विकिपिडिया
maiwiki
https://mai.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96_%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%BE
MediaWiki 1.47.0-wmf.24
first-letter
मेडिया
विशेष
वार्ता
प्रयोगकर्ता
प्रयोगकर्ता वार्ता
विकिपिडिया
विकिपिडिया वार्ता
फाइल
फाइल वार्ता
मेडियाविकि
मेडियाविकि वार्ता
आकृति
आकृति वार्ता
मद्दत
मद्दत वार्ता
श्रेणी
श्रेणी वार्ता
TimedText
TimedText talk
मोड्युल
मोड्युल वार्ता
Event
Event talk
सोमपुरा महाविहार
0
14061
281617
248439
2026-10-20T05:18:15Z
InternetArchiveBot
10060
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
281617
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox Historic Site
| name = पहारपुर बौद्ध विहार </br>Paharpur Buddhist Bihar
| native_name = পাহাড়পুর বৌদ্ধ বিহার
| native_language = Bengali
| image = Somapura Mahavihara (পাহাড়পুর বৌদ্ধ বিহার).jpg
| image_size = 250px
| caption = केन्द्रीय लिङ्गक दृश्य
| designation1 = WHS
| designation1_date = सन् १९८५ <small>(९अम [[विश्व सम्पदा समिति|शत्र]])</small>
| designation1_number = [http://whc.unesco.org/en/list/322 ३२२]
| designation1_criteria = i, ii, iv
| designation1_type = पुरातात्विक
| designation1_free1name = राष्ट्र
| designation1_free1value = [[बंगलादेश]]
| designation1_free2name = क्षेत्र
| designation1_free2value = [[एसियाक विश्व सम्पदा क्षेत्रसभक सूची|दक्षिण एसिया]]
| location = [[नावगावँ]], बंगलादेश
| elevation = {{convert|80|ft}}
| built = ८अम शताब्दी
| built_for = धर्मपाल
| architect =
| architecture = [[गुप्त साम्राज्य|गुप्त]], [[पाल साम्राज्य|पाल]]
| latitude = 25.031095
| longitude = 88.977284
| locmapin = Bangladesh
| map_caption = बंगलादेशमे पहाडपुर विहार
| coord_display = inline
}}
'''सोमपुरा महाविहार''' ({{lang-bn|সোমপুর মহাবিহার}} ''शोमपुर महाविहार'') [[बंगलादेश]]क [[बादलगाछी उपजिला]]क [[नावगावँ जिला]]मे स्थित अछि । एकरा बंगालदेशमे सर्वोतकृष्ट धरोहरमे गिनल जाइत अछि । ई भारतीय उपमहाद्वीपमे सभ सँ महत्वपूर्ण पुरातात्विक सम्पदा छी । एकरा सन् १९८५ मे युनेस्को [[विश्व सम्पदा क्षेत्र]]मे सूचिकृत कएल गेल छल । <ref name=Banglapedia2>{{cite book |last=Rahman |first=SS Mostafizur |year=2012 |chapter=Sitakot Vihara |chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Sitakot_Vihara |editor1-last=Islam |editor1-first=Sirajul |editor1-link=Sirajul Islam |editor2-last=Jamal |editor2-first=Ahmed A. |title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh |edition=Second |publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]] |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230127164236/https://en.banglapedia.org/index.php?title=Sitakot_Vihara |archivedate=2023-01-27 |access-date=2016-09-14}}</ref>
==इतिहास==
==चित्र दीर्घा==
<gallery mode=packed heights=150px>
File:Structures in Somapura Mahavihara complex, in Bangladesh.jpg|संरचना
File:Ruins of Bhuddist Bihara - Somapura Mahavihara.jpg|अवशेषसभ
Image:Central Sherine deccor-Paharpur.jpg|केन्द्रीय लिङ्ग
File:Mayer model 01.jpg|प्रुडेन्स ए. मेयरक मोडल
|मोहम्मद अली नकीक मोडल
</gallery>
==सन्दर्भ सामग्रीसभ==
{{reflist}}
==बाह्य जडीसभ==
{{Commons category|Somapura Mahavihara|सोमपुरा महाविहार}}
* [http://www.worldheritagesite.org/sites/buddhistvihara.html विश्व सम्पदा क्षेत्र]
* [http://bdheritage.info विस्तृत जानकारी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111017174702/http://bdheritage.info/ |date=2011-10-17 }}
==एहो सभ देखी==
{{World Heritage Sites in Bangladesh}}
{{एसियाक विश्व सम्पदा क्षेत्रसभक सूची}}
[[श्रेणी:बंगलादेशक विश्व सम्पदा क्षेत्रसभ]]
r4uwjcpxj0aluk509l7epw0gg8mkq61
भरत (रामायण)
0
16558
281607
106470
2026-10-19T19:30:06Z
Rotondus
4504
/* एहो सभ देखी */ श्रेणी
281607
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox character
| name = भरत</br>Bharata
| image = Rama-Bharata-Paduka.jpg
| imagesize = 250px
| caption = भरत, रामसँ कमलपादुका लेवक लेल आग्रह करैत
| dynasty = [[रघुवंश वंश|रघुवंश]]
| father = [[दशरथ]]
| mother = [[कैकेयी]]
| brothers = [[राम]] <br> [[लक्षमण]] <br> [[शत्रुघ्न]]
| spouse = [[माण्डवी]]
| children = तक्ष <br> पुष्कल
}}
'''भरत''' [[रामायण]]क अनुसार, राजा [[दशरथ]]क दोसर पुत्र छल, हुनकर माता [[कैकेयी]] छल। ओ [[राम]]क भाई छल। [[लक्ष्मण]] आ [[शत्रुघ्न]] हिनकर अन्य भाई छल। परम्पराक अनुसार राम, जे की राजा दशरथक सबसँ पैग पुत्र छल।
==जन्म आ विवाह==
==सन्दर्भ सामग्रीसभ==
* {{citation |url=http://www.gutenberg.org/etext/24869 |title=Ramayana }}, translated in English by [[Ralph T. H. Griffith|Griffith]], from [[Project Gutenberg]]
* {{citation |title=Balkand |last=Poddar |first=Hanuman Prasad |authorlink=Hanuman Prasad Poddar |date=2001 |url=http://www.gitapress.org |location=[[Gorakhpur]] |publisher=[[Gita Press]] |isbn=81-293-0406-6 |series=94 |language=Awadhi, Hindi}}
* {{citation |last=Bhalla |first=Prem P. |title=The Story Of Sri Ram |url=http://books.google.com/books?id=xiv9_Cp3OtQC&pg=PA24 |date=1 January 2009 |publisher=Peacock Books |isbn=978-81-248-0191-8 }}
==बाह्य जडीसभ==
==एहो सभ देखी==
{{श्री राम चरित मानस}}
{{हिन्दू-पुराण-आधार}}
[[श्रेणी:रामायण]]
[[श्रेणी:रामायणक पात्रसभ]]
3b6ab94003oemnhjqlthk5lhrq0p3q8
गान्धीनगर
0
17069
281609
265729
2026-10-20T01:04:01Z
InternetArchiveBot
10060
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
281609
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox settlement
| name = गान्धीनगर
| other_name = Gandhinagar
| native_name_lang = गुजरात
| settlement_type = [[शहर]]
| image_skyline = Akshardham Gandhinagar Gujarat.jpg
| image_alt =
| image_caption =
| nickname =
| map_alt =
| map_caption =
| pushpin_map = India
| pushpin_label_position = right
| pushpin_map_alt =
| pushpin_map_caption = भारतमे स्थान
| latd = 23.223
| latm =
| lats =
| latNS = N
| longd = 72.650
| longm =
| longs =
| longEW = E
| coordinates_display = inline,title
| subdivision_type = देश
| subdivision_name = {{flag|भारत}}
| subdivision_type1 = राज्य
| subdivision_name1 = [[गुजरात]]
| subdivision_type2 = [[जिला]]
| subdivision_name2 = [[गान्धीनगर जिला|गान्धीनगर]]
| area_footnotes =
| area_rank =
| area_total_km2 = 177
| elevation_footnotes =
| elevation_m = 81
| population_footnotes = <ref>{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/php/india-gujarat.php|title=Gujarat (India): Districts, Cities, Towns and Outgrowth Wards - Population Statistics in Maps and Charts|publisher=}}</ref>
| population_total = 206167
| population_as_of = २०११
| population_rank =
| population_density_km2 = auto
| population_demonym =
| demographics_type1 = भाषा
| demographics1_info1 = [[गुजराती भाषा|गुजराती]]
| timezone1 = [[भारतीय मानक समय]]
| utc_offset1 = +५:३०
| postal_code_type = पिन कोड
| postal_code = ३८२०१०<ref>{{cite web|url=http://www.findpincode.net/gujarat/gandhi-nagar/gandhinagar-gujarat-pincode-382010|title=PIN Code: Gandhinagar, Gujarat, India|work=findpincode.net|access-date=2016-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20160411131417/https://www.findpincode.net/gujarat/gandhi-nagar/gandhinagar-gujarat-pincode-382010|archive-date=2016-04-11|dead-url=yes}}</ref>
| area_code_type = टेलिफोन कोड
| area_code = ०७९
| registration_plate = GJ-18
| website = {{URL|gujaratindia.com}}
| footnotes =
}}
'''गान्धीनगर''' [[भारत]]क [[गुजरात]] राज्यक [[राजधानी]] छी । ई भारतक दोसर एहन शहर छी जे पूर्ण तरिकासँ आयोजणा करि बसाएल गेल अछि । एकरा 'हरित नगर' (ग्रीन सीटी) सेहो कहल जाइत अछि । सचिवालय आ राज्यक मन्त्रीसभक निवास सेहो एतय अछि । आजुक समयमे ई शहरके भारतक आर्थिक राजधानी सेहो कहल जाइत अछि ।<ref name="gujaratguideonline.com">{{cite web |url=http://www.gujaratguideonline.com/Gandhinagar-History.html |title=Information about History of Gandhinagar City – Gujarat |publisher=Gujaratguideonline.com |accessdate=26 July 2010 |archive-date=17 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140817104018/http://www.gujaratguideonline.com/Gandhinagar-History.html |url-status=dead }}</ref>
[[महात्मा गान्धी]]क यादमे ई शहरक नाम 'गान्धीनगर' राखल गेल अछि । एतयक अधिकांश लोक सरकारी आ निजी काम करि अपन जिवन चलाबैत अछि । गान्धीनगर [[अहमदाबाद]] शहरसँ ३५ किलोमिटर पूर्वोत्तरमा साबरमती नदीक दहिना तटमे स्थित अछि । [[चण्डीगढ]]के डिजाइन कएनिहार फ्रेञ्च वास्तुकार [[ली कोरबुसियन]]द्वारा ई शहरके डिजाइन भेल अछि ।<ref>{{cite web|url=http://www.sbiifsccode.co.in/state-bank-of-india-sbi-ifsc-code/gujarat/gandhinagar|title=SBI IFSC Code: Gandhinagar, Gujarat, India|work=Sbiifsccode.co.in|access-date=2016-11-13|archive-date=2016-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20160818183433/http://www.sbiifsccode.co.in/state-bank-of-india-sbi-ifsc-code/gujarat/gandhinagar|url-status=dead}}</ref>
== परिवहन ==
=== राजमार्ग ===
अहमदाबादसँ ई मुम्बई-दिल्ली राष्ट्रिय राजमार्ग सङ्ख्या-८ द्वारा जुडल अछि । सन् १९६६ मे गुजरातक भूतपूर्व राजधानी अहमदाबादसँ गान्धीनगर स्थानान्तरित भेल छल । ई एक नियोजित शहर छी, जुन १९७० मे अहमदाबादसँ शासकीय कार्यालयसभ एतय आबि गेला बाद ई स्थान सक्रिय भेल । शहरमे सडकक ग्रीड प्रणाली अछि तथा ई क्षेत्रमे विभाजित अछि, जे बुनियादी सुविधासभसँ युक्त अछि ।
=== हवाई मार्ग ===
अहमदाबादक सरदार बल्लभ भाई पटेल अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल गान्धीनगरक नजदिकी विमानस्थल छी जे जिला मुख्यालयसँ लगभग ३२ किलोमिटर दूर अछि ।
=== रेल मार्ग ===
अहमदाबाद जङ्क्सन गान्धीनगरक नजदिकी रेलवे स्टेशन छी । ई रेलवे स्टेशन देशक अनेक भागसँ अनेक रेलगाडीसभक माध्यमसँ जुडल अछि ।
=== सडक मार्ग ===
अहमदाबाद आ गुजरातक प्रमुख शहरसभसँ नियमित बससभ गान्धीनगरक लेल परिचालन अछि । संग-संगे नजदिकी राज्यसभद्वारा सेहो गान्धीनगर सडक मार्गद्वारा जुडल अछि ।
== भूगोल ==
गान्धीनगर [[अहमदाबाद]] शहरसँ ३५ किलोमिटर पूर्वोत्तरमे [[साबरमती नदी]]क दहिना तटमे स्थित अछि । साबरमती नदीक पश्चिमी तटमे स्थित गुजरातक राजधानी गान्धीनगरक नाम राष्ट्रपिता [[महात्मा गान्धी]]क नाममे राखल गेल अछि । कूल ६४९ वर्ग किलोमिटरमे फैलल गान्धीनगरके [[चण्डीगढ]] बादक [[भारत]]क दोसर नियोजित शहर मानल जाइत अछि ।
== जनसंख्या ==
भारतक जनगणना सन् २०११ अनुसार गान्धीनगरक जनसङ्ख्या २,०६,१६७ अछि ।<ref>{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/php/india-gujarat.php|title=Gujarat (India): Districts, Cities, Towns and Outgrowth Wards - Population Statistics in Maps and Charts|publisher=}}</ref>
== इतिहास ==
== आदर्श स्थल ==
अदलज, राधेजा, दभोदा आदि एतयक प्रमुख दर्शनीय स्थल छी । ३० क्षेत्रसभमे बटल ई शहरक सम्पूर्ण क्षेत्रमे खरीददारी आ सामुदायिक केन्द्र, प्राथमिक विद्यालय आ स्वास्थ्य केन्द्रक व्यवस्था अछि । स्वामीनारायण सम्प्रदायद्वारा सञ्चालित अक्षरधाम मन्दिर एतयक मुख्य आकर्षण छी । जिलाक रूपल गाँउमे मनाओल जाइवला पल्ली पर्व बहुतेक सङ्ख्यामे पर्यटकसभके आकर्षित करैत अछि ।
== शिक्षा ==
==सन्दर्भ सामग्रीसभ==
{{reflist}}
==एहो सभ देखी==
{{भारतक राज्य आ सङ्घीय राज्य क्षेत्रक राजधानीसभ}}
3tvxt10g7pg5j72jg83obvzc6rnocsn
चेन्नई एक्सप्रेस
0
21546
281612
280263
2026-10-20T01:19:44Z
InternetArchiveBot
10060
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
281612
wikitext
text/x-wiki
{{stub}}
{{Infobox film
| name = चेन्नई एक्सप्रेस <br>Chennai Express
| image = Chennai Express.jpg
| caption = चेन्नई एक्सप्रेस चलचित्रको पोस्टर
| director = [[रोहित शेट्टी]]
| producer = [[शाहरूख खान]]<br />करीम मोरानी<br>[[रोन्नी स्क्रूवाला]]<br />[[सिद्धार्थ राय कपूर]]
| writer = [[साजिद-फरहाद]]<br /><small>'''(डाईलग)'''</small><br>के. सुभाष<br /><small>'''(तमिल डाईलग)'''</small>
| screenplay = यूनुस साजवाल<br />[[रोबिन भट्ट]]<br/>
| story = के. सुभाष
| music = '''गीत:'''<br>[[विशाल-शेखर]]<br>'''पृष्ठभूमि स्कोर:'''<br>अमर मोहिले न्यारेटर= [[शाहरूख खान]]<ref>{{cite web|url=http://www.firstpost.com/bollywood/movie-review-srks-chennai-express-is-rohit-shettys-tribute-to-ddlj-1022253.html|title=Movie Review: SRK's Chennai Express is Rohit Shetty's tribute to DDLJ|author=Suprateek Chatterjee|work=[[Firstpost]]|date=9 August 2013|accessdate=11 September 2013}}</ref>
| lyrics = [[अमिताभ भट्टाचार्य]]<br />[[यो यो हनी सिंह]]
| starring = [[दीपिका पादुकोण]]<ref> name=LadiesFirst</ref><br/>[[शाहरूख खान]]
| cinematography = डुडले
| choreography = [[फराह खान]]<br/>[[राजू सुन्दरम्]]
| editing = स्टीवन एच॰ बेर्नार्ड
| studio = रेड चिलीज़ एंटरटेनमेंट
| distributor = [[यूटीवी मोशन पिक्चर्स]]<ref name = "Photog">{{cite web |url=http://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/chennai-express-finally-chugs-off/article1-936909.aspx |title=Chennai Express Finally Chugs Off |publisher=''[[Hindustan Times]]'' |author=Shalvi Mangaokar |date=28 September 2012 |accessdate=28 September 2012 |archive-date=29 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120929105613/http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Bollywood/Chennai-Express-finally-chugs-off/Article1-936909.aspx |dead-url=yes }}</ref>
| released = {{Film date|2013|08|08|ओभरसीज बजार<ref name="Runtime"/><ref name=BOM>{{cite web|title=''Chennai Express'' (2013) International Box Office Results – Box Office Mojo|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?page=intl&id=chennaiexpress.htm|publisher=[[Box Office Mojo]]|accessdate=11 September 2013}}</ref>|2013|08|09|भारत<ref>{{cite web|url=http://www.ibtimes.co.in/chennai-express-release-date-delayed-shah-rukh-deepika-starrer-pushed-to-9-august-492285|title='Chennai Express' Release Date Delayed: Shah Rukh-Deepika Starrer Pushed to 9 August |publisher=[[International Business Times]]|date=19 July 2013 |accessdate=26 January 2015}}</ref>|df=y}}
| runtime = १४१ मिनट सs<!-- Theatrical runtime:141:47 (No jumping between minutes, please) --><ref name="Runtime">{{cite web |url=http://www.bbfc.co.uk/releases/chennai-express-film |title=''CHENNAI EXPRESS'' (12A) |work=[[British Board of Film Classification]] |date=31 July 2013 |accessdate=1 August 2013 |archive-date=14 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130914103518/http://bbfc.co.uk/releases/chennai-express-film |dead-url=yes}}</ref>
| country = [[भारत]]
| language = [[हिन्दी]]<br>[[तमिल भाषा|तमिल]]
| budget = {{INRConvert|95|c|year=2013}}<ref name="Fun ride">{{cite news|title=Movie preview: Fun ride on ''Chennai Express''|url=http://www.deccanherald.com/content/349516/movie-preview-fun-ride-chennai.html|accessdate=7 August 2013|newspaper=[[Deccan Herald]]|date=6 August 2013}}</ref>
| gross = {{INRConvert|395|c|year=2013}}<ref name="BB-worldwide1">{{cite web|url=http://www.boxofficeindia.com/boxnewsdetail.php?page=shownews&articleid=6308&nCat=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140104212753/http://www.boxofficeindia.com/boxnewsdetail.php?page=shownews&articleid=6308&nCat=|archivedate=2014-01-04|title=Worldwide Top Ten 2013|publisher=''[[Box Office India]]''|date=12 December 2013|access-date=2016-12-21|dead-url=yes}}</ref>
}}
'''चेन्नई एक्सप्रेस''' ({{en|Chennai Express}}) सन् २०१३क भारतीय चलचित्र छी| जे कि [[रोहित शेट्टी]]क निर्देशनमे बनल छल।<ref>[http://www.imdb.com/title/tt2112124/ वेबसाइटमे एहो सभ देखी]</ref>
== प्रमुख कलाकारसभ ==
* [[दीपिका पादुकोण]] - मीना लोचनी
* [[शाहरुख खान]] - राहुल
* सत्यराज - कुन्बन गाउँको कुख्यात डन र मीनाको पिता<ref>{{cite web|url=http://www.koimoi.com/most-popular/introducing-the-characters-of-chennai-express/ |title=Introducing The Characters Of Chennai Express |publisher=''कोईमोई'' |date=2 जुलाई 2013 |accessdate= 9 अगस्त 2013}}</ref>
* निकतिन धीर - थङ्गबली
* मनोरमा - मीनाको चाची<ref>{{cite web |url=http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Bollywood/Chennai-Express-first-trailer-out/Article1-1075690.aspx |title=Chennai Express first trailer out |publisher=''[[हिन्दुस्तान टाइम्स]]'' |date=13 जून 2013 |accessdate=9 अगस्त 2013 |archive-date=2013-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130812171834/http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Bollywood/Chennai-Express-first-trailer-out/Article1-1075690.aspx |dead-url=yes }}</ref>
* [[प्रियामणि]] - ''वन टू थ्री फोर'' गीतमा
* [[कामिनी कौशल]]<ref name=":0">{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/570145/Chennai%20Express |title=Bollywood Hungama Chennai Express(2013) |publisher=''[[बॉलीवुड हंगामे]]'' |date=1 जनवरी 2013 |accessdate=9 अगस्त 2013}}</ref>
* [[लेख टनडन]]<ref name=":0" />
==गीत==
# वन टू थ्री फोर
# तितली
# तेरा रास्ता छोडूँ ना
# कश्मीर मैं तु कन्याकुमारी
# रेड्डी स्टडी पो
# चेन्नई एक्सप्रेस
==एहो सभ देखी==
*[[फ्यान (फिल्म)]]
*[[दिलवाले]]
*[[रईस (चलचित्र)]]
==सन्दर्भ सामग्रीसभ==
{{reflist}}
{{reflist}}
==बाह्य जडीसभ==
* [https://web.archive.org/web/20140517073332/http://chennaiexp2013.com/ चेन्नई एक्सप्रेस वेबसाइटमा]
==एहो सभ देखी==
* {{Official website|http://www.chennaiexp2013.com/}}
* {{IMDb title|2112124}}
* {{Bollywoodhungama|570145}}
{{Infobox album
| Name = चेन्नई एक्सप्रेस
| Type = गीत
| Artist = [[विशाल-शेखर]]
| Cover =
| Border =
| Alt =
| Caption =
| Released = {{Start date|df=yes|2013|07|01}}
| Recorded = २०१२-२०१३
| Genre = फिल्म गीत
| Length = ३९:३४
| Language = हिन्दी
| Label = टी-सीरीज
| Producer =
| Last album=''[[गिप्पी]]'' <br>(२०१३)
| This album=''चेन्नई एक्सप्रेस''<br>(२०१३)
| Next album=''[[गोरी तेरे प्यार में]]''<br>(२०१३)
}}
[[श्रेणी:भारतीय चलचित्रसभ]]
[[श्रेणी:२०१३का चलचित्रसभ]]
qtf8cumt540ckdjuklh63aiy1gap3cu
अर्नेस्टो सिसैरा
0
21592
281608
273189
2026-10-20T00:01:10Z
InternetArchiveBot
10060
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
281608
wikitext
text/x-wiki
__NOTOC__
{{Infobox scientist
|name = अर्नेस्टो सिसैरा
|image = ErnestoCesaro.jpg
|image_size =
|caption =
|birth_date = {{birth date|1859|3|12}}
|birth_place = [[नापोलि]], इटली
|death_date = {{death date and age|1906|9|12|1859|3|12}}
|death_place = तोर्रे अन्नुनसियात, इटली
|residence =
|citizenship =
|nationality = इतालवी
|ethnicity =
|field = [[गणित]]
|work_institutions =
|alma_mater =
|doctoral_advisor =
|doctoral_students =
|known_for =
|influences =
|influenced =
|prizes =
|religion =
|footnotes =
|signature =
}}
'''अर्नेस्टो सिसैरा''' (Ernesto Cesàro; १२ मार्च १८५९ – १२ सितम्बर १९०६) इतालवी गणितज्ञ छल जे [[अवकल ज्यामिति]] के क्षेत्र मे कार्य केलक। ई उनकर सबसँ महत्त्वपूर्ण योगदान छल जेकर वर्णन ओ ज्यामिति के बारिकिसभ पर १८९० मे लिखलक अपन पुस्तक मे केने छल। ई कार्य मे वक्रसभ क वर्णन सेहो समाहित जाहिमे आई सिसैरा के नाम से नामकरण कएल जाएत अछी।<ref>{{Cite web |url=http://www.tgmdev.be/curvecesaro.php |title=Archive copy |access-date=2016-12-21 |archive-date=2015-04-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150403002509/http://www.tgmdev.be/curvecesaro.php |dead-url=yes }}</ref>
सिसैरा क जन्म नापोलि मे भेल। उनका अपसारी श्रेणी के संकलन के लेल अपन औसत विधि के लेल जानल जाएत अछी जेकरा आब सिसैरा माध्य के नाम से सेहो जानल जाएत अछी।
==सिसैरा द्वारा रचित पुस्तकसभ==
