 = १ | runs3 = - | bat avg3 = - | 100s/50s3 = - | top score3 = - | deliveries3 = - | wickets3 = - | bowl avg3 = - | fivefor3 = - | tenfor3 = - | best bowling3 = - | catches/stumpings3 = - | date = ०८ मार्च २०१९ | source = http://www.espncricinfo.com/icc-womens-championship-2014-16/content/player/709837.html क्रिकइन्फो }} '''देविका पुर्णेदु वैद्य''' (जन्म; १३ अगस्त १९९७, [[पुणे]], [[महाराष्ट्र]]) एक [[भारतीय महिला क्रिकेट टिम]]क खेलाडी छी।<ref name="Cricinfo">{{Cite web|url=http://www.espncricinfo.com/icc-womens-championship-2014-16/content/player/709837.html |title=Devika Vaidya |accessdate=9 March 2016 |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]}}</ref> देविका महाराष्ट्रक लेल भारतीय महिलाक घरेलू क्रिकेट प्रतियोगिता खेलैत अछि।<ref>{{cite web |title=Devika Vaidya replaces injured Pooja Vastrakar |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/913741 |publisher=आईसीसी क्रिकेट |accessdate=8 मार्च 2019 |language=en}}</ref> ओ बामा हाथ सँ बल्लेबाजी आ लेग ब्रेक गुगली गेन्दबाजी करैत अछि आ एक [[हरफनमौला (अल-राउन्डर)|हरफनमौला खेलाडी]] छी।<ref>{{cite web |title=Devika Vaidya's Journey From Pretending To Be A Boy To Playing For The Indian Team Is Inspiring |url=https://www.indiatimes.com/sports/devika-vaidya-s-journey-from-pretending-to-be-a-boy-to-playing-for-the-indian-women-s-cricket-team-is-simply-inspiring-324898.html |publisher=इंडिया टाइम्स |accessdate=8 मार्च 2019 |language=en |date=30 जून 2017}}</ref> ==व्यक्तिगत जीवन== देविका वैद्यक जन्म १३ अगस्त सन् १९९७ कऽ [[भारत]]क [[महाराष्ट्र]] राज्यक [[पुणे]] जिलामे भेल छल। देविकाकें मात्र ७ सालक छोट उमर सँ क्रिकेटक शौक आबि गेल छल आ सन् २०१४ मे [[भारतीय महिला क्रिकेट टिम|भारतीय टिम]] मे ओ अपन जगह बनाए लेने छल।<ref>{{cite web |title=Harmanpreet Kaur's father and coach recalls how she was snubbed by the Punjab police in 2011 |url=https://www.sportskeeda.com/cricket/harmanpreet-kaur-s-father-and-coach-recalls-how-she-was-snubbed-by-the-punjab-police-in-2011 |publisher=स्पोर्ट्सकीड़ा |accessdate=8 मार्च 2019 |language=en |date=23 जुलाई 2017}}</ref> ==करियर== हिनका सन् २०१४ मे भारतक दक्षिण अफ्रिका दौराक लेल देविका वैद्यक मौका देल गेल छल आ ३० नवम्बर २०१४ कें [[बेङ्गलोर]]मे महिला ट्वान्टी- ट्वान्टी अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट खेलमे पहिल बेर मुकाबला खेलऽकें अवसर भेटल आ ओ अपन अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट करियरक आरम्भ केलक।<ref>{{cite web |title=Full Scorecard of India Women vs South Africa Women Only T20I 2014 - Score Report {{!}} ESPNcricinfo.com |url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/797907.html |publisher=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |accessdate=8 मार्च 2019 |language=en}}</ref> हुनका सर्वश्रेष्ठ महिला जुनियर क्रिकेटर कऽ लेल सन् २०१४-१५ मे एमए चिदम्बरम ट्रफी सँ सेहो सम्मानित कएल गेल छल।<ref>{{cite news | url=http://www.thehindu.com/sport/cricket/bccis-top-award-for-virat-kohli/article8051042.ece | title=BCCI’s top award for Kohli | newspaper=[[द हिन्दू]] | date=31 December 2015 | accessdate=19 May 2018 }}</ref> अपन ट्वान्टी-२० अन्तर्राष्ट्रिय म्याचमे देविकाक बल्लेबाजी करवाक ता धरि मौका नई भेटल मुदा गेन्दबाजीमे बहुत भारी साबित होएत ३ ओभरमे ३० रन देनए छल आ कोनो सफलता सेहो हाथ नै लागल छल। ई म्याचमे भारत [[दक्षिण अफ्रिका महिला क्रिकेट टिम]]कें मात्र १६ रन सँ हरेने छल।<ref>{{cite web |last1=Staff |first1=CricketCountry |title=टी20 विश्व कप से बाहर हुई पूजा वस्तराकर, देविका वैद्य को मिला मौका |url=https://www.cricketcountry.com/hi/news/icc-womens-world-t20-devika-vaidya-replaces-injured-pooja-vastrakar-in-indian-squad-766335 |publisher=क्रिकेट कंट्री |accessdate=8 मार्च 2019 |date=17 नवम्बर 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327053432/https://www.cricketcountry.com/hi/news/icc-womens-world-t20-devika-vaidya-replaces-injured-pooja-vastrakar-in-indian-squad-766335 |archive-date=2019-03-27 |dead-url=yes}}</ref> देविका वैद्य [[महिला एकदिवसीय अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट|महिला वनडे क्रिकेट]] कऽ शुरुवात आइसिसी महिला च्याम्पियनसिपक समयमे [[वेस्टइन्डिज महिला क्रिकेट टिम|वेस्टइन्डिज]] कऽ विरुद्ध विजयवाडामे केनए छल। ओहि म्याचमे ओ ४५ गेन्द पर नाबाद ३२ रनक उपयोगी पारी खेलने छल। जबकि गेन्दबाजीमे ४ ओभरमे २० रन देलक आ एक महत्वपूर्ण विकेट लेनए छल।<ref>{{cite web |title=Full Scorecard of India Women vs West Indies Women, ICC Women's Championship, 3rd ODI - Score Report {{!}} ESPNcricinfo.com |url=http://www.espncricinfo.com/series/8674/scorecard/1063545/india-women-vs-west-indies-women-3rd-odi-icc-womens-championship-2014-2016-17 |publisher=क्रिकइन्फो |accessdate=8 मार्च 2019 |language=en}}</ref> अपन दोसरे वनडे क्रिकेट म्याचमे देविका [[श्रीलंका महिला क्रिकेट टिम|श्रीलंका टिम]] कऽ विरुद्ध शानदार बल्लेबाजी करैत ८९ रनक उत्कृष्ट पारी खेलने छल। ई मुकाबला आइसिसी महिला क्रिकेट विश्वकप क्वालिफायरक दौरान [[कोलम्बो]]मे खेलल गेल छल।<ref>{{cite web |last1=Pradhan |first1=Snehal |title=With a half-century in just her second ODI, Devika Vaidya is shaking up Indian women’s cricket |url=https://scroll.in/field/828834/with-a-half-century-in-just-her-second-odi-devika-vaidya-is-shaking-up-indian-womens-cricket}}</ref><ref>{{cite web |title=Women's WC Qualifiers: India beats Sri Lanka by 114 runs |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/womens-wc-qualifiers-india-beats-sri-lanka-by-114-runs/article9526319.ece |publisher=द हिन्दू |accessdate=8 मार्च 2019 |language=en}}</ref> सन् २०१८ मे देविका वैद्यक घरेलू क्रिकेटमे २०१८-१९ सिनियर महिला टी-२० च्यालेन्जर ट्रफीमे [[भारतीय महिला क्रिकेट टिम|भारतीय ग्रीन टिम]]मे सम्भावित खेलाडीसभक सूचीमे मौका देल गेल छल। जबकि ई ट्रफीमे इन्डिया ब्लू टिम अपन उत्कृष्ट प्रदर्शन करैत खिताब अपन नाम केनए छल।<ref>{{cite web |title=The Board Of Control For Cricket In India |url=http://www.bcci.tv/senior-womens-cricket-challenger-trophy-one-day-match-2018-19/overview |publisher=बीसीसीआई |accessdate=8 मार्च 2019 |archive-date=2019-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327053430/http://www.bcci.tv/senior-womens-cricket-challenger-trophy-one-day-match-2018-19/overview |dead-url=yes }}</ref> ==सन्दर्भ सामग्रीसभ== {{reflist}} ==बाह्य जडीसभ== [[श्रेणी:जीवनी]] [[श्रेणी:जीवित लोक]] [[श्रेणी:भारतीय महिला क्रिकेट खेलाडीसभ]] gkoil3bs8ppc9w5xgpyj28hyoxqxf49 बोरोबुदुर 0 36037 281544 279789 2026-10-11T03:56:02Z InternetArchiveBot 10060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 281544 wikitext text/x-wiki {{अनुवाद}} {{काम जारी}} {{Infobox building | image=File:Borobudur Temple.jpg | caption= युनेस्को [[विश्व सम्पदा क्षेत्र]] बोरोबुदुर | name=बोरोबुदुर<br>Borobudur | map_type=Indonesia Java | map_caption = जाभाकें नक्सा | map_size=220 | latitude=-7.608 | longitude=110.204 | coordinates_display=x | coordinates_format=dms | location_town=मगेलाङकें निकट, [[मध्य जाभा]] | location_country=इन्डोनेसिया | architect=[[गुनाधर्मा]] | client=[[शैलेन्द्र राजवंश|शैलेन्द्र]] | engineer= | construction_start_date= | completion_date=सन् ८२५ | date_demolished= | cost= | structural_system= | style=[[स्तूप]] आ [[इन्डोनेसियामे चण्डी|चण्डी]] | size= |footnotes = {{designation list | embed=yes | designation1=WHS | designation1_offname = बोरोबुदुर टेम्पल क्षेत्र | designation1_date = १९९१ <small>(१५हम् [[विश्व धरोहर समिति|शत्र]]मे)</small> | designation1_type = सांस्कृतिक | designation1_criteria = i, ii, vi | designation1_number = [http://whc.unesco.org/en/list/592 ५९२] | designation1_free1name = राष्ट्र | designation1_free1value = इन्डोनेसिया | designation1_free2name = क्षेत्र | designation1_free2value = [[एसियाक विश्व सम्पदा क्षेत्रसभक सूची|एसिया-प्रशान्त]] }} }} '''बोरोबुदुर विहार''' अथवा '''बरबुदुर''' [[इन्डोनेसिया]]क [[मध्य जाभा]] प्रान्तक मगेलाङ नगरमे अवस्थित सन् ७५०-८५० कऽ मध्य निर्मित [[महायान]] [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]] [[विहार]] छी। ई वर्तमान समयमे संसारक सभ सँ पैग बौद्ध [[विहार]] छी। छः वर्गाकार चबुतरा पर बनल ई बौद्ध विहारमे तीन टा चबुतराकें उपरी भाग वृत्ताकार अछि। ई २,६७२ [[उभरल नक्कासी|उच्चावचो]] आ ५०४ बुद्ध प्रतिमासभ सँ सुसज्जित अछि।<ref name="p35-36" /> एकर केन्द्रमे अवस्थित प्रमुख गुम्बदक चारो दिस [[स्तूप]]वला ७२ बुद्ध प्रतिमा अछि। ई विश्वक सभ सँ पैग<ref name="Guiness"> {{cite web| url=http://www.guinnessworldrecords.com/records-3000/largest-buddhist-temple/| title=Largest Buddhist temple |trans-title=सभ सँ पैग बौद्ध विहार| publisher=गिनिज वर्ल्ड रिकर्ड्स|work=[[गिनिज वर्ल्ड रिकर्ड्स]]| accessdate=५ नवम्बर २०१४ | language = en}}</ref><ref name="JakartaPost1">{{cite web| url=http://www.thejakartapost.com/news/2012/07/04/guinness-names-borobudur-world-s-largest-buddha-temple.html| title=Guinness names Borobudur world’s largest Buddha temple| trans-title=गिनिजद्वारा बोरोबुदुरकें विश्वक सभ सँ पैग मन्दिरक रूपमे नामित केलक| author=पुर्नमो सिसवोपरासतजो| date=४ जुलाई २०१२ <!-- , 4:50 PM -->| publisher=द जकार्ता पोस्ट| accessdate=५ नवम्बर २०१४| language=en| archive-date=2014-11-05| archive-url=https://web.archive.org/web/20141105191424/http://www.thejakartapost.com/news/2012/07/04/guinness-names-borobudur-world-s-largest-buddha-temple.html| dead-url=yes}}</ref> आ विश्वक महानतम् बौद्ध मन्दिरसभमे सँ एक छी।<ref name="unesco-whc">{{cite web| url=http://whc.unesco.org/en/list/592| title=Borobudur Temple Compounds |trans-title=बोरोबुदुर मन्दिर प्रशमन| publisher=[[युनेस्को]]| work=[[युनेस्को विश्व सम्पदा क्षेत्र]]| accessdate=५ नवम्बर २०१४ | language = en}}</ref> एकर निर्माण ९अम शताब्दीमे [[शैलेन्द्र राजवंश]]क कार्यकालमे भेल छल। विहारक बनावट जाभाई बुद्ध स्थापत्यकलाकें अनुरूप अछि जे इन्डोनेसियाई स्थानीय पन्थक पूर्वज पूजा आ बौद्ध अवधारणा [[निर्वाण]]क मिश्रित रूप छी।<ref name="unesco-whc"/> विहारमे [[गुप्त राजवंश|गुप्त]] कलाकें प्रभाव सेहो देखल जा सकैत अछि। ई विहारमे [[भारत]]क क्षेत्रीय प्रभावकें दर्शावैत अछि मुदा विहारमे स्थानीय कलाकें दृश्य आ तत्व पर्याप्त मात्रामे सम्मिलित अछि जे बोरोबुदुरकें अद्वितीय रूप सँ इन्डोनेसियाई निगमित करैत अछि।<ref>{{cite web |url=http://www.indonesia.travel/en/destination/233 |title=Borobudur : A Wonder of Indonesia History |trans-title=बोरोबुदुर: इन्डोनेसियाकें इतिहासक एक आश्चर्य |author= |date= |work= |publisher=इन्डोनेसिया यात्रा |accessdate=६ नवम्बर २०१४ | language = en}}</ref><ref>{{cite book |url=http://books.google.co.in/books?id=9jb364g4BvoC&pg=PA171&lpg=PA171&dq=gupta+empire+architecture+indonesia+borobudur&source=bl&ots=4JScyTgiAX&sig=dJXRAZe-pFMtUR-lBA2fm39BX2U&hl=en&sa=X&ei=z4V9T7-gHcK3rAflyqSBDQ&ved=0CEwQ6AEwAw#v=onepage&q=gupta%20empire%20architecture%20indonesia%20borobudur&f=false |title=Buddhist Architecture |trans-title=बौद्ध स्थापत्यकला |author=ली हू फौक |date=अप्रैल २०१० |work= |publisher=ग्राफिकल |accessdate=६ नवम्बर २०१४ | language = en}}</ref> ई स्मारक [[गौतम बुद्ध]]क एक पूजास्थल आ बौद्ध [[तीर्थ]]स्थल छी। तीर्थस्थलक यात्रा ई स्मारकक नीचा सँ आरम्भ होएत अछि आ स्मारककें चारो दिस रहल [[बौद्ध ब्रह्माडिकी]]कें तीन प्रतीकात्मक स्तरसभ [[कामधातु]] (इच्छाकें दुनिया), [[रूपध्यान]] (रूपसभक दुनिया) आ [[अरूपध्यान]] (निराकार दुनिया) सँ होएत शीर्ष पर पहुँचैत अछि। स्मारकमे सीढ़िसभक विस्तृत व्यवस्था आ गलीसभक सङ्ग १४६० कथा उच्चावचो आ [[स्तम्भवेष्टन|स्तम्भवेष्टनसभ]] सँ तीर्थयात्रीसभक मार्गदर्शन होएत अछि। बोरोबुदुर विश्वमे बौद्ध कलाकें सभ सँ विशाल आ पूर्ण स्थापत्य कलासभमे सँ एक छी।<ref name="unesco-whc"/> साक्ष्यसभक अनुसार बोरोबुदुर मन्दिरक निर्माण कार्य ९अम शताब्दीमे आरम्भ भेल आ १४अम शताब्दीमे जाभामे हिन्दू राजवंशक पतन आ जाभाई लोकद्वारा इस्लाम अपनेलाक बाद एकर निर्माण कार्य बन्द भेल छल।<ref name="Soekmono4" /> एकर अस्तित्वकें विश्वस्तर पर ज्ञान सन् १८१४ मे [[सर थोमस स्ट्यामफोर्ड र्‍याफल्स]]द्वारा आनल गेल आ एकर बाद जाभाकें ब्रिटेनक शासकद्वारा काजसभ आगा बढ़ाएल गेल। बोरोबुदुरकें एकर बाद कयन बेर मरम्मत करि संरक्षित रखवाक काज कएल गेल। एकर सभ सँ बेसी मरम्मत, युनेस्कोद्वारा एकरा विश्व सम्पदा क्षेत्रक रूपमे सूचीबद्द करलाक बाद सन् १९७५ सँ सन् १९८२ कऽ मध्य इन्डोनेसिया सरकार आ [[युनेस्को]]द्वारा कएल गेल।<ref name="unesco-whc"/> बोरोबुदुर एखनो तीर्थयात्रीसभक लेल खुला अछि आ वर्षमे एक बेर [[वैशाख पूर्णिमा]]क दिन इन्डोनेसियामे रहल बौद्ध धर्मावलम्बी स्मारकमे उत्सव मनवैत अछि। बोरोबुदुर इन्डोनेसियाक सभ सँ अधिक भ्रमण कएल जाएवला पर्यटन स्थल छी।<ref>{{cite book | last = | first = | authorlink = |author2= | title =Indonesia |trans-title=इन्डोनेसिया | publisher =लोनली प्लैनेट पब्लिकेशन्स प्राइवेट लिमिटेड |date=नवम्बर २००३ | location =मेलबोर्न | pages =२११–२१५ | url =https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4| doi = | isbn = 1-74059-154-2 | author = मार्क इलियट&nbsp;...}}</ref><ref name="Hampton2004" /><ref name="Sedyawati1997" /> ==शब्द व्युत्पत्ति== [[File:Borobudur-Nothwest-view.jpg|thumb|400px|left|उत्तर-पश्चिम सँ [[इन्डोनेसियामे चण्डी|चण्डी]] बोरोबुदुरक दृश्य, स्मारककें [[कराङ्गतेङ्गाह शिलालेख]] आ [[त्री तेपुसन शिलालेख|त्री तेपुसन शिलालेखसभ]]मे उल्लेख भेटैत अछि।]] इन्डोनेसियामे प्राचीन मन्दिरसभक [[इन्डोनेसियामे चण्डी|चण्डी]]क नाम सँ पुकारल जाएत अछि अतः बोरोबुदुर मन्दिरकें कयन बेर '''चण्डी बोरोबुदुर''' सेहो कहल जाएत अछि। चण्डी शब्द सेहो शिथिलतः प्राचीन बनावटसभ जका द्वार आ स्नान सँ सम्बन्धित रचनासभक लेल प्रयुक्त होएत अछि।<ref name="Soekmono13" /> यद्यपि बोरोबुदुर शब्दक मूल अस्पष्ट अछि तथा इन्डोनेसियाक प्रमुख प्राचीन मन्दिर ज्ञात नै अछि। बोरोबुदुर शब्द सर्वप्रथम सर थोमर र्‍याफल्सक पुस्तक 'जाभाकें इतिहास'मे प्रयुक्त भेल छल।<ref name="Raffles1814">{{cite book|title=[[द हिस्ट्री अफ जाभा (१८१७ पुस्तक)|द हिस्ट्री अफ जाभा]] |author=थोमस स्ट्यामफोर्ड र्‍याफल्स |authorlink= स्ट्यामफोर्ड र्‍याफल्स |year=१८१७ |edition=१९७८ |isbn=0-19-580347-7|publisher=अक्सफोर्ड युनिभर्सिटी प्रेस | language = en }}</ref> र्‍याफल्स बोरोबुदुर नामक एक स्मारकक बारेमे लेखन केनए छल मुदा ई नामक एकर पुरान कोनो दस्तावेज उपलब्ध नै अछि।<ref name="Soekmono13">Soekmono (1976), पृष्ठ १३</ref> मात्रे [[प्राचीन जाभा]] [[तालपत्र]] एहि दिस सङ्केत करैत अछि की ई स्मारकक नाम '''बुदुर''' पवित्र बौद्ध पूजास्थल '''नगरकरेतागमा'''कें कहल जाएत अछि। ई तालपत्र [[मजापहित साम्राज्य|मजापहित]] राजदरबारी आ बौद्ध विद्वान [[मपु प्रपञ्चा]]द्वारा सन् १३६५ मे लिखल गेल छल।<ref name="moens" /> किछ मतसभक अनुसार '''बोरोबुदुर''', नाम '''बोरे-बुदुर''' कऽ अपभ्रंश रूप छी जे र्‍याफल्सद्वारा अङ्ग्रेजी व्याकरणमे लिखल गेल छल जकर अर्थ '''बोरे''' गामक निकटवर्ती '''बुदुरक मन्दिर''' छल; अधिकांश चण्डीसभक नामकरण निकटवर्ती गामसभक नाम पर भेल अछि। यदि ओकरा [[जाभा भाषा]]क अनुरूप समझल जाए तँ स्मारकक नाम '''बुदुरबोरो''' होना चाही/ र्‍याफल्स एहो सुझाव देलक की '''बुदुर''' सम्भवतः आधुनिक जाभा भाषाक शब्द बुद्ध सँ बनल अछि ― '''प्राचीन बोरो'''।<ref name="Soekmono13" /> ओना तँ अन्य पुरातत्त्ववेत्तासभक अनुसार नाम ('बुदुर') कऽ दोसर घटक जाभा भाषा छी जे शब्द 'भूधारा' ('पहाड़') सँ बनल अछि।<ref name="casparis" /> अन्य सम्भावित शब्द-व्युत्पतियसभक अनुसार 'बोरोबुदुर' संस्कृत शब्द 'विहार बुद्ध उहर' कऽ लिखल गेल रूप '''बियरा बेदुहुर''' कऽ स्थानीय जाभा सरलीकृत अपभ्रष्ट उच्चारण छी। शब्द '''बुद्ध-उहर''' कऽ अर्थ '''बुद्धक नगर''' भऽ सकैत अछि जबकि अन्य सम्भावित शब्द '''बेदुहुर''' प्राचीन जाभा भाषाक शब्द छी जे आई धरि [[बाली भाषा|बली शब्दावली]]मे मौजूद अछि जकर अर्थ एक 'उच्च स्थान' होएत अछि जे स्तम्भ शब्द 'धुहुर' अथवा 'लुहुर' (उच्च) सँ बनल अछि। एकर अनुसार बोरोबुदुरक अर्थ उच्च स्थान अथवा पहाड़ी इलाकामे [[बुद्ध]]क [[विहार]] (मट्ठ) सँ अछि।<ref>{{cite web | title=Borobudur | trans-title=बोरोबुदुर | url=http://ina.indonesia.nl/index.php/pariwisata/356-borobudur | date=२१ दिसम्बर २०१२ | publisher=हेगमे इन्डोनेसियाई दूतावास | language=id | accessdate=६ नवम्बर २०१४ | archive-date=2014-11-06 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141106221222/http://ina.indonesia.nl/index.php/pariwisata/356-borobudur | dead-url=yes }}</ref> धार्मिक बौद्ध इमारतक निर्माण आ उद्घाटन—सम्भवतः बोरोबुदुरक सम्बन्धमे— दुई शिलालेखसभमे उल्लिखित अछि। ई दुनू शिलालेखसभ [[तमाङ्गङ रिजेन्सी]] सँ प्राप्त भेल छल। सन् ८२४ सँ दिनाङ्कित [[कराङ्गतेङ्गाह शिलालेख]]क अनुसार [[समरतुङ]]क पुत्री [[प्रमोदवर्धिनी]]द्वारा 'जिनालया' (ओ लोकसभक क्षेत्र जे सांसारिक इच्छा आ अपन आत्मज्ञान पर विजय प्राप्त करि लेने होए) नामक धार्मिक इमारतक उद्घाटन केनए छल। सन् ८४२ सँ दिनाङ्कित [[त्री तेपुसन शिलालेख]]क 'सीमा' मे उल्लिखित अछि कि श्री कहुलुन्नण (प्रमोदवर्धिनी) द्वारा 'भूमिसम्भार' नामक 'कमूलान'कें धन आ रखरखाव सुनिश्चित करवाक लेल भूमि (कर-रहित) प्रदान केनए छल।<ref>{{cite book | author= डा॰ (श्रीमति) आर सोक्मोनो,| title= Pengantar Sejarah Kebudayaan Indonesia 2 |trans-title=पेङ्गङ्तार सेजराह केबुदयान इन्डोनेसिया २ |edition =दोसर | publisher = पेनेरबिट कनिसियस | date= १९७३, पाँचम् पुनर्मुद्रित संस्करण १९८८ | location =योग्यकर्ता | page =४६ }}</ref> 'कमूलान', 'मुला' शब्दक रूपमे अछि जकर अर्थ 'उद्गम स्थल' होएत अछि, [[पूर्वज|पूर्वजसभ]]क यादमे एक धार्मिक स्थल जे सम्भवतः शैलेन्द्र राजंवश सँ सम्बन्धित अछि। कसपरिसक अनुसार बोरोबुदुरक मूल नाम 'भूमि सम्भार सुधार' अछि जे एक संस्कृत शब्द छी आ एकर अर्थ [[बोधिसत्व]]क दस चरणसभक संयुक्त 'गुणसभक पहाड़' छी।<ref>{{cite web |last=वलुबी |first= |title=Borobudur: Candi Berbukit Kebajikan |trans-title=बोरोबुदुर: चण्डी बेरबुकित केबाजीकाण |publisher= |date= |url=http://www.walubi.or.id/waisak2004/Borobudur%20-%20Candi%20Berbukit%20Kebajikan.shtml |doi= |pages= |language=en |access-date=2014-11-06 |archive-date=2013-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130510142025/http://www.walubi.or.id/waisak2004/Borobudur%20-%20Candi%20Berbukit%20Kebajikan.shtml |dead-url=yes }}</ref> == स्थान == === तीन मंदिर === [[File:Borobudur_Map_hi.svg|thumb|right|380px|एक सीधी रेखा में स्थित तीन बौद्ध मंदिर &ndash; बोरोबुदुर, पावोन और मेंदुत।]] बोरोबुदुर योग्यकर्ता से लगभग 40 किलोमीटर (25 मील) दूर, एवं सुरकर्ता से 86 किलोमीटर (53 मील) दूर स्थित है। यह दो जुड़वां ज्वालामुखियों, सुंदोरो-सुम्बिंग और मेर्बाबू-मेरापी एवं दो नदियों प्रोगो और एलो के बीच एक ऊंचा क्षेत्र पर स्थित है। स्थानीय मिथक के अनुसार, केडू मैदान के रूप में जाना जाने वाला यह क्षेत्र जाभा के "पवित्र" स्थलों में से एक है और इस क्षेत्र की उच्च कृषि उर्वरता के कारण इसे "''द गार्डन ऑफ़ जाभा''" यानी "जाभा का बगीचा" भी कहा जाता है।<ref name="p1">Soekmono (1976), पन्ना नंबर 1.</ref> 20वीं सदी में मरम्मत कार्य के दौरान यह पाया गया कि इस क्षेत्र के तीनो बौद्ध मंदिर, बोरोबुदुर, पावोन और मेंदुत, एक सीधी रेखा में स्थित हैं। <ref name="krom">{{cite book| author=एन जे क्रोम| title=बोरोबुदुर, आर्कियोलॉजिकल डिस्क्रिप्शन| year=1927| publisher=निजहॉफ| location=The Hague| url=http://www.borobudur.tv/mendut_borobudur.htm| accessdate=17 अगस्त 2008| archivedate=2008-08-17| archiveurl=https://web.archive.org/web/20080817055309/http://borobudur.tv/mendut_borobudur.htm}}</ref> ऐसा माना जाता है कि तीनों मंदिर किसी रस्म प्रक्रिया से जुड़े थे, हालांकि प्रक्रिया क्या थी, यह अज्ञात है। <ref name="moens">{{cite journal |title=Barabudur, Mendut en Pawon en hun onderlinge samenhang (''Barabudur, Mendut and Pawon and their mutual relationship'') |author=J. L. Moens |year=1951 |quote=trans. by Mark Long |url=http://www.borobudur.tv/Barabudur_Mendut_Pawon.pdf |journal=Tijdschrift voor de Indische Taai-, Land- en Volkenkunde |publisher=Het Bataviaasch Genootschap van Kunsten en Wetenschappen |pages=326–386 |format=PDF |access-date=2014-11-06 |archive-date=2007-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070810210020/http://www.borobudur.tv/Barabudur_Mendut_Pawon.pdf |dead-url=yes }}</ref> === प्राचीन झील === बोरोबुदुर का निर्माण [[समुद्र तल]] से {{convert|265|m|ft|abbr=on}} की ऊंचाई पर एक चट्टान पर, एक सूखे झील की सतह से {{convert|15|m|ft|abbr=on}} ऊपर किया गया था।<ref name="Murwanto">{{cite journal|author=Murwanto, H.; Gunnell, Y; Suharsono, S.; Sutikno, S. and Lavigne, F|title=Borobudur monument (Java, Indonesia) stood by a natural lake: chronostratigraphic evidence and historical implications|journal=The Holocene|issue=3|year=2004|pages=459–463|doi=10.1191/0959683604hl721rr|volume=14}}</ref> इस प्राचीन झील के अस्तित्व का मुद्दा 20वीं सदी में पुरातत्वविदों के बीच गहन चर्चा का विषय था। 1931 में, एक डच कलाकार एवं हिंदू और बौद्ध वास्तुकला विद्वान, डब्ल्यू॰ ओ॰ जे॰ नियूवेनकैम्प द्वारा विकसित सिद्धांत के अनुसार केडू प्लेन प्राचीन काल में एक झील हुआ करता था और बोरोबुदुर शुरू में इसी झील पर तैरते एक कमल के फूल की अभिवेदना थी। <ref name="casparis">J.G. de Casparis, "The Dual Nature of Barabudur", in Gómez and Woodward (1981), page 70 and 83.</ref> ==इतिहास== ===निर्माण=== [[File:Borobudur as Pilgrimage Site Painting by Hooijer c1910s.jpg|thumb|300px|right|जी॰बी॰ हुइगर की चित्रकारी (c. १९१६—१९१९) जिसमें बोरोबुदुर के उमंग के समय का दृश्य बनाया गया है।]] इसका कोई लिखित अभिलेख नहीं है जो बोरोबुदुर के निर्माता अथवा इसके प्रयोजन को स्पष्ट करे।<ref name="Soekmono9">Soekmono (1976), पृष्ठ ९</ref> इसके निर्माण का समय मंदिर में [[प्रस्तर उत्कीर्णक|उत्कीर्णित]] उच्चावचों और ८वीं तथा ९वीं सदी के दौरान शाही पात्रों सामान्य रूप से प्रयुक्त अभिलेखों की तुलना से प्राकल्लित किया जाता है। बोरोबुदुर सम्भवतः ८०० ई॰ के लगभग स्थापित हुआ।<ref name="Soekmono9" /> यह मध्य जाभा में शैलेन्द्र राजवंश के शिखर काल ७६० से ८३० ई॰ से मेल खाता है।<ref>Miksic (1990)</ref> इस समय यह [[श्रीविजय राजवंश]] के प्रभाव में था। इसके निर्माण का अनुमानित समय ७५ वर्ष है और निर्माण कार्य सन् ८२५ के लगभग [[समरतुंग]] के कार्यकाल में पूर्ण हुआ।<ref name="Dumarcay">Dumarçay (1991).</ref><ref>{{cite book|title= Early Kingdoms of the Indonesian Archipelago and the Malay Peninsula |trans-title=इन्डोनेशियाई द्वीपसमूह और मलय प्रायद्वीप के प्रारंभिक राज्य | author=पॉल मिशेल मुनोज़| publisher=दीदियर मिलेट | year=२००७ | isbn= 981-4155-67-5| page=१४३ | location=सिंगापुर | language = en}}</ref> [[जाभा (द्वीप)|जाभा]] में हिन्दू और बौद्ध शासकों के समय में भ्रम की स्थिति है। शैलेन्द्र राजवंश को बौद्ध धर्म के कट्टर अनुयायी माना जाता है यद्यपि सोजोमेर्टो में प्राप्त पत्थर शिलालेखों के अनुसार वो हिन्दू थे।<ref name="Dumarcay" /> यह वो समय था जब विभिन्न हिन्दू और बौद्ध स्मारकों का केदु मैदानी इलाके के निकट मैदानी और पहाड़ी क्षेत्रों में निर्माण हुआ। बोरोबुदुर सहित बौद्ध स्मारकों की स्थापना लगभग उसी समय हुई जब हिन्दू [[शिव]] [[प्रमबनन]] मंदिर का निर्माण हुआ। ७२० ई॰ में शैव राजा [[संजय (माताराम)|संजय]] ने बोरोबुदुर से केवल {{convert|10|km|mi|abbr=on}} पूर्व में वुकिर पहाड़ी पर [[शिवलिंग]] देवालय को शुरू किया।<ref name="holing">{{cite journal |journal=इन्डोनेसिया |title=In Search of "Ho-Ling" |trans-title="हो-लिंग" की खोज में |author=डब्ल्यू॰जे॰ वान डेर मैलेन | volume=२३ |year=१९७७ |pages=८७–११२ |url=http://cip.cornell.edu/DPubS?service=UI&version=1.0&verb=Display&handle=seap.indo/1107118718 |doi=10.2307/3350886 | language = en}}</ref> बोरोबुदुर सहित बौद्ध मंदिर का निर्माण उस समय सम्भव था क्योंकि संजय के उत्तराधिकारी [[पिकतन|रकाई पिकतन]] ने बौद्ध अनुयायीयों को इस तरह के मंदिरों के निर्माण की अनुमति प्रदान कर दी थी।<ref name="meulen">{{cite journal |journal=इन्डोनेसिया |title=King Sañjaya and His Successors |trans-title=राजा संजय और उसके उत्तराधिकारी |author=डब्ल्यू॰जे॰ वान डेर मैलन | volume=२८ |year=१९७९ |pages=१७–५४ |url=http://cip.cornell.edu/DPubS?service=UI&version=1.0&verb=Display&handle=seap.indo/1107121629 |doi=10.2307/3350894 |jstor=3350894 |issue=२८| language = en}}</ref> सन् ७७८ ई॰ से दिनांकित कलसन राज-पत्र में लिखे अनुसार, वास्तव में, उनके प्रति अपना सम्मान प्रदर्शन करने के लिए पिकतन ने बौद्ध समुदाय को [[कलसन]] नामक गाँव दे दिया।<ref name="meulen" /> जिस तरह हिन्दी राजा ने बौद्ध स्मारकों की स्थापना में सहायता करना अथवा एक बौद्ध राजा द्वारा ऐसा ही करना, जैसे विचारों से प्रेरित कुछ पुरातत्वविदों का मत है कि जाभा में कभी भी बड़ा धार्मिक टकराव नहीं था।<ref name="Soekmono10">Soekmono (1976), पृष्ठ १०</ref> हालांकि, यह इस तरह है कि वहाँ पर एक ही समय पर दो विरोधी राजवंश थे—बौद्ध शैलेन्द्र राजवंश और शैव संजय—जिनमें बाद में [[रतु बोको महालय]] पर ८५६ ई॰ में युद्ध हुआ।<ref name="hall">{{cite journal |title=Problems of Indonesian Historiography |trans-title=इन्डोनेसियाई इतिहास विधा में समस्यायें |author=डी॰जी॰ई॰ हाल |journal=पेसिफ़िक अफेयर्स |volume=३८ |issue=३/४ |pages=३५३–३५९ |year=१९५६ |doi=10.2307/2754037 |jstor=2754037| language = en}}</ref> भ्रम की स्थिति [[प्रमबनन]] परिसर के लारा जोंग्गरंग मंदिर के बारे में मौजूद है जो संजय राजवंश के बोरोबुदुर के प्रत्युत्तर में शैलेन्द्र राजवंश के विजेता रकाई पिकतान ने स्थापित करवाया।<ref name="hall" /> लेकिन अन्य मतों के अनुसार वहाँ पर शान्तिपूर्वक सह-अस्तित्व का वातावरण था जहाँ लारा जोंग्गरंग में शैलेन्द्र राजवंश का की भागीदारी रही।<ref>{{cite book| author=रॉय ई॰ जोर्डान |title=Imagine Buddha in Prambanan: Reconsidering the Buddhist Background of the Loro Jonggrang Temple Complex |trans-title=प्रमबनन में बुद्ध की कल्पना: लोरो जोंग्गरंग मंदिर परिसर में बौद्ध पृष्ठभूमि पर पुनर्विचार |location=लैडन |year=१९९३ |publisher=Vakgroep Talen en Culturen van Zuidoost-Azië en Ocenanië, Rijksuniversiteit te Leiden| isbn=90-73084-08-3}}</ref> ===परित्याग=== [[File:Borobudur 2008.JPG|thumb|left|पहाड़ी पर अनदेखे बोरोबुदुर स्तूप। सदियों तक ये सुनसान पड़ा रहा।]] बोरोबुदुर को कई सदियों तक [[ज्वालामुखीय राख]] और जंगल विकास ने छुपाये रखा। इसके परित्याग के पिछे के कारण भी रहस्यमय हैं। यह ज्ञात नहीं है कि स्मारक का उपयोग और तीर्थयात्रियों के लिए इसे कब बन्द किया गया था। सन् ९२८ और १००६ के मध्य शृंखलाबद्ध ज्वालामुखियाँ फुटने के कारण राजा [[मपु सिनदोक]] ने [[माताराम राजवंश]] की राजधानी को पूर्वी जाभा में स्थानान्तरित कर दिया; यह निश्चित नहीं है कि इससे परित्याग प्रभावित है लेकिन विभिन्न स्रोतों के अनुसार यह परित्याग का सबसे उपयुक्त समय था।<ref name="Soekmono4" /><ref name="Murwanto" /> स्मारक का अस्पष्ट उल्लेख मध्यकाल में १३६५ के लगभग मपु प्रपंचा की पुस्तक ''[[नगरकरेतागमा]]'' में मिलता है जो [[मजापहित साम्राज्य|मजापहित]] काल में लिखी गई तथा इसमें "बुदुर में विहार" का उल्लेख है।<ref>{{cite web|url=http://www.wacananusantara.org/2/379/candi-borobudur |title=Wacana Nusantara Borobudur |trans-title= बोरोबुदुर प्रवचन द्वीपसमूह |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100307151805/http://www.wacananusantara.org/2/379/candi-borobudur? |archivedate=७ मार्च २०१० |date=१५ मई २००९ |language=id}}</ref> सोेक्मोनो (१९७६) ने भी लौकिक मत का उल्लेख किया है जिसके अनुसार १५वीं सदी में जब लोगों ने इस्लाम में धर्मान्तरित करना आरम्भ किया तो मंदिर को उजाड़ना आरम्भ कर दिया।<ref name="Soekmono4" /> स्मारक को पूर्णतया नहीं भूलाया जा सका, क्योंकि लोक कथायें इसके महिमापूर्ण इतिहास से असफलता और दुर्गति के साथ [[अंधविश्वास|अंधविश्वासों]] से जुड़ गयी। १८वीं सदी के दो [[जाभा के ऐतिहासिक ग्रंथ|प्राचीन जाभाई वृत्तांतों]] (''बाबाद'') में स्मारक के साथ जुड़ी नाकामयाबियों की कथा का उल्लेख मिलता है। ''बाबाद तनाह जावी'' (अथवा ''जाभा का इतिहास'') के अनुसार १७०९ में माताराम साम्राज्य के राजा पकुबुवोनो प्रथम के प्रति विद्रोह करना मास डाना के लिए घातक कारक सिद्ध हुआ।<ref name="Soekmono4">Soekmono (1976), पृष्ठ ४</ref> उसमें उल्लिखीत है कि "रेडी बोरोबुदुर" पहाड़ी की घेराबंदी की गई और विद्रोहियों की इसमें पराजय हुई तथा राजा ने उन्हें मौत की सजा सुनायी। ''बाबाद माताराम'' (अथवा ''माताराम साम्राज्य का इतिहास'') में, स्मारक को सन् १७५७ में [[योग्यकर्ता सल्तनत]] के युवराज राजा मोंचोनागोरो के दुर्भाग्य से जोड़ा गया है।<ref name="p5">Soekmono (1976), पृष्ठ ५</ref> इसमें लिखे हुये के अनुसार स्मारक में प्रवेश निषेध होने के बावजूद "वो एक छिद्रित स्तूप (कैद में डाला हुआ एक शूरवीर) लेकर गये"। अपने महल में वापस आने के बाद वो बिमार हो गये और अगले दिन उनका निधन हो गया। ===पुनराविष्कार=== [[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Europese mannen poseren op het tempelcomplex van de Borobudur bij de bovenste stupa waarop een afdak en trapleuningen zijn geplaatst TMnr 60043646.jpg|upright|thumb|१९वीं सदी के मध्य में बोरोबुदुर के मुख्य स्तूप पर काष्ठचत्वर लगाया गया।]] जाव को [[जाभा पर आक्रमण (१८११)|अधिकृत]] करने के बाद १८११ से १८१६ के मध्य यह ब्रितानी प्रशासन के अधीन रहा। यहाँ का कार्यभार लेफ्टिनेंट [[गवर्नर-जनरल]] [[थॉमस स्टैमफोर्ड रैफल्स]] को सौंपा गया। उन्होंने जाभा के इतिहास में गहरी रूचि ली। उन्होंने जाभा की प्राचीन वस्तुओं को लिया और द्वीप पर अपने दौरे के दौरान वहाँ के स्थानीय निवासीयों के साथ सम्पर्क के माध्यम से सामग्री तैयार की। सन् १८१४ में [[सेमारंग]] के निरीक्षण दौर पर, बुमिसेगोरो के गाँव के पास एक जंगल के खाफी अन्दर एक बड़े स्मारक के बारे में जानकारी प्राप्त की।<ref name="p5" /> वो इसकी खोज करने में स्वयं असमर्थ थे अतः उन्होंने डच अभियंता एच॰सी॰ कॉर्नेलियस को अन्वेषण के लिए भेजा। दो माह बाद कॉर्नेलियस और उनके २०० लोगों ने पेड़ों को काट दिया, नीचे की घास को जला दिया और जमीन को खोदकर स्मारक को बाहर निकाला। स्मारक के ढ़हने के खतरे को देखते हुये वो सभी वीथिकाओं का पता लगाने में असमर्थ रहे। यद्यपि यह खोज कुछ वाक्यों में ही उल्लिखीत है, रैफल्स को स्मारक के पुनरुद्धार का श्रेय दिया जाता है क्योंकि वो स्मारक को दुनिया के सामने रखने वालों में से एक थे।<ref name="Raffles1814" /> केदु क्षेत्र के डच प्रशासक हार्टमान ने कॉर्नेलियस के कार्य को लगाता आगे बढ़ाया और १८३५ में पूरे परिसर को भूमि से बाहर निकाला। उनकी बोरोबुदुर में आधिकारिक से भी अधिक व्यक्तिगत दिलचस्पी थी। उन्होंने इस बारे में कोई लेखन कार्य नहीं किया। विशेष रूप से कथित कहानियों के अनुसार उन्होंने मुख्य स्तूप में बुद्ध की बड़ी मूर्ति को खोजा।<ref name="p6">Soekmono (1976), पृष्ठ ६</ref> सन् १८४२ में हार्टमान ने मुख्य गुम्बद का अन्वेषण किया, हालांकि उनके द्वारा खोजा गया कार्य अज्ञात है और मुख्य स्तूप खाली है। [[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM De Boroboudour op Java TMnr 60050687.jpg|left|thumb|सन् १८७२ में बोरोबुदुर]] [[डच ईस्ट इंडीज]] सरकार ने एक डच आधिकारिक अभियंता एफ॰सी॰ विल्सन यह कार्य सौंपा। उन्होंने स्मारक का अध्ययन किया और उच्चावचों के सैकड़ों रेखा-चित्र बनाये। जे॰एफ॰जी॰ ब्रुमुण्ड को भी स्मारक का अध्ययन करने के लिए नियुक्त किया गया और उन्होंने अपना कार्य १८५९ में पूर्ण किया। सरकार ने विल्सन के रेखाचित्रों को साथ जोड़कर ब्रुमुण्ड के कार्य पर आधारित लेख प्रकाशित करना चाहती थी लेकिन ब्रुमुण्ड ने सहयोग नहीं किया। सरकार ने बाद में एक अन्य शोधार्थी सी॰ लीमान्स को यह कार्य सौंपा। उन्होंने विल्सन के स्रोतों और ब्रुमुण्ड के कार्य पर आधारित विनिबंध संकलित किये। सन् १८७३ में बोरोबुदुर के अध्ययन का विनिबंधात्मक अध्ययन उनका अंग्रेज़ी में प्रकाशन हुआ और उसके एक वर्ष बाद इसे फ्रांसीसी भाषा में अनुवाद भी प्रकाशित किया गया।<ref name="p6" /> स्मारक का प्रथम चित्र १८७३ में डच-फ्लेमिश तक्षणकार [[इसिडोर वैन किंस्बेर्गन]] ने लिया।<ref name="p42">Soekmono (1976), पृष्ठ ४२</ref> धीरे-धीरे इस स्थान का गुणविवेचन होने लगा और यह व्यापक रूप में यादगार के रूप में और चोरों तथा स्मारिका खोजियों के लिए आय का साधन बना रहा। सन् १८८२ में सांस्कृतिक कलाकृतियों के मुख्य निरीक्षक ने स्मारक की अस्थायी स्थिति के कारण उच्चावचों को किसी अन्य स्थान पर संग्राहलय में स्थानान्तरित करने का अनुग्रह किया।<ref name="p42" /> इसके परिणामस्वरूप सरकार ने [[पुरातत्वशास्त्र|पुरातत्वविद्]] ग्रोयनवेल्ड्ट को स्थान का अन्वेषण करने और परिसर की वास्तविक स्थिति ज्ञात करने के लिए नियुक्त किया; अपने प्रतिवेदन में उन्होंने पाया कि इस तरह के डर अनुचित हैं और इसे उसी स्थिति में बरकरार रखने का अनुग्रह किया। बोरोबुदुर स्मृति चिह्नों के स्रोत के रूप में जाना जाने लगा और इसकी मूर्तियों के भागों को लूट लिया गया। इनमें से कुछ भाग तो औपनिवेशिक सरकार सहमति से भी लूटे गये। सन् १८९६ में [[श्यामदेश]] के राजा [[चुलालोंगकॉर्न]] ने जाभा की यात्रा की और बोरोबुदुर से मूर्तियाँ ले जाने का आग्रह किया। उन्हें मूर्तियों के आठ छकड़ा भर लाने की अनुमति मिल गई। इसमें विभिन्न स्तंभों से लिए गये तीस उच्चावच, पाँच बुद्ध के चित्र, दो शेर की मूर्तियाँ, एक व्यालमुख प्रणाल, सीढ़ियों और दरवाजों से कुछ काला अनुकल्प और [[द्वारपाल]] की प्रतिमा सम्मिलित हैं। इनमें से कुछ प्रमुख कलाकृतियाँ, जैसे शेर, द्वारपाल, काला, मकर और विशाल जलस्थल (नाले) आदि, [[बैंकॉक राष्ट्रीय संग्रहालय]] के जाभा कला कक्ष में प्रदर्शित की जाती हैं।<ref>{{cite book |url=http://books.google.co.id/books?id=MVoZGA2yfywC&pg=PA29&dq=dvarapala+borobudur+dagi&hl=en&sa=X&ei=Q4F6T5baOsbyrQem1JifAg&ved=0CDoQ6AEwAQ#v=onepage&q=dvarapala%20borobudur%20dagi&f=false |title=Borobudur: Golden Tales of the Buddhas |trans-title=बोरोबुदुर: बुद्ध की सुनहरी कहानियाँ |page=२९ |author=जॉन मिक्सिस, मार्सेलो ट्रंकीनी, अनीता ट्रंकीनी |year=१९९६ |work= |publisher=टटल पब्लिशिंग |accessdate=७ नवम्बर २०१४ | language = en}}</ref> ===पुनःस्थापन=== [[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM De Borobudur TMnr 10023620.jpg|thumb|right|१९११ में वैन एर्प के पुनःस्थापन के बाद बोरोबुदुर। इसके मुख्य स्तूप के शीर्ष शीखर पर ''छत्र'' बनाया गया था (अब ध्वस्त)।]] बोरोबुदुर ने सन् १८८५ में उस समय ध्यान आकर्षित किया योग्यकर्ता में पुरातत्व समुदाय के अध्यक्ष यजेर्मन ने एक छुपे हुये पैर को खोज निकाला।<ref name="kompas" /> उच्चावचों के छुपे हुये पैर व्यक्त करने वाले चित्र १८९०–१८९१ में बने थे।<ref name="p43">Soekmono (1976), पृष्ठ ४३</ref> डच ईस्ट इंडीज़ सरकार ने इस खोज के बाद स्मारक की रक्षा के लिए कदम उठाये। सन् १९९० में सरकार ने स्मारक के उपयोग के लिए तीन अधिकारियों का एक आयोग बनाया। इनमें [[कला इतिहासकार]] ब्रांडेस, डच सेना के अभियंता अधिकारी थियोडोर वैन एर्प और लोक निर्माण विभाग के निर्माण अभियंता वैन डी कमर शामिल थे। सन् १९०२ में आयोग ने सरकार के सामने तीन प्रस्तावों वाली योजना रखी। इसमें पहले प्रस्ताव में कोनों को पुनः स्थापित करने, ठीक से नहीं लगे पत्थरों को हटाना, वेदिकाओं का सुदृढ़ीकरण और झरोखे, महिराब (तोरण), स्तूप और मुख्य गुम्बद को पुनः स्थापित करना शामिल था जिससे तत्काल हो सकने वाले दुर्घटनाओं को रोका जा सके। दूसरे प्रस्ताव में प्रकोष्ठ को हटाना, उचित रखरखाव उपलब्ध कराना, तलों (छतों) और स्तूपों की मरम्मत करके जल की निकासी में सुधार करना शामिल था। उस समय इस कार्य की कुल अनुमानित लागत लगभग ४८,८०० [[डच गिल्डर]] थी। उसके बाद १९०७ से १९११ के मध्य थियोडोर वैन एर्प और पुरातत्व विभाग के नियमों के अनुसार मरम्मत का कार्य किया गया।<ref name="unesco2004">{{cite press release|publisher=[[युनेस्को]]|title=युनेस्को experts mission to Prambanan and Borobudur Heritage Sites |trans-title=प्रमबनन और बोरोबुदुर विरासत स्थलों के लिए युनेस्को विशेषज्ञ मिशन |date=३१ अगस्त २००४ | language = en}}</ref> इसकी मरम्मत के प्रथम सात माह तक बुद्ध की मूर्तियों के सिर और स्तम्भों के पत्थर खोजने के लिए स्मारक के आसपास खुदाई में लग गये। वैन एर्प ने तीनों उपरी वृत्ताकार चबूतरे और स्तूपों को ध्वस्थ करके पुनः निर्मित किया। इसी बीच, वैन एर्प ने स्मारक में सुधारने हेतु अन्य विषयों की खोज की; उन्होंने के और प्रस्ताव रखा जो अतिरिक्त ३४,६०० गिल्डर की लागत के साथ स्वीकृत हो गया। पहली नज़र में बोरोबुदुर अपनी पुरानी महिमा के साथ स्थापित हो गया। वैन एर्प ने सावधानीपूर्वक मुख्य स्तूप के शिखर पर ''छत्र'' (तीन स्तरीय छतरी) पुनर्निर्माण का कार्य आरम्भ करवाया। हालांकि बाद में उन्होंने ''छत्र'' को पुनः हटा दिया क्योंकि शिखर के निर्माण में मूल पत्थर पर्याप्त मात्रा में उपलब्ध नहीं थे। अर्थात बोरोबुदुर के शिखर की मूल बनावट ज्ञात नहीं है। हटाया गया ''छत्र'' अब बोरोबुदुर से कुछ सैकड़ों मीटर उत्तर में स्थित [[कर्मविभांगगा संग्राहलय]] में रखा गया है। परिमित बजट के कारण पुनःस्थापन के कार्य को प्राथमिक रूप से मूर्तियों की सफाई पर केन्द्रित रखा गया तथा वैन एर्प ने जलनिकासी की समस्या का समाधान नहीं किया। पन्द्रह वर्षो में गलियारे की दिवारे झुकने लगी और उच्चावचों में दरार तथा ह्रास दिखायी देने लग गया।<ref name="unesco2004" /> वैन एर्प ने कंकरीट काम में लिया था जिससे [[क्षारीय लवण]] तथा [[कैल्शियम हाइड्रोक्साइड]] का घोल बाहर आने लगा जिसका अपवाहन बाकी निर्माण में भी होने अगा। इसके कारण कुछ समस्यायें आने लगी और इसके पूरी तरह से नवीकरण की तत्काल आवश्यकता पड़ी। [[File:Borobudur restoration.png|thumb|upright|left|१९७३ में की गई मरम्मत के दौरान बोरोबुदुर की जलनिकासी में सुधार के लिए [[पॉलीविनाइल क्लोराइड|पीवीसी]] [[नाला|नाले]] और कंकरीट का अंतःस्थापन]] तत्काल कुछ लघु मरम्मत का कार्य किया गया लेकिन वो पूर्ण सुरक्षा के लिए पर्याप्त नहीं था। [[द्वितीय विश्वयुद्ध]] और १९४५ से १९४९ में [[इन्डोनेसियाई राष्ट्रीय क्रांति]] के दौरान, बोरोबुदुर के पुनःस्थापन के प्रयासों को रोकना पड़ा। इस समय स्मारक मौसम तथा जलनिकासी की समस्या का सामना करना पड़ा जिसके कारण पत्थरों की मूल बनावट में परिवर्तन तथा दीवारों के जमीन में धँसनें जैसी समस्या उत्पन्न हो गई। १९५० के दशक तक बोरोबुदुर के ढ़हने की कगार पर पहुँच गया था। सन् १९६५ में इन्डोनेसिया ने युनेस्को से बोरोबुदुर सहित अन्य स्मारकों के अपक्षय को रोकने के लिए सहायता मांगी। सन् १९६८ में इन्डोनेसिया के पुरातत्व सेवा के प्रमुख प्रोफेसर सोेक्मोनो ने "बोरोबुदुर सरंक्षण" अभियान आरम्भ किया और बड़े पैमाने पर मरम्मत की परियोजना आरम्भ की।<ref name="PBS">{{cite web | title=Saving Borobudur | trans-title=बोरोबुदुर सरंक्षण | publisher=पीबीएस | url=http://www.pbs.org/treasuresoftheworld/borobudur/blevel_1/b6_saving.html | accessdate=८ नवम्बर २०१४ | language=en | archive-date=2015-09-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150924152154/http://www.pbs.org/treasuresoftheworld/borobudur/blevel_1/b6_saving.html | dead-url=yes }}</ref> १९६० के दशक के उत्तरार्द्ध में इन्डोनेसिया सरकार को अन्तर्राष्ट्रीय समुदाय ने स्मारक को बचाने के लिए बड़ा नवीनीकरण कराने का अनुरोध किया। सन् १९७३ में बोरोबुदुर के जीर्णोद्धार का महाअभियान चालु किया गया।<ref name="1973restoration">{{cite journal|title=The Restoration and Conservation Project of Borobudur Temple, Indonesia. Planning: Research: Design|author=सीज़र वौट|journal=स्टडीज इन कंज़र्वेसन |volume=१८ |issue=३ |doi=10.2307/1505654 |year=1973|pages=११३–१३० |last2=वौट |first2=सीज़र |jstor=1505654 | language = en}}</ref> इसके बाद इन्डोनेसिया सरकार और युनेस्को ने १९७५ से १९८२ तक एक बड़ी नवीनीकरण परियोजना में स्मारक का जीर्णोद्धार का कार्य पूर्ण किया।<ref name="unesco2004" /> सन् १९७५ में वास्तविक कार्य आरम्भ हुआ। नवीनीकरण के दौरान दस लाख से भी अधिक पत्थर हटाये गये और उन्हें एक तरफ आरा रूप में रखा गया जिससे उन्हें अलग-अलग पहचाना जा सके तथा सूचीबद्ध रूप से सफैइ और परिरक्षण के लिए काम में लिए जा सकें। बोरोबुदुर नवीन सरंक्षण तकनीक का परीक्षण मैदान बन गया जहाँ पत्थरों के सूक्ष्मजीवों से क्षय की नवीन प्रक्रिया विकसित हो सके।<ref name="PBS"/> इस प्रक्रिया की नींव रखते हुए सभी १४६० स्तम्भों की सफ़ाई की गई। पुनःस्थापन में पाँच वर्गाकार चबूतरों को हटाकर स्मारक में जलनिकासी में सुधार का कार्य भी शामिल था। अपारगम्य और निस्यंदी दोनों परतें बनायी गई। इस विशाल परियोजना में स्मारक लगभग ६०० लोगों ने कार्य किया और कुल मिलाकर यूएस $६,९०१,२४३ की लागत आयी।<ref>{{cite press release|publisher=[[युनेस्को]]|title=Cultural heritage and partnership; |trans-title=सांस्कृतिक विरासत और साझेदारी |year = १९९९ |url=http://unesdoc.unesco.org/images/0011/001163/116321Eo.pdf|accessdate=८ नवम्बर २०१४ |format=पीडीएफ| language = en}}</ref> नवीनीकरण समाप्त होने के बाद युनेस्को ने १९९१ में बोरोबुदुर को विश्व सम्पदा क्षेत्रों में सूचीबद्ध किया।<ref name="unesco-whc" /> इसे सांस्कृतिक मानदंड (i) "मानव रचित उत्कृष्ट कृति", (ii) "समयान्तराल में मानव मूल्यों का एक महत्वपूर्ण विनिमय प्रदर्शन अथवा विश्व के सांस्कृतिक क्षेत्र में स्थापत्य कला अथवा तकनीकी, स्मारक कला, नगर-योजना अथवा परिदृश्य बनावट में विकास और (vi) "जीवित परम्पराओं, विचारों, विश्वासों और उत्कृष्ठ सार्वभौमिक महत्व के साहित्यिक कार्यों से सीधे अथवा मूर्त रूप से जुड़े हों; के अन्तर्गत सूचिबद्ध किया ग्या।<ref name="unesco-whc" /> ===समकालीन घटनायें=== [[File:Borobudur monks 1.jpg|thumb|शीर्ष चबूतरे पर ध्यान करते बौद्ध तीर्थयात्री]] ====धार्मिक समारोह==== सन् १९७३ में युनेस्को द्वारा विशाल नवीनीकरण के बाद,<ref name="1973restoration" /> बोरोबुदुर को पुनः तीर्थयात्रा और पूजास्थल के रूप में काम में लिया जाने लगा। वर्ष में एक बार, मई या जून माह में पूर्णिमा के दिन इन्डोनेसिया में बौद्ध धर्म के लोग [[गौतम बुद्ध|सिद्धार्थ गौतम]] के जन्म, निधन और बुद्ध शाक्यमुनि के रूप में ज्ञान प्राप्त करने के उपलक्ष में वैशाख मनाते हैं। वैसाख का यह दिन इन्डोनेसिया में राष्ट्रीय छुट्टी के रूप में मनाया जाता है<ref>{{cite book|author=वैसटिस, जस्टिन|year=२००७ |title=Indonesia |url=https://archive.org/details/indonesia0000unse_m9k8|trans-title=इन्डोनेसिया |publisher=लोनली प्लेनेट |isbn=1-74104-435-9|page=८५६ | language = en}}</ref> तथा तीन बौद्ध मंदिरों मेदुत से पावोन होते हुये बोरोबुदुर तक समारोह मनाया जाता है।<ref name="walubi-The_Meaning_of_Procession">{{cite web | title=The Meaning of Procession | trans-title=शोभायात्रा का अर्थ | publisher=वालुबी (इन्डोनेसिया की बौद्ध परिषद्) | work=वैशाख | url=http://www.walubi.or.id/waisak/waisak_emakna_prosesi.shtml | accessdate=८ नवम्बर २०१४ | language=en | archive-date=2009-02-11 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090211113440/http://www.walubi.or.id/waisak/waisak_emakna_prosesi.shtml | dead-url=yes }}</ref> ====पर्यटन==== [[File:Borobudur on Vesak Day 2011.jpg|thumb|right|बोरोबुदुर में वैशाक उत्सव]] स्मारक इन्डोनेसिया में पर्यटकों के लिए मुख्य आकर्षण का केन्द्र है। सन् १९७४ में स्मारक को देखने २६०,००० पर्यटक आये जिनमें से ३६,००० विदेशी पर्यटक थे।<ref name="Hampton2004">{{cite journal| author=मार्क पी॰ हैम्पटन| title=Heritage, Local Communities and Economic Development|trans-title=विरासत, स्थानीय समुदाय और आर्थिक विकास | journal=एनल्स ऑफ़ टूरिज्म रिसर्च | doi=10.1016/j.annals.2004.10.010| volume=३२| issue=३| pages=७३५–७५९| year=२००५ | language = en}}</ref> [[१९९७ का एसियाई वित्तीय संकट|देश में अर्थव्यवस्था संकट]] से पूर्व १९९० के दशक के मध्य तक यह संख्या बढ़कर २५ लाख वार्षिक तक पहुँच गई (जिनमें से ८०% घरेलू पर्यटक थे)।<ref name="Sedyawati1997">{{cite conference|author=ई॰ सेड्यावती| title=Potential and Challenges of Tourism: Managing the National Cultural Heritage of Indonesia |trans-title=पर्यटन की सम्भावनायें और चुनौतियाँ: इन्डोनेसिया के राष्ट्रीय सांस्कृतिक धरोहर का प्रबन्धन | booktitle=Tourism and Heritage Management (पर्यटन और धरोहर प्रबन्धन)| editor=डब्ल्यू निरयंति (सम्पादन)| pages=२५–३५| publisher=गाजा माडा यूनिवर्सिटी प्रेस | location=योग्यकर्ता | year= १९९७ | language = en}}</ref> हालांकि पर्यटन विकास को स्थानीय समुदाय को शामिल नहीं करने के कारण हुये आकस्मिक विवाद के कारण आलोचनायें झेलनी पड़ी।<ref name="Hampton2004" /> वर्ष २००३ में बोरोबुदुर के छोटे व्यवसायियों और निवासियों ने प्रांतीय सरकार की तीनमंजिला मॉल परिसर बनाने और "जाभा दुनिया" को संवारने की योजना के विरोध में विभिन्न बैठकें आयोजित की तथा काव्यात्मक विरोध किया।<ref>{{cite news | url=http://www.time.com/time/printout/0,8816,501030203-411454,00.html | accessdate=८ नवम्बर २०१४ | title=Battle of Borobudur | trans-title=बोरोबुदुर के लिए लड़ाई | author=जेमी जेम्स | date=२७ जनवरी २००३ | publisher=[[टाइम (अंग्रेज़ी पत्रिका)|टाइम]] | language=en | archive-date=2007-09-30 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070930064236/http://www.time.com/time/printout/0,8816,501030203-411454,00.html | dead-url=yes }}</ref> [[पेसिफ़िक एसिया ट्रेवल एसोसिएशन|पाटा]] ग्राण्ड पेसिफिल पुरस्कार २००४, पाटा गोल्ड अवार्ड २०११ और पाटा गोल्ड अवार्ड २०१२ जैसे अंतर्राष्ट्रीय पर्यटन पुरस्कार भी बोरोबुदुर पुरातत्व उद्यान को मिले। जून २०१२ में बोरोबुदुर को विश्व के सबसे बड़े पुरातत्व स्थल के रूप में ''[[गिनिज वर्ल्ड रिकर्ड्स]]'' में शामिल किया गया।<ref>{{cite web |url=http://www.antaranews.com/berita/319963/candi-borobudur-dicatatkan-di-guinness-world-records |title=Candi Borobudur dicatatkan di Guinness World Records |trans-title=चण्डी बोरोबुदुर गिनिज वर्ल्ड रिकर्ड्स में |author= |date=५ जुलाई २०१२ |work= |publisher=अन्तरा न्यूज़ डॉट कॉम |language=id |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120709235121/http://www.antaranews.com/berita/319963/candi-borobudur-dicatatkan-di-guinness-world-records |archivedate=९ जुलाई २०१२ }}</ref> [[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Bezoekers van de Borobudur TMnr 20027041.jpg|thumb|बोरोबुदुर में पर्यटन]] ====संरक्षण==== युनेस्को ने वर्तमान संरक्षण की स्थिति में तीन विशिष्ट क्षेत्रों को चिह्नित किया है: (i) आगंतुकों द्वारा बर्बरता; (ii) स्थल के के दक्षिण-पूर्वी भाग में मिट्टी का कटाव; और (iii) लापता तत्वों का विश्लेषण और बहाली।<ref name="युनेस्को report"> {{cite web | title=Section II: Periodic Report on the State of Conservation | publisher=युनेस्को World Heritage | work=State of Conservation of the World Heritage Properties in the Asia-Pacific Region | url=http://whc.unesco.org/archive/periodicreporting/apa/cycle01/section2/592.pdf | accessdate=23 February 2010 }}</ref> नरम मिट्टी, अनेकों भूकम्प और भारी बारिश के कारण बनावट में अस्थिरता आने लगी। भूकम्प इसमें सबसे बड़े कारक रहे जिससे पत्थर गिरने लग गये और मेहराब उखड़ने लग गये लेकिन पृथ्वी भी अपने आप में तरंग गति करती है जिससे इसकी सरंचना में और अधिक विध्वंस हुआ।<ref name="युनेस्को report"/> इसकी बढ़ती हुई लोकप्रियता ने इसमें और अधिक यात्रियों को आकर्षित किया जिनमें से अधिकतर इन्डोनेसिया से थे। किसी भी जगह से न छुने चेतावनियाँ लिखने, ध्वनि-विस्तारक यंत्रों से नियमित तौर पर चेतावनी जारी करने और पहरेदारों की उपस्थिति के बावजूद उच्चावचों और मूर्तियों में बर्बरता सामान्य घटना एवं समस्या बनी रही और लगातार इसका ह्रास होता रहा। वर्ष २००९ तक, उस स्थान पर प्रतिदिन यात्रियों की संख्या को निश्चित करने अथवा अनिवार्य पर्यटन निर्देशित करने वाली कोई प्रणाली नहीं है।<ref name="युनेस्को report"/> अगस्त २०१४ में, बोरोबुदुर के सरंक्षण प्राधिकरण ने यात्रियों के जूतों से सीढ़ियों के पत्थर के गम्भीर रूप से घिसाई प्रतिवेदित की। सरंक्षण प्राधिकरण ने पत्थर की सीढ़ियों को सुरक्षित रखने के लिए उनके ऊपर लकड़ी का आवरण लगाने की योजना तैयार की, जैसा [[अंकोरवाट मंदिर|अंकोरवाट]] में है।<ref>{{cite web | title=Batu Tangga Candi Borobudur akan Dilapisi Kayu | author=I Made Asdhiana, Kompas.com | publisher=नेशनल ज्योग्राफिक इन्डोनेसिया | date=१९ अगस्त २०१४ | url=http://nationalgeographic.co.id/berita/2014/08/batu-tangga-candi-borobudur-akan-dilapisi-kayu | language=id | accessdate=८ नवम्बर २०१४ | archive-date=2014-11-08 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141108194302/http://nationalgeographic.co.id/berita/2014/08/batu-tangga-candi-borobudur-akan-dilapisi-kayu | dead-url=yes }}</ref> ====पुनर्वासन==== [[File:Borobudur route map.png|thumb|मेरापी पर्वत और योग्यकर्ता के सापेक्ष बोरोबुदुर की स्थिति।]] बोरोबुदुर अक्टूबर और नवम्बर २०१० में [[मेरापी पर्वत]] में भारी ज्वालामुखी विस्फोट से भारी मात्रा में प्रभावित हुआ। मंदिर परिसर से लगभग {{convert|28|km|mi|0}} दक्षिण-पश्चिम में स्थित ज्वालामुखी खड्ड की [[ज्वालामुखीय राख]] मंदिर परिसर में भी गिरी। ३ से ५ नवम्बर तक ज्वालामुखी विस्फोट के समय मंदिर की मूर्तियों पर {{convert|2.5|cm|in|0}} की राख की परत चढ़ गयी।<ref name=antara2983>{{cite web|author=|author2=| title = Covered in volcanic ash, Borobudur closed temporarily |trans-title=ज्वालामुखी की राख से आवरित, बोरोबुदुर अस्थायी रूप से बन्द | url =http://antaranews.com/en/news/1289042983/covered-in-volcanic-ash-borobudur-closed-temporarily | publisher = from, Magelang, C Java (अन्तरा न्यूज़) | date =६ नवम्बर २०१० | archiveurl=https://web.archive.org/web/20101109225131/http://www.antaranews.com/en/news/1289042983/covered-in-volcanic-ash-borobudur-closed-temporarily |archivedate=९ सितम्बर २०१० | language = en}}</ref> इससे आस-पास के पेड़-पौधों को भी नुकसान हुआ और विशेषज्ञों ने इस ऐतिहासिक स्थल को नुकसान की आशंका व्यक्त की। ५ से ९ नवम्बर तक मंदिर परिसर को राख की सफाई करने के लिए बन्द रखा गया।<ref>{{cite web | title = Borobudur Temple Forced to Close While Workers Remove Merapi Ash |trans-title=बोरोबुदुर मंदिर को बलपूर्वक बन्द किया गया जबकि मजदूर इसमें मेरापी की राख को साफ करेंगे | publisher = [[जकार्ता ग्लोब]] | date = ७ नवम्बर २०१० | url = http://www.thejakartaglobe.com/home/borobudur-temple-forced-to-close-while-workers-remove-merapi-ash/405343 | accessdate =८ नवम्बर २०१४ | language = en}}</ref><ref>{{cite web | title = Inilah Foto-foto Kerusakan Candi Borobudur |trans-title=ये बोरोबुदुर मंदिर में नुकसान का चित्रण हैं | language =इन्डोनेसियाई | publisher = ट्रिब्यून न्यूज़ | date = ७ नवम्बर २०१० | url = http://www.tribunnews.com/2010/11/07/inilah-foto-foto-kerusakan-candi-borobudur | accessdate =८ नवम्बर २०१४}}</ref> [[युनेस्को]] ने २०१० में मेरापी पर्वत से ज्वालामुखी विस्फोट के बाद बोरोबुदुर के पुनःस्थापन की लागत के रूप में यूएस$३० लाख दान दिया।<ref>{{cite news |url=http://www.thejakartapost.com/news/2011/02/17/borobudur%E2%80%99s-postmerapi-eruption-rehabilitating-may-take-three-years-official.html |title=Borobudur's post-Merapi eruption rehabilitating may take three years: Official |trans-title=बोरोबुदुर के मेरापी विस्फोट के बाद पुनःस्थापन में तीन वर्ष लग सकते हैं: अधिकारी |date=१७ फ़रवरी २०११ |language=en |access-date=2014-11-08 |archive-date=2011-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110806062514/http://www.thejakartapost.com/news/2011/02/17/borobudur%E2%80%99s-postmerapi-eruption-rehabilitating-may-take-three-years-official.html |dead-url=yes }}</ref> ५५,००० से अधिक पत्थरों की सिल्लियाँ बारिस के कारण किचड़ से बन्द हुई जलनिकासी प्रणाली की सफ़ाई के लिए हटाये गये। पुनःस्थापन नवम्बर २०११ तक समाप्त हुआ।<ref>{{cite web|url=http://www.thejakartapost.com/news/2011/06/28/borobudur-clean-finish-november.html |title=Borobudur clean-up to finish in November |trans-title=बोरोबुदुर की सफाई नवम्बर तक सम्पन्न होगी |publisher=द जकार्ता पोस्ट |date=२८ जून २०११ |accessdate=८ नवम्बर २०१४| language = en}}</ref> जनवरी २०१२ में दो जर्मन पत्थर सरंक्षण विशेषज्ञों ने उस स्थान पर मन्दिर का विश्लेषण करने तथा पत्थरों का दीर्घकालिक संरक्षण सुनिश्चित करने के लिए १० दिन व्यय किये।<ref>{{cite web|url=http://portal.unesco.org/geography/en/ev.php-URL_ID=15160&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html |title=Stone Conservation Workshop, Borobudur, Central Java, Indonesia, 11-12 January 2012 funded by the Federal Republic of Germany - &#124; युनेस्को Office in Jakarta |publisher=पोर्टल डॉट युनेस्को डॉट ओर्ग |date= |accessdate=८ नवम्बर २०१४| language = en}}</ref> जून में जर्मनी द्वितीय चरण के पुनःस्थापन के लिए युनेस्को को $१३०,००० देने के लिए सहमत हो गई जिसके अनुसार पत्थर सरंक्षण, [[सूक्ष्मजैविकी]], [[संरचना इंजीनियरी|सरंचना अभियांत्रिकी]] और [[रासायनिक अभियान्त्रिकी]] के छः विशेषज्ञ वहाँ पर जून में एक सप्ताह रहेंगे तथा सितम्बर अथवा अक्टूबर में इसका पुनः निरीक्षण करेंगे। इस तरह के प्रेरित कार्यों में संरक्षण गतिविधियों का शुभारम्भ हुआ। इसके अलावा इससे सरकारी कर्मचारियों के संरक्षण क्षमताओं तथा युवा सरंक्षण विशेषज्ञों को नया शुभारम्भ प्राप्त हुआ।<ref>{{cite web|url=http://www.thejakartaglobe.com/news/germany-supports-safeguarding-of-borobudur/523717 |title=Germany Supports Safeguarding of Borobudur |trans-title=जर्मनी बोरोबुदुर की सुरक्षा के लिए सहमत |publisher=द जकार्ता ग्लोब |date= १२ जून २०१२ |accessdate=८ नवम्बर २०१४ | language = en}}</ref> फ़रवरी २०१४ में योगकर्ता से २०० किलोमीटर पूर्व में स्थित पूर्वी जाभा में केलुड ज्वालामुखी में हुये विस्फोट से निकली ज्वालामुखी राख से प्रभावित होने के बाद बोरोबुदुर, [[प्रमबनन]] और [[रतु बोको महालय|रतु बोको]] सहित योग्यकर्ता और मध्य जाभा के बड़े पर्यटन आकर्षण यात्रियों के लिए बन्द कर दिये गये। कामगारों ने ज्वालामुखीय राख से बोरोबुदुर की सरंचना को बचाने के लिए प्रतिष्ठित स्तूप और मूर्तियों को आवरित कर दिया। १३ फ़रवरी २०१४ को केलुड ज्वालामुखी में विस्फोट हुआ जो योग्यकर्ता तक सुनायी दिया।<ref>{{cite news|title=Borobudur, Other Sites, Closed After Mount Kelud Eruption|date=१४ फ़रवरी २०१४ |url=http://www.thejakartaglobe.com/news/borobudur-other-sites-closed-after-mount-kelud-eruption/|publisher=जकार्ता ग्लोब |accessdate=८ नवम्बर २०१४ | language = en}}</ref> ====सुरक्षा खतरे==== २१ जनवरी १९८५ को [[१९८५ बोरोबुदुर बम विस्फोट|नौ बम विस्फोटो]] से नौ स्तूप बूरी तरह से क्षतिग्रस्त हो गये।<ref>{{cite news |title=1,100-Year-Old Buddhist Temple Wrecked By Bombs in Indonesia |trans-title=इन्डोनेसिया में १,१०० वर्ष पुराना बौद्ध मन्दिर को बंब विस्फोटो में भारी नुकसान |publisher=द मियामी हेराल्ड |date=२२ जनवरी १०८५ |url=http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=MH&s_site=miami&p_multi=MH&p_theme=realcities&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0EB3619008FD4B9F&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM |accessdate=८ नवम्बर २०१४ |language=en |archive-date=2019-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190331014119/http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=MH&s_site=miami&p_multi=MH&p_theme=realcities&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0EB3619008FD4B9F&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM |url-status=dead }}</ref><ref name="Tempo">{{cite web | title=Teror Bom di Indonesia (Beberapa di Luar Negeri) dari Waktu ke Waktu | trans-title=इन्डोनेसिया में (विदेशी) आतंकी बम विस्फोट से नुकसान | publisher=टेम्पो इंटेरेक्टीफ डॉट कॉम | work= | language=id | date=१७ अप्रैल २००४ | url=http://www.tempo.co.id/hg/timeline/2004/04/17/tml,20040417-01,id.html | archiveurl=https://web.archive.org/web/20140519115439/http://tempo.co.id/hg/timeline/2004/04/17/tml,20040417-01,id.html | archivedate=2014-05-19 | access-date=2014-11-08 | dead-url=yes }}</ref> सन् १९९१ में एक मुस्लिम धर्मोपदेशक हुसैन अली अल हब्स्याई को १९८० के दशक के मध्य में मंदिर पर हमले सहित शृंखलाबद्ध बम विस्फोटों की नीति तैयार करने के लिए [[आजीवन कारावास]] की सज़ा सुनायी।<ref>{{cite journal|author=हेरोल्ड क्राउच|authorlink=हेरोल्ड क्राउच |journal=इंस्टिट्यूट ऑफ़ साउथिस्ट एशियन स्टडीज |title=The Key Determinants of Indonesia's Political Future |trans-title=इन्डोनेसिया के राजनीतिक भविष्य के कुंजी निर्धारक |url=http://www.iseas.edu.sg/72002.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20040107044438/http://www.iseas.edu.sg/72002.pdf |archivedate=७ जनवरी २००४ |year=२००२ |issn=0219-3213|volume=७|format=पीडीएफ| language = en}}</ref> बम ले जाने वाले [[उग्रवाद|दक्षिणपंथी उग्रवादी]] समूह के दो अन्य सदस्यों को १९८६ में २० वर्ष की कारावास की सजा सुनाई गयी थी एवं एक अन्य व्यक्ति को १३-वर्ष कारावास की सजा मिली। २७ मई २००६ को मध्य जाभा के दक्षिणी तट पर [[रिक्टर पैमाना|रिक्टर पैमाने]] पर ६.२ तीव्रता के [[मई २००६ का जाभा भूकम्प|भूकम्प]] टकराया। इस घटना से योग्यकर्ता नगर के निकट के क्षेत्रों में गंभीर क्षति के साथ बहुत से लोग हताहत हुये लेकिन बोरोबुदुर को इससे अप्रभावित रहा।<ref>{{cite news|url=http://www.smh.com.au/news/world/an-ancient-wonder-reduced-to-rubble/2006/05/29/1148754940170.html |title=An ancient wonder reduced to rubble |trans-title=एक प्राचीन आश्चर्य मलबे में बदला |author=सेबेस्टियन बर्जर |date=३० मई २००६ |accessdate=८ नवम्बर २०१४ |publisher=द सिडनी मार्निंग हेराल्ड | language = en}}</ref> अगस्त २०१४ में [[आईएसआईएस]] की इन्डोनेसियाई शाखा ने सोशल मीडिया पर स्व-उद्धोषित किया कि वो बोरोबुदुर सहित इन्डोनेसिया के अन्य प्रतिमा परियोजनाओं को ध्वस्त करने की योजना बना रहे हैं। इसके बाद इन्डोनेसिया की पुलिस और सुरक्षा बलों ने बोरोबुदुर की सुरक्षा बढ़ा दी।<ref>{{cite web | title=Terkait Ancaman ISIS di Media Sosial, Pengamanan Candi Borobudur Diperketat | author=इका फ़िटरियाना/कोम्पस डॉट कॉम | publisher=नेशनल जियोग्राफिक इन्डोनेसिया | date=२२ अगस्त २०१४ | url=http://nationalgeographic.co.id/berita/2014/08/terkait-ancaman-isis-di-media-sosial-pengamanan-candi-borobudur-diperketat | language=id | accessdate=८ नवम्बर २०१४ | archive-date=2017-03-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170305201914/http://nationalgeographic.co.id/berita/2014/08/terkait-ancaman-isis-di-media-sosial-pengamanan-candi-borobudur-diperketat | dead-url=yes }}</ref> सुरक्षा सुधारों में मंदिर परिसर में [[क्लोज सर्किट टेलीविजन|सीसीटीवी]] निगरानी की मरम्मत, विस्तार और संस्थापन सहित रात का पहरा लगाना भी शामिल है। [[जिहादी]] समूह इस्लाम के कट्टर रूप का अनुसरण करते हैं जो [[मूर्ति-पूजा]], मुर्तियाँ जैसे किसी भी नृरूपी निरूपण का विरोध करते हैं। ==स्थापत्यकला== पुनर्निर्माण के दौरान बोरोबुदुर में पुरातात्विक उत्खनन ने सुझाव दिया कि बौद्ध अनुयायीओं के स्वामित्व से पूर्व बोरोबुदुर पहाड़ी पर प्राचीन भारतीय आस्था अथवा हिन्दू अनुयायियों द्वारा बड़ी मात्रा में निर्माण कार्य प्रारम्भ कर दिया था। संस्थान को इसके विपरीत कोई भी हिन्दू अथवा बौद्ध पुण्यस्थान संरचना नहीं मिली और इसी कारण से इसकी प्रारंभिक संरचना हिन्दू अथवा बौद्ध के स्थान पर स्थानीय जाभा संस्कृति के अनुरूप मानी जाती है।<ref name="Golden">{{cite book|title=Borobudur: Golden Tales of the Buddhas, Periplus Travel Guides Series |trans-title=बोरोबुदुर: बुद्ध की सुनहरी कहानियाँ, पेरिप्लस पर्यटन शृंखला |author=जॉन एन॰ मिक्सिक, मार्सेलो ट्रांकिनी |url=http://books.google.co.id/books?hl=id&id=MVoZGA2yfywC&q=Javanese+architecture#v=snippet&q=Javanese%20architecture&f=false|publisher=टटल पब्लिशिंग, १९९० |page=४६ |isbn=0945971907|accessdate=८ नवम्बर २०१४| language = en}}</ref> ===रूपांकन=== [[File:Borobudur Mandala hi.svg|thumb|left|[[मंडल]] रूप में बोरोबुदुर की भू-योजना।]] बोरोबुदुर को एक बड़े [[स्तूप]] के रूप में निर्मित किया गया और जब इसे ऊपर से देखा जाये तो यह विशाल [[वज्रयान|तांत्रिक बौद्ध]] ''[[मंडल]]'' का रूप प्राप्त करता है इसके साथ ही यह बौद्ध ब्रह्माण्ड विज्ञान और मन के स्वभाव को निरूपित करता है।<ref>{{cite conference|author=ए॰ वैमन| title=Reflections on the Theory of Barabudur as a Mandala |trans-title=मंडल के रूप में बोरोबुदुर के सिद्धान्त पर विचार| booktitle=Barabudu History and Significance of a Buddhist Monument (बोरोबुदु इतिहास और बौद्ध स्मारक का महत्त्व)| publisher=एसियाई हुमनीटीज़ प्रेस| location=बर्कले | year=१९८१ | language = en}}</ref> इसका मूल आधार वर्गाकार है जिसकी प्रत्येक भुजा {{convert|118|m|ft}} है।<ref>{{cite web |url=http://www.borobudurtourandtravel.com/package.php?pack=Unique%20Solo |title=Unique Solo Tours Package |trans-title=अनोखा एकल यात्रा पैकेज |publisher=बोरोबुदुर टूर्स & ट्रेवल |accessdate=८ नवम्बर २०१४ |language=en |archive-date=2014-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141108220238/http://www.borobudurtourandtravel.com/package.php?pack=Unique%20Solo |dead-url=yes }}</ref> इसमें नौ मंजिलें हैं जिनमें से नीचली छः वर्गाकार हैं तथा उपरी तीन वृत्ताकार हैं। उपरी मंजिल पर मध्य में एक बड़े स्तूप के चारों ओर बहत्तर छोटे स्तूप हैं। प्रत्येक स्तूप घण्टी के आकार का है जो कई सजावटी छिद्रों से सहित है। बुद्ध की मूर्तियाँ इन छिद्रयुक्त सहपात्रों के अन्दर स्थापित हैं। बोरोबुदुर का स्वरूप [[सोपान-पिरामिड]] से ली गयी है। इससे पहले इन्डोनेसिया में [[प्रागैतिहासिक इन्डोनेसिया|प्रागैतिहासिक]] [[ऑस्ट्रोनेशियाई लोग|ऑस्ट्रोनेशियाई]] [[महापाषाण]] संस्कृति में ''पुंडेन बेरुंडक'' नामक विभिन्न जमीनी दुर्ग और पत्थरों से सोपान-पिरामिड संरचना पायी गयी जिसकी खोज पंग्गुयांगां, किसोलोक और गुनुंग पडंग, [[पश्चिम जाभा]] में हुई। पत्थर से बने पिरामिडों के निर्माण निर्माण के पिछे स्थानीय विश्वास यह है कि पर्वतों और ऊँचे स्थानों पर पैतृक आत्माओं अथवा [[ह्यांग]] का निवास होता है। ''पुंडेन बेरुंडक'' सोपान-पिरमिड बोरोबुदुर की आधारभूत बनावट को महायान बौद्ध विचारों और प्रतीकों के साथ निगमित पाषाण परंपरा का विस्तार माना जाता है।<ref>{{cite book|title=Architecturalized Asia: Mapping a Continent through History |trans-title=स्थापत्य में एसिया: इतिहास के माध्यम से महाद्वीप का मानचित्रण |url=http://books.google.co.in/books?id=FCoWAgAAQBAJ&pg=PA128 |author=विमलिन रुजीवाचारकुल, एच॰ हेज़ल हान , केन तादशी ओशिमा, पीटर क्रिस्टेंसन |publisher=हांगकांग यूनिवर्सिटी प्रेस |year=२०१३ |isbn=9789888208050 |page=१२८ | language = en}}</ref> [[File:Borobudur Architectural Model.jpg|thumb|बोरोबुदुर का [[स्थापत्य मॉडल]]]] स्मारक के तीन भाग प्रतीकात्मक रूप से तीन लोकों को निरूपित करते हैं। ये तीन लोक क्रमशः कामधातु (इच्छाओं की दुनिया), रूपधातु (रूपों की दुनिया) और अरूपधातु (रूपरहित दुनिया) हैं। साधारण बौधगम्य अपना जीवन इनमें से निम्नतर जीवन स्तर इच्छाओं की दुनिया में रहता है। जो लोग अपनी इच्छाओं पर काबू प्राप्त कर लेते हैं वो प्रथम स्तर से ऊपर उठ जाते हैं और उस जगह पहुँच जाते हैं जहाँ से रूपों को देख तो सकते हैं लेकिन उनकी इच्छा नहीं होती। अन्त में पूर्ण बुद्ध व्यवहारिक वास्तविकता के जीवनस्तर से ऊपर उठ जाते हैं और यह सबसे मूलभूत तथा विशुद्ध स्तर माना जाता है। इसमें वो रूपरहित निर्वाण को प्राप्त होते हैं।<ref>{{cite web|author=तार्ताकोव, गैरी माइकल |work=Lecture notes for Asian Art and Architecture: Art & Design 382/582|publisher=आयोवा स्टेट यूनिवर्सिटी |title=Lecture 17: Sherman Lee's History of Far Eastern Art (Indonesia and Cambodja)|url=http://www.public.iastate.edu/~tart/arth382/lecture17.html|accessdate=९ नवम्बर २०१४| language = en}}</ref> [[संसार]] के जीवन चक्र से उपरी रूप जहाँ प्रबुद्ध आत्मा [[शून्यता]] के समान, सांसारिक रूप के साथ संलग्न नहीं होती, उसे पूर्ण खालीपन अथवा [[अनत्ता|अपने आप अस्तित्वहीन रखना]] आता है। ''कामधातु'' को आधार से निरूपित किया गया है, ''रूपधातु'' को पाँच वर्गाकार मंजिलों (सरंचना) से और ''अरूपधातु'' को तीन वृत्ताकार मंजिलों तथा विशाल शिखर स्तूप से निरूपित किया गया है। इन तीन स्तरों के स्थापत्य गुणों में लाक्षणिक अन्तर हैं। उदाहरण के लिए रूपधातु में मिलने वाले वर्ग और विस्तृत अलंकरण ''अरूपधातु'' के सरल वृत्ताकार मंजिल में लुप्त हो जाते हैं, जिससे रूपों की दुनिया को निरूपित किया जाता है–जहाँ लोग नाम और रूप से जुड़े रहते हैं—रूपहीन दुनिया में परिवर्तित हो जाते हैं।<ref>Soekmono (1976), पृष्ठ १७</ref> बोरोबुदुर में सामूहिक पूजा घूमते हुये तीर्थ के रूप में की जाती है। तीर्थयात्रियों का शिखर मंजिल तक जाने के लिए सीढ़ियां और गलियारा मार्गदर्शन करते हैं। प्रत्येक मंजिल [[आत्मज्ञान के चार चरण|आत्मज्ञान]] के एक स्तर को निरूपित करती है। तीर्थयात्रियों का मार्गदर्शन करने वाला पथ [[बौद्ध ब्रह्माण्ड विज्ञान]] को प्रतीकात्मक रूप में परिकल्पित करता है।<ref name="Ferschin2004">{{cite conference|title=Architecture as Information Space |trans-title=ज्ञान समष्टि के रूप में स्थापत्यकला |booktitle=8th Int. Conf. on Information Visualization|author=पीटर फेरसचिन और आंद्रेयास ग्रामेलोफेर |doi=10.1109/IV.2004.1320142|pages=१८१–१८६|year=२००४|publisher=[[इंस्टिट्यूट ऑफ़ इलेक्ट्रिकल एंड इलेक्ट्रॉनिक्स एनगिनीर्स इंजीनियर्स]]}}</ref> सन् १८८५ में आकस्मिक रूप से आधार में छुपी हुई सरंचना खोजी गयी।<ref name="kompas">{{cite news|publisher=[[कोम्पस]]|title=Borobudur Pernah Salah Design?|trans-title=बोरोबुदुर की बनावट गलत नहीं|language=id|url=http://www.kompas.com/kompas-cetak/0004/07/dikbud/boro09.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071226230646/http://www.kompas.com/kompas-cetak/0004/07/dikbud/boro09.htm|archivedate=2007-12-26|date=७ अप्रैल २०००|accessdate=९ नवम्बर २०१४|dead-url=no}}</ref> "छुपे हुये पाद" में उच्चावच भी शामिल हैं, जिनमें से १६० वास्तविक ''कामधातु'' के विवरण की व्याख्य करते हैं। इसके अलावा बच्चे हुये उच्चावच शिलालेखित चौखट हैं जिसमें मूर्तिकार ने नक्काशियों के बारे में कुछ आवश्यक अनुदेश लिखे थे।<ref name="p18">Soekmono (1976), पृष्ठ १८</ref> वास्तविक आधार के ऊपर झालरदार आधार बना हुआ है जिसका उद्देश्य आज भी रहस्य बना हुआ है। प्रारम्भिक विचारों के अनुसार पहाड़ी में विनाशकारी घटाव आने की स्थिति में वास्तविक आधार को आच्छादित करने के लिए हैं।<ref name="p18" /> अन्य मतों के अनुसार झालरदार आधार बनाने का कारण [[नगर नियोजन]] और स्थापत्य के बारे में प्राचीन भारतीय पुस्तक ''[[वास्तु शास्त्र]]'' के अनुसार छुपे हुये मूल आधार में बनावट दोष होना है।<ref name="kompas" /> इसके बावजूद चूँकि इसका निर्माण कार्य आरम्भ हो चुका था अतः झालरदार आधार का निर्माण पूर्ण सौंदर्य और धार्मिक विचारों का सुक्ष्मता से ध्यान रखकर किया गया। ==बुद्ध प्रतिमायें== [[File:Borobudur-perfect-buddha.jpg|thumb|left|upright|''[[धर्मचक्र|धर्मचक्र मुद्रा]]'' में बुद्ध की एक मूर्ति]] [[बौद्ध ब्रह्माडिकी]] को पत्थर पर उतारने की कहानी के अतिरिक्त भी बोरोबुदुर में बुद्ध की विभिन्न मूर्तियाँ मौजूद हैं। इसमें पैर पर पैर रखकर [[पद्मासन]] स्थिति वाली मूर्तियाँ पाँच वर्गाकार चबूतरों पर (''रुपधातु'' स्तर) के साथ-साथ उपरी चबूतरे (''अरुपधातू'' स्तर) मौजूद हैं। ''रुपधातु'' स्तर पर देवली में बुद्ध की प्रतिमायें स्तंभवेष्टन (वेदिका) के बाहर पंक्तियों में क्रमबद्ध हैं जिसमें उपरी स्तर पर मूर्तियों की संख्या लगातार कम होती है। प्रथम वेदिका में १०४ देवली, दूसरी में ८८, तीसरी में ७२, चौथी में ७२ और पाँचवी में ६४ देवली हैं। कुल मिलाकर ''रुपधातु'' स्तर तक ४३२ बुद्ध की मूर्तियाँ हैं।<ref name="p35-36">Soekmono (1976), पृष्ठ ३५–३६</ref> ''अरुपधातु'' स्तर (अथवा तीन वृत्ताकार चबूतरों पर) पर बुद्ध की मूर्तियाँ स्तूपों के अन्दर स्थित हैं। इसके प्रथम वृत्ताकार चबूतरे पर ३२ स्तूप, दूसरे पर २४ और तीसरे पर १६ स्तूप हैं जिसका कुल ७२ स्तूप होता है।<ref name="p35-36" /> मूल ५०४ बुद्ध मूर्तियों में से ३०० से अधिक क्षतिग्रस्थ (अधिकतर का सिर गायब है) हो चुकी हैं और ४३ मूर्तियाँ गुम हैं। स्मारक की खोज होने तक मूर्तियों के सिर पाश्चात्य संग्राहलयों द्वारा संग्रह की वस्तु के रूप में चोरी कर लिया।<ref>{{cite journal| title=Acquisition |trans-title=अर्जन |journal=क्रिटिकल इन्क्वायरी |author=हीराम डब्ल्यू वुडवर्ड जूनियर |volume=६ |issue=२ |year=१९७९ |pages=२९१–३०३| doi=10.1086/448048 | language = en}}</ref> बोरोबुदुर से बुद्ध की मूर्तियों के इन शिर्षमुखों में से कुछ अब [[ऐम्स्टर्डैम]] के [[ट्रोपेन म्यूजियम]] और [[लंदन]] के [[ब्रिटिश संग्रहालय]] सहित विभिन्न संग्राहलयों में देखे जा सकते हैं।<ref>{{Cite web | url = http://www.bbc.co.uk/ahistoryoftheworld/objects/CPbWMMoFSnmUlSHF3dkf5A# | title = Borobudur Buddha head |trans-title=बोरोबुदुर बुद्ध के मस्तिष्क | date = जून २०१० | publisher = [[बीबीसी]] | accessdate = ५ नवम्बर २०१४ | quote = A history of world, The British Museum (विश्व का इतिहास, [[ब्रिटिश संग्रहालय]]) | language = en }}</ref> [[File:WLANL - Pachango - Tropenmuseum - Kop Borobudur.jpg|thumb|upright|[[ट्रोपेनमुसुम]], एम्स्टर्डम में बोरोबुदुर बुद्ध प्रतिमा का मस्तिष्क।]] [[File:Headless buddha.jpg|thumb|upright|बोरोबुदुर में मस्तिष्क रहित बुद्ध की मूर्ति, इसकी खोज के बाद कई मूर्तियाँ विदेशों में संग्राहलयों में रखने के लिए चोरी हो गई।]] [[File:Borobudur Lion Guardian.jpg|thumb|upright|शेर द्वारपाल]] पहली नज़र में बुद्ध की सभी मूर्तियाँ समरूप प्रतीत होती हैं लेकिन उन सभी मुर्तियों की ''[[मुद्रा]]'' अथवा हाथों की स्थिति में अल्प भिन्नता है। इनमें ''मुद्रा'' के पाँच समूह हैं: उत्तर, पूर्व, दक्षिण, पश्चिम और शिरोबिंदु। ये सभी मुद्रायें [[महायान]] के अनुसार पाँच क्रममुक्त दिक्सूचक को निरुपित करती हैं। प्रथम चार वेदिकाओं में पहली चार ''मुद्रायें'' (उत्तर, पूर्व, दक्षिण और पश्चिम) में प्रत्येक मूर्ति कम्पास की एक दिशा को निरुपित करता है। पाँचवी वेदिका में बुद्ध की मूर्ति और उपरी चबूतरे के ७२ स्तूपो में स्थित मूर्तियाँ समान ''मुद्रा'' (शिरोबिंदु) में हैं। प्रत्येक मुद्रा में 'पाँच ध्यानी बुद्ध' में से किसी एक को निरूपित करती है जिनमें प्रत्येक का अपना प्रतीकवाद है।<ref>{{cite book|title=The Twilight Language: Explorations in Buddhist Meditation and Symbolism|trans-title=अस्पष्ट भाषा: बौद्ध ध्यान और प्रतीकों की व्याख्या |author= रॉड्रिक एस बुकनेल और मार्टिन स्टुअर्ट-फॉक्स |publisher= रूटलेज |location=यूके |year=१९९५ |isbn=0-7007-0234-2 | language = en}}</ref> ''प्रदक्षिणा'' अथवा दक्षिणावर्त परिक्रमा (घड़ी की दिशा में परिक्रमा) के अनुसार पूर्व से आरम्भ करते हुये बोरोबुदुर में बुद्ध की मुर्तियों की मुद्रा निम्न प्रकार है: {| class="wikitable sortable" style="width:60%;" |- ! style="width:70px;"|प्रतिमा ! style="width:70px;"|मुद्रा ! style="width:140px;"|प्रतीकात्मक अर्थ ! style="width:80px;"|ध्यानी बुद्ध ! style="width:60px;"|प्रधान दिग्बिन्दु ! style="width:100px;"|प्रतिमा की स्थति |- |[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Boeddhabeeld van de Borobudur TMnr 10016277.jpg|70px]] |''भूमिस्पर्श मुद्रा'' |पृथ्वी साक्षी है |[[अक्षोभ्य]] | पूर्व | प्रथम चार पूर्वी वेदिकाओं में ''रूपधातु'' झरोखे पर |- |[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Boeddhabeeld van de Borobudur TMnr 60013976.jpg|70px]] |''वार मुद्रा'' |परोपकार, दान देने |[[रत्नसम्भव]] |दक्षिण |प्रथम चार दक्षिण वेदिकाओं में ''रूपधातु'' झरोखे पर |- |[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Boeddhabeeld van de Borobudur voorstellende Dhyani Boeddha Amitabha TMnr 10016276.jpg|70px]] |''ध्यान मुद्रा'' |एकाग्रता और ध्यान |[[अमिताभ]] |पश्चिम |प्रथम चार पश्चिमी वेदिकाओं में ''रूपधातु'' झरोखा |- |[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Boeddhabeeld van de Borobudur voorstellende Dhyani Boeddha Amogasiddha TMnr 10016274.jpg|70px]] |''अभय मुद्रा'' |साहस, निर्भयता |[[अमोघसिद्धि]] |उत्तर |प्रथम चार उत्तरी वेदिकाओं में ''रूपधातु'' झरोखा |- |[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Boeddhabeeld van de Borobudur voorstellende Dhyani Boeddha Vairocana TMnr 10015947.jpg|70px]] |''वितर्क मुद्रा'' |तर्क और पुण्य |[[वैरोचन]] |शिरोबिंदु |सभी दिशाओं में पाँचवी (सबसे उपरी) वेदिका के ''रूपधातु'' झरोखे |- |[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Boeddhabeeld van de Borobudur TMnr 60019836.jpg|70px]] |''[[धर्मचक्र|धर्मचक्र मुद्रा]]'' |घूमता हुआ ''धर्म'' (कानून) का पहिया |[[वैरोचन]] |शिरोबिंदु |तीन परिक्रमा वाले चबूतरों के छिद्रित ७२ स्तूपों में ''अरूपधातु'' |} ==चित्र दीर्घा== ===उच्चावचों की चित्र दीर्घा=== <gallery mode=packed> File:Borobudur ship.JPG|<small>[[बोरोबुदुर जहाज|बोरोबुदुर में जहाज]] के उच्चावच प्रपट्ट।</small> File:Musician Borobudur.jpg|<small>संगीत कला का प्रदर्शन करते संगीतकार, सम्भवतः [[गमेलन]] का प्रारम्भिक रूप।</small> File:Apsara Borobudur.jpg|<small>बोरोबुदुर की [[अप्सरा]]। </small> File:Sailendra King and Queen, Borobudur.jpg|<small>अपनी प्रजा के साथ राजा और रानी के दृश्य।</small> File:Borobudur relief 3.jpg|<small>गलियारे की दिवार का एक उच्चावच।</small> File:Borobudur Keris.jpg|<small>एक हथियार, सम्भवतः केरिस का प्रारम्भिक रूप।</small> File:Borobodur2.jpg|<small>एक उत्कीर्णित पत्थर।</small> File:Tara Borobudur 3.jpg|<small>चमारा के साथ [[तारा (बौद्ध धर्म)|तारा]]</small> File:Tara Borobudur 2.jpg|<small>कमल के फूल के साथ सुरसुन्दरी</small> File:029 LalitavistaraDeva listening to Dhamma.jpg|<small>एक उच्चावच का दृश्य</small> </gallery> ===बोरोबुदुर दीर्घा=== <gallery mode=packed> File:World Heritage inscription of Borobudur Temple 1991.jpg|<small>बोरोबुदुर मंदिर का विश्व धरोहर शिलालेख</small> File:The procedures visiting Borobudur Temple.jpg|<small>बोरोबुदुर मंदिर में भ्रमण करने के लिए दिशा-निर्देशक</small> File:The inscription of Borobudur restoration in 1973.jpg|<small>इन्डोनेसिया के पूर्व राष्ट्रपति सोेहरटो द्वारा १९७३ में बोरोबुदुर की मरम्मत का शिलालेख</small> File:Scaterred Antefix - decorative architectural ornament either on the top of balustrade on Borobudur temple wall.jpg|<small>कर्मविभांगगा संग्राहलय में बोरोबुदुर मंदिर के बिखरे हुये भाग। लोग आजतक इनकी मूल स्थिति ज्ञात नहीं कर पाये।</small> File:The Unfinished Buddha of Borobudur at Karmawibhangga Museum.jpg|<small>[[कर्मविभांगगा संग्राहलय]] में बोरोबुदुर के मुख्य स्तूप का [[अधूरा बुद्ध]]। लोग इसपर उपहार चढ़ाते हैं <!--please anyone tralanslate it--> On its back is ''chattra'' or three leveled parasol which was dismantled from the top of Borobudur's main stupa because of frequent lightning.।</small> File:Borobudur Stupas from the ninth levels.jpg|<small>नौंवे स्तर से बोरोबुदुर स्तूप</small> File:Buddha in the Stupa Borobudur.jpg|<small>एक स्तूप के अन्दर बुद्ध प्रतिमा</small> </gallery> ==टिप्पणी== {{टिप्पणीसूची|2}} ==सन्दर्भ== {{refbegin}} * {{cite book|author=Parmono Atmadi|title=Some Architectural Design Principles of Temples in Java: A study through the buildings projection on the reliefs of Borobudur temple|publisher=गजह माडा यूनिवर्सिटी प्रेस|location=योग्याकर्ता|year=१९८८ |isbn=979-420-085-9|languag=अंग्रेज़ी}} * {{cite book|author=Jacques Dumarçay|title=Borobudur|others=trans. and ed. by Michael Smithies|edition=2nd|location=सिंगापुर |publisher=ऑक्सफ़ोर्ड यूनिवर्सिटी प्रेस |year=१९९१ |isbn=0-19-588550-3| language = en}} * {{cite book|author=Luis O. Gómez and Hiram W. Woodward, Jr. |title=Barabudur: History and Significance of a Buddhist Monument |url=https://archive.org/details/barabuurhistorys0000unse |location=बर्कले |year=१९८१ |isbn=0-89581-151-0|publisher=यूनिवर्सिटी ऑफ़ कैलिफ़ोर्निया| language = en}} * {{cite book|author=John Miksic|title=Borobudur: Golden Tales of the Buddhas|isbn=0-87773-906-4|year=१९९० |publisher=[[शम्भाला पब्लिकेशन्स]]|location=बोस्टन | language = en}} * {{cite journal|title=Chandi Borobudur: A Monument of Mankind|author=Soekmono|publisher=युनेस्को प्रेस |location=पेरिस |year=१९७६ |url=http://unesdoc.unesco.org/images/0002/000200/020097E.pdf#search=%22soekmono%20chandi%20borobudur%22| accessdate=६ नवम्बर २०१४| language = en}} * {{cite book | author = R. Soekmono, J.G. de Casparis, J. Dumarçay, P. Amranand and P. Schoppert| title = Borobudur: A Prayer in Stone| publisher = आर्चीपेलगो प्रेस | year = १९९० | location = सिंगापुर | isbn = 2-87868-004-9| language = en}} {{refend}} ==इन्हें भी देखें== *[[ललितविस्तर सूत्र]] *[[महात्मा बुद्ध]] ==बाहरी कड़ियाँ== {{Commons category|Borobudur|बोरोबुदुर}} {{wikivoyage|Borobudur|बोरोबुदुर}} * [https://web.archive.org/web/20141023001559/http://www.borobudurpark.com/ आधिकारिक जालस्थल] * [http://whc.unesco.org/en/list/592 युनेस्को साइट] * [http://rubens.anu.edu.au/htdocs/bycountry/indonesia/borobudur/ बोरोबुदुर पर ऑस्ट्रेलियाई राष्ट्रीय विश्वविद्यालय के अनुसंधान परियोजना] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718090136/http://rubens.anu.edu.au/htdocs/bycountry/indonesia/borobudur/ |date=2014-07-18 }} * [http://masterpieces.asemus.museum/borobudur/ बोरोबुदुर के गुप्त विश्लेषण] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141228053135/http://masterpieces.asemus.museum/borobudur/ |date=2014-12-28 }} * [http://ghn.globalheritagefund.org/?id=856/ वैश्विक धरोहर नेटवर्क पर बोरोबुदुर का अन्वेषण] * [http://www.indiamonuments.org/Indonesia/Indonesia%2001.htm बोरोबुदुर स्तूपों के चित्र] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141021181846/http://www.indiamonuments.org/Indonesia/Indonesia%2001.htm |date=2014-10-21 }} [[श्रेणी:बौद्ध तीर्थ स्थल]] [[श्रेणी:इण्डोनेशिया]] [[श्रेणी:इन्डोनेसिया में बौद्ध धर्म]] [[श्रेणी:बौद्ध विहार]] [[श्रेणी:इन्डोनेसियाक विश्व सम्पदा क्षेत्रसभ]] qefsqdwrcu1uy11dfzmrzwyx3wolwd5 त्रिपुरारि 0 40701 281541 279318 2026-10-11T02:49:23Z InternetArchiveBot 10060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 281541 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = त्रिपुरारि | image = Authors official image - 2019 (2).png | birthname = त्रिपुरारि कुमार शर्मा | birth_date = {{Birth date and age|df=y|1988|12|05}} | birth_place = [[समस्तीपुर]], भारत | occupation = {{flatlist| * [[कवि]] * गीतकार * रचयिता * पटकथा लेखक }} | awards = लिट्-ओ-फ़ेस्ट बेस्ट मैन्युस्क्रिप्ट अवार्ड (2018), योरकोट हिमायलन रायटिंग फ़ेलोशिप (2017) | website = {{URL|tripurariverse.substack.com}} }} '''त्रिपुरारि''' नाम सँ प्रसिद्ध '''त्रिपुरारि कुमार शर्मा''' (English: Tripurari, Urdu: تری پراری; जन्म 5 दिसम्बर 1988), कवि, गीतकार, रचयिता आ पटकथा लेखक छथिन।<ref>{{cite news | url=https://www.patnanow.com/tripurari-first-book-from-sahityacademy-nai-delhi/ | title=साहित्य अकादेमी ने प्रकाशित किया त्रिपुरारि का पहला कविता-संग्रह | website=Patna Now | date=23 October 2021}}</ref><ref>{{cite news | url=https://lehren.com/entertainment/bollywood/alka-yagnik-gifts-the-music-industry-its-latest-love-anthem/90451/ | title=Alka Yagnik Gifts The Music Industry It’s Latest Love Anthem! | newspaper=LEHREN | date=29 July 2021 | access-date=3 October 2021 | archive-date=5 October 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211005051843/https://lehren.com/entertainment/bollywood/alka-yagnik-gifts-the-music-industry-its-latest-love-anthem/90451/ | dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.rekhta.org/poets/tripurari/profile | title=Profile of Tripurari | website=Rekhta}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.livehindustan.com/bihar/samastipur/story-lal-tripurari-of-rosada-wrote-a-collection-of-poems-39-osak-bunn-39-in-maithili-4892578.html | title=रोसड़ा के लाल त्रिपुरारि ने मैथिली में कविता संग्रह 'ओसक बुन्न' | website=हिन्दुस्तान | date=23 October 2021 }}</ref><ref>{{cite news | url=https://navjeevanexpress.com/urdu-poet-tripurari-kumar-sharma-takes-part-in-iitgn-virtual-hindi-diwas-celebration/ | title=Urdu poet Tripurari Kumar Sharma takes part in IITGN virtual ‘Hindi Diwas’ celebration | newspaper=Navjeevan Express | date=14 September 2021 | access-date=3 October 2021 | archive-date=5 October 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211005051844/https://navjeevanexpress.com/urdu-poet-tripurari-kumar-sharma-takes-part-in-iitgn-virtual-hindi-diwas-celebration/ | dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite news | url=https://indiaeducationdiary.in/iit-gandhinagar-celebrated-hindi-diwas-with-virtual-performances-2/ | title=IIT Gandhinagar Celebrated ‘Hindi Diwas’ With Virtual Performances | newspaper=India Education Diary | date=14 September 2021 | access-date=3 October 2021 | archive-date=5 October 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211005051843/https://indiaeducationdiary.in/iit-gandhinagar-celebrated-hindi-diwas-with-virtual-performances-2/ | url-status=dead }}</ref> वर्ष 2019 मे त्रिपुरारिक कविता महाराष्ट्र स्टेट बोर्डक ग्यारहम कक्षा मे सम्मिलित भेल।<ref>{{cite news | url=https://duta.in/news/2019/7/16/%E0%A4%AC%E0%A4%B9%E0%A4%B0-%E0%A4%95-%E0%A4%95%E0%A4%B5-%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%B0-%E0%A4%95-%E0%A4%95%E0%A4%B5%E0%A4%A4-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A4%B7%E0%A4%9F%E0%A4%B0-%E0%A4%95-11%E0%A4%B5-%E0%A4%AE-%E0%A4%B6%E0%A4%AE%E0%A4%B2-%E0%A4%86%E0%A4%B0%E0%A4%B8-%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%A6-%E0%A4%B8%E0%A4%B9-%E0%A4%95-%E0%A4%AA%E0%A4%A4-%E0%A4%B9-%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%B0-a1436f86-a7c4-11e9-b7c4-5a1ac454045c2999511.html | title=बिहार के कवि त्रिपुरारि की कविता महाराष्ट्र के 11वीं में शामिल | newspaper=Duta.In | date=16 July 2019}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.livehindustan.com/bihar/samastipur/story-now-tripurari-39-s-poem-will-be-taught-in-delhi-schools-3651749.html | title=अब दिल्ली के स्कूलों में पढ़ायी जाएगी त्रिपुरारि की कविता | newspaper=हिंदुस्तान | date=27 November 2020 | access-date=3 October 2021 | archive-date=5 October 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211005053346/https://www.livehindustan.com/bihar/samastipur/story-now-tripurari-39-s-poem-will-be-taught-in-delhi-schools-3651749.html | url-status=dead }}</ref> आ वर्ष 2020 मे भारती भवनक आठम कक्षाक हिंदी पाठ्यपुस्तक मे शामिल भेल।<ref>{{cite news | url=https://www.prabhatkhabar.com/prabhat-literature/poetry-of-young-poet-tripurari-will-now-be-taught-in-delhi-schools-too-after-maharashtra-vwt | title=महाराष्ट्र के बाद अब दिल्ली के स्कूलों में भी पढ़ाई जाएगी बिहार के युवा कवि त्रिपुरारि की कविताा | newspaper=प्रभात ख़बर | date=26 November 2020}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.patnanow.com/tag/tripurari | title=रचनाओं की गहराई के साथ उम्र का कोई ताल्लुक़ नहीं : त्रिपुरारि | newspaper=Patna Now | date=19 July 2019}}</ref> सम्प्रति त्रिपुरारि मुम्बईमे रहि क’ स्वतंत्र रूपसँ सिनेमा/टीवीक लेल गीत आ स्क्रिप्ट लिखैत छैथ। == प्रारंभिक जीवन और शिक्षा == त्रिपुरारिक जन्म एकटा हिंदू परिवार में राम नारायण शर्मा और उर्मिला देवीक घर मे, [[समस्तीपुर|समस्तीपुर, बिहार]], भारत में भेल। आरम्भिक शिक्षा-दीक्षा गाँव आ पटना मे, फेर दिल्ली विश्वविद्यालय सँ हिंदी आ उर्दू साहित्य के अध्ययन। == आजीविका == == गीतकार == त्रिपुरारि 2024 में [[ए वेडिंग स्टोरी]] फ़िल्मक लेल आ [[नाम नामक निशान]] वेब सीरीज़क लेल गीत लिखलखिन।<ref>{{cite news | url=https://www.thestatesman.com/entertainment/bollywood/arzi-song-vaibhav-tatwawadi-and-mukti-mohans-sparkling-chemistry-in-a-wedding-story-1503337142.html/ | title=‘Arzi’ song: Vaibhav Tatwawadi and Mukti Mohan’s sparkling chemistry in ‘A Wedding Story’ | newspaper=The Statesman | date=29 August 2024}}</ref><ref>{{cite news | url=https://theprint.in/feature/look-at-vaibhav-tatwawadi-mukti-mohans-chemistry-in-arzi-song-from-a-wedding-story/2243413/ | title=Look at Vaibhav Tatwawadi, Mukti Mohan’s chemistry in ‘Arzi’ song from ‘A Wedding Story’ | newspaper=The Print | date=29 August 2024}}</ref> 2016 में, [[जी टिभी|ज़ी टीवीक]] लेल संयुक्त सीरीज़क शीर्षक गीत लिखने छलखिन।