* [https://web.archive.org/web/20051228092832/http://historical.library.cornell.edu/cgi-bin/cul.math/docviewer?did=00590002&seq=7 ''Lezioni di geometria intrinseca''] (Naples, 1896) ISBN 1-4297-0344-X (trans. into German under the title ''Vorlesungen über natürliche Geometrie''; 1901, 1st edn.; 1926, 2nd edn. trans. and with an appendix by [[Gerhard Kowalewski]])<ref>{{cite journal|author=Kasner, Edward|authorlink=Edward Kasner|title=Review: ''Lezioni di geometria intrinseca'' trans. as ''Vorlesungen über natürliche Geometrie''|journal=Bull. Amer. Math. Soc.|year=1930|volume=36|issue=1|page=32|url=http://www.ams.org/journals/bull/1930-36-01/S0002-9904-1930-04873-9/S0002-9904-1930-04873-9.pdf|doi=10.1090/s0002-9904-1930-04873-9|access-date=2016-12-21|archive-date=2014-05-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20140508061346/http://www.ams.org/journals/bull/1930-36-01/S0002-9904-1930-04873-9/S0002-9904-1930-04873-9.pdf|dead-url=yes}}</ref>
* [http://resolver.library.cornell.edu/math/1943621 ''Elementi di calcolo infinitesimale con numerosi applicazioni geometriche''] (L. Alvano,Naples, 1905) ISBN 1-4297-0178-1
* [http://resolver.library.cornell.edu/math/2033120 ''Corso di analisi algebrica con introduzione al calcolo infinitesimale''] (Bocca, Torino, 1894) ISBN 1-4297-0100-5
==सन्दर्भ सामग्रीसभ==
{{reflist}}
{{टिप्पणीसूची}}
==बाह्य जडीसभ==
*{{MacTutor Biography|id=Cesaro}}
{{Persondata <!-- मेटाडाटा: [[विकिपीडिया:व्यक्तिगत आँकडा]] देखी। -->
| NAME = सिसैरा, अर्नेस्टो
| ALTERNATIVE NAMES =
| SHORT DESCRIPTION = इतालवी गणितज्ञ
| DATE OF BIRTH = १२ मार्च १८५९
| PLACE OF BIRTH = नापोलि, [[इटली]]
| DATE OF DEATH = १२ सितम्बर १९०६
| PLACE OF DEATH = तोर्रे अन्नुनसियात, इटली
}}
{{DEFAULTSORT:सिसैरा, अर्नेस्टो}}
{{Authority control}}
[[श्रेणी:१८५९ मे जन्मल लोग]]
[[श्रेणी:१९०६ मे निधन]]
[[श्रेणी:इतालवी गणितज्ञ]]
9r4j7kzsa5wwwd6i6pondg306b0yq9w
गीता फोगाट
0
21988
281610
280260
2026-10-20T01:04:19Z
InternetArchiveBot
10060
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
281610
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox sportsperson
| headercolor =
| name = गीता फोगाट</br>Geeta Phogat
| image = Geeta_Phogat_At_Khatron_Ke_Khiladi_Season_8.png
| caption =
| birth_name =
| fullname =
| nickname =
| native_name =
| native_name_lang =
| nationality = {{flagicon|India}} [[भारतीय लोग | भारतीय]]
| residence = [[हरियाणा]]
| birth_date = {{Birth date and age|1988|12|15|df=y}}
| birth_place = [[बलाली]] गाम, [[हरियाणा]], India<ref name=sr>[http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ph/geeta-phogat-1.html Geeta Phogat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305005012/http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ph/geeta-phogat-1.html |date=2016-03-05 }}. sports-reference.com</ref>
| death_date =
| death_place =
| height =
| weight = ५५ किलो
| country = भारत
| sport = [[कुश्ती]]
| spouse = [[पवन कुमार (पहलवान)|पवन कुमार]]
| event = [[फ्रीस्टाइल पहलवान]]
| collegeteam =
| universityteam =
| club =
| team =
| turnedpro =
| partner =
| former_partner =
| coach = [[महावीर सिंह फोगाट]]
| retired =
| coaching =
| worlds =
| regionals =
| nationals =
| olympics =
| highestranking =
| show-medals =
| updated = १४ सितम्बर २०१५
| medaltemplates = {{MedalCountry | {{IND}} }}
{{MedalCompetition|[[विश्व कुश्ती प्रतियोगिता]]}}
{{MedalBronze| [[२०१२ विश्व कुश्ती प्रतियोगिता|२०१२ स्ट्राथकोन काउन्टी]] |[[२०१२ विश्व कुश्ती प्रतियोगिता – महिला फ्रीस्टाइल कुश्ती ५५ किलो|५५ किलो]]}}
{{MedalCompetition|[[कमनवेल्थ खेल]]}}
{{MedalGold| [[२०१० कमनवेल्थ कुश्ती खेल|२०१० दिल्ली]] |[[२०१० कमनवेल्थ कुश्ती खेल – महिला फ्रीस्टाइल कुश्ती ५५ किलो|५५ किलो]]}}
{{MedalCompetition|[[एशियाली कुश्ती प्रतियोगिता]]}}
{{MedalBronze|[[२०१२ एशियाली कुश्ती प्रतियोगिता|२०१२ गुमी]]|५५ किलो}}
{{MedalBronze|[[२०१५ एशियाली कुश्ती प्रतियोगिता|२०१५ दोहा]]|५८ किलो}}
{{MedalCompetition|[[कमनवेल्थ खेल कुश्ती प्रतियोगिता]]}}
{{MedalGold|२००९ जालंधर<ref name="CWC 2009">{{cite news |title=Indian women win three gold in Commonwealth Wrestling |url=http://zeenews.india.com/home/indian-women-win-three-gold-in-commonwealth-wrestling_588887.html |accessdate=27 November 2016 |work=[[Zee News]] |agency=[[Press Trust of India|PTI]] |date=19 December 2009 |archiveurl=https://archive.ph/20161127143308/http://zeenews.india.com/home/indian-women-win-three-gold-in-commonwealth-wrestling_588887.html |archivedate=27 November 2016 |dead-url=no }}</ref> |५५ किलो}}
{{MedalGold|२०११ मेलबोर्न<ref>{{cite web|title=RESULTS – 2011 Championships|url=http://commonwealthwrestling.sharepoint.com/Pages/2011ChampionshipResults.aspx|website=commonwealthwrestling.sharepoint.com|publisher=Commonwealth Amateur Wrestling Association (CAWA)|accessdate=14 September 2015|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313041201/http://commonwealthwrestling.sharepoint.com/Pages/2011ChampionshipResults.aspx|dead-url=yes}}</ref> |५५ किलो}}
{{MedalSilver|२०१३ जोहानसबर्ग<ref>{{cite web|title=2013 – COMMONWEALTH WRESTLING CHAMPIONSHIPS|url=http://commonwealthwrestling.sharepoint.com/Pages/2013CommonwealthChampionships.aspx|website=commonwealthwrestling.sharepoint.com|publisher=Commonwealth Amateur Wrestling Association (CAWA)|accessdate=14 September 2015|archive-date=21 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160321120914/http://commonwealthwrestling.sharepoint.com/Pages/2013CommonwealthChampionships.aspx|dead-url=yes}}</ref> |59 kg}}
{{MedalCompetition|फिला एशियाली ओलम्पिक योग्यता टूर्नामेन्ट}}
{{MedalGold|2012 Astana<ref name="intoday1">{{cite news|title=Geeta clinches gold to qualify for Olympics|url=http://indiatoday.intoday.in/story/geeta-clinches-gold-to-qualify-for-olympics/1/182719.html|accessdate=7 March 2016|work=[[India Today]]|date=2 April 2012}}</ref> |55 kg}}
}}
'''गीता फोगट''' (जन्म १५ दिसम्बर १९८८) एक फ्रीस्टाइल पहलवान छी, जे [[कमनवेल्थ खेल]] मे कुश्ती मे भारत के पहिल स्वर्ण पदक जीतने छल, २०१० मे ओ पहिल बेर [[भारतीय महिला पहलवान|पहलवान]] [[ओलम्पिक]] के लेल क्वालीफाई करि लेने अछि। २३ दिसम्बर २०१६ मे प्रदर्शित भेल [[हिन्दी]] भाषी [[दंगल (चलचित्र)|दंगल चलचित्र]] एही पर आधारित अछि ,जाहिमे एकर भूमिका [[फातिमा सना शेख]] निभेने अछि जबकि [[आमिर खान]] इनकर पिता आ प्रशिक्षक [[महावीर सिंह फोगाट]] कऽ भूमिका निभेने अछि।
==निजी जीवन आ परिवार==
==व्यवसाय==
==२००९ कमनवेल्थ कुश्ती चैम्पियनशिप==
==२०१० कमनवेल्थ खेल==
==ओलंपिक २०१२==
==२०१२ विश्व कुश्ती चैंपियनशिप==
==२०१२ एशियाली कुश्ती चैंपियनशिप==
==२०१३ कमनवेल्थ कुश्ती चैंपियनशिप==
==२०१५==
==लोकप्रिय संस्कृति==
==अन्य खिताब==
==सन्दर्भ सामग्रीसभ==
{{reflist}}
==बाह्य जडीसभ==
*[https://web.archive.org/web/20120622165708/http://sports.rediff.com/report/2010/oct/07/cwg-2010-delhi-wrestler-geeta-dedicates-gold-medal-to-dad.htm रेडिफ]
*[http://www.london2012.com/athlete/geeta-geeta-1084722/ लण्डन ओलम्पिक्स अफिसियल]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130402003752/http://www.london2012.com/athlete/geeta-geeta-1084722/ |date=2013-04-02 }}
==एहो सभ देखी==
mfzzj3rch4l3oujmv1g03bapdo2cm6d
मीका सिंह
0
22111
281615
268204
2026-10-20T03:50:27Z
InternetArchiveBot
10060
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
281615
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox musical artist
|name = मीका सिंह</br>Mika Singh
|background = solo_singer
|image = Mika singh iifa press conference.jpg
|birth_name = अमरीक सिंह
|alias = मिका सिंह
|birth_date = {{birth date and age|df=yes|1977|6|10}}<ref>{{Cite web |url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/mika-singh-happy-birthday-the-singer-turns-36/ |title=Archive copy |access-date=2016-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160721012133/http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/mika-singh-happy-birthday-the-singer-turns-36/ |archive-date=2016-07-21 |dead-url=yes}}</ref><ref name="koimoi">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://m.koimoi.com/singer/mika-singh |access-date=2016-12-26 |archive-date=2015-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150306045728/http://m.koimoi.com/singer/mika-singh |url-status=dead }}</ref>
|birth_place = [[पटना]], [[बिहार]]
|origin = पटना, बिहार
|genre = पप, पञ्जाबी, [[भाङ्गड़ा]], हिप हप<ref name="cbc.ca">{{Cite news|url=http://www.cbc.ca/arts/music/story/2007/11/02/bollywood-record.html|title=Bollywood recording star seeks out young Canadian producer|publisher=CBC|date=2 नवम्बर 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070703045949/http://www.cbc.ca/arts/music/story/2007/11/02/bollywood-record.html|archivedate=2007-07-03|access-date=2016-12-26|dead-url=no}}</ref>
|occupation = गायक, र्यापर, गीतकार
|years_active = १९९२-वर्तमान
|website = [http://www.mikasingh.in www.mikasingh.in]
}}
'''अमरीक सिंह''' (जन्म: १९७७ जुन १०) रङ्गमञ्च नाम '''मीका सिंह''' के नामसँ प्रसिद्ध अछि । मीका एक भारतीय पप गायक आ र्यापर छी । मीका सिंह हिन्दी, पञ्जाबी आ बङ्गाली चलचित्रसभमे अपन गायन प्रस्तुत केनए अछि । ओ एक बेहद लोकप्रिय पञ्जाबी गायक छी । ओ कयन [[बलिउड]] चलचित्रसभमे अपन गायनक जादु प्रस्तुत केनए अछि जाहिमे '''सिंह इज किङ''' आ '''जब वि मेट''' शामिल अछि ।
==जीवनी==
मीकाक जन्म [[भारत]]क [[बिहार]] राज्यक राजधानी [[पटना]]मे भेल अछि ।<ref>{{cite news|title=We Danced our heart out in Bollywood Showstoppers |url=http://www.digitalspy.co.uk/bollywood/news/a588914/shahid-kapoor-we-danced-from-our-hearts-at-bollywood-showstoppers.html |accessdate=8 August 2014 |newspaper=Digital Spy |date=8 August 2014}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.santabanta.com/bollywood/100442/thunderous-applause-in-delhi-for-the-remarkable-play-koi-baat-chale/ |title=Archive copy |access-date=2016-12-26 |archive-date=2020-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200124145644/http://www.santabanta.com/bollywood/100442/thunderous-applause-in-delhi-for-the-remarkable-play-koi-baat-chale/ |dead-url=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://spicystarsmumbai.com/thunderous-applause-in-delhi-for-the-remarkable-play-brought-by-ventom-network.html |title=Archive copy |access-date=2016-12-26 |archive-date=2017-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170731002245/http://spicystarsmumbai.com/thunderous-applause-in-delhi-for-the-remarkable-play-brought-by-ventom-network.html |url-status=dead }}</ref>
== सन्दर्भ सामग्रीसभ==
{{reflist}}
==बाह्य जडीसभ==
[[श्रेणी:जीवनी]]
[[श्रेणी:भारतीय पुरुष गायकसभ]]
qyt9vw7jwfiia25twwfmhwlurm970i6
कुशीनगर
0
24967
281603
133013
2026-10-19T17:43:47Z
SM7
152
clean-up
281603
wikitext
text/x-wiki
'''कुशीनगर''' [[उत्तर प्रदेश]]क उत्तरी-पूर्वी सीमान्त इलाकामे स्थित एक कस्बा एवं ऐतिहासिक स्थल छी। ई बौद्ध तीर्थ छी आ एतय [[गौतम बुद्ध]]क महापरिनिर्वाण भेल छल। कुशीनगर राष्ट्रीय [[राजमार्ग २८]] पर [[गोरखपुर]]सँ कोनो ५० किमी पुर्वमे स्थित अछि। महात्मा बुद्धक निर्वाण एतय भेल छल। एतय अनेक सुन्दर बौद्ध मन्दिरसभ अछि। एही कारणसँ ई एक अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटन स्थल सेहो अछि जतय मुख्यत: विश्वभरि कऽ बौद्ध तीर्थयात्री भ्रमणक लेल आवैत अछि। कुशीनगर कस्बाक आ पुर्व दिशा बढला पर लगभग २० किमी पश्चात बिहार राज्य आरम्भ भऽ जाइत अछि।
एतय बुद्ध स्नातकोत्तर महाविद्यालय, बुद्ध इण्टरमडिएट कालेज तथा अनेकौं छोट-छोट विद्यालय सेहो अछि। स्वयम् मे ई एक छोट कस्बा अछि जेकर पुर्वमे एक किमीक दूरी पर '''कसया''' नामक बड्का कस्बा अछि। कुशीनगरक आस-पासक क्षेत्र मुख्यत: कृषि-प्रधान अछि। जन-सामन्यक भाषा [[भोजपुरी]] अछि। एतय गेहूँ, धान, केतारी आदि मुख्य फसलसभ फलैत होइत अछि।
[[बुद्ध पूर्णिमा]]क अवसर पर कुशीनगरमे एक महिनाक मेला लगैत अछि। यद्यपि ई तीर्थ महात्मा बुद्धसँ सम्बन्धित अछि, मुद्दा आस-पासक क्षेत्र हिन्दू बाहुल्यता अछि।
==सन्दर्भ सामग्रीसभ==
{{reflist}}
==बाह्य जडीसभ==
==एहो सभ देखी==
* [[मायादेवी मन्दिर, लुम्बिनी|मायादेवी मन्दिर]]
avipb1eqk8m434jkguwpkjpi3ra9vps
281604
281603
2026-10-19T17:44:49Z
SM7
152
[[WP:HC|HotCat]] द्वारा +[[श्रेणी:उत्तर प्रदेशक शहरसभ]]; +[[श्रेणी:कुशीनगर जिला]]; +[[श्रेणी:बौद्ध धर्म]]
281604
wikitext
text/x-wiki
'''कुशीनगर''' [[उत्तर प्रदेश]]क उत्तरी-पूर्वी सीमान्त इलाकामे स्थित एक कस्बा एवं ऐतिहासिक स्थल छी। ई बौद्ध तीर्थ छी आ एतय [[गौतम बुद्ध]]क महापरिनिर्वाण भेल छल। कुशीनगर राष्ट्रीय [[राजमार्ग २८]] पर [[गोरखपुर]]सँ कोनो ५० किमी पुर्वमे स्थित अछि। महात्मा बुद्धक निर्वाण एतय भेल छल। एतय अनेक सुन्दर बौद्ध मन्दिरसभ अछि। एही कारणसँ ई एक अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटन स्थल सेहो अछि जतय मुख्यत: विश्वभरि कऽ बौद्ध तीर्थयात्री भ्रमणक लेल आवैत अछि। कुशीनगर कस्बाक आ पुर्व दिशा बढला पर लगभग २० किमी पश्चात बिहार राज्य आरम्भ भऽ जाइत अछि।
एतय बुद्ध स्नातकोत्तर महाविद्यालय, बुद्ध इण्टरमडिएट कालेज तथा अनेकौं छोट-छोट विद्यालय सेहो अछि। स्वयम् मे ई एक छोट कस्बा अछि जेकर पुर्वमे एक किमीक दूरी पर '''कसया''' नामक बड्का कस्बा अछि। कुशीनगरक आस-पासक क्षेत्र मुख्यत: कृषि-प्रधान अछि। जन-सामन्यक भाषा [[भोजपुरी]] अछि। एतय गेहूँ, धान, केतारी आदि मुख्य फसलसभ फलैत होइत अछि।
[[बुद्ध पूर्णिमा]]क अवसर पर कुशीनगरमे एक महिनाक मेला लगैत अछि। यद्यपि ई तीर्थ महात्मा बुद्धसँ सम्बन्धित अछि, मुद्दा आस-पासक क्षेत्र हिन्दू बाहुल्यता अछि।
==सन्दर्भ सामग्रीसभ==
{{reflist}}
==बाह्य जडीसभ==
==एहो सभ देखी==
* [[मायादेवी मन्दिर, लुम्बिनी|मायादेवी मन्दिर]]
[[श्रेणी:उत्तर प्रदेशक शहरसभ]]
[[श्रेणी:कुशीनगर जिला]]
[[श्रेणी:बौद्ध धर्म]]
m05pz5waxjnjcffr3miau7zsrkbk69y
म्यानह्याटन
0
30063
281616
280325
2026-10-20T04:01:05Z
InternetArchiveBot
10060
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
281616
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox settlement
<!--See Template:Infobox settlement for additional fields that may be available-->
<!--See the Table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage-->
<!-- Basic info ---------------->
|name = म्यानह्याटन<br>Manhattan
|official_name =
|other_name = न्यू योर्क काउन्टी<!-- Don't change without discussion -->
|native_name = <!-- if different from the English name -->
|nickname = '''द सिटी'''<ref name="ManhattanTheCity">{{cite web|url=http://gothamist.com/2012/05/21/do_you_refer_to_manhattan_as_the_ci.php|title=Do You Refer To Manhattan As "The City"?|date=May 21, 2012|publisher=Gothamist|author=Jen Carlson|accessdate=July 13, 2017|archive-date=October 25, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161025130428/http://gothamist.com/2012/05/21/do_you_refer_to_manhattan_as_the_ci.php|url-status=dead}}</ref>
|etymology = [[लेनेप भाषा|लेनेप]]: '''मन्ना-हाटा''' (अनगिन्ती पहाड़क टापु)
|settlement_type = [[न्यू योर्क]]क उपनगर
|total_type = <!-- to set a non-standard label for total area and population rows -->
|motto =
<!-- images and maps ----------->
|image_skyline = Above Gotham.jpg
|imagesize = 325
|image_caption = म्यानह्याटनक दृश्य
|image_flag = Flag of the Borough of Manhattan.svg
|flag_size = 150
|image_seal =
|seal_size = 150
|image_shield =
|shield_size =
|image_blank_emblem =
|blank_emblem_type =
|blank_emblem_size =
|image_map = New York City location Manhattan.svg
|mapsize = 300
|map_caption = न्यू योर्क शहरमे म्यानह्याटनक अवस्थिति
|pushpin_map = <!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map -->
|pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none -->
|pushpin_map_caption =
|pushpin_mapsize =
<!-- Location ------------------>
|subdivision_type = Country
|subdivision_name = {{nowrap|{{flag|United States}}}}
|subdivision_type1 = राज्य
|subdivision_name1 = {{flag|New York}}
|subdivision_type2 = काउन्टी
|subdivision_name2 = न्यू योर्क <small>(Coterminous)</small>
|subdivision_type3 = शहर
|subdivision_name3 = {{flag|New York City}}
<!-- Smaller parts (e.g. boroughs of a city) and seat of government -->
|seat_type =
|seat =
|parts_type =
|parts_style = <!--=list (for list), coll (for collapsed list), para (for paragraph format)
Default is list if up to 5 items, coll if more than 5-->
|parts = <!-- parts text, or header for parts list -->
|p1 =
|p2 = <!-- etc. up to p50: for separate parts to be listed-->
<!-- Politics ----------------->
|government_footnotes =
|government_type = [[Borough (New York City)]]
|leader_title = [[Borough President]]
|leader_name = [[Gale Brewer]] ([[New York State Democratic Committee|D]])<br />— ''(Borough of Manhattan)''
|leader_title1 = [[New York County District Attorney|District Attorney]]
|leader_name1 = [[Cyrus Vance Jr.]] ([[New York State Democratic Committee|D]])<br />— ''(New York County)''
|established_title = स्थापना
|established_date = १६२४
<!-- Area --------------------->
|area_magnitude =
|unit_pref = US
|area_footnotes = <ref name=CensusArea>[http://www2.census.gov/geo/docs/maps-data/data/gazetteer/county_sub_list_34.txt 2010 Census Gazetteer Files: New York County Subdivisions], [[United States Census Bureau]]. Accessed June 19, 2017.</ref>
|area_total_sq_mi = 33.58
|area_land_sq_mi = 22.83
|area_water_sq_mi = 10.76
|area_water_percent = 32
<!-- Elevation -------------------------->
|elevation_footnotes =
|elevation_m =
|elevation_ft =
|elevation_max_m =
|elevation_max_ft =
|elevation_min_m =
|elevation_min_ft =
<!-- Population ----------------------->
|population_as_of = २०१६
|population_footnotes =
|population_note =
|population_total = 1,643,734<ref name="USCensusEst2016">{{cite web|url=https://factfinder.census.gov/bkmk/table/1.0/en/PEP/2016/PEPANNRES/0500000US36061|title=Annual Estimates of the Resident Population: April 1, 2010 to July 1, 2016 Population Estimates – New York County, New York|publisher=[[United States Census Bureau]]|accessdate=June 11, 2017|archive-date=February 13, 2020|archive-url=https://archive.today/20200213114857/https://factfinder.census.gov/bkmk/table/1.0/en/PEP/2016/PEPANNRES/0500000US36061|dead-url=yes}}</ref>
|population_density_sq_mi = 71,998.9
|population_blank1_title = मूलवासी नाम
|population_blank1 = म्यानह्याटनाइट
<!-- General information --------------->
|timezone = इएसटी
|utc_offset = −०५:००
|timezone_DST = इडिटी
|utc_offset_DST = −०४:००
|coordinates = {{coord|40|43|42|N|73|59|39|W|region:US-NY|display=inline}}
|postal_code_type = जिप कोड
|postal_code = 100xx, 101xx
|area_code = २१२/६४६/३३२, ९१७ {{efn|मार्बल पहाड़मे क्षेत्र कोड ७१८, ३४७ आ ९२९ प्रयोग होइत अछि ।}}
|area_code_type = क्षेत्रीय कोड
|website = [http://manhattanbp.nyc.gov/ म्यानह्याटन नगर अध्यक्ष] <!--can be updated with general website for Manhattan if it becomes available-->
|footnotes =
}}
[[file:Hamilton Park, Jersey City.JPG|right|180px|thumb|न्यू जर्सीक ह्यमिल्टन पार्कस म्यानह्याटन.]]