<ref>{{cite news | url=https://www.patnanow.com/conversation-with-tripurari-kumar-sharma/ | title=किसी रिश्ते का न होना भी एक रिश्ता है : त्रिपुरारि | newspaper=Patna Now | date=19 September 2016}}</ref> मुदा, उ टी-सीरीज़, ज़ी म्यूज़िक कंपनी,<ref>{{cite news | url=https://timesofindia.indiatimes.com/videos/entertainment/music/hindi/check-out-new-hindi-trending-song-music-video-laut-aao-maa-sung-by-anong-singpho-oupseng-namchoom/videoshow/82367616.cms | title=Check Out New Hindi Trending Song Music Video - 'Laut Aao Maa' Sung By Anong Singpho, Oupseng Namchoom | newspaper=Times of India | date=3 May 2021}}</ref><ref>{{cite news | url=https://timesofindia.indiatimes.com/videos/entertainment/music/hindi/latest-hindi-song-dostana-sung-by-zubin-sinha-munawwar-ali/videoshow/65340188.cms? | title=Latest Hindi Song Dostana Sung By Zubin Sinha & Munawwar Ali | newspaper=Times of India | date=9 August 2018}}</ref><ref>{{cite news | url=https://timesofindia.indiatimes.com/videos/entertainment/music/hindi/latest-hindi-song-jaana-kahan-sung-by-poorvi-koutish/videoshow/67195237.cms? | title=Latest Hindi Song Jaana Kahan Sung By Poorvi Koutish | newspaper=Times of India | date=21 December 2018}}</ref> सारेगामा<ref>{{cite news | url=http://www.radioandmusic.com/entertainment/editorial/news/210802-aslam-khans-see-saw-entertainment-hits-the | title=Aslam Khan's See Saw entertainment hits the melodious strings in hearts with Saregama, Alka Yagnik and Zain Imam in the Most Romantic Song of the Year – "Mujhko Mana Lena" | newspaper=Radioandmusic.com | date=2 August 2021}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.latestly.com/india/information/singer-ashok-ojhas-latest-romantic-track-mujhko-mana-lena-with-alka-yagnik-will-leave-the-fans-in-a-frenzy-2728239.html | title=Singer Ashok Ojha’s Latest Romantic Track ‘Mujhko Mana Lena’ With Alka Yagnik Will Leave the Fans in a Frenzy | newspaper=Latestly.com | date=9 August 2021}}</ref><ref>{{cite news | url=https://timesofindia.indiatimes.com/videos/entertainment/music/hindi/watch-hindi-latest-romantic-blockbuster-song-music-video-mujhko-mana-lena-sung-by-alka-yagnik-and-ashok-ojha/videoshow/85682848.cms | title=Watch Hindi Latest Romantic Blockbuster Song Music Video - 'Mujhko Mana Lena' Sung By Alka Yagnik And Ashok Ojha | newspaper=Times of India | date=28 August 2021}}</ref><ref>{{cite news | url=https://timesofindia.indiatimes.com/videos/entertainment/music/hindi/check-out-new-hindi-trending-song-music-video-mujhko-mana-lena-sung-by-alka-yagnik-and-ashok-ojha/videoshow/84852813.cms | title=Check Out New Hindi Trending Song Music Video - 'Mujhko Mana Lena' Sung By Alka Yagnik And Ashok Ojha | newspaper=Times of India | date=30 July 2021}}</ref> आ इंडी म्यूज़िक लेबल<ref>{{cite news | url=https://timesofindia.indiatimes.com/videos/entertainment/music/hindi/latest-hindi-song-shukriya-sung-by-debojit-saha/videoshow/71816663.cms | title=Latest Hindi Song 'Shukriya' Sung By Debojit Saha | newspaper=Times of India | date=30 October 2019}}</ref> केँ लेल बहुते एकल आ एल्बम लिखलखिन।<ref>{{cite news | url=https://www.livehindustan.com/bihar/samastipur/story-song-written-by-chhaya-rosda-39-s-tripurari-on-youtube-3055802.html | title=यू ट्यूब पर छाया रोसड़ा के त्रिपुरारी का लिखा गीत | newspaper=हिंदुस्तान | date=28 February 2020}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.indulgexpress.com/culture/music/2021/jul/30/singer-songwriter-trishita-recs-onwhat-it-means-to-be-a-creator-at-the-moment-34957.html | title=Singer-songwriter Trishita Recs on what it means to be a creator at the moment | newspaper=Indian Express | date=30 July 2021}}</ref> == लेखक == त्रिपुरारि मुख्य रूप सँ [[उर्दु भाषा|उर्दू]], [[हिन्दी भाषा|हिंदी]] आ [[मैथिली भाषा]] में लिखै छथिन,<ref>{{cite news | url=https://www.afaqs.com/news/digital/47330_craftsvillacom-celebrates-indian-womanhood | title=Craftsvilla.com celebrates Indian womanhood | newspaper=afaqs.com | date=4 March 2016}}</ref><ref>{{cite news | url=https://postmannews.com/yatra-with-aanchal-and-quirksmith-collaborate-to-bring-live-the-soulful-composition-mainu-khul-ke-nacchan-de/ | title=Yatra With Aanchal and Quirksmith collaborate to bring live the soulful composition “Mainu khul ke nacchan de” | newspaper=afaqs.com | date=28 August 2019 | access-date=3 October 2021 | archive-date=1 October 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211001164031/https://postmannews.com/yatra-with-aanchal-and-quirksmith-collaborate-to-bring-live-the-soulful-composition-mainu-khul-ke-nacchan-de/ | dead-url=yes }}</ref> ; मुदा अन्य भाषा जेना ब्रज भाषा, खड़ी बोली आ [[पञ्जाबी भाषा|पंजाबी]] मे सेहो लिखै छथिन। [[ओसक बुन्न]] (मैथिली कविता-संग्रह), [[नॉर्थ कैम्पस]] (उर्दू कहानी-संग्रह) आ [[आख़िरी इश्क़]] (नॉवेल) हुनकर प्रकाशित पुस्तक अछि।<ref>{{cite news | url=https://www.dawn.com/news/1512302 | title=How Ramayana fired the imagination of Urdu poets | newspaper=DAWN | date=23 October 2019}}</ref><ref>{{cite news | url=https://indianexpress.com/article/lifestyle/ramayana-epic-urdu-language-allama-iqbal-6096896/ | title=Migrations in Verse: Lovers of Urdu gathered to read poetry on Lord Ram and the Ramayana | newspaper=Indian Express | date=1 November 2019}}</ref><ref>{{cite news | url=https://hindi.thequint.com/voices/opinion/ramayana-influence-on-urdu-poets-hindu-epics-many-versions-scriptures-ram-lakshman-sita-raavan | title=राम के नाम: किस तरह रामायण ने उर्दू शायरों की सोच को परवान चढ़ाया? | newspaper=The Quint | date=20 October 2019}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.thequint.com/voices/opinion/urdu-poets-ramayana-many-versions-hindu-epics-scriptures-ram-lakshman-sita-raavan | title=‘Ram ke Naam’: How Ramayana Fired the Imagination of Urdu Poets | newspaper=The Quint | date=18 October 2019}}</ref> == काम == === फ़िल्म === {| class="wikitable" !वर्ष !शीर्षक !निदेशक !कलाकार !श्रेय !भाषा |- |2020 |''There Is No Human (कोई इंसान नहीं है)'' |जैकी आर. बाला |सोनाली शर्मिष्ठा मोहंती, क्षितिज शर्मा |गीतकार |[[हिन्दी]] |- |2022 |''[[मोदी जी की बेटी]]'' |एडी सिंह |[[अवानी मोदी]], विक्रम कोचर, पितोबाश |संंवाद लेखक |[[हिन्दी]] |- |2024 |''[[ए वेडिंग स्टोरी]]'' |अभिनव पारिख |वैभव तत्ववादी, [[मुक्ति मोहन]], मोनिका चौधरी, अक्षय आनंद, |गीतकार |[[हिन्दी]] |- |} === टेलीविजन === {| class="wikitable" !वर्ष !टीवी शो !चैनल !श्रेय |- |2014 |''स्पिरिट ऑफ़ इंडिया'' |ज़ी टीवी (अंग्रेज़ी संस्करण डिस्कवरी पर ऑन एअर्ड) |पटकथा लेखक |- |2015 |''कुछ बातें कुछ यादें विद [[अन्नू कपूर]]'' |सोनी मिक्स |पटकथा लेखक |- |2015 |''लाइट कैमरा किस्से विद [[शेखर सुमन]]'' |सेट मैक्स |पटकथा लेखक |- |2016 |''संयुक्त टीवी सीरीज'' |जी टीवी |गीतकार |- |2016 |''ओम शांति ओम'' |स्टार भारत |गीतकार |- |2022 |''कुंडली भाग्य'' |जी टीवी |गीतकार |- |2024 |''नाम नामक निशान'' |ऐमज़ॉन मिनी टीवी |गीतकार |- |2023 |द न्यूज़रीडर (सीज़न 2) |नेटफ़्लिक्स |हिन्दी संवाद अनुवादक |- |2024 |यंग शेल्डन (सीज़न 7) |नेटफ़्लिक्स |हिन्दी संवाद अनुवादक |- |2024 |सुपरमैन एंड लोइस |ऐमज़ॉन प्राइम |हिन्दी संवाद अनुवादक |- |2024 |ग्लिटर एंड ग्रीड: द लीसा फ्रैंक स्टोरी |ऐमज़ॉन प्राइम |हिन्दी संवाद अनुवादक |- |2025 |इटुअल (सीज़न 1) |ऐमज़ॉन प्राइम |हिन्दी संवाद अनुवादक |- |2025 |ओवरकम्पेन्सेटिंग (सीज़न 1) |ऐमज़ॉन प्राइम |हिन्दी संवाद अनुवादक |- |2025 |गिलमोर गर्ल्स (सीज़न 4,6) |नेटफ़्लिक्स |हिन्दी संवाद अनुवादक |- |2026 |स्मॉलविल (सीज़न 5) |नेटफ़्लिक्स |हिन्दी संवाद अनुवादक |- |2026 |पावर बुक (सीज़न 2,3,4) |ऐमज़ॉन प्राइम |हिन्दी संवाद अनुवादक |} === एलबम === {| class="wikitable sortable" !Year !Album Name !गायक !संगीतकार !गीतकार !म्युज़िक लेबल !भाषा |- |2016 |मैं हूँ बेफ़िकर |फ़रहीना नसरीन |देबोजीत साहा, ध्रुबज्योति |त्रिपुरारि |टी-सीरीज़ |[[हिन्दी भाषा|हिन्दी]] |- |2018 |दोस्ताना |ज़ुबिन सिन्हा, मुनव्वर अली |ज़ुबिन सिन्हा |त्रिपुरारि |ज़ी म्युज़िक कम्पनी |[[हिन्दी भाषा|हिन्दी]] |- |2018 |जाना कहाँ |पूर्वी कौटिश |ध्रुबो |त्रिपुरारि |ज़ी म्युज़िक कम्पनी |[[हिन्दी भाषा|हिन्दी]] |- |2019 |शुक्रिया |देबोजीत साहा |देबोजीत साहा |त्रिपुरारि |इंडी म्युज़िक लेबल |[[हिन्दी भाषा|हिन्दी]] |- |2019 |आसमाँ |त्रिशिता रेक्स |अनुदत्त एम.एस. |त्रिपुरारि | |[[हिन्दी भाषा|हिन्दी]] |- |2020 |हे आदित्य देव |ज़ुबिन सिन्हा, रीतिका राज |ज़ुबिन सिन्हा |त्रिपुरारि | |[[हिन्दी भाषा|हिन्दी]] |- |2020 |तेरी मेरी दास्ताँ |मनीष शर्मा |मनीष शर्मा |त्रिपुरारि | |[[हिन्दी भाषा|हिन्दी]] |- |2021 |सब रुक सा गया |त्रिशिता रेक्स |अनुदत्त एम.एस. |त्रिपुरारि | |[[हिन्दी भाषा|हिन्दी]] |- |2021 |दिल में बिहार |ज़ुबिन सिन्हा, रीतिका राज, आलोक कुमार |ज़ुबिन सिन्हा |त्रिपुरारि | |[[हिन्दी भाषा|हिन्दी]] |- |2021 |लौट आओ माँ |ओपसेंग नामचोम, एनॉन्ग सिंग्पो |सुगत धनविजय |त्रिपुरारि |ज़ी म्युज़िक कम्पनी |[[हिन्दी भाषा|हिन्दी]] |- |2021 |मुझको मना लेना |अलका याग्निक, अशोक ओझा |सुगत धनविजय |त्रिपुरारि |सारेगामा |[[हिन्दी भाषा|हिन्दी]] |- |2021 |मेरे मौला मेरे आक़ा |जावेद अली |सुगत धनविजय |त्रिपुरारि |टिप्स |[[उर्दू]] |- |2021 |ओसक बुन्न |अरुणिता झा, त्रिपुरारि |अनुदत्त एम.एस. |त्रिपुरारि | |[[मैथिली]] |- |2022 |हमनशीं |पलक मुच्छल |सुगत धनविजय |त्रिपुरारि |एलिगेंट आई म्युज़िक |हिन्दी |- |2022 |मालिक-ए-मदीना |हरमान नाज़िम |सुगत धनविजय |त्रिपुरारि |टिप्स |उर्दू |- |2022 |मोरया मोरया |अमित मिश्रा |सुगत धनविजय |त्रिपुरारि |सारेगामा |हिन्दी |- |2022 |बजेगी शहनाई |सोनू कक्कड़ |सुगत धनविजय |त्रिपुरारि | |पंजाबी |- |2023 |तू है शिवाय |गौरव चाती |सुगत धनविजय |त्रिपुरारि | |हिन्दी |- |2023 |राम सिया राम |शुभम सिंह राजपूत |सुगत धनविजय |त्रिपुरारि | |हिन्दी |- |2024 |अपना बना ले भोले |गौरव चाती |सुगत धनविजय |त्रिपुरारि | |हिन्दी |- |2024 |मन वृंदावन |राजश्री बाग |रितु ज़ेईद |त्रिपुरारि | |हिन्दी |- |2024 |संग तुम रहना |[[अलका याज्ञनिक]] |सुगत धनविजय |त्रिपुरारि | |हिन्दी |- |2024 |लाल दुपट्टा |रेणुका पंवार |तपन दत्ता |त्रिपुरारि | |हिन्दी |- |2025 |हमसफ़र |जय यादव |सुगत धनविजय |त्रिपुरारि | |हिन्दी |- |2026 |रफ़्ता रफ़्ता |मनीष शर्मा |मनीष शर्मा |त्रिपुरारि | |हिन्दी |- |2026 |सुन ले जरा |जावेद अली |विशाल चन्द्रशेखर |त्रिपुरारि | |हिन्दी |- |2026 |मेरे यार शुक्रिया |[[कुमार सानु]] |रितु ज़ेइद |त्रिपुरारि |सारेगामा |हिन्दी |- |2026 |अल इलाह |शहज़ाद अली, मुनव्वर अली |ज़ुबिन सिन्हा |त्रिपुरारि | |हिन्दी |- |2026 |तुम्हारी ख़ुशबू |जाज़िम शर्मा |ज़ुबिन सिन्हा |त्रिपुरारि | |हिन्दी |- |2026 |मन मोरा गावे रे |रितिका राज |ज़ुबिन सिन्हा |त्रिपुरारि | |हिन्दी |- |2026 |शाहेख़ूबाँ |ज़ुबिन सिन्हा, भाव्य दुबे |ज़ुबिन सिन्हा |त्रिपुरारि | |हिन्दी |} === विज्ञापन === {| class="wikitable" ! वर्ष ! शीर्षक ! ब्रांड ! श्रेय |- | 2014 || ''एक अर्जुन'' || बिरला सनलाइफ़ || गीतकार |- | 2016 || ''स्पिरिट ऑफ़ वुमेन'' || क्राफ़्ट्सविला || लेखक |- | 2019 || ''खुल के नाचण दे'' || क्वर्कस्मिथ || गीतकार |- |} === पुस्तकें === * त्रिपुरारि . नॉर्थ कैम्पस (उर्दू अफ़्साने), 2019. नई दिल्ली: नायाब बुक्स. आई॰ऍस॰बी॰ऍन॰ 9789386619518. * त्रिपुरारि . [[ओसक बुन्न]] (मैथिली कविता-संग्रह) 2021. नई दिल्ली: साहित्य अकादेमी. आई॰ऍस॰बी॰ऍन॰ 9789390866434. * त्रिपुरारि कुमार शर्मा . आख़िरी इश्क़ (नॉवेल) 2023. नई दिल्ली: पेंगुइन रैंडम हाउस. आई॰ऍस॰बी॰ऍन॰ 978-0143459545. * Tripurari . Coins Of Breath (Bilingual Poems) 2025. Mumbai: Orama Books. ISBN॰ 979-8277611135. == बाहरी कड़ियाँ == * {{Official website|tripurarikumarsharma.com}} * {{IMDb name|12026270}} == सन्दर्भ == <references /> [[श्रेणी:सन् १९८६ मे जन्म]] [[श्रेणी:जीवित लोक]] [[श्रेणी:मैथिली कविसभ]] [[श्रेणी:मैथिली लेखकसभ]] [[श्रेणी:मैथिल व्यक्तित्वसभ]] e2nuiqhfcp9jv51525t6u0qa4dx3e2f साइकोलॉग्स 0 42807 281549 273134 2026-10-11T05:57:44Z InternetArchiveBot 10060 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 281549 wikitext text/x-wiki {{Infobox magazine |title = साइकोलॉग्स | logo = Psychologs-Logo.jpg | logo_size = 250px |image_file = |image_size = |image_caption= |editor =[[अरविन्द ओत्ता]] <ref>{{cite web|title=Editorial Board Menbers|url=https://www.psychologs.com/Editorial-Board/|publisher=Psychologs}}</ref> |editor_title = प्रधान सम्पादक |Full Form = मानसिक स्वास्थ्य पत्रिका |frequency =मासिक |total_circulation =1,50,000 <ref>{{cite web|title=Psychologs Magazine Promotes Mental Health to Lakhs of People and Creates New Hope|url=https://www.latestly.com/lifestyle/health-wellness/psychologs-magazine-promotes-mental-health-to-lakhs-of-people-and-creates-new-hope-4024694.html|publisher=Latestly|access-date=2023-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230117104025/https://www.latestly.com/lifestyle/health-wellness/psychologs-magazine-promotes-mental-health-to-lakhs-of-people-and-creates-new-hope-4024694.html|archive-date=2023-01-17|dead-url=yes}}</ref> |category = पत्रिका |company =उत्साह साइकोलॉजिकल सर्विसेज |country = भारत |based = नई दिल्ली |language = अंग्रेजी |website ={{URL|http://psychologs.com}} |issn = 2583-4193 }} साइकोलॉग्स (Psychologs) भारत के दिल्ली में अंग्रेजी भाषा में प्रत्येक महीना प्रकाशित होई बला मानसिक स्वास्थ्य प्रिंट पत्रिका अछि। <ref name="auto23">{{cite news|title=साइकोलॉग्स: मेंटल हेल्थ पर जागरूकता फैलाने वाली देश की अकेली मैगज़ीन|url=https://www.idiva.com/hindi/health/mental/psychologs-is-indias-only-psychology-magazine-in-hindi/18037355|work=iDiva|date=14 July 2022|language=hi-IN}}</ref><ref name="auto12">{{cite news|title=Psychologs' incredible effort towards Mental Health Awareness, read on|url=https://zeenews.india.com/health/psychologs-incredible-effort-towards-mental-health-awareness-read-on-2536572|work=Zee News|language=en}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://rni.nic.in/registerdtitle_search/Regist_printOnlineCR.aspx?Reg=Ic8WOEcm8vS/+jOKqYuk1Q==|title=registration cr|website=rni.nic.in}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.magzter.com/share/mag/24950|title=PSYCHOLOGS Magazine - Get your Digital Subscription.|website=Magzter}}</ref><ref>{{cite web|url=https://portal.issn.org/resource/ISSN-L/2583-4193|title=ISSN-L 2583-4193 {{!}} Title of cluster (medium version) Psychologs {{!}} The ISSN Portal|website=portal.issn.org}}</ref> विभिन्न संस्थान/अस्पताल सं संपादक मंडल सदस्य आ मानसिक स्वास्थ्य विशेषज्ञ, मानसिक स्वास्थ्य के विभिन्न मुद्दा पर एहि देश के एकमात्र मानसिक स्वास्थ्य पत्रिका के माध्यम सं विस्तार में प्रकाश डालैत छथि। <ref name="auto22">{{cite news|title=साइकोलॉग्स: मेंटल हेल्थ पर जागरूकता फैलाने वाली देश की अकेली मैगज़ीन|url=https://www.idiva.com/hindi/health/mental/psychologs-is-indias-only-psychology-magazine-in-hindi/18037355|work=iDiva|date=14 July 2022|language=hi-IN}}</ref> पत्रिका मानसिक स्वास्थ्य के कल्याण, आ भारत मे मानसिक स्वास्थ्य रोगी कें अधिकार पर केंद्रित अछि। <ref>{{Cite web|url=https://news24online.com/lifestyle/myths-and-taboos-related-to-mental-health/11643/|title="Myths and taboos related to mental health"|date=16 May 2022|website=News24 English|access-date=25 January 2023|archive-date=18 February 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250218235557/https://news24online.com/lifestyle/myths-and-taboos-related-to-mental-health/11643/|dead-url=yes}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.latestly.com/lifestyle/health-wellness/psychologs-magazine-promotes-mental-health-to-lakhs-of-people-and-creates-new-hope-4024694.html|title=Psychologs Magazine Promotes Mental Health to Lakhs of People and Creates New Hope {{!}} 🍏 LatestLY|date=1 August 2022|website=LatestLY|language=en|access-date=25 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230117104025/https://www.latestly.com/lifestyle/health-wellness/psychologs-magazine-promotes-mental-health-to-lakhs-of-people-and-creates-new-hope-4024694.html|archive-date=17 January 2023|dead-url=yes}}</ref> पत्रिका देश भर में विभिन्न मनोवैज्ञानिक मुद्दा पर कार्यक्रम के आयोजन करी क॑ लोगऽ क॑ जागरूक सेहो करैत छैथ। <ref>{{cite news|title=क्या आपका बच्चा भी है इंटरनेट एडिक्शन का शिकार तो लीजिए साइकोलॅाग्स की मदद {{!}} Help for Internet Addiction Victims Psychologs Magazine|url=https://www.patrika.com/meerut-news/help-for-internet-addiction-victims-psychologs-magazine-7877758/|work=Patrika News|date=20 November 2022|language=hi-IN}}</ref> साइकोलॉग्स पत्रिका मानसिक स्वास्थ्य के बारे म॑ प्रामाणिक स्रोत के रूप म॑ मानलऽ जाय छैथ जे मानसिक स्वास्थ्य पेशेवरऽ के लेल एगो मंच प्रदान करै छै कि उ विभिन्न मानसिक स्वास्थ्य विषयऽ प॑ अपनऽ ज्ञान, विशेषज्ञता आरू दृष्टिकोण क॑ आम जनता के साथ लेख, साक्षात्कार, स्तंभ आरू के माध्यम स॑ भारत म॑ साझा करै छैथ। <ref name="auto1">{{cite news |title=Psychologs' incredible effort towards Mental Health Awareness, read on |url=https://zeenews.india.com/health/psychologs-incredible-effort-towards-mental-health-awareness-read-on-2536572 |work=Zee News |language=en}}</ref> <ref>{{cite news |title=साइकोलॉग्स मैगज़ीन में शामिल हुए देश के जाने माने मेन्टल हेल्थ एक्टिविस्ट, मनोचिकित्सक एवं मनोवैज्ञानिक |url=https://www.punjabkesari.in/health-plus/news/mental-health-activist-of-the-country-joined-the-psychologs-magazine-1719402 |work=punjabkesari |date=23 November 2022}}</ref> == प्रसार और पाठक वर्ग == पत्रिका प्रिंट आ इलेक्ट्रॉनिक दुनू संस्करण मे उपलब्ध अछि । प्रिंट पत्रिका के मासिक प्रसारण भारत में 150000 अछि जाहि में प्रति पत्रिका 12.25 पाठक आ इलेक्ट्रॉनिक पत्रिका के मासिक प्रसारण 20 लाख अछि | मानसिक स्वास्थ्य पेशेवर आ पुनर्वास पेशेवरक कें लेल साइकोलॉज पत्रिका कें निर्देशिका कें भारत मे व्यापक रूप सं उपयोग कैल जायत छै. <ref>{{cite news |title=Psychologs Magazine Promotes Mental Health to Lakhs of People and Creates New Hope {{!}} LatestLY |url=https://www.latestly.com/lifestyle/health-wellness/psychologs-magazine-promotes-mental-health-to-lakhs-of-people-and-creates-new-hope-4024694.html |work=LatestLY |date=1 August 2022 |language=en |access-date=25 January 2023 |archive-date=17 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230117104025/https://www.latestly.com/lifestyle/health-wellness/psychologs-magazine-promotes-mental-health-to-lakhs-of-people-and-creates-new-hope-4024694.html |dead-url=yes}}</ref> == मानसिक स्वास्थ्य कल्याण जागरूकता == पत्रिका मानसिक स्वास्थ्य आ मानसिक कल्याण के बढ़ावा देबय लेल सम्मेलन, बैसार के सेहो आयोजन करैत अछि। <ref>{{cite news |title=क्या आपका बच्चा भी है इंटरनेट एडिक्शन का शिकार तो लीजिए साइकोलॅाग्स की मदद {{!}} Help for Internet Addiction Victims Psychologs Magazine |url=https://www.patrika.com/meerut-news/help-for-internet-addiction-victims-psychologs-magazine-7877758/ |work=Patrika News |date=20 November 2022 |language=hi-IN}}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} == बाहरी लिंक == * [http://psychologs.com/ www.psychologs.com] [[श्रेणी:साहित्य]] [[श्रेणी:स्वास्थ्य]] [[श्रेणी:मानसिक स्वास्थ्य]] [[श्रेणी:पत्रिका]] meno8ttkz4gpvzj1d45xkccftxa0p6h मलप्पुरम जिला 0 49167 281545 279716 2026-10-11T04:19:45Z InternetArchiveBot 10060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 281545 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = मलप्पुरम ज़िला | other_name = | settlement_type = [[केरलक ज़िला सभ|ज़िला]] | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Manjeri Town Calicut Road View.jpg | photo2a = Near Cherumb eco village.jpg | photo2b = Kerala Houseboat (191490747).jpeg | photo3a = Kadalundi Bridge - A border of Malappuram and Kozhikode.jpg | photo3b = Nilambur teak forest 3740.JPG | photo4a = Chamravattam bridge kerala.jpg | spacing = 1 | color_border = black | color = white | size = 210 | foot_montage = '''ऊपर सँ दक्षिणावर्त:'''<br/>[[मंजेरी]] शहर, [[पोन्नानी]] मे बिय्यम बैकवाटर झील, निलांबुर मे कोनोली प्लॉट, चाम्रवट्टम रेगुलेटर-कम-ब्रिज, वल्लीकुन्नु मे [[कडलुंडी नदी]] केर मुहाना, करुवरकुन्डु }} | nickname = | image_map = India Kerala Malappuram district.svg | mapframe = yes | mapframe-point = none | map_caption = '''[[केरल]] मे स्थिति''' | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|11.03|N|76.05|E|region:IN-KL_type:adm3rd|display=inline,title}} | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{flag|भारत}} | subdivision_type1 = [[भारतक राज्य आ केन्द्र-शासित प्रदेश|राज्य]] | subdivision_name1 = [[केरल]] | established_title = ज़िला गठन | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | established_date = {{start date and age|df=yes|1969|06|16}} | seat_type = मुख्यालय | seat = [[मलप्पुरम]] | founder = [[केरल सरकार]] | parts_type = [[राजस्व प्रभाग|उप-विभाग]] | parts_style = para | p1 = {{collapsible list|title=तालुक (7)| *एरानाड (मंजेरी) *[[कोंडोट्टी]] *निलांबुर *[[पेरिंतलमन्ना]] *[[पोन्नानी]] *[[तिरूर]] *[[तिरूंगाड़ी]]|}} | government_type = ज़िला प्रशासन | governing_body = | leader_title = ज़िला प्रभारी मंत्री | leader_name = पी॰ के॰ बशीर | leader_title1 = [[ज़िलाधिकारी]] | leader_name1 = डॉ॰ विनय गोयल (IAS) | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 3,554 | area_rank = [[केरलक ज़िला सभ|तेसर]] | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_max_m = 2594 | elevation_max_point = मुकुर्थी | elevation_min_m = | elevation_min_point = <!-- माप बिंदु दर्शाने के लिए --> | population_total = 4,494,998<ref name="mlpdemo_2018">{{Cite book|title=Annual Vital Statistics Report - 2018|publisher=Department of Economics and Statistics, Government of Kerala|year=2020|location=Thiruvananthapuram|pages=55|url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|access-date=29 October 2020|archive-date=27 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201127040140/http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|url-status=live|archivedate=2 November 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211102023933/http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf}}</ref> | population_as_of = 2018 | population_footnotes = | population_density_km2 = 1265 | population_rank = [[केरलक ज़िला सभ|पहिल]] | population_demonym = | population_urban = 44.18%<ref name="CensusMalappuram"/> | population_metro = 1729522<ref name="CensusMalappuram"/> | demographics_type1 = जनसांख्यिकी | demographics1_title1 = {{nobold|[[मानव लिंगानुपात|लिंगानुपात]] (2011)}} | demographics1_info1 = 1098 [[महिला|♀]]/1000[[पुरुष|♂]]<ref name="CensusMalappuram"/> | leader_name2 = चैत्र टेरेसा जॉन (IPS) | leader_title2 = [[पुलिस अधीक्षक (भारत)|ज़िला पुलिस प्रमुख]] | demographics1_title2 = {{nobold|[[भारत मे साक्षरता|साक्षरता]] (2011)}} | demographics1_info2 = 93.57%<ref name="CensusMalappuram"/> | timezone1 = [[भारतीय मानक समय|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = | postal_code = | iso_code = {{nobold|[[ISO 3166-2:IN|IN-KL]]}} | registration_plate = '''KL-10''' [[मलप्पुरम]], <br/> '''KL-53''' [[पेरिंतलमन्ना]], <br/> '''KL-54''' [[पोन्नानी]], <br/> '''KL-55''' [[तिरूर]],<br/> '''KL-65''' तिरूरंगाडी, <br/> '''KL-71''' निलांबुर, <br/> '''KL-84''' [[कोन्दोट्टी]] | website = {{URL|malappuram.nic.in}} | footnotes = | blank_info_sec1 = {{nowrap|{{increase}} 0.749<ref name="unhdi-gdl">{{Cite web|url=https://niti.gov.in/planningcommission.gov.in/docs/plans/stateplan/sdr_pdf/shdr_kerala05.pdf|title=Kerala &#124; UNDP in India|website=niti.gov.in|access-date=25 May 2021|archive-date=25 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210525135510/https://niti.gov.in/planningcommission.gov.in/docs/plans/stateplan/sdr_pdf/shdr_kerala05.pdf|url-status=live}}</ref> ({{color|Green| उच्च}})}} · | blank_name_sec1 = [[मानव विकास सूचकांक|HDI]] {{nobold|(2005)}} | parts = {{unbulleted list|[[पेरिंथलमन्ना]]|[[तिरूर]]|}} }} '''मलप्पुरम ज़िला''' ({{IPA|ml|mɐlɐpːurɐm|lang|Malappuram.ogg}}), भारतीय राज्य [[केरल]] केर 14 ज़िला सभ मे सँ एक अछि, जाहिक तटरेखा {{convert|70|km|mi|abbr=on}} नमगर अछि। ई केरलक सभ सँ बेसी आबादी वाला ज़िला अछि, जतय राज्यक कुल आबादीक लगभग 13% हिस्सा निवास करैत अछि। एहि ज़िलाक गठन 16 जून 1969 कें भेल छल, आ एकर क्षेत्रफल लगभग {{convert|3554|km2|sqmi|0|abbr=on}} अछि। क्षेत्रफलक आधार पर ई केरलक तेसर सभ सँ पैघ ज़िला अछि। ई एक दिस [[पश्चिमी घाट]] आ दोसर दिस [[अरब सागर]] सँ घिरल अछि। प्रशासनिक रूप सँ ज़िला कें सात तालुक सभ मे विभाजित कएल गेल अछि: एरानाड, कोंडोट्टी, निलांबुर, पेरिंथलमन्ना, पोन्नानी, तिरूर आ तिरूरंगाडी। एतय सभ सँ बेसी बाजल जाय वाली भाषा [[मलयालम]] अछि। 1970 आ 1980 केर दशकक शुरुआत मे खाड़ी बूम केर दौरान एहि ज़िला सँ पैघ पैमाना पर लोक सभ मुख्य रूप सँ अरब देशक दिस प्रवास केलक। आइ एहि ज़िलाक अर्थव्यवस्था काफी हद धरि एकटा पैघ मलयाली प्रवासी समुदाय द्वारा पठाओल गेल धन पर निर्भर अछि।<ref>{{Cite news|last=Radhakrishnan|first=S. Anil|date=14 December 2019|title=Engaging Kerala's non-resident diaspora|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/engaging-the-diaspora/article30307914.ece|access-date=9 September 2020|issn=0971-751X|archive-date=14 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200614015308/https://www.thehindu.com/news/national/kerala/engaging-the-diaspora/article30307914.ece|url-status=live}}</ref> मलप्पुरम भारतक पहिल ई-साक्षर आ संगे पहिल साइबर साक्षर ज़िला अछि।<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Log-on-to-Indias-first-e-district/articleshow/818786.cms |website=The Times of India |title=The first E-literate district of India |date=18 August 2004 |access-date=3 July 2020 |archive-date=26 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126203012/https://timesofindia.indiatimes.com/india/log-on-to-indias-first-e-district/articleshow/818786.cms |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/malappuram-set-to-become-first-cyber-literate-district/article24352909.ece |website=The Hindu |title=Malappuram set to become first cyber literate district |date=6 July 2018 |access-date=3 July 2020 |archive-date=14 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231014142904/https://www.thehindu.com/news/national/kerala/malappuram-set-to-become-first-cyber-literate-district/article24352909.ece |url-status=live |last1=Naha |first1=Abdul Latheef }}</ref> एहि ज़िला मे मुख्य रूप सँ चारि टा नदी बहैत अछि—भरतप्पुड़ा, चालियार, कडलुंडीप्पुड़ा आ तिरूर पुड़ा—जाहि मे सँ पहिल तीन नदी केरलक पाँच सभ सँ नमगर नदी सभ मे शुमार अछि। मलप्पुरम शहरी समूह, कोच्चि, कालीकट आ त्रिशूर शहरी क्षेत्रक बाद [[केरल|केरलक चारिम सभ सँ पैघ शहरी समूह]] अछि आ 17 लाखक कुल आबादीक संगे भारतक 25म सभ सँ पैघ शहरी समूह अछि।<ref name="census 2011">{{cite web |url=https://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2-vol2/data_files/kerala/Chapter_IV.pdf |website=censusindia.gov.in |title=The Malappuram Urban Agglomeration |access-date=25 June 2020 |archive-date=24 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200924223843/https://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2-vol2/data_files/kerala/Chapter_IV.pdf |url-status=live }}</ref> भारतक 2011 केर जनगणना केर अनुसार, ज़िलाक 44.2% आबादी शहरी क्षेत्र मे रहैत अछि। राज्यक 4 विश्वविद्यालय (जाहि मे कनाटीकट विश्वविद्यालय सेहो शामिल अछि) केर केंद्र होयबाक कारण मलप्पुरम केरल मे उच्च शिक्षाक एकटा प्रमुख केंद्र अछि। एहि ज़िला मे 2 राजस्व प्रभाग, 7 तालुक, 12 [[नगरपालिका|नगरपालिका सभ]], 15 ब्लॉक, 94 ग्राम पंचायत आ 16 केरल विधान सभा क्षेत्र शामिल अछि।<ref name=":1">{{Cite web |title=India – Census of India 2011 – Kerala – Series 33 – Part XII A – District Census Handbook, Malappuram |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/658 |access-date=2023-05-05 |website=censusindia.gov.in}}</ref><ref>{{Cite news |date=2020-01-09 |title=Kerala: Malappuram tops list of world's fastest-growing urban areas |work=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/malappuram-tops-list-of-worlds-fastest-growing-urban-areas/articleshow/73163346.cms |access-date=2023-05-05 |issn=0971-8257}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Census Bureau of India |date=2011 |title=Basic Population Figures of India, States, Districts, Sub-District and Town (With Ward), 2011. |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/42560/download/46186/2011-IndiaStateDistSbDistTwnWrd-0000.xlsx |journal=[[भारत की जनगणना]]}}</ref> [[ब्रिटिश राज]] केर दौरान, मलप्पुरम विदेशी आ भारतीय सैन्य टुकड़ी सभक आ बाद मे मालाबार स्पेशल पुलिस (एम॰एस॰पी॰) केर मुख्यालय बनि गेल छल। मालाबार स्पेशल पुलिसक गठन 1885 मे मलप्पुरम स्पेशल फ़ोर्स केर रूप मे भेल छल, जे राज्यक सभ सँ पुरान सशस्त्र पुलिस बटालियन अछि।<ref>{{cite book |last1=Innes |first1=C.A. |title=Madras District Gazetteers: Malabar and Anjengo |date=1908 |publisher=Government Press, Madras |page=371 |url=https://books.google.com/books?id=w806vgAACAAJ |access-date=30 September 2020 |archive-date=20 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210420020014/https://books.google.com/books?id=w806vgAACAAJ |url-status=live }}</ref><ref name="mal">{{Cite news|title=അമ്പതിന്റെ നിറവില്‍ മലപ്പുറം; മലപ്പുറത്തിന്റെ മാനവിക മഹാപൈതൃകം|url=https://www.mathrubhumi.com/malappuram/specials/50-years-of-malappuram/alamkode-leelakrishnan-writes-about-malappuram-1.3880292|last=Leelakrishnan|first=Alamkode|date=17 June 2019|access-date=21 February 2021|work=Mathrubhumi|archive-date=12 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210212220928/https://www.mathrubhumi.com/malappuram/specials/50-years-of-malappuram/alamkode-leelakrishnan-writes-about-malappuram-1.3880292|url-status=live}}</ref> दुनियाक सभ सँ पुरान सागौन केर बागान निलांबुर मे चालियार घाटी मे स्थित अछि। राज्यक सभ सँ पुरान रेलवे लाइन 1861 मे तिरूर सँ चालियम धरि बिछाओल गेल छल, जे तानूर, परप्पनंगाडी आ वल्लीकुन्नु भऽ कऽ गुज़रैत छल।<ref name="mpm"/> ओही वर्ष राज्यक दोसर रेलवे लाइन सेहो तिरूर सँ तिरुनावाय होइत कुट्टीप्पुरम धरि बिछाओल गेल छल।<ref name="mpm"/> औपनिवेशिक युग मे बिछाओल गेल निलांबुर-शोरानूर लाइन भारतक सभ सँ छोट आ दर्शनीय शॉर्ट-गेज रेलवे लाइन सभ मे सँ एक अछि। == नामकरण == [[File:Valamangalam Pulpetta (386717435).jpg|thumbnail|ज़िलाक एकटा विशिष्ट पहाड़ी परिदृश्य (पुलपट्टा केर समीप)]] [[File:Chaliyar Edavanna (251932360).jpg|thumbnail|एदावन्ना मे चालियार केर पहाड़ी ढलान]] 'मलप्पुरम' शब्दक अर्थ [[मलयालम]] मे "पहाड़ीक ऊपर" होइत अछि। ई नाम ज़िलाक प्रशासनिक मुख्यालय [[मलप्पुरम]] केर भौगोलिक स्थिति सँ लेल गेल अछि।<ref>{{Cite web|url=https://www.nativeplanet.com/travel-guide/malappuram-the-hill-top-town-000626.html|title=Malappuram, The Hill Top Town|date=30 June 2014|website=nativeplanet.com|access-date=4 July 2020|archive-date=7 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200607002725/https://www.nativeplanet.com/travel-guide/malappuram-the-hill-top-town-000626.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.financialexpress.com/archive/cultural-counterpoint/1092461/|title=Cultural counterpoint|date=24 March 2013|website=The Financial Express|access-date=4 July 2020|archive-date=7 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200607002847/https://www.financialexpress.com/archive/cultural-counterpoint/1092461/|url-status=live}}</ref> ज़िलाक मध्य क्षेत्र कतयको लहरदार पहाड़ी सभ सँ भरल अछि, जाहि मे अरिम्ब्रा पहाड़ी, अम्मिनिक्कडन पहाड़ी, ऊरकम पहाड़ी, चेरियम पहाड़ी, पंदलुर पहाड़ी आ चेक्कुन्नु पहाड़ी शामिल अछि; ई सभ [[पश्चिमी घाट]] सँ दूर स्थित अछि।<ref>{{Cite web|url=https://www.nativeplanet.com/travel-guide/must-visit-camping-sites-in-malappuram-district-004762.html|title=Hilly areas of Malappuram|date=7 May 2018|access-date=11 October 2020|website=Native Planet|last=Akash Singh|archive-date=17 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201017165621/https://www.nativeplanet.com/travel-guide/must-visit-camping-sites-in-malappuram-district-004762.html|url-status=live}}</ref> मुदा, नारियलक गाछ सँ घिरल रेतीला तटीय मैदान एहि सामान्य पहाड़ी प्रकृतिक एकटा अपवाद अछि। == इतिहास == [[फाइल:TabulaPeutingerianaMuziris.jpg|अंगूठाकार|प्यूटिंगर टेबल पर टिंडिस (म्यूज़िरिसक उत्तर मे)]] [[फाइल:Periplous_of_the_Erythraean_Sea.svg|बाएँ|अंगूठाकार|''पेरिप्लस ऑफ़ द एरिथ्रियन सी'' (प्रथम शताब्दी ई॰) केर नाम, मार्ग आ स्थान]] ज़िलाक विभिन्न हिस्सा सँ डोलमेन, मेनहिर आ शैलकृत गुफा सभ सहित प्रागैतिहासिक प्रतीक सभक अवशेष भेटल अछि। पुलियक्कोड, तिक्कुलम, ऊरकम, मेल्मुरी, पोनमाला, वल्लीकुन्नु आ वेंगरा सँ शैलकृत गुफा सभ प्राप्त भेल अछि।<ref name="mh">{{cite web|url=http://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3205_PART_A_MALAPPURAM.pdf|title=History of Malappuram|website=censusindia.gov.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20191127005243/http://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3205_PART_A_MALAPPURAM.pdf|archive-date=27 November 2019|access-date=17 April 2020|url-status=live}}</ref> प्राचीन समुद्री बंदरगाह टिंडिस, जे ओहि समय प्राचीन रोम केर संगे व्यापारक एकटा केंद्र छल, एकर पहचान मोट तौर पर पोन्नानी, तानूर आ कडलुंडी-वल्लीकुन्नु-चालियम-बेपोर क्षेत्रक रूप मे कएल जाइत अछि। चेर राजवंश आ रोमन साम्राज्य केर बीच व्यापारक मामला मे, म्यूज़िरिसक बाद टिंडिस दोसर सभ सँ पैघ केंद्र छल।<ref>Coastal Histories: Society and Ecology in Pre-modern India, Yogesh Sharma, Primus Books 2010</ref> प्लिनी द एल्डर (प्रथम शताब्दी ई॰) केर उल्लेख अछि जे ''टिंडिस'' बंदरगाह केप्रोबोटोस (चेर राजवंश) केर उत्तर-पश्चिमी सीमा पर स्थित छल।<ref name=":2">Gurukkal, R., & Whittaker, D. (2001). In search of Muziris. ''Journal of Roman Archaeology,'' ''14'', 334–350.</ref> ''टिंडिस'' बंदरगाहक उत्तर मे स्थित क्षेत्र पर संगम काल केर दौरान एज़िमाला राज्यक शासन छल।<ref name="odra">A. Shreedhara Menon, A Survey of Kerala History</ref> ''पेरिप्लस ऑफ़ द एरिथ्रियन सी'' केर अनुसार, ''लिमाइरिक'' नामक क्षेत्र नौरा आ ''टिंडिस'' सँ शुरू होइत छल। मुदा टॉलेमी केवल ''टिंडिस'' कें ही ''लिमाइरिक'' केर शुरुआती बिंदुक रूप मे उल्लेखित केलक अछि। ई क्षेत्र संभवतः [[कन्याकुमारी]] पर समाप्त होइत छल; एहि प्रकार ई मोट तौर पर वर्तमान मालाबार तट केर अनुरूप अछि। एहि क्षेत्रक संगे रोम केर वार्षिक व्यापारक मूल्य लगभग 50,000,000 सेस्टर्सेस आकल गेल छल।<ref>According to [[Pliny the Elder]], goods from India were sold in the Empire at 100 times their original purchase price. See [https://web.archive.org/web/20131106031753/http://www.cartage.org.lb/en/themes/BookLibrary/books/bibliographie/P/Plinyelder/elder/pliny-india.html]</ref> प्लिनी द एल्डर उल्लेख कएने छल जे ''लिमाइरिक'' समुद्री लुटेरा सभक प्रति संवेदनशील क्षेत्र छल।<ref>Bostock, John (1855). "26 (Voyages to India)". Pliny the Elder, The Natural History. London: Taylor and Francis.</ref> कॉसमस इंडिकोपेल्यूस्टेस उल्लेख कएने छल जे ''लिमाइरिक'' कारी मरिचक एकटा प्रमुख स्रोत छल।<ref>Indicopleustes, Cosmas (1897). Christian Topography. 11. United Kingdom: The Tertullian Project. pp. 358–373.</ref><ref>Das, Santosh Kumar (2006). The Economic History of Ancient India. Genesis Publishing Pvt Ltd. p. 301.</ref> पालक्काड दर्राक उपस्थितिक कारण संगम काल (पहिल सँ चारिम शताब्दी ई॰) सँ ही भरतप्पुड़ा नदीक विशेष महत्व छल, किएक तँ ई अंतर्देशीय मार्ग सँ मालाबार तट कें कोरोमंडल तट सँ जोड़ैत छल।<ref name="Trade">{{cite news|last=Subramanian|first=T. S|title=Roman connection in Tamil Nadu|url=http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007/01/28/&prd=th|access-date=28 October 2011|newspaper=[[The Hindu]]|date=28 January 2007|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130919235748/http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007%2F01%2F28%2F&prd=th|archive-date=19 September 2013}}</ref> [[फाइल:Kurumathur_inscription.jpg|अंगूठाकार|कुरुमाथुर शिलालेख (871 ई॰)]] अरीकोडक लग भेटल कुरुमाथुर शिलालेख 871 ई॰ केर अछि।<ref name="Veluthat">Veluthat, Kesavan (1 June 2018). "History and historiography in constituting a region: The case of Kerala". ''Studies in People's History''. '''5''' (1): 13–31. [https://doi.org/10.1177/2348448918759852] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210913063330/https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/2348448918759852|date=13 September 2021}}</ref> पुरान मलयालम मे लिखल गेल तीन टा शिलालेख जे 932 ई॰ केर अछि आ त्रिप्रंगोड, कोट्टक्कल आ चालियार सँ प्राप्त भेल अछि, ओहि मे चेर राजवंश केर गोदा रवि केर नाम उल्लिखित अछि।<ref name=":0">Narayanan, M. G. S. ''[https://books.google.com/books?id=0YDCngEACAAJ&q=Perumals+of+Kerala Perumals of Kerala: Brahmin Oligarchy and Ritual Monarchy Perumāḷs of Kerala] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210129082837/https://books.google.co.in/books?id=0YDCngEACAAJ&dq=Perumals%20of%20Kerala&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwiH-dbD57HuAhXIbn0KHeY5BHkQ6AEwAXoECAYQAQ|date=29 January 2021}}.'' Thrissur (Kerala): CosmoBooks, 2013. 438-42.</ref> त्रिप्रंगोड शिलालेख थावनूर केर समझौताक विषय मे जानकारी दैत अछि।<ref name=":0" /> 10म शताब्दी ई॰ केर पुरान मलयालम मे लिखल कतयको शिलालेख एडप्पलक निकट सुकापुरम सँ भेटल अछि, जे केरलक 64 पुरान नम्बूदिरी गांव सभ मे सँ एक छल। [[फाइल:Aalthiyoor_Nambi_Illam.jpg|बाएँ|अंगूठाकार|300x300पिक्सेल|तिरूरक निकट ''अलथियूर नम्बी इल्लम'']] एरानाड आ वल्लुवनाड क्षेत्रक शासक सभक विषय मे विवरण भास्कर रवि वर्मन (लगभग 1000 ई॰) केर कोचीन केर यहूदी ताम्रपत्र आ वीर राघव चक्रवर्ती (लगभग 1225 ई॰) केर वीरराघव ताम्रपत्र सभ मे देखल जा सकैत अछि।<ref name="mh" /> कालीकटक ज़ामोरिन मूल रूप सँ पड़ोसी [[कोझिकोड]] मे अपन राजधानी स्थानांतरित करय सँ पूर्व एरानाड मे कोंडोट्टीक लग नेदियिरुप्पु सँ ताल्लुक रखैत छलाह।<ref name="askh">{{cite book|last1=Sreedhara Menon|first1=A.|title=A Survey of Kerala History|year=2007|publisher=DC Books|location=Kottayam|isbn=9788126415786|edition=2007|url=https://dcbookstore.com/books/a-survey-of-kerala-history|access-date=26 July 2020|archive-date=26 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726034742/https://dcbookstore.com/books/a-survey-of-kerala-history|url-status=live}}</ref> एरानाड पर एराडी नामक एकटा सामंत कबीलाक शासन छल, जे पड़ोसी वल्लुवनाडक वेल्लोडी आ ओट्टापलम केर नेदुंगनाडक नेदुंगाडी केर समान छलाह।<ref name="askh" /> एरानाडक शासक सभ कें 'एराल्पड/एराडी' केर उपाधि सँ जानल जाइत छल।<ref name="askh" /> ई एरानाडक शासक (नेदियिरुप्पु केर एराडी) ही छलाह जे कालीकट राज्यक स्थापना केलनि आ [[कोझिकोड]] कें मालाबार तट पर एकटा प्रमुख बंदरगाह शहरक रूप मे विकसित केलनि।<ref name="askh" /> ओकर ठीक बाद, परप्पनाड (परप्पनंगाडी) आ वेट्टथुनाडू (तानूर) केर शासक ज़ामोरिन केर सामंत बनि गेलाह। परप्पनाड शाही परिवार त्रावणकोर शाही परिवारक एकटा चचेरा राजवंश अछि।<ref name="askh" /> एकर अतिरिक्त, वल्लुवनाड कोविलकम (निलांबुर, मंजेरी, मलप्पुरम, कोट्टक्कल आ पोन्नानी) केर एकटा पैघ हिस्सा सेहो ज़ामोरिन केर सामंत बनि गेल।<ref name="askh" /> [[फाइल:South_India_in_early_11th_century_AD.jpg|अंगूठाकार|11म शताब्दी ई॰ केर शुरुआत मे दक्षिण भारत (लगभग 1000 ई॰ - मलप्पुरम ज़िला मे सत्ताक दू टा महत्वपूर्ण सीट शामिल छल - ''एराला नाडु'' (एरानाड) आ ''वल्लुवा नाडु'')]] पेरुम्बदप्पु स्वरूपम, जे बाद मे कोचीन केर राज्य बनल, एकर मूल मुख्यालय वन्नेरी, पेरुम्बदप्पु मे चित्रकूदम मे छल, जे पोन्नानी तालुक मे पुथुपोन्नानी सँ 10 किमी दक्षिण मे स्थित अछि।<ref name="askh" /> जखन पेरुम्बदप्पु, कालीकटक ज़ामोरिन केर राज्यक अधीन आबि गेल, तँ पेरुम्बदप्पु केर शासक कोडंगलूर भागि गेलाह, आ बाद मे ओ सभ कोच्चि चलि गेलाह, जतय ओ कोचीन राज्यक स्थापना केलनि।<ref name="askh" /> 1250-1300 ई॰ धरि, ज़िलाक लगभग पूरा हिस्सा ज़ामोरिन केर शासनक अधीन आबि गेल छल।<ref name="askh" /><ref name="mh" /> मामंकम उत्सव, जाहिकर मध्यकालीन केरल मे विशेष राजनीतिक महत्व छल, ज़िला मे भरतप्पुड़ा नदीक उत्तरी तट पर स्थित तिरुनावाया मे आयोजित कएल जाइत छल।<ref name="askh" /> पन्नियूर आ चोव्वारा केर नम्बूदिरी गांव सभ मे नम्बूदिरी ब्राह्मण सभक बीच मौजूद प्रतिद्वंद्विता सेहो मध्यकालीन केरल मे राजनीतिक दृष्टि सँ बहुत महत्वपूर्ण छल।<ref name="askh" /> पन्नियूर कुट्टीप्पुरम शहरक विपरीत स्थित अछि जखन कि सुकापुरम एडप्पल मे स्थित अछि। ज़ामोरिन स्वयं कें पन्नियूरकूर आ चोव्वाराकूर केर नम्बूदिरी सभक बीच चलि रहल 'कूरमत्सरम' मे हस्तक्षेप करैत पौलनि। नवीनतम घटनाक्रम मे, तिरुमनस्सेरी नम्बूदिरी समीप केर प्रतिद्वंद्वी गांव पर हमला कऽ ओकरा जरा देने छलाह। वल्लुवनाड आ पेरुम्बदप्पु केर शासक चोव्वारम केर मदतिक लेल अएलाह आ एक संगे पन्नियूर पर छापा मारलनि। दक्षिण आ पूर्व मे अपन पड़ोसी सभ द्वारा तिरुमनस्सेरी नाडु पर कब्ज़ा कऽ लेल गेल। तिरुमनस्सेरी नम्बूदिरी मदतिक लेल ज़ामोरिन सँ अपील केलनि, आ अपन सुरक्षाक कीमतक रूप मे पोन्नानी बंदरगाह, जतय भरतप्पुड़ा नदी अरब सागर मे मिलैत अछि, ओकरा ज़ामोरिन कें सौंपबाक वादा केलनि। तिरुमनस्सेरी नम्बूदिरी, कोझिकोडक कोया आ वेट्टथुनाडू केर शासक ज़ामोरिन केर समर्थन केलनि। एहन अवसरक तलाश मे बैसल ज़ामोरिन खुशी-खुशी एहि प्रस्ताव कें स्वीकार कऽ लेलनि।<ref name="KrishnaIyer2">K. V. Krishna Iyer, ''Zamorins of Calicut: From the earliest times to AD 1806''. Calicut: Norman Printing Bureau, 1938.</ref> वल्लुवनाड मे अपन सैन्य अभियान सभक दौरान, ज़ामोरिन कें बेपोर, चालियम, तानूर आ कोडंगलूर केर मुस्लिम मध्य-पूर्वी नाविक सभ आ कोझिकोडक कोया सँ स्पष्ट सहायता प्राप्त भेल।<ref name="VVHaridas">V. V., Haridas. ''"King court and culture in medieval Kerala – The Zamorins of Calicut (AD 1200 to AD 1767)"''. [http://shodhganga.inflibnet.ac.in/handle/10603/131929] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210913065714/https://shodhganga.inflibnet.ac.in/handle/10603/131929|date=13 September 2021}} Unpublished PhD Thesis. Mangalore University</ref> ज़ामोरिन द्वारा इनाम केर रूप मे, पोन्नानी बंदरगाह मध्य-पूर्वी नाविक सभक एकटा महत्वपूर्ण व्यापारिक आ सांस्कृतिक केंद्र बनि गेल। एहन प्रतीत होइत अछि जे कोझिकोडक मुस्लिम न्यायाधीश तिरुनावाया पर हमला करबाक लेल सामूतिरि कें "धन आ सामग्री" मे हर संभव मदतिक पेशकश कएने छलाह।<ref name="KrishnaIyer2" /> ज़ामोरिन वल्लुवनाडक दिस अपन विजय जारी रखलनि आ कोट्टक्कल, मलप्पुरम, मंजेरी आ निलांबुर केर क्षेत्र सभ पर विजय प्राप्त केलनि। एहि प्रकार पेरुम्बदप्पु आ वल्लुवनाडक एकटा पैघ हिस्सा ज़ामोरिन केर शासनक अधीन आबि गेल। एहि तरहें ज़ामोरिन मामंकमक ''रक्षा पुरुष'', आ तिरुनावाया, पड़ोसी त्रिप्रंगोड आ पोन्नानी केर शासक बनि गेलाह।<ref name="askh" /> [[फाइल:Kottakkunnu,_Malappuram_municipality.jpg|बाएँ|अंगूठाकार|मलप्पुरम मे कोट्टक्कुन्नु]] ज़ामोरिन केर अधीन, ज़िला मे शामिल क्षेत्र मध्यकालीन केरल मे विदेशी समुद्री व्यापारक प्रमुख केंद्र सभक रूप मे उभरल। ज़ामोरिन अपन बंदरगाह सभक माध्यम सँ मसालाक व्यापार पर कर लगा कऽ अपन राजस्व केर एकटा पैघ हिस्सा कमौलनि। ज़ामोरिन केर राज्यक प्रमुख बंदरगाह सभ मे परप्पनंगाडी, तानूर आ पोन्नानी शामिल छल।<ref name="ReferenceB">K. V. Krishna Iyer ''Zamorins of Calicut: From the Earliest Times to AD 1806''. Calicut: Norman Printing Bureau, 1938</ref><ref name="Kunhali">Kunhali. V. "Calicut in History" Publication Division, University of Calicut (Kerala), 2004</ref> 16म शताब्दीक ऐतिहासिक कृति ''तुहफ़त उल मुजाहिदीन'' केर अनुसार, ज़ामोरिन केर शासन मे व्यापारिक बस्ती सभ मे परप्पनंगाडी (बारबुरनकाड), तिरूरंगाडी (तिरुवारनकाड), तानूर आ पोन्नानी (फ़ुनान) सेहो महत्वपूर्ण छल।<ref name="Makhdoom">{{cite book|author=S. Muhammad Hussain Nainar|year=1942|title=Tuhfat-al-Mujahidin: An Historical Work in The Arabic Language|publisher=University of Madras|url=https://archive.org/details/Tuhfat-al-MujahidinAnHistoricalWorkInTheArabicLanguage}}</ref> पोन्नानी मे ''तिक्काविल कोविलकम'' ज़ामोरिन केर दोसर घर केर रूप मे कार्य करैत छल। पोन्नानी हुनकर राज्यक नौसैनिक मुख्यालयक रूप मे कार्य केलक।<ref name="ReferenceB" /> मलप्पुरम, ''पारा नम्बी'' केर मुख्यालय छल, जे ज़ामोरिन केर एकटा स्थानीय मुखिया छल।<ref name="Malabar Manual Appendix">{{cite book|last1=Logan|first1=William|title=MALABAR MANUAL: With Commentary by VED from VICTORIA INSTITUTIONS|publisher=VICTORIA INSTITUTIONS, Aaradhana, DEVERKOVIL 673508|edition=Volume 2|url=https://books.google.com/books?id=0TJFDwAAQBAJ&pg=PA1|access-date=12 July 2020|archive-date=13 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210913063330/https://books.google.com/books?id=0TJFDwAAQBAJ&pg=PA1|url-status=live}}</ref> ज़ामोरिन केर अन्य कोविलकम सभ मे कोट्टक्कल मे ''किझक्के कोविलकम'', मंजेरी मे ''मंजेरी कोविलकम'',<ref name="MGS">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=n6CNHAAACAAJ&q=Perumals+of+Kerala|title=Perumals of Kerala: Political and Social Conditions of Kerala Under the Cēra Perumals of Makotai (c. 800 A.D.-1124 A.D.)|last=Narayanan|first=M. G. S.|date=1996|publisher=Xavier Press|access-date=16 November 2020|archive-date=13 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210913063330/https://books.google.com/books?id=n6CNHAAACAAJ&q=Perumals+of+Kerala|url-status=live}}</ref> आ निलांबुर मे ''निलांबुर कोविलकम'' शामिल छल। परप्पनंगाडी मे ''परप्पनाड कोविलकम'' आ तानूर मे ''तानूर कोविलकम'' ज़ामोरिन केर सामंत शाही घराना छल। मुदा अंगडीपुरमक समीप मनकडा मे ''मनकडा कोविलकम'' ''वल्लुवनाड राजा सभक'' शासक परिवारक सीट छल। तिरूर तालुक मे कुट्टीप्पुमरक समीप अथावनाड मे ''आज़वांचेरी माना'' स्थित अछि, जे अज़वांचेरी थम्प्रक्कल केर मुख्यालय छल, जे केरलक नम्बूदिरी ब्राह्मण सभक सर्वोच्च प्रमुख छलाह। एकटा नव ज़ामोरिन केर ''अरियाट्टु वाज़चा'' (राज्याभिषेक) केर समय आज़वांचेरी थम्प्रक्कल आ तानूर राज्य मे कल्पकांचेरी केर भगवान आमतौर पर मौजूद रहैत छलाह।<ref name="MGS" /> प्रारंभिक मध्य युग मे व्यापार पर अरब सभक एकाधिकार छल।<ref name="MGS" /> ''पालक्काड राजा सभक'' मूल मुख्यालय सेहो अथावनाड मे ही छल।<ref name="mnn">{{Cite book|title='Kerala Charitram|last=Shreedhara Menon|first=A|publisher=DC Books|year=2007|isbn=9788126415885|location=Kottayam|page=200|url=https://keralabookstore.com/book/keralacharithram/11148/|access-date=22 April 2020|archive-date=9 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200709123203/https://keralabookstore.com/book/keralacharithram/11148/|url-status=live}}</ref> [[फाइल:Map_of_Samoothiris_kingdom.jpg|अंगूठाकार|1498 मे ज़ामोरिन केर साम्राज्य]] [[फाइल:Ponnani_harbour_2.jpg|बाएँ|अंगूठाकार|ज़ामोरिन केर दोसर निवास पोन्नानी मे ''तिक्काविल कोविलकम'' छल]] [[फाइल:Caminho_maritimo_para_a_India.png|बाएँ|अंगूठाकार|ओह मार्ग जाहि सँ वास्को द गामा 1498 मे कोझिकोड पहुँचल छल (कारी रेखा)। ई यूरोप सँ भारतक लेल समुद्री मार्गक खोज छल, जे अंततः भारतीय उपमहाद्वीपक यूरोपीय उपनिवेशीकरणक मार्ग प्रशस्त केलक। ओहि समय, कालीकटक ज़ामोरिन पोन्नानी मे ''तिक्काविल कोविलकम'' मे रहि रहल छलाह।]] वास्को द गामा केर बेड़ा 1497 मे पुर्तगाल सँ रवाना भेल, केपक चक्कर लगौलक आ पूर्वी अफ़्रीकाक तट केर संगे-संगे आगू बढ़ल, जतय एकटा स्थानीय पायलट कें सवार कएल गेल जे हिंद महासागर केर पार हुनकर मार्गदर्शन केलक आ ओ सभ मई 1498 मे कालीकट पहुँचलाह।<ref>[[मलप्पुरम जिला#refScammell|Scammell]], p. 13</ref> वास्को द गामा आ ओकर पुर्तगाली बेड़ाक कालीकट पहुँचबाक समय, कालीकटक ज़ामोरिन पोन्नानी मे निवास कऽ रहल छलाह।<ref>E. G. Ravenstein, ed., ''A Journal of the First Voyage of Vasco da Gama, Delhi'', 1995, p. 50</ref> ज़ामोरिन पुर्तगाली सभ कें व्यापारक लेल सभ सुविधा सभ प्रदान कएने छलाह।<ref name="mh" /> मुदा, अरब संपत्ति सभ पर पुर्तगाली उकसाबाक कारण ज़ामोरिन आ पुर्तगाली सभक बीच संघर्ष शुरू भऽ गेल। एकर अतिरिक्त, पोन्नानी, जे ज़ामोरिन केर दोसर मुख्यालय छल, पुर्तगाली सभक एकटा महत्वपूर्ण लक्ष्य छल।<ref name="mh" /> तानूर राज्यक शासक, जे कालीकटक ज़ामोरिन केर सामंत छल, कोझिकोड मे अपन अधिपति केर विरुद्ध पुर्तगाली सभक पक्ष मे भऽ गेल।<ref name="askh" /> परिणामस्वरूप, तानूर राज्य (वेट्टथुनाडू) भारत मे सभ सँ प्रारंभिक पुर्तगाली उपनिवेश सभ मे सँ एक बनि गेल। तानूरक शासक कोचीनक सेहो पक्ष लेलक।<ref name="askh" /> 16म आ 17म शताब्दी मे कोचीनक शाही परिवारक कतयको सदस्य वेट्टम सँ चुनल गेल छलाह।<ref name="askh" /> मुदा, तानूर बल सभ कोचीन केर युद्ध (1504) मे कालीकटक ज़ामोरिन केर लेल लड़ाई लड़ने छल।<ref name="Logan">{{Cite book|title=Malabar Manual (Volume-I)|last=Logan|first=William|publisher=Asian Educational Services|year=2010|isbn=9788120604476|location=New Delhi|pages=631–666}}</ref> तइयो तानूर क्षेत्र मे मापिला व्यापारी सभक निष्ठा कालीकटक ज़ामोरिन केर प्रति ही बनल रहल।<ref name="Makhdoom" /> आधुनिक मलयालम साहित्य केर जनक मानल जाय वाला थुनचाथु एज़ुथचन केर जन्म पुर्तगाली काल केर दौरान तिरूर (वेट्टथुनाडू) मे भेल छल।<ref name="askh" /> 14म आ 16म शताब्दीक बीच पनपल खगोल विज्ञान आ गणितक मध्यकालीन केरल स्कूल सेहो मुख्य रूप सँ वेट्टथुनाडू (तिरूर क्षेत्र) पर आधारित छल।<ref name="roy">{{cite journal|title=Discovery of the Series Formula for π by Leibniz, Gregory, and Nilakantha|url=https://archive.org/details/sim_mathematics-magazine_1990-12_63_5/page/291|last=Roy|first=Ranjan|journal=Mathematics Magazine|issue=5|doi=10.2307/2690896|year=1990|volume=63|pages=291–306|jstor=2690896}}</ref><ref name="Pingree 1992 554–563">{{Citation|last=Pingree|first=David|author-link=David Pingree|title=Hellenophilia versus the History of Science|year=1992|journal=Isis|volume=83|issue=4|pages=554–563|jstor=234257|doi=10.1086/356288|quote=One example I can give you relates to the Indian Mādhava's demonstration, in about 1400 A.D., of the infinite power series of trigonometrical functions using geometrical and algebraic arguments. When this was first described in English by Charles Whish, in the 1830s, it was heralded as the Indians' discovery of the calculus. This claim and Mādhava's achievements were ignored by Western historians, presumably at first because they could not admit that an Indian discovered the calculus, but later because no one read anymore the ''Transactions of the Royal Asiatic Society'', in which Whish's article was published. The matter resurfaced in the 1950s, and now we have the Sanskrit texts properly edited, and we understand the clever way that Mādhava derived the series ''without'' the calculus, but many historians still find it impossible to conceive of the problem and its solution in terms of anything other than the calculus and proclaim that the calculus is what Mādhava found. In this case, the elegance and brilliance of Mādhava's mathematics are being distorted as they are buried under the current mathematical solution to a problem to which he discovered an alternate and powerful solution.|bibcode=1992Isis...83..554P|s2cid=68570164}}</ref> 1507 मे, पुर्तगाली वायसराय फ़्रांसिस्को डी अल्मेडा पोन्नानी पर छापा मारलनि आ 1585 मे ओतय एकटा किला बनेबाक शुरू केलनि।<ref name="mh" /> ज़िला मसालाक व्यापार मे एकाधिकारक लेल कोझिकोडक नौसैनिक प्रमुख सभ (जाहि कें कुन्हाली मरक्कार कहल जाइत छल) आ पुर्तगाली सभक बीच कतयको लड़ाई सभ देखलक। कुन्हाली मरक्कार सभ कें भारतीय तटक पहिल नौसैनिक रक्षाक आयोजनक श्रेय देल जाइत अछि।<ref>{{cite web|url=https://www.joinindiannavy.gov.in/en/about-us/maritime-heritage.html|title=Maritime Heritage – Join Indian Navy {{!}} Government of India|website=joinindiannavy.gov.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20200331151728/https://www.joinindiannavy.gov.in/en/about-us/maritime-heritage.html|archive-date=31 March 2020|access-date=10 March 2020|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last=Singh|first=Arun Kumar|title=Give Indian Navy its due|url=https://www.asianage.com/opinion/columnists/110217/give-indian-navy-its-due.html|access-date=6 March 2020|work=[[The Asian Age]]|date=11 February 2017|archive-date=8 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308123207/https://www.asianage.com/opinion/columnists/110217/give-indian-navy-its-due.html|url-status=live}}</ref> तानूर शहर भारतीय उपमहाद्वीप मे सभ सँ शुरुआती पुर्तगाली उपनिवेश सभ मे सँ एक छल। पुर्तगाली सभ द्वारा पोन्नानी आ परप्पनंगाडी शहर सभ कें क्रमशः वर्ष 1525 आ 1573-74 मे जरा देल गेल छल।<ref name="ReferenceB" /> 16म शताब्दी ई॰ मे कोचीनक किछु राजा सभ कें, जखन कोचीन मालाबार तट पर एकटा प्रमुख शक्ति बनि गेल छल, आमतौर पर तानूर राज्यक शाही परिवार सँ ही चुनल जाइत छल।<ref name="askh" /> 1571 केर चालियम किलाक युद्ध मे पुर्तगाली सभ कें तानूर राज्य सँ खदेड़ि देल गेल। चालियम तानूर राज्यक उत्तरी सीमा छल। ओहि युद्धक दौरान, ज़ामोरिन कें पोन्नानी, तानूर आ परप्पनंगाडी केर मापिला सभ सँ स्पष्ट सहायता प्राप्त भेल छल। [[फाइल:Ponnani_harbour.jpg|बाएँ|अंगूठाकार|400x400पिक्सेल|2012 मे चित्रित पोन्नानी बंदरगाह। पोन्नानी बंदरगाह तानूर राज्यक सभ सँ दक्षिणी छोर छल]] [[फाइल:From_a_map_by_Emanuel_Bowen,_1744.jpg|अंगूठाकार|इमानुएल बोवेन (एकटा अंग्रेज़ मानचित्रकार) केर 1744 केर मानचित्र सँ दक्षिण भारत। ध्यान दिअ जे मानचित्र मे, केवल तानूर राज्य कें ज़ामोरिन केर राज्यक भीतर एकटा अलग सीमाक संगे देखाओल गेल अछि]] 16म शताब्दीक दौरान पोन्नानी मे ज़ैनुद्दीन मखदूम द्वितीय (जन्म लगभग 1532) द्वारा लिखल गेल ''तुहफ़त उल मुजाहिदीन'' कोनो भी केरलवासी द्वारा लिखल केरलक इतिहास पर आधारित पहिल ज्ञात पुस्तक अछि। ई [[अरबी भाषा|अरबी]] मे लिखल गेल अछि आ एहि मे 1498 सँ 1583 धरि मालाबार तट कें उपनिवेश बनेबाक पुर्तगाली प्रयास सभक विरुद्ध कालीकटक ज़ामोरिन केर संगे मिल कऽ कुंजाली मरक्कारक नौसेना द्वारा कएल गेल प्रतिरोधक विषय मे जानकारी देल गेल अछि।<ref name="Noorani">AG Noorani {{cite web|url=http://www.frontlineonnet.com/fl2704/stories/20100226270407900.htm|title=Islam in Kerala|archive-url=https://web.archive.org/web/20121221021629/http://www.frontlineonnet.com/fl2704/stories/20100226270407900.htm|archive-date=21 December 2012|access-date=5 January 2013|url-status=dead}}</ref> एकरा पहिल बेर लिस्बन मे मुद्रित आ प्रकाशित कएल गेल छल। एहि संस्करणक एकटा प्रति काहिराक अल-अज़हर विश्वविद्यालयक पुस्तकालय मे सुरक्षित राखल गेल अछि।<ref name="A. Sreedhara Menon 2011">A. Sreedhara Menon. ''Kerala History and its Makers''. D C Books (2011)</ref><ref name="frontline.in">[http://www.frontline.in/static/html/fl2704/stories/20100226270407900.htm A G Noorani. Islam in Kerala. Books]</ref><ref>Roland E. Miller. ''Mappila Muslim Culture'' SUNY Press, 2015</ref> 1532 मे तानूर केर शासकक मदति सँ, चालियम मे एकटा चैपल केर निर्माण कएल गेल, संगे-संगे कमांडरक लेल एकटा घर, सैनिक सभक लेल बैरक आ व्यापारक लेल भंडार-गृह बनाएल गेल। डिएगो डी परेरा, जे ज़ामोरिन केर संगे संधि पर बातचीत कएने छल, ओकरा 250 लोकक गैरीसनक संगे एहि नव किलाक कमान सौंपल गेल छल; आ मैनुअल डी सूसा कें बाइस जहाजक एकटा स्क्वाड्रन केर संगे समुद्रक मार्ग सँ एकर सुरक्षा सुनिश्चित करबाक आदेश छल।<ref name="columbia.edu">{{Cite web|url=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00generallinks/kerr/vol06chap01sect07.html|title=Vol06chap01sect07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200222081409/http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00generallinks/kerr/vol06chap01sect07.html|archive-date=22 February 2020|access-date=1 May 2021|url-status=live}}</ref> ज़ामोरिन जल्दिये अपन प्रभुत्व मे एहि किलाक निर्माणक अनुमति देबा पर पश्चाताप केलनि, आ परप्पनंगाडी केर शासक, कारमानली (किछु रिकॉर्ड कहैत अछि जे तानूर केर शासक सेहो हुनका संगे छलाह <ref name="columbia.edu" />) कें पुर्तगाली सभ सँ नाता तोड़बाक लेल प्रेरित करबाक निष्फल प्रयास केलनि, एतय धरि जे हुनकर विरुद्ध युद्ध सेहो केलनि।<ref name="Makhdoom" /> 1571 मे, चालियम किलाक युद्ध मे पुर्तगाली ज़ामोरिन बल सभ सँ हारि गेल छल।<ref>{{cite book|author=K. K. N. Kurup|year=1997|title=India's Naval Traditions: The Role of Kunhali Marakkars|url=https://books.google.com/books?id=HKmXcBCKEcAC&pg=PA51|access-date=9 August 2012|publisher=Northern Book Centre|isbn=978-81-7211-083-3|pages=37–38|archive-date=27 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130527084909/http://books.google.com/books?id=HKmXcBCKEcAC&pg=PA51|url-status=live}}</ref> एक दिस पुर्तगाली सभ आ दोसर दिस ज़ामोरिन (जाहि कें अरब व्यापारी सभ आ स्थानीय चेकोर आ मापिला बल सभक समर्थन प्राप्त छल) केर बीच लगातार होवय वाला युद्ध अंततः तटीय शहर सभ मे विदेशी व्यापारक अरब एकाधिकारक पतनक मार्ग प्रशस्त केलक। पुर्तगाली विरोधक परवाह कएने बिना, ज़ामोरिन 11 नवंबर 1604 कें डच ईस्ट इंडिया कंपनी केर संगे एकटा संधि केलनि।<ref name="mh" /> एकर बाद 1608 मे एकटा आओर संधि भेल, जे पछिला संधिक पुष्टि केलक आ डच सभ पुर्तगाली सभ कें खदेड़बा मे ज़ामोरिन कें सहायताक आश्वासन देलक।<ref name="mh" /> डच एकाधिकारक उदयक कारण पुर्तगाली प्रभुत्व मे सेहो गिरावट आयल। 16म शताब्दीक अशांतिक बाद आयल सांस्कृतिक पुनर्जागरण थुनचाथु एज़ुथचन आ पूनथानम नम्बूदिरी जेहन कवि सभ कें जन्म देलक, जे मलयालम साहित्य कें ओकर वर्तमान स्वरूप मे विकसित करबा मे सहायक छलाह, आ मेल्पथुर नारायण भट्टथिरि, जे खगोल विज्ञान आ गणितक मध्ययुगीन केरल स्कूल केर सदस्य सेहो छलाह। 17म शताब्दीक मध्य धरि, पोन्नानी आ कोझिकोड मे छोट अंग्रेज़ी फैक्ट्री सभ कें छोड़ि कऽ, केरलक बंदरगाह सभ मे विदेशी व्यापार पर डच सभक एकाधिकार भऽ गेल छल।<ref name="mh" /> मुदा 1650 मे विलियम कीलिंगक आगमन एहि क्षेत्र मे ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी केर एकाधिकारक शुरुआत छल, मुदा ओ 1792 धरि अपन वर्चस्व स्थापित नहि कऽ सकलाह।<ref name="mh" /> 18म शताब्दीक दौरान, मैसूर राज्यक वास्तविक शासक हैदर अली आ टीपू सुल्तान उत्तरी केरल (मालाबार ज़िला) केर सभ छोट सामंती राज्य सभ कें एकीकृत केलनि आ ओकरा सभ कें मैसूर राज्यक हिस्सा बना देल गेल। 1766 मे थोड़े समयक लेल, मंजेरी सुल्तान हैदर अली केर मुख्यालय छल।<ref name="1961_kkd">{{Cite book|title=District Census Handbook (2) – Kozhikode (1961)|last=Devassy|first=M. K.|publisher=Government of Kerala|year=1965|location=Ernakulam|url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5665/1/22059_1961_KOZ.pdf|access-date=19 December 2020|archive-date=2 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210202005030/http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5665/1/22059_1961_KOZ.pdf|url-status=live}}</ref> जखन 18म शताब्दी ई॰ मे मैसूरक सुल्तान हैदर अली कालीकट मे सामूतिरि कोविलकमक घेराबंदी केलनि, तँ ज़ामोरिन अपन परिवारक सदस्य सभ कें पोन्नानी मे ''तिक्काविल कोविलकम'' पठा देलनि।<ref>Panikkar. K.M. ''A History of Kerala (1498–1801)'' Coimbatore (1960) p. 64</ref> तिरूरंगाडीक युद्ध ब्रिटिश सेना आ टीपू सुल्तान केर बीच 7 आ 12 दिसंबर 1790 केर बीच तिरूरंगाडी मे तेसर आंग्ल-मैसूर युद्धक दौरान भेल कतयको संघर्ष सभक एकटा श्रृंखला छल।<ref name="Naravane">{{Cite book|last=Naravane|first=M.S.|title=Battles of the Honorable East India Company|publisher=A.P.H. Publishing Corporation|year=2014|isbn=9788131300343|pages=176}}</ref> 1792 मे, टीपू सुल्तान तेसर आंग्ल-मैसूर युद्ध मे इंग्लिश ईस्ट इंडिया कंपनी सँ हारि गेल, आ श्रीरंगपट्टनमक संधि पर सहमति भेल। एहि संधिक अनुसार, मालाबार क्षेत्रक अधिकांश हिस्सा (जाहि मे वर्तमान मलप्पुरम ज़िला शामिल अछि) इंग्लिश ईस्ट इंडिया कंपनी मे एकीकृत भऽ गेल। त्रावणकोर केर कोयि थम्पुरान परप्पनाड शाही परिवार सँ ताल्लुक रखैत छथि। एहि परिवार सँ आमतौर पर त्रावणकोर परिवारक रानी सभक जीवनसाथी चुनल जाइत छलाह।<ref name="1961_kkd" /> कोनोली प्लॉट मे दुनियाक सभ सँ पुरान सागौन केर बागान निलांबुर शहर सँ मात्र {{cvt|2|km}} दूर अछि। एकर नाम मालाबारक तत्कालीन ज़िला कलेक्टर हेनरी वैलेंटाइन कोनोली केर स्मृति मे राखल गेल छल।<ref>{{Cite news|title=Oldest teak plantation, Conolly's Plot, to reopen after maintenance|url=https://english.mathrubhumi.com/travel/travel-news/oldest-teak-plantation-conolly-s-plot-to-reopen-after-maintenance-kerala-nilambur-teak-plantations-1.1942105|date=16 May 2017|access-date=12 October 2020|work=Mathrubhumi|archive-date=12 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201012215336/https://english.mathrubhumi.com/travel/travel-news/oldest-teak-plantation-conolly-s-plot-to-reopen-after-maintenance-kerala-nilambur-teak-plantations-1.1942105|url-status=live}}</ref> राज्य मे पहिल रेलवे लाइन 12 मार्च 1861 कें तिरूर सँ चालियम धरि शुरू भेल, जाहिकर सभ सँ पुरान रेलवे स्टेशन तिरूर रेलवे स्टेशन अछि।<ref name="ll">{{cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/lifeline-of-malabar-turns-125/article4250472.ece|title='Lifeline' of Malabar turns 125|date=29 December 2012|website=thehindu.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20210130150107/https://www.thehindu.com/news/national/kerala/lifeline-of-malabar-turns-125/article4250472.ece|archive-date=30 January 2021|access-date=19 December 2020|url-status=live}}</ref><ref name="mpm2">{{Cite news|title=ആ ചൂളംവിളി പിന്നെയും പിന്നെയും...|url=https://www.mathrubhumi.com/malappuram/specials/50-years-of-malappuram/kerala-first-railway-line-tirur-to-beypore-1.3880175|date=17 June 2019|access-date=19 December 2020|work=Mathrubhumi|archive-date=30 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201130082010/https://www.mathrubhumi.com/malappuram/specials/50-years-of-malappuram/kerala-first-railway-line-tirur-to-beypore-1.3880175|url-status=live}}</ref> [[फाइल:Canoly_hanging_bridge_nilambur.jpg|बाएँ|अंगूठाकार|कोनोली प्लॉट, निलांबुर मे दुनियाक सभ सँ पुरान सागौन केर बागान]] ई ज़िला 1792 सँ 1921 केर बीच कतयको मापिला विद्रोह सभक स्थल रहल। अनुमान अछि जे एहि अवधिक दौरान छोट-पैघ लगभग 830 दंगा भेल। 1841-1921 केर दौरान अकेले ब्रिटिश अधिकारी सभक विरुद्ध 86 सँ अधिक विद्रोह भेल।<ref>K. Madhavan, 'Malayalathile Mappila Lahala,' Mathrubhumi, 24 March 1923.</ref> ब्रिटिश शासनक दौरान ज़िला कें दक्षिण मालाबार मे एरानाड, वल्लुवनाड आ पोन्नानी उप-ज़िला सभ मे शामिल कएल गेल छल। मालाबार स्पेशल पुलिसक मुख्यालय मलप्पुरम मे छल। एम॰एस॰पी॰ राज्यक सभ सँ पुरान सशस्त्र पुलिस बटालियन सेहो अछि। अंग्रेज सभ अपन सेना सभ कें तैनात करबाक लेल कडलुंडी नदीक किनार मे मलप्पुरम शहरक शीर्ष पर हेग बैरक केर स्थापना कएने छल।<ref>{{Cite web|url=https://www.malappuramtourism.org/history.php|title=Malappuram British History|archive-url=https://web.archive.org/web/20201010035952/https://www.malappuramtourism.org/history.php|archive-date=10 October 2020|access-date=12 July 2020|url-status=live}}</ref> [[फाइल:Codacal_Tile_Factory.jpg|अंगूठाकार|तिरुनावाया केर कोडक्कल मे कॉमनवेल्थ ट्रस्ट द्वारा कोडक्कल टाइल फैक्ट्री चलाओल जाइत छल। 1887 मे शुरू भेल कोडक्कल मे टाइल फैक्ट्री भारतक दोसर टाइल-निर्माण उद्योग अछि। पहिल टाइल फैक्ट्री फेरोक मे छल, जे ओहि समय एरानाड तालुक केर हिस्सा छल]] 28 अप्रैल 1920 कें मंजेरी मे आयोजित भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस केर मालाबार ज़िला राजनीतिक सम्मेलन ब्रिटिश मालाबार मे भारतीय स्वतंत्रता आन्दोलन आ राष्ट्रीय आंदोलन कें मजबूत केलक।<ref name="Manjericonference_1920">{{cite news|title=The 1920 political conference at Manjeri|url=https://www.deccanchronicle.com/nation/in-other-news/290616/rare-letters-on-historic-meet-found-in-malappuram.html|access-date=18 July 2020|work=Deccan Chronicle|date=29 June 2016|archive-date=18 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200718131229/https://www.deccanchronicle.com/nation/in-other-news/290616/rare-letters-on-historic-meet-found-in-malappuram.html|url-status=live}}</ref> ओ सम्मेलन घोषित केलक जे मोंटेग्यू-चेम्सफ़ोर्ड सुधार ब्रिटिश भारतक आवश्यकता सभ कें पूरा करबा मे सक्षम नहि छल। ई मालाबार मे मौजूद किरायेदारीक कारण होमय वाली समस्या सभक समाधान खोजबाक लेल भूमि सुधारक सेहो तर्क देलक। मुदा, एहि निर्णय सँ कांग्रेसक भीतर चरमपंथी आ नरमपंथी सभक बीचक खाई चौड़ी भऽ गेल। एहि सम्मेलनक परिणामस्वरूप जमींदार सभ मे भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस केर प्रति असंतोष पैदा भेल। एकर कारण मालाबार ज़िला कांग्रेस कमेटी केर नेतृत्व ओहि चरमपंथी सभक नियंत्रण मे आबि गेल जे मजदूर आ मध्यम वर्ग केर पक्ष मे छलाह।<ref name="askh" /> [[फाइल:മലപ്പുറം_ജില്ലയിൽ_പൊന്നാനിയിലെ_ഹാർബർ_(1930-37).jpg|बाएँ|अंगूठाकार|300x300पिक्सेल|1930 केर दशकक मध्य मे पोन्नानी बंदरगाह]] [[फाइल:Tirurangadi_Hajur_Kacheri.jpg|अंगूठाकार|तिरुंरंगाडी तालुक कार्यालय मे 1921 केर विद्रोह मे शहीद भेल ब्रिटिश सैनिक सभक कब्र]] मालाबार विद्रोह (मोपला विद्रोह) एहि विद्रोह सभ मे अंतिम आ महत्वपूर्ण छल। पूकोट्टूर केर युद्ध एहि विद्रोह मे एकटा महत्वपूर्ण भूमिका निभबैत अछि।<ref name="tottenham grf">Tottenham GRF (ed), The Mappila Rebellion 1921–22, Govt Press Madras 1922 P 71</ref><ref name="karim kk">Karim KK Muhammed Abdul, Variam Kunnath Kunjahammed Haji, Kalima Books, Kozhikkode 1992 (Malayalam)</ref> सेना, पुलिस आ ब्रिटिश अधिकारी सभक भागि जेबाक बाद, 28 अगस्त 1921 धरि एरानाड, वल्लुवनाड, पोन्नानी आ कोझिकोड तालुक सभक 200 सँ अधिक गांव सभ मे स्वतंत्रताक घोषणा कएल गेल छल।<ref>''Malabar Desiyathayude Idapedalukal''. Dr. M. T. Ansari. DC Books</ref> मुदा स्वायत्तताक घोषणाक छह महिना सँ सेहो कम समयक बाद, ईस्ट इंडिया कंपनी एहि क्षेत्र पर फेर सँ कब्ज़ा कऽ लेलक आ एकरा ब्रिटिश राज मे मिला लेलक। मालाबार विद्रोहक बाद ही वैगन त्रासदी भेल छल, जतय 20 नवंबर 1921 कें 64 कैदी सभक मौत भऽ गेल छल।<ref>Panikkar, K. N., ''Against Lord and State: Religion and Peasant Uprisings in Malabar 1836–1921''</ref> [[फाइल:കരിപ്പുര്‍_വിമാനത്താവളം.jpg|बाएँ|अंगूठाकार|कोंडोट्टी केर करिपुर मे कालीकट अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा]] 1947 मे भारतक स्वतंत्रताक बाद तत्कालीन मद्रास प्रेसीडेंसी मद्रास राज्य बनि गेल। मलप्पुरम राजस्व प्रभाग तत्कालीन मालाबार ज़िलाक पाँच राजस्व प्रभाग सभ मे सँ एक छल, जाहिकर अधिकार क्षेत्र मे एरानाड (मंजेरी) आ वल्लुवनाड (पेरिंथलमन्ना) तालुक छल। मालाबार ज़िलाक अन्य चारि टा राजस्व प्रभाग थालास्सेरी, कोझिकोड, पालक्काड आ फोर्ट कोचीन छल।<ref name="Malabar">{{Cite book|title=1951 census handbook – Malabar district|publisher=Government of Madras|year=1953|location=Chennai|pages=1|url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6425/1/20493_1951_MAL.pdf|access-date=27 September 2020|archive-date=8 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201008060411/http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6425/1/20493_1951_MAL.pdf|url-status=live}}</ref> 1 नवंबर 1956 कें भाषाई आधार पर [[केरल]] राज्यक गठन कएल गेल छल। मलप्पुरम ज़िलाक गठन ओहि समय चारि उप-ज़िला सभ (एरानाड, पेरिंथलमन्ना, तिरूर आ पोन्नानी), चारि शहर सभ, चौदह विकास ब्लॉक सभ आ 95 ग्राम पंचायत सभक संगे कएल गेल छल।<ref name="c1971">{{Cite book|title=District Census Handbook – Malappuram (Part-C) – 1971|last=K. Narayanan|publisher=Directorate of Census Operations, Kerala|year=1972|location=Thiruvananthapuram|pages=3|url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5714/1/51172_1971_MAL.pdf}}</ref> बाद मे, तिरूरंगाडी तालुक बनेबाक लेल तिरूर तालुक कें विभाजित कएल गेल, आ निलांबुर आ कोंडोट्टी नामक दू टा आओर तालुक सभ बनेबाक लेल एरानाड तालुक कें तीन भाग मे विभाजित कएल गेल। केरलक दोसर सभ सँ पुरान मौजूदा विश्वविद्यालय कालीकट विश्वविद्यालय आ राज्यक दोसर सभ सँ पुरान मौजूदा हवाई अड्डा कालीकट अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा क्रमशः 1968 आ 1988 मे तेनहिपलम आ करिपुर मे शुरू भेल।<ref>{{Cite news|title=Calicut airport turns 80|url=https://www.thehindu.com/news/cities/kozhikode/calicut-airport-turns-30/article23508804.ece|last=Special Currespondent|date=12 April 2018|access-date=31 March 2021|work=The Hindu|archive-date=9 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109042642/https://www.thehindu.com/news/cities/kozhikode/calicut-airport-turns-30/article23508804.ece|url-status=live}}</ref> 1970 केर दशक मे, फ़ारस केर खाड़ीक देश सभ मे तेल भंडार व्यावसायिक निष्कर्षणक लेल खोलि देल गेल आ हजारो अकुशल श्रमिक खाड़ी चलि गेलाह। ओ सभ ग्रामीण अर्थव्यवस्था कें समर्थन दैत घर पर पाइ पठौलनि, आ 20म सदीक अंत धरि, ई क्षेत्र प्रथम विश्वक स्वास्थ्य मानक सभ आ लगभग सार्वभौमिक साक्षरता कें प्राप्त कऽ लेलक।<ref>{{cite magazine|url=http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2084273_2084272_2084259,00.html|title=Summer Journey 2011|date=21 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110722004134/http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2084273_2084272_2084259,00.html|archive-date=22 July 2011|url-status=dead|magazine=Time}}</ref> ऐतिहासिक रूप सँ, मलप्पुरम ज़िला अष्टवैद्य परंपराक संरक्षणक केंद्र रहल अछि, जे आठ नम्बूदिरी ब्राह्मण परिवार सभक एकटा समूह अछि जाहि कें पारंपरिक रूप सँ आयुर्वेदक आठ शाखा सभक उस्तादक रूप मे मान्यता प्राप्त अछि। एहि मे सँ, पुलमंतोल मूस परिवार (पेरिंथलमन्ना केर समीप पुलमंतोल क्षेत्र सँ जुड़ल) सदियो सँ वंशानुगत चिकित्सा पद्धति आ संस्कृत छात्रवृत्तिक एकटा अटूट वंश बनाए रखने अछि।<ref name="Sreedharan2002">{{cite book|last=Sreedharan|first=N|title=Ashtavaidya Tradition of Kerala|publisher=Publications Division, University of Calicut|year=2002}}</ref> कर्नाटक संगीतकार चेम्बई वैद्यनाथ भागवतर केर संगे एकर जुड़ावक माध्यम सँ केरलक सांस्कृतिक इतिहास मे पुलमंतोल वंश केर ऐतिहासिक महत्व कें नोट कएल गेल अछि। 1952 मे एकटा प्रदर्शनक दौरान अपन आवाज़ खोयबाक बाद, चेम्बई पुलमंतोल मूस परिवार केर तहत पारंपरिक आयुर्वेदिक उपचारक अवधि गुज़ार्ने छलाह। हुनकर बादक रिकवरी आ मंच पर वापसी क्षेत्रीय आत्मकथा सभ मे नीक जकाँ प्रलेखित अछि।<ref name="ChembaiBio">{{cite book|last=Sarma|first=L. R. Viswanatha|title=Chembai Selvam|publisher=Amudha Nilayam Ltd|year=1954|location=Madras}}</ref> एहि वंशक विरासत कें पुलमंतोल मे श्री रुद्र धन्वंतरि मंदिर केर माध्यम सँ क्षेत्रीय धार्मिक इतिहास मे आओर एकीकृत कएल गेल अछि। तूतापुज़ा नदीक तट पर स्थित ई ऐतिहासिक मंदिर रुद्र आ धन्वंतरि दुनू कें समर्पित होयबाक कारण अद्वितीय अछि, जे मालाबार क्षेत्र मे आध्यात्मिक परंपरा आ आयुर्वेदिक चिकित्सा कला सभक प्रतिच्छेदन केर लेल एकटा केंद्र बिंदुक रूप मे कार्य करैत अछि।<ref name="HeritagePortal">{{cite web|url=https://ayurvedathanal.com/sree-rudhra-dhanwanthari-temple|title=Sree Rudhra Dhanwanthari Temple Heritage|website=Ayurveda Thanal|access-date=12 May 2026}}{{Dead link|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == भूगोल == [[फाइल:Cherumb_eco_tourism_village,_Karuvarakundu_India_(3).JPG|पाठ=A village|बाएँ|अंगूठाकार|करुवरकुन्डु केर पहाड़ी क्षेत्र]] [[फाइल:Puthuponnani_(2).JPG|पाठ=A beach|अंगूठाकार|पुथुपोन्नानी मुनंबम तट]] उत्तर-पश्चिम मे कोझिकोड ज़िला, उत्तर-पूर्व मे वायनाड ज़िला, पूर्व मे नीलगिरि पहाड़ी सभ, दक्षिण-पूर्व मे पालक्काड ज़िला, दक्षिण-पश्चिम मे त्रिशूर ज़िला आ पश्चिम मे अरब सागर सँ घिरल मलप्पुरम केर कुल भौगोलिक क्षेत्रफल 3,554 वर्ग किमी अछि, जे क्षेत्रफलक मामला मे राज्य मे तेसर स्थान पर अछि। ज़िला मे राज्यक कुल क्षेत्रफलक 9॰15% हिस्सा अबैत अछि। भौगोलिक मानचित्र पर ज़िला 75°E - 77°E देशांतर आ 10°N - 12°N अक्षांश पर स्थित अछि। केरलक अन्य हिस्सा जकाँ, मलप्पुरम मे सेहो एकटा तटीय क्षेत्र अछि जे पश्चिम मे अरब सागर सँ घिरल अछि, केंद्र मे एकटा मध्य क्षेत्र अछि, आ पूर्व मे पश्चिमी घाट सँ घिरल एकटा पहाड़ी क्षेत्र अछि। केरलक अन्य ज़िला सभक विपरीत, मध्य क्षेत्र मे सेहो पहाड़ी क्षेत्र व्यापक रूप सँ देखल जाइत अछि। 2,554 मीटर ऊँच मुकुर्थी चोटी मलप्पुरम ज़िलाक सभ सँ ऊँच स्थान अछि, जे निलांबुर तालुक आ ऊटी तालुकक सीमा पर स्थित अछि, आ अनामुडी (2,696 मीटर) आ मीसापुलिमाला (2,651 मीटर) केर बाद केरल मे तेसर सभ सँ ऊँच चोटीक संगे-संगे दक्षिण भारत मे पाँचम सभ सँ ऊँच चोटी सेहो अछि। ई इडुक्की ज़िलाक बाहर केरलक सभ सँ ऊँच चोटी सेहो अछि। 2,383 मीटर ऊँच अंगिंडा चोटी दोसर सभ सँ ऊँच चोटी अछि, जे मलप्पुरम-पालक्काड-नीलगिरि ज़िलाक सीमाक करीब स्थित अछि। 2,339 मीटर ऊँच वावुल माला चोटी मलप्पुरम केर निलांबुर तालुक, वायनाड आ कोझिकोड ज़िला सभक थमारास्सेरी तालुक केर त्रिकोणीय जंक्शन पर स्थित अछि, ई ज़िलाक तेसर सभ सँ ऊँच स्थान अछि। === सीमावर्ती तालुक === मलप्पुरम ज़िला 5 ज़िला सभक निम्नलिखित 12 तालुक सभक संगे अपन सीमा साझा करैत अछि: * वायनाड ज़िला: वैथिरी तालुक। * कोझिकोड ज़िला: कोझिकोड आ थामरास्सेरी तालुक। * नीलगिरि ज़िला: पंडालूर, गुडालूर, ऊटी आ कुंदा तालुक। * पालक्काड ज़िला: पट्टांबी, ओट्टापलम आ मन्नारक्काड तालुक। * त्रिशूर ज़िला: चावक्काड आ कुन्नमकुलम तालुक। === स्थलाकृति === स्थलाकृति, भूविज्ञान, माटि, जलवायु आ प्राकृतिक वनस्पति केर आधार पर ज़िला कें 5 उप-सूक्ष्म क्षेत्र सभ मे विभाजित कएल गेल अछि: * मलप्पुरम तट * मलप्पुरम लहरदार मैदान * चालियार नदी बेसिन * निलांबुर जंगली पहाड़ी सभ * पेरिंथलमन्ना लहरदार ऊँच इलाका सभ। [[फाइल:Chaliyar_-_Areekode_Bridge.jpg|बाएँ|अंगूठाकार|अरीकोड मे चालियार नदी बेसिन]] [[फाइल:Map_of_Malappuram_District_(April_2021).svg|अंगूठाकार|मलप्पुरम ज़िलाक मानचित्र]] मलप्पुरम तट उत्तर मे वल्लीकुन्नु सँ लऽ कऽ दक्षिण मे पेरुम्बदप्पु धरि मलप्पुरम केर तटीय क्षेत्रक संगे-संगे स्थित अछि। ई उत्तर मे कोझिकोड तट, पूर्व मे मलप्पुरम लहरदार मैदान, दक्षिण मे त्रिशूर तट आ पश्चिम मे लक्षद्वीप सागरक संगे अपन सीमा बनबैत अछि। एहि क्षेत्र सँ चालियार, कडलुंडी, भरतप्पुड़ा, तिरुरपुड़ा आदि प्रमुख नदी सभ, नहर सभ आ बैकवाटर बहैत अछि। ई क्षेत्र नारियलक गाछ सँ घिरल अछि। तटीय मैदान पश्चिम दिस बहुत धीरे-धीरे ढलान लैत अछि।<ref name="geographymalappuram">{{cite web|url=http://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3205_PART_A_MALAPPURAM.pdf|title=Physical divisions of Malappuram|website=censusindia.gov.in|pages=21–22|archive-url=https://web.archive.org/web/20191127005243/http://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3205_PART_A_MALAPPURAM.pdf|archive-date=27 November 2019|access-date=18 April 2020|url-status=live}}</ref> पोन्नानी, एडप्पल, तिरूर, वलांचेरी, कुट्टीप्पुरम, तानूर, तिरूरंगाडी आ परप्पनंगाडी सहित प्रमुख शहर एहि क्षेत्र मे अबैत अछि। एहि क्षेत्रक अधिकतम ऊँचाई तिरूर तालुक केर कल्पकांचेरी गाँव (104 मीटर) मे स्थित अछि।<ref name="geographymalappuram" /> मलप्पुरम लहरदार मैदान तटक समानांतर स्थित अछि, जे उत्तर मे नादापुरम-मावूर लहरदार मैदान सभ, पूर्व मे चालियार नदी बेसिन आ पेरिंथलमन्ना लहरदार ऊँच इलाका सभ, दक्षिण मे पट्टांबी लहरदार मैदान आ पश्चिम मे मलप्पुरम तटक संगे अपन सीमा बनबैत अछि। कन्नमंगलाम मे नेन्मिनी पहाड़ी (478 मीटर) सभ सँ ऊँच स्थान अछि आ उत्तरी भाग मे वज़ायूर (95 मीटर) एहि क्षेत्र मे सभ सँ नीचा स्थान अछि। एतय किछु पहाड़ी आ ढलान देखल जा सकैत अछि।<ref name="geographymalappuram" /> [[फाइल:Chekkunnu.jpg|अंगूठाकार|एदावन्ना मे चेक्कुन्नु पहाड़ी सभ]] चालियार नदी बेसिन केर उत्तर आ पूर्व मे निलांबुर जंगली पहाड़ी सभ, दक्षिण मे पेरिंथलमन्ना लहरदार ऊँच इलाका सभ आ पूर्व मे मलप्पुरम लहरदार मैदान अपन सीमा बनबैत अछि। ई चालियारक मध्य मार्गक अंतर्गत अबैत अछि आ एहि मे अलग-थलग पहाड़ी सभक रूप मे उतार-चढ़ाव अछि।<ref name="geographymalappuram" /> निलांबुर जंगली पहाड़ी सभ, जाहि कें औपनिवेशिक अभिलेख सभ मे ''निलांबुर घाटी'' सेहो कहल जाइत अछि, उत्तर मे कोझिकोड जंगली पहाड़ी सभ आ वायनाड जंगली पहाड़ी सभ, पूर्व मे [[तमिलनाडु]], दक्षिण मे मन्नारक्काड-पालक्काड जंगली पहाड़ी सभ आ पश्चिम मे चालियार नदी बेसिन केर संगे अपन सीमा बनबैत अछि। ई पश्चिमी घाटक एकटा हिस्सा अछि। एतय समुद्र तल सँ 1000 मीटर सँ अधिक ऊंचाई वाली कतयको चोटी सभ देखल जा सकैत अछि।<ref name="geographymalappuram" /> एहि क्षेत्रक सभ सँ ऊँच चोटी मुकुर्थी (2594 मीटर) पर अछि, जे तमिलनाडु केर संगे केरलक सीमा पर करीमपुज़ा वन्यजीव अभयारण्य केर पूर्व मे स्थित अछि। सभ सँ निचला बिंदु मम्पड (115 मीटर) पर स्थित अछि।<ref name="geographymalappuram" /> निलांबुर केर पहाड़ी जंगली क्षेत्र नीलगिरि बायोस्फीयर रिज़र्व केर एकटा हिस्सा बनबैत अछि। पेरिंथलमन्ना लहरदार ऊँच इलाका सभ उत्तर मे चालियार नदी बेसिन, पूर्व मे मन्नारक्काड-पालक्काड जंगली पहाड़ी सभ, दक्षिण मे पालक्काड गैप आ पश्चिम मे मलप्पुरम लहरदार मैदान केर संगे अपन सीमा बनबैत अछि। एतय कतयको छोट अलग-थलग पहाड़ी सभ देखल जा सकैत अछि। कोडीकुथिमला ओहि मे सँ एक अछि। कडलुंडी नदी एहि क्षेत्र कें अपवाहित करैत अछि। एहि क्षेत्रक अधिकतम ऊंचाई मक्करपरम्बा मे 610 मीटर अछि।<ref name="geographymalappuram" /> === तटरेखा === [[फाइल:Light_house_in_Ponnani.jpg|अंगूठाकार|पोन्नानी केर लाइटहाउस]] 70 किमी नमगर तटरेखा (राज्यक कुल तटरेखाक 11॰87%) केर संगे मलप्पुरम केरलक ज़िला सभ मे तटरेखाक लंबाई मे पाँचम स्थान पर अछि।<ref>{{cite web|url=http://www.kerenvis.nic.in/Database/Coastline_2346.aspx|title=The coastal area of Malappuram|website=kerenvis.nic.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20191123153736/http://www.kerenvis.nic.in/Database/Coastline_2346.aspx|archive-date=23 November 2019|access-date=30 November 2019|url-status=live}}</ref> मलप्पुरमक तटीय बेल्ट तीन टा नगरपालिका कस्बा सभ (तानूर, पोन्नानी आ परप्पनंगाडी) आ आठ टा ग्राम पंचायत सभ (वल्लीकुन्नु, तनालूर, निरमरुथुर, वेट्टम, मंगलम, पुरथुर, वेलियांकोडे आ पेरुंबडप्पू) मे फैलल अछि। पोन्नानी, तानूर, परप्पनंगाडी आ पडिंजारक्कारा बीच, जे सभ ज़िलाक पश्चिमी भाग मे स्थित अछि, मछरी पकड़बाक प्रमुख केंद्र अछि। ज़िलाक समुद्री तट समुद्री संपदा सँ भरल अछि।<ref name="geographymalappuram" /> पहिने अरब व्यापारी सभक पसंदीदा गंतव्य होयबाक अतिरिक्त, पोन्नानी कतयको मुस्लिम आध्यात्मिक नेता सभक लेल सेहो एकटा मनोरम स्थल छल, जे एतय इस्लाम केर प्रचार मे सहायक छलाह। एहि बंदरगाह शहर कें 'मालाबारक छोट मक्का' आ 'सोनाक सिक्काक शहर' सेहो कहल जाइत अछि।<ref name="pkd">{{cite book|author=M. K. Devassy|year=1965|title=1961 Census Handbook- Palghat District|publisher=Directorate of Census Operations, Kerala and The Union Territory of Laccadive, Minicoy, and Amindivi Islands|url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5667/1/51592_1961_PAL.pdf|access-date=11 March 2021|archive-date=8 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210508155754/http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5667/1/51592_1961_PAL.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.nativeplanet.com/travel-guide/the-mecca-of-malabar-ponnani-004132.html|title=Ponnani, the Mecca of Malabar|date=24 October 2017|website=nativeplanet.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20210510143226/https://www.nativeplanet.com/travel-guide/the-mecca-of-malabar-ponnani-004132.html|archive-date=10 May 2021|access-date=19 April 2020|url-status=live}}</ref> फरवरी/अप्रैल केर महिना सभक दौरान हज़ारो प्रवासी पक्षी एतय अबैत अछि। पोन्नानी केर करीब बिय्यम कयाल स्थित अछि, जे वाटर स्पोर्ट्स सुविधा वाला एकटा शांत, हर-ियर जलमार्ग अछि। कोनोली नहर पुथुपोन्नानी मे अरब सागर सँ मिलैत अछि। तटीय शहर तानूर प्रारंभिक मध्ययुगीन काल मे 'वेट्टथुनाड राज्य' केर राजधानी छल, आ केरलदेशपुरम मंदिर केर लेल जानल जाइत अछि। परप्पनंगाडी प्रारंभिक मध्ययुगीन काल मे परप्पनाड राज्य केर शासक परिवार सभक सीट छल। === नदी सभ === [[फाइल:View_from_Chamravattam_Bridge_-_panoramio.jpg|अंगूठाकार|त्रिप्रंगोड मे भरतप्पुड़ा]] [[फाइल:Kadalundi_river,_Malappuram.jpg|अंगूठाकार|मलप्पुरम मे कडलुंडी नदी]] ज़िला सँ बहय वाली प्रमुख नदी सभ चालियार, कडलुंडी नदी, भरतप्पुड़ा आ तिरूर नदी अछि। चालियारक कुल लंबाई लगभग 168 किमी अछि आ एकर जल निकासी क्षेत्र 2818 वर्ग किमी अछि। ई निलांबुर, मम्पड, एदावन्ना, अरीकोड आ वाज़क्कड सँ भऽ कऽ गुज़रैत अछि आ फेर कोझिकोड-मलप्पुरम ज़िलाक सीमा सँ बहैत चालियम मे अरब सागर मे मिलि जाइत अछि। निलांबुर तालुकक घाटी मे चालियारक कतयको पैघ आ छोट सहायक नदी सभ अछि।<ref name="geographymalappuram" /><ref name="river">{{cite web|url=https://malappuram.nic.in/about-district/|title=Rivers in Malappuram district|website=malappuram.nic.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20200210004256/https://malappuram.nic.in/about-district/|archive-date=10 February 2020|access-date=23 November 2019|url-status=live}}</ref> चालियारक सभ सँ पैघ सहायक नदी करीमपुज़ा, आ भरतप्पुड़ाक सभ सँ पैघ सहायक नदी सभ मे सँ एक तूतापुज़ा, आ कडलुंडी नदीक सभ सँ पैघ सहायक नदी सभ मे सँ एक ओलिपुज़ा सेहो ज़िला सँ भऽ कऽ बहैत अछि। कडलुंडी नदी मेलात्तुर, कीज़ट्टूर, पंडीक्कड, मंजेरी, मलप्पुरम, पनाक्कड, परप्पुर, वेंगरा, तिरूरंगाडी, परप्पनंगाडी आ वल्लीकुन्नु सँ भऽ कऽ गुजरैत अछि आ ज़िलाक उत्तर-पश्चिमी सीमा पर वल्लीकुन्नु मे कडलुंडी नगरम मे अरब सागर मे खसैत अछि। ई ओलिपुज़ा नदी आ वेलियार नदीक संगम सँ बनैत अछि। कडलुंडी नदी साइलेंट वैलीक पश्चिमी सीमा पर पश्चिमी घाट सँ निकलैत अछि आ ज़िला सँ भऽ कऽ बहैत अछि। कीज़ट्टूर मे ओलिपुज़ा आ वेलियार मिल कऽ कडलुंडी नदीक निर्माण करैत अछि। कडलुंडी नदी एरानाड आ वल्लुवनाड क्षेत्र सभ सँ भऽ कऽ गुज़रैत अछि। एकर लंबाई 130 किमी अछि, जाहिकर जलग्रहण क्षेत्र 1114 वर्ग किमी आ कुल प्रवाह 2189 मिलियन घन फीट अछि।<ref name="geographymalappuram" /><ref name="river" /> भरतप्पुड़ाक कुल लंबाई 209 किमी अछि। ई अपन सहायक नदी तूतापुज़ा केर रूप मे तूथा, एलामकुलम, मलप्पुरम-पालक्काड ज़िला सीमा पर पुलमंतोल सँ भऽ कऽ बहैत अछि आ पल्लीप्पुरम मे मुख्य नदी मे मिल जाइत अछि। फेर ई किछु पड़ोसी ज़िला सभ सँ बहबाक बाद थिरुवेगाप्पुरा सँ कुट्टीप्पुरम पहुँचि कऽ फेर सँ ज़िला मे प्रवेश करैत अछि। एकर बाद ई पूरी तरह सँ ज़िला सँ भऽ कऽ बहैत अछि। भरतप्पुड़ा पोन्नानी मे अरब सागर मे खसैत अछि। तिरुनावाया, कुट्टीप्पुरम, त्रिप्रंगोड, इरिम्बीलियम, थावनूर आ पोन्नानी भरतप्पुड़ाक तट पर स्थित किछु महत्वपूर्ण शहर अछि।<ref name="geographymalappuram" /><ref name="river" /> तिरूर नदी 48 किमी नमगर अछि। ई पोन्नानीक समीप पडिंजारक्कारा मे भरतप्पुड़ा सँ मिलैत अछि।<ref name="geographymalappuram" /><ref name="river" /> एहि पैघ नदी सभक अतिरिक्त, ज़िला मे पुराप्परम्बा नदी नामक एकटा छोट नदी सेहो अछि, जे केवल 8 किमी नमगर अछि। ई कोनोली नहर केर माध्यम सँ प्रमुख नदी सभ सँ जुड़ल अछि।<ref name="geographymalappuram" /><ref name="river" /> ऊपर वर्णित प्रमुख नदी सभक कतयको पैघ आ छोट सहायक नदी आ धारा सभ सेहो ज़िला सँ भऽ कऽ बहैत अछि। एतय चारि टा मुहाना अछि - पुरथुर मे ''पडिंजारक्कारा अज़िमुकम'' जतय भरतप्पुड़ा आ तिरूर नदी अरब सागर मे मिलबाक लेल एक संगे मिलैत अछि, पुथुपोन्नानी अंतरीप जतय कोनोली नहर समुद्र मे बहैत अछि, तानूर मे ''पुरप्पुज़ा अज़िमुकम'', आ ज़िलाक उत्तर-पश्चिमी सीमा पर वल्लीकुन्नु मे ''कडलुंडी नगरम अज़िमुकम''।<ref name="geographymalappuram" /><ref name="river" /> बिय्यम, वेलियांकोडे, मनूर आ कोडिन्ही जेहन बैकवाटर तटीय तालुक सभ मे स्थित अछि।<ref name="geographymalappuram" /><ref name="river" /> ब्रिटिश राज केर दौरान पोन्नानी सँ तिरूर रेलवे स्टेशन धरि मालक परिवहनक लेल पोन्नानी नहरक निर्माण कएल गेल छल। एतय कोडाक्कल (तिरुनावाया) मे बेसल मिशन केर कर्मचारी सभ द्वारा पोन्नानी नहरक विषय मे एकटा विवरण देल गेल अछि।