'''म्यानह्याटन''' ({{IPAc-en|m|æ|n|ˈ|h|æ|t|ən|,_|m|ə|n|-}}) [[न्यू योर्क शहर]]क एक [[नगर]] छी । [[हडसन नदी]]क तट पर मुख्य रूपसँ '''म्यानह्याटन द्वीप''' पर स्थित, ई नगरक सीमा [[न्यू योर्क]] राज्यक '''न्यू योर्क प्रान्त''' नामक एक मूल प्रान्तक सीमाक समान अछि । एहिमे म्यानह्याटन द्वीप आ बहुत छोट-छोट समीपवर्ती द्वीप: रूजवेल्ट द्वीप, रन्डाल्स द्वीप, वार्ड्स द्वीप, गवर्नर्स द्वीप, लिबर्टी द्वीप, एलिस द्वीप<ref name="NJvNY">[http://caselaw.lp.findlaw.com/cgi-bin/getcase.pl?court=US&navby=case&vol=000&invol=120ORIG ''न्यू जर्सी बनाम न्यू योर्क'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050109083017/http://caselaw.lp.findlaw.com/cgi-bin/getcase.pl?court=US&navby=case&vol=000&invol=120ORIG |date=2005-01-09 }}, 523 यू.एस. 767 (1998). 04-01-2008 को पुनःप्राप्त.</ref> कऽ भाग, तथा यु थान्ट द्वीपक संग-संगे मार्बल हिल नामक ब्रोन्क्सक समिप मुख्य भूमिकें एक छोट भाग शामिल अछि । न्यू योर्कक मूल शहरक आरम्भ म्यानह्याटनक दक्षिणी छोर पर छल आ वर्ष १८९८ मे लगपासक प्रान्तसभ शामिल भेलाक कारण एकर विस्तार भेल छल । ई पाँच नगरसभमे सभसँ छोट मुदा सभसँ अधिक नगरीकृत नगर छी ।
न्यू योर्क प्रान्त, [[संयुक्त राज्य अमेरिका]]क सभसँ अधिक जनसङ्ख्या भेल प्रान्त छी आ संगे ई दुनियाक सभसँ बेसी घनत्व भेल जनसङ्ख्या भेल क्षेत्रसभमे सँ एक छी, जतय वर्ष २००८ मे जनसङ्ख्या १६,३४,७९५<ref name="2008 NY county est">{{cite web|url=http://quickfacts.census.gov/qfd/states/36/36061.html|title=New York County, New York|publisher=Quickfacts.census.gov|date=|accessdate=2009-05-30|archive-date=2009-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20090506191706/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/36/36061.html|dead-url=yes}}</ref> छल जकर निवास क्षेत्र २२.९६ वर्ग माइल (५९.४७ वर्ग किलोमिटर) छल, अर्थात एतय रहल जनसङ्ख्याक घनत्व ७१,२०१ व्यक्ति प्रति वर्ग माइल (२७,४८५ प्रति वर्ग किलोमिटर) छल । ई संयुक्त राज्य अमेरिकाक सभसँ धनीक प्रान्तसभमे सँ एक छी जतय वर्ष २००५ कऽ सर्वेक्षणक अनुसार [[निजी आय प्रति व्यक्ति|निजी आय '''प्रति व्यक्ति''']] १,००,००० डलरसँ अधिक छल ।<ref>{{cite web|url=http://www.bea.gov/regional/reis/drill.cfm?table=CA1-3&catable=CA1-3&lc=30&years=2005&rformat=display&areatype=LOCAL&sort=1|title=U.S. Bureau of Economic Analysis|publisher=Bea.gov|date=2009-04-23|accessdate=2009-05-30|archive-date=2007-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929124701/http://www.bea.gov/regional/reis/drill.cfm?table=CA1-3&catable=CA1-3&lc=30&years=2005&rformat=display&areatype=LOCAL&sort=1|dead-url=yes}}</ref> जनसङ्ख्याक आधारमे म्यानह्याटन न्यू योर्कक पाँच नगरसभमे सँ तेसर सभसँ पैग नगर छी ।
म्यानह्याटन संयुक्त राज्य अमेरिका आ दुनिया दुनूकें एक प्रमुख वाणिज्यिक, वित्तीय आ सांस्कृतिक केन्द्र छी ।<ref>बैरी, डैन. [http://www.nytimes.com/2001/10/11/nyregion/nation-challenged-new-york-new-york-carries-but-test-its-grit-has-just-begun.html "एक राष्ट्र ने चुनौती दी: न्यू योर्क में; न्यू योर्क जारी रखता है, लेकिन इसके धैर्य का परीक्षण अभी-अभी शुरू हुआ है"], ''[[द न्यू योर्क टाइम्स]]'', 11 अक्टूबर 2001. 30 जून 2009 को अभिगमित. "विश्व के वित्तीय केंद्र में एक गर्जन शून्य का निर्माण किया गया है।"</ref><ref>सोरेंटिनो, क्रिस्टोफर. [http://www.nytimes.com/2007/09/16/nyregion/thecity/16toug.html?pagewanted=2&_r=1 "जब वह सत्रह के थे"], ''द न्यू योर्क टाइम्स'', 16 सितम्बर 2007. 22 दिसम्बर 2007 को अभिगमित. "1980 में अभी भी विभिन्न डाउनटाउन क्रांतियों के पदचिह्नों के अवशेष थे जिसने न्यू योर्क के संगीत और कला को पुनर्जीवित कर दिया था और इसने म्यानह्याटन को उसी स्थित में रखा जिस स्थिति को उसने 1940 के दशक के बाद से दुनिया के सांस्कृतिक केंद्र के रूप में प्राप्त किया था।"</ref><ref>बुमिलर, एलिसाबेथ. [http://www.nytimes.com/1995/10/08/nyregion/pope-s-visit-cardinal-pope-s-important-ally-cardinal-shines-high-hierarchy.html "पोप की यात्रा: कार्डिनल; पोप के महत्वपूर्ण सहयोगी के रूप में, पदानुक्रम में कार्डिनल की चमक ज्यादा है"], ''द न्यू योर्क टाइम्स'', 8 अक्टूबर 1995. 18 दिसम्बर 2007 को अभिगमित. "संयुक्त राज्य अमेरिका की मीडिया और सांस्कृतिक केंद्र के आर्कबिशप के रूप में कार्डिनल ओ'कॉनर का कैथोलिक धर्माध्यक्षों के बीच असाधारण शक्ति है।"</ref> संयुक्त राज्य अमेरिकाक बहुतो पैग रेडियो, टेलिभिजन आ दूरसञ्चार कम्पनीसभ एहि ठाम अवस्थित अछि आर एकर संग-संगे बहुतो समाचार, पत्रिका, किताब आ अन्य मिडिया प्रकाशकसभ सेहो एहि ठाम रहल अछि । म्यानह्याटनमे बहुतो प्रसिद्ध स्थल, पर्यटन आकर्षण केन्द्र, सङ्ग्रहालय आ विश्वविद्यालय अछि । ई [[संयुक्त राष्ट्र]]क मुख्यालयसभक गृह सेहो छी । संयुक्त राज्य अमेरिकाक सभसँ पैग केन्द्रीय व्यावसायिक जिला म्यानह्याटनमे अवस्थित अछि, [[न्यू योर्क स्टक एक्सचेञ्ज]] आ [[नासड्याक|एनएएसडिक्यु]], दुनूकें कार्यस्थल अछि आ देशक सभसँ अधिक निगमित मुख्यालयसभक गृह अछि ।<ref>[http://www.demographia.com/db-cbd2000.pdf संयुक्त राज्य अमेरिका के केन्द्रीय व्यावसायिक जिलें], ''डेमोग्राफिया'' . 18-01-2009 को प्राप्त.</ref> ई न्यू योर्क शहर आ न्यू योर्क महानगरीय क्षेत्रक केन्द्र छी आ शहरक सरकारक पद तथा क्षेत्रक बहुत पैग भागकें रोजगार, व्यवसाय, आ मनोरञ्जन गतिविधिसभक पोषक स्थल छी । परिणामस्वरूप, न्यू योर्क शहरक अन्य नगरसभ, जेना - [[ब्रुकलाइन]] आ [[क्विन्स]]क निवासी अत्यधिक म्यानह्याटनक यात्राकें '''शहरक यात्रा''' कऽ रूपमे सन्दर्भित करैत अछि ।<ref>[http://www.barrypopik.com/index.php/new_york_city/entry/going_to_the_city_manhattan/ BarryPopik.com]</ref>
==व्युत्पत्ति==
म्यानह्याटन नामक शब्द मन्ना-हाटा सँ व्युत्पन्न भेल अछि जे रबर्ट जुएट नामक [[हेनरी हडसन]]क नाव हाल्व म्यान (अर्द्धचन्द्र)क एक अधिकारिक वर्ष १६०९ कऽ रोजनामचामे लिखल गेल छल ।<ref>[http://www.newsday.com/community/guide/lihistory/ny-history-hs216a1v,0,919043.story?coll=ny-lihistory-navigation रॉबर्ट जुएट के जर्नल का पूरा पाठ: न्यूयॉर्क की ऐतिहासिक सोसायटी के संग्रह से, द्वितीय श्रृंखला, 1841 लॉग बुक] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040616103037/http://www.newsday.com/community/guide/lihistory/ny-history-hs216a1v,0,919043.story?coll=ny-lihistory-navigation |date=2004-06-16 }}, ''[[न्यूज़डे]]'' . 16-05-2007 को प्राप्त.</ref> वर्ष सन् १६१० कऽ एक मानचित्र मरिसस नदी (बादमे [[हडसन नदी]] नाम देल गेल)कऽ पश्चिम आ पूर्व दुनु दिस, दु ठाम म्यानह्याटन नाम दर्शाबैत अछि । शब्द म्यानह्याटन कऽ अनुवाद [[लेनेप भाषा]]क अनुसार बहुतो पहाडीसभक द्वीप कऽ रूपमे कएल गेल अछि ।<ref name="Mannahatta">होलोवे, मार्गरिट. [http://www.nytimes.com/2004/05/16/nyregion/urban-tactics-i-ll-take-mannahatta.html "अर्बन टैक्टिक्स; आई'ल टेक मैन्नाहट्टा"], ''द न्यूयॉर्क टाइम्स'', 16 मई 2004, 30 जून 2009 को अभिगमित. "वह कल्पना कर सकता था जो कुछ हेनरी हडसन ने 1609 में देखा था जब वह मैन्नाहट्टा की यात्रा की थी, जिसका अर्थ लेनेप की बोली में संभवतः ''कई पहाड़ियों का द्वीप'' था।'''''''' ''</ref>
==इतिहास==
===औपनिवेशिक===
[[file:Peter Minuit portrait New Amsterdam 1600s light.jpg|thumb|right|180px|पीटर मिनुइट]]
[[File:Stad Amsterdam in Nieuw Nederland (City Amsterdam in New Netherland) Castello Plan 1660.jpg|thumb|सन् १६६० मे लोअर म्यानह्याटन, जखन ई न्यू एम्स्टर्डमक भाग छल । द्वीपक उपरी भाग दिसक पैग संरचना फोर्ट एम्स्टर्डम छी ।]]
उत्तर एहि मानचित्रमे दहिना बगल अछि ।]]
जे क्षेत्र एखन म्यानह्याट अछि, ओही ठाम लम्बा समयसँ [[लेनेप]]क निवास छल । १५२४ मे, डोङ्गी सभमे किछ लेनेप फ्लोरेन्सवासी गियोवानी डा वेर्राजनो सँ मिलल छल, जे न्यू योर्क बन्दरगाह दिससँ जेनिहार पहिल यूरोपीय अन्वेषक छल, मुदा ओ नैरोजक पछिला बन्दरगाहमे प्रवेश नै करि सकल.<ref>सुलीवान, डॉ॰ जेम्स. [http://www.usgennet.org/usa/ny/state/his/bk1/ch3/pt1.html "न्यूयॉर्क राज्य का इतिहास: प्रथम पुस्तक, तृतीय अध्याय"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081012091106/http://www.usgennet.org/usa/ny/state/his/bk1/ch3/pt1.html |date=2008-10-12 }}, यूएसजेननेट (USGenNet), 01-05-2007 को अभिगमित. "संतोषजनक सबूत है कि जियोवानी डा वेराज़नो ने 1524 में न्यूयॉर्क के बाहर के बंदरगाह की यात्रा की.</ref> हेनरी हडसनक यात्रा धरि ई क्षेत्रक मानचित्र नै छल, जे [[डच ईस्ट इन्डिया कम्पनी]]क लेल काम करनिहार एक अङ्ग्रेज छल ।<ref>{{cite book|title=New York: the World's Capital City, Its Development and Contributions to Progress|author=Rankin, Rebecca B., Cleveland Rodgers|publisher=Harper|year=1948}}</ref> हडसन अपन यात्राक समय १६०९ मे म्यानह्याट द्वीप आ ओहि ठाम रहनिहार देशी लोगसभक लग पहुँचल आ नदी, जकर नाम बादमे हुनकर नाम पर हडसन नदी रहल गेल ।
===अमेरिकी क्रान्ति आ प्रारम्भिक संयुक्त राज्य अमेरिका===
[[file:George_Washington_Statue_at_Federal_Hall.JPG|thumb|upright|जे.क्यू.ए. (J.Q.A.) वार्डक जर्ज वाशिङ्गटनक मूर्ति, ओही जगह जहिठाम प्रथम अमेरिकी राष्ट्रपतिक रूपमे वाशिङ्गटनक अभिषेक कएल गेल छल ।]]
१७६५ मे न्यू योर्क शहरमे ब्रिटिश शासनक सङ्गठित औपनिवेशिक विपक्ष अर्थात् तेरह उपनिवेश सभक स्टैम्प एक्ट काँग्रेस प्रतिनिधिसभक एक पूर्व पीठिका कs आयोजन कएल गेल। काँग्रेस द्वारा परिणामस्वरूप अधिकार आ शिकायतक घोषणा प्रस्तुत कएल गेल जे "प्रतिनिधित्वक बिना कोनो कराधान नै" कs नामसँ लोकप्रिय अवधारणा पर जोर देबsक लेल बहु उपनिवेशसभक एक प्रतिनिधि मन्डलक पहिल दस्तावेज छल। एहन सेहो पहिल बेर भेल छल जखन उपनिवेशसभ द्वारा एक एकीकृत राजनीतिक उद्देश्यक लेल सहयोग देनए छल आ कन्टिनेन्टल काँग्रेसक शुरुवात भेल जकर बहुत बर्षक बाद अनुशरण कएल गेल ।
===१९अम शताब्दी दिस वृद्धि===
न्यू योर्क एकटा आर्थिक केन्द्रक रूपमे अगाड़ी आएल, एकर पहिल कारण प्रथम [[कोष सचिव]]क रूपमे [[अलेक्जेन्डर हयामिल्टन]]क नीतिसभ आ प्रणालिसभ छल आर दोसर कारण १८२५ मे [[एरी सुरङ्ग]]क उद्घाटन छल, जहिमे अटलान्टिक बन्दरगाह कs [[मध्य-पश्चिमी संयुक्त राज्य अमेरिका]] आ क्यान्डाक विशाल कृषिगत बाजारसभ सँ जोड़ि देलक ।
[[file:Nast-Tammany.jpg|thumb|थोमस नैस्ट, लोकतन्त्रक हत्या केनिहार एक खतरनाक बाघक रूपमे टैमनीक भर्त्सना करैत अछि; बाघक छवी सँ समझाबsक प्रयास कएल गेल अछि ।]]
===२०अम शताब्दी===
[[file:Singer City Investing Hudson Terminal 1909.jpg|thumb|शहरक उपर नवनिर्मित सिङ्गर भवनक टावर, १९०९]]
[[file:Old timer structural worker2.jpg|thumb|१९३० मे एम्पायर स्टेट भवन क निर्माणक समय एहिक शीर्ष पर एकटा निर्माणकारी मजदूर.ओहिसँ नीचा आ ओहिक पाछा क्रिसलर भवन.]]
[[file:Manhattan from helicopter edit1.jpg|thumb|म्यानह्याटनक प्रतीकात्मक दृश्य जहिमे स्टयाचू अफ लिबर्टी, एलिस द्वीप, एम्पायर स्टेट भवन आ वर्ल्ड ट्रेड सेन्टर दिखाओल गेल अछि, मई २००१.]]
[[न्यू योर्क शहर उपमार्ग]]क निर्माण, जकर उद्घाटन [[१९०४]]मे भेल छल, ब्रूकलीनक अतिरिक्त तटसभक जका न्यू योर्क शहर कs एक-साथ बाधsमे मद्दत केलक ।<ref>चेस-डन, क्रिस्टोफर और मैनिंग, सुसैन. [http://www.irows.ucr.edu/research/citemp/ccr02/ccr02.htm "सिटी सिस्टम्स एण्ड वर्ल्ड-सिस्टम्स: फोर मिलेनिया ऑफ़ सिटी ग्रोथ एण्ड डिक्लाइन"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100716055607/http://irows.ucr.edu/research/citemp/ccr02/ccr02.htm |date=2010-07-16 }}, [[कैलिफोर्निया विश्वविद्यालय, रिवरसाइड]] इंस्टीट्युट फ़ॉर रिसर्च ऑन वर्ल्ड-सिस्टम्स. 17 मई 2007 को अभिगमित. "न्यूयॉर्क, जो 1925 तक लन्दन को मात देते हुए दुनिया का सबसे बड़ा शहर बन गया।.."</ref>
===११ सितम्बरक आक्रमण===
११ सितम्बर २००१ कऽ विमान अपहरण कएल गेल आ ओहिसँ वर्ल्ड ट्रेड सेन्टरक दुटा टावरसभ कऽ टक्कर मारि गेल जहिमे ३००० सँ अधिक लोगसभक मृत्यु भऽ गेल छल । [[वर्ल्ड ट्रेड सेन्टर ७]]क संग-संगे ई दुनु टावर सेहो ध्वस्त भऽ गेल, जहिमे आगि लागलाक कारणसँ एहिक ढहिसँ पहिने एकरा खाली कराऽ देल गेल छल ।
===एनवाइसीमे टेलिभिजन आ चलचित्र===
चलचित्र आ टीवी श्रृङ्खलाक एक स्थलक रूपमे अपन लोकप्रियताक कारण आधुनिक न्यू योर्क शहर सँ दुनिया भरिक बहुतो लोगसभ परिचित अछि । उल्लेखनीय टीवी उदाहरणसभमे किछ पुरस्कार प्राप्त केनिहार कार्यक्रम, जेनाकी - ''[[फ्रेन्ड्स]]'', ''[[३० रक]]'', ''[[CSI: NY]]'', ''[[सीनफेल्ड]]'', ''[[एनवाईपीडी (NYPD) ब्लू]]'', ''[[ल एण्ड अर्डर]]'', ''[[विल एण्ड ग्रेस]]'', ''[[स्पिन सिटी]]'', ''[[गसिप गर्ल]]'' आर ''[[सेक्स एण्ड द सिटी]]'', समाबेश अछि । उल्लेखनीय चलचित्र उदाहरणसभमे ''[[मिरेकल अन 34थ स्ट्रीट]]'', ''[[घोस्टबस्टर्स]]'', ''[[ग्रेम्लिङ्स २]]'', ''[[आईज वाइड शट]]'', ''[[Home Alone 2: Lost in New York]]'', ''[[क्लोवरफील्ड]]'' आर [[वूडी एलेन]]क चलचित्रमे सँ बहुतो चलचित्र, जेनाकि - ''[[एनी हल]]'', ''[[बनानाज]]'' आर ''म्यानह्याटन'', समाबेश अछि ।
==भूगोल==
[[file:NASA Manhattan.jpg|thumb|upright|सेन्ट्रल पार्क एहि उपग्रही छवीक केन्द्रमे द्रष्टव्य अछि। म्यानह्याटन पश्चिममे हडसन नदीसँ, उत्तरमे हार्लेम नदीसँ आ पूर्वमे ईस्ट नदीसँ घेरल अछि ।]]
म्यानह्याटनक निर्बाध रूपसँ [[डाउनटाउन]], [[मिडटाउन]] आ [[अपटाउन]]मे विभाजित कएल गेल जकर संग-संगे [[फिफ्थ एवेन्यू]], म्यानह्याटन कऽ एकर ईस्ट साइड आ वेस्ट साइडमे विभाजित करैत अछि । म्यानह्याटन द्वीप पश्चिममे [[हडसन नदी]] सँ आ पूर्वमे [[ईस्ट नदी]] सँ घेरल अछि । उत्तरमे [[हार्लेम नदी]], म्यानह्याटनक [[ब्रोक्स]] सँ आर संयुक्त राज्य अमेरिका की मुख्य भूमिसँ अलग करैत अछि । बहुतो छोट-छोट द्वीप सेहो म्यानह्याटन नगरक भू-भाग छी, जहिमे [[रन्डाल्स द्वीप]], [[वार्ड्स द्वीप]] आर ईस्ट नदीक [[रूजवेल्ट द्वीप]], तथा [[न्यूयॉर्क बन्दरगाह]]क दक्षिणमे [[गवर्नर्स द्वीप]] आ [[लिबर्टी द्वीप]] शम्म्लित अछि ।<ref name="Islands">[http://law.onecle.com/new-york/new-york-city-administrative-code/ADC02-202_2-202.html नगरों और तत्संबंधी सीमाओं में न्यूयॉर्क शहर की प्रशासनिक संहिता की धारा 2-202 विभाजन - नगरों और तत्संबंधी सीमाओं में विभाजन.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828185323/http://law.onecle.com/new-york/new-york-city-administrative-code/ADC02-202_2-202.html |date=2008-08-28 }}, लॉयर रिसर्च सेंटर. 16 मई 2007 को अभिगमित. "मैनहटन नगर न्यूयॉर्क प्रान्त नामक क्षेत्र से मिलकर बनेगा जिसमें आम तौर पर मार्बल हिल के नाम से जाने जाने वाले भूमि के उस भाग सहित और उन्नीस सौ चौरासी के कानूनों के अध्याय नौ सौ इकतीस के अनुसार सभी प्रयोजनों के लिए न्यूयॉर्क प्रान्त और मैनहटन नगर के भीतर भागों समेत और फिर मैनहटन द्वीप, गवर्नर्स द्वीप, बेडलोस द्वीप, एलिस द्वीप, फ्रैंकलिन डी. रूज़वेल्ट द्वीप, रंडाल्स द्वीप और ऑइस्टर द्वीप नामक द्वीप सहित शहर और राज्य के वे सभी भाग शामिल होंगे..."</ref>
[[file:NYC-GRID-1811.png|thumb|left|upright|आयुक्तक म्यानह्याटन कऽ ग्रिड योजनाक १८११ मे अपन जाइसँ किछ बर्ष पहिने १८०७ कऽ संस्करणक एक आधुनिक पुनःआरेख.सेन्ट्रल पार्क अनुपस्थित अछि ।]]
==समीपवर्ती प्रान्त==
* [[बर्गेन प्रान्त, न्यू जर्सी]]—पश्चिम/उत्तर-पश्चिम
* [[हडसन प्रान्त, न्यू जर्सी]]—पश्चिम/दक्षिण-पश्चिम
* ब्रोक्स प्रान्त, न्यू योर्क ([[द ब्रोक्स]])—उत्तर-पूर्व
* क्वीन्स प्रान्त, न्यू योर्क ([[क्वींस]])—पूर्व/दक्षिण-पूर्व
* किङ्गस प्रान्त, न्यू योर्क ([[ब्रूकलीन]])—दक्षिण/दक्षिण-पूर्व
* रिचमन्ड प्रान्त, न्यू योर्क ([[स्टेटन द्वीप]])—दक्षिण-पश्चिम
==राष्ट्रिय संरक्षित क्षेत्र==
* [[अफ्रीकी कब्रिस्तान राष्ट्रिय स्मारक]]
* [[कैसल क्लिन्टन राष्ट्रिय स्मारक]]
* [[सङ्घीय हउल राष्ट्रिय स्मारक]]
* [[सामान्य अनुदान राष्ट्रिय स्मारक]]
* [[गवर्नर्स द्वीप राष्ट्रिय स्मारक]]
* [[ह्यामिल्टन ग्रेन्ज राष्ट्रिय स्मारक]]
* [[लोअर ईस्ट साइड वासगृह राष्ट्रिय ऐतिहासिक स्थल]]
* [[स्टयाचू अफ लिबर्टी राष्ट्रिय स्मारक]] (भाग)
* [[थियोडोर रूजवेल्ट जन्मस्थान राष्ट्रिय ऐतिहासिक स्थल]]
==पड़ोसी क्षेत्र==
{{Main|Neighborhoods of New York City|List of Manhattan neighborhoods}}
म्यानह्याटनक बहुतो पड़ोसी क्षेत्रसभक नामकरण कोनो विशेष परम्पराक अनुसार नै भेल अछि । किछक वर्णन भौगोलिक दृष्टि सँ ([[अपर ईस्ट साइड]]), या जातीयताक दृष्टि सँ ([[चाइनाटाउन]]) कएल जाइत अछि । आर [[आदिवर्णिक शब्द]] छी, जनाकी - [[ट्राइ-बे-का]] ("TRIangle BElow CAnal Street" अर्थात् "नहरक सड़क कऽ नीचाक त्रिभुज" क आदिवर्णिक रूप) या [[सो-हो]] (""SOuth of HOuston" अर्थात्् हाउस्टिनक दक्षिणी क्षेत्र), या हालक विशिष्ट क्षेत्र [[नो-ल-इटा]] ("NOrth of Little ITaly" अर्थात् लघु इटलीक उत्तरी क्षेत्र).<ref>सेन्फ्ट, ब्रेट. [http://www.nytimes.com/1993/09/26/realestate/if-you-re-thinking-of-living-in-tribeca-families-are-the-catalyst-for-change.html "यदि आप इसमें/ट्राइ-बे-का में रहने के बारे में सोच रहे हैं; परिवार परिवर्तन के मुख्य स्रोत हैं"], ''द न्यूयॉर्क टाइम्स'', 26 सितम्बर 1993. 30 जून 2009 को अभिगमित. "परिवारों ने इस ट्राइऐंगल बिलो कैनाल स्ट्रीट में परिवर्तन के मुख्य स्रोत के रूप में वाणिज्य को पीछे छोड़ दिया है (हालांकि केवल ट्राइऐंगल ही यहां इसका दिल है: चैम्बर्स स्ट्रीट पर वेस्ट ब्रॉडवे को अपने उत्तर दिशा में कैनल के साथ मिलाने वाली हडसन स्ट्रीट) ... ७० कऽ दशक के मध्य के बिलकुल आरम्भ में कलाकारगण फैशनेबल सो-हो (साउथ ऑफ़ हाउस्टिन) से शरण लेने लगे."</ref>
[[file:Manhattan night view.jpg|thumb|म्यानह्याटन तटसँ रातिमे लोअर म्यानह्याटन, एफडीआर (FDR) ड्राइव आ ब्रूकलीन तट]]
==जलवायु==
[[file:Storm at Manhattan.jpg|thumb|मिडटाउन म्यानह्याटनमे वर्षा]]
हालांकि म्यानह्याटन ४१°उ कऽ अगल-बगल अवस्थित अछि, मुदा एहीठाम [[नम उपोष्णकटिबन्धीय जलवायु]] ([[कोप्पेन वर्गीकरण]] सीएफ़ए) पाओल जाइत अछि।<ref name="NYC climate"<ref name="NYC
climate">{{cite web|title=The Climate of New York|publisher=New York State Climate Office|url=http://nysc.eas.cornell.edu/climate_of_ny.html|accessdate=2007-03-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20080412104922/http://nysc.eas.cornell.edu/climate_of_ny.html|archive-date=2008-04-12|dead-url=yes}}</ref> शहरक तटीय स्थिति जाड़क समयमे तापमानक अन्तर्देशीय क्षेत्रसभक तुलनामे अपेक्षाकृत गर्म रहैत अछि आ बर्फक मात्राक सामान्य बनाकऽ राखमे मदद करैत अछि जकर वार्षिक औसत २५ सँ ३५ इन्च (६३.५ सँ ८८.९ सेमी) अछि।<ref name="NYC climate"/> न्यू योर्क शहर मौसमी ठण्डाक काल औसत रुपसँ २२० दिन धरि तुषार-मुक्त रहित अछि।<ref name="NYC climate"/> न्यू योर्क शहरमे वसन्त आ पतझड़क मौसम सौम्य होइत अछि, लेकिन गर्मिक मौसम बहुत गरम् आ आर्द्र होइत अछि आ एही मौसमक काल १८ सँ २५ दिन धरि दर्ज कएल गेल तापमानक मात्रा औसतन ९०°फा (32°सँ) या ओहुसँ अधिक अछि ।<ref name="NYC climate"/> शहरक दीर्घकालिक जलवायु स्वरुप, [[अटलान्टिक मल्टीडिकेडल असिलेशन (अटलान्टिक बहु-दशकीय दोलन)]] सँ प्रभावित अछि, जे अटलान्टिकक एक ७०-वर्षीय उष्मोत्पादक आ शीतलन चक्र छी जे क्षेत्रमे बिहाड़ि आ तटीय तूफानक आवृत्ति आ तीव्रताक प्रभावित करैत अछि ।<ref>{{cite web|author=Riley, Mary Elizabeth|title=Assessing the Impact of Interannual Climate Variability on New York City's Reservoir System|year=2006|publisher=Cornell University Graduate School for Atmospheric Science|url=http://ecommons.cornell.edu/bitstream/1813/2623/1/MER%20Thesis-new.pdf|format=PDF|accessdate=2009-06-29}}</ref>
==सरकार==
[[file:Municipal Building - New York City.jpg|thumb|upright|म्यानह्याटनक नगरपालिका भवन]]
[[file:Scott Stringer small.jpg|thumb|left|upright|स्कट स्ट्रिङ्गर, २००६]]
{{Main|Government of New York City}}
१८९८ मे न्यू योर्क शहरक समेकनक बादसँ म्यानह्याटन कs न्यू योर्क शहरक चार्टर द्वारा नियन्त्रित कएल जाइत अछि, जहिसँ १९८९ मे एहिक संशोधनक बादसँ एक शसक्त [[मेयर-परिषद् तन्त्र]]क व्यवस्था केनए अछि ।<ref>[http://www.abcny.org/pdf/Report%20on%20Ballot%20Proposals.pdf "2003 न्यू योर्क शहर चार्टर संशोधन आयोग के मतदान प्रस्ताव पर रिपोर्ट"] (पीडीएफ़ (PDF)), [[एसोसिएशन ऑफ़ द बार ऑफ़ द सिटी ऑफ़ न्यू योर्क]]. 11 मई 2007 को अभिगमित. "अधिकांश शहरों, जो निर्दलीय चुनाव प्रणाली का प्रयोग करते हैं, के विपरीत न्यू योर्क शहर में एक बहुत ही सशक्त मेयर प्रणाली और 1989 के चार्टर संशोधन के बाद एक उत्तरोत्तर शक्तिशाली शहर परिषद् है।"</ref> न्यू योर्क शहरक केन्द्रीकृत सरकार म्यानह्याटनमे सार्वजनिक शिक्षा, सुधारक संस्थानसभ, पुस्तकालयसभ, सार्वजनिक सुरक्षा, मनोरञ्जनक सुविधासभ, स्वच्छता, जल आपूर्ति आ कल्याण सेवासभक लेल उत्तरदायी अछि ।
==राजनीति==
बहुतो सार्वजनिक कार्यालयसभमे डेमोक्रेटिक पार्टीक अधिकार अछि । नगरमे पञ्जीकृत [[रिपब्लिकन]]सभक सङ्ख्या बहुत कम अछि जेकी निर्वाचक-मन्डलक मात्र लगभग १२% गठन करैत अछि । पञ्जीकृत रिपब्लिकनसभक सङ्ख्या केवल [[अपर ईस्ट साइड]] आ [[फाइनेन्सियल जिला]]क पड़ोसीमे निर्वाचक-मन्डलक २०% सँ अधिक अछि । एकटा पार्टीमे पञ्जीकृत लोग सभमेसँ ६६.१% पर [[डेमोक्रेट]]सभक अधिकार अछि । मतदातासभमे सँ २१.९% मतदाता असम्बद्ध (निर्दलीय) होइत छल ।<ref>ग्रोगन, जेनिफर. [http://web.jrn.columbia.edu/studentwork/election/2004/uptown_grogan01.asp चुनाव 2004—पंजीकरण सम्भावना रिकॉर्ड तादाद में वृद्धि], [[कोलंबिया यूनिवर्सिटी ग्रैजुएट स्कूल ऑफ़ जर्नलिज़्म]], 25 अप्रैल 2007 को अभिगमित. "22 अक्टूबर की समय-सीमा तक पंजीकृत मतदाताओं की कुल संख्या के लिए बोर्ड के आंकड़ों के अनुसार, मैनहटन में 11 लाख पंजीकृत मतदाता थे जिनमें से 727,071 डेमोक्रेट थे और 132,294 रिपब्लिकन थे जो 2000 के चुनाव से 26.7 प्रतिशत अधिक है जब 876,120 पंजीकृत मतदाता थे।"</ref>
म्यानह्याटनक चारि काँग्रेसी जिलामे विभाजित कएल गेल अछि, जहिमेसँ सभ जिलाक प्रतिनिधित्व डेमोक्रेटसभ द्वारा कएल जाइत अछि ।
==सङ्घीय प्रतिनिधित्व==
[[file:Farley PO jeh.JPG|thumb|जेम्स ए फर्ले डाकघर]]
[[संयुक्त राज्य अमेरिका डाक सेवा]] म्यानह्याटनक डाकघरसभक परिचालन करैत अछि । [[मिडटाउन म्यानह्याटन]]क [[जेम्स ए. फर्ले डाकघर]], न्यू योर्क शहरक मुख्य डाकघर छी ।<ref>[http://usps.whitepages.com/service/post_office/67234?p=1&s=NY&service_name=post_office&z=10001 "डाकघर स्थान - जेम्स ए फ़ार्ले."] ''[[यूनाइटेड स्टेट्स पोस्टल सर्विस.]]'' 5 मई 2009 को पुनःप्राप्त.</ref>
ई [[31स्ट स्ट्रीट]] आ [[33र्ड स्ट्रीट]]क बीच ४२१ [[ऐट्थ एवेन्यू]] पर अवस्थित अछि ।
डाकघर द्वारा मेल यातायात कम भेलाक कारण ९ मई २००९ सँ २४ घन्टाक निरन्तर सेवा प्रदान केनाए बन्द करि देलक । <ref>[http://www.silive.com/news/index.ssf/2009/04/new_york_citys_main_post_offic.html "न्यूयॉर्क शहर के मुख्य डाकघर की 24-घंटे सेवा बंद."] ''[[एसोसिएटेड प्रेस]]'' . शुक्रवार 17 अप्रैल 2009. 5 मई 2009 को पुनःप्राप्त.</ref>
==अपराध==
१९अम सताब्दीक मध्य शुरूमे, अपन मातृभूमिक गरीबी सँ बचाबsक चाह राखनिहार आप्रवासिसभक लेल संयुक्त राज्य अमेरिका एक चुम्बक बनि गेल । न्यू योर्कमे पहुँचलाक बाद, बहुतो नवाङगतुकसभ द्वारा [[ब्रडवे]] आ [[बोवरी]]क बीचक क्षेत्र आर [[न्यू योर्क सिटी हल]]क उत्तर-पूर्वमे स्थित [[फाइव पवाइन्ट्स]] पड़ोसीक [[बस्तिसभ]]क मैलामे अपन कदम चालि देलक । १८२० कs दशक धरि ई क्षेत्र बहुतो जुवाक अड्डा आ [["हाउसेस अफ इल रिप्यूट" (बदनाम मकान)]]क केन्द्र छल आ एकरा खतरनाक जगहक रूपमे जानल जाइत छल जहिठाम जेलासँ लोग डराइत छल । १८४२ मे, [[चार्ल्स डिकेन्स]] द्वारा क्षेत्रक दौरा भेल आ ओहिक रहन-सहनक भयानक दुर्दशा देखिक चकित रहि गेल ।<ref>क्रिस्टियानो, ग्रेगरी. [http://urbanography.com/5_points/ "द फाइव पॉइन्ट्स"], अर्बनोग्राफी. 16 मई 2007 को अभिगमित.</ref> ई क्षेत्र एतेक कुख्यात छल कि ई [[अब्राहम लिंकन]]क सेहो ध्यान खिचि लेनए छल, जिनका द्वारा १८६० मे अपन [[कूपर यूनियन एड्रेस]]सँ पहिने एहि क्षेत्रक दौरा केनए छल ।<ref>वाल्श, जॉन, [http://www.irish-society.org/Hedgemaster%20Archives/five_points.htm "द फाइव पॉइन्ट्स"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090511001820/http://www.irish-society.org/Hedgemaster%20Archives/five_points.htm |date=2009-05-11 }}, गार्डन शहर क्षेत्र का आयरिश सांस्कृतिक समाज, सितम्बर 1994. 16 मई 2007 को अभिगमित. "फाइव पॉइन्ट्स बस्ती इतनी बदनाम थी कि इसने उम्मीदवार अब्राहम लिंकन का ध्यान खींच लिया जिन्हें अपने कूपर यूनियन एड्रेस से पहले क्षेत्र का दौरा किया।"</ref> मुख्य रूपसँ आयरिश [[फाइव पाइन्ट्स ग्याङ्ग]] देशक प्रथम प्रमुख [[सङ्गठित अपराध]] संस्थासभमे सँ एक छल ।
[[file:Leslie five points new york 1885 3c22660v.jpg|thumb|१८८५ कs एक रेखाचित्रमे फाइव पवाइन्ट्स सँ होइत बस्तीक यात्रा]]
[[file:NYPD boat99pct.jpg|thumb|एक एनवाईपीडी (NYPD) नाव न्यू योर्क बन्दरगाह पर गश्त लगाबैत अछि]]
==जनसाङ्ख्यिकीय==
==स्थल-चिह्न आ वास्तुकला==
==शहर-दृश्य==
{{Wide image|NYC Top of the Rock Pano.jpg|1000px|<center> [[मिडटाउन म्यानह्याटन]]क उपरी भाग, जकाऽ जीई बिल्डिङ्गक अवलोकन सँ देखल गेल अछि । </center>}}
{{Wide image|Upper and Middle Manhattan.jpg|1000px|<center> जर्सी सिटीसँ देखाई देबऽ बाला ऊपरी म्यानह्याटन आ मिडटाउन म्यानह्याटनक उपरी भाग</center>}}
{{Wide image|NYC Panorama edit2.jpg|1000px|<center> म्यानह्याटन उपरी भागक प्यानोरमा, जेहन होबोकेन, न्यू जर्सी सँ पूर्वक दिस देख रहल अछि ।</center>}}
==अर्थव्यवस्था==
==संस्कृति==
==खेल==
==मिडिया==
==आवासन==
==आधारभूत सुविधासभ==
==परिवहन==
==जनोपयोगी सेवासभ==
==शिक्षा==
== टिप्पणीसभ ==
{{Notelist}}
== सन्दर्भ सामग्रीसभ ==
{{Reflist|30em}}
==बाह्य जडीसभ==
{{Commonscat|Manhattan|म्यानह्याटन}}
{{Wikivoyage|Manhattan|म्यानह्याटन}}
[[श्रेणी:न्यू योर्क शहरक नगरसभ]]
[[श्रेणी:न्यू योर्क शहरक द्वीपसभ]]
7fzqf4kamqnt9r1zhvv1uqs4h9z1q7l
बोरोबुदुर
0
36037
281614
281544
2026-10-20T03:17:50Z
InternetArchiveBot
10060
Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
281614
wikitext
text/x-wiki
{{अनुवाद}}
{{काम जारी}}
{{Infobox building
| image=File:Borobudur Temple.jpg
| caption= युनेस्को [[विश्व सम्पदा क्षेत्र]] बोरोबुदुर
| name=बोरोबुदुर<br>Borobudur
| map_type=Indonesia Java
| map_caption = जाभाकें नक्सा
| map_size=220
| latitude=-7.608
| longitude=110.204
| coordinates_display=x
| coordinates_format=dms
| location_town=मगेलाङकें निकट, [[मध्य जाभा]]
| location_country=इन्डोनेसिया
| architect=[[गुनाधर्मा]]
| client=[[शैलेन्द्र राजवंश|शैलेन्द्र]]
| engineer=
| construction_start_date=
| completion_date=सन् ८२५
| date_demolished=
| cost=
| structural_system=
| style=[[स्तूप]] आ [[इन्डोनेसियामे चण्डी|चण्डी]]
| size=
|footnotes = {{designation list | embed=yes
| designation1=WHS
| designation1_offname = बोरोबुदुर टेम्पल क्षेत्र
| designation1_date = १९९१ <small>(१५हम् [[विश्व धरोहर समिति|शत्र]]मे)</small>
| designation1_type = सांस्कृतिक
| designation1_criteria = i, ii, vi
| designation1_number = [http://whc.unesco.org/en/list/592 ५९२]
| designation1_free1name = राष्ट्र
| designation1_free1value = इन्डोनेसिया
| designation1_free2name = क्षेत्र
| designation1_free2value = [[एसियाक विश्व सम्पदा क्षेत्रसभक सूची|एसिया-प्रशान्त]]
}}
}}
'''बोरोबुदुर विहार''' अथवा '''बरबुदुर''' [[इन्डोनेसिया]]क [[मध्य जाभा]] प्रान्तक मगेलाङ नगरमे अवस्थित सन् ७५०-८५० कऽ मध्य निर्मित [[महायान]] [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]] [[विहार]] छी। ई वर्तमान समयमे संसारक सभ सँ पैग बौद्ध [[विहार]] छी। छः वर्गाकार चबुतरा पर बनल ई बौद्ध विहारमे तीन टा चबुतराकें उपरी भाग वृत्ताकार अछि। ई २,६७२ [[उभरल नक्कासी|उच्चावचो]] आ ५०४ बुद्ध प्रतिमासभ सँ सुसज्जित अछि।<ref name="p35-36" /> एकर केन्द्रमे अवस्थित प्रमुख गुम्बदक चारो दिस [[स्तूप]]वला ७२ बुद्ध प्रतिमा अछि। ई विश्वक सभ सँ पैग<ref name="Guiness">
{{cite web| url=http://www.guinnessworldrecords.com/records-3000/largest-buddhist-temple/| title=Largest Buddhist temple |trans-title=सभ सँ पैग बौद्ध विहार| publisher=गिनिज वर्ल्ड रिकर्ड्स|work=[[गिनिज वर्ल्ड रिकर्ड्स]]| accessdate=५ नवम्बर २०१४ | language = en}}</ref><ref name="JakartaPost1">{{cite web| url=http://www.thejakartapost.com/news/2012/07/04/guinness-names-borobudur-world-s-largest-buddha-temple.html| title=Guinness names Borobudur world’s largest Buddha temple| trans-title=गिनिजद्वारा बोरोबुदुरकें विश्वक सभ सँ पैग मन्दिरक रूपमे नामित केलक| author=पुर्नमो सिसवोपरासतजो| date=४ जुलाई २०१२ <!-- , 4:50 PM -->| publisher=द जकार्ता पोस्ट| accessdate=५ नवम्बर २०१४| language=en| archive-date=2014-11-05| archive-url=https://web.archive.org/web/20141105191424/http://www.thejakartapost.com/news/2012/07/04/guinness-names-borobudur-world-s-largest-buddha-temple.html| dead-url=yes}}</ref> आ विश्वक महानतम् बौद्ध मन्दिरसभमे सँ एक छी।<ref name="unesco-whc">{{cite web| url=http://whc.unesco.org/en/list/592| title=Borobudur Temple Compounds |trans-title=बोरोबुदुर मन्दिर प्रशमन| publisher=[[युनेस्को]]| work=[[युनेस्को विश्व सम्पदा क्षेत्र]]| accessdate=५ नवम्बर २०१४ | language = en}}</ref>
एकर निर्माण ९अम शताब्दीमे [[शैलेन्द्र राजवंश]]क कार्यकालमे भेल छल। विहारक बनावट जाभाई बुद्ध स्थापत्यकलाकें अनुरूप अछि जे इन्डोनेसियाई स्थानीय पन्थक पूर्वज पूजा आ बौद्ध अवधारणा [[निर्वाण]]क मिश्रित रूप छी।<ref name="unesco-whc"/> विहारमे [[गुप्त राजवंश|गुप्त]] कलाकें प्रभाव सेहो देखल जा सकैत अछि। ई विहारमे [[भारत]]क क्षेत्रीय प्रभावकें दर्शावैत अछि मुदा विहारमे स्थानीय कलाकें दृश्य आ तत्व पर्याप्त मात्रामे सम्मिलित अछि जे बोरोबुदुरकें अद्वितीय रूप सँ इन्डोनेसियाई निगमित करैत अछि।<ref>{{cite web |url=http://www.indonesia.travel/en/destination/233 |title=Borobudur : A Wonder of Indonesia History |trans-title=बोरोबुदुर: इन्डोनेसियाकें इतिहासक एक आश्चर्य |author= |date= |work= |publisher=इन्डोनेसिया यात्रा |accessdate=६ नवम्बर २०१४ | language = en}}</ref><ref>{{cite book |url=http://books.google.co.in/books?id=9jb364g4BvoC&pg=PA171&lpg=PA171&dq=gupta+empire+architecture+indonesia+borobudur&source=bl&ots=4JScyTgiAX&sig=dJXRAZe-pFMtUR-lBA2fm39BX2U&hl=en&sa=X&ei=z4V9T7-gHcK3rAflyqSBDQ&ved=0CEwQ6AEwAw#v=onepage&q=gupta%20empire%20architecture%20indonesia%20borobudur&f=false |title=Buddhist Architecture |trans-title=बौद्ध स्थापत्यकला |author=ली हू फौक |date=अप्रैल २०१० |work= |publisher=ग्राफिकल |accessdate=६ नवम्बर २०१४ | language = en}}</ref> ई स्मारक [[गौतम बुद्ध]]क एक पूजास्थल आ बौद्ध [[तीर्थ]]स्थल छी। तीर्थस्थलक यात्रा ई स्मारकक नीचा सँ आरम्भ होएत अछि आ स्मारककें चारो दिस रहल [[बौद्ध ब्रह्माडिकी]]कें तीन प्रतीकात्मक स्तरसभ [[कामधातु]] (इच्छाकें दुनिया), [[रूपध्यान]] (रूपसभक दुनिया) आ [[अरूपध्यान]] (निराकार दुनिया) सँ होएत शीर्ष पर पहुँचैत अछि। स्मारकमे सीढ़िसभक विस्तृत व्यवस्था आ गलीसभक सङ्ग १४६० कथा उच्चावचो आ [[स्तम्भवेष्टन|स्तम्भवेष्टनसभ]] सँ तीर्थयात्रीसभक मार्गदर्शन होएत अछि। बोरोबुदुर विश्वमे बौद्ध कलाकें सभ सँ विशाल आ पूर्ण स्थापत्य कलासभमे सँ एक छी।<ref name="unesco-whc"/>
साक्ष्यसभक अनुसार बोरोबुदुर मन्दिरक निर्माण कार्य ९अम शताब्दीमे आरम्भ भेल आ १४अम शताब्दीमे जाभामे हिन्दू राजवंशक पतन आ जाभाई लोकद्वारा इस्लाम अपनेलाक बाद एकर निर्माण कार्य बन्द भेल छल।<ref name="Soekmono4" /> एकर अस्तित्वकें विश्वस्तर पर ज्ञान सन् १८१४ मे [[सर थोमस स्ट्यामफोर्ड र्याफल्स]]द्वारा आनल गेल आ एकर बाद जाभाकें ब्रिटेनक शासकद्वारा काजसभ आगा बढ़ाएल गेल। बोरोबुदुरकें एकर बाद कयन बेर मरम्मत करि संरक्षित रखवाक काज कएल गेल। एकर सभ सँ बेसी मरम्मत, युनेस्कोद्वारा एकरा विश्व सम्पदा क्षेत्रक रूपमे सूचीबद्द करलाक बाद सन् १९७५ सँ सन् १९८२ कऽ मध्य इन्डोनेसिया सरकार आ [[युनेस्को]]द्वारा कएल गेल।<ref name="unesco-whc"/>
बोरोबुदुर एखनो तीर्थयात्रीसभक लेल खुला अछि आ वर्षमे एक बेर [[वैशाख पूर्णिमा]]क दिन इन्डोनेसियामे रहल बौद्ध धर्मावलम्बी स्मारकमे उत्सव मनवैत अछि। बोरोबुदुर इन्डोनेसियाक सभ सँ अधिक भ्रमण कएल जाएवला पर्यटन स्थल छी।<ref>{{cite book | last = | first = | authorlink = |author2= | title =Indonesia |trans-title=इन्डोनेसिया | publisher =लोनली प्लैनेट पब्लिकेशन्स प्राइवेट लिमिटेड |date=नवम्बर २००३ | location =मेलबोर्न | pages =२११–२१५ | url =https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4| doi = | isbn = 1-74059-154-2 | author = मार्क इलियट ...}}</ref><ref name="Hampton2004" /><ref name="Sedyawati1997" />
==शब्द व्युत्पत्ति==
[[File:Borobudur-Nothwest-view.jpg|thumb|400px|left|उत्तर-पश्चिम सँ [[इन्डोनेसियामे चण्डी|चण्डी]] बोरोबुदुरक दृश्य, स्मारककें [[कराङ्गतेङ्गाह शिलालेख]] आ [[त्री तेपुसन शिलालेख|त्री तेपुसन शिलालेखसभ]]मे उल्लेख भेटैत अछि।]]
इन्डोनेसियामे प्राचीन मन्दिरसभक [[इन्डोनेसियामे चण्डी|चण्डी]]क नाम सँ पुकारल जाएत अछि अतः बोरोबुदुर मन्दिरकें कयन बेर '''चण्डी बोरोबुदुर''' सेहो कहल जाएत अछि। चण्डी शब्द सेहो शिथिलतः प्राचीन बनावटसभ जका द्वार आ स्नान सँ सम्बन्धित रचनासभक लेल प्रयुक्त होएत अछि।<ref name="Soekmono13" /> यद्यपि बोरोबुदुर शब्दक मूल अस्पष्ट अछि तथा इन्डोनेसियाक प्रमुख प्राचीन मन्दिर ज्ञात नै अछि। बोरोबुदुर शब्द सर्वप्रथम सर थोमर र्याफल्सक पुस्तक 'जाभाकें इतिहास'मे प्रयुक्त भेल छल।<ref name="Raffles1814">{{cite book|title=[[द हिस्ट्री अफ जाभा (१८१७ पुस्तक)|द हिस्ट्री अफ जाभा]] |author=थोमस स्ट्यामफोर्ड र्याफल्स |authorlink= स्ट्यामफोर्ड र्याफल्स |year=१८१७ |edition=१९७८ |isbn=0-19-580347-7|publisher=अक्सफोर्ड युनिभर्सिटी प्रेस | language = en }}</ref> र्याफल्स बोरोबुदुर नामक एक स्मारकक बारेमे लेखन केनए छल मुदा ई नामक एकर पुरान कोनो दस्तावेज उपलब्ध नै अछि।<ref name="Soekmono13">Soekmono (1976), पृष्ठ १३</ref> मात्रे [[प्राचीन जाभा]] [[तालपत्र]] एहि दिस सङ्केत करैत अछि की ई स्मारकक नाम '''बुदुर''' पवित्र बौद्ध पूजास्थल '''नगरकरेतागमा'''कें कहल जाएत अछि। ई तालपत्र [[मजापहित साम्राज्य|मजापहित]] राजदरबारी आ बौद्ध विद्वान [[मपु प्रपञ्चा]]द्वारा सन् १३६५ मे लिखल गेल छल।<ref name="moens" />