<ref>{{Cite web|url=http://www.ineszupanov.com/|title=Website of Ines Zupanov|archive-url=https://web.archive.org/web/20210427041408/http://www.ineszupanov.com/|archive-date=27 April 2021|access-date=13 September 2021|url-status=live}}</ref>{{cquote|''...आजकाल्हि एकटा स्टीमशिप पोन्नानी आ तिरूरक बीच नहर सँ यात्रा करैत अछि, जतय पोन्नानीक लेल सभ सँ सुविधाजनक रेलवे स्टेशन पाबल जा सकैत अछि। टिकट केर कीमत मात्र 4 आना अछि, यद्यपि दूरी 10 किमी अछि...'' }} === जलवायु === [[फाइल:Monsoon_Clouds_-_Manjeri_and_Pandalloor_hill.jpg|बाएँ|अंगूठाकार|मंजेरीक लग पंदलुर पहाड़ी सभ पर मानसूनक बादल]] [[फाइल:Ottumpuram_Beach.JPG|अंगूठाकार|ओट्टमपुरम तट, तानूर]] ज़िलाक तापमान पूरा वर्ष लगभग स्थिर रहैत अछि। एकर जलवायु उष्णकटिबंधीय अछि। एतय अधिकांश महिना सभ मे उल्लेखनीय वर्षा होइत अछि, आ शुष्क मौसम छोट होइत अछि। कोपेन आ गीगर केर अनुसार, एहि जलवायु कें ए॰एम॰ केर रूप मे वर्गीकृत कएल गेल अछि। मलप्पुरम मे औसत वार्षिक तापमान 27॰3 °C अछि। एक वर्ष मे औसत वर्षा 2952 मिमी होइत अछि। गर्मी आमतौर पर मार्च सँ मई धरि रहैत अछि; मानसून जून मे शुरू होइत अछि आ सितंबर मे समाप्त होइत अछि। मलप्पुरम मे दक्षिण-पश्चिम आ उत्तर-पूर्व दुनू मानसून अबैत अछि। जाड़क मौसम दिसंबर सँ फरवरी धरि होइत अछि।<ref name="MSN">{{Cite web|url=http://weather.msn.com/monthly_averages.aspx|title=MSN Weather|archive-url=https://web.archive.org/web/20091009070528/http://weather.msn.com/monthly_averages.aspx|archive-date=9 October 2009|access-date=29 November 2019|url-status=dead}}</ref><div style="width:75%;">{{Weather box|location=मलप्पुरम|width=90%|metric first=yes|single line=yes|Jan high C=32.0|Feb high C=32.9|Mar high C=34.0|Apr high C=33.8|May high C=32.7|Jun high C=29.3|Jul high C=28.1|Aug high C=28.7|Sep high C=29.7|Oct high C=30.3|Nov high C=31.1|Dec high C=31.4|year high C=34.0|Jan low C=21.8|Feb low C=22.8|Mar low C=24.4|Apr low C=25.4|May low C=25.1|Jun low C=23.5|Jul low C=22.8|Aug low C=23.3|Sep low C=23.3|Oct low C=23.4|Nov low C=23.1|Dec low C=21.9|year low C=21.8|Jan precipitation mm=1|Feb precipitation mm=9|Mar precipitation mm=16|Apr precipitation mm=101|May precipitation mm=253|Jun precipitation mm=666|Jul precipitation mm=830|Aug precipitation mm=398|Sep precipitation mm=233|Oct precipitation mm=281|Nov precipitation mm=140|Dec precipitation mm=24|year precipitation mm=2952|source=<ref>{{cite web |url = https://en.climate-data.org/asia/india/kerala/malappuram-34234/ |website = en.climate-data.org |title = Climate of Malappuram |access-date = 30 November 2019 |archive-date = 13 September 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210913063337/https://en.climate-data.org/asia/india/kerala/malappuram-34234/ |url-status = live }}</ref>|date=नवंबर 2019}} == वनस्पति आ जीव == {{multiple image | align = left | direction = vertical | caption_align = left | image1 = Nilambur Teak Garden.jpg | caption1 = टीक म्यूज़ियम | image2 = Green Vallikkunnu.jpg | caption2 = वल्लीकुन्नु मे मैन्ग्रोव | image3 = Beeyam Kayal River near Athani.jpg | caption3 = एडप्पल मे पोन्नानी कोल आर्द्रभूमि }} ज़िला मे विविध वन्य जीवन आ कतयको छोट पहाड़ी सभ, जंगल, नदी सभ आ पश्चिम दिस बहय वाली जलधारा सभ, बैकवाटर आ धान, सुपारी, काजू, कारी मरिच, आदि, दालि, नारियल, केरा, कसावा, चाह आ रबर केर बागान अछि। कोनोलीक प्लॉट, दुनियाक सभ सँ पुरान सागौन केर बागान अछि जे निलांबुर मे स्थित अछि। निलांबुर कें 'टीक म्यूज़ियम' केर लेल सेहो जानल जाइत अछि। निलांबुर केर सागौन बागान सभक समीप बांस केर गाछ बहुतायत मे देखल जाइत अछि। टीक म्यूज़ियम सँ जुड़ल एकटा बायो-रिसोर्स नेचुरल पार्क सेहो अछि। तत्कालीन मद्रास प्रेसीडेंसी केर पुरान प्रशासनिक अभिलेख सभ मे ई दर्ज अछि जे 1844 मे निलांबुर मे लगाओल गेल सागौन केर बागान तत्कालीन मद्रास प्रेसीडेंसी मे सरकारक स्वामित्व वाला सभ सँ उल्लेखनीय बागान छल।<ref name="Mbsp">{{cite book|url=https://www.tamildigitallibrary.in/admin/assets/book/TVA_BOK_0023302_The_Madras_Presidency_1881_1931.pdf|title=The Madras Presidency (1881–1931)|last=Boag|first=GT|publisher=Government of Madras|location=Madras|year=1933|page=63|access-date=9 June 2021|archive-date=9 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210609102848/https://www.tamildigitallibrary.in/admin/assets/book/TVA_BOK_0023302_The_Madras_Presidency_1881_1931.pdf|url-status=live|archivedate=9 June 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210609102848/https://www.tamildigitallibrary.in/admin/assets/book/TVA_BOK_0023302_The_Madras_Presidency_1881_1931.pdf}}</ref> ज़िलाक 3,554 वर्ग किमी क्षेत्र मे सँ 1034 वर्ग किमी (29%) हिस्सा वन क्षेत्र अछि। ई कम वा अधिक घना भऽ सकैत अछि।<ref>{{cite web|url=http://industry.kerala.gov.in/images/pdf/malappuram.pdf|title=Forest area of Malappuram|website=industry.kerala.gov.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426034953/http://industry.kerala.gov.in/images/pdf/malappuram.pdf|archive-date=26 April 2021|access-date=21 April 2020|url-status=live}}</ref> ज़िलाक उत्तर-पूर्वी भाग मे 758॰87 वर्ग किमी केर विशाल वन क्षेत्र अछि। एहि मे सँ 325॰33 वर्ग किमी आरक्षित वन अछि आ शेष निहित वन अछि। एहि मे सँ 80% पर्णपाती अछि जखन कि शेष सदाबहार अछि। वन क्षेत्र मुख्य रूप सँ निलांबुर उपज़िला मे केंद्रित अछि, जे वायनाड, पश्चिमी घाट आ तमिलनाडु केर पहाड़ी क्षेत्र सभ (नीलगिरि) केर पहाड़ी ज़िलाक संगे अपन सीमा साझा करैत अछि। निलांबुर वन क्षेत्र मे सागौन, शीशम आ महोगनी जेहन गाछ देखल जाइत अछि। जंगल मे बांस केर पहाड़ी सभ बहुतायत मे देखल जाइत अछि। ज़िलाक करीमपुज़ा वन्यजीव अभयारण्य राज्यक सभ सँ पैघ वन्यजीव अभयारण्य अछि।<ref>{{cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/karimpuzha-sanctuary-comes-into-being/article31984618.ece|title=The Karimpuzha Wildlife Sanctuary|date=3 July 2020|website=The Hindu|archive-url=https://web.archive.org/web/20200705053212/https://www.thehindu.com/news/national/kerala/karimpuzha-sanctuary-comes-into-being/article31984618.ece|archive-date=5 July 2020|access-date=5 July 2020|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://touristinindia.com/new-amarambalam-wildlife-sanctuary/|title=The largest wildlife sanctuary of Kerala|date=19 February 2018|website=touristinindia.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20200705054712/http://touristinindia.com/new-amarambalam-wildlife-sanctuary/|archive-date=5 July 2020|access-date=5 July 2020|url-status=live}}</ref> न्यू अमराम्बलम आरक्षित वन, जे करीमपुज़ा वन्यजीव अभयारण्य केर एकटा हिस्सा अछि, ओहि मे जीव सभक एकटा विस्तृत विविधता अछि। जंगल सभ मे हाथी, हरिण, बाघ, बानर, भालू, सूगर, खराहा, पक्षी आ सरीसृप सहित कतयको तरहक जानवर पाबल जाइत अछि। एतय सँ मधु, औषधीय जड़ी-बूटी सभ आ मसाला जेहन वन उत्पाद सेहो एकत्र कएल जाइत अछि। नेदुमकयम वर्षावन सेहो निलांबुर घाटी मे मौजूद अछि। जंगल सभ कें दू प्रभाग सभ—निलांबुर उत्तर आ निलांबुर दक्षिण—द्वारा संरक्षित कएल जाइत अछि। केरल वन अनुसंधान संस्थान केर निलांबुर मे एकटा उपकेंद्र अछि। ज़िलाक तटीय आ अंतर्देशीय क्षेत्र सभ मे पाबल जाय वाली मछरी सभक महत्वपूर्ण प्रकार सभ मे झींगा, इंडियन ऑयल सार्डिन, सिल्वर बेली, शार्क, कैटफ़िश, मैकेरल, स्केट, चेम्बा, सोल फिश, सीर फिश आ रिबनफिश शामिल अछि।<ref name="geographymalappuram2" /> निलांबुर सागौन अपन भौगोलिक संकेत टैग प्राप्त करय वाला पहिल वन उत्पाद अछि।<ref>{{Cite news|title=First for forest produce, GI tag for Nilambur teak|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kochi/first-for-forest-produce-gi-tag-for-nilambur-teak/articleshow/62320961.cms|last=T Ramavarman|date=1 January 2018|access-date=30 October 2020|work=[[The Times of India]]|archive-date=24 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201024042425/https://timesofindia.indiatimes.com/city/kochi/first-for-forest-produce-gi-tag-for-nilambur-teak/articleshow/62320961.cms|url-status=live}}</ref> तिरूर मे पाबल जाय वाला 'तिरूर वेट्टिला' नामक एक प्रकारक पान केर पात कें सेहो जीआई टैग प्राप्त भेल अछि।<ref>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/tirur-vettila-obtains-gi-tag/article29214761.ece|website=The Hindu|title=Tirur Vettila gets GI tag|date=21 August 2019|access-date=19 April 2020|archive-date=7 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201107231046/https://www.thehindu.com/news/national/kerala/tirur-vettila-obtains-gi-tag/article29214761.ece|url-status=live|last1=Muringatheri|first1=Mini}}</ref> ज़िलाक तटीय क्षेत्र मे स्थित वल्लीकुन्नु मे लगभग 50 एकड़ मैन्ग्रोव वन पाबल जाइत अछि। मैन्ग्रोव वन अन्य तटीय क्षेत्र सभ मे सेहो व्यापक रूप सँ देखल जाइत अछि। कडलुंडी पक्षी अभयारण्य ज़िलाक वल्लीकुन्नु ग्राम पंचायत मे स्थित अछि।<ref>{{cite web|url=https://malappuram.nic.in/about-district/|title=Flora and fauna of Malappuram|website=malappuram.nic.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20200210004256/https://malappuram.nic.in/about-district/|archive-date=10 February 2020|access-date=24 November 2019|url-status=live}}</ref> कडलुंडी-वल्लीकुन्नु सामुदायिक रिज़र्व केरलक पहिल सामुदायिक रिज़र्व अछि। एकरा आब एकटा इको-टूरिज्म केंद्र घोषित कएल गेल अछि।<ref name="Vallikkunnu">{{cite web|url=https://www.onmanorama.com/travel/kerala/2018/04/04/kadalundi-vallikunnu-community-reserve-ecotourism-centre.html|title=Kadalundi-Vallikkunnu community reserve|date=4 April 2018|website=onmanorama.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20200725065854/https://www.onmanorama.com/travel/getting-about-kerala/kozhikode/2018/04/04/kadalundi-vallikunnu-community-reserve-ecotourism-centre.amp.html|archive-date=25 July 2020|access-date=25 July 2020|url-status=live}}</ref> पुरथुर मे पडिंजारक्कारा मुहानाक समीप एकटा पक्षी अभयारण्य 2010 मे प्रस्तावित कएल गेल छल।<ref>{{cite news|last1=Sudhi|first1=K. S.|title=Birds get 12 more havens in State|url=https://www.thehindu.com/news/national/Birds-get-12-more-havens-in-State/article16567247.ece/|access-date=7 April 2021|work=The Hindu|date=15 March 2010|archive-date=13 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210913063337/https://www.thehindu.com/news/national/Birds-get-12-more-havens-in-State/article16567247.ece/amp/|url-status=live}}</ref> तिरुनावाया अपन कमल केर खेत सभक लेल जानल जाइत अछि।<ref>{{Cite news|title=Lotus fields of Tirunavaya|url=https://www.onmanorama.com/news/kerala/2018/09/03/lotus-farming-muslim-kerala-hindu.html|last=Anupama Mili|date=4 September 2018|access-date=26 July 2020|work=Malayala Manorama|archive-date=26 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726065643/https://www.onmanorama.com/news/kerala/2018/09/03/lotus-farming-muslim-kerala-hindu.html|url-status=live}}</ref> </div> == प्रशासन == [[File:Malappuram DownHill Aerial View.jpg|left|thumb|ज़िलाक प्रशासनिक मुख्यालय मलप्पुरम]] === राजस्व प्रशासन === ज़िला प्रशासनक मुख्यालय, कलेक्ट्रेट अपहिल, मलप्पुरम मे स्थित अछि। ज़िला प्रशासनक नेतृत्व ज़िलाधिकारी करैत छथि। सामान्य मामला सभ, भूमि अधिग्रहण, राजस्व वसूली, भूमि सुधार आ चुनावक ज़िम्मेदारीक संगे पाँच टा डिप्टी कलेक्टर हुनकर सहायता करैत छथि। अतिरिक्त ज़िला मजिस्ट्रेट सभटा प्रशासनिक गतिविधि सभ मे ज़िला कलेक्टर कें सहायता प्रदान करैत छथि।<ref>{{Cite web|url=https://malappuram.nic.in/collectrate/|title=Collectorate Malappuram|access-date=3 October 2020|website=Official website of Malappuram district|archive-date=25 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201025100613/https://malappuram.nic.in/collectrate/|url-status=live}}</ref> मलप्पुरम राजस्व ज़िलाक दू टा प्रभाग अछि - तिरूर आ पेरिंथलमन्ना। ज़िला कें आगू 138 गाँव सभ मे विभाजित कएल गेल अछि जे मिलि कऽ 7 उपज़िला बनबैत अछि।<ref>{{cite web |url = https://malappuram.nic.in/tehsil/ |website = malappuram.nic.in |title = Talukas in Malappuram district |access-date = 23 November 2019 |archive-date = 19 February 2020 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200219085134/https://malappuram.nic.in/tehsil/ |url-status = live }}</ref><ref name="admn_mpm">{{cite web | title= Administrative divisions of Malappuram district | url= https://malappuram.nic.in/administrative-setup/ | access-date= 23 November 2019 | website= malappuram.nic.in | archive-date= 24 August 2019 | archive-url= https://web.archive.org/web/20190824213421/https://malappuram.nic.in/administrative-setup/ | url-status= live }}</ref> ==== राजस्व प्रभाग ==== ज़िला मे दू टा राजस्व प्रभाग अछि: पेरिंथलमन्ना आ तिरूर। पोन्नानी, तिरूर, तिरूरंगाडी आ कोंडोट्टी उपज़िला तिरूर राजस्व प्रभाग मे शामिल अछि, जखन कि शेष निलांबुर, एरानाड आ पेरिंथलमन्ना मिलि कऽ पेरिंथलमन्ना राजस्व प्रभाग बनबैत अछि। राजस्व प्रभागीय कार्यालयक नेतृत्व एकटा राजस्व प्रभागीय अधिकारी / उप ज़िलाधिकारी करैत छथि, जे राजस्व प्रभागक उप-विभागीय मजिस्ट्रेट सेहो होइत छथि। राजस्व प्रभागीय कार्यालय क्रमशः तिरूर आ पेरिंथलमन्ना मे अछि। ==== तालुक ==== तालुक ज़िलाक भीतर एकटा प्रशासनिक प्रभाग अछि। मलप्पुरम ज़िला मे 7 तालुक अछि, आ प्रत्येक तालुकक नेतृत्व एकटा तहसीलदार करैत छथि, जे भू-राजस्व प्रशासन आ कार्यकारी मजिस्ट्रेट संबंधी कार्य सभक लेल ज़िम्मेदार होइत छथि। निलांबुर केरलक सभ सँ पैघ उपज़िला अछि। पोन्नानी, तिरूर आ तिरूरंगाडी उपज़िला तटीय क्षेत्र मे स्थित अछि। पेरिंथलमन्ना, एरानाड आ कोंडोट्टी मध्य क्षेत्र मे स्थित अछि, जखन कि निलांबुर उपज़िला ऊँच पहाड़ी क्षेत्र मे स्थित अछि। ज़िला-स्तरीय प्रशासनक समन्वय केर लेल मलप्पुरम मे सिविल स्टेशन केर अतिरिक्त, तालुक-स्तरीय प्रशासनिक गतिविधि सभक समन्वय केर लेल मंजेरी, निलांबुर, पेरिंथलमन्ना, तिरूरंगाडी, तानूर, तिरूर, कुट्टीप्पुरम आ पोन्नानी मे मिनी-सिविल स्टेशन सेहो अछि।<ref>{{cite web | url=https://malappuram.nic.in/en/tehsil/#:~:text=For%20administrative%20purpose%20the%20district,office%20is%20headed%20by%20Tahsildar | title=Tehsils / Taluks &#124; Welcome to Malappuram &#124; India }}</ref> [[File:Subdistricts of Malappuram (August 2020).svg|thumb|left|मलप्पुरम मे तालुक]] {| align="left" class="toccolours" cellspacing="1" cellpadding="1" style="margin-right: .5em; margin-top: .4em; font-size: 90%" |- |- bgcolor="#cccccc" valign="top" !उपज़िला<br/>(''तालुक'') !क्षेत्रफल<br/>(वर्ग किमी मे) !कुल जनसंख्या<br/>(2011) !गाँव !शहरीकरण<br/>(2011) |- | [[पोन्नानी तालुक|पोन्नानी]] || 200 || 379,798 || 11 || 57.36% |- | [[तिरूर तालुक|तिरूर]] || 448 || 928,672 || 30 || 48.73% |- | [[तिरूरंगाडी तालुक|तिरूरंगाडी]] || 290* || 631,906 || 17 || 90.40% |- | [[कोंडोट्टी तालुक|कोंडोट्टी]] || 258* || 410,577 || 12 || 43.10% |- | [[एरानाड तालुक|एरानाड]] || 491* || 581,512 || 23 || 37.93% |- | [[पेरिंथलमन्ना तालुक|पेरिंथलमन्ना]] || 506 || 606,396 || 24 || 21.73% |- | [[निलांबुर तालुक|निलांबुर]] || 1,343 || 574,059 || 21 || 8.08% |- | style="font-size: 80%" colspan=5 bgcolor="#cceeff" align="center"| स्रोत: भारतक जनगणना 2011,<ref name="demomalapuram">{{cite web |url= http://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3205_PART_B_MALAPPURAM.pdf |website=censusindia.gov.in |title= Taluk-wise demography of Malappuram |access-date=19 April 2020 |publisher=Directorate of Census Operations, Kerala |pages= 161–193 |archive-date=27 November 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20191127005248/http://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3205_PART_B_MALAPPURAM.pdf |url-status=live}}</ref> मलप्पुरम ज़िलाक आधिकारिक वेबसाइट<ref name = Villages_Malappuram>{{cite web |title=Villages in Malappuram |url = https://malappuram.nic.in/village-panchayats/ |website = malappuram.nic.in |access-date=25 November 2019 |archive-date = 24 August 2019 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190824213539/https://malappuram.nic.in/village-panchayats/ |url-status = live }}</ref> |} ==== राजस्व गाँव ==== राजस्व गाँव तालुक सभक उप-विभाजन अछि, आ ई ज़िलाक राजस्व प्रशासनक सभ सँ निचुलका संस्था अछि। प्रत्येक तालुकक अधिकार क्षेत्र मे कतयको गाँव अबैत अछि। मलप्पुरम ज़िला मे 138 राजस्व गाँव अछि। भू-राजस्व मामला सभक लेल राजस्व गाँव सभ कें आगू देसम (Desam) सभ मे विभाजित कएल गेल अछि। === ज़िला योजना समिति === मलप्पुरमक ज़िला योजना समिति मे नगर पालिका सभक दू टा सदस्य, ज़िला पंचायतक 10 सदस्य आ एकटा पंचायत-मनोनीत सदस्यक अतिरिक्त एकटा अध्यक्ष आ एकटा सचिव होइत छथि। अध्यक्षक पद ज़िला पंचायतक पदेन सदस्यक लेल आ सचिवक पद ज़िला कलेक्टरक पदेन सदस्यक लेल आरक्षित अछि।<ref>{{Cite web|url=http://sec.kerala.gov.in/index.php/Content/index/lsgd|title=District Planning Committee, Malappuram|access-date=7 November 2020|website=SEC Kerala|archive-date=13 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201113145804/http://sec.kerala.gov.in/index.php/Content/index/lsgd|url-status=live}}</ref> === न्यायपालिका === [[File:Perinthalmanna Munsif Court.png|thumbnail|पेरिंथलमन्ना मे एकटा न्यायालय परिसर]] ज़िलाक न्यायिक मुख्यालय मंजेरी मे अछि। मंजेरी न्यायिक ज़िलाक अंतर्गत 24 अदालत काज करैत अछि जाहि मे मंजेरी, मलप्पुरम, तिरूर, पेरिंथलमन्ना, परप्पनंगाडी, पोन्नानी आ निलांबुर शामिल अछि।<ref name="district_police">{{cite web |url=https://districts.ecourts.gov.in/malappuram |website=districts.ecourts.gov.in |title=Judicial administration of Malappuram |access-date=17 June 2020 |archive-date=17 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200617045439/https://districts.ecourts.gov.in/malappuram |url-status=live}}</ref> 16 जून 1969 कें मलप्पुरम ज़िलाक स्थापनाक बाद, 25 मई 1970 कें कोझिकोड मे एकटा ज़िला न्यायालय काज करब शुरू केलक। एकर बाद, 1 फरवरी 1974 कें अदालत कें मंजेरी न्यायालय परिसर मे स्थानांतरित कऽ देल गेल। मंजेरी न्यायिक ज़िलाक भीतर, वर्तमान मे ज़िलाक विभिन्न स्थान सभ पर 24 कार्यशील अदालत सभ वितरित अछि, जाहि मे मंजेरी, मलप्पुरम, तिरूर, पेरिंथलमन्ना, परप्पनंगाडी, पोन्नानी, तिरूर आ निलांबुर शामिल अछि। मलप्पुरमक न्यायिक मुख्यालय मंजेरी मे स्थित अछि। ज़िला मे तीन टा अतिरिक्त ज़िला आ सत्र न्यायालय, दू टा पारिवारिक न्यायालय (एकटा मलप्पुरम मे आ दोसर तिरूर मे), संगे-संगे दू टा मोटर दुर्घटना दावा न्यायाधिकरण (एकटा मंजेरी मे आ दोसर तिरूर मे) अछि। एकर अतिरिक्त, दू टा उप न्यायालय अछि—एकटा मंजेरी मे आ दोसर तिरूर मे। ज़िला मे दू टा मुंसिफ़ मजिस्ट्रेट अदालत सेहो अछि, जाहि मे सँ एकटा पोन्नानी मे आ दोसर पेरिंथलमन्ना मे अछि। अंत मे, मलप्पुरम ज़िला मे नौ टा न्यायिक प्रथम श्रेणी मजिस्ट्रेट अदालत काज कऽ रहल अछि। === पुलिस === मलप्पुरम ज़िला पुलिस, केरल पुलिसक एकटा पुलिस ज़िला अछि, जाहि कें ज़िलाक भीतर कानून प्रवर्तन आ जाँचक काज सौंपल गेल अछि। ज़िला पुलिस कार्यालय मलप्पुरम मे स्थित अछि, आ एकर नेतृत्व एकटा ज़िला पुलिस प्रमुख करैत छथि जे पुलिस अधीक्षकक पदक होइत छथि। मलप्पुरम ज़िला मे छह टा पुलिस उप-विभाजन आ 36 पुलिस स्टेशन अछि। एहि पुलिस उप-विभाजन सभक मुख्यालय निम्नलिखित क्षेत्र सभ मे स्थित अछि: मलप्पुरम, कोंडोट्टी, पेरिंथलमन्ना, तिरूर, तानूर आ निलांबुर। प्रत्येक पुलिस उप-विभाजनक नेतृत्व एकटा पुलिस उपाधीक्षक करैत छथि, आ प्रत्येक पुलिस स्टेशनक देखरेख पुलिस निरीक्षक केर पद वाला एकटा स्टेशन हाउस अधिकारी द्वारा कएल जाइत अछि। मलप्पुरम पुलिस ज़िला, पालक्काड, त्रिशूर शहर आ त्रिशूर ग्रामीण पुलिस ज़िला सभक संगे, त्रिशूर रेंज पुलिसक अधिकार क्षेत्र मे अबैत अछि।<ref>{{Cite web|url=https://keralapolice.gov.in/page/ranges|title=Thrissur Range Police districts|access-date=2 November 2020|website=Kerala Police|archive-date=24 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201024123751/https://keralapolice.gov.in/page/ranges|url-status=live}}</ref> ज़िला पुलिस कार्यालय, ज़िला विशेष शाखा, ज़िला अपराध रिकॉर्ड ब्यूरो, ज़िला 'C' (सी) शाखा, नारकोटिक सेल, ज़िला पुलिस नियंत्रण कक्ष, साइबर सेल, महिला सेल आ दूरसंचार इकाई मलप्पुरम मे अछि। तटीय पुलिस स्टेशन पोन्नानी मे अछि जखन कि ज़िला सशस्त्र रिज़र्व शिविर पदिनहत्तुम्मुरी मे स्थित अछि। मलप्पुरम पुलिसक यातायात प्रवर्तन इकाई सभ मलप्पुरम, मंजेरी, कोंडोट्टी, पेरिंथलमन्ना आ तिरूर मे केंद्रित अछि।<ref>{{cite web |url=https://malappuram.keralapolice.gov.in/wings/general-executive/district-police-office |website=malappuram.keralapolice.gov.in |title=Malappuram police |access-date=17 June 2020 |archive-date=28 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200928184347/https://malappuram.keralapolice.gov.in/wings/general-executive/district-police-office |url-status=live}}</ref> केरल पुलिसक अंतर्गत एकटा सशस्त्र पुलिस बटालियन, मालाबार स्पेशल पुलिस (1884 मे गठित) केर मुख्यालय मलप्पुरम मे अछि। ई राज्यक सभ सँ पुरान सशस्त्र पुलिस बटालियन सेहो अछि।<ref name="district_police" /> ई भीड़ नियंत्रण, आंतरिक सुरक्षा, दंगा नियंत्रण आ वीआईपी सुरक्षा मे नागरिक पुलिसक सहायता करैत अछि। आवश्यकता पड़बा पर एकरा राज्यक बाहर सेहो तैनात कएल जाइत अछि।<ref>{{Cite web |title=Malabar Special Police (MSP), Armed Police Battalions of Kerala |url=https://keralapolice.gov.in/page/malabar-special-police |access-date=2026-01-02 |website=keralapolice.gov.in |language=en}}</ref> == स्थानीय सरकार सभ == स्थानीय स्वशासन संस्था सभ कें दू श्रेणी सभ मे विभाजित कएल गेल अछि: शहरी स्थानीय निकाय आ पंचायत । === शहरी स्थानीय निकाय === शहरी क्षेत्र सभक प्रशासनक लेल ज़िला मे 12 नगरपालिका सभ स्थापित कएल गेल अछि। प्रत्येक नगरपालिकाक अपन निर्वाचित परिषद होइत अछि आ ओ स्थानीय शासन, शहरी नियोजन आ अपन संबंधित अधिकार क्षेत्रक भीतर आवश्यक सेवा सभ प्रदान करबाक लेल ज़िम्मेदार होइत अछि। पार्षद सभ द्वारा चुनल गेल एकटा अध्यक्ष आ उपाध्यक्ष प्रत्येक नगरपालिकाक नेतृत्व करैत छथि। एहि नगर पालिका सभ कें 505 वार्ड सभ मे विभाजित कएल गेल अछि, जाहि मे सँ प्रत्येक वार्ड सँ पाँच वर्षक कार्यकालक लेल एकटा पार्षद चुनल जाइत छथि।<ref>{{Cite news|date=2025-08-12|title=Ward delimitation exercise in Kerala local bodies completed: State Delimitation Commission|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/ward-delimitation-exercise-in-kerala-local-bodies-completed-state-delimitation-commission/article69924380.ece|access-date=2025-12-22|work=The Hindu|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://lsgkerala.gov.in/en/lbelection/electlbrpt/3/10/2015|title=Malappuram – municipalities and wards|website=lsgkerala|archive-url=https://web.archive.org/web/20210825132910/https://lsgkerala.gov.in/en/lbelection/electlbrpt/3/10/2015|archive-date=25 August 2021|access-date=3 October 2020|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://delimitation.lsgkerala.gov.in/press_releases|title=Press Release {{!}} Delimitation Commission|website=delimitation.lsgkerala.gov.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20250910204304/https://delimitation.lsgkerala.gov.in/press_releases|archive-date=2025-09-10|access-date=2025-12-22}}</ref> {| class="toccolours" align="left" cellspacing="1" cellpadding="1" style="margin-right: .5em; margin-top: .4em; font-size: 90%" |- |- valign="top" bgcolor="#cccccc" ! !नगरपालिका<ref name="Malappuram_municipalities">{{cite web|url=https://malappuram.nic.in/public-utility-category/municipality/|title=Municipalities in Malappuram|website=malappuram.nic.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20200229232532/https://malappuram.nic.in/public-utility-category/municipality/|archive-date=29 February 2020|access-date=1 December 2019|url-status=live}}</ref> !वार्ड<ref>{{Cite web|url=https://wardmap.ksmart.live/index.html|title=Ward Mapping|website=wardmap.ksmart.live|access-date=2025-12-22}}</ref> !जनसंख्या (2011)<ref>{{cite web|url=http://urbanaffairskerala.org/images/downloads/ulb_population2011.pdf|title=Population of urban bodies|website=Urban Affairs Kerala|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924173424/http://urbanaffairskerala.org/images/downloads/ulb_population2011.pdf|archive-date=24 September 2020|access-date=14 August 2020|url-status=live}}</ref> !अध्यक्ष <ref>{{Cite news|date=2025-12-26|title=UDF assumes power in 11 municipalities in Malappuram|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/udf-assumes-power-in-11-municipalities-in-malappuram/article70440784.ece|access-date=2025-12-27|work=The Hindu|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> !राजनीतिक दल !चुनाव-पूर्व गठबंधन |- |1 |[[मंजेरी]] |53 |97,102 |अब्दुल मजीद वी | style="background-color:{{party color|Indian Union Muslim League}};" |[[इंडियन यूनियन मुस्लिम लीग|<span style="color:white;">आई॰यू॰एम॰एल॰</span>]] |{{legend2|{{party color|United Democratic Front (Kerala)}}|[[यूनाइटेड डेमोक्रेटिक फ्रंट (केरल)|यू॰डी॰एफ॰]]|border=solid 1px #AAAAAA}} |- |2 |[[पोन्नानी]] |53 |90,491 |सी॰वी॰ सुधा | style="background-color:{{party color|Communist Party of India (Marxist)}};" |[[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी)|<span style="color:white;">CPI(M)</span>]] |{{legend2|{{party color|Left Democratic Front (Kerala)}}|[[लेफ्ट डेमोक्रेटिक फ्रंट (केरल)|एल॰डी॰एफ॰]]|border=solid 1px #AAAAAA}} |- |3 |[[परप्पनंगाडी]] |46 |71,239 |सुबैदा टीचर | style="background-color:{{party color|Indian Union Muslim League}};" |[[इंडियन यूनियन मुस्लिम लीग|<span style="color:white;">आई॰यू॰एम॰एल॰</span>]] |{{legend2|{{party color|United Democratic Front (Kerala)}}|[[यूनाइटेड डेमोक्रेटिक फ्रंट (केरल)|यू॰डी॰एफ॰]]|border=solid 1px #AAAAAA}} |- |4 |[[तानूर, मलप्पुरम|तानूर]] |45 |69,534 |नसला बशीर | style="background-color:{{party color|Indian Union Muslim League}};" |[[इंडियन यूनियन मुस्लिम लीग|<span style="color:white;">आई॰यू॰एम॰एल॰</span>]] |{{legend2|{{party color|United Democratic Front (Kerala)}}|[[यूनाइटेड डेमोक्रेटिक फ्रंट (केरल)|यू॰डी॰एफ॰]]|border=solid 1px #AAAAAA}} |- |5 |[[मलप्पुरम]] |45 |68,088 |वी॰ रिनिशा | style="background-color:{{party color|Indian Union Muslim League}};" |[[इंडियन यूनियन मुस्लिम लीग|<span style="color:white;">आई॰यू॰एम॰एल॰</span>]] |{{legend2|{{party color|United Democratic Front (Kerala)}}|[[यूनाइटेड डेमोक्रेटिक फ्रंट (केरल)|यू॰डी॰एफ॰]]|border=solid 1px #AAAAAA}} |- |6 |[[कोंडोट्टी]] |41 |59,256 |यू॰के॰ मम्माथिस्सा | style="background-color:{{party color|Indian Union Muslim League}};" |[[इंडियन यूनियन मुस्लिम लीग|<span style="color:white;">आई॰यू॰एम॰एल॰</span>]] |{{legend2|{{party color|United Democratic Front (Kerala)}}|[[यूनाइटेड डेमोक्रेटिक फ्रंट (केरल)|यू॰डी॰एफ॰]]|border=solid 1px #AAAAAA}} |- |7 |[[तिरूरंगाडी]] |40 |56,632 |हबीबा बशीर | style="background-color:{{party color|Indian Union Muslim League}};" |[[इंडियन यूनियन मुस्लिम लीग|<span style="color:white;">आई॰यू॰एम॰एल॰</span>]] |{{legend2|{{party color|United Democratic Front (Kerala)}}|[[यूनाइटेड डेमोक्रेटिक फ्रंट (केरल)|यू॰डी॰एफ॰]]|border=solid 1px #AAAAAA}} |- |8 |[[तिरूर]] |40 |56,058 |इब्राहिम हाजी कीज़ेडथ | style="background-color:{{party color|Indian Union Muslim League}};" |[[इंडियन यूनियन मुस्लिम लीग|<span style="color:white;">आई॰यू॰एम॰एल॰</span>]] |{{legend2|{{party color|United Democratic Front (Kerala)}}|[[यूनाइटेड डेमोक्रेटिक फ्रंट (केरल)|यू॰डी॰एफ॰]]|border=solid 1px #AAAAAA}} |- |9 |[[पेरिंथलमन्ना]] |37 |49,723 |सुरय्या फ़ारूक | style="background-color:{{party color|Indian Union Muslim League}};" |[[इंडियन यूनियन मुस्लिम लीग|<span style="color:white;">आई॰यू॰एम॰एल॰</span>]] |{{legend2|{{party color|United Democratic Front (Kerala)}}|[[यूनाइटेड डेमोक्रेटिक फ्रंट (केरल)|यू॰डी॰एफ॰]]|border=solid 1px #AAAAAA}} |- |10 |[[कोट्टक्कल]] |35 |48,342 |के॰के॰ निसार | style="background-color:{{party color|Indian Union Muslim League}};" |[[इंडियन यूनियन मुस्लिम लीग|<span style="color:white;">आई॰यू॰एम॰एल॰</span>]] |{{legend2|{{party color|United Democratic Front (Kerala)}}|[[यूनाइटेड डेमोक्रेटिक फ्रंट (केरल)|यू॰डी॰एफ॰]]|border=solid 1px #AAAAAA}} |- |11 |[[निलांबुर]] |36 |46,342 |पद्मिनी गोपीनाथ | style="background-color:{{party color|Indian National Congress}};" |[[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|<span style="color:white;">आई॰एन॰सी॰</span>]] |{{legend2|{{party color|United Democratic Front (Kerala)}}|[[यूनाइटेड डेमोक्रेटिक फ्रंट (केरल)|यू॰डी॰एफ॰]]|border=solid 1px #AAAAAA}} |- |12 |[[वलांचेरी]] |34 |44,437 |हसीना वाट्टोली | style="background-color:{{party color|Indian Union Muslim League}};" |[[इंडियन यूनियन मुस्लिम लीग|<span style="color:white;">आई॰यू॰एम॰एल॰</span>]] |{{legend2|{{party color|United Democratic Front (Kerala)}}|[[यूनाइटेड डेमोक्रेटिक फ्रंट (केरल)|यू॰डी॰एफ॰]]|border=solid 1px #AAAAAA}} |} {{Largest cities|country=मलप्पुरम ज़िला, केरल, भारत|stat_ref=स्रोत:<ref name="Malappuram_municipalities" /><ref name="No. of wards in Malappuram">{{cite web |title=No. of wards in Malappuram |url=https://lsgkerala.gov.in/electionupdates/deStatusLB.php?distID=10 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200219141043/http://lsgkerala.gov.in/electionupdates/deStatusLB.php?distID=10 |archive-date=19 February 2020 |access-date=24 June 2020 |website=lsgkerala.gov.in}}</ref>|list_by_pop=|div_name=|div_link=केरल केर तालुक सभक सूची{{!}}तालुक|city_1=मंजेरी|div_1=एरानाड तालुक{{!}}एरानाड|pop_1=97,102|city_2=पोन्नानी|div_2=पोन्नानी तालुक{{!}}पोन्नानी|pop_2=90,491|city_3=परप्पनंगाडी|div_3=तिरूरंगाडी तालुक{{!}}तिरूरंगाडी|pop_3=71,239|city_4=तानूर, मलप्पुरम{{!}}तानूर|div_4=तिरूर तालुक{{!}}तिरूर|pop_4=69,534|city_5=मलप्पुरम|div_5=एरानाड तालुक{{!}}एरानाड|pop_5=68,088|city_6=कोंडोट्टी|div_6=कोंडोट्टी तालुक{{!}}कोंडोट्टी|pop_6=59,256|city_7=तिरूरंगाडी|div_7=तिरूरंगाडी तालुक{{!}}तिरूरंगाडी|pop_7=56,632|city_8=तिरूर|div_8=तिरूर तालुक{{!}}तिरूर|pop_8=56,058|city_9=पेरिंथलमन्ना|div_9=पेरिंथलमन्ना तालुक{{!}}पेरिंथलमन्ना|pop_9=49,723|city_10=कोट्टक्कल|div_10=तिरूर तालुक{{!}}तिरूर|pop_10=48,342|city_11=निलांबुर|div_11=निलांबुर तालुक{{!}}निलांबुर|pop_11=46,342|city_12=वलांचेरी|div_12=तिरूर तालुक{{!}}तिरूर|pop_12=44,437}} === ग्रामीण शासन === मलप्पुरम ज़िला पंचायत ज़िला मे ग्रामीण शासनक लेल सर्वोच्च निकाय केर रूप मे कार्य करैत अछि। ज़िला पंचायत मे 33 प्रभाग अछि, आ प्रत्येक प्रभाग सँ सदस्य चुनल जाइत छथि।<ref>{{Cite web|url=https://wardmap.ksmart.live/FinalN/FinalDP_Malappuram_Malappuram.html|title=Malappuram District Panchayat Final Map|website=wardmap.ksmart.live|access-date=2025-12-22}}</ref> ज़िला पंचायत केर अधिकार क्षेत्र नगर पालिका क्षेत्र सभ कें छोड़ि कऽ ज़िलाक सभटा ग्राम पंचायत सभ कें कवर करैत अछि। ज़िला पंचायतक नेतृत्व सदस्य सभ द्वारा चुनल गेल एकटा अध्यक्ष आ उपाध्यक्ष द्वारा कएल जाइत अछि, आ एहि मे विकास, स्वास्थ्य आ शिक्षा, लोक निर्माण, कल्याण आ वित्तक लेल पाँच टा स्थायी समिति सभ अछि।<ref>{{Cite web|url=http://malappuramdistrictpanchayath.kerala.gov.in/general/standingCommittee.htm|title=Malappuram District Panchayat|website=malappuramdistrictpanchayath.kerala.gov.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20220617094007/http://malappuramdistrictpanchayath.kerala.gov.in/general/standingCommittee.htm|archive-date=2022-06-17|access-date=2025-12-26}}</ref> ब्लॉक स्तरक शासनक लेल, ज़िला मे 15 ब्लॉक पंचायत सभ अछि। एहि ब्लॉक पंचायत सभ कें आगू 250 वार्ड सभ मे विभाजित कएल गेल अछि, जाहि मे सँ प्रत्येकक प्रतिनिधित्व एकटा निर्वाचित सदस्य करैत छथि। प्रत्येक ब्लॉक पंचायतक नेतृत्व सदस्य सभ द्वारा चुनल गेल एकटा अध्यक्ष आ उपाध्यक्ष द्वारा कएल जाइत अछि। 2025 केर केरल स्थानीय चुनाव सभ मे, यूडीएफ 15 मे सँ 14 ब्लॉक पंचायत सभ जीतलक, जखन कि एलडीएफ एकटा पोन्नानी ब्लॉक पंचायत जीतलक।<ref>{{Cite news|date=2025-12-13|title=Kerala local body polls: UDF sweeps Malappuram|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/kerala-local-body-polls-udf-sweeps-malappuram/article70391788.ece|access-date=2025-12-26|work=The Hindu|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> ग्रामीण ज़िला कें 94 ग्राम पंचायत सभ मे विभाजित कएल गेल अछि जे 15 ब्लॉक सभ मे शामिल अछि—अरीकोड, कालिकवु, कोंडोट्टी, कुट्टीप्पुरम, मलप्पुरम, मनकडा, निलांबुर, पेरिंथलमन्ना, पेरुंबडप्पू, पोन्नानी, तानूर, तिरूर, तिरूरंगाडी, वेंगरा आ वांडूर।<ref>{{Cite web|url=https://malappuram.nic.in/panchayats/|title=Rural administration in Malappuram district|website=Official website of Malappuram district|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809110957/https://malappuram.nic.in/panchayats/|archive-date=9 August 2020|access-date=2 August 2020|url-status=live}}</ref> ई ब्लॉक सभ मिलि कऽ मलप्पुरम ज़िला पंचायत बनबैत अछि, जे ग्रामीण शासनक सर्वोच्च ज़िला निकाय अछि। ज़िला पंचायतक 33 प्रभाग सभ मे सँ, 2025 केर चुनाव सभ मे यू॰डी॰एफ॰ सभटा 33 सीट सभ जीतलक, जखन कि एल॰डी॰एफ॰ कोनो सीट नहि जीतलक, जाहि सँ कोनो विपक्ष नहि बचल।<ref>{{Cite web|url=https://trend.sec.kerala.gov.in/|title=Local Body Elections 2025 - TREND by State Election Commission Kerala|website=trend.sec.kerala.gov.in|access-date=2025-12-22}}</ref> मलप्पुरम ज़िला पंचायत राज्यक सभ सँ पैघ ज़िला पंचायत होयबाक संगे-संगे सभ सँ पैघ स्थानीय निकाय सेहो अछि। 94 ग्राम पंचायत सभ कें फेर सँ 2001 वार्ड सभ मे विभाजित कएल गेल अछि।<ref>{{Cite web|url=https://keralakaumudi.com/en/news/news.php?id=1538360&u=final-notification-out-17337-more-wards-in-kerala-1375-new-wards|title=Final notification out; 17337 more wards in Kerala; 1375 new wards|last=Daily|first=Keralakaumudi|website=Keralakaumudi Daily|language=en|access-date=2025-12-22}}</ref> जनगणना कस्बा सभ (शहरी विशेषता सभ वाला छोट शहर) सेहो ग्राम पंचायत सभक अधिकार क्षेत्र मे अबैत अछि। मुदा 2015 मे नव ग्राम पंचायत सभ अर्थात् अनामंगड, अनंथावूर, अरक्कुपरम्बा, अरियाल्लूर, चेम्ब्रास्सेरी, एलंकुर, करिपुर, कूट्टायि, कुरुम्बलंगोडे, मरुथा, पांग, वणियाम्बलम आ वेलिमुक्कू केर गठनक लेल मसौदा अधिसूचना सभ प्रकाशित कएल गेल छल, मुदा अखनो धरि एकर गठन नहि भेल अछि।<ref>{{Cite web|url=http://delimitation.lsgkerala.gov.in/mlp_notification|title=Draft notifications for new local bodies in Malappuram|website=Delimitation Commission, Kerala|publisher=Government of Kerala|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125145004/http://delimitation.lsgkerala.gov.in/mlp_notification|archive-date=25 January 2021|access-date=10 October 2020|url-status=live}}</ref> एकर गठनक संगे, ज़िला मे ग्राम पंचायत सभक संख्या 106 भऽ जाएत। {| class="toccolours" align="left" cellspacing="1" cellpadding="1" style="margin-right: .5em; margin-top: .4em; font-size: 90%" |- |- valign="top" bgcolor="#cccccc" ! colspan="5" |मलप्पुरम ज़िला मे ग्राम पंचायत सभ[[फाइल:2020_Kerala_Local_body_Elections_-_Malappuram_District_(Gram_Panchayats_and_Municipalities).svg|केंद्र|250x250पिक्सेल]] |- style="background:#efefef;" !'''ग्राम पंचायत''' | style="background: silver" |'''क्षेत्रफल''' '''(वर्ग किमी मे)''' | style="background: silver" |'''जनसंख्या''' '''(2011)''' | style="background: silver" |'''वार्ड''' {{Small|(2025)}}<ref name="DelimitationKerala2025">''Final Notification'', Delimitation Commission, Kerala. [https://wardmap.ksmart.live/index.html Ward Map Portal – KSMART] and [https://delimitation.lsgkerala.gov.in/ Delimitation – Local Self Government Department, Kerala].</ref> | style="background: silver" |'''[[तालुक|उपज़िला]]''' |- | colspan="5" style="text-align: center; background-color: grey; color: white;" |'''अरीकोड ब्लॉक''' |- |अरीकोड |12.21 |31,563 |20 |एरानाड |- |चीक्कोड |23.96 |32,867 |21 |कोंडोट्टी |- |एदावन्ना |52.10 |46,128 |24 |एरानाड |- |कवानूर |31.30 |37,977 |23 |एरानाड |- |किझुपरम्बा |14.99 |22,062 |16 |एरानाड |- |कुझिमन्ना |22.05 |34,413 |21 |कोंडोट्टी |- |पुलपट्टा |30.12 |42,683 |24 |एरानाड |- |उरंगत्तिरी |76.09 |40,318 |24 |एरानाड |- | colspan="5" style="text-align: center; background-color: grey; color: white;" |'''कालिकवु ब्लॉक''' |- |अमरम्बलम |84.64 |35,975 |22 |निलांबुर |- |चोक्कड |76.08 |32,224 |20 |निलांबुर |- |एडप्पाट्टा |25.77 |22,729 |17 |पेरिंथलमन्ना |- |कालिकवु |92.00 |35,210 |22 |निलांबुर |- |करुलै |131.31 |23,277 |17 |निलांबुर |- |करुवरकुन्डु |78.69 |41,583 |24 |निलांबुर |- |तुव्वुर |31.38 |40,297 |19 |निलांबुर |- | colspan="5" style="text-align: center; background-color: grey; color: white;" |'''कोंडोट्टी ब्लॉक''' |- |चेलेम्ब्रा |15.91 |34,149 |21 |कोंडोट्टी |- |चेरुकावु |16.87 |36,773 |22 |कोंडोट्टी |- |मुथुवल्लूर |21.49 |26,028 |18 |कोंडोट्टी |- |पल्लिक्कल |25.96 |46,962 |24 |कोंडोट्टी |- |पुलिक्कल |28.70 |40,133 |24 |कोंडोट्टी |- |वज़ायूर |21.19 |30,262 |20 |कोंडोट्टी |- |वाज़क्कड |23.89 |35,774 |22 |कोंडोट्टी |- | colspan="5" style="text-align: center; background-color: grey; color: white;" |'''कुट्टीप्पुरम ब्लॉक''' |- |अथावनाड |26.77 |41,187 |24 |तिरूर |- |एडायूर |30.43 |36,498 |22 |तिरूर |- |इरिम्बीलियम |24.06 |30,635 |20 |तिरूर |- |कल्पकांचेरी |16.25 |33,721 |21 |तिरूर |- |कुट्टीप्पुरम |31.32 |47,023 |24 |तिरूर |- |माराक्कारा |27.00 |40,404 |24 |तिरूर |- | colspan="5" style="text-align: center; background-color: grey; color: white;" |'''मलप्पुरम ब्लॉक''' |- |अनाकय्याम |45.23 |50,634 |24 |एरानाड |- |कोडुर |18.42 |38,258 |23 |पेरिंथलमन्ना |- |मोरायुर |24.57 |25,261 |21 |कोंडोट्टी |- |ओथुक्कुंगल |17.28 |39,139 |23 |तिरूरंगाडी |- |पोनमाला |21.65 |33,922 |21 |तिरूर |- |पूकोट्टूर |20.63 |28,077 |23 |एरानाड |- | colspan="5" style="text-align: center; background-color: grey; color: white;" |'''मनकडा ब्लॉक''' |- |कूट्टिलंगाडी |21.54 |36,602 |22 |पेरिंथलमन्ना |- |कुरुवा |35.77 |45,354 |24 |पेरिंथलमन्ना |- |मक्करपरम्बा |11.17 |18,702 |15 |पेरिंथलमन्ना |- |मनकडा |31.00 |32,748 |21 |पेरिंथलमन्ना |- |मूर्कनाद |17.60 |36,324 |22 |पेरिंथलमन्ना |- |पुज़ाक्कत्तिरी |22.72 |29,886 |19 |पेरिंथलमन्ना |- | colspan="5" style="text-align: center; background-color: grey; color: white;" |'''निलांबुर ब्लॉक''' |- |चालियार |125.00 |20,834 |16 |निलांबुर |- |चुंगाथारा |129.69 |36,269 |22 |निलांबुर |- |एदाक्कारा |58.09 |28,162 |19 |निलांबुर |- |मूथेदाम |48.00 |33,960 |18 |निलांबुर |- |पोथुकल |77.00 |29,561 |19 |निलांबुर |- |वाज़िक्कादवु |114.00 |47,322 |24 |निलांबुर |- | colspan="5" style="text-align: center; background-color: grey; color: white;" |'''पेरिंथलमन्ना ब्लॉक''' |- |अलीपरम्बा |34.37 |41,725 |24 |पेरिंथलमन्ना |- |अंगडीपुरम |38.50 |56,451 |24 |पेरिंथलमन्ना |- |एलामकुलम |21.31 |26,456 |18 |पेरिंथलमन्ना |- |कीज़ट्टूर |40.00 |36,317 |22 |पेरिंथलमन्ना |- |मेलात्तुर |27.24 |27,250 |18 |पेरिंथलमन्ना |- |पुलमंतोल |32.15 |37,785 |23 |पेरिंथलमन्ना |- |ताज़ेकोड |45.02 |41,982 |24 |पेरिंथलमन्ना |- |वेट्टथुर |35.84 |37,456 |19 |पेरिंथलमन्ना |- | colspan="5" style="text-align: center; background-color: grey; color: white;" |'''पेरुंबडप्पू ब्लॉक''' |- |आलमकोडे |20.50 |33,918 |21 |पोन्नानी |- |मारनचेरी |20.47 |35,011 |22 |पोन्नानी |- |नन्नामुक्कू |19.35 |28,989 |19 |पोन्नानी |- |पेरुम्बदप्पु |15.02 |29,766 |19 |पोन्नानी |- |वेलियांकोडे |15.15 |32,554 |21 |पोन्नानी |- | colspan="5" style="text-align: center; background-color: grey; color: white;" |'''पोन्नानी ब्लॉक''' |- |एडप्पल |23.70 |32,550 |21 |पोन्नानी |- |कलाडी |16.48 |25,872 |18 |पोन्नानी |- |थावनूर |25.28 |34,500 |21 |पोन्नानी |- |वाट्टमकुलम |20.73 |36,147 |22 |पोन्नानी |- | colspan="5" style="text-align: center; background-color: grey; color: white;" |'''तानूर ब्लॉक''' |- |चेरियामुंडम |11.95 |31,212 |20 |तिरूर |- |निरमरुथुर |9.20 |29,846 |19 |तिरूर |- |ओझुर |15.92 |34,016 |21 |तिरूर |- |पेरुमन्ना-क्लारी |11.8 |27,278 |18 |तिरूर |- |पोनमुंडम |9.16 |25,855 |18 |तिरूर |- |तनालूर |15.12 |47,976 |24 |तिरूर |- |वालावन्नूर |15.28 |33,159 |21 |तिरूर |- | colspan="5" style="text-align: center; background-color: grey; color: white;" |'''तिरूर ब्लॉक''' |- |मंगलम |12.17 |33,442 |21 |तिरूर |- |पुरथुर |19.50 |31,915 |20 |तिरूर |- |थलक्कड़ |16.30 |35,820 |22 |तिरूर |- |तिरुनावाया |19.59 |45,848 |24 |तिरूर |- |त्रिप्रंगोड |20.67 |41,167 |24 |तिरूर |- |वेट्टम |13.46 |28,104 |22 |तिरूर |- | colspan="5" style="text-align: center; background-color: grey; color: white;" |'''तिरूरंगाडी ब्लॉक''' |- |मुन्नियूर |22.66 |55,535 |24 |तिरूरंगाडी |- |नन्नाम्ब्रा |18.35 |40,543 |24 |तिरूरंगाडी |- |पेरुवल्लुर |21.19 |34,941 |21 |तिरूरंगाडी |- |तेनहिपलम |17.98 |32,045 |20 |तिरूरंगाडी |- |वल्लीकुन्नु |25.14 |48,006 |24 |तिरूरंगाडी |- | colspan="5" style="text-align: center; background-color: grey; color: white;" |'''वेंगरा ब्लॉक''' |- |अब्दू रहिमान नगर |14.83 |41,993 |24 |तिरूरंगाडी |- |एडारीकोडे |15.65 |27,356 |18 |तिरूरंगाडी |- |कन्नमंगलाम |28.24 |41,260 |24 |तिरूरंगाडी |- |ऊरकम |21.65 |29,157 |19 |तिरूरंगाडी |- |परप्पुर |18.50 |36,270 |22 |तिरूरंगाडी |- |थेन्नाला |10.00 |29,190 |19 |तिरूरंगाडी |- |वेंगरा |18.66 |48,600 |24 |तिरूरंगाडी |- | colspan="5" style="text-align: center; background-color: grey; color: white;" |'''वांडूर ब्लॉक''' |- |मम्पड |84.67 |37,221 |22 |निलांबुर |- |पंडीक्कड |57.01 |55,213 |24 |एरानाड |- |पोरुर |35.60 |37,636 |19 |निलांबुर |- |तिरुवली |33.83 |27,734 |19 |निलांबुर |- |त्रिक्कलंगोडे |59.99 |52,090 |24 |एरानाड |- |वांडूर |45.45 |49,013 |24 |निलांबुर |- | colspan="6" align="center" style="font-size: 80%" bgcolor="#cceeff" |स्रोत: भारतक जनगणना 2011,<ref name="demomalapuram2" /> केरल सरकार<ref name="Panchayat_Malappuram">{{cite web|url=https://dop.lsgkerala.gov.in/en/node/1030|title=Villages in Malappuram|website=lsgkerala.gov.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20200925053634/https://dop.lsgkerala.gov.in/en/node/1030|archive-date=25 September 2020|access-date=2 August 2020|url-status=live}}</ref> |} == राजनीति == === राज्य विधानमंडल === केरल विधान सभा मे मलप्पुरमक प्रतिनिधित्वक लेल ज़िला मे 16 टा विधान सभा क्षेत्र अछि। ई सभ 3 टा लोकसभा क्षेत्र सभ मे शामिल अछि। राज्य मे सभ सँ अधिक विधानसभा क्षेत्र मलप्पुरम मे अछि। एहि मे सँ एरानाड, निलांबुर आ वांडूर विधानसभा क्षेत्र मिलि कऽ वायनाड लोकसभा क्षेत्रक हिस्सा बनबैत अछि, जखन कि तिरूरंगाडी, तानूर, तिरूर, कोट्टक्कल, थावनूर आ पोन्नानी, पोन्नानी लोकसभा क्षेत्र मे शामिल अछि। शेष सात टा विधानसभा क्षेत्र मिलि कऽ मलप्पुरम लोकसभा क्षेत्र बनबैत अछि।<ref name="admn_mpm"/><ref>{{cite web |title=Niyamasabha constituencies of Malappuram |url=http://www.ceo.kerala.gov.in/malappuram.html |website=ceo.kerala.gov.in |access-date=25 November 2019 |archive-date=20 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190820130501/http://www.ceo.kerala.gov.in/malappuram.html |url-status=live }}</ref> केरल विधान सभाक 140 सदस्य सभ मे सँ 16 टा ज़िला सँ चुनल जाइत छथि।<ref>{{Cite web|url=http://www.ceo.kerala.gov.in/pdf/03-DELIMITATION/03-DELIMITED-LAC.pdf|title=Constituencies for Kerala Legislative Assembly – Districtwise|access-date=7 November 2020|website=CEO Kerala|archive-date=12 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191012075808/http://www.ceo.kerala.gov.in/pdf/03-DELIMITATION/03-DELIMITED-LAC.pdf|url-status=live}}</ref> 2026 केर केरल विधान सभा चुनाव सभ मे, यूडीएफ ज़िलाक सभ 16 टा सीट सभ जितलक।<ref>{{Cite news |last=Naha |first=Abdul Latheef |date=2026-05-04 |title=Kerala Assembly polls 2026: IUML anchors UDF’s comeback in Malabar region |url=https://www.thehindu.com/elections/kerala-assembly/kerala-assembly-polls-2026-iuml-anchors-udfs-comeback-in-malabar-region/article70938892.ece |access-date=2026-05-06 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X}}</ref> === संसदीय क्षेत्र === मलप्पुरम ज़िला मे दू टा लोकसभा क्षेत्र अछि: मलप्पुरम आ पोन्नानी। ज़िला मे वायनाड लोकसभा क्षेत्रक एकटा छोट हिस्सा सेहो शामिल अछि।<ref>{{Cite news |author=Staff Reporter |date=2021-05-02 |title=Samadani wins Malappuram LS bypoll|work=The Hindu |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/malappuram-ls-bypoll-samadani-wins/article34467551.ece |access-date=2023-12-14 |issn=0971-751X}}</ref> इंडियन यूनियन मुस्लिम लीग (आई॰यू॰एम॰एल॰) सँ संबंधित आ केरलक प्रतिनिधित्व करय वाला [[राज्य सभा]] मे संसद सदस्य पी॰ वी॰ अब्दुल वहाब सेहो मलप्पुरम ज़िलाक निलांबुर सँ छथि।<ref>{{Cite news |date=2025-02-01 |title=Disappointing for all sections alike, says Wahab |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/disappointing-for-all-sections-alike-says-wahab/article69169277.ece |access-date=2025-12-09 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X}}</ref> {| class="toccolours" align="left" cellspacing="1" cellpadding="1" style="margin-right: .5em; margin-top: .4em; font-size: 90%" |- valign="top" bgcolor="#cccccc" !संसदीय <br />क्षेत्र !राजनीतिक <br />दल !चुनाव-पूर्व <br />गठबंधन !निर्वाचित <br /> प्रतिनिधि<ref>{{Cite web |title=Members - Kerala Legislature |url=http://www.niyamasabha.org/codes/lokhsabha_members.htm |access-date=2025-12-09 |website=www.niyamasabha.org}}</ref> |- | [[वायनाड (लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र)|वायनाड]] (छोट हिस्सा) | style="background-color:{{party color|Indian National Congress}};" |[[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|<span style="color:white;">आई॰एन॰सी॰</span>]] | {{legend2|{{party color|United Democratic Front (Kerala)}}|[[यूनाइटेड डेमोक्रेटिक फ्रंट (केरल)|यू॰डी॰एफ॰]]|border=solid 1px #AAAAAA}} | [[प्रियंका गाँधी]] |- | [[मलप्पुरम (लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र)|मलप्पुरम]] | style="background-color:{{party color|Indian Union Muslim League}};" |[[इंडियन यूनियन मुस्लिम लीग|<span style="color:white;">आई॰यू॰एम॰एल॰</span>]] | {{legend2|{{party color|United Democratic Front (Kerala)}}|[[यूनाइटेड डेमोक्रेटिक फ्रंट (केरल)|यू॰डी॰एफ॰]]|border=solid 1px #AAAAAA}} | [[ई. टी. मोहम्मद बशीर|ई॰ टी॰ मोहम्मद बशीर]] |- | [[पोन्नानी (लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र)|पोन्नानी]] (पैघ हिस्सा) | style="background-color:{{party color|Indian Union Muslim League}};" |[[इंडियन यूनियन मुस्लिम लीग|<span style="color:white;">आई॰यू॰एम॰एल॰</span>]] | {{legend2|{{party color|United Democratic Front (Kerala)}}|[[यूनाइटेड डेमोक्रेटिक फ्रंट (केरल)|यू॰डी॰एफ॰]]|border=solid 1px #AAAAAA}} | [[एम. पी. अब्दुस्समद समदानी|एम॰ पी॰ अब्दुस्समद समदानी]] |} == अर्थव्यवस्था == वित्तीय वर्ष 2018-19 मे ज़िलाक सकल ज़िला मूल्य वर्धन (जी॰डी॰वी॰ए॰) ₹698॰37 बिलियन अनुमानित अछि, आ पछिला वर्षक तुलना मे जी॰डी॰वी॰ए॰ मे 11॰30% केर वृद्धि भेल अछि। 2018-19 धरि, एर्नाकुलम आ तिरुवनंतपुरमक बाद, केरलक ज़िला सभ मे जी॰डी॰वी॰ए॰ मे ई ज़िला तेसर स्थान पर अछि।<ref name="GDVA_Malappuram">{{cite web|url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/index.php/economy-state-mlp|title=Economy of Malappuram|website=ecostat.kerala.gov.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20200701171533/http://www.ecostat.kerala.gov.in/index.php/economy-state-mlp|archive-date=1 July 2020|access-date=20 June 2020|url-status=live}}</ref> वर्ष 2018-19 मे ज़िलाक शुद्ध ज़िला मूल्य वर्धन (एन॰डी॰वी॰ए॰) ₹631॰90 बिलियन छल आ वार्षिक वृद्धि दर 11॰59% छल। वित्तीय वर्ष मे प्रति व्यक्ति जी॰डी॰वी॰ए॰ ₹154,463 आकल गेल अछि। जी॰डी॰वी॰ए॰ केर वृद्धि दर 2017-18 मे 18॰12%, 2016-17 मे 9॰49%, 2015-16 मे 7॰86%, 2014-15 मे 8॰83%, 2013-14 मे 14॰08% आ 2012-13 मे 9॰70% छल। ई एकटा ज़िगज़ैग प्रवृत्ति कें दर्शाबैत अछि।<ref name="GDVA_Malappuram" /> मलप्पुरमक अर्थव्यवस्था प्रवासी सभ पर काफी हद धरि निर्भर करैत अछि। मलप्पुरम मे राज्य मे सभ सँ बेसी प्रवासी छथि। केरल सरकार द्वारा प्रकाशित 2016 केर आर्थिक समीक्षा रिपोर्टक अनुसार, ज़िला मे प्रति 100 घर सभ मे सँ 54 घर प्रवासी सभक अछि।<ref>{{cite web|url=http://spb.kerala.gov.in/EconomicReview2016/web/chapter06_03.php|title=Malappuram ranks first in the number of emigrants from Kerala|website=spb.kerala.gov.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20191121020814/http://spb.kerala.gov.in/EconomicReview2016/web/chapter06_03.php|archive-date=21 November 2019|access-date=3 December 2019|url-status=live}}</ref> एहि मे सँ बेसीतर मध्य पूर्व मे काज करैत छथि। ओ सभ ज़िलाक अर्थव्यवस्था मे प्रमुख योगदानकर्ता छथि। केरल ग्रामीण बैंकक मुख्यालय मलप्पुरम मे स्थित अछि।<ref>{{cite web|url=https://www.newindianexpress.com/business/2013/jul/15/kgb-to-expand-operations-in-all-panchayats-496821.html|title=KGB to expand operations in all Panchayats|date=15 July 2013|website=The New Indian Express|archive-url=https://web.archive.org/web/20200626211219/https://www.newindianexpress.com/business/2013/jul/15/KGB-to-expand-operations-in-all-Panchayats-496821.html|archive-date=26 June 2020|access-date=25 June 2020|url-status=live}}</ref> [[फाइल:KGB_logo.png|अंगूठाकार|250x250पिक्सेल|केरल ग्रामीण बैंक केरलक सभ सँ पैघ क्षेत्रीय ग्रामीण बैंकिंग नेटवर्क अछि]] === आर्थिक खनिज === ज़िलाक मध्य क्षेत्र मे लेटराइट पाथर व्यापक रूप सँ देखल जाइत अछि। अंगडीपुरम लेटराइट एकटा राष्ट्रीय भू-विरासत स्मारक केर रूप मे मान्यता प्राप्त कएने अछि।<ref name="gsi3">[http://naturalheritage.intach.org/wp-content/uploads/2016/09/Geoheritage-Monograph.pdf national geo-heritage of India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170111120428/http://naturalheritage.intach.org/wp-content/uploads/2016/09/Geoheritage-Monograph.pdf|date=11 January 2017}}, [[Indian National Trust for Art and Cultural Heritage|INTACH]]</ref> आर्कियन गनीस ज़िलाक सभ सँ बेसी देखल जाय वाला भूवैज्ञानिक निर्माण अछि। पोरुर मे पाबल जाय वाला क्वार्ट्ज़ मैग्नेटाइट ज़िला मे पाबल जाय वाला खनिज सभ मे सँ एक अछि जाहिकर आर्थिक महत्व अछि। क्वार्ट्ज़ गनीस निलांबुर, एदावन्ना आ पंडीक्कड केर क्षेत्र सभ मे देखल जाइत अछि। गार्नेलिफोरस क्वार्ट्ज़ मंजेरी आ कोंडोट्टी केर क्षेत्र सभ मे देखल जाइत अछि। चार्नोकाइट चट्टान सभ निलांबुर आ एदावन्ना मे पाबल जाइत अछि। विशिष्ट लेटराइट बनावट मे प्लाजियोक्लेस, फेल्डस्पार आ पाइरोक्सिन सँ युक्त डाइक मंजेरी मे अछि। एरानाड क्षेत्र सँ नीक गुणवत्ता वाला लौह अयस्क केर भंडार केर सूचना भेटल अछि। पोन्नानी आ कडलुंडिनगरमक तटीय क्षेत्र सभ मे चूनाक गोलाक भंडार पाबल गेल अछि। पोन्नानी आ वेलियांकोडे केर तटीय बालू मे इल्मेनाइट आ मोनाज़ाइट भारी खनिज सभक उच्च मात्रा होइत अछि। पोन्नानी आ पेरिंथलमन्ना केर तालुक सभ सँ काओलिनाइट पाबल गेल अछि। थेक्कुमुरी गाँव सँ बॉल क्ले केर भंडार भेटल अछि। निलांबुर उपज़िलाक किछु हिस्सा वायनाडक छिपल स्वर्ण क्षेत्र सभ मे शामिल अछि। निलांबुर तालुक, वायनाड आ अट्टापडी घाटीक निकटवर्ती क्षेत्र सभक संगे प्राकृतिक स्वर्ण क्षेत्र सभक लेल जानल जाइत अछि। निलांबुर मे चालियार नदीक घाटी मे कएल गेल अन्वेषण सभ सँ 0॰1 ग्राम प्रति घन मीटर सोनाक संगे 25 लाख घन मीटर प्लेसर केर भंडार केर पता चलल अछि।<ref name="geographymalappuram3" /> ज़िलाक किछु हिस्सा सभ जेना कोट्टक्कल, परप्पिल, ऊरकम आ मेल्मुरी सँ बॉक्साइट केर खोज कएल गेल छल।<ref>{{cite web|url=http://industry.kerala.gov.in/images/pdf/malappuram.pdf|title=Minerals of Malappuram|website=industry.kerala.gov.in|page=35|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426034953/http://industry.kerala.gov.in/images/pdf/malappuram.pdf|archive-date=26 April 2021|access-date=21 April 2020|url-status=live}}</ref> करुवरकुन्डु, जाहिकर अर्थ 'लोहारक स्थान' अछि, एकर नाम लौह-अयस्क काटय आ लोहारी सँ लेल गेल अछि।<ref>{{cite journal|title=Proceedings of the Indian History Congress|year=2000|volume=60|pages=1204|oclc=1752882}}</ref> === उद्योग === [[फाइल:Manjeri_Town_Calicut_Road_View.jpg|अंगूठाकार|मंजेरी, मलप्पुरम शहरी समूहक एकटा घटक शहर]] 1887 मे स्थापित तिरुनावाया स्थित कोडक्कल टाइल फैक्ट्री भारतक दोसर टाइल फैक्ट्री छल। भारतक पहिल टाइल फैक्ट्री फेरोक मे छल, जे ओहि समय एरानाड तालुक केर हिस्सा छल। 2011 मे कएल गेल जनगणना केर अनुसार, एस॰एस॰आई॰/एम॰एम॰एस॰ई॰ केर तहत 10,629 औद्योगिक इकाई सभ पंजीकृत अछि, आ एहि मे सँ 396 इकाई सभ अनुसूचित जाति सभ द्वारा, 83 अनुसूचित जनजाति सभ द्वारा, आ शेष इकाई सभ सामान्य श्रेणी द्वारा प्रमोट कएल जाइत अछि। लगभग 1,000 लोक सभ कें सालाना स्व-रोजगार कार्यक्रम केर तहत सहायता देल जाइत अछि। तेनहिपलम केर समीप कक्कानचेरी (चेलेम्ब्रा) मे किनफरा खाद्य-प्रसंस्करण आ आईटी औद्योगिक एस्टेट अछि,<ref>{{cite web|url=http://kinfra.org/departments/kinfra-techno-industrial-park-malappuram|title=KINFRA Techno Industrial Park, Malappuram|website=kinfra.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20191122114925/http://kinfra.org/departments/kinfra-techno-industrial-park-malappuram|archive-date=22 November 2019|access-date=27 November 2019|url-status=live}}</ref> छोट आ मध्यम उद्योग सभक लेल मलप्पुरम मे आई॰एन॰के॰ई॰टी॰ एस॰एम॰टी॰ पार्क आ मंजेरी केर पय्यानाड मे एकटा रबर प्लांट आ औद्योगिक एस्टेट अछि। मलप्पुरम मे 168 एकड़ मे फैलल आई॰एन॰के॰ई॰टी॰ ग्रीन्स मे एकटा औद्योगिक क्षेत्र, 'एस॰एम॰टी॰ पार्क' आ एकटा शैक्षिक क्षेत्र, 'एज्युसिटी' शामिल अछि।<ref>{{Cite news|title=Kerala's INKEL to bring an invest of Rs 1000 crore|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/infrastructure/keralas-inkel-to-bring-an-invest-of-rs-1000-crore/articleshow/47541323.cms|date=4 June 2015|access-date=6 October 2020|work=The Economic Times|archive-date=13 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210913065709/https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/infrastructure/keralas-inkel-to-bring-an-invest-of-rs-1000-crore/articleshow/47541323.cms|url-status=live}}</ref> माल्कोस्पिन (मलप्पुरम स्पिनिंग मिल्स लिमिटेड) राज्य सरकारक अधीन ज़िलाक सभ सँ पुरान औद्योगिक प्रतिष्ठान सभ मे सँ एक अछि। काठ सँ संबंधित उद्योग कोट्टक्कल, एदावन्ना, वणियाम्बलम, करुलै, निलांबुर आ मम्पड मे आम अछि। पछिला दशक सभ धरि ज़िला मे आरा मशीन, फर्नीचर निर्माता आ काठक व्यापार सभ सँ महत्वपूर्ण व्यवसाय छल। तिरूर इलेक्ट्रॉनिक्स, मोबाइल फोन आ अन्य गैजेट्स केर लेल एकटा प्रमुख क्षेत्रीय व्यापार केंद्र अछि। कर्मचारी राज्य बीमाक शाखा कार्यालय मलप्पुरम मे अछि।<ref name="geographymalappuram3" /> कुट्टीप्पुरम मे केलट्रॉन इलेक्ट्रो सिरेमिक,<ref>{{Cite web|url=http://www.keltronelcera.com/index.php/home.html|title=KELCERA|website=keltronelcera|archive-url=https://web.archive.org/web/20210205010009/http://www.keltronelcera.com/index.php/home.html|archive-date=5 February 2021|access-date=30 January 2021|url-status=live}}</ref> कुट्टीप्पुरम मे केलट्रॉन टूल रूम, एडारीकोडे मे एडारीकोडे टेक्सटाइल्स, एडप्पल मे के॰एस॰आर॰टी॰सी॰ (KSRTC) बॉडी वर्कशॉप, अथावनाड मे माल्कोटेक्स (मालाबार को-ऑपरेटिव टेक्सटाइल्स लिमिटेड),<ref>{{Cite web|url=http://www.malcotex.co.in/|title=MALCOTEX|website=malcotex|archive-url=https://web.archive.org/web/20210913065710/https://fonts.googleapis.com/css?family=Noto+Serif%3A400%2C400italic%2C700%7COpen+Sans%3A300%2C400%2C600%2C700|archive-date=13 September 2021|access-date=30 January 2021|url-status=live}}</ref> आ अथावनाड मे केल्टेक्स (केरल हाई-टेक टेक्सटाइल कोऑपरेटिव लिमिटेड),<ref>{{Cite web|url=http://www.keltex.org/|title=KELTEX Athavanad|website=keltex|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127203929/http://www.keltex.org/|archive-date=27 January 2021|access-date=30 January 2021|url-status=live}}</ref> सार्वजनिक क्षेत्र केर तहत अन्य प्रमुख औद्योगिक केंद्र अछि।<ref>{{cite web|url=http://www.msmedithrissur.gov.in/assets/uploads/downloadfile/Malappuram%202017-18.pdf|title=Brief Industrial Profile of Malappuram District 2017–18|website=msmedithrissur.gov.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714131013/http://www.msmedithrissur.gov.in/assets/uploads/downloadfile/Malappuram%202017-18.pdf|archive-date=14 July 2020|access-date=13 July 2020|url-status=live}}</ref> केरल स्टेट डिटर्जेंट्स एंड केमिकल्स लिमिटेड आ केरल स्टेट वुड इंडस्ट्रीज लिमिटेड केर मुख्यालय क्रमशः कुट्टीप्पुरम आ निलांबुर मे अछि।<ref>{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/company/kerala-state-detergents-and-chemicals-ltd-/U24243KL1976SGC002816|title=Kerala State Detergents and Chemicals Limited|website=The Economic Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20210913063631/https://economictimes.indiatimes.com/company/kerala-state-detergents-and-chemicals-ltd/U24243KL1976SGC002816|archive-date=13 September 2021|access-date=29 July 2020|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/company/kerala-state-wood-industries-ltd-/U36101KL1970SGC003411|title=Kerala State Wood Industries Ltd.|website=The Economic Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20210913063633/https://economictimes.indiatimes.com/company/kerala-state-wood-industries-ltd/U36101KL1970SGC003411|archive-date=13 September 2021|access-date=29 July 2020|url-status=live}}</ref> दुनिया मे सभ सँ पैघ बेबी कपड़ा निर्माता ब्रांड सभ मे सँ एक, पोपीज़ बेबी केयर, मुख्य रूप सँ मलप्पुरम मे आधारित अछि।<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/pvt-firm-gives-out-free-clothes-to-newborns/articleshow/74998448.cms|title=Popees baby care|last=TNN|date=6 April 2020|website=Times of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210913063642/https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/pvt-firm-gives-out-free-clothes-to-newborns/articleshow/74998448.cms|archive-date=13 September 2021|access-date=16 August 2020|url-status=live}}</ref> === कृषि === [[फाइल:Kcaet.JPG|अंगूठाकार|थावनूर मे के॰सी॰ए॰ई॰टी॰ केर स्थापना 1963 मे भेल छल, जे राज्यक एकमात्र कृषि इंजीनियरिंग संस्थान अछि]] [[फाइल:Agricultural_Research_Station,_Anakkayam_-_1.jpg|बाएँ|अंगूठाकार|कृषि अनुसंधान केंद्र, अनाकय्याम]] [[फाइल:Edappal_malappuram(district)_kerala_infia.jpg|अंगूठाकार|एडप्पल मे एकटा खेत]] नारियल, ताड़ आ धान मुख्य रूप सँ मलप्पुरम तट पर पाबल जाइत अछि। लहरदार मैदान मे काजू, नारियल आ कसावा देखल जाइत अछि। रबर, काजू, कारी मरिच आ नारियल चालियार नदी बेसिन मे पाबल जाय वाली महत्वपूर्ण वनस्पति सभ अछि। निलांबुर घाटी मे प्रजाति सभक एकटा विस्तृत विविधताक खेती होइत अछि। एहि क्षेत्र मे बेसीतर सागौन देखल जाइत अछि। पेरिंथलमन्ना लहरदार ऊँच इलाका सभ मे नारियल, ताड़क गाछ, कारी मरिच, रबर आ काजू केर प्रजाति सभक खेती होइत अछि। एहि क्षेत्र कें कडलुंडी नदी अपवाहित करैत अछि। सामान्य फसल सभक अतिरिक्त, आम, कटहर, केरा आदि प्रजाति सभक खेती सेहो कएल जाइत अछि।<ref name="geographymalappuram3" /> ज़िलाक सामान्य पहाड़ी प्रकृति सीढ़ीदार खेती कें समर्थन करैत अछि। त्रिशूर-पोन्नानी कोल आर्द्रभूमिक एकटा हिस्सा ज़िलाक पोन्नानी तालुक मे स्थित अछि, जे धानक अत्यधिक उत्पादक खेतीक लेल अनुकूल अछि। 2016-17 केर आँकड़ा सभक अनुसार, सकल फसली क्षेत्र 237,860 हेक्टेयर छल, जखन कि शुद्ध फसली क्षेत्र 173,178 हेक्टेयर छल। ज़िलाक फसल तीव्रता 137 हेक्टेयर अछि। 2016-17 मे सभ सँ बेसी उत्पादित बेहिसाब फसल टैपिओका (185,880 मीट्रिक टन) छल, ओकर बाद केरा (58,564 मीट्रिक टन) आ रबर (40,000 मीट्रिक टन) केर स्थान रहल। 2016-17 मे 878 मिलियन नारियल आ 19 मिलियन कटहर केर उत्पादन कएल गेल छल। मुदा, भूमिक उपयोग अधिकतम नारियल (102,836 हेक्टेयर) केर खेतीक लेल कएल गेल छल, ओकर बाद रबर (42,770 हेक्टेयर), आ सुपारी (18,379 हेक्टेयर) केर स्थान छल।<ref>{{cite web|url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/index.php/agri-state-mlp|title=Agriculture in Malappuram|website=ecostat.kerala.gov.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20200701171416/http://www.ecostat.kerala.gov.in/index.php/agri-state-mlp|archive-date=1 July 2020|access-date=20 June 2020|url-status=live}}</ref> अनाकय्याम मे एकटा कृषि अनुसंधान स्टेशन काज करैत अछि। मुंडेरी मे बीज उद्यान परिसर एशियाक सभ सँ पैघ खेत सभ मे सँ एक मानल जाइत अछि। चोक्कड, थावनूर आ अनाकय्याम मे राज्य बीज फार्म अछि। चुंगाथारा मे एकटा ज़िला कृषि फार्म काज करैत अछि आ परप्पनंगाडी मे एकटा नारियल नर्सरी काज करैत अछि।<ref>{{Cite web|url=https://www.fibkerala.gov.in/index.php?option=com_content&task=view&id=409&Itemid=156|title=Important farms in Malappuram|website=Farm Information Bureau, Kerala|archive-url=https://web.archive.org/web/20210913063805/https://www.fibkerala.gov.in/index.php?option=com_content&task=view&id=409&Itemid=156|archive-date=13 September 2021|access-date=28 August 2020|url-status=live}}</ref> थावनूर मे के॰सी॰ए॰ई॰टी॰ राज्यक एकमात्र कृषि इंजीनियरिंग संस्थान अछि।<ref name="kcaet">{{Cite web|url=http://www.kau.in/kcaet-tavanur|title=Kelappaji College of Agricultural Engineering & Technology, Tavanur &#124; Kerala Agricultural University|website=kau.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20200702012845/http://www.kau.in/kcaet-tavanur|archive-date=2 July 2020|access-date=30 June 2020|url-status=live}}</ref> == यातायात == === सड़क सभ === [[फाइल:Wandoor_Town_2017.jpg|अंगूठाकार|2017 मे वांडूर शहर]] [[फाइल:Muriyankanni_bridge.jpg|अंगूठाकार|पेरिंथलमन्ना केर करिंकल्लाथनी मे मुरीयनकन्नी पुल]] [[फाइल:Edavannappara.1.jpg|बाएँ|अंगूठाकार|एलमाराम मे चालियार नदी केर माध्यम सँ एकटा नाव सेवा]] [[फाइल:Bridge_-bharatappuzha_-kuttippuram_(1).jpg|अंगूठाकार|1953 मे निर्मित कुट्टीप्पुरम पुल]] मलप्पुरम सड़क सभ द्वारा नीक जकाँ जुड़ल अछि। ज़िला मे चारि टा के॰एस॰आर॰टी॰सी॰ (KSRTC) स्टेशन अछि।<ref>{{cite web|url=https://www.keralartc.com/unit.html|title=KSRTC stations of Malappuram|website=keralartc.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20210604095619/https://www.keralartc.com/unit.html|archive-date=4 June 2021|access-date=6 July 2020|url-status=live}}</ref> ज़िला सँ भऽ कऽ 2 राष्ट्रीय राजमार्ग गुज़रैत अछि - राष्ट्रीय राजमार्ग 66 आ राष्ट्रीय राजमार्ग 966। राष्ट्रीय राजमार्ग 66 रामनट्टुकारा केर माध्यम सँ ज़िला मे प्रवेश करैत अछि आ तिरूरंगाडी, कक्काड, कोट्टक्कल, वलांचेरी, कुट्टीप्पुरम आ पोन्नानी सहित शहर सभ/कस्बा सभ कें जोड़ैत अछि आ चावक्काड केर माध्यम सँ ज़िला सँ बाहर निकलैत अछि। राष्ट्रीय राजमार्ग 966 केर माध्यम सँ जुड़ल प्रमुख शहर सभ/कस्बा सभ मे कोंडोट्टी (करिपुर हवाई अड्डा), मलप्पुरम आ पेरिंथलमन्ना शामिल अछि। ज़िला मे राज्य राजमार्ग एस॰एच॰ 23 (शोरनूर-पेरिंथलमन्ना), एस॰एच॰ 28 (मलप्पुरम-वाज़िक्कादवु), एस॰एच॰ 34 (क्विलैंडी-एदावन्ना), एस॰एच॰ 39 (पेरुम्बिलवु-निलांबुर), एस॰एच॰ 53 (मुंडूर-पेरिंथलमन्ना), हिल हाईवे, एस॰एच॰ 60 (अंगडीपुरम-चेरुकरा), एस॰एच॰ 62 (गुरुवायूर-पोन्नानी), एस॰एच॰ 65 (परप्पनंगाडी-अरीकोड), एस॰एच॰ 69 (त्रिशूर-कुट्टीप्पुरम), एस॰एच॰ 70 (करुवरकुन्डु - मेलात्तुर), एस॰एच॰ 71 (तिरूर-मंजेरी), एस॰एच॰ 72 (मलप्पुरम - तिरूरंगाडी), आ एस॰एच॰ 73 (वलांचेरी-निलांबुर) अछि। ज़िला मे केरल पी॰डब्लू॰डी॰ द्वारा बना कऽ राखल जाय वाला सड़कक लंबाई 2,680 किमी अछि। एहि मे सँ 2,305 किमी ज़िला सड़क सभ अछि। शेष 375 किमी राज्य राजमार्ग सभक अंतर्गत अबैत अछि।<ref>{{Cite web|url=http://www.kerenvis.nic.in/Database/RoadNetworkKerala_2284.aspx|title=Length of PWD Roads in Malappuram|website=kerenvis.nic.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20200306070657/http://www.kerenvis.nic.in/Database/RoadNetworkKerala_2284.aspx|archive-date=6 March 2020|access-date=19 April 2020|url-status=live}}</ref> 'नादुकाणी चुरम' मलप्पुरम कें नीलगिरि ज़िला सँ जोड़ैत अछि।<ref name="Nadukani2">{{Cite news|title=നാടുകാണിച്ചുരം വിളിക്കുന്നു, അപൂര്‍വകാഴ്ചകളുമായി|url=https://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/malappuram/rare-beauty-of-nadukani-churam-what-to-see-at-nadukani-pass-1.3901911|last=|date=25 June 2019|access-date=1 March 2021|work=Mathrubhumi|archive-date=28 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201128011007/https://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/malappuram/rare-beauty-of-nadukani-churam-what-to-see-at-nadukani-pass-1.3901911|url-status=live}}</ref> नादुकाणी-परप्पनंगाडी रोड मलप्पुरम ज़िलाक तटीय क्षेत्र कें निलांबुर केर समीप, तमिलनाडु केर नीलगिरि ज़िलाक सीमा सँ लागल 'नादुकाणी चुरम' केर सभ सँ पूर्वी पहाड़ी सीमा सँ जोड़ैत अछि।<ref name="npr">{{cite news|url=https://www.manoramaonline.com/404.html|title=നാടുകാണി–പരപ്പനങ്ങാടി റോഡ് ടാറിങ് തുടങ്ങി; വീതികൂട്ടലും ഓടനിർമാണവും പിന്നീട്|date=12 February 2020|publisher=Manorama Online|access-date=28 March 2021|archive-date=4 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210604095618/https://www.manoramaonline.com/district-news/malappuram/2020/02/12/malappuram-tirurangadi-nadukani-parappanangadi-road-taring.amp.html|url-status=live}}</ref> परप्पनंगाडी सँ शुरू भऽ कऽ, ई नादुकाणी चुरम धरि पहुँचय सँ पूर्व तिरूरंगाडी, मलप्पुरम, मंजेरी आ निलांबुर जेहन अन्य प्रमुख शहर सभ सँ भऽ कऽ गुजरैत अछि।<ref name="npr" /> ज़िला मे पहिल आधुनिक तरहक सड़क अठारहम शताब्दी मे टीपू सुल्तान द्वारा बिछाओल गेल छल।<ref name="mpm3" /> तानूर, परप्पनंगाडी आ वल्लीकुन्नु केर माध्यम सँ तिरूर सँ चालियम धरिक सड़क हुनका द्वारा प्रस्तावित कएल गेल छल।<ref name="mpm3" /> टीपू मलप्पुरम सँ थामरास्सेरी, मलप्पुरम सँ पश्चिमी घाट, फेरोक सँ तिरूरंगाडी होइत कोट्टक्कल आ कोट्टक्कल सँ अंगडीपुरम धरिक सड़क सभक सेहो प्रस्ताव रखने छलाह।<ref name="1961_kkd2" /> === रेलवे === [[फाइल:Tirur_Railway_Station.jpg|अंगूठाकार|तिरूर रेलवे स्टेशन राज्यक सभ सँ पुरान रेलवे स्टेशन अछि। राज्यक पहिल रेलवे लाइन 1861 मे तिरूर सँ चालियम धरि बिछाओल गेल छल]] [[फाइल:Mankeri_kunnu.jpg|अंगूठाकार|कुट्टीप्पुरम केर समीप इरिम्बीलियम मे ''मनकेरी कुन्नु'' मे रेलवे]] [[फाइल:Angadipuram_Railway_station_(2356310689).jpg|बाएँ|अंगूठाकार|अंगडीपुरम रेलवे स्टेशन मलप्पुरम, पेरिंथलमन्ना शहर सभ कें सेवा प्रदान करैत अछि]] ज़िला सँ भऽ कऽ गुजरय वाली रेलवे लाइनक कुल लंबाई 142 किमी अछि।<ref>{{cite web|url=http://industry.kerala.gov.in/images/pdf/malappuram.pdf|title=Railway in Malappuram|website=industry.kerala.gov.in|page=45|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426034953/http://industry.kerala.gov.in/images/pdf/malappuram.pdf|archive-date=26 April 2021|access-date=21 April 2020|url-status=live}}</ref> ज़िलाक रेलवे पालक्काड रेलवे डिवीजन केर अंतर्गत अबैत अछि, जे दक्षिण रेलवे क्षेत्र केर तहत छह डिवीजन सभ मे सँ एक अछि। केरल मे रेलवेक इतिहास एही ज़िला सँ शुरू होइत अछि। राज्यक सभ सँ पुरान रेलवे स्टेशन तिरूर रेलवे स्टेशन अछि।<ref name="mpm3" /> तानूर, परप्पनंगाडी आ वल्लीकुन्नु केर स्टेशन सेहो तिरूर सँ चालियम धरि बिछाओल गेल राज्यक सभ सँ पुरान रेलवे लाइनक हिस्सा अछि।<ref name="mpm3" /> एहि लाइनक उद्घाटन 12 मार्च 1861 कें कएल गेल छल।<ref name="ll2" /> ओही वर्ष, एकरा तिरूर सँ तिरुनावाया होइत कुट्टीप्पुरम धरि बढ़ाओल गेल छल।<ref name="mpm3" /> बाद मे, एकरा 1862 मे कुट्टीप्पुरम सँ पट्टांबी धरि बढ़ाओल गेल, आ ओही वर्ष एकरा पट्टांबी सँ पोदानूर धरि फेर सँ बढ़ाओल गेल।<ref name="mpm3" /> वर्तमान चेन्नई-मंगलौर रेलवे लाइन बाद मे एहि तरहें निर्मित बेपोर-पोदानूर लाइन केर विस्तारक रूप मे बनाएल गेल छल।<ref name="mpm3" /> निलांबुर-शोरानूर लाइन भारतक सभ सँ छोट आ दर्शनीय ब्रॉड-गेज रेलवे लाइन सभ मे सँ एक अछि।<ref>{{cite web|url=http://nilamburnews.com/m_train.htm|title=The Nilambur news|publisher=Kerala Tourism|archive-url=https://web.archive.org/web/20160920133828/http://nilamburnews.com/m_train.htm|archive-date=20 September 2016|access-date=13 November 2020|url-status=dead}}</ref> एकरा ब्रिटिश औपनिवेशिक युग मे 'निलांबुर टीक' केर लट्ठा सभ कें कोझिकोडक रस्ता सँ यूनाइटेड किंगडम लऽ जायक लेल बिछाओल गेल छल। निलांबुर-नंजनगुड लाइन एकटा प्रस्तावित रेलवे लाइन अछि, जे निलांबुर कें वायनाड, नीलगिरि आ मैसूर ज़िला सभ सँ जोड़त।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/Kerala-govt-inks-deal-on-joint-venture-with-railways/articleshow/53978367.cms|title=Nilambur-Nanjandgud way to be realised|date=2 September 2016|website=The Times of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20210421161817/https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/Kerala-govt-inks-deal-on-joint-venture-with-railways/articleshow/53978367.cms|archive-date=21 April 2021|access-date=26 June 2020|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|title=Nilambur teak set to enter elite club of products with GI tag|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/Nilambur-teak-set-to-enter-elite-club-of-products-with-GI-tag/article17280134.ece|last=Muringatheri|first=Mini|date=10 February 2017|access-date=24 January 2021|work=The Hindu|archive-date=29 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210129101512/https://www.thehindu.com/news/national/kerala/Nilambur-teak-set-to-enter-elite-club-of-products-with-GI-tag/article17280134.ece|url-status=live}}</ref> गुरुवायूर-तिरुनावाया रेलवे लाइन एकटा अन्य प्रस्तावित परियोजना अछि।<ref>{{Cite news|title=Guruvayur-Thirunavaya railway line project in focus again|url=https://www.thehindu.com/news/cities/kozhikode/guruvayur-thirunavaya-railway-line-project-in-focus-again/article27473510.ece|last=Special Currepondent|date=4 June 2019|work=The Hindu|access-date=19 May 2021|archive-date=19 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210519071303/https://www.thehindu.com/news/cities/kozhikode/guruvayur-thirunavaya-railway-line-project-in-focus-again/article27473510.ece|url-status=live}}</ref> रेल मंत्रालय कोझिकोड-मलप्पुरम-अंगडीपुरम कें जोड़य वाली रेलवे लाइन कें अपन विजन 2020 मे एकटा सामाजिक रूप सँ वांछनीय रेलवे लाइन केर रूप मे शामिल कएने अछि। लाइन पर पहिने ही कतयको सर्वेक्षण कएल जा चुकल अछि। भारतीय रेलवे कम्प्यूटरीकृत आरक्षण काउंटर फ्रेंड्स जनसेवा केंद्रम, डाउन हिल पर उपलब्ध अछि। एतय सँ कोनो भी ट्रेनक आरक्षण कएल जा सकैत अछि। मलप्पुरम शहर कें अंगडीपुरम (17 किमी दूर), तिरूर आ परप्पनंगाडी (दुनू 26 किमी, 40 मिनट केर ड्राइव दूर) रेलवे स्टेशन सभ द्वारा सेवा प्रदान कएल जाइत अछि। {| class="wikitable" style="margin: 1em auto" |+मलप्पुरम ज़िलाक रेलवे स्टेशन |'''अंगडीपुरम''' |चेरुकरा |'''कुट्टीप्पुरम''' |- |मेलात्तुर |'''निलांबुर रोड''' |परप्पनंगाडी |- |पट्टिक्कड |पेरास्सनूर |तानूर |- |थोडिकापुलम |तिरुनावाया |'''तिरूर''' |- |तुव्वुर |वल्लीकुन्नु |वणियाम्बलम |} === मेट्रो रेल === मलप्पुरम ज़िला मे, घनी आबादी वाला मलप्पुरम शहरी समूह मे यातायात केर भीड़ कें हल करबाक लेल, विभिन्न एजेंसी सभ आ विधायी प्रतिनिधि सभ वर्ष 2012, 2017 आ 2025 मे मेट्रो रेलक लेल प्रस्ताव प्रस्तुत केलनि। 2025 मे, तिरूर विधानसभा क्षेत्रक विधायक कुरुक्कोली मोइदीन केरल विधान सभा मे तिरूर-निलांबुर मेट्रोक प्रस्ताव प्रस्तुत केलनि।<ref>{{cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/tirur-nilambur-metro-demand-evokes-sharp-riposte-from-cm/article69132501.ece|title=Tirur-Nilambur metro demand evokes sharp riposte from CM|date=23 January 2025|work=The Hindu}}</ref> === हवाई अड्डा === [[फाइल:Flights_Parked_at_Calicut_Airport.jpg|अंगूठाकार|करिपुर मे कालीकट अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा पर ठाढ़ विमान]] मलप्पुरम कें कालीकट अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा {{Airport codes|CCJ|VOCL}} द्वारा सेवा प्रदान कएल जाइत अछि जे मलप्पुरम शहर सँ लगभग 25 किलोमीटर दूर करिपुर मे स्थित अछि। हवाई अड्डा अप्रैल 1988 मे परिचालन शुरू कएने छल। एहि मे दू टा टर्मिनल अछि, एकटा घरेलू उड़ान सभक लेल आ दोसर अंतर्राष्ट्रीय उड़ान सभक लेल।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/Silver-jubilee-does-not-bring-cheer-to-Karipur-airport-users/articleshow/12498757.cms|title=Silver jubilee does not bring cheer to Karipur airport users|work=The Times of India|access-date=13 September 2021|archive-date=4 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210604110846/https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/Silver-jubilee-does-not-bring-cheer-to-Karipur-airport-users/articleshow/12498757.cms|url-status=live}}</ref> ई हवाई अड्डा एयर इंडिया एक्सप्रेसक लेल एकटा ऑपरेटिंग बेसक रूप मे काज करैत अछि आ केरल सँ मदीना आ जेद्दा केर लेल हज तीर्थयात्रा सेवा सभ संचालित करैत अछि। बैंगलोर, चेन्नई, मुंबई, हैदराबाद, गोवा, कोच्चि, तिरुवनंतपुरम, मंगलौर आ कोयंबटूर सहित प्रमुख शहर सभक लेल घरेलू उड़ान सेवा सभ उपलब्ध अछि, जखन कि अंतर्राष्ट्रीय उड़ान सेवा सभ मलप्पुरम कें दुबई, जेद्दा, रियाद, शारजाह, अबू धाबी, अल ऐन, बहरीन, दम्मम, दोहा, मस्कट, सलालाह आ कुवैत सँ जोड़ैत अछि। परिवहनक लेल हवाई अड्डाक लेल सोझ बस सभ अछि। बस सभक अतिरिक्त परिवहनक लेल टैक्सी सभ, ऑटो रिक्शा सेहो उपलब्ध अछि। भारतीय विमानपत्तन प्राधिकरण द्वारा 2019-20 मे उपलब्ध कराओल गेल आँकड़ा सभक अनुसार, ई देशक 17म सभ सँ व्यस्त हवाई अड्डा अछि आ राज्यक तेसर सभ सँ व्यस्त हवाई अड्डा अछि। == जनसांख्यिकी == === जनसंख्या === {{historical populations|11=1901|12=682151|13=1911|14=747929|15=1921|16=764138|17=1931|18=874504|percentages=pagr|19=1941|20=977085|footnote=स्रोत:<ref>{{Cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html|title=Census of India Website : Office of the Registrar General & Census Commissioner, India|website=censusindia.gov.in|access-date=13 September 2021|archive-date=8 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190808131957/http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html|url-status=live}}</ref><ref name="mlpdemo_2018"/>|21=1951|22=1149718|align=center|23=1961|24=1387370|25=1971|26=1856357|27=1981|28=2402701|29=1991|30=3096330|31=2001|32=3625471|33=2011|34=4112920|35=2018|36=4494998}} [[फाइल:Distribution_of_Population_in_Malappuram_District.svg|बाएँ|अंगूठाकार|स्थानीय निकाय सभ मे जनसंख्याक वितरण (2011)]] 2018 केर सांख्यिकी रिपोर्ट केर अनुसार, ज़िलाक आबादी 4,494,998 छल,<ref name="mlpdemo_2018" /> जे मॉरिटानिया वा अमेरिकी राज्य केंटकी केर आबादीक लगभग बराबर अछि। केरलक कुल आबादीक 12.98% हिस्सा मलप्पुरम मे रहैत अछि।<ref name="mlpdemo_2018" /> ई केरलक सभ सँ अधिक आबादी वाला ज़िला अछि आ 1265 व्यक्ति प्रति वर्ग किमी केर जनसंख्या घनत्वक संगे भारतक 640 ज़िला सभ मे 50म सभ सँ अधिक आबादी वाला ज़िला सेहो अछि। 2001 सँ 2011 धरि एकर जनसंख्या वृद्धि दर 13.39 प्रतिशत छल। भारतक 2011 केर जनगणना केर अनुसार, मलप्पुरमक लिंगानुपात 1000 पुरुष सभ पर 1098 महिला सभक अछि, आ एकर साक्षरता दर 93.57 प्रतिशत अछि, जे राज्यक औसत साक्षरता दर (93.91%) केर लगभग बराबर अछि। 2011 केर जनगणना केर लेल कुल मलप्पुरम आबादी मे सँ 44.18 प्रतिशत ज़िलाक शहरी क्षेत्र सभ मे रहैत अछि। 2011 मे, 0-6 वर्षक बच्चा सभ कुल आबादीक 13.96 प्रतिशत हिस्सा बनौलक, जखन कि 2001 मे ई 15.21 प्रतिशत छल। 2011 केर जनगणना केर अनुसार बाल लिंगानुपात 965 छल, जखन कि 2001 केर जनगणना मे ई 960 छल। 2011 केर जनगणना केर अनुसार, ज़िलाक कुल आबादीक मात्र 0.02% बेघर अछि। अनुसूचित जाति आ अनुसूचित जनजाति क्रमशः जनसंख्याक 7.50% आ 0.56% बनबैत अछि।<ref name="CensusMalappuram">{{cite web|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/658/download/2280/DH_2011_3205_PART_A_DCHB_MALAPPURAM.pdf|title=District Census Hand Book: Malappuram|website=[[Census of India]]|publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> वर्ष 2011 मे कएल गेल जनगणना केर अनुसार, पोन्नानी नगरपालिका ज़िला मे सभ सँ घनी आबादी वाला स्थानीय निकाय अछि, जतय प्रति वर्ग किलोमीटर 3,646 निवासी छथि, एकर बाद तानूर (3,568/वर्ग किमी) आ तिरूर (3,387/वर्ग किमी) नगर पालिका सभक स्थान अछि।<ref name="CensusMalappuram" /> सभ सँ कम घनी आबादी वाला स्थानीय निकाय पूर्वी पहाड़ी क्षेत्र मे स्थित अछि।<ref name="CensusMalappuram" /> चालियार मे प्रति वर्ग किलोमीटर मात्र 167 निवासी सभक संगे सभ सँ कम जनसंख्या घनत्व अछि, एकर बाद करुलै (177/वर्ग किमी) आ चुंगाथारा (280/वर्ग किमी) ग्राम पंचायत सभक स्थान अछि।<ref name="CensusMalappuram" /> तालुक सभ मे, तिरूरंगाडी सभ सँ घनी आबादी वाला अछि जखन कि निलांबुर मे जनसंख्याक घनत्व सभ सँ कम अछि।<ref name="CensusMalappuram" /> मलप्पुरम महानगरीय क्षेत्रक आबादी 1.7 मिलियन अछि।<ref name="census 20112" /> जनवरी 2020 मे द इकोनॉमिस्ट द्वारा प्रकाशित एकटा रिपोर्ट केर अनुसार, मलप्पुरम दुनिया मे सभ सँ तेज़ी सँ बढ़य वाला महानगरीय क्षेत्र अछि।<ref>{{cite web|url=https://www.cnbctv18.com/politics/four-of-the-worlds-fastest-growing-cities-in-kerala-5026281.htm|title=Malappuram, the fastest growing city|date=9 January 2020|website=cnbctv18.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20200701044017/https://www.cnbctv18.com/politics/four-of-the-worlds-fastest-growing-cities-in-kerala-5026281.htm|archive-date=1 July 2020|access-date=28 June 2020|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://scroll.in/article/949294/even-with-the-lowest-population-growth-rate-this-indian-state-has-the-worlds-fastest-growing-city|title=Malappuram, the fastest growing city of world|date=10 January 2020|website=scroll.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805234947/https://scroll.in/article/949294/even-with-the-lowest-population-growth-rate-this-indian-state-has-the-worlds-fastest-growing-city|archive-date=5 August 2020|access-date=26 June 2020|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.newindianexpress.com/states/kerala/2020/jan/09/malappuram-is-worlds-fastest-growing-city-kozhikode-kollam-also-in-top-10-2087011.html|title=Malappuram is world's fastest-growing city; Kozhikode, Kollam also in top 10|date=9 January 2020|website=The New Indian Express|archive-url=https://web.archive.org/web/20200113110924/https://www.newindianexpress.com/states/kerala/2020/jan/09/malappuram-is-worlds-fastest-growing-city-kozhikode-kollam-also-in-top-10-2087011.html|archive-date=13 January 2020|access-date=26 June 2020|url-status=live}}</ref> === शहरी संरचना === मलप्पुरम शहरी समूह राज्यक चारिम सभ सँ अधिक आबादी वाला शहरी समूह अछि। मलप्पुरम भारत मे सभ सँ अधिक आबादी वाला शहरी समूह सभक सूची मे 25म स्थान पर अछि। पूरा ज़िलाक कुल शहरी आबादी ज़िलाक आबादीक 44.18% अछि।<ref name="CensusMalappuram" /> मलप्पुरम केर महानगरीय क्षेत्र मे अब्दू रहिमान नगर, आलमकोडे, अरियाल्लूर, चेलेम्ब्रा, चेरियामुंडम, चेरुकावु, एडप्पल, इरिम्बीलियम, कलाडी, कन्नमंगलाम, कोडुर, कोंडोट्टी, कूट्टिलंगाडी, कोट्टक्कल, कुट्टीप्पुरम, मंजेरी, मारनचेरी, मुन्नियूर, नादुवट्टम, नन्नाम्ब्रा, नेडुवा, ऊरकम, ओथुक्कुंगल, पल्लिक्कल बज़ार, परप्पुर, पेरुमन्ना, पेरुवल्लुर, पोन्नानी, पोनमुंडम, तनालूर, तेनहिपलम, थलक्कड़, थेन्नाला, तिरुनावाया, तिरूर, तिरूरंगाडी, त्रिक्कलंगोडे, त्रिप्रंगोड, वलांचेरी, वज़ायूर आ वेंगरा शामिल अछि।<ref name="Mma">{{cite web|url=https://kerala.gov.in/documents/10180/622777/urban|title=Constituents of Malappuram metropolitan area|website=kerala.gov.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20201230044541/https://kerala.gov.in/documents/10180/622777/urban|archive-date=30 December 2020|access-date=24 February 2021|url-status=live}}</ref> === धर्म === {{bar box|title=मलप्पुरम ज़िला मे धर्म (2011)<ref name="religion">{{Cite web|date=2011|title=Table C-01: Population by religious community: Kerala |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11379/download/14492/DDW32C-01%20MDDS.XLS |website=[[Census of India]] |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref>|titlebar=#Fcd116|left1=धर्म|right1=प्रतिशत|float=left|bars={{bar percent|[[इस्लाम]]|green|70.24}} {{bar percent|[[हिन्दू धर्म]]|darkorange|27.60}} {{bar percent|[[ईसाई धर्म]]|dodgerblue|1.98}} {{bar percent|अन्य वा नहि बताओल गेल|black|0.18}}}}मलप्पुरम ज़िलाक अंतर्गत आवय वाला क्षेत्र प्रारंभिक मध्ययुगीन काल सँ ही बहु-जातीय आ बहु-धार्मिक रहल अछि। अरब सागरक पार सदियोक व्यापार मलप्पुरम कें एकटा महानगरीय आबादी देने अछि।<ref>{{Cite book|title=Tuhfat-al-Mujahidin: An Historical Work in The Arabic Language|last=Nainar|first=S. Muhammad Hussain|publisher=University of Madras|year=1942|url=https://archive.org/details/Tuhfat-al-MujahidinAnHistoricalWorkInTheArabicLanguage}}</ref> ज़िला मे पालन कएल जाय वाला धर्म सभ मे इस्लाम, हिंदू धर्म, ईसाई धर्म आ अन्य अल्पसंख्यक धर्म शामिल अछि।<ref name="ReferenceA">pp. 396, ''Malayala Manorama Yearbook 2006'', Kottayam, 2006 ISSN 0970-9096</ref> मलप्पुरम दक्षिण भारतक ओहि दू टा ज़िला सभ मे सँ एक अछि जतय मुस्लिम बहुसंख्यक छथि, दोसर लक्षद्वीप ज़िला अछि। ज़िलाक अधिकांश ईसाई सेंट थॉमस ईसाई सभक वंशज छथि जे 20म शताब्दी (मालाबार प्रवासन) मे उत्तरी त्रावणकोर सँ मालाबार चलि गेल छलाह।<ref>{{Cite news|title=Malabar migration: is the dream coming to an end?|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/malabar-migration-end-of-a-dream/article30497658.ece|last=Joseph|first=Mithosh|date=7 January 2020|access-date=31 October 2020|work=The Hindu|archive-date=10 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200110022037/https://www.thehindu.com/news/national/kerala/malabar-migration-end-of-a-dream/article30497658.ece|url-status=live}}</ref> ज़िला सभ मे मलंकारा रूढ़िवादी ईसाई सभक प्रतिनिधित्व मालाबार डायोसीज़ द्वारा कएल जाइत अछि जे वर्तमान मे 85 पल्ली सभ कें कवर करैत अछि। मलप्पुरम मे मलंकारा ऑर्थोडॉक्स चर्च केर सभ सँ पैघ पल्ली चुंगाथारा मे सेंट जॉर्ज ऑर्थोडॉक्स चर्च अछि, जे मालाबारक सभ सँ पैघ वार्षिक ऑर्थोडॉक्स ईसाई सम्मेलन केर स्थान अछि, जाहि मे सालाना दसियो हज़ार मलंकारा ऑर्थोडॉक्स ईसाई भाग लैत छथि। {| class="wikitable sortable" |+मलप्पुरम ज़िला मे तालुक-वार धर्म वितरण (%) (2011 केर जनगणना) !तालुक !मुस्लिम (%) !हिंदू (%) !ईसाई (%) !अन्य (%) |- |एरानाड | style="background:#43A047; color:white;" |72.3 |26.2 |1.3 |0.2 |- |कोंडोट्टी | style="background:#43A047; color:white;" |75.9 |21.7 |2.4 |0.0 |- |निलांबुर | style="background:#43A047; color:white;" |57.9 |33.5 |8.5 |0.1 |- |पेरिंथलमन्ना | style="background:#43A047; color:white;" |71.1 |26.9 |1.8 |0.2 |- |तिरूर | style="background:#43A047; color:white;" |75.5 |23.8 |0.5 |0.2 |- |तिरूरंगाडी | style="background:#43A047; color:white;" |75.5 |23.9 |0.5 |0.1 |- |पोन्नानी | style="background:#43A047; color:white;" |59.9 |39.4 |0.4 |0.3 |} === भाषा सभ === ज़िला मे मुख्य रूप सँ मलयालम भाषाक उपयोग कएल जाइत अछि। पछिला शताब्दी सभ मे ज़िला मे 'अरबी मलयालम' लिपि, जाहि कें 'पोन्नानी लिपि' केर रूप मे सेहो जानल जाइत अछि, एकर व्यापक रूप सँ उपयोग कएल जाइत छल। अल्पसंख्यक द्रविड़ भाषा सभ अलर (लगभग 350 बाजय वाला)<ref name="ethnoallar">{{cite encyclopedia|editor=M. Paul Lewis|encyclopedia=Ethnologue: Languages of the World|title=Allar: A language of India|url=http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=all|access-date=28 September 2011|edition=16th|year=2009|publisher=SIL International|location=Dallas, Texas|archive-date=5 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110805101511/http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=all|url-status=live}}</ref> आ अरनदान (लगभग 200 बाजय वाला) अछि।<ref name="ethnoaranadan">{{cite encyclopedia|editor=M. Paul Lewis|encyclopedia=Ethnologue: Languages of the World|title=Aranadan: A language of India|url=http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=aaf|access-date=28 September 2011|edition=16th|year=2009|publisher=SIL International|location=Dallas, Texas|archive-date=11 November 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111111015932/http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=aaf|url-status=live}}</ref> लोक सभक एकटा छोट हिस्सा द्वारा तमिल सेहो बाजल जाइत अछि। मलयालम प्रमुख भाषा अछि, जे 99.46% आबादी द्वारा बाजल जाइत अछि।<ref name="languages">{{Cite web|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10209/download/13321/DDW-C16-STMT-MDDS-3200.XLSX|title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Kerala|website=censusindia.gov.in|publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> == स्वास्थ्य सेवा == [[फाइल:Kottakkal_Arya_Vaidya_Sala_OP_Block.jpg|बाएँ|अंगूठाकार|कोट्टक्कल आर्य वैद्य शालाक आउट पेशेंट ब्लॉक]] [[फाइल:പൊന്നാനി_1z_.jpg|अंगूठाकार|सरकारी महिला आ बाल अस्पताल, पोन्नानी]] ज़िला मे आधुनिक चिकित्सा, आयुर्वेद आ होम्योपैथी उपलब्ध अछि। एलोपैथी केर लेल केरल सरकारक अधीन एकटा सामान्य अस्पताल, 3 टा ज़िला अस्पताल आ 6 टा तालुक अस्पताल कार्यरत अछि। 2013 मे स्थापित 'सरकारी मेडिकल कॉलेज, मंजेरी', ज़िलाक सर्वोच्च मेडिकल कॉलेज अछि।<ref>{{cite news|title=A new government medical college in Kerala after 31 years|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/a-new-government-medical-college-in-kerala-after-31-years/article5082996.ece|newspaper=The Hindu|date=2 September 2013|access-date=13 September 2021|archive-date=30 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210830004614/https://www.thehindu.com/news/national/kerala/a-new-government-medical-college-in-kerala-after-31-years/article5082996.ece|url-status=live}}</ref> ज़िला मे तीन टा सरकारी ज़िला अस्पताल अछि, जे तिरूर, पेरिंथलमन्ना आ निलांबुर मे स्थित अछि।<ref name="Malappuram-Public Hospitals – sha">{{Cite web|url=https://sha.kerala.gov.in/?page_id=530&lang=en|title=Malappuram-Public Hospitals – sha|website=sha.kerala.gov.in|access-date=2025-12-28}} {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ज़िला मे मलप्पुरम, कोंडोट्टी, वांडूर, अरीकोड, पोन्नानी आ तिरूरंगाडी मे छह टा सरकारी तालुक अस्पताल अछि, संगे पोन्नानी मे एकटा सरकारी महिला आ बाल अस्पताल आ एदावन्ना मे सीथीहाजी कैंसर पहचान आ उपचार केंद्र अछि।<ref name="Malappuram-Public Hospitals – sha" /> सार्वजनिक क्षेत्र केर तहत स्थानीय स्वास्थ्य केंद्र सभक एकटा नेटवर्क काज करैत अछि। एहि मे 66 टा प्राथमिक स्वास्थ्य केंद्र, 20 टा चौबीसो घंटा काज करय वाला प्राथमिक स्वास्थ्य केंद्र, 20 टा सामुदायिक स्वास्थ्य केंद्र आ 2 टा TBC शामिल अछि। एतय 5 टा प्रमुख सार्वजनिक स्वास्थ्य केंद्र, 77 टा मिनी सार्वजनिक स्वास्थ्य केंद्र आ 565 टा उप-केंद्र अछि। सार्वजनिक क्षेत्र केर तहत 3 टा कुष्ठ नियंत्रण इकाई सभ, 2 टा फाइलेरिया नियंत्रण इकाई सभ आदि सेहो काज करैत अछि। सरकारी अस्पताल सभ मे बिछाओनक कुल क्षमता 1500 अछि। ज़िला मे एलोपैथी केर तहत सुपर-स्पेशियलिटी इकाई सभ वाला कतयको निजी अस्पताल सेहो अछि।<ref>{{cite web|url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/index.php/health-state-mlp|title=Healthcare in Malappuram|website=ecostat.kerala.gov.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20191228215258/http://www.ecostat.kerala.gov.in/index.php/health-state-mlp|archive-date=28 December 2019|access-date=20 June 2020|url-status=live}}</ref><ref name="Malappuramhealthcare">{{cite web|url=https://malappuram.nic.in/health/|title=Healthcare in Malappuram|website=malappuram.nic.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20200927083348/https://malappuram.nic.in/health/|archive-date=27 September 2020|access-date=20 June 2020|url-status=live}}</ref> मलप्पुरम ज़िला मे पेरिंथलमन्ना केर समीप पुलमंतोल मे अष्टवैद्य चिकित्सक सभक 'पुलमंतोल मूस' वंश केर माध्यम सँ पारंपरिक आयुर्वेदिक पद्धतिक उपस्थिति अछि।<ref>{{cite web|url=https://www.pulamantholemoosshospital.com|title=Ashtavaidyan Pulamanthole Mooss Ayurveda Hospital|website=pulamantholemoosshospital.com|access-date=13 May 2026}}</ref> कोट्टक्कल केर समीप पोट्टीप्परा मे 'सरकारी आयुर्वेद मानसिक रोग अनुसंधान संस्थान' केरलक एकमात्र सरकारी आयुर्वेदिक मानसिक अस्पताल अछि। ई देश मे सार्वजनिक क्षेत्र केर तहत अपन प्रकारक पहिल अस्पताल सेहो अछि। कोट्टक्कल प्रसिद्ध आयुर्वेदिक स्वास्थ्य केंद्र 'आर्य वैद्य शाला' केर सेहो घर अछि। सरकारी क्षेत्र केर तहत, एकटा ज़िला आयुर्वेदिक अस्पताल एडारीकोडे मे काज करैत अछि। मंजेरी, वेलिमुक्कू, पेरिंथलमन्ना, मलप्पुरम, वेंगरा, कल्पकांचेरी, तिरुवली आ चेलेम्ब्रा मे सेहो सरकारी आयुर्वेदिक अस्पताल काज करैत अछि। सार्वजनिक क्षेत्र केर तहत होम्योपैथिक अस्पताल मलप्पुरम, मंजेरी, वांडूर आ कुट्टीप्पुरम मे काज करैत अछि।<ref name="Malappuramhealthcare" /><ref>{{cite web|url=http://homoeopathy.kerala.gov.in/2018/04/28/malappuram-01/#1525080050368-2f4492de-835c|title=Homeopathy in Malappuram|website=homoeopathy.kerala.gov.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20200713100512/http://homoeopathy.kerala.gov.in/2018/04/28/malappuram-01/#1525080050368-2f4492de-835c|archive-date=13 July 2020|access-date=13 July 2020|url-status=live}}</ref> कतयको अस्पताल निजी क्षेत्र केर तहत सेहो काज करैत अछि। 2003 धरि, केरलक ज़िला सभ मे मलप्पुरम मे आत्महत्याक दर (13.3) सभ सँ कम छल, जे राज्यक औसत (32.8) सँ बहुत कम अछि।<ref name="unhdi-gdl" /> == शिक्षा == [[फाइल:MESCE_Kuttippuram.jpg|अंगूठाकार|MESCE कुट्टीप्पुरम, केरलक पहिल स्व-वित्तपोषित इंजीनियरिंग कॉलेज]] खगोल विज्ञान आ गणितक केरल स्कूल 14म आ 16म शताब्दीक बीच विकसित भेल। खगोलीय समस्या सभ कें हल करबाक प्रयास मे, केरल स्कूल त्रिकोणमितीय कार्य सभक लेल श्रृंखला विस्तार सहित स्वतंत्र रूप सँ कतयको महत्वपूर्ण गणित अवधारणा सभ बनौलक।<ref name="roy2" /><ref name="Pingree 1992 554–5632" /> खगोल विज्ञान आ गणितक केरल स्कूल वेट्टथुनाडू (तिरूर क्षेत्र) पर आधारित छल।<ref name="roy2" /> 2019-20 केर स्कूल सांख्यिकीक अनुसार ज़िला मे केरल मे सभ सँ बेसी स्कूल अछि। ज़िला मे 898 लोअर प्राइमरी स्कूल,<ref>{{cite web|url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/LP|title=LP schools in Malappuram|website=sametham.kite.kerala.gov.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807045715/https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/LP|archive-date=7 August 2020|access-date=17 April 2020|url-status=live}}</ref> 363 अपर प्राइमरी स्कूल,<ref>{{cite web|url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/UP|title=UP schools in Malappuram|website=sametham.kite.kerala.gov.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20200927204905/https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/UP|archive-date=27 September 2020|access-date=17 April 2020|url-status=live}}</ref> 355 हाई स्कूल,<ref>{{cite web|url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/HS|title=High schools in Malappuram|website=sametham.kite.kerala.gov.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20200804173003/https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/districtwise/HS|archive-date=4 August 2020|access-date=17 April 2020|url-status=live}}</ref> 248 हायर सेकेंडरी स्कूल,<ref>{{cite web|url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/schoolconsolidationhse|title=HSE schools in Malappuram|website=sametham.kite.kerala.gov.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20200804174020/https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/schoolconsolidationhse|archive-date=4 August 2020|access-date=17 April 2020|url-status=live}}</ref> आ 27 वोकेशनल हायर सेकेंडरी स्कूल<ref>{{cite web|url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/schoolconsolidationvhse|title=VHSE schools in Malappuram|website=sametham.kite.kerala.gov.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20200921171308/https://sametham.kite.kerala.gov.in/publicView/schoolconsolidationvhse|archive-date=21 September 2020|access-date=17 April 2020|url-status=live}}</ref> अछि। एहि प्रकार ज़िला मे कुल 1620 स्कूल अछि।<ref>{{cite web|url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/search/districtWiseSchools/10|title=Schools in Malappuram|website=sametham.kite.kerala.gov.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20200804172322/https://sametham.kite.kerala.gov.in/search/districtWiseSchools/10|archive-date=4 August 2020|access-date=17 April 2020|url-status=live}}</ref> एकर अतिरिक्त, 120 सी॰बी॰एस॰ई॰ स्कूल आ 3 आई॰सी॰एस॰ई॰ स्कूल अछि। केरल सरकार द्वारा मान्यता प्राप्त 554 सरकारी स्कूल सभ, 810 सहायता प्राप्त स्कूल सभ आ 1 गैर-सहायता प्राप्त स्कूल कें डिजिटल कएल गेल अछि।<ref>{{cite web|url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/hitech/hitech_reports/advanced_search|title=Hi-tech schools in Malappuram|website=sametham.kite.kerala.gov.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20210602221916/https://sametham.kite.kerala.gov.in/hitech/hitech_reports/advanced_search|archive-date=2 June 2021|access-date=17 April 2020|url-status=live}}</ref> शैक्षणिक वर्ष 2019-20 मे, केरल सरकार द्वारा मान्यता प्राप्त स्कूल सभ मे पढ़य वाला छात्र सभक कुल संख्या 739,966 अछि - सहायता प्राप्त स्कूल सभ मे 407,690, सरकारी स्कूल सभ मे 245,445 आ मान्यता प्राप्त गैर-सहायता प्राप्त स्कूल सभ मे 86,831 छात्र छथि।<ref>{{cite web|url=https://sametham.kite.kerala.gov.in/welcome/sixthWorkingdayD2019|title=Strength of schools in Malappuram|website=sametham.kite.kerala.gov.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20191206045049/https://sametham.kite.kerala.gov.in/welcome/sixthWorkingdayD2019|archive-date=6 December 2019|access-date=17 April 2020|url-status=live}}</ref> राज्यक उच्च शिक्षा क्षेत्र मे ज़िलाक महत्वपूर्ण भूमिका अछि। ई राज्यक दू टा मुख्य विश्वविद्यालय सभक घर अछि - कालीकट विश्वविद्यालय जे तेनहिपलम मे केंद्रित अछि आ 1968 मे केरल मे दोसर विश्वविद्यालयक रूप मे स्थापित कएल गेल छल,<ref>{{cite web|url=https://www.uoc.ac.in/|title=The University of Calicut|website=uoc.ac.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20200305235858/https://uoc.ac.in/|archive-date=5 March 2020|access-date=28 November 2019|url-status=live}}</ref> आ तिरूर नगर पालिका मे केंद्रित थुनचाथ एज़ुथचन मलयालम विश्वविद्यालय जाहि कें वर्ष 2012 मे स्थापित कएल गेल छल।<ref>{{cite web|url=http://malayalamuniversity.edu.in/en/|title=Malayalam University|website=malayalamuniversity.edu.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20191211184029/http://malayalamuniversity.edu.in/en/|archive-date=11 December 2019|access-date=28 November 2019|url-status=live}}</ref> अलीगढ़ मुस्लिम विश्वविद्यालय केर तीन टा ऑफ-कैंपस केंद्र सभ मे सँ एक अलीगढ़ मुस्लिम विश्वविद्यालय मलप्पुरम चेरुकरा मे स्थित अछि, जाहि कें 2010 मे स्थापित कएल गेल छल।<ref>{{cite web|url=https://www.amu.ac.in/malappuram/|title=Aligarh Muslim University Malappuram Off-centre|website=amu.ac.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20190725192823/https://www.amu.ac.in/malappuram/|archive-date=25 July 2019|access-date=28 November 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.malappuramtourism.org/institutions.php|title=Universities in Malappuram district|website=malappuramtourism.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20200305125423/https://www.malappuramtourism.org/institutions.php|archive-date=5 March 2020|access-date=13 September 2021|url-status=live}}</ref> 'इंग्लिश एंड फॉरेन लैंग्वेजेज यूनिवर्सिटी' केर एकटा ऑफ-कैंपस पनाक्कड मे काज करैत अछि।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/Eflu-to-start-courses-in-Malappuram-campus-on-January-31/articleshow/28958910.cms|title=Eflu to start courses in Malappuram campus on January-31|date=17 January 2014|website=The Times of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809211656/https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/Eflu-to-start-courses-in-Malappuram-campus-on-January-31/articleshow/28958910.cms|archive-date=9 August 2020|access-date=24 June 2020|url-status=live}}</ref> ई ज़िला थावनूर मे केरल कृषि विश्वविद्यालय केर एकटा उपकेंद्र आ तिरुनावाया मे श्री शंकराचार्य संस्कृत विश्वविद्यालय केर एकटा उपकेंद्रक सेहो घर अछि। 'दारुल हुदा इस्लामिक विश्वविद्यालय' केर मुख्यालय तिरूरंगाडी केर चेम्माड मे अछि। मलप्पुरम मे आई॰एन॰के॰ई॰टी॰ ग्रीन्स औद्योगिक क्षेत्रक संगे-संगे एकटा शैक्षिक क्षेत्र सेहो प्रदान करैत अछि।<ref>{{Cite news|title=Inkel Greens beckons firms to Malappuram|url=https://www.thehindubusinessline.com/news/national/inkel-greens-beckons-firms-to-malappuram/article8784293.ece|date=28 June 2016|access-date=6 October 2020|work=The Hindu Businessline|archive-date=13 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210913065710/https://www.thehindubusinessline.com/news/national/inkel-greens-beckons-firms-to-malappuram/article8784293.ece|url-status=live}}</ref> मंजेरी मे 'एरानाड नॉलेज सिटी' राज्य मे अपन तरहक पहिल परियोजना अछि।<ref>{{Cite web|url=http://www.ekc.edu.in/about|title=Eranad knowledge city|website=eku.edu.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20200604171424/http://www.ekc.edu.in/about|archive-date=4 June 2020|access-date=4 November 2020|url-status=live}}</ref> मलप्पुरम भारतक पहिल ई-साक्षर ज़िला सेहो अछि।<ref>Past, present and future of research in the information society by Wesley Shrum p.233</ref> == संस्कृति == [[File:Thunchan Smarakam1.jpg|thumb|थुनचाथु एज़ुथचन केर स्मृति मे तिरूर मे ''थुनचन स्मारक'']] [[File:Vaidyar.JPG|left|thumb|कोंडोट्टी मे महाकवि मोयिनकुट्टी वैद्यर स्मारक]] वर्तमान मे स्वीकृत मलयालम वर्णमाला कें सभ सँ पहिने थुनचाथु एज़ुथचन द्वारा स्वीकार कएल गेल छल, जिनकर जन्म तिरूर मे भेल छल आ जनिका आधुनिक मलयालम भाषाक जनक केर रूप मे जानल जाइत अछि।<ref name="mal"/> तिरूर मलयालम अनुसंधान केंद्रक मुख्यालय अछि। सभ सँ प्रसिद्ध 'मापिला पाट्टु' कवि मोयिनकुट्टी वैद्यर केर जन्म कोंडोट्टी मे भेल छल। हुनका मापिला गीतक 'महाकवि सभ' (महान कविक लेल एकटा उपाधि) मे सँ एक मानल जाइत अछि।<ref name="mal"/> थुनचाथु एज़ुथचन आ मोयिनकुट्टी वैद्यर केर अतिरिक्त, मलयालमक प्रसिद्ध लेखक सभ मे अच्युता पिशारदी, आलमकोडे लीलाकृष्णन, एडासेरी गोविंदन नायर, के॰ पी॰ रामानुन्नी, कुट्टीकृष्ण मारार, कुट्टीप्पुरम केसवन नायर, मेल्पथुर नारायण भट्टथिरि, एन॰ दामोदरन, नंदनार, पूनथानम नम्बूदिरी, पुलिक्कोट्टिल हैदर, उरूब, वी॰ सी॰ बालकृष्ण पणिक्कर, वल्लथोल गोपाला मेनन आ वल्लथोल नारायण मेनन एहि ज़िलाक मूल निवासी छलाह।<ref name="mal"/> एम॰ गोविंदन, एम॰ टी॰ वासुदेवन नायर, आ अक्कीथम अचुतन नंबूथिरी पोन्नानी स्थित ''पोन्नानी कलारी'' सँ जुड़ल लेखक छलाह।<ref name="mal"/> नालापत नारायण मेनन, बालामणि अम्मा, वी॰ टी॰ भट्टथिरिपाद आ कमला सुरय्या सेहो तत्कालीन पोन्नानी तालुक सँ छथि। ज़िलाक पुलमंतोल क्षेत्र ऐतिहासिक रूप सँ पुलमंतोल मूस परिवार सँ जुड़ल अछि, जे केरल मे आयुर्वेदक पारंपरिक अभ्यास सँ जुड़ल एकटा अष्टवैद्य वंश अछि।<ref>{{Cite web |url=https://www.keralatourism.org/districts/malappuram/ |title=District of Malappuram |website=Kerala Tourism}}</ref> मलप्पुरम राज्य मे 'मापिला पाट्टु' साहित्यक मुख्य केंद्र सेहो छल।<ref name="mal"/> मोयिनकुट्टी वैद्यर आ पुलिक्कोट्टिल हैदर केर अतिरिक्त, कतयको मापिला पाट्टु कवि सभ जाहि मे कुलंगरा वीट्टिल मोइदु मुसलियार (जनिका चक्कीरी शुजायी केर नाम सँ जानल जाइत अछि), चक्कीरी मोइदीनकुट्टी, मनाक्काराकथ कुन्हिकोया, नल्ललम बीरन, के॰ के॰ मुहम्मद अब्दुल करीम, बालकृष्णन वल्लीकुन्नु, पुन्नयुरकुलम बापू, वेलियांकोडे उमर कासी आदि शामिल छथि, ओ सभ मलप्पुरम कें अपन कार्य मंचक रूप मे चुनने छलाह।<ref name="mal"/> [[File:Tirur, Kerala.jpg|left|thumbnail|तिरूरक समीप एकटा ग्रामीण इलाका]] ज़िला कथकली, केरलक शास्त्रीय कला आ आयुर्वेद कें अपन योगदान देने अछि।<ref name="mal"/> कोट्टक्कल चंद्रशेखरन, कोट्टक्कल शिवरामन आ कोट्टक्कल मधु प्रसिद्ध कथकली कलाकार छथि जे कोट्टक्कल मे पी॰ एस॰ वारियर द्वारा स्थापित 'कोट्टक्कल नाट्य संगम' सँ जुड़ल छथि। वेट्टथुनाडू शासक सभ कें (जिनकर वर्तमान तिरूरंगाडी, तिरूर आ पोन्नानी तालुक सभक किछु हिस्सा पर नियंत्रण छल) कला आ शिक्षाक संरक्षणक लेल जानल जाइत छल। कहल जाइत अछि जे एकटा वेट्टथुनाडू राजा (शासनकाल 1630-1640) कथकली कलाक रूप मे नवाचार पेश कएने छलाह, जाहि कें "वेट्टथु परंपरा" केर रूप मे जानल जाय लागल अछि।<ref>Menon, A Sreedhara. ''A Survey of Kerala History.'' Kottayam: DC Books, 2007. Print</ref> थुनचाथु एज़ुथचन आ वल्लथोल नारायण मेनन वेट्टथुनाड सँ छथि। वल्लथोल नारायण मेनन कें चेरुथुरुथी मे 'केरल कलामंडलम' केर स्थापनाक माध्यम सँ आधुनिक काल मे 'कथकली' केर पुनरुद्धारकर्ता सेहो मानल जाइत अछि।<ref name="mal"/> वाज़ेनकदा कुंचू नायर (एकटा प्रमुख कथकली प्रशिक्षक), आ शंकरन एम्ब्रान्थिरी आ तिरूर नम्बिस्सन (जे सभ सँ लोकप्रिय कथकली गायक सभ मे सँ छलाह) सेहो मलप्पुरम सँ छलाह।<ref name="mal"/> कलामंडलम कल्याणीकुट्टी अम्मा, जे आधुनिक केरल मे 'मोहिनीअट्टम' कें पुनर्जीवित करय मे प्रमुख भूमिका निभेलनि, ज़िलाक तिरुनावाया सँ छथि।<ref name="mal"/> एकटा भारतीय शास्त्रीय नृत्यांगना मृणालिनी साराभाई, तत्कालीन पोन्नानी तालुक सँ छलीह। कोट्टक्कल मे आर्य वैद्य शाला दुनियाक सभ सँ पैघ आयुर्वेदिक औषधीय नेटवर्क सभ मे सँ एक अछि।<ref name="mal"/> पहिल ज्ञात केरलवासी इतिहासकार ज़ैनुद्दीन मखदूम द्वितीय सेहो एहि ज़िला सँ छथि।<ref name="mal"/> [[File:Kottakkal Bypass.jpg|thumbnail|प्रसिद्ध आर्य वैद्य शालाक केंद्र कोट्टक्कल]] केरल वर्मा वलिया कोइल थम्पुरान (केरल कालिदासन), राज राजा वर्मा (केरल पाणिनी) आ राजा रवि वर्मा (प्रसिद्ध चित्रकार) परप्पनाड शाही परिवारक विभिन्न शाखा सभ सँ छथि, जे बाद मे परप्पनंगाडी सँ हरिप्पाड, चंगनास्सेरी, मावेलिक्कारा आ किलिमानूर चलि गेलाह।<ref>{{Cite book|title=Visakham thirunal.|date=2012|publisher=Duc|isbn=978-613-9-12064-2|location=[Place of publication not identified]|oclc=940373421}}</ref> किछु विद्वान सभक अनुसार, वेलु थम्पी दलवा केर पूर्वज सेहो परप्पनंगाडीक समीप वल्लीकुन्नु सँ छथि। "द हिन्दू" केर मुख्य संपादक (1898 सँ 1905) आ "द इंडियन पैट्रियट" केर संस्थापक मुख्य संपादक दीवान बहादुर सी॰ करुणाकर मेनन (1863-1922) सेहो परप्पनंगाडी सँ छलाह।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/somemadrasleader00allauoft|title=Some Madras Leaders|date=1922|publisher=Allahabad Printed at Standard Press}}</ref> ओ॰ चंदू मेनन परप्पनंगाडी मुंसिफ कोर्ट मे न्यायाधीश रहैत अपन उपन्यास ''इंदुलेखा'' आ ''शारदा'' लिखलनि। ''इंदुलेखा'' मलयालम भाषा मे लिखल गेल पहिल प्रमुख उपन्यास सेहो अछि। 'मातृभूमि' दैनिक केर संस्थापक के॰ माधवन नायर मलप्पुरम सँ अबैत छथि। पोन्नानी क्षेत्र के॰ केलप्पन (जनिका केरल गांधीक नाम सँ जानल जाइत अछि), ए॰ वी॰ कुट्टीमालु अम्मा आ मोहम्मद अब्दुर्रहमान आ कतयको अन्य स्वतंत्रता सेनानी सभक कार्य मंच छल।<ref name="mal"/> पोन्नानी तालुकक अन्य स्वतंत्रता कार्यकर्ता सभ मे लक्ष्मी सहगल, वी॰ टी॰ भट्टथिरिपाद आ अम्मू स्वामीनाथन शामिल छलाह। महात्मा गांधी, जवाहरलाल नेहरू आ लाल बहादुर शास्त्रीक अस्थि केरल मे भरतप्पुड़ा नदीक तट पर तिरुनावाया मे विसर्जित कएल गेल छल।<ref name="askh"/><ref name="mal"/> के॰ माधवनर, जे महात्मा गांधीक आत्मकथाक मलयालम मे अनुवाद कएने छलाह, ओहो मलप्पुरम केर मूल निवासी छलाह। प्राचीन काल सँ विदेशी देश सभक संगे पोन्नानीक व्यापारिक संबंध सांस्कृतिक आदान-प्रदानक मार्ग प्रशस्त केलक।<ref name="mal"/> फ़ारसी-अरब कला रूप आ उत्तर भारतीय संस्कृति एहि रस्ता सँ पोन्नानी आयल। भाषा मे सेहो एकर गूँज छल। एहि तरहें हाइब्रिड भाषा 'अरबी-मलयालम' अस्तित्व मे आयल।<ref name="mal"/> एहि हाइब्रिड भाषा मे कतयको कविता सभ लिखल गेल अछि।<ref name="mal"/> हिंदुस्तानी सँ कव्वाली आ ग़ज़ल, जे हुनकर सांस्कृतिक आदान-प्रदानक हिस्साक रूप मे एतय आयल छल, अखनो पोन्नानी मे फलैत-फूलैत अछि। ई॰के॰ अबूकर, मैन आ खलील भाई (खलील रहमान) पोन्नानीक किछु प्रसिद्ध कव्वाली गायक छथि। [[File:Nila Nadhi.jpg|left|thumbnail|मध्ययुगीन मामंकम उत्सव केर स्थान तिरुनावाया]] आज़वांचेरी थम्प्रक्कल केर मुख्यालय अथावनाड मे छल, जनिका केरलक नम्बूदिरी ब्राह्मण सभक सर्वोच्च धार्मिक प्रमुख मानल जाइत छल।<ref name="mal"/> पालक्काड राजा सभक मूल मुख्यालय सेहो अथावनाड मे छल।<ref name="mnn"/> तिरूर, पेरिंथलमन्ना आ पोन्नानी केर तालुक सभ मे कतयको कुलीन 'नम्बूदिरी माना' मौजूद अछि। मध्ययुगीन मामंकम उत्सव केर स्थान तिरुनावाया सेहो ज़िला मे मौजूद अछि। कोचीन राज्यक पैतृक मुख्यालय पेरुम्बदप्पु आ कालीकटक ज़ामोरिन केर पैतृक मुख्यालय नेदियिरुप्पु सेहो ज़िला मे मौजूद अछि। कुन्हाली मरक्कार सभक पोन्नानी, तानूर आ परप्पनंगाडी केर बंदरगाह कस्बा सभक संगे घनिष्ठ संबंध छल।<ref name="mal"/> 16म शताब्दी ई॰ मे कोचीन राज्यक किछु राजा सभ कें, जखन कोचीन मालाबार तट पर एकटा प्रमुख शक्ति बनि गेल छल, आमतौर पर तानूर राज्यक शाही परिवार सँ लेल जाइत छल।<ref name="askh"/> त्रावणकोरक रानी सभक कतयको जीवनसाथी आमतौर पर परप्पनाड शाही परिवार सँ चुनल जाइत छलाह। केरलक पहिल मुख्यमंत्री ई॰ एम॰ एस॰ नम्बूदिरीपाद ज़िलाक पेरिंथलमन्ना सँ छथि।<ref name="mal"/> मध्यकालीन वल्लुवनाड राज्यक शासक परिवार सभक सीट अंगडीपुरम आ मनकडा, पेरिंथलमन्ना केर निकट स्थित अछि। मध्यकालक दौरान, ई ज़िला वैदिक आ इस्लामी दुनू ही अध्ययनक केंद्र छल।<ref name="mal"/> मानल जाइत अछि जे मलिक दीनार पोन्नानी बंदरगाह शहरक दौरा कएने छलाह।<ref>{{Cite web|url=https://www.keralatourism.org/malabar/ponnani/68|title=History of Ponnani|access-date=12 October 2020|website=Kerala Tourism|archive-date=13 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210913065714/https://www.keralatourism.org/malabar/ponnani/68|url-status=live}}</ref> पोन्नानीक ''वलिया जुमा मस्जिद'' मध्यकालक दौरान एशियाक सभ सँ पैघ इस्लामी अध्ययन केंद्र सभ मे सँ एक छल। परमेश्वर, नीलकंठ सोमयाजी, ज्येष्ठदेव, अच्युता पिशारदी आ मेल्पथुर नारायण भट्टथिरि, जे खगोल विज्ञान आ गणितक केरल स्कूल केर मुख्य सदस्य छलाह, तिरूर क्षेत्र सँ छलाह।<ref name="mal"/> 'अरबी मलयालम' लिपि, जाहि कें 'पोन्नानी लिपि' केर नाम सँ सेहो जानल जाइत अछि, एकर जन्म 16म शताब्दीक अंत आ 17म शताब्दीक शुरुआत केर दौरान भेल छल।<ref name="mal"/> पछिला शताब्दी सभक दौरान ज़िला मे एहि लिपिक व्यापक रूप सँ उपयोग कएल जाइत छल।<ref name="mal"/> ज़िलाक नाटककार आ अभिनेता सभ मे के॰ टी॰ मुहम्मद, निलांबुर बालन, निलांबुर आयशा, आदिल इब्राहिम, अनीश जी॰ मेनन, अपर्णा नायर, बेबी अनिखा, दानिश कार्तिक, हेमंत मेनन, रशिन रहमान, रवि वल्लथोल, संगीता माधवन नायर, श्वेता मेनन, सूरज थेलाक्कड आदि शामिल छथि। सुकुमारन, जे मलयालम फ़िल्म उद्योगक दू टा उल्लेखनीय अभिनेता आ पार्श्व गायक सभ, अर्थात् पृथ्वीराज सुकुमारन आ इंद्रजीत सुकुमारन केर पिता सेहो छथि, ओहो ज़िलाक मूल निवासी छलाह। पार्श्व गायक जाहि मे कृष्णचंद्रन, पार्वती जयदेवन, शाहबाज़ अमन, सितारा कृष्णकुमार, सुदीप पलनाड आ उन्नी मेनन सेहो ज़िला सँ अबैत छथि। ज़िला किछु उल्लेखनीय फ़िल्म निर्माता, गीतकार, सिनेमेटोग्राफर आ निर्देशक सेहो देने अछि जाहि मे आर्यदान शौकत, दीपू प्रदीप, हरि नायर, इकबाल कुट्टीप्पुरम, मनकडा रवि वर्मा, मुहम्मद मुस्तफा, मुहसिन परारी, राजीव नायर, सलाम बापू, शनावास के बवाकुट्टी, शनावास नरनीप्पुज़ा, टी॰ ए॰ रज्जाक, टी॰ ए॰ शाहिद, विनय गोविंद आ ज़कारिया मोहम्मद शामिल छथि। ज़िलाक सभ सँ उल्लेखनीय चित्रकार सभ मे आर्टिस्ट नंबूथिरी, के॰ सी॰ एस॰ पणिक्कर आ टी॰ के॰ पद्मिनी शामिल छथि।<ref name="mal"/> एकटा अन्य चित्रकार अक्कीथम नारायणन कुमारनल्लूर सँ छलाह। केरलक सभ सँ उल्लेखनीय इतिहासकार सभ मे सँ एक एम॰ जी॰ एस॰ नारायणन सेहो एतय सँ छथि।<ref name="mal"/> ज़िलाक समाज सुधारक सभ मे वेलियांकोडे उमर खासी (1757-1852), चालिलाकथ कुन्हमद हाजी, ई॰ मोइदु मौलवी आ सैय्यद सनाउल्लाह मक्ती तंगल (1847-1912) शामिल छथि।<ref name="mal"/> === खान-पान === [[File:Pathiri.jpg|thumb|upright|''पथिरि'', चाउरक आटा सँ बनल एकटा पैनकेक, मलप्पुरम मे आम नाश्ताक व्यंजन सभ मे सँ एक अछि]] सदियोक समुद्री व्यापार मलप्पुरम कें एकटा महानगरीय व्यंजन देने अछि। ई व्यंजन पारंपरिक केरल, फ़ारसी, यमनी आ अरब खाद्य संस्कृतिक मिश्रण अछि।<ref name="MC"/> एहि व्यंजनक मुख्य तत्व सभ मे सँ एक 'पथिरि' अछि, जे चाउरक आटा सँ बनल एकटा पैनकेक अछि। 'पथिरि' केर प्रकार सभ मे 'नेयपथिरि' (घी सँ बनल), 'पोरिचा पथिरि' (सेंकल नहि बल्कि तलर), 'मीन पथिरि' (मछरी सँ भरल) आ 'इराची पथिरि' (मांस सँ भरल) शामिल अछि। कारी मरिच, सुकुमेल आ लवंग जेहन मसाला सभक मलप्पुरमक व्यंजन सभ मे व्यापक रूप सँ उपयोग कएल जाइत अछि। पाबनि-तिहार मे इस्तेमाल कएल जाय वाला मुख्य आइटम मालाबार शैलीक बिरयानी अछि। साध्या कें बियाह आ पाबनि-तिहारक अवसर सभ पर सेहो देखल जाइत अछि। ज़िलाक पोन्नानी क्षेत्र मे स्वदेशी व्यंजन सभक एकटा विस्तृत विविधता अछि। 'अरिकादुक्का', 'चट्टीपथिरि', 'मुट्टामला', 'पज़म निराचथु' आ 'उन्नाक्कया' जेहन स्नैक्स केर पोन्नानी मे अपन अलग शैली अछि। एकर अतिरिक्त, केरलक अन्य सामान्य खाद्य पदार्थ सेहो मलप्पुरमक व्यंजन सभ मे देखल जाइत अछि।<ref>{{cite web |url=https://www.malappuramtourism.org/mappila-cuisine.php |website=malappuramtourism.org |title=Cuisine of Malappuram |access-date=18 April 2020 |archive-date=6 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200406215142/https://www.malappuramtourism.org/mappila-cuisine.php |url-status=live }}</ref> मालाबार संस्करणक बिरयानी, जाहि कें मलयालम मे 'कुझी मंडी' केर नाम सँ जानल जाइत अछि, एकटा अन्य लोकप्रिय आइटम अछि, जाहि पर यमन केर प्रभाव अछि।<ref name="MC">{{Cite news|title=Straight from the Malabar Coast|url=https://www.thehindu.com/life-and-style/food/straight-from-the-malabar-coast/article27942808.ece|last=Sabhnani|first=Dhara Vora|date=14 June 2019|access-date=26 January 2021|work=The Hindu|archive-date=2 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210202121206/https://www.thehindu.com/life-and-style/food/straight-from-the-malabar-coast/article27942808.ece|url-status=live}}</ref> === मीडिया === [[File:MANJERI F.M 102.7.jpg|thumbnail|AIR मंजेरी एफ़एम (FM) रेडियो स्टेशन]] मलयाला मनोरमा, मातृभूमि, माध्यमम, चंद्रिका, देशाभिमानी, सुप्रभातम् आ सिराज दैनिक सभक मलप्पुरम शहर आ ओकर आसपास छपाई केंद्र अछि। 'द हिंदू' केर एकटा संस्करण आ छपाई प्रेस मलप्पुरम मे अछि। धर्म आ संस्कृति कें समर्पित किछु पत्रिका सभ - मासिक, पाक्षिक आ साप्ताहिक - सेहो प्रकाशित होइत अछि। लगभग सभटा मलयालम चैनल सभ आ समाचार पत्र सभक अपन ब्यूरो अप हिल (Up Hill) मे अछि। एतय कतयको स्थानीय केबल विज़न आ ओकर क्षेत्रीय मीडिया अछि। मलप्पुरम प्रेस क्लब सेहो नगर निगम टाउन हॉल केर बगल मे अपहिल मे स्थित अछि। ज़िला मे मलप्पुरम आ मंजेरी मे दूरदर्शन केर दू टा प्रमुख रिले स्टेशन अछि। भारत सरकारक प्रसार भारती नेशनल पब्लिक सर्विस ब्रॉडकास्टर केर ज़िला मे एकटा FM स्टेशन (AIR मंजेरी एफ़एम) अछि, जे 102॰7 मेगाहर्ट्ज पर प्रसारित होइत अछि। कोनो भी निजी एफ़एम स्टेशन केर बिना सेहो, मलप्पुरम, पोन्नानी आ तिरूर भारत मे सभ सँ अधिक रेडियो श्रोता सभ वाला दस शहर सभ मे अपन जगह बनबैत अछि।<ref>{{cite web|url=http://www.mapsofindia.com/top-ten-cities-of-india/top-ten-towns-in-highest-radio-listenership.html|title=Top Ten Towns with Highest Radio Listenership|access-date=28 July 2015|archive-date=6 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150906202510/http://www.mapsofindia.com/top-ten-cities-of-india/top-ten-towns-in-highest-radio-listenership.html|url-status=live}}</ref> === खेल === [[File:Manjeri Stadium 2020.jpg|thumb|मलप्पुरम ज़िला खेल परिसर स्टेडियम]] [[File:Malappuram District Sports Complex Stadium.jpg|thumbnail|2013–14 इंडियन फेडरेशन कप केर दौरान एम॰डी॰एस॰सी॰ स्टेडियम]] मलप्पुरम कें प्रायः ''केरल फुटबॉलक मक्का'' कहल जाइत अछि।<ref name= "Football_a">{{cite news |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/malabar-premier-league-to-be-launched-in-malappuram/article6953851.ece |title=Malabar Premier League to be launched in Malappuram |newspaper=The Hindu |date=3 March 2015 |access-date=28 November 2019 |archive-date=28 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191128180448/https://www.thehindu.com/news/national/kerala/malabar-premier-league-to-be-launched-in-malappuram/article6953851.ece |url-status=live }}</ref><ref name= "Football_b">{{cite web |url=https://www.deccanchronicle.com/sports/in-other-news/180716/football-hub-proposed-in-malappuram.html |title=Football hub proposed in Malappuram |website=Deccan Chronicle |date=18 July 2016 |access-date=28 November 2019 |archive-date=28 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191128180459/https://www.deccanchronicle.com/sports/in-other-news/180716/football-hub-proposed-in-malappuram.html |url-status=live }}</ref> मलप्पुरम जिला खेल परिसर आ फुटबॉल अकादमी मंजेरी केर पय्यानाड मे अवस्थित अछि। एम॰डी॰एस॰सी॰ (MDSC) स्टेडियम कें 2013-14 इंडियन फेडरेशन कप केर ग्रुप चरण केर मेजबानीक लेल जवाहरलाल नेहरू स्टेडियम केर संगे दू टा स्टेडियम मे सँ एकक रूप मे चुनल गेल छल।<ref name="Federation Cup 2014">{{cite news|title=Federation Cup 2013–14 to kickoff on January 14|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/top-stories/Federation-Cup-2013-14-to-kickoff-on-January-14/articleshow/27291593.cms|archive-url=https://web.archive.org/web/20140113071115/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-12-13/top-stories/45161159_1_federation-cup-january-14-group-c|url-status=live|archive-date=13 January 2014|work=[[The Times of India]]|date=13 December 2013 |access-date=12 January 2014}}</ref> ई स्टेडियम ग्रुप बी आ डी केर मैच सभक मेजबानी कएने छल।<ref name="Federation Cup 2014"/> कोट्टाप्पडी फुटबॉल स्टेडियम एकटा ऐतिहासिक फुटबॉल स्टेडियम अछि। जिलाक अन्य प्रमुख स्टेडियम सभ मे तिरूर स्थित राजीव गांधी नगर स्टेडियम आ पेरिन्थल मन्ना स्थित पेरिन्थल मन्ना क्रिकेट स्टेडियम शामिल अछि। तिरूर नगर स्टेडियमक संगे एकटा सिंथेटिक ट्रैक सेहो मौजूद अछि। जिला मे फुटबॉल कें बढ़ावा देबाक लेल 2015 मे मालाबार प्रीमियर लीग केर शुरुआत कएल गेल छल।<ref>{{cite web |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/malabar-premier-league-to-be-launched-in-malappuram/article6953851.ece |website=The Hindu |title=Malabar Premier League |date=3 March 2015 |access-date=24 June 2020 |archive-date=28 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191128180448/https://www.thehindu.com/news/national/kerala/malabar-premier-league-to-be-launched-in-malappuram/article6953851.ece |url-status=live }}</ref> तेनहिपालम मे कालीकट विश्वविद्यालयक सिंथेटिक ट्रैक जिलाक सभ सँ प्रमुख सिंथेटिक ट्रैक अछि। ई तेनहिपालम मे सी॰ एच॰ मुहम्मद कोया स्टेडियम सँ जुड़ल अछि।<ref>{{cite web |url=https://www.deccanchronicle.com/nation/in-other-news/020416/new-calicut-university-synthetic-track-gets-ready-to-host-meets.html |website=Deccan Chronicle |title=Tenhipalam Synthetic Track |date=2 April 2016 |access-date=24 June 2020 |archive-date=26 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200626150923/https://www.deccanchronicle.com/nation/in-other-news/020416/new-calicut-university-synthetic-track-gets-ready-to-host-meets.html |url-status=live }}</ref> जिलाक अन्य प्रमुख स्टेडियम अरीकोड, कोट्टक्कल आ पोन्नानी मे स्थित अछि। जिलाक आठ प्रमुख फुटबॉल स्टेडियम कें अंतरराष्ट्रीय स्तरक बनेबाक लेल एकटा फुटबॉल हब सेहो प्रस्तावित अछि।<ref>{{cite web |url=https://www.deccanchronicle.com/sports/in-other-news/180716/football-hub-proposed-in-malappuram.html |website=Deccan Chronicle |title=Football hub proposed in Malappuram |date=18 July 2016 |access-date=24 June 2020 |archive-date=28 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191128180459/https://www.deccanchronicle.com/sports/in-other-news/180716/football-hub-proposed-in-malappuram.html |url-status=live }}</ref> तानूर आ निलांबुर मे दू टा नव स्टेडियम परिसरक निर्माण कार्य प्रगति पर अछि।<ref>{{cite web |url=http://www.newsexperts.in/sports-minister-inaugurate-thanur-nilambur-stadium-complexes/ |website=newsexperts.in |title=Stadium complexes at Tanur and Nilambur |date=14 February 2019 |access-date=24 June 2020 |archive-date=26 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200626213013/http://www.newsexperts.in/sports-minister-inaugurate-thanur-nilambur-stadium-complexes/ |url-status=live }}</ref> == पर्यटन स्थल == {{multiple image | align = left | direction = vertical | total_width = 150 | caption_align = center | image1 = Adhyan para water fall.jpg | caption1 = [[आद्यनपारा जलप्रपात]] | image2 = Thamara 1.jpg | caption2 = [[लोटस लेक वेटलैंड तिरुनावाया मलप्पुरम|लोटस लेक वेटलैंड, तिरुनावाया]] | image3 = Kodikuthimala, Malappuram.jpg | caption3 = [[कोडिकुथिमला]] | image4 = Kottakkunnu mazhaveed.jpg | caption4 = [[कोट्टाकुन्नु]] | image5 = DR0034DSC 6627.jpg | caption5 = [[अंगडिप्पुरम रेलवे स्टेशन|अंगडिप्पुरम]] मे [[निलांबुर-शोरानूर लाइन|निलांबुर-शोरानूर रेलवे लाइन]] | image6 = Noor Lake - Tirur, Kerala (2).jpg | caption6 = नूर झील, [[तिरूर]] | image7 = View of Arimbra mala through old rubber plantation of Late Chakeeri Kunhami Umma1.jpg | caption7 = [[अरिम्बरा हिल्स, मलप्पुरम|अरिम्बरा हिल्स]] | image8 = Parappanangadi Beach.JPG | caption8 = [[परप्पनंगडी]] मे [[अरब सागर]] | image9 = Nedumkayam Forest, nilambur - panoramio.jpg | caption9 = निलांबुरक लग [[नेदुमकयम]] आरक्षित वन | image10 = Padinharekkara beach.png | caption10 = [[पडिंजारेकारा बीच]] - तिरूर }} * आद्यनपारा जलप्रपात- कुरुंबलंगोड मे एकटा जलप्रपात।<ref>{{cite web|url=https://www.keralatourism.org/destination/adyanpara-waterfalls/38|website=keralatourism.org|title=Adyanpara Waterfalls|access-date=22 June 2020|archive-date=25 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200625104803/https://www.keralatourism.org/destination/adyanpara-waterfalls/38|url-status=live}}</ref> * अंगिंदा चोटी – करुवरकुण्डु केर समीप 2,383 मीटर ऊँच एकटा पर्वत चोटी। * अरिम्बरा हिल्स, जाहि कें 'मिनी-ऊटी' केर नाम सँ सेहो जानल जाइत अछि। ई समुद्र तल सँ 1050 फीट केर ऊंचाई पर अवस्थित अछि।<ref>{{cite web|title=Arimbra Hills Aka Mini Ooty of Kerala|url=http://post.artoflegendindia.com/2013/05/arimbra-hills-aka-mini-ooty-of-kerala.html|website=Art of Legend India|access-date=30 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150530182410/http://post.artoflegendindia.com/2013/05/arimbra-hills-aka-mini-ooty-of-kerala.html|archive-date=30 May 2015|url-status=dead}}</ref> * आर्य वैद्य शाला, कोट्टक्कल – आयुर्वेदक भारतीय पारंपरिक चिकित्सा प्रणाली मे अपन विरासत आ विशेषज्ञता लेल विश्व भरि मे प्रसिद्ध अछि। * अय्यपनोव जलप्रपात – अथावनाड केर वलांचेरी मे एकटा जलप्रपात। * भरतप्पुझा – केरलक दोसर सभ सँ पैघ नदी। एकरा पोन्नानी नदी, निला आ पेरार केर नाम सँ सेहो जानल जाइत अछि।<ref>{{cite web | title=Infobox facts | work=All Kerala River Protection Council | url=http://puzhakal0.tripod.com/river.html | access-date=30 January 2006 | archive-date=16 July 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120716182531/http://puzhakal0.tripod.com/river.html | url-status=live }}</ref> * ''बिय्यम कायल''- पोन्नानी मे एकटा बैकवाटर झील।<ref>{{cite web |url=https://www.nativeplanet.com/ponnani/attractions/biyyam-kayal/ |website=nativeplanet.com |title=The Biyyam backwaters in Ponnani |access-date=22 June 2020 |archive-date=22 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200622175347/https://www.nativeplanet.com/ponnani/attractions/biyyam-kayal/ |url-status=live }}</ref> * चालियार – केरलक चारिम सभ सँ पैघ नदी। दुनियाक सभ सँ पुरान सागौन केर बागान, 'कोनोली प्लॉट', चालियार केर निकट घाटी पर स्थित अछि। * चाम्रवट्टम रेगुलेटर-कम-ब्रिज – तिरूर तालुका कें पोन्नानी बंदरगाह सँ जोड़य वाला केरलक सभ सँ पैघ रेगुलेटर-कम-ब्रिज।<ref>{{cite web |url=http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=272379 |title=ചമ്രവട്ടം പാലം നാളെ നാടിന്റെ സ്വന്തം – Latest News – Mathrubhumi |access-date=16 May 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120516041713/http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=272379|archive-date=16 May 2012 }}</ref> * चेक्कुन्नु मला – एडावन्ना मे चालियार नदीक समीप एकटा धुंध सँ भरल हर-ियर पहाड़ी।<ref>{{Cite web|url=https://www.onmanorama.com/travel/getting-about-kerala/malappuram/2018/07/22/chekkunnu-malappuram-adventure-trek.html|title=Chekkunnu Malappuram|access-date=11 August 2020|website=Onmanorama|archive-date=19 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200919013416/https://www.onmanorama.com/travel/getting-about-kerala/malappuram/2018/07/22/chekkunnu-malappuram-adventure-trek.html|url-status=live}}</ref> * चेरुम्ब इको-पर्यटन गांव – करुवरकुण्डु मे एकटा इको-गांव।<ref>{{cite web |url=https://www.tripadvisor.in/Attraction_Review-g12461783-d17735187-Reviews-Cherumb_Echo_Village-Karuvarakundu_Malappuram_District_Kerala.html |website=tripadvisor.in |title=Cherumb |access-date=22 June 2020 |archive-date=24 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200624174617/https://www.tripadvisor.in/Attraction_Review-g12461783-d17735187-Reviews-Cherumb_Echo_Village-Karuvarakundu_Malappuram_District_Kerala.html |url-status=live }}</ref> * कडलुंडी पक्षी अभयारण्य – देशी पक्षी सभक सौ सँ अधिक प्रजाति आ प्रवासी पक्षी सभक 60 सँ अधिक प्रजातिक आवास।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/kerala-article/kadalundi-bird-sanctuary/122 |website=keralatourism.org |title=Birds of Kadalundi |access-date=22 June 2020 |archive-date=25 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200625004216/https://www.keralatourism.org/kerala-article/kadalundi-bird-sanctuary/122 |url-status=live }}</ref> * कडलुंडी-वल्लीकुन्नु सामुदायिक रिजर्व – केरलक पहिल सामुदायिक रिजर्व आ एकटा इको-पर्यटन स्थल।<ref name="Vallikkunnu"/> * कक्कादम्पोयिल – चेरुपुझा नदीक तट पर एकटा पहाड़ी गांव। * केरलमकुण्डु जलप्रपात – करुवरकुण्डु मे समुद्र तल सँ 1500 फीट ऊपर अवस्थित अछि।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/video-gallery/keralamkundu-waterfalls/1064 |website=keralatourism.org |title=Keralamkundu waterfalls |access-date=27 June 2020 |archive-date=27 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200627070438/https://www.keralatourism.org/video-gallery/keralamkundu-waterfalls/1064 |url-status=live }}</ref> * कोडिकुथिमला – पेरिन्थल मन्नाक अम्मिनिकडन पहाड़ी पर। एकरा 'मिनी-ऊटी' सेहो कहल जाइत अछि।<ref>{{cite web |url= https://www.keralatourism.org/kerala-article/kodukuthimala/873 |website= keralatourism.org |title= Kodikuthimala |access-date= 22 June 2020 |archive-date= 21 October 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20191021131640/https://www.keralatourism.org/kerala-article/kodukuthimala/873 |url-status= live }}</ref> * कोल्लम कोल्ली जलप्रपात – अरीकोड केर समीप एकटा जलप्रपात। * कोट्टाकुन्नु – मलप्पुरम शहरक मध्य मे स्थित। एकरा ''मलप्पुरमक मरीन ड्राइव'' सेहो कहल जाइत अछि। एतय एकटा पुरान किला, एकटा वाटर-पार्क आ प्राचीन भित्ति चित्र देखल जा सकैत अछि।<ref>{{cite web|url=https://www.keralatourism.org/destination/kottakkunnu-malappuram/396|website=keralatourism.org|title=Kottakkunnu|access-date=22 June 2020|archive-date=22 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200622214435/https://www.keralatourism.org/destination/kottakkunnu-malappuram/396|url-status=live}}</ref> * कुट्टिप्पुरम पुल – भरतप्पुझा नदी पर बनल सभ सँ पैघ आ सभ सँ पुरान पुल, जे सड़क मार्गक जरिए मालाबार क्षेत्र कें तत्कालीन त्रावणकोर-कोचीन सँ जोड़य मे प्रमुख भूमिका निभबैत अछि। * लोटस लेक वेटलैंड, तिरुनावाया – कमल झील आ प्रवासी पक्षी अभयारण्य।<ref>{{cite news | url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/its-gloom-amid-bloom-for-lotus-farmers/articleshow/74870963.cms | title=It's gloom amid bloom for lotus farmers | newspaper=The Times of India | date=29 March 2020 }}</ref> * मुकुर्ती – दक्षिण भारतक पांचम सभ सँ ऊँच चोटी (समुद्र तल सँ 2,554 मीटर)। * ''नाडुकानी चुरम'' – निलांबुर तालुलाक पूर्वोत्तर छोर पर एकटा घाट सड़क, जे मलप्पुरम जिला कें [[तमिलनाडु]] केर पहाड़ी ज़िला नीलगिरी सँ जोड़ैत अछि।<ref name="Nadukani"/> * नेदुमकयम वर्षावन (रेनफॉरेस्ट) – नीलगिरी बायोस्फीयर रिजर्व केर एकटा हिस्सा, जे अपन हरियाली लेल जानल जाइत अछि।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/nedumkayam-rainforest/395 |website=keralatourism.org |title=Nedumkayam Rainforest |access-date=22 June 2020 |archive-date=25 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200625154923/https://www.keralatourism.org/destination/nedumkayam-rainforest/395 |url-status=live }}</ref> * न्यू अमराम्बलम आरक्षित वन – निलांबुर केर समीप एकटा वन्यजीव अभयारण्य।<ref name="birdlife.org">{{cite web|url=http://www.birdlife.org/datazone/sitefactsheet.php?id=18238|title=BirdLife International (2016) Important Bird and Biodiversity Area factsheet: Amarambalam Wildlife Sanctuary – Nilambur|publisher=[[BirdLife International]]|access-date=27 June 2020|archive-date=25 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151125112844/http://www.birdlife.org/datazone/sitefactsheet.php?id=18238|url-status=live}}</ref> * ''निलांबुर कोविलकम'' – निलांबुर शाही परिवारक मुख्यालय।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/nilambur-kovilakom-malappuram/560 |website=keralatourism.org |title=Nilambur Kovilakam |access-date=22 June 2020 |archive-date=25 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200625030708/https://www.keralatourism.org/destination/nilambur-kovilakom-malappuram/560 |url-status=live }}</ref> * निलांबुर-शोरानूर लाइन – हरियाली सँ युक्त भारतक सभ सँ छोट ब्रॉड-गेज रेलवे लाइन सभ मे सँ एक। * नूर झील – तिरूर मे एकटा झील। * ऊरकम हिल – [[मलप्पुरम]] केर लग एकटा पहाड़ी। * पडिंजारेकारा बीच – कूट्टायी, तिरूर मे एकटा समुद्र तट। * ''पूरप्पुझा'' नदी – वल्लीकुन्नु-परप्पनंगडी-तानूर क्षेत्र मे कडलुंडी नदी केर एक सुंदर तटीय सहायक नदी। * ''पडिंजारेकारा अझीमुखम'' तट – एतय दू टा नदी (तिरूर नदी आ भरतप्पुझा) [[अरब सागर]] मे मिलैत अछि।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/video-gallery/padinjarekkara-beach/1067 |website=keralatourism.org |title=Padinjarekara Beach |access-date=22 June 2020 |archive-date=22 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200622224229/https://www.keralatourism.org/video-gallery/padinjarekkara-beach/1067 |url-status=live }}</ref> पोन्नानी बंदरगाहक विपरीत, पुराथुर मे ई एकटा समुद्र तट, मुहाना आ प्रवासी पक्षी सभक केंद्र अछि। * पलूर कोट्टा जलप्रपात – पेरिन्थल मन्ना केर लग टीपू सुल्तान द्वारा बनाएल गेल पलूर किलाक निकट एकटा जलप्रपात।<ref>{{Cite web|url=https://english.mathrubhumi.com/travel/kerala/kerala-travel/a-trip-to-paloor-kotta-where-tippu-sulthan-once-sought-asylum-1.4049141|title=A trip to Paloor Kotta|date=18 August 2019|access-date=10 August 2020|website=Mathrubhumi|last=Rajesh R.|publisher=english.mathrubhumi.com|archive-date=7 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807121357/https://english.mathrubhumi.com/travel/kerala/kerala-travel/a-trip-to-paloor-kotta-where-tippu-sulthan-once-sought-asylum-1.4049141|url-status=live}}</ref> * परप्पनंगडी बीच – परप्पनंगडी केर तटीय शहरक एकटा समुद्र तट। * परवन्ना बीच – वेट्टम मे एकटा मनोरम समुद्र तट। * पोन्नानी बीच – पोन्नानी मे एकटा समुद्र तट। * ''पून्थानम इल्लम'' – पेरिन्थल मन्ना केर समीप 16म सदीक मलयालम कवि पून्थानम नंबूदिरी केर जन्मस्थान।<ref>{{cite news |url=https://www.thehindu.com/society/history-and-culture/the-charms-of-poonthanam-illam/article25308319.ece/ |title=The Charms of Poonthanam Illam |last=Arun Narayanan |date=25 October 2018 |work=The Hindu |access-date=28 March 2021 |archive-date=10 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210410144928/https://www.thehindu.com/society/history-and-culture/the-charms-of-poonthanam-illam/article25308319.ece/amp/ |url-status=live }}</ref> * ''पूरप्पुझा अझीमुखम'' – तानूर मे एकटा मुहाना। * पुथनथेरु – एकटा छोट तटीय शहर। * साइलेंट वैली राष्ट्रीय उद्यान – करुवरकुण्डु केर समीप स्थित अछि। * शांतिथीरम पार्क - मलप्पुरम शहर मे स्थित अछि। * तानूर बीच – तानूर मे एकटा समुद्र तट। * सागौन संग्रहालय (टीक म्यूजियम) – निलांबुर मे दुनियाक पहिल सागौन केर बागान।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/teak-museum-nilambur/344 |website=keralatourism.org |title=Teak Museum |access-date=22 June 2020 |archive-date=23 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200623183504/https://www.keralatourism.org/destination/teak-museum-nilambur/344 |url-status=live }}</ref> * थुंचन परम्बु – ई थुंचत्तु एषुत्तच्छन केर जन्मस्थान अछि, जाहि कें आधुनिक मलयालम भाषाक जनक मानल जाइत अछि। * तिरूर नदी – तिरूर तालुका सँ भऽ कऽ बहय वाली नारियलक गाछ सँ घिरल एकटा हर-ियर नदी। एकर किनारा पर [[मैंग्रोव]] केर बागान आ 'कदावु' (घाट) देखल जा सकैत अछि। * यूनिटी हिल व्यूप्वाइंट – मंजेरी मे एकटा दृश्य-बिंदु। * उन्नियाल बीच – निरमरुतूर मे एकटा समुद्र तट। * वक्कड़ बीच – तिरूर आ पोन्नानीक बीच स्थित।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/related-destinations/vakkad-beach-malappuram/ds543 |website=keralatourism.org |title=Vakkad beach |access-date=27 June 2020 |archive-date=27 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200627074826/https://www.keralatourism.org/related-destinations/vakkad-beach-malappuram/ds543 |url-status=live }}</ref> * वल्लीकुन्नु बीच – ज़िलाक उत्तर-पश्चिमी तट पर नारियलक गाछ सँ घिरल एकटा समुद्र तट।<ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/vallikunnu-beach-malappuram/515 |website=keralatourism.org |title=Vallikunnu beach |access-date=25 July 2020 |archive-date=27 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200627075206/https://www.keralatourism.org/destination/vallikunnu-beach-malappuram/515 |url-status=live }}</ref> * वावुल मला – चुंगथरा केर समीप 2,339 मीटर ऊँच पर्वत श्रृंखला। == उल्लेखनीय व्यक्ति == {{columns-list|colwidth=22em| * ए० विजयराघवन – [[राज्य सभा]] केर पूर्व सदस्य आ [[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी)|भाकपा (मार्क्सवादी)]] केर राज्य सचिव। * ए० पी० अनिल कुमार – केरलक पूर्व मंत्री। * ए० आर० राजराजा वर्मा – [[मलयालम]] कवि आ वैयाकरण जाहि कें ''केरल पाणिनी'' केर नाम सँ जानल जाइत अछि (परप्पनद शाही परिवार सँ संबंधित)। * अब्दुल नेदियोदथ – फुटबॉलर। * अब्दुरहमान रंदाथनी – राजनेता। * अच्युत पिशारदी – एकटा [[संस्कृत व्याकरण|संस्कृत वैयाकरण]], [[भारतीय खगोलशास्त्र|खगोलशास्त्री]] आ [[भारतीय गणित|गणितज्ञ]]। * आदिल इब्राहिम – अभिनेता। * अहमद कुट्टी – उत्तर अमेरिकी इस्लामी विद्वान। * अजिजेश पचत – [[मलयालम]] [[उपन्यासकार]], [[लघुकथा|लघु कथाकार]] आ [[स्तंभकार]]। * अक्कीथम अच्युतन नंबूदिरी – [[मलयालम]] कवि आ निबंधकार। (मलप्पुरम आ पलक्कड़ ज़िलाक बीच स्थित एकटा सीमावर्ती गांव [[कुमारनल्लूर]] मे जन्मल। ओ ''पोन्नानी कलारी'' केर एकटा लेखक छलाह)। * अक्कीथम नारायणन – चित्रकार। * अली मुसलियार – स्वतंत्रता सेनानी। * [[अम्मू स्वामीनाथन]] – स्वतंत्रता सेनानी आ भारतक संविधान सभाक सदस्या। * अनस एडाथोडिका – भारतीय पेशेवर [[एसोसिएशन फुटबॉल|फुटबॉलर]]। * अनीश जी० मेनन – अभिनेता।<ref>{{cite news |title=Being the usual and unusual actor: Aneesh G Menon |url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/mollywood/190917/being-the-usual-and-unusual-actor-aneesh-g-menon.html |work=[[Deccan Chronicle]] |date=19 September 2017|access-date=1 December 2019 |archive-date=21 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191221152248/https://www.deccanchronicle.com/entertainment/mollywood/190917/being-the-usual-and-unusual-actor-aneesh-g-menon.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |last=Pillai |first=Radhika C |date=9 March 2015 |title=Length of the character matters to me: Aneesh |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/Length-of-the-character-matters-to-me-Aneesh/articleshow/46492733.cms |work=[[The Times of India]] |access-date=1 April 2021 |archive-date=18 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181118040720/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/Length-of-the-character-matters-to-me-Aneesh/articleshow/46492733.cms |url-status=live }}</ref> * अनिखा – अभिनेत्री। * अपर्णा नायर – अभिनेत्री। * अर्जुन जयराज – पेशेवर फुटबॉलर। * आर्टिस्ट नंबूदिरी – [[चित्रकला|चित्रकार]]। * आर्यदान मुहम्मद – केरलक पूर्व मंत्री। * आर्यदान शौकत – भारतीय फिल्म निर्माता आ राजनेता। * आशिक कुरुनियन – भारतीय पेशेवर [[एसोसिएशन फुटबॉल|फुटबॉलर]]। * आसिफ जहीर – भारतीय फुटबॉल खिलाड़ी। * आज़ाद मूपेन – डॉक्टर आ परोपकारी।<ref>{{cite web | url=http://www.vccircle.com/news/healthcare-services/2014/02/12/we-are-looking-turnover-1b-2017-azad-moopen-chairman-aster-dm | title=We are looking at a turnover of $1B by 2017: Azad Moopen, chairman of Aster DM Healthcare | publisher=VC Circle | date=12 February 2014 | access-date=5 May 2014 | author=Jagwani, Lohit | archive-date=5 May 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140505162506/http://www.vccircle.com/news/healthcare-services/2014/02/12/we-are-looking-turnover-1b-2017-azad-moopen-chairman-aster-dm | url-status=live }}</ref><ref>[http://www.pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=69364 Padma Awards Announced] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222101141/http://www.pib.nic.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=102735 |date=22 February 2014 }} Ministry of Home Affairs, 25 January 2011</ref><ref name="forbes1">{{cite web|url=http://english.forbesmiddleeast.com/details.php?list=44480&row=3869 |title=Top 100 Indian Leaders in UAE |work=Forbes |access-date=5 May 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140505172839/http://english.forbesmiddleeast.com/details.php?list=44480&row=3869 |archive-date=5 May 2014 }}</ref> * अझवांचेरी थंप्राक्कल – केरलक नंबूदिरी ब्राह्मण सभक पूर्व प्रमुख। * बी० एम० कुट्टी – पत्रकार आ कार्यकर्ता। * [[बालामणि अम्मा]] – [[मलयालम साहित्य]] केर लेखिका। * सी० करुणाकरण मेनन – पत्रकार आ राजनेता। * सी० राधाकृष्णन – [[मलयालम]] भाषाक लेखक आ फिल्म निर्देशक। * सी० एन० अहमद मौलवी – [[मलयालम साहित्य]] केर भारतीय लेखक। * चक्कीरी अहमद कुट्टी – केरलक पूर्व मंत्री आ [[केरल विधान सभा]] केर पूर्व अध्यक्ष। * चालिलाकथ कुनाहमेद हाजी – समाज सुधारक।<ref>{{cite journal |last1=H. Abdul Rahman |title=Vakkom Moulavi and the Renaissance Movement among the Muslims |journal=University |date=6 April 2009 |publisher=University of Kerala-Shodhganga |location=Conclusion |page=257 |hdl=10603/164340 |url=https://shodhganga.inflibnet.ac.in/handle/10603/164340 |access-date=21 March 2020 |archive-date=21 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200321184159/https://shodhganga.inflibnet.ac.in/handle/10603/164340 |url-status=live }}</ref> * चेरुकाड गोविंदा पिशारोडी – मलयालम नाटककार, उपन्यासकार, कवि आ राजनीतिक कार्यकर्ता। * [[दामोदर]] – खगोलशास्त्री-गणितज्ञ। * दीपू प्रदीप – पटकथा लेखक। * [[देवदत्त पडिक्कल]] – भारतीय क्रिकेटर। * धनीश कार्तिक – अभिनेता। * दिलीप के० नायर – शिक्षाविद्, कौशल विकास प्रचारक, सामाजिक कार्यकर्ता आ प्रकाशक। * ई० हरिकुमार – [[मलयालम]] [[उपन्यासकार]] आ [[लघुकथा|लघु कथाकार]]। * ई० मोइदु मौलवी – भारतीय स्वतंत्रता सेनानी आ इस्लामी विद्वान।<ref>{{cite news |title=Nationalism now linked to mob psychology |url=https://www.thehindu.com/news/cities/kozhikode/nationalism-now-linked-to-mob-psychology/article18868671.ece |access-date=12 March 2020 |work=The Hindu |date=8 June 2017 |archive-date=4 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201104213235/https://www.thehindu.com/news/cities/kozhikode/nationalism-now-linked-to-mob-psychology/article18868671.ece |url-status=live }}</ref> * ई० श्रीधरन – भारतक मेट्रोमैन। * ई० के० इम्बിച്ചി बावा – राजनेता। * ई० एम० एस० नंबूदिरीपाद – केरलक पहिल मुख्यमंत्री आ [[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी)|भाकपा (मार्क्सवादी)]] केर संस्थापक।<ref>{{cite news | url=https://www.independent.co.uk/news/obituaries/obituary-e-m-s-namboodiripad-1153957.html | newspaper=[[The Independent]] | first=Kuldip | last=Singh | date=1 April 1998 | title=Obituary: E. M. S. Namboodiripad | access-date=20 May 2018 | archive-date=26 December 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20171226090424/http://www.independent.co.uk/news/obituaries/obituary-e-m-s-namboodiripad-1153957.html | url-status=live }}</ref> * ई० टी० मोहम्मद बशीर – केरलक पूर्व मंत्री आ [[लोकसभा]] सदस्य। * एडासेरी गोविंदन नायर – कवि। * एलामराम करीम – केरलक पूर्व मंत्री आ [[राज्य सभा]] सदस्य। * फैसल कुट्टी – वकील, शिक्षाविद, लेखक, सार्वजनिक वक्ता आ मानवाधिकार कार्यकर्ता।<ref>{{cite web|url=http://www.nwitimes.com/news/local/porter/valparaiso/vu-law-professor-among-world-s-most-influential-muslims/article_b6309641-37be-51a4-a76f-0ed6d1da2066.html|title=VU law professor among world's most influential Muslims|publisher=nwitimes.com|date=31 December 2012|access-date=18 February 2013|archive-date=7 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130107013356/http://www.nwitimes.com/news/local/porter/valparaiso/vu-law-professor-among-world-s-most-influential-muslims/article_b6309641-37be-51a4-a76f-0ed6d1da2066.html|url-status=live}}</ref> * गोपीनाथ मुथुकाड – [[जादूगर]], आ प्रेरक वक्ता।<ref>{{cite web|title=Indian magician performs Houdini-like escape|url=http://www.rediff.com/news/feb/14magic.htm|work=Rediff.com|access-date=3 May 2017|date=14 February 1997|archive-date=30 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100530120526/http://www.rediff.com//news/feb/14magic.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://imsmagic.com/2010_ma/2011_yearbook.php |title=2011 Yearbook |website=[[International Magicians Society]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20160820194038/http://imsmagic.com/2010_ma/2011_yearbook.php |archive-date=20 August 2016 |access-date=20 August 2016 |url-status=dead }}</ref> * गोविंदा भट्टाथिरी – भारतीय ज्योतिषी आ खगोलशास्त्री। * हरि नायर – छायाकार। * हेमंत मेनन – अभिनेता। * इकबाल कुट्टिप्पुरम – पटकथा लेखक आ [[होम्योपैथी|होम्योपैथिक चिकित्सक]]।<ref name='khal'>{{Cite web |url=http://www.khaleejtimes.ae/DisplayArticleNew.asp?col=&section=citytimes&xfile=data%2Fcitytimes%2F2007%2FAugust%2Fcitytimes_August183.xml |title=A chest of stories |access-date=23 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110725152540/http://www.khaleejtimes.ae/DisplayArticleNew.asp?col=&section=citytimes&xfile=data%2Fcitytimes%2F2007%2FAugust%2Fcitytimes_August183.xml |archive-date=25 July 2011 |url-status=dead }}</ref> * जयश्री कलाथिल – लेखिका, अनुवादक, मानसिक स्वास्थ्य शोधकर्ता आ कार्यकर्ता। * के० अब्दुरहमान – [[चालियार]] आंदोलनक संस्थापक।<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/2009/01/10/stories/2009011054250300.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20121107084532/http://www.hindu.com/2009/01/10/stories/2009011054250300.htm|url-status=dead|archive-date=7 November 2012|title=Honouring a legend of the Chaliyar|date=10 January 2009|newspaper=[[The Hindu]]|access-date=25 January 2021}}</ref> * के० अवुखादर कुट्टी नाहा – [[केरल]] केर पूर्व उपमुख्यमंत्री। * के० सी० एस० पणिकर – एकटा आध्यात्मिक आ [[अमूर्त कला|अमूर्त]] चित्रकार। * के० सी० मानवेदन राजा – भारतीय [[कुलीन]]। * के० एम० आसिफ – क्रिकेटर। * के० एम० मौलवी – भारतीय स्वतंत्रता सेनानी, समाज सुधारक आ [[इंडियन यूनियन मुस्लिम लीग|आईयूएमएल (आई॰यू॰एम॰एल॰)]] मालाबार ज़िला समितिक संस्थापक उपाध्यक्ष।<ref name="SMW19-48-47">{{cite journal |title=Article |journal=Samakalika Malayalam Weekly |date=22 April 2016 |volume=19 |issue=48 |page=47 |url=http://epaper.malayalamvaarika.com/786340/Malayalam-Vaarika/18042016#page/47/2 |access-date=27 May 2020 |archive-date=17 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200717035307/https://epaper.malayalamvaarika.com/786340/Malayalam-Vaarika/18042016#page/47/2 |url-status=live }}</ref><ref name="IM115">{{cite book |last1=Muhammed Rafeeq |title=Development of Islamic movement in Kerala in modern times |location=Islahi Movement |page=115 |url=https://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/52387/11/11_chapter%204.pdf#page=28 |access-date=24 October 2019 |archive-date=21 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200321184205/https://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/52387/11/11_chapter%204.pdf#page=28 |url-status=live }}</ref> * के० पी० ए० मजीद – [[केरल सरकार]] केर पूर्व [[सचेतक|मुख्य सचेतक]]। * के० पी० रामानुन्नी – उपन्यासकार आ लघु कथाकार।<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/arts/books/article2520983.ece|title=Vayalar award for K.P. Ramanunni|date=8 October 2011|newspaper=[[The Hindu]]|access-date=12 October 2011|archive-date=11 October 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111011125321/http://www.thehindu.com/arts/books/article2520983.ece|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://english.manoramaonline.com/cgi-bin/MMOnline.dll/portal/ep/contentView.do?contentId=10204035&tabId=1&programId=1080132912&channelId=-1073865030&BV_ID=@@@|title=manorama online-english|access-date=12 October 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120403030848/http://english.manoramaonline.com/cgi-bin/MMOnline.dll/portal/ep/contentView.do?contentId=10204035&tabId=1&programId=1080132912&channelId=-1073865030&BV_ID=@@@|archive-date=3 April 2012|url-status=dead}}</ref> * के० टी० इरफान – एथलीट।<ref name=dailysports>{{cite web|title=Irfan qualifies for Olympics in 20 km walk.He completed the walk by touching the finish line at 10th position.|url=http://www.dailysports.co/irfan-qualifies-for-olympics-in-20km-walk-2/|publisher=dailysports.co|access-date=2 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140329093542/http://www.dailysports.co/irfan-qualifies-for-olympics-in-20km-walk-2/|archive-date=29 March 2014|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Irfan Thodi|url=http://timesofindia.indiatimes.com/london-olympics-2012/olympics-2012-teamindia/irfanthodi.cms|access-date=19 July 2013|newspaper=The Times of India|archive-date=5 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160505060142/http://timesofindia.indiatimes.com/london-olympics-2012/olympics-2012-teamindia/irfanthodi.cms|url-status=live}}</ref> * के० टी० जलील – केरलक पूर्व मंत्री। * के० टी० मुहम्मद- मलयालम नाटककार आ पटकथा लेखक। * के० वी० राबिया – सामाजिक कार्यकर्ता। * के० वी० रामकृष्णन – मलयालम भाषाक कवि आ पत्रकार। * कडवानद कुट्टिकृष्णन – मलयालम कवि आ पत्रकार। * [[कलामंडलम कल्याणिकुट्टी अम्मा]] – मोहिनीअट्टमक पुनरुद्धारक। * [[कमला सुरय्या]] – [[मलयालम साहित्य]] केर लेखिका। * केरल वर्मा वलिया कोइल थंपुरान – [[मलयालम]] कवि आ अनुवादक, जाहि कें ''केरलक कालिदास'' सेहो कहल जाइत अछि (परप्पनद शाही परिवार सँ)। * कृष्णचंद्रन – अभिनेता, डबिंग कलाकार आ पार्श्व गायक। * कुट्टिकृष्ण मारार – [[मलयालम साहित्य]] केर [[निबंधकार]] आ साहित्यिक आलोचक। * [[लक्ष्मी सहगल]] – भारतीय स्वतंत्रता आंदोलनक एकटा क्रांतिकारी, आजाद हिंद फौजक अधिकारी आ [[आज़ाद हिन्द सरकार|आज़ाद हिन्द सरकार]] मे महिला मामलाक मंत्री। * एम० गोविंदन – [[मलयालम साहित्य]] केर लेखक। * एम० स्वराज – राजनेता। * एम० जी० एस० नारायणन – इतिहासकार, शिक्षाविद् आ राजनीतिक टिप्पणीकार। * एम० के० वेलोडी – पूर्व भारतीय राजनयिक। * [[एम० एम० अकबर]] – इस्लामी विद्वान आ तुलनात्मक धर्मक विशेषज्ञ।<ref>{{Cite web|url=https://www.arabnews.com/|title=Arab News|website=Arab News|access-date=21 July 2020|archive-date=21 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200721202258/https://www.arabnews.com/|url-status=live}}</ref> * एम० पी० अब्दुस्समद समदानी – [[राज्य सभा]] केर पूर्व सदस्य। * एम० पी० एम० अहमद कुरिक्कल – केरलक पूर्व मंत्री। * एम० पी० एम० मेनन – [[भारत|भारतीय]] [[राजनयिक]], कतयको देशक [[राजदूत]]।<ref>[http://gulfnews.com/news/uae/general/indian-community-in-uae-mourns-death-of-diplomat-1.1146275 "Indian community in UAE mourns death of diplomat"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210913065712/https://gulfnews.com/uae/indian-community-in-uae-mourns-death-of-diplomat-1.1146275 |date=13 September 2021 }}, ''[[Gulf News]]'', Abu Dhabi, 14 February 2013. Retrieved 14 February 2013.</ref> * एम० टी० वासुदेवन नायर – [[मलयालम]] लेखक, [[पटकथा लेखक]] आ फिल्म निर्देशक। (मलप्पुरम आ पलक्कड़ ज़िलाक बीच एकटा सीमावर्ती गांव [[कुडल्लूर]] मे जन्मल। ओ ''पोन्नानी कलारी'' केर लेखक छथि)। * मलायथ अप्पुन्नी – मलयालम भाषाक कवि आ बाल साहित्यकार। * मंजलमकुझी अली – केरलक पूर्व मंत्री। * मंकाडा रवि वर्मा – छायाकार आ निर्देशक।<ref>{{cite news|url=http://www.deccanherald.com/content/112496/directors-cut.html|title=Directpr's Cut|author=S Nanda Kumar|newspaper=[[Deccan Herald]]|access-date=23 November 2010|archive-date=22 June 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110622034945/http://www.deccanherald.com/content/112496/directors-cut.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/thehindu/fr/2007/09/07/stories/2007090750230100.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071203223207/http://www.hindu.com/thehindu/fr/2007/09/07/stories/2007090750230100.htm|url-status=dead|archive-date=3 December 2007|title=Painting with light|date=7 September 2007|work=[[The Hindu]]|location=Chennai, India}}</ref><ref>{{cite magazine|url=https://variety.com/2010/film/news/indian-cinematographer-varma-dies-1118027967/|title=Indian cinematographer Varma dies: He worked on Adoor Gopalakrishnan's films|date=24 November 2010|magazine=[[Variety (magazine)|Variety]]|first=Shalini|last=Dore|access-date=20 February 2020|archive-date=7 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121107052009/http://www.variety.com/article/VR1118027967?refCatId=13|url-status=live}}</ref> * मनोरमा थंपुरत्ती – एकटा [[संस्कृत]] लेखिका छलीह। * मशूर शरीफ – पेशेवर फुटबॉलर। * मेलत्तूर सहदेवन – [[कर्नाटक संगीत]] गायक। * मेलपत्तूर नारायण भट्टाथिरी – गणितीय [[भाषाविद्]]। * मर्शीना नीनू – अभिनेत्री। * मोहम्मद इरशाद – पेशेवर फुटबॉलर। * मोहम्मद सालाह – फुटबॉलर। * मोहनकृष्णन कलाडी – मलयालम कवि। * मोइनकुट्टी वैद्यर – [[मप्पिला पट्टू]] कवि।<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/2007/03/31/stories/2007033110250500.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20121108104937/http://www.hindu.com/2007/03/31/stories/2007033110250500.htm|url-status=dead|archive-date=8 November 2012|title=Mappila songs cultural fountains of a bygone age, says MT|date=31 March 2007|access-date=15 August 2009|work=[[The Hindu]]|location=Chennai, India}}</ref> * [[मृणालिनी साराभाई]] – भारतीय शास्त्रीय नृत्यांगना। * मुहम्मद मुस्तफा – अभिनेता आ निर्देशक। * मुहसिन परारी– निर्देशक, लेखक आ गीतकार। * नलकाथ सूपी – केरलक पूर्व मंत्री। * नालापत नारायण मेनन – [[मलयालम साहित्य]] केर लेखक। * नंदनार – [[मलयालम साहित्य]] केर लेखक। * निलांबुर आयशा – मलयालम फिल्म उद्योग आ नाटकक अभिनेत्री। * निलांबुर बालन – मलयालम अभिनेता। * [[निरुपमा राव]] – भारतक पूर्व विदेश सचिव।<ref>[http://www.business-standard.com/india/news/nirupama-rao-takes-over-as-foreign-secy/69625/on Nirupama Rao takes over as Foreign Secy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121013134243/http://www.business-standard.com/india/news/nirupama-rao-takes-over-as-foreign-secy/69625/on |date=13 October 2012 }} [[Press Trust of India]] / [[New Delhi]], ''[[Business Standard]]'', 1 August 2009.</ref><ref name=toi>[http://timesofindia.indiatimes.com/NEWS/India/Nirupama-Rao-is-Indias-new-foreign-secretary/articleshow/4844580.cms Nirupama Rao is India's new foreign secretary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090804072924/http://timesofindia.indiatimes.com/NEWS/India/Nirupama-Rao-is-Indias-new-foreign-secretary/articleshow/4844580.cms |date=4 August 2009 }} ''[[The Times of India]]'', 1 August 2009."Chokila Iyer was first woman, Indian Foreign Secretary in 2001."</ref> * पी० श्रीरामकृष्णन – [[केरल विधान सभा]] केर पूर्व अध्यक्ष। * पी० सुरेंद्रन – लेखक, स्तंभकार, कला आलोचक आ परोपकारी।<ref>{{Cite web|title = Award for Short Stories|url = http://www.keralasahityaakademi.org/sp/Writers/ksa/Awards/Stories.htm|website = keralasahityaakademi.org|access-date = 27 October 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20170705154727/http://www.keralasahityaakademi.org/sp/Writers/ksa/Awards/Stories.htm|archive-date = 5 July 2017|url-status = dead}}</ref> * पी० के० अब्दु रब्ब – केरलक पूर्व मंत्री। * पी० के० कुन्हालीकुट्टी – केरलक पूर्व मंत्री। * पी० के० वारियर – [[आयुर्वेद|आयुर्वेदिक]] चिकित्सक आ [[पद्म भूषण]] विजेता। * पी० पी० रामचंद्रन – मलयालम कवि। * पी० वी० अब्दुल वहाब – व्यवसायी आ [[राज्य सभा]] सदस्य। * पालोली मोहम्मद कुट्टी – केरलक पूर्व मंत्री। * [[परमेश्वर]] – भारतीय गणितज्ञ आ खगोलशास्त्री। * पार्वती जयदेवन – पार्श्व गायिका। * पून्थानम नंबूदिरी – मलयालम कवि।<ref>{{cite book|author=I K K Menon|title=FOLK TALES OF KERALA|year=1995 |url=https://books.google.com/books?id=pCv2DAAAQBAJ&pg=PT194|publisher=Publications Division Ministry of Information & Broadcasting Government of India|isbn=978-81-230-2188-1|pages=194–|access-date=27 November 2019|archive-date=29 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200229140139/https://books.google.com/books?id=pCv2DAAAQBAJ&pg=PT194|url-status=live}}</ref> * प्रेमजी - समाज सुधारक, सांस्कृतिक नेता आ अभिनेता। * पुलाप्रेड बालकृष्णन – अर्थशास्त्री आ शिक्षाविद्। * पुलिक्कोट्टिल हैदर – [[मप्पिला पट्टू]] कवि।<ref name="mlpgov">{{cite web |url=http://www.mlp.kerala.gov.in/heri.htm |title=The Official Website of Malappuram District |access-date=25 November 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100629045500/http://www.mlp.kerala.gov.in/heri.htm |archive-date=29 June 2010 }}</ref> * राजीव नायर – लेखक, गीतकार आ निर्माता। * रंजीत पडिन्हाटीरी – जैविक भौतिक विज्ञानी आ एकटा प्रोफेसर। * [[रहमान (अभिनेता)|राशिन रहमान]] – अभिनेता। * [[राजा रवि वर्मा]] – भारतीय चित्रकार आ कलाकार (परप्पनद शाही परिवार सँ)। * रवि मेनन – अभिनेता। * रवि वल्लथोल – अभिनेता। * रिनशाद रीरा – छात्र कार्यकर्ता। * सलाम बाप्पू – फिल्म निर्देशक। * सलमान कल्लियथ – भारतीय पेशेवर फुटबॉलर। * संगीता माधवन नायर – अभिनेत्री। * संकरन एम्ब्रान्थिरी – [[कथकली]] संगीतकार। * सावित्री राजीवन – भारतीय कवयित्री, लघु कथाकार आ चित्रकार। * सैय्यद सनाउल्लाह मक्ती तंगल – समाज सुधारक।<ref>''Journal of Kerala Studies'' Volume 9. (1982): 84.</ref><ref>Mohammed, U. ''Educational Empowerment of Kerala Muslims.'' Calicut (Kerala): Other Books, 2017. 33.</ref> * शाहबाज़ अमान – पार्श्व गायक आ संगीतकार।<ref>{{cite web |url=http://hellobahrain.com/content/shaam-e-ehsas-ghazal-nite-shahabaz-aman |title="Shaam-e-Ehsas" Ghazal Nite by Shahabaz Aman |publisher=Hello Bahrain |date=29 March 2012 |access-date=9 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213100614/http://hellobahrain.com/content/shaam-e-ehsas-ghazal-nite-shahabaz-aman |archive-date=13 December 2013 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/music/shahabaz-aman-when-i-die-id-rather-have-people-say-that-malabars-renowned-romantic-passed-away-than-just-a-singer/articleshow/63233070.cms|title=Shahabaz Aman: When I die, I'd rather have people say that Malabar's renowned romantic passed away than just a singer|newspaper=[[The Times of India]]|access-date=14 June 2019|archive-date=15 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190215160141/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/music/shahabaz-aman-when-i-die-id-rather-have-people-say-that-malabars-renowned-romantic-passed-away-than-just-a-singer/articleshow/63233070.cms|url-status=live}}</ref> * शहनवाज के बवाकुट्टी – फिल्म निर्देशक। * [[श्वेता मेनन]] – मॉडल, अभिनेत्री आ टेलीविजन एंकर। * सितारा – पार्श्व गायिका, संगीतकार आ सामयिक अभिनेत्री। * सूरज थेलाक्कड – एकटा अभिनेता। * सुकुमारन – फिल्म अभिनेता आ निर्माता। * सनी वेन – फिल्म अभिनेता (उच्च शिक्षाक दौरान एतय रहलाह)। * सैयद मोहम्मदअली शिहाब थंगल – धार्मिक नेता आ राजनेता।<ref name="articles.timesofindia.indiatimes.com">{{cite news| url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/President-PM-Sonia-pay-homage-to-IUML-leader-Thangal/articleshow/4848046.cms | archive-url=https://web.archive.org/web/20120612045904/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-08-02/india/28200612_1_iuml-indian-union-muslim-league-homage | url-status=live | archive-date=12 June 2012 | work=[[The Times of India]] | title=President, PM, Sonia pay homage to IUML leader Thangal | date=2 August 2009}}</ref> * टी० ए० रज्जाक – पटकथा लेखक। * टी० के० हमजा – केरलक पूर्व मंत्री। * टी० के० पद्मिनी – भारतीय चित्रकार। * टी० एम० नायर – [[द्रविड़ आंदोलन]] केर राजनीतिक कार्यकर्ता। * थुंचत्तु एषुत्तच्छन - आधुनिक मलयालम भाषाक जनक।<ref>Lewis, M. Paul, Gary F. Simons, and Charles D. Fennig (eds.) "[http://www.ethnologue.com/language/mal Malayalam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304102619/http://www.ethnologue.com/language/mal |date=4 March 2016 }}" ''Ethnologue: Languages of the World.'' 2014: (Dallas, Texas) Web. 29 September 2014.</ref><ref name="ref002">K. SANTHOSH. [http://www.thehindu.com/news/national/kerala/when-malayalam-found-its-feet/article6217620.ece "When Malayalam found its feet"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200229125632/http://www.thehindu.com/news/national/kerala/when-malayalam-found-its-feet/article6217620.ece |date=29 February 2020 }} THRISSUR, 17 July 2014 ''The Hindu''</ref> * तिरूर नंबिसन – ''कथकली'' गायक। * यू० ए० बीरन – केरलक पूर्व मंत्री। * यू० शराफ अली – पूर्व भारतीय अंतरराष्ट्रीय फुटबॉल खिलाड़ी।<ref name="hindu_jul09">{{cite news|url=http://www.hindu.com/2009/07/04/stories/2009070456811800.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090707015857/http://www.hindu.com/2009/07/04/stories/2009070456811800.htm|url-status=dead|archive-date=7 July 2009|title=Minister convenes high-level meet|date=4 July 2009|work=[[The Hindu]]|access-date=10 October 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.universityofcalicut.info/dpe/dpe_stars.htm |title=Department of Physical Education |publisher=[[Calicut University]] |access-date=10 October 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080725053103/http://www.universityofcalicut.info/dpe/dpe_stars.htm |archive-date=25 July 2008 }}</ref> * उन्नी मेनन – पार्श्व गायक। * उरूब – [[मलयालम साहित्य]] केर लेखक। * वी० अब्दुरहमान – केरलक मंत्री। * वी० सी० बालकृष्ण पणिकर – भारतीय कवि आ लेखक। * वी० टी० भट्टाथिरीपाद – समाज सुधारक (तत्कालीन [[पोन्नानी तालुका]] सँ संबंधित)। * वैद्यरत्नम पी० एस० वारियर – [[आयुर्वेद|आयुर्वेदिक]] चिकित्सक।<ref name="aryavaidyasala">{{cite web|url=http://www.aryavaidyasala.com/(S(uiytac45y0tizh45dbjufynb))/about_avs.aspx#rec|title=ARYA VAIDYA SALA – Kottakkal|author=mail at aryavaidyasala dot com|publisher=aryavaidyasala.com|access-date=22 March 2015|archive-date=24 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150324015649/http://aryavaidyasala.com/(S(ixhcnwrxysjapimo32dgnx3w))/about_avs.aspx#rec|url-status=live}}</ref> * वैद्यरत्नम त्रिप्रंगोड मूसाद – आयुर्वेदिक चिकित्सक। * वल्लथोल नारायण मेनन – मलयालम कवि।<ref name="Zarrilli">{{cite book |title=Kathakali Dance-Drama: Where Gods and Demons Come to Play |first=Phillip |last=Zarrilli |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9780203197660 |url=https://books.google.com/books?id=eVHCnqglqyoC&pg=PA30 |pages=30–31 |access-date=27 November 2019 |archive-date=28 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200228232855/https://books.google.com/books?id=eVHCnqglqyoC&pg=PA30 |url-status=live }}</ref> * वरियमकुन्नथु कुंजाहम्मद हाजी – भारतीय स्वतंत्रता सेनानी।<ref>{{cite book|title=EncyclopaediaDictionaryIslamMuslimWorld Volume 6|url=https://archive.org/stream/EncyclopaediaDictionaryIslamMuslimWorldEtcGibbKramerScholars.13/06.EncycIslam.NewEdPrepNumLeadOrient.EdEdComCon.BosDonLewPel.etc.UndPatIUA.v6.Mah-Mid.Leid.EJBrill.1990.1991.#page/n481/mode/1up|page=460|year=1988|quote=Contemporary evaluation within India tends to the view that the Malabar Rebellion was a war of liberation, and in 1971 the Kerala Government granted the remaining active participants in the revolt the accolade of Ayagi, "freedom fighter"}}</ref> * वझेनकाडा कुंचू नायर – [[कथकली]] गुरु आ [[पद्म श्री]] विजेता। * वझेनकाडा विजयन – [[केरल कलामंडलम]] केर सेवानिवृत्त प्राचार्य। * वेलियमकोड उमर खासी – स्वतंत्रता सेनानी आ कवि। * विनय गोविंद – भारतीय फिल्म निर्देशक। * ज़ैनुद्दीन मखदूम द्वितीय – [[तुहफ़त उल मुजाहिदीन]] केर लेखक। * जकारिया मोहम्मद – फिल्म निर्देशक, पटकथा लेखक आ अभिनेता।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/events/kochi/aravindan-puraskaram-awarded-to-zakariya-mohammed/articleshow/68440801.cms|title=Aravindan Puraskaram awarded to Zakariya Mohammed – Times of India|website=The Times of India|date=16 March 2019 |access-date=1 December 2019|archive-date=30 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190630023804/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/events/kochi/aravindan-puraskaram-awarded-to-zakariya-mohammed/articleshow/68440801.cms|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/malayalam/2019/jun/04/sudani-from-nigeria-wins-audience-choice-award-at-russian-film-festival-1985753.html|title=Sudani from Nigeria wins audience choice award at Russian film festival|website=The New Indian Express|date=4 June 2019 |access-date=1 December 2019|archive-date=31 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200331221711/https://www.newindianexpress.com/entertainment/malayalam/2019/jun/04/sudani-from-nigeria-wins-audience-choice-award-at-russian-film-festival-1985753.html|url-status=live}}</ref> * जाकिर मुंडमपारा – फुटबॉलर। * ज़ीनत - अभिनेत्री। }} == विभाजनक मांग == पछिला किछु वर्ष सँ, तिरूर कें केंद्र बनाए कऽ एकटा नव तटीय 'तिरूर ज़िला' बनयबाक मांग जोर पकड़ि रहल अछि।<ref name="auto1"/> लोक सभक तर्क छन्हि जे विकासक नजरिया सँ अलाप्पुझा ज़िलाक तुलना मे दोबर आबादी आ आकार वाला ई ज़िला कें दू हिस्सा मे बांटब अनिवार्य अछि। केरलक कोनो अन्य ज़िला मे एक संगे सात उप-ज़िला, 94 ग्राम पंचायत आ 12 नगरपालिका नहि अछि। जहिठाम धरि एकर विस्तारक सवाल अछि, जँ कियो त्रिशूर ज़िलाक सीमा सँ लागल पेरुंबडप्पु सँ तमिलनाडु केर सीमा सँ लागल वझिक्कडवु धरि यात्रा करैत अछि, तँ सामान्यतः 115 किलोमीटर केर ओहि दूरी कें तय करय मे तीन घंटा सँ बेसीक समय लगैत अछि। ओ सभ ईहो बताबैत छथि जे स्वास्थ्य आ शिक्षा क्षेत्रक समस्या मामूली नहि अछि आ ओकर समाधानक आवश्यकता अछि। 2019 मे आईयूएमएल (आई॰यू॰एम॰एल॰) केर विधायक के० एन० ए० खादर एहि मुद्दा कें फेर सँ उठौने छलाह।<ref name="auto1">{{cite web | title = The demand for bifurcation of Malappuram | url = https://www.thenewsminute.com/article/demand-bifurcate-malappuram-district-and-political-tussle-around-it-107975 | website = thenewsminute.com | date = 28 August 2019 | access-date = 25 November 2019 | archive-date = 28 August 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190828172833/https://www.thenewsminute.com/article/demand-bifurcate-malappuram-district-and-political-tussle-around-it-107975 | url-status = live }}</ref> मुख्य मांग ई अछि जे वर्तमान मलप्पुरम ज़िला कें विभाजित कऽ, ओहि मे सँ तिरूर नामक एकटा नव ज़िला बनाएल जाए।<ref name="auto1"/> ओतहि, केरल कांग्रेस (एम) एडाप्पल कें केंद्र बनाए कऽ एकटा नव ज़िलाक लेल अभियान चला रहल अछि।<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/kcm-to-seek-bifurcation-of-malappuram/articleshow/72090008.cms |website=The Times of India |title=KC(M) to raise new Edappal district |date=17 November 2019 |access-date=15 June 2020 |archive-date=7 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807211639/https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/kcm-to-seek-bifurcation-of-malappuram/articleshow/72090008.cms |url-status=live }}</ref> वयोवृद्ध कांग्रेस नेता आर्यदान मुहम्मद आ आईयूएमएल ज़िला सचिव यू० ए० लतीफ सहित किछु लोक मलप्पुरम केर विभाजनक विरोध सेहो करैत छथि।<ref name="auto">{{cite web |url=https://english.manoramaonline.com/news/kerala/2019/06/25/pinarayi-govt-rejects-demand-for-partition-of-malappuram.html |website=Manoramaonline |title=Pinarayi govt rejects demand for partition of Malappuram |access-date=25 December 2019 |archive-date=29 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200229121002/https://english.manoramaonline.com/news/kerala/2019/06/25/pinarayi-govt-rejects-demand-for-partition-of-malappuram.html |url-status=live }}</ref><ref name="auto2">{{cite news |url=https://economictimes.indiatimes.com/articleshow/20781137.cms?from=mdr |newspaper=The Economic Times |title=No move to bifurcate of Malappuram district: Oommen Chandy |date=26 June 2013 |access-date=25 December 2019 |archive-date=13 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210913064036/https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/no-move-to-bifurcate-of-malappuram-district-oommen-chandy/articleshow/20781137.cms?from=mdr |url-status=live }}</ref> यद्यपि, 2013 आ 2019 मे केरल मे शासन करय वाली लगातार दू टा सरकार ई मांग कें खारिज कऽ देने छल।<ref name="auto"/><ref name="auto2"/> मुदा ज़िलाक विभाजन सँ संबंधित अध्ययन अखनो धरि केरल सरकार केर विचाराधीन अछि। == इहो देखू == *[[मलप्पुरम]] == संदर्भ == {{Reflist}} == विस्तृत पठन == * ''मनोरमा ईयरबुक 1995'' (मलयालम संस्करण) {{ISSN|0970-9096}}॰ * ''मनोरमा ईयरबुक 2003'' (अंग्रेजी संस्करण) {{ISBN|81-900461-8-7}}॰ * {{cite book | author = S. Muhammad Hussain Nainar | year=1942 | title= Tuhfat-al-Mujahidin: An Historical Work in The Arabic Language | publisher=University of Madras | url= https://archive.org/details/Tuhfat-al-MujahidinAnHistoricalWorkInTheArabicLanguage }} * {{cite book | author = Government of Madras | year=1953 | title= 1951 Census Handbook- Malabar District | publisher=Madras Government Press | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6425/1/20493_1951_MAL.pdf }} * {{cite book | author = M. K. Devassy | year=1965 | title= 1961 Census Handbook- Kozhikode District | publisher=Directorate of Census Operations, Kerala and The Union Territory of Laccadive, Minicoy, and Amindivi Islands | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5665/1/22059_1961_KOZ.pdf }} * {{cite book | author = M. K. Devassy | year=1965 | title= 1961 Census Handbook- Palghat District | publisher=Directorate of Census Operations, Kerala and The Union Territory of Laccadive, Minicoy, and Amindivi Islands | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5667/1/51592_1961_PAL.pdf }} * {{cite book | author = K. Narayanan | year=1973 | title= 1971 Census Handbook- Malappuram District (Part-A&B) | publisher=Directorate of Census Operations, Kerala | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5688/1/25455_1971_MAL.pdf }} * {{cite book | author = K.Narayanan | year=1973 | title= 1971 Census Handbook- Malappuram District (Part-C) | publisher=Directorate of Census Operations, Kerala | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5714/1/51172_1971_MAL.pdf }} * {{cite book | author = M. Vijayanunni | year=1983 | title= 1981 Census Handbook- Malappuram District (Part-A&B) | publisher=Directorate of Census Operations, Kerala | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5733/1/29611_1981_MAL.pdf }} * {{cite book | author = Sheela Thomas | year=2003 | title= 2001 Census Handbook- Malappuram District (Part-A&B) | publisher=Directorate of Census Operations, Kerala | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5814/1/43637_2001_MAL.pdf }} * {{cite book | author = Government of India | year=2014–15 | title= District Census Handbook – Malappuram (Part-A) 2011 | publisher=Directorate of Census Operations, Kerala | url= https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3205_PART_A_MALAPPURAM.pdf }} * {{cite book | author = Government of India | year=2014–15 | title= District Census Handbook – Malappuram (Part-B) 2011 | publisher=Directorate of Census Operations, Kerala | url= https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3205_PART_B_MALAPPURAM.pdf }} == बाह्य जड़ी सभ == {{Commons category|Malappuram district}} {{Wikivoyage|Malappuram District}} * {{Official website|http://malappuram.nic.in}} [[श्रेणी:मलप्पुरम ज़िला| ]] [[श्रेणी:केरल के जिले]] 7665ue06qv6gmw0n2wrwgt34bhmj1h5