किछ मतसभक अनुसार '''बोरोबुदुर''', नाम '''बोरे-बुदुर''' कऽ अपभ्रंश रूप छी जे र्याफल्सद्वारा अङ्ग्रेजी व्याकरणमे लिखल गेल छल जकर अर्थ '''बोरे''' गामक निकटवर्ती '''बुदुरक मन्दिर''' छल; अधिकांश चण्डीसभक नामकरण निकटवर्ती गामसभक नाम पर भेल अछि। यदि ओकरा [[जाभा भाषा]]क अनुरूप समझल जाए तँ स्मारकक नाम '''बुदुरबोरो''' होना चाही/ र्याफल्स एहो सुझाव देलक की '''बुदुर''' सम्भवतः आधुनिक जाभा भाषाक शब्द बुद्ध सँ बनल अछि ― '''प्राचीन बोरो'''।<ref name="Soekmono13" /> ओना तँ अन्य पुरातत्त्ववेत्तासभक अनुसार नाम ('बुदुर') कऽ दोसर घटक जाभा भाषा छी जे शब्द 'भूधारा' ('पहाड़') सँ बनल अछि।<ref name="casparis" />
अन्य सम्भावित शब्द-व्युत्पतियसभक अनुसार 'बोरोबुदुर' संस्कृत शब्द 'विहार बुद्ध उहर' कऽ लिखल गेल रूप '''बियरा बेदुहुर''' कऽ स्थानीय जाभा सरलीकृत अपभ्रष्ट उच्चारण छी। शब्द '''बुद्ध-उहर''' कऽ अर्थ '''बुद्धक नगर''' भऽ सकैत अछि जबकि अन्य सम्भावित शब्द '''बेदुहुर''' प्राचीन जाभा भाषाक शब्द छी जे आई धरि [[बाली भाषा|बली शब्दावली]]मे मौजूद अछि जकर अर्थ एक 'उच्च स्थान' होएत अछि जे स्तम्भ शब्द 'धुहुर' अथवा 'लुहुर' (उच्च) सँ बनल अछि। एकर अनुसार बोरोबुदुरक अर्थ उच्च स्थान अथवा पहाड़ी इलाकामे [[बुद्ध]]क [[विहार]] (मट्ठ) सँ अछि।<ref>{{cite web | title=Borobudur | trans-title=बोरोबुदुर | url=http://ina.indonesia.nl/index.php/pariwisata/356-borobudur | date=२१ दिसम्बर २०१२ | publisher=हेगमे इन्डोनेसियाई दूतावास | language=id | accessdate=६ नवम्बर २०१४ | archive-date=2014-11-06 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141106221222/http://ina.indonesia.nl/index.php/pariwisata/356-borobudur | dead-url=yes }}</ref>
धार्मिक बौद्ध इमारतक निर्माण आ उद्घाटन—सम्भवतः बोरोबुदुरक सम्बन्धमे— दुई शिलालेखसभमे उल्लिखित अछि। ई दुनू शिलालेखसभ [[तमाङ्गङ रिजेन्सी]] सँ प्राप्त भेल छल। सन् ८२४ सँ दिनाङ्कित [[कराङ्गतेङ्गाह शिलालेख]]क अनुसार [[समरतुङ]]क पुत्री [[प्रमोदवर्धिनी]]द्वारा 'जिनालया' (ओ लोकसभक क्षेत्र जे सांसारिक इच्छा आ अपन आत्मज्ञान पर विजय प्राप्त करि लेने होए) नामक धार्मिक इमारतक उद्घाटन केनए छल। सन् ८४२ सँ दिनाङ्कित [[त्री तेपुसन शिलालेख]]क 'सीमा' मे उल्लिखित अछि कि श्री कहुलुन्नण (प्रमोदवर्धिनी) द्वारा 'भूमिसम्भार' नामक 'कमूलान'कें धन आ रखरखाव सुनिश्चित करवाक लेल भूमि (कर-रहित) प्रदान केनए छल।<ref>{{cite book | author= डा॰ (श्रीमति) आर सोक्मोनो,| title= Pengantar Sejarah Kebudayaan Indonesia 2 |trans-title=पेङ्गङ्तार सेजराह केबुदयान इन्डोनेसिया २ |edition =दोसर | publisher = पेनेरबिट कनिसियस | date= १९७३, पाँचम् पुनर्मुद्रित संस्करण १९८८ | location =योग्यकर्ता | page =४६ }}</ref> 'कमूलान', 'मुला' शब्दक रूपमे अछि जकर अर्थ 'उद्गम स्थल' होएत अछि, [[पूर्वज|पूर्वजसभ]]क यादमे एक धार्मिक स्थल जे सम्भवतः शैलेन्द्र राजंवश सँ सम्बन्धित अछि। कसपरिसक अनुसार बोरोबुदुरक मूल नाम 'भूमि सम्भार सुधार' अछि जे एक संस्कृत शब्द छी आ एकर अर्थ [[बोधिसत्व]]क दस चरणसभक संयुक्त 'गुणसभक पहाड़' छी।<ref>{{cite web |last=वलुबी |first= |title=Borobudur: Candi Berbukit Kebajikan |trans-title=बोरोबुदुर: चण्डी बेरबुकित केबाजीकाण |publisher= |date= |url=http://www.walubi.or.id/waisak2004/Borobudur%20-%20Candi%20Berbukit%20Kebajikan.shtml |doi= |pages= |language=en |access-date=2014-11-06 |archive-date=2013-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130510142025/http://www.walubi.or.id/waisak2004/Borobudur%20-%20Candi%20Berbukit%20Kebajikan.shtml |dead-url=yes }}</ref>
== स्थान ==
=== तीन मंदिर ===
[[File:Borobudur_Map_hi.svg|thumb|right|380px|एक सीधी रेखा में स्थित तीन बौद्ध मंदिर – बोरोबुदुर, पावोन और मेंदुत।]]
बोरोबुदुर योग्यकर्ता से लगभग 40 किलोमीटर (25 मील) दूर, एवं सुरकर्ता से 86 किलोमीटर (53 मील) दूर स्थित है। यह दो जुड़वां ज्वालामुखियों, सुंदोरो-सुम्बिंग और मेर्बाबू-मेरापी एवं दो नदियों प्रोगो और एलो के बीच एक ऊंचा क्षेत्र पर स्थित है। स्थानीय मिथक के अनुसार, केडू मैदान के रूप में जाना जाने वाला यह क्षेत्र जाभा के "पवित्र" स्थलों में से एक है और इस क्षेत्र की उच्च कृषि उर्वरता के कारण इसे "''द गार्डन ऑफ़ जाभा''" यानी "जाभा का बगीचा" भी कहा जाता है।<ref name="p1">Soekmono (1976), पन्ना नंबर 1.</ref> 20वीं सदी में मरम्मत कार्य के दौरान यह पाया गया कि इस क्षेत्र के तीनो बौद्ध मंदिर, बोरोबुदुर, पावोन और मेंदुत, एक सीधी रेखा में स्थित हैं। <ref name="krom">{{cite book| author=एन जे क्रोम| title=बोरोबुदुर, आर्कियोलॉजिकल डिस्क्रिप्शन| year=1927| publisher=निजहॉफ| location=The Hague| url=http://www.borobudur.tv/mendut_borobudur.htm| accessdate=17 अगस्त 2008| archivedate=2008-08-17| archiveurl=https://web.archive.org/web/20080817055309/http://borobudur.tv/mendut_borobudur.htm}}</ref> ऐसा माना जाता है कि तीनों मंदिर किसी रस्म प्रक्रिया से जुड़े थे, हालांकि प्रक्रिया क्या थी, यह अज्ञात है। <ref name="moens">{{cite journal |title=Barabudur, Mendut en Pawon en hun onderlinge samenhang (''Barabudur, Mendut and Pawon and their mutual relationship'') |author=J. L. Moens |year=1951 |quote=trans. by Mark Long |url=http://www.borobudur.tv/Barabudur_Mendut_Pawon.pdf |journal=Tijdschrift voor de Indische Taai-, Land- en Volkenkunde |publisher=Het Bataviaasch Genootschap van Kunsten en Wetenschappen |pages=326–386 |format=PDF |access-date=2014-11-06 |archive-date=2007-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070810210020/http://www.borobudur.tv/Barabudur_Mendut_Pawon.pdf |dead-url=yes }}</ref>
=== प्राचीन झील ===
बोरोबुदुर का निर्माण [[समुद्र तल]] से {{convert|265|m|ft|abbr=on}} की ऊंचाई पर एक चट्टान पर, एक सूखे झील की सतह से {{convert|15|m|ft|abbr=on}} ऊपर किया गया था।<ref name="Murwanto">{{cite journal|author=Murwanto, H.; Gunnell, Y; Suharsono, S.; Sutikno, S. and Lavigne, F|title=Borobudur monument (Java, Indonesia) stood by a natural lake: chronostratigraphic evidence and historical implications|journal=The Holocene|issue=3|year=2004|pages=459–463|doi=10.1191/0959683604hl721rr|volume=14}}</ref> इस प्राचीन झील के अस्तित्व का मुद्दा 20वीं सदी में पुरातत्वविदों के बीच गहन चर्चा का विषय था। 1931 में, एक डच कलाकार एवं हिंदू और बौद्ध वास्तुकला विद्वान, डब्ल्यू॰ ओ॰ जे॰ नियूवेनकैम्प द्वारा विकसित सिद्धांत के अनुसार केडू प्लेन प्राचीन काल में एक झील हुआ करता था और बोरोबुदुर शुरू में इसी झील पर तैरते एक कमल के फूल की अभिवेदना थी। <ref name="casparis">J.G. de Casparis, "The Dual Nature of Barabudur", in Gómez and Woodward (1981), page 70 and 83.</ref>
==इतिहास==
===निर्माण===
[[File:Borobudur as Pilgrimage Site Painting by Hooijer c1910s.jpg|thumb|300px|right|जी॰बी॰ हुइगर की चित्रकारी (c. १९१६—१९१९) जिसमें बोरोबुदुर के उमंग के समय का दृश्य बनाया गया है।]]
इसका कोई लिखित अभिलेख नहीं है जो बोरोबुदुर के निर्माता अथवा इसके प्रयोजन को स्पष्ट करे।<ref name="Soekmono9">Soekmono (1976), पृष्ठ ९</ref> इसके निर्माण का समय मंदिर में [[प्रस्तर उत्कीर्णक|उत्कीर्णित]] उच्चावचों और ८वीं तथा ९वीं सदी के दौरान शाही पात्रों सामान्य रूप से प्रयुक्त अभिलेखों की तुलना से प्राकल्लित किया जाता है। बोरोबुदुर सम्भवतः ८०० ई॰ के लगभग स्थापित हुआ।<ref name="Soekmono9" /> यह मध्य जाभा में शैलेन्द्र राजवंश के शिखर काल ७६० से ८३० ई॰ से मेल खाता है।<ref>Miksic (1990)</ref> इस समय यह [[श्रीविजय राजवंश]] के प्रभाव में था। इसके निर्माण का अनुमानित समय ७५ वर्ष है और निर्माण कार्य सन् ८२५ के लगभग [[समरतुंग]] के कार्यकाल में पूर्ण हुआ।<ref name="Dumarcay">Dumarçay (1991).</ref><ref>{{cite book|title= Early Kingdoms of the Indonesian Archipelago and the Malay Peninsula |trans-title=इन्डोनेशियाई द्वीपसमूह और मलय प्रायद्वीप के प्रारंभिक राज्य | author=पॉल मिशेल मुनोज़| publisher=दीदियर मिलेट | year=२००७ | isbn= 981-4155-67-5| page=१४३ | location=सिंगापुर | language = en}}</ref>
[[जाभा (द्वीप)|जाभा]] में हिन्दू और बौद्ध शासकों के समय में भ्रम की स्थिति है। शैलेन्द्र राजवंश को बौद्ध धर्म के कट्टर अनुयायी माना जाता है यद्यपि सोजोमेर्टो में प्राप्त पत्थर शिलालेखों के अनुसार वो हिन्दू थे।<ref name="Dumarcay" /> यह वो समय था जब विभिन्न हिन्दू और बौद्ध स्मारकों का केदु मैदानी इलाके के निकट मैदानी और पहाड़ी क्षेत्रों में निर्माण हुआ। बोरोबुदुर सहित बौद्ध स्मारकों की स्थापना लगभग उसी समय हुई जब हिन्दू [[शिव]] [[प्रमबनन]] मंदिर का निर्माण हुआ। ७२० ई॰ में शैव राजा [[संजय (माताराम)|संजय]] ने बोरोबुदुर से केवल {{convert|10|km|mi|abbr=on}} पूर्व में वुकिर पहाड़ी पर [[शिवलिंग]] देवालय को शुरू किया।<ref name="holing">{{cite journal |journal=इन्डोनेसिया |title=In Search of "Ho-Ling" |trans-title="हो-लिंग" की खोज में |author=डब्ल्यू॰जे॰ वान डेर मैलेन |volume=२३ |year=१९७७ |pages=८७–११२ |url=http://cip.cornell.edu/DPubS?service=UI&version=1.0&verb=Display&handle=seap.indo/1107118718 |doi=10.2307/3350886 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160205132410/http://cip.cornell.edu/DPubS?service=UI&version=1.0&verb=Display&handle=seap.indo%2F1107118718 |archive-date=2016-02-05 |access-date=2014-11-06 |dead-url=yes}}</ref>
बोरोबुदुर सहित बौद्ध मंदिर का निर्माण उस समय सम्भव था क्योंकि संजय के उत्तराधिकारी [[पिकतन|रकाई पिकतन]] ने बौद्ध अनुयायीयों को इस तरह के मंदिरों के निर्माण की अनुमति प्रदान कर दी थी।<ref name="meulen">{{cite journal |journal=इन्डोनेसिया |title=King Sañjaya and His Successors |trans-title=राजा संजय और उसके उत्तराधिकारी |author=डब्ल्यू॰जे॰ वान डेर मैलन |volume=२८ |year=१९७९ |pages=१७–५४ |url=http://cip.cornell.edu/DPubS?service=UI&version=1.0&verb=Display&handle=seap.indo/1107121629 |doi=10.2307/3350894 |jstor=3350894 |issue=२८ |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160205170303/http://cip.cornell.edu/DPubS?service=UI&version=1.0&verb=Display&handle=seap.indo%2F1107121629 |archive-date=2016-02-05 |access-date=2014-11-06 |dead-url=yes}}</ref> सन् ७७८ ई॰ से दिनांकित कलसन राज-पत्र में लिखे अनुसार, वास्तव में, उनके प्रति अपना सम्मान प्रदर्शन करने के लिए पिकतन ने बौद्ध समुदाय को [[कलसन]] नामक गाँव दे दिया।<ref name="meulen" /> जिस तरह हिन्दी राजा ने बौद्ध स्मारकों की स्थापना में सहायता करना अथवा एक बौद्ध राजा द्वारा ऐसा ही करना, जैसे विचारों से प्रेरित कुछ पुरातत्वविदों का मत है कि जाभा में कभी भी बड़ा धार्मिक टकराव नहीं था।<ref name="Soekmono10">Soekmono (1976), पृष्ठ १०</ref> हालांकि, यह इस तरह है कि वहाँ पर एक ही समय पर दो विरोधी राजवंश थे—बौद्ध शैलेन्द्र राजवंश और शैव संजय—जिनमें बाद में [[रतु बोको महालय]] पर ८५६ ई॰ में युद्ध हुआ।<ref name="hall">{{cite journal |title=Problems of Indonesian Historiography |trans-title=इन्डोनेसियाई इतिहास विधा में समस्यायें |author=डी॰जी॰ई॰ हाल |journal=पेसिफ़िक अफेयर्स |volume=३८ |issue=३/४ |pages=३५३–३५९ |year=१९५६ |doi=10.2307/2754037 |jstor=2754037| language = en}}</ref> भ्रम की स्थिति [[प्रमबनन]] परिसर के लारा जोंग्गरंग मंदिर के बारे में मौजूद है जो संजय राजवंश के बोरोबुदुर के प्रत्युत्तर में शैलेन्द्र राजवंश के विजेता रकाई पिकतान ने स्थापित करवाया।<ref name="hall" /> लेकिन अन्य मतों के अनुसार वहाँ पर शान्तिपूर्वक सह-अस्तित्व का वातावरण था जहाँ लारा जोंग्गरंग में शैलेन्द्र राजवंश का की भागीदारी रही।<ref>{{cite book| author=रॉय ई॰ जोर्डान |title=Imagine Buddha in Prambanan: Reconsidering the Buddhist Background of the Loro Jonggrang Temple Complex |trans-title=प्रमबनन में बुद्ध की कल्पना: लोरो जोंग्गरंग मंदिर परिसर में बौद्ध पृष्ठभूमि पर पुनर्विचार |location=लैडन |year=१९९३ |publisher=Vakgroep Talen en Culturen van Zuidoost-Azië en Ocenanië, Rijksuniversiteit te Leiden| isbn=90-73084-08-3}}</ref>
===परित्याग===
[[File:Borobudur 2008.JPG|thumb|left|पहाड़ी पर अनदेखे बोरोबुदुर स्तूप। सदियों तक ये सुनसान पड़ा रहा।]]
बोरोबुदुर को कई सदियों तक [[ज्वालामुखीय राख]] और जंगल विकास ने छुपाये रखा। इसके परित्याग के पिछे के कारण भी रहस्यमय हैं। यह ज्ञात नहीं है कि स्मारक का उपयोग और तीर्थयात्रियों के लिए इसे कब बन्द किया गया था। सन् ९२८ और १००६ के मध्य शृंखलाबद्ध ज्वालामुखियाँ फुटने के कारण राजा [[मपु सिनदोक]] ने [[माताराम राजवंश]] की राजधानी को पूर्वी जाभा में स्थानान्तरित कर दिया; यह निश्चित नहीं है कि इससे परित्याग प्रभावित है लेकिन विभिन्न स्रोतों के अनुसार यह परित्याग का सबसे उपयुक्त समय था।<ref name="Soekmono4" /><ref name="Murwanto" /> स्मारक का अस्पष्ट उल्लेख मध्यकाल में १३६५ के लगभग मपु प्रपंचा की पुस्तक ''[[नगरकरेतागमा]]'' में मिलता है जो [[मजापहित साम्राज्य|मजापहित]] काल में लिखी गई तथा इसमें "बुदुर में विहार" का उल्लेख है।<ref>{{cite web|url=http://www.wacananusantara.org/2/379/candi-borobudur |title=Wacana Nusantara Borobudur |trans-title= बोरोबुदुर प्रवचन द्वीपसमूह |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100307151805/http://www.wacananusantara.org/2/379/candi-borobudur? |archivedate=७ मार्च २०१० |date=१५ मई २००९ |language=id}}</ref> सोेक्मोनो (१९७६) ने भी लौकिक मत का उल्लेख किया है जिसके अनुसार १५वीं सदी में जब लोगों ने इस्लाम में धर्मान्तरित करना आरम्भ किया तो मंदिर को उजाड़ना आरम्भ कर दिया।<ref name="Soekmono4" />
स्मारक को पूर्णतया नहीं भूलाया जा सका, क्योंकि लोक कथायें इसके महिमापूर्ण इतिहास से असफलता और दुर्गति के साथ [[अंधविश्वास|अंधविश्वासों]] से जुड़ गयी। १८वीं सदी के दो [[जाभा के ऐतिहासिक ग्रंथ|प्राचीन जाभाई वृत्तांतों]] (''बाबाद'') में स्मारक के साथ जुड़ी नाकामयाबियों की कथा का उल्लेख मिलता है। ''बाबाद तनाह जावी'' (अथवा ''जाभा का इतिहास'') के अनुसार १७०९ में माताराम साम्राज्य के राजा पकुबुवोनो प्रथम के प्रति विद्रोह करना मास डाना के लिए घातक कारक सिद्ध हुआ।<ref name="Soekmono4">Soekmono (1976), पृष्ठ ४</ref> उसमें उल्लिखीत है कि "रेडी बोरोबुदुर" पहाड़ी की घेराबंदी की गई और विद्रोहियों की इसमें पराजय हुई तथा राजा ने उन्हें मौत की सजा सुनायी। ''बाबाद माताराम'' (अथवा ''माताराम साम्राज्य का इतिहास'') में, स्मारक को सन् १७५७ में [[योग्यकर्ता सल्तनत]] के युवराज राजा मोंचोनागोरो के दुर्भाग्य से जोड़ा गया है।<ref name="p5">Soekmono (1976), पृष्ठ ५</ref> इसमें लिखे हुये के अनुसार स्मारक में प्रवेश निषेध होने के बावजूद "वो एक छिद्रित स्तूप (कैद में डाला हुआ एक शूरवीर) लेकर गये"। अपने महल में वापस आने के बाद वो बिमार हो गये और अगले दिन उनका निधन हो गया।
===पुनराविष्कार===
[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Europese mannen poseren op het tempelcomplex van de Borobudur bij de bovenste stupa waarop een afdak en trapleuningen zijn geplaatst TMnr 60043646.jpg|upright|thumb|१९वीं सदी के मध्य में बोरोबुदुर के मुख्य स्तूप पर काष्ठचत्वर लगाया गया।]]
जाव को [[जाभा पर आक्रमण (१८११)|अधिकृत]] करने के बाद १८११ से १८१६ के मध्य यह ब्रितानी प्रशासन के अधीन रहा। यहाँ का कार्यभार लेफ्टिनेंट [[गवर्नर-जनरल]] [[थॉमस स्टैमफोर्ड रैफल्स]] को सौंपा गया। उन्होंने जाभा के इतिहास में गहरी रूचि ली। उन्होंने जाभा की प्राचीन वस्तुओं को लिया और द्वीप पर अपने दौरे के दौरान वहाँ के स्थानीय निवासीयों के साथ सम्पर्क के माध्यम से सामग्री तैयार की। सन् १८१४ में [[सेमारंग]] के निरीक्षण दौर पर, बुमिसेगोरो के गाँव के पास एक जंगल के खाफी अन्दर एक बड़े स्मारक के बारे में जानकारी प्राप्त की।<ref name="p5" /> वो इसकी खोज करने में स्वयं असमर्थ थे अतः उन्होंने डच अभियंता एच॰सी॰ कॉर्नेलियस को अन्वेषण के लिए भेजा।
दो माह बाद कॉर्नेलियस और उनके २०० लोगों ने पेड़ों को काट दिया, नीचे की घास को जला दिया और जमीन को खोदकर स्मारक को बाहर निकाला। स्मारक के ढ़हने के खतरे को देखते हुये वो सभी वीथिकाओं का पता लगाने में असमर्थ रहे। यद्यपि यह खोज कुछ वाक्यों में ही उल्लिखीत है, रैफल्स को स्मारक के पुनरुद्धार का श्रेय दिया जाता है क्योंकि वो स्मारक को दुनिया के सामने रखने वालों में से एक थे।<ref name="Raffles1814" />
केदु क्षेत्र के डच प्रशासक हार्टमान ने कॉर्नेलियस के कार्य को लगाता आगे बढ़ाया और १८३५ में पूरे परिसर को भूमि से बाहर निकाला। उनकी बोरोबुदुर में आधिकारिक से भी अधिक व्यक्तिगत दिलचस्पी थी। उन्होंने इस बारे में कोई लेखन कार्य नहीं किया। विशेष रूप से कथित कहानियों के अनुसार उन्होंने मुख्य स्तूप में बुद्ध की बड़ी मूर्ति को खोजा।<ref name="p6">Soekmono (1976), पृष्ठ ६</ref> सन् १८४२ में हार्टमान ने मुख्य गुम्बद का अन्वेषण किया, हालांकि उनके द्वारा खोजा गया कार्य अज्ञात है और मुख्य स्तूप खाली है।
[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM De Boroboudour op Java TMnr 60050687.jpg|left|thumb|सन् १८७२ में बोरोबुदुर]]
[[डच ईस्ट इंडीज]] सरकार ने एक डच आधिकारिक अभियंता एफ॰सी॰ विल्सन यह कार्य सौंपा। उन्होंने स्मारक का अध्ययन किया और उच्चावचों के सैकड़ों रेखा-चित्र बनाये। जे॰एफ॰जी॰ ब्रुमुण्ड को भी स्मारक का अध्ययन करने के लिए नियुक्त किया गया और उन्होंने अपना कार्य १८५९ में पूर्ण किया। सरकार ने विल्सन के रेखाचित्रों को साथ जोड़कर ब्रुमुण्ड के कार्य पर आधारित लेख प्रकाशित करना चाहती थी लेकिन ब्रुमुण्ड ने सहयोग नहीं किया। सरकार ने बाद में एक अन्य शोधार्थी सी॰ लीमान्स को यह कार्य सौंपा। उन्होंने विल्सन के स्रोतों और ब्रुमुण्ड के कार्य पर आधारित विनिबंध संकलित किये। सन् १८७३ में बोरोबुदुर के अध्ययन का विनिबंधात्मक अध्ययन उनका अंग्रेज़ी में प्रकाशन हुआ और उसके एक वर्ष बाद इसे फ्रांसीसी भाषा में अनुवाद भी प्रकाशित किया गया।<ref name="p6" /> स्मारक का प्रथम चित्र १८७३ में डच-फ्लेमिश तक्षणकार [[इसिडोर वैन किंस्बेर्गन]] ने लिया।<ref name="p42">Soekmono (1976), पृष्ठ ४२</ref>
धीरे-धीरे इस स्थान का गुणविवेचन होने लगा और यह व्यापक रूप में यादगार के रूप में और चोरों तथा स्मारिका खोजियों के लिए आय का साधन बना रहा। सन् १८८२ में सांस्कृतिक कलाकृतियों के मुख्य निरीक्षक ने स्मारक की अस्थायी स्थिति के कारण उच्चावचों को किसी अन्य स्थान पर संग्राहलय में स्थानान्तरित करने का अनुग्रह किया।<ref name="p42" /> इसके परिणामस्वरूप सरकार ने [[पुरातत्वशास्त्र|पुरातत्वविद्]] ग्रोयनवेल्ड्ट को स्थान का अन्वेषण करने और परिसर की वास्तविक स्थिति ज्ञात करने के लिए नियुक्त किया; अपने प्रतिवेदन में उन्होंने पाया कि इस तरह के डर अनुचित हैं और इसे उसी स्थिति में बरकरार रखने का अनुग्रह किया।
बोरोबुदुर स्मृति चिह्नों के स्रोत के रूप में जाना जाने लगा और इसकी मूर्तियों के भागों को लूट लिया गया। इनमें से कुछ भाग तो औपनिवेशिक सरकार सहमति से भी लूटे गये। सन् १८९६ में [[श्यामदेश]] के राजा [[चुलालोंगकॉर्न]] ने जाभा की यात्रा की और बोरोबुदुर से मूर्तियाँ ले जाने का आग्रह किया। उन्हें मूर्तियों के आठ छकड़ा भर लाने की अनुमति मिल गई। इसमें विभिन्न स्तंभों से लिए गये तीस उच्चावच, पाँच बुद्ध के चित्र, दो शेर की मूर्तियाँ, एक व्यालमुख प्रणाल, सीढ़ियों और दरवाजों से कुछ काला अनुकल्प और [[द्वारपाल]] की प्रतिमा सम्मिलित हैं। इनमें से कुछ प्रमुख कलाकृतियाँ, जैसे शेर, द्वारपाल, काला, मकर और विशाल जलस्थल (नाले) आदि, [[बैंकॉक राष्ट्रीय संग्रहालय]] के जाभा कला कक्ष में प्रदर्शित की जाती हैं।<ref>{{cite book |url=http://books.google.co.id/books?id=MVoZGA2yfywC&pg=PA29&dq=dvarapala+borobudur+dagi&hl=en&sa=X&ei=Q4F6T5baOsbyrQem1JifAg&ved=0CDoQ6AEwAQ#v=onepage&q=dvarapala%20borobudur%20dagi&f=false |title=Borobudur: Golden Tales of the Buddhas |trans-title=बोरोबुदुर: बुद्ध की सुनहरी कहानियाँ |page=२९ |author=जॉन मिक्सिस, मार्सेलो ट्रंकीनी, अनीता ट्रंकीनी |year=१९९६ |work= |publisher=टटल पब्लिशिंग |accessdate=७ नवम्बर २०१४ | language = en}}</ref>
===पुनःस्थापन===
[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM De Borobudur TMnr 10023620.jpg|thumb|right|१९११ में वैन एर्प के पुनःस्थापन के बाद बोरोबुदुर। इसके मुख्य स्तूप के शीर्ष शीखर पर ''छत्र'' बनाया गया था (अब ध्वस्त)।]]
बोरोबुदुर ने सन् १८८५ में उस समय ध्यान आकर्षित किया योग्यकर्ता में पुरातत्व समुदाय के अध्यक्ष यजेर्मन ने एक छुपे हुये पैर को खोज निकाला।<ref name="kompas" /> उच्चावचों के छुपे हुये पैर व्यक्त करने वाले चित्र १८९०–१८९१ में बने थे।<ref name="p43">Soekmono (1976), पृष्ठ ४३</ref> डच ईस्ट इंडीज़ सरकार ने इस खोज के बाद स्मारक की रक्षा के लिए कदम उठाये। सन् १९९० में सरकार ने स्मारक के उपयोग के लिए तीन अधिकारियों का एक आयोग बनाया। इनमें [[कला इतिहासकार]] ब्रांडेस, डच सेना के अभियंता अधिकारी थियोडोर वैन एर्प और लोक निर्माण विभाग के निर्माण अभियंता वैन डी कमर शामिल थे।
सन् १९०२ में आयोग ने सरकार के सामने तीन प्रस्तावों वाली योजना रखी। इसमें पहले प्रस्ताव में कोनों को पुनः स्थापित करने, ठीक से नहीं लगे पत्थरों को हटाना, वेदिकाओं का सुदृढ़ीकरण और झरोखे, महिराब (तोरण), स्तूप और मुख्य गुम्बद को पुनः स्थापित करना शामिल था जिससे तत्काल हो सकने वाले दुर्घटनाओं को रोका जा सके। दूसरे प्रस्ताव में प्रकोष्ठ को हटाना, उचित रखरखाव उपलब्ध कराना, तलों (छतों) और स्तूपों की मरम्मत करके जल की निकासी में सुधार करना शामिल था। उस समय इस कार्य की कुल अनुमानित लागत लगभग ४८,८०० [[डच गिल्डर]] थी।
उसके बाद १९०७ से १९११ के मध्य थियोडोर वैन एर्प और पुरातत्व विभाग के नियमों के अनुसार मरम्मत का कार्य किया गया।<ref name="unesco2004">{{cite press release|publisher=[[युनेस्को]]|title=युनेस्को experts mission to Prambanan and Borobudur Heritage Sites |trans-title=प्रमबनन और बोरोबुदुर विरासत स्थलों के लिए युनेस्को विशेषज्ञ मिशन |date=३१ अगस्त २००४ | language = en}}</ref> इसकी मरम्मत के प्रथम सात माह तक बुद्ध की मूर्तियों के सिर और स्तम्भों के पत्थर खोजने के लिए स्मारक के आसपास खुदाई में लग गये। वैन एर्प ने तीनों उपरी वृत्ताकार चबूतरे और स्तूपों को ध्वस्थ करके पुनः निर्मित किया। इसी बीच, वैन एर्प ने स्मारक में सुधारने हेतु अन्य विषयों की खोज की; उन्होंने के और प्रस्ताव रखा जो अतिरिक्त ३४,६०० गिल्डर की लागत के साथ स्वीकृत हो गया। पहली नज़र में बोरोबुदुर अपनी पुरानी महिमा के साथ स्थापित हो गया। वैन एर्प ने सावधानीपूर्वक मुख्य स्तूप के शिखर पर ''छत्र'' (तीन स्तरीय छतरी) पुनर्निर्माण का कार्य आरम्भ करवाया। हालांकि बाद में उन्होंने ''छत्र'' को पुनः हटा दिया क्योंकि शिखर के निर्माण में मूल पत्थर पर्याप्त मात्रा में उपलब्ध नहीं थे। अर्थात बोरोबुदुर के शिखर की मूल बनावट ज्ञात नहीं है। हटाया गया ''छत्र'' अब बोरोबुदुर से कुछ सैकड़ों मीटर उत्तर में स्थित [[कर्मविभांगगा संग्राहलय]] में रखा गया है।
परिमित बजट के कारण पुनःस्थापन के कार्य को प्राथमिक रूप से मूर्तियों की सफाई पर केन्द्रित रखा गया तथा वैन एर्प ने जलनिकासी की समस्या का समाधान नहीं किया। पन्द्रह वर्षो में गलियारे की दिवारे झुकने लगी और उच्चावचों में दरार तथा ह्रास दिखायी देने लग गया।<ref name="unesco2004" /> वैन एर्प ने कंकरीट काम में लिया था जिससे [[क्षारीय लवण]] तथा [[कैल्शियम हाइड्रोक्साइड]] का घोल बाहर आने लगा जिसका अपवाहन बाकी निर्माण में भी होने अगा। इसके कारण कुछ समस्यायें आने लगी और इसके पूरी तरह से नवीकरण की तत्काल आवश्यकता पड़ी।
[[File:Borobudur restoration.png|thumb|upright|left|१९७३ में की गई मरम्मत के दौरान बोरोबुदुर की जलनिकासी में सुधार के लिए [[पॉलीविनाइल क्लोराइड|पीवीसी]] [[नाला|नाले]] और कंकरीट का अंतःस्थापन]]
तत्काल कुछ लघु मरम्मत का कार्य किया गया लेकिन वो पूर्ण सुरक्षा के लिए पर्याप्त नहीं था। [[द्वितीय विश्वयुद्ध]] और १९४५ से १९४९ में [[इन्डोनेसियाई राष्ट्रीय क्रांति]] के दौरान, बोरोबुदुर के पुनःस्थापन के प्रयासों को रोकना पड़ा। इस समय स्मारक मौसम तथा जलनिकासी की समस्या का सामना करना पड़ा जिसके कारण पत्थरों की मूल बनावट में परिवर्तन तथा दीवारों के जमीन में धँसनें जैसी समस्या उत्पन्न हो गई। १९५० के दशक तक बोरोबुदुर के ढ़हने की कगार पर पहुँच गया था। सन् १९६५ में इन्डोनेसिया ने युनेस्को से बोरोबुदुर सहित अन्य स्मारकों के अपक्षय को रोकने के लिए सहायता मांगी। सन् १९६८ में इन्डोनेसिया के पुरातत्व सेवा के प्रमुख प्रोफेसर सोेक्मोनो ने "बोरोबुदुर सरंक्षण" अभियान आरम्भ किया और बड़े पैमाने पर मरम्मत की परियोजना आरम्भ की।<ref name="PBS">{{cite web | title=Saving Borobudur | trans-title=बोरोबुदुर सरंक्षण | publisher=पीबीएस | url=http://www.pbs.org/treasuresoftheworld/borobudur/blevel_1/b6_saving.html | accessdate=८ नवम्बर २०१४ | language=en | archive-date=2015-09-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150924152154/http://www.pbs.org/treasuresoftheworld/borobudur/blevel_1/b6_saving.html | dead-url=yes }}</ref>
१९६० के दशक के उत्तरार्द्ध में इन्डोनेसिया सरकार को अन्तर्राष्ट्रीय समुदाय ने स्मारक को बचाने के लिए बड़ा नवीनीकरण कराने का अनुरोध किया। सन् १९७३ में बोरोबुदुर के जीर्णोद्धार का महाअभियान चालु किया गया।<ref name="1973restoration">{{cite journal|title=The Restoration and Conservation Project of Borobudur Temple, Indonesia. Planning: Research: Design|author=सीज़र वौट|journal=स्टडीज इन कंज़र्वेसन |volume=१८ |issue=३ |doi=10.2307/1505654 |year=1973|pages=११३–१३० |last2=वौट |first2=सीज़र |jstor=1505654 | language = en}}</ref> इसके बाद इन्डोनेसिया सरकार और युनेस्को ने १९७५ से १९८२ तक एक बड़ी नवीनीकरण परियोजना में स्मारक का जीर्णोद्धार का कार्य पूर्ण किया।<ref name="unesco2004" /> सन् १९७५ में वास्तविक कार्य आरम्भ हुआ। नवीनीकरण के दौरान दस लाख से भी अधिक पत्थर हटाये गये और उन्हें एक तरफ आरा रूप में रखा गया जिससे उन्हें अलग-अलग पहचाना जा सके तथा सूचीबद्ध रूप से सफैइ और परिरक्षण के लिए काम में लिए जा सकें। बोरोबुदुर नवीन सरंक्षण तकनीक का परीक्षण मैदान बन गया जहाँ पत्थरों के सूक्ष्मजीवों से क्षय की नवीन प्रक्रिया विकसित हो सके।<ref name="PBS"/> इस प्रक्रिया की नींव रखते हुए सभी १४६० स्तम्भों की सफ़ाई की गई। पुनःस्थापन में पाँच वर्गाकार चबूतरों को हटाकर स्मारक में जलनिकासी में सुधार का कार्य भी शामिल था। अपारगम्य और निस्यंदी दोनों परतें बनायी गई। इस विशाल परियोजना में स्मारक लगभग ६०० लोगों ने कार्य किया और कुल मिलाकर यूएस $६,९०१,२४३ की लागत आयी।<ref>{{cite press release|publisher=[[युनेस्को]]|title=Cultural heritage and partnership; |trans-title=सांस्कृतिक विरासत और साझेदारी |year = १९९९ |url=http://unesdoc.unesco.org/images/0011/001163/116321Eo.pdf|accessdate=८ नवम्बर २०१४ |format=पीडीएफ| language = en}}</ref>
नवीनीकरण समाप्त होने के बाद युनेस्को ने १९९१ में बोरोबुदुर को विश्व सम्पदा क्षेत्रों में सूचीबद्ध किया।<ref name="unesco-whc" /> इसे सांस्कृतिक मानदंड (i) "मानव रचित उत्कृष्ट कृति", (ii) "समयान्तराल में मानव मूल्यों का एक महत्वपूर्ण विनिमय प्रदर्शन अथवा विश्व के सांस्कृतिक क्षेत्र में स्थापत्य कला अथवा तकनीकी, स्मारक कला, नगर-योजना अथवा परिदृश्य बनावट में विकास और (vi) "जीवित परम्पराओं, विचारों, विश्वासों और उत्कृष्ठ सार्वभौमिक महत्व के साहित्यिक कार्यों से सीधे अथवा मूर्त रूप से जुड़े हों; के अन्तर्गत सूचिबद्ध किया ग्या।<ref name="unesco-whc" />
===समकालीन घटनायें===
[[File:Borobudur monks 1.jpg|thumb|शीर्ष चबूतरे पर ध्यान करते बौद्ध तीर्थयात्री]]
====धार्मिक समारोह====
सन् १९७३ में युनेस्को द्वारा विशाल नवीनीकरण के बाद,<ref name="1973restoration" /> बोरोबुदुर को पुनः तीर्थयात्रा और पूजास्थल के रूप में काम में लिया जाने लगा। वर्ष में एक बार, मई या जून माह में पूर्णिमा के दिन इन्डोनेसिया में बौद्ध धर्म के लोग [[गौतम बुद्ध|सिद्धार्थ गौतम]] के जन्म, निधन और बुद्ध शाक्यमुनि के रूप में ज्ञान प्राप्त करने के उपलक्ष में वैशाख मनाते हैं। वैसाख का यह दिन इन्डोनेसिया में राष्ट्रीय छुट्टी के रूप में मनाया जाता है<ref>{{cite book|author=वैसटिस, जस्टिन|year=२००७ |title=Indonesia |url=https://archive.org/details/indonesia0000unse_m9k8|trans-title=इन्डोनेसिया |publisher=लोनली प्लेनेट |isbn=1-74104-435-9|page=८५६ | language = en}}</ref> तथा तीन बौद्ध मंदिरों मेदुत से पावोन होते हुये बोरोबुदुर तक समारोह मनाया जाता है।<ref name="walubi-The_Meaning_of_Procession">{{cite web
| title=The Meaning of Procession
| trans-title=शोभायात्रा का अर्थ
| publisher=वालुबी (इन्डोनेसिया की बौद्ध परिषद्)
| work=वैशाख
| url=http://www.walubi.or.id/waisak/waisak_emakna_prosesi.shtml
| accessdate=८ नवम्बर २०१४
| language=en
| archive-date=2009-02-11
| archive-url=https://web.archive.org/web/20090211113440/http://www.walubi.or.id/waisak/waisak_emakna_prosesi.shtml
| dead-url=yes
}}</ref>
====पर्यटन====
[[File:Borobudur on Vesak Day 2011.jpg|thumb|right|बोरोबुदुर में वैशाक उत्सव]]
स्मारक इन्डोनेसिया में पर्यटकों के लिए मुख्य आकर्षण का केन्द्र है। सन् १९७४ में स्मारक को देखने २६०,००० पर्यटक आये जिनमें से ३६,००० विदेशी पर्यटक थे।<ref name="Hampton2004">{{cite journal| author=मार्क पी॰ हैम्पटन| title=Heritage, Local Communities and Economic Development|trans-title=विरासत, स्थानीय समुदाय और आर्थिक विकास | journal=एनल्स ऑफ़ टूरिज्म रिसर्च | doi=10.1016/j.annals.2004.10.010| volume=३२| issue=३| pages=७३५–७५९| year=२००५ | language = en}}</ref> [[१९९७ का एसियाई वित्तीय संकट|देश में अर्थव्यवस्था संकट]] से पूर्व १९९० के दशक के मध्य तक यह संख्या बढ़कर २५ लाख वार्षिक तक पहुँच गई (जिनमें से ८०% घरेलू पर्यटक थे)।<ref name="Sedyawati1997">{{cite conference|author=ई॰ सेड्यावती| title=Potential and Challenges of Tourism: Managing the National Cultural Heritage of Indonesia |trans-title=पर्यटन की सम्भावनायें और चुनौतियाँ: इन्डोनेसिया के राष्ट्रीय सांस्कृतिक धरोहर का प्रबन्धन | booktitle=Tourism and Heritage Management (पर्यटन और धरोहर प्रबन्धन)| editor=डब्ल्यू निरयंति (सम्पादन)| pages=२५–३५| publisher=गाजा माडा यूनिवर्सिटी प्रेस | location=योग्यकर्ता | year= १९९७ | language = en}}</ref> हालांकि पर्यटन विकास को स्थानीय समुदाय को शामिल नहीं करने के कारण हुये आकस्मिक विवाद के कारण आलोचनायें झेलनी पड़ी।<ref name="Hampton2004" /> वर्ष २००३ में बोरोबुदुर के छोटे व्यवसायियों और निवासियों ने प्रांतीय सरकार की तीनमंजिला मॉल परिसर बनाने और "जाभा दुनिया" को संवारने की योजना के विरोध में विभिन्न बैठकें आयोजित की तथा काव्यात्मक विरोध किया।<ref>{{cite news | url=http://www.time.com/time/printout/0,8816,501030203-411454,00.html | accessdate=८ नवम्बर २०१४ | title=Battle of Borobudur | trans-title=बोरोबुदुर के लिए लड़ाई | author=जेमी जेम्स | date=२७ जनवरी २००३ | publisher=[[टाइम (अंग्रेज़ी पत्रिका)|टाइम]] | language=en | archive-date=2007-09-30 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070930064236/http://www.time.com/time/printout/0,8816,501030203-411454,00.html | dead-url=yes }}</ref>
[[पेसिफ़िक एसिया ट्रेवल एसोसिएशन|पाटा]] ग्राण्ड पेसिफिल पुरस्कार २००४, पाटा गोल्ड अवार्ड २०११ और पाटा गोल्ड अवार्ड २०१२ जैसे अंतर्राष्ट्रीय पर्यटन पुरस्कार भी बोरोबुदुर पुरातत्व उद्यान को मिले। जून २०१२ में बोरोबुदुर को विश्व के सबसे बड़े पुरातत्व स्थल के रूप में ''[[गिनिज वर्ल्ड रिकर्ड्स]]'' में शामिल किया गया।<ref>{{cite web |url=http://www.antaranews.com/berita/319963/candi-borobudur-dicatatkan-di-guinness-world-records |title=Candi Borobudur dicatatkan di Guinness World Records |trans-title=चण्डी बोरोबुदुर गिनिज वर्ल्ड रिकर्ड्स में |author= |date=५ जुलाई २०१२ |work= |publisher=अन्तरा न्यूज़ डॉट कॉम |language=id |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120709235121/http://www.antaranews.com/berita/319963/candi-borobudur-dicatatkan-di-guinness-world-records |archivedate=९ जुलाई २०१२ }}</ref>
[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Bezoekers van de Borobudur TMnr 20027041.jpg|thumb|बोरोबुदुर में पर्यटन]]
====संरक्षण====
युनेस्को ने वर्तमान संरक्षण की स्थिति में तीन विशिष्ट क्षेत्रों को चिह्नित किया है: (i) आगंतुकों द्वारा बर्बरता; (ii) स्थल के के दक्षिण-पूर्वी भाग में मिट्टी का कटाव; और (iii) लापता तत्वों का विश्लेषण और बहाली।<ref name="युनेस्को report">
{{cite web
| title=Section II: Periodic Report on the State of Conservation
| publisher=युनेस्को World Heritage
| work=State of Conservation of the World Heritage Properties in the Asia-Pacific Region
| url=http://whc.unesco.org/archive/periodicreporting/apa/cycle01/section2/592.pdf
| accessdate=23 February 2010
}}</ref> नरम मिट्टी, अनेकों भूकम्प और भारी बारिश के कारण बनावट में अस्थिरता आने लगी। भूकम्प इसमें सबसे बड़े कारक रहे जिससे पत्थर गिरने लग गये और मेहराब उखड़ने लग गये लेकिन पृथ्वी भी अपने आप में तरंग गति करती है जिससे इसकी सरंचना में और अधिक विध्वंस हुआ।<ref name="युनेस्को report"/> इसकी बढ़ती हुई लोकप्रियता ने इसमें और अधिक यात्रियों को आकर्षित किया जिनमें से अधिकतर इन्डोनेसिया से थे। किसी भी जगह से न छुने चेतावनियाँ लिखने, ध्वनि-विस्तारक यंत्रों से नियमित तौर पर चेतावनी जारी करने और पहरेदारों की उपस्थिति के बावजूद उच्चावचों और मूर्तियों में बर्बरता सामान्य घटना एवं समस्या बनी रही और लगातार इसका ह्रास होता रहा। वर्ष २००९ तक, उस स्थान पर प्रतिदिन यात्रियों की संख्या को निश्चित करने अथवा अनिवार्य पर्यटन निर्देशित करने वाली कोई प्रणाली नहीं है।<ref name="युनेस्को report"/>
अगस्त २०१४ में, बोरोबुदुर के सरंक्षण प्राधिकरण ने यात्रियों के जूतों से सीढ़ियों के पत्थर के गम्भीर रूप से घिसाई प्रतिवेदित की। सरंक्षण प्राधिकरण ने पत्थर की सीढ़ियों को सुरक्षित रखने के लिए उनके ऊपर लकड़ी का आवरण लगाने की योजना तैयार की, जैसा [[अंकोरवाट मंदिर|अंकोरवाट]] में है।<ref>{{cite web | title=Batu Tangga Candi Borobudur akan Dilapisi Kayu | author=I Made Asdhiana, Kompas.com | publisher=नेशनल ज्योग्राफिक इन्डोनेसिया | date=१९ अगस्त २०१४ | url=http://nationalgeographic.co.id/berita/2014/08/batu-tangga-candi-borobudur-akan-dilapisi-kayu | language=id | accessdate=८ नवम्बर २०१४ | archive-date=2014-11-08 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141108194302/http://nationalgeographic.co.id/berita/2014/08/batu-tangga-candi-borobudur-akan-dilapisi-kayu | dead-url=yes }}</ref>
====पुनर्वासन====
[[File:Borobudur route map.png|thumb|मेरापी पर्वत और योग्यकर्ता के सापेक्ष बोरोबुदुर की स्थिति।]]
बोरोबुदुर अक्टूबर और नवम्बर २०१० में [[मेरापी पर्वत]] में भारी ज्वालामुखी विस्फोट से भारी मात्रा में प्रभावित हुआ। मंदिर परिसर से लगभग {{convert|28|km|mi|0}} दक्षिण-पश्चिम में स्थित ज्वालामुखी खड्ड की [[ज्वालामुखीय राख]] मंदिर परिसर में भी गिरी। ३ से ५ नवम्बर तक ज्वालामुखी विस्फोट के समय मंदिर की मूर्तियों पर {{convert|2.5|cm|in|0}} की राख की परत चढ़ गयी।<ref name=antara2983>{{cite web|author=|author2=| title = Covered in volcanic ash, Borobudur closed temporarily |trans-title=ज्वालामुखी की राख से आवरित, बोरोबुदुर अस्थायी रूप से बन्द | url =http://antaranews.com/en/news/1289042983/covered-in-volcanic-ash-borobudur-closed-temporarily | publisher = from, Magelang, C Java (अन्तरा न्यूज़) | date =६ नवम्बर २०१० | archiveurl=https://web.archive.org/web/20101109225131/http://www.antaranews.com/en/news/1289042983/covered-in-volcanic-ash-borobudur-closed-temporarily |archivedate=९ सितम्बर २०१० | language = en}}</ref> इससे आस-पास के पेड़-पौधों को भी नुकसान हुआ और विशेषज्ञों ने इस ऐतिहासिक स्थल को नुकसान की आशंका व्यक्त की। ५ से ९ नवम्बर तक मंदिर परिसर को राख की सफाई करने के लिए बन्द रखा गया।<ref>{{cite web
| title = Borobudur Temple Forced to Close While Workers Remove Merapi Ash |trans-title=बोरोबुदुर मंदिर को बलपूर्वक बन्द किया गया जबकि मजदूर इसमें मेरापी की राख को साफ करेंगे
| publisher = [[जकार्ता ग्लोब]]
| date = ७ नवम्बर २०१०
| url = http://www.thejakartaglobe.com/home/borobudur-temple-forced-to-close-while-workers-remove-merapi-ash/405343
| accessdate =८ नवम्बर २०१४ | language = en}}</ref><ref>{{cite web
| title = Inilah Foto-foto Kerusakan Candi Borobudur |trans-title=ये बोरोबुदुर मंदिर में नुकसान का चित्रण हैं
| language =इन्डोनेसियाई
| publisher = ट्रिब्यून न्यूज़
| date = ७ नवम्बर २०१०
| url = http://www.tribunnews.com/2010/11/07/inilah-foto-foto-kerusakan-candi-borobudur
| accessdate =८ नवम्बर २०१४}}</ref>
[[युनेस्को]] ने २०१० में मेरापी पर्वत से ज्वालामुखी विस्फोट के बाद बोरोबुदुर के पुनःस्थापन की लागत के रूप में यूएस$३० लाख दान दिया।<ref>{{cite news |url=http://www.thejakartapost.com/news/2011/02/17/borobudur%E2%80%99s-postmerapi-eruption-rehabilitating-may-take-three-years-official.html |title=Borobudur's post-Merapi eruption rehabilitating may take three years: Official |trans-title=बोरोबुदुर के मेरापी विस्फोट के बाद पुनःस्थापन में तीन वर्ष लग सकते हैं: अधिकारी |date=१७ फ़रवरी २०११ |language=en |access-date=2014-11-08 |archive-date=2011-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110806062514/http://www.thejakartapost.com/news/2011/02/17/borobudur%E2%80%99s-postmerapi-eruption-rehabilitating-may-take-three-years-official.html |dead-url=yes }}</ref> ५५,००० से अधिक पत्थरों की सिल्लियाँ बारिस के कारण किचड़ से बन्द हुई जलनिकासी प्रणाली की सफ़ाई के लिए हटाये गये। पुनःस्थापन नवम्बर २०११ तक समाप्त हुआ।<ref>{{cite web|url=http://www.thejakartapost.com/news/2011/06/28/borobudur-clean-finish-november.html |title=Borobudur clean-up to finish in November |trans-title=बोरोबुदुर की सफाई नवम्बर तक सम्पन्न होगी |publisher=द जकार्ता पोस्ट |date=२८ जून २०११ |accessdate=८ नवम्बर २०१४| language = en}}</ref>
जनवरी २०१२ में दो जर्मन पत्थर सरंक्षण विशेषज्ञों ने उस स्थान पर मन्दिर का विश्लेषण करने तथा पत्थरों का दीर्घकालिक संरक्षण सुनिश्चित करने के लिए १० दिन व्यय किये।<ref>{{cite web|url=http://portal.unesco.org/geography/en/ev.php-URL_ID=15160&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html |title=Stone Conservation Workshop, Borobudur, Central Java, Indonesia, 11-12 January 2012 funded by the Federal Republic of Germany - | युनेस्को Office in Jakarta |publisher=पोर्टल डॉट युनेस्को डॉट ओर्ग |date= |accessdate=८ नवम्बर २०१४| language = en}}</ref> जून में जर्मनी द्वितीय चरण के पुनःस्थापन के लिए युनेस्को को $१३०,००० देने के लिए सहमत हो गई जिसके अनुसार पत्थर सरंक्षण, [[सूक्ष्मजैविकी]], [[संरचना इंजीनियरी|सरंचना अभियांत्रिकी]] और [[रासायनिक अभियान्त्रिकी]] के छः विशेषज्ञ वहाँ पर जून में एक सप्ताह रहेंगे तथा सितम्बर अथवा अक्टूबर में इसका पुनः निरीक्षण करेंगे। इस तरह के प्रेरित कार्यों में संरक्षण गतिविधियों का शुभारम्भ हुआ। इसके अलावा इससे सरकारी कर्मचारियों के संरक्षण क्षमताओं तथा युवा सरंक्षण विशेषज्ञों को नया शुभारम्भ प्राप्त हुआ।<ref>{{cite web|url=http://www.thejakartaglobe.com/news/germany-supports-safeguarding-of-borobudur/523717 |title=Germany Supports Safeguarding of Borobudur |trans-title=जर्मनी बोरोबुदुर की सुरक्षा के लिए सहमत |publisher=द जकार्ता ग्लोब |date= १२ जून २०१२ |accessdate=८ नवम्बर २०१४ | language = en}}</ref>
फ़रवरी २०१४ में योगकर्ता से २०० किलोमीटर पूर्व में स्थित पूर्वी जाभा में केलुड ज्वालामुखी में हुये विस्फोट से निकली ज्वालामुखी राख से प्रभावित होने के बाद बोरोबुदुर, [[प्रमबनन]] और [[रतु बोको महालय|रतु बोको]] सहित योग्यकर्ता और मध्य जाभा के बड़े पर्यटन आकर्षण यात्रियों के लिए बन्द कर दिये गये। कामगारों ने ज्वालामुखीय राख से बोरोबुदुर की सरंचना को बचाने के लिए प्रतिष्ठित स्तूप और मूर्तियों को आवरित कर दिया। १३ फ़रवरी २०१४ को केलुड ज्वालामुखी में विस्फोट हुआ जो योग्यकर्ता तक सुनायी दिया।<ref>{{cite news|title=Borobudur, Other Sites, Closed After Mount Kelud Eruption|date=१४ फ़रवरी २०१४ |url=http://www.thejakartaglobe.com/news/borobudur-other-sites-closed-after-mount-kelud-eruption/|publisher=जकार्ता ग्लोब |accessdate=८ नवम्बर २०१४ | language = en}}</ref>
====सुरक्षा खतरे====
२१ जनवरी १९८५ को [[१९८५ बोरोबुदुर बम विस्फोट|नौ बम विस्फोटो]] से नौ स्तूप बूरी तरह से क्षतिग्रस्त हो गये।<ref>{{cite news |title=1,100-Year-Old Buddhist Temple Wrecked By Bombs in Indonesia |trans-title=इन्डोनेसिया में १,१०० वर्ष पुराना बौद्ध मन्दिर को बंब विस्फोटो में भारी नुकसान |publisher=द मियामी हेराल्ड |date=२२ जनवरी १०८५ |url=http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=MH&s_site=miami&p_multi=MH&p_theme=realcities&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0EB3619008FD4B9F&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM |accessdate=८ नवम्बर २०१४ |language=en |archive-date=2019-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190331014119/http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=MH&s_site=miami&p_multi=MH&p_theme=realcities&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0EB3619008FD4B9F&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM |url-status=dead }}</ref><ref name="Tempo">{{cite web
| title=Teror Bom di Indonesia (Beberapa di Luar Negeri) dari Waktu ke Waktu
| trans-title=इन्डोनेसिया में (विदेशी) आतंकी बम विस्फोट से नुकसान
| publisher=टेम्पो इंटेरेक्टीफ डॉट कॉम
| work=
| language=id
| date=१७ अप्रैल २००४
| url=http://www.tempo.co.id/hg/timeline/2004/04/17/tml,20040417-01,id.html
| archiveurl=https://web.archive.org/web/20140519115439/http://tempo.co.id/hg/timeline/2004/04/17/tml,20040417-01,id.html
| archivedate=2014-05-19
| access-date=2014-11-08
| dead-url=yes
}}</ref> सन् १९९१ में एक मुस्लिम धर्मोपदेशक हुसैन अली अल हब्स्याई को १९८० के दशक के मध्य में मंदिर पर हमले सहित शृंखलाबद्ध बम विस्फोटों की नीति तैयार करने के लिए [[आजीवन कारावास]] की सज़ा सुनायी।<ref>{{cite journal|author=हेरोल्ड क्राउच|authorlink=हेरोल्ड क्राउच |journal=इंस्टिट्यूट ऑफ़ साउथिस्ट एशियन स्टडीज |title=The Key Determinants of Indonesia's Political Future |trans-title=इन्डोनेसिया के राजनीतिक भविष्य के कुंजी निर्धारक |url=http://www.iseas.edu.sg/72002.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20040107044438/http://www.iseas.edu.sg/72002.pdf |archivedate=७ जनवरी २००४ |year=२००२ |issn=0219-3213|volume=७|format=पीडीएफ| language = en}}</ref> बम ले जाने वाले [[उग्रवाद|दक्षिणपंथी उग्रवादी]] समूह के दो अन्य सदस्यों को १९८६ में २० वर्ष की कारावास की सजा सुनाई गयी थी एवं एक अन्य व्यक्ति को १३-वर्ष कारावास की सजा मिली।
२७ मई २००६ को मध्य जाभा के दक्षिणी तट पर [[रिक्टर पैमाना|रिक्टर पैमाने]] पर ६.२ तीव्रता के [[मई २००६ का जाभा भूकम्प|भूकम्प]] टकराया। इस घटना से योग्यकर्ता नगर के निकट के क्षेत्रों में गंभीर क्षति के साथ बहुत से लोग हताहत हुये लेकिन बोरोबुदुर को इससे अप्रभावित रहा।<ref>{{cite news|url=http://www.smh.com.au/news/world/an-ancient-wonder-reduced-to-rubble/2006/05/29/1148754940170.html |title=An ancient wonder reduced to rubble |trans-title=एक प्राचीन आश्चर्य मलबे में बदला |author=सेबेस्टियन बर्जर |date=३० मई २००६ |accessdate=८ नवम्बर २०१४ |publisher=द सिडनी मार्निंग हेराल्ड | language = en}}</ref>
अगस्त २०१४ में [[आईएसआईएस]] की इन्डोनेसियाई शाखा ने सोशल मीडिया पर स्व-उद्धोषित किया कि वो बोरोबुदुर सहित इन्डोनेसिया के अन्य प्रतिमा परियोजनाओं को ध्वस्त करने की योजना बना रहे हैं। इसके बाद इन्डोनेसिया की पुलिस और सुरक्षा बलों ने बोरोबुदुर की सुरक्षा बढ़ा दी।<ref>{{cite web | title=Terkait Ancaman ISIS di Media Sosial, Pengamanan Candi Borobudur Diperketat | author=इका फ़िटरियाना/कोम्पस डॉट कॉम | publisher=नेशनल जियोग्राफिक इन्डोनेसिया | date=२२ अगस्त २०१४ | url=http://nationalgeographic.co.id/berita/2014/08/terkait-ancaman-isis-di-media-sosial-pengamanan-candi-borobudur-diperketat | language=id | accessdate=८ नवम्बर २०१४ | archive-date=2017-03-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170305201914/http://nationalgeographic.co.id/berita/2014/08/terkait-ancaman-isis-di-media-sosial-pengamanan-candi-borobudur-diperketat | dead-url=yes }}</ref> सुरक्षा सुधारों में मंदिर परिसर में [[क्लोज सर्किट टेलीविजन|सीसीटीवी]] निगरानी की मरम्मत, विस्तार और संस्थापन सहित रात का पहरा लगाना भी शामिल है। [[जिहादी]] समूह इस्लाम के कट्टर रूप का अनुसरण करते हैं जो [[मूर्ति-पूजा]], मुर्तियाँ जैसे किसी भी नृरूपी निरूपण का विरोध करते हैं।
==स्थापत्यकला==
पुनर्निर्माण के दौरान बोरोबुदुर में पुरातात्विक उत्खनन ने सुझाव दिया कि बौद्ध अनुयायीओं के स्वामित्व से पूर्व बोरोबुदुर पहाड़ी पर प्राचीन भारतीय आस्था अथवा हिन्दू अनुयायियों द्वारा बड़ी मात्रा में निर्माण कार्य प्रारम्भ कर दिया था। संस्थान को इसके विपरीत कोई भी हिन्दू अथवा बौद्ध पुण्यस्थान संरचना नहीं मिली और इसी कारण से इसकी प्रारंभिक संरचना हिन्दू अथवा बौद्ध के स्थान पर स्थानीय जाभा संस्कृति के अनुरूप मानी जाती है।<ref name="Golden">{{cite book|title=Borobudur: Golden Tales of the Buddhas, Periplus Travel Guides Series |trans-title=बोरोबुदुर: बुद्ध की सुनहरी कहानियाँ, पेरिप्लस पर्यटन शृंखला |author=जॉन एन॰ मिक्सिक, मार्सेलो ट्रांकिनी |url=http://books.google.co.id/books?hl=id&id=MVoZGA2yfywC&q=Javanese+architecture#v=snippet&q=Javanese%20architecture&f=false|publisher=टटल पब्लिशिंग, १९९० |page=४६ |isbn=0945971907|accessdate=८ नवम्बर २०१४| language = en}}</ref>
===रूपांकन===
[[File:Borobudur Mandala hi.svg|thumb|left|[[मंडल]] रूप में बोरोबुदुर की भू-योजना।]]
बोरोबुदुर को एक बड़े [[स्तूप]] के रूप में निर्मित किया गया और जब इसे ऊपर से देखा जाये तो यह विशाल [[वज्रयान|तांत्रिक बौद्ध]] ''[[मंडल]]'' का रूप प्राप्त करता है इसके साथ ही यह बौद्ध ब्रह्माण्ड विज्ञान और मन के स्वभाव को निरूपित करता है।<ref>{{cite conference|author=ए॰ वैमन| title=Reflections on the Theory of Barabudur as a Mandala |trans-title=मंडल के रूप में बोरोबुदुर के सिद्धान्त पर विचार| booktitle=Barabudu History and Significance of a Buddhist Monument (बोरोबुदु इतिहास और बौद्ध स्मारक का महत्त्व)| publisher=एसियाई हुमनीटीज़ प्रेस| location=बर्कले | year=१९८१ | language = en}}</ref> इसका मूल आधार वर्गाकार है जिसकी प्रत्येक भुजा {{convert|118|m|ft}} है।<ref>{{cite web |url=http://www.borobudurtourandtravel.com/package.php?pack=Unique%20Solo |title=Unique Solo Tours Package |trans-title=अनोखा एकल यात्रा पैकेज |publisher=बोरोबुदुर टूर्स & ट्रेवल |accessdate=८ नवम्बर २०१४ |language=en |archive-date=2014-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141108220238/http://www.borobudurtourandtravel.com/package.php?pack=Unique%20Solo |dead-url=yes }}</ref> इसमें नौ मंजिलें हैं जिनमें से नीचली छः वर्गाकार हैं तथा उपरी तीन वृत्ताकार हैं। उपरी मंजिल पर मध्य में एक बड़े स्तूप के चारों ओर बहत्तर छोटे स्तूप हैं। प्रत्येक स्तूप घण्टी के आकार का है जो कई सजावटी छिद्रों से सहित है। बुद्ध की मूर्तियाँ इन छिद्रयुक्त सहपात्रों के अन्दर स्थापित हैं।
बोरोबुदुर का स्वरूप [[सोपान-पिरामिड]] से ली गयी है। इससे पहले इन्डोनेसिया में [[प्रागैतिहासिक इन्डोनेसिया|प्रागैतिहासिक]] [[ऑस्ट्रोनेशियाई लोग|ऑस्ट्रोनेशियाई]] [[महापाषाण]] संस्कृति में ''पुंडेन बेरुंडक'' नामक विभिन्न जमीनी दुर्ग और पत्थरों से सोपान-पिरामिड संरचना पायी गयी जिसकी खोज पंग्गुयांगां, किसोलोक और गुनुंग पडंग, [[पश्चिम जाभा]] में हुई। पत्थर से बने पिरामिडों के निर्माण निर्माण के पिछे स्थानीय विश्वास यह है कि पर्वतों और ऊँचे स्थानों पर पैतृक आत्माओं अथवा [[ह्यांग]] का निवास होता है। ''पुंडेन बेरुंडक'' सोपान-पिरमिड बोरोबुदुर की आधारभूत बनावट को महायान बौद्ध विचारों और प्रतीकों के साथ निगमित पाषाण परंपरा का विस्तार माना जाता है।<ref>{{cite book|title=Architecturalized Asia: Mapping a Continent through History |trans-title=स्थापत्य में एसिया: इतिहास के माध्यम से महाद्वीप का मानचित्रण |url=http://books.google.co.in/books?id=FCoWAgAAQBAJ&pg=PA128 |author=विमलिन रुजीवाचारकुल, एच॰ हेज़ल हान , केन तादशी ओशिमा, पीटर क्रिस्टेंसन |publisher=हांगकांग यूनिवर्सिटी प्रेस |year=२०१३ |isbn=9789888208050 |page=१२८ | language = en}}</ref>
[[File:Borobudur Architectural Model.jpg|thumb|बोरोबुदुर का [[स्थापत्य मॉडल]]]]
स्मारक के तीन भाग प्रतीकात्मक रूप से तीन लोकों को निरूपित करते हैं। ये तीन लोक क्रमशः कामधातु (इच्छाओं की दुनिया), रूपधातु (रूपों की दुनिया) और अरूपधातु (रूपरहित दुनिया) हैं। साधारण बौधगम्य अपना जीवन इनमें से निम्नतर जीवन स्तर इच्छाओं की दुनिया में रहता है। जो लोग अपनी इच्छाओं पर काबू प्राप्त कर लेते हैं वो प्रथम स्तर से ऊपर उठ जाते हैं और उस जगह पहुँच जाते हैं जहाँ से रूपों को देख तो सकते हैं लेकिन उनकी इच्छा नहीं होती। अन्त में पूर्ण बुद्ध व्यवहारिक वास्तविकता के जीवनस्तर से ऊपर उठ जाते हैं और यह सबसे मूलभूत तथा विशुद्ध स्तर माना जाता है। इसमें वो रूपरहित निर्वाण को प्राप्त होते हैं।<ref>{{cite web|author=तार्ताकोव, गैरी माइकल |work=Lecture notes for Asian Art and Architecture: Art & Design 382/582|publisher=आयोवा स्टेट यूनिवर्सिटी |title=Lecture 17: Sherman Lee's History of Far Eastern Art (Indonesia and Cambodja)|url=http://www.public.iastate.edu/~tart/arth382/lecture17.html|accessdate=९ नवम्बर २०१४| language = en}}</ref> [[संसार]] के जीवन चक्र से उपरी रूप जहाँ प्रबुद्ध आत्मा [[शून्यता]] के समान, सांसारिक रूप के साथ संलग्न नहीं होती, उसे पूर्ण खालीपन अथवा [[अनत्ता|अपने आप अस्तित्वहीन रखना]] आता है। ''कामधातु'' को आधार से निरूपित किया गया है, ''रूपधातु'' को पाँच वर्गाकार मंजिलों (सरंचना) से और ''अरूपधातु'' को तीन वृत्ताकार मंजिलों तथा विशाल शिखर स्तूप से निरूपित किया गया है। इन तीन स्तरों के स्थापत्य गुणों में लाक्षणिक अन्तर हैं। उदाहरण के लिए रूपधातु में मिलने वाले वर्ग और विस्तृत अलंकरण ''अरूपधातु'' के सरल वृत्ताकार मंजिल में लुप्त हो जाते हैं, जिससे रूपों की दुनिया को निरूपित किया जाता है–जहाँ लोग नाम और रूप से जुड़े रहते हैं—रूपहीन दुनिया में परिवर्तित हो जाते हैं।<ref>Soekmono (1976), पृष्ठ १७</ref>
बोरोबुदुर में सामूहिक पूजा घूमते हुये तीर्थ के रूप में की जाती है। तीर्थयात्रियों का शिखर मंजिल तक जाने के लिए सीढ़ियां और गलियारा मार्गदर्शन करते हैं। प्रत्येक मंजिल [[आत्मज्ञान के चार चरण|आत्मज्ञान]] के एक स्तर को निरूपित करती है। तीर्थयात्रियों का मार्गदर्शन करने वाला पथ [[बौद्ध ब्रह्माण्ड विज्ञान]] को प्रतीकात्मक रूप में परिकल्पित करता है।<ref name="Ferschin2004">{{cite conference|title=Architecture as Information Space |trans-title=ज्ञान समष्टि के रूप में स्थापत्यकला |booktitle=8th Int. Conf. on Information Visualization|author=पीटर फेरसचिन और आंद्रेयास ग्रामेलोफेर |doi=10.1109/IV.2004.1320142|pages=१८१–१८६|year=२००४|publisher=[[इंस्टिट्यूट ऑफ़ इलेक्ट्रिकल एंड इलेक्ट्रॉनिक्स एनगिनीर्स इंजीनियर्स]]}}</ref>
सन् १८८५ में आकस्मिक रूप से आधार में छुपी हुई सरंचना खोजी गयी।<ref name="kompas">{{cite news|publisher=[[कोम्पस]]|title=Borobudur Pernah Salah Design?|trans-title=बोरोबुदुर की बनावट गलत नहीं|language=id|url=http://www.kompas.com/kompas-cetak/0004/07/dikbud/boro09.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071226230646/http://www.kompas.com/kompas-cetak/0004/07/dikbud/boro09.htm|archivedate=2007-12-26|date=७ अप्रैल २०००|accessdate=९ नवम्बर २०१४|dead-url=no}}</ref> "छुपे हुये पाद" में उच्चावच भी शामिल हैं, जिनमें से १६० वास्तविक ''कामधातु'' के विवरण की व्याख्य करते हैं। इसके अलावा बच्चे हुये उच्चावच शिलालेखित चौखट हैं जिसमें मूर्तिकार ने नक्काशियों के बारे में कुछ आवश्यक अनुदेश लिखे थे।<ref name="p18">Soekmono (1976), पृष्ठ १८</ref> वास्तविक आधार के ऊपर झालरदार आधार बना हुआ है जिसका उद्देश्य आज भी रहस्य बना हुआ है। प्रारम्भिक विचारों के अनुसार पहाड़ी में विनाशकारी घटाव आने की स्थिति में वास्तविक आधार को आच्छादित करने के लिए हैं।<ref name="p18" /> अन्य मतों के अनुसार झालरदार आधार बनाने का कारण [[नगर नियोजन]] और स्थापत्य के बारे में प्राचीन भारतीय पुस्तक ''[[वास्तु शास्त्र]]'' के अनुसार छुपे हुये मूल आधार में बनावट दोष होना है।<ref name="kompas" /> इसके बावजूद चूँकि इसका निर्माण कार्य आरम्भ हो चुका था अतः झालरदार आधार का निर्माण पूर्ण सौंदर्य और धार्मिक विचारों का सुक्ष्मता से ध्यान रखकर किया गया।
==बुद्ध प्रतिमायें==
[[File:Borobudur-perfect-buddha.jpg|thumb|left|upright|''[[धर्मचक्र|धर्मचक्र मुद्रा]]'' में बुद्ध की एक मूर्ति]]
[[बौद्ध ब्रह्माडिकी]] को पत्थर पर उतारने की कहानी के अतिरिक्त भी बोरोबुदुर में बुद्ध की विभिन्न मूर्तियाँ मौजूद हैं। इसमें पैर पर पैर रखकर [[पद्मासन]] स्थिति वाली मूर्तियाँ पाँच वर्गाकार चबूतरों पर (''रुपधातु'' स्तर) के साथ-साथ उपरी चबूतरे (''अरुपधातू'' स्तर) मौजूद हैं।
''रुपधातु'' स्तर पर देवली में बुद्ध की प्रतिमायें स्तंभवेष्टन (वेदिका) के बाहर पंक्तियों में क्रमबद्ध हैं जिसमें उपरी स्तर पर मूर्तियों की संख्या लगातार कम होती है। प्रथम वेदिका में १०४ देवली, दूसरी में ८८, तीसरी में ७२, चौथी में ७२ और पाँचवी में ६४ देवली हैं। कुल मिलाकर ''रुपधातु'' स्तर तक ४३२ बुद्ध की मूर्तियाँ हैं।<ref name="p35-36">Soekmono (1976), पृष्ठ ३५–३६</ref> ''अरुपधातु'' स्तर (अथवा तीन वृत्ताकार चबूतरों पर) पर बुद्ध की मूर्तियाँ स्तूपों के अन्दर स्थित हैं। इसके प्रथम वृत्ताकार चबूतरे पर ३२ स्तूप, दूसरे पर २४ और तीसरे पर १६ स्तूप हैं जिसका कुल ७२ स्तूप होता है।<ref name="p35-36" /> मूल ५०४ बुद्ध मूर्तियों में से ३०० से अधिक क्षतिग्रस्थ (अधिकतर का सिर गायब है) हो चुकी हैं और ४३ मूर्तियाँ गुम हैं। स्मारक की खोज होने तक मूर्तियों के सिर पाश्चात्य संग्राहलयों द्वारा संग्रह की वस्तु के रूप में चोरी कर लिया।<ref>{{cite journal| title=Acquisition |trans-title=अर्जन |journal=क्रिटिकल इन्क्वायरी |author=हीराम डब्ल्यू वुडवर्ड जूनियर |volume=६ |issue=२ |year=१९७९ |pages=२९१–३०३| doi=10.1086/448048 | language = en}}</ref> बोरोबुदुर से बुद्ध की मूर्तियों के इन शिर्षमुखों में से कुछ अब [[ऐम्स्टर्डैम]] के [[ट्रोपेन म्यूजियम]] और [[लंदन]] के [[ब्रिटिश संग्रहालय]] सहित विभिन्न संग्राहलयों में देखे जा सकते हैं।<ref>{{Cite web
| url = http://www.bbc.co.uk/ahistoryoftheworld/objects/CPbWMMoFSnmUlSHF3dkf5A#
| title = Borobudur Buddha head |trans-title=बोरोबुदुर बुद्ध के मस्तिष्क
| date = जून २०१०
| publisher = [[बीबीसी]]
| accessdate = ५ नवम्बर २०१४
| quote = A history of world, The British Museum (विश्व का इतिहास, [[ब्रिटिश संग्रहालय]]) | language = en
}}</ref>
[[File:WLANL - Pachango - Tropenmuseum - Kop Borobudur.jpg|thumb|upright|[[ट्रोपेनमुसुम]], एम्स्टर्डम में बोरोबुदुर बुद्ध प्रतिमा का मस्तिष्क।]]
[[File:Headless buddha.jpg|thumb|upright|बोरोबुदुर में मस्तिष्क रहित बुद्ध की मूर्ति, इसकी खोज के बाद कई मूर्तियाँ विदेशों में संग्राहलयों में रखने के लिए चोरी हो गई।]]
[[File:Borobudur Lion Guardian.jpg|thumb|upright|शेर द्वारपाल]]
पहली नज़र में बुद्ध की सभी मूर्तियाँ समरूप प्रतीत होती हैं लेकिन उन सभी मुर्तियों की ''[[मुद्रा]]'' अथवा हाथों की स्थिति में अल्प भिन्नता है। इनमें ''मुद्रा'' के पाँच समूह हैं: उत्तर, पूर्व, दक्षिण, पश्चिम और शिरोबिंदु। ये सभी मुद्रायें [[महायान]] के अनुसार पाँच क्रममुक्त दिक्सूचक को निरुपित करती हैं। प्रथम चार वेदिकाओं में पहली चार ''मुद्रायें'' (उत्तर, पूर्व, दक्षिण और पश्चिम) में प्रत्येक मूर्ति कम्पास की एक दिशा को निरुपित करता है। पाँचवी वेदिका में बुद्ध की मूर्ति और उपरी चबूतरे के ७२ स्तूपो में स्थित मूर्तियाँ समान ''मुद्रा'' (शिरोबिंदु) में हैं। प्रत्येक मुद्रा में 'पाँच ध्यानी बुद्ध' में से किसी एक को निरूपित करती है जिनमें प्रत्येक का अपना प्रतीकवाद है।<ref>{{cite book|title=The Twilight Language: Explorations in Buddhist Meditation and Symbolism|trans-title=अस्पष्ट भाषा: बौद्ध ध्यान और प्रतीकों की व्याख्या |author= रॉड्रिक एस बुकनेल और मार्टिन स्टुअर्ट-फॉक्स |publisher= रूटलेज |location=यूके |year=१९९५ |isbn=0-7007-0234-2 | language = en}}</ref>
''प्रदक्षिणा'' अथवा दक्षिणावर्त परिक्रमा (घड़ी की दिशा में परिक्रमा) के अनुसार पूर्व से आरम्भ करते हुये बोरोबुदुर में बुद्ध की मुर्तियों की मुद्रा निम्न प्रकार है:
{| class="wikitable sortable" style="width:60%;"
|-
! style="width:70px;"|प्रतिमा
! style="width:70px;"|मुद्रा
! style="width:140px;"|प्रतीकात्मक अर्थ
! style="width:80px;"|ध्यानी बुद्ध
! style="width:60px;"|प्रधान दिग्बिन्दु
! style="width:100px;"|प्रतिमा की स्थति
|-
|[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Boeddhabeeld van de Borobudur TMnr 10016277.jpg|70px]]
|''भूमिस्पर्श मुद्रा''
|पृथ्वी साक्षी है
|[[अक्षोभ्य]]
| पूर्व
| प्रथम चार पूर्वी वेदिकाओं में ''रूपधातु'' झरोखे पर
|-
|[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Boeddhabeeld van de Borobudur TMnr 60013976.jpg|70px]]
|''वार मुद्रा''
|परोपकार, दान देने
|[[रत्नसम्भव]]
|दक्षिण
|प्रथम चार दक्षिण वेदिकाओं में ''रूपधातु'' झरोखे पर
|-
|[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Boeddhabeeld van de Borobudur voorstellende Dhyani Boeddha Amitabha TMnr 10016276.jpg|70px]]
|''ध्यान मुद्रा''
|एकाग्रता और ध्यान
|[[अमिताभ]]
|पश्चिम
|प्रथम चार पश्चिमी वेदिकाओं में ''रूपधातु'' झरोखा
|-
|[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Boeddhabeeld van de Borobudur voorstellende Dhyani Boeddha Amogasiddha TMnr 10016274.jpg|70px]]
|''अभय मुद्रा''
|साहस, निर्भयता
|[[अमोघसिद्धि]]
|उत्तर
|प्रथम चार उत्तरी वेदिकाओं में ''रूपधातु'' झरोखा
|-
|[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Boeddhabeeld van de Borobudur voorstellende Dhyani Boeddha Vairocana TMnr 10015947.jpg|70px]]
|''वितर्क मुद्रा''
|तर्क और पुण्य
|[[वैरोचन]]
|शिरोबिंदु
|सभी दिशाओं में पाँचवी (सबसे उपरी) वेदिका के ''रूपधातु'' झरोखे
|-
|[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Boeddhabeeld van de Borobudur TMnr 60019836.jpg|70px]]
|''[[धर्मचक्र|धर्मचक्र मुद्रा]]''
|घूमता हुआ ''धर्म'' (कानून) का पहिया
|[[वैरोचन]]
|शिरोबिंदु
|तीन परिक्रमा वाले चबूतरों के छिद्रित ७२ स्तूपों में ''अरूपधातु''
|}
==चित्र दीर्घा==
===उच्चावचों की चित्र दीर्घा===
<gallery mode=packed>
File:Borobudur ship.JPG|<small>[[बोरोबुदुर जहाज|बोरोबुदुर में जहाज]] के उच्चावच प्रपट्ट।</small>
File:Musician Borobudur.jpg|<small>संगीत कला का प्रदर्शन करते संगीतकार, सम्भवतः [[गमेलन]] का प्रारम्भिक रूप।</small>
File:Apsara Borobudur.jpg|<small>बोरोबुदुर की [[अप्सरा]]। </small>
File:Sailendra King and Queen, Borobudur.jpg|<small>अपनी प्रजा के साथ राजा और रानी के दृश्य।</small>
File:Borobudur relief 3.jpg|<small>गलियारे की दिवार का एक उच्चावच।</small>
File:Borobudur Keris.jpg|<small>एक हथियार, सम्भवतः केरिस का प्रारम्भिक रूप।</small>
File:Borobodur2.jpg|<small>एक उत्कीर्णित पत्थर।</small>
File:Tara Borobudur 3.jpg|<small>चमारा के साथ [[तारा (बौद्ध धर्म)|तारा]]</small>
File:Tara Borobudur 2.jpg|<small>कमल के फूल के साथ सुरसुन्दरी</small>
File:029 LalitavistaraDeva listening to Dhamma.jpg|<small>एक उच्चावच का दृश्य</small>
</gallery>
===बोरोबुदुर दीर्घा===
<gallery mode=packed>
File:World Heritage inscription of Borobudur Temple 1991.jpg|<small>बोरोबुदुर मंदिर का विश्व धरोहर शिलालेख</small>
File:The procedures visiting Borobudur Temple.jpg|<small>बोरोबुदुर मंदिर में भ्रमण करने के लिए दिशा-निर्देशक</small>
File:The inscription of Borobudur restoration in 1973.jpg|<small>इन्डोनेसिया के पूर्व राष्ट्रपति सोेहरटो द्वारा १९७३ में बोरोबुदुर की मरम्मत का शिलालेख</small>
File:Scaterred Antefix - decorative architectural ornament either on the top of balustrade on Borobudur temple wall.jpg|<small>कर्मविभांगगा संग्राहलय में बोरोबुदुर मंदिर के बिखरे हुये भाग। लोग आजतक इनकी मूल स्थिति ज्ञात नहीं कर पाये।</small>
File:The Unfinished Buddha of Borobudur at Karmawibhangga Museum.jpg|<small>[[कर्मविभांगगा संग्राहलय]] में बोरोबुदुर के मुख्य स्तूप का [[अधूरा बुद्ध]]। लोग इसपर उपहार चढ़ाते हैं <!--please anyone tralanslate it--> On its back is ''chattra'' or three leveled parasol which was dismantled from the top of Borobudur's main stupa because of frequent lightning.।</small>
File:Borobudur Stupas from the ninth levels.jpg|<small>नौंवे स्तर से बोरोबुदुर स्तूप</small>
File:Buddha in the Stupa Borobudur.jpg|<small>एक स्तूप के अन्दर बुद्ध प्रतिमा</small>
</gallery>
==टिप्पणी==
{{टिप्पणीसूची|2}}
==सन्दर्भ==
{{refbegin}}
* {{cite book|author=Parmono Atmadi|title=Some Architectural Design Principles of Temples in Java: A study through the buildings projection on the reliefs of Borobudur temple|publisher=गजह माडा यूनिवर्सिटी प्रेस|location=योग्याकर्ता|year=१९८८ |isbn=979-420-085-9|languag=अंग्रेज़ी}}
* {{cite book|author=Jacques Dumarçay|title=Borobudur|others=trans. and ed. by Michael Smithies|edition=2nd|location=सिंगापुर |publisher=ऑक्सफ़ोर्ड यूनिवर्सिटी प्रेस |year=१९९१ |isbn=0-19-588550-3| language = en}}
* {{cite book|author=Luis O. Gómez and Hiram W. Woodward, Jr. |title=Barabudur: History and Significance of a Buddhist Monument |url=https://archive.org/details/barabuurhistorys0000unse |location=बर्कले |year=१९८१ |isbn=0-89581-151-0|publisher=यूनिवर्सिटी ऑफ़ कैलिफ़ोर्निया| language = en}}
* {{cite book|author=John Miksic|title=Borobudur: Golden Tales of the Buddhas|isbn=0-87773-906-4|year=१९९० |publisher=[[शम्भाला पब्लिकेशन्स]]|location=बोस्टन | language = en}}
* {{cite journal|title=Chandi Borobudur: A Monument of Mankind|author=Soekmono|publisher=युनेस्को प्रेस |location=पेरिस |year=१९७६ |url=http://unesdoc.unesco.org/images/0002/000200/020097E.pdf#search=%22soekmono%20chandi%20borobudur%22| accessdate=६ नवम्बर २०१४| language = en}}
* {{cite book | author = R. Soekmono, J.G. de Casparis, J. Dumarçay, P. Amranand and P. Schoppert| title = Borobudur: A Prayer in Stone| publisher = आर्चीपेलगो प्रेस | year = १९९० | location = सिंगापुर | isbn = 2-87868-004-9| language = en}}
{{refend}}
==इन्हें भी देखें==
*[[ललितविस्तर सूत्र]]
*[[महात्मा बुद्ध]]
==बाहरी कड़ियाँ==
{{Commons category|Borobudur|बोरोबुदुर}}
{{wikivoyage|Borobudur|बोरोबुदुर}}
* [https://web.archive.org/web/20141023001559/http://www.borobudurpark.com/ आधिकारिक जालस्थल]
* [http://whc.unesco.org/en/list/592 युनेस्को साइट]
* [http://rubens.anu.edu.au/htdocs/bycountry/indonesia/borobudur/ बोरोबुदुर पर ऑस्ट्रेलियाई राष्ट्रीय विश्वविद्यालय के अनुसंधान परियोजना] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718090136/http://rubens.anu.edu.au/htdocs/bycountry/indonesia/borobudur/ |date=2014-07-18 }}
* [http://masterpieces.asemus.museum/borobudur/ बोरोबुदुर के गुप्त विश्लेषण] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141228053135/http://masterpieces.asemus.museum/borobudur/ |date=2014-12-28 }}
* [http://ghn.globalheritagefund.org/?id=856/ वैश्विक धरोहर नेटवर्क पर बोरोबुदुर का अन्वेषण]
* [http://www.indiamonuments.org/Indonesia/Indonesia%2001.htm बोरोबुदुर स्तूपों के चित्र] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141021181846/http://www.indiamonuments.org/Indonesia/Indonesia%2001.htm |date=2014-10-21 }}
[[श्रेणी:बौद्ध तीर्थ स्थल]]
[[श्रेणी:इण्डोनेशिया]]
[[श्रेणी:इन्डोनेसिया में बौद्ध धर्म]]
[[श्रेणी:बौद्ध विहार]]
[[श्रेणी:इन्डोनेसियाक विश्व सम्पदा क्षेत्रसभ]]
b8vg8dxuyd5tqd64lxr21ej2jcalfga
पाल वंश
0
37494
281613
279860
2026-10-20T02:47:41Z
InternetArchiveBot
10060
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
281613
wikitext
text/x-wiki
{{other uses|पाल (बहुविकल्पी)}}
{{Infobox former country
|conventional_long_name = पाल वंश
|common_name = पाल
|era = [[प्राचीन भारत]]
|status = साम्राज्य
|government_type = साम्राज्य
|year_start = ८म् शताब्दी
|year_end = १२म् शताब्दी
|p1 = गौड़ राज्य
|s1 = चेरो राज्य
|s2 = सेन राज्य
|image_map = Asia 800ad.jpg
|image_map_alt = पाल साम्राज्य
|image_map_caption = ८०० इस्वीमे [[एशिया]]मे पाल साम्राज्य
|capital = {{collapsible list
| [[Bikrampur]] | [[Pataliputra]] | [[Gauḍa (city)|Gauda]]<ref>{{cite book | author=Michael C. Howard | date=2012 | title=Transnationalism in Ancient and Medieval Societies: The Role of Cross-Border Trade and Travel | url=https://books.google.com/books?id=6QPWXrCCzBIC&pg=PA72 | publisher=McFarland | pages=72 | isbn=978-0-7864-9033-2 }}</ref> | [[Munger|Monghyr]] (Devapala) | [[Somapura]] (Dharampala) | Mahipal in present-day [[Murshidabad district]] (Mahipala I){{sfn|Huntington|1984|p=56}} | Ramavati in [[Varendra]] (Ramapala and successors) }}
|common_languages = [[संस्कृत ]], [[प्रकृत]] (प्रोटो-बङ्गाली सहित)
|religion = [[महायान|महायान बौद्ध]], [[बज्रयान|तान्त्रिक बौद्ध]], [[शैव]]<ref name=Sanderson>The Śaiva Age: The Rise and Dominance of Śaivism during the Early Medieval Period. In: Genesis and Development of Tantrism, edited by Shingo Einoo. Tokyo: Institute of Oriental Culture, University of Tokyo, 2009. Institute of Oriental Culture Special Series, 23, pp. 41–350.</ref>
|title_leader = सम्राट
|leader1 = [[गोपाल (पाल राजा)|गोपाल]]
|year_leader1 = ८म् शताब्दी
|leader2 = [[मदनपाल (पाल वंश)|मदनपाल]]
|year_leader2 = १२म् शताब्दी
|today = [[बङ्गलादेश]]<br />[[भारत]]<br />[[नेपाल]]<br />[[पाकिस्तान]]
}}
'''पाल साम्राज्य''' साम्राज्यवादी शक्ति छल, जे [[प्राचीन भारत|पूर्व प्राचीन समय]]मे [[भारतीय उपमहाद्वीप]]मे अवस्थित छल,<ref name="Sen1999">{{cite book|author=Sailendra Nath Sen|title=Ancient Indian History and Civilization|url=https://books.google.com/books?id=Wk4_ICH_g1EC&pg=PA280|year=1999|publisher=New Age International|isbn=978-81-224-1198-0|pages=280–}}</ref> जकर उत्पति [[बङ्गाल]]मे भेल। एकरसभक नाम एकर शासक वंशक नाम पर राखल गेल अछि, जकर शासककेँ नामक अन्तमे '''पाल''' प्रत्यय लागल रहैत अछि ([[संस्कृत]]: 'रक्षक')। ओसभ [[महायाना]] आ [[बज्रयाना|तान्त्रिक]] [[बुद्ध]] विद्यालयकेँ अनुसरण करैत छल। ई साम्राज्यक स्थापना चुनावद्वारा [[गोपाल]] सम्राटक रुपमे [[गौड़ (शहर)|गौड़]]मे ७५०म् आम युगमे भेल छल।<ref name="Majumdar1977">{{cite book |author=R. C. Majumdar |author-link=R. C. Majumdar |date=1977 |title=Ancient India |url=https://books.google.com/books?id=XNxiN5tzKOgC&pg=PA268 |publisher=Motilal Banarsidass |pages=268– |isbn=978-81-208-0436-4}}</ref> पाल सभक गढ़ [[बङ्गाल]] आ [[बिहार]] छी, जाहिकेँ प्रमुख शहरसभ [[विक्रमपुर]], [[पाटलीपुत्र]], [[गौड़ (शहर)|गौड़]], [[मुङ्गेर]], [[सोमपुर]], रामवत्ति ([[वरेन्द्र]]), [[ताम्रलिप्त]] आ [[जगद्दल]] छल।
पालसभ चतुर कुटनीतिज्ञ आ सैन्य विजेता छल। हुनकर सभक सेना अप्पन विशाल युद्ध [[हाथी]] लेल विख्यात छल। हिनकरसभक नौसेना [[बङ्गालक खाड़ी]]मे व्यापारिक आ रक्षात्मक भूमिका प्रदान केनए अछि। पालसभ शास्त्रीय [[भारतीय दर्शन]]क महत्वपूर्ण प्रवर्तक छल, [[भारतीय साहित्य|साहित्य]], [[भारतीय चित्रकला|चित्रकला]], आ [[भारतीय मूर्तिकला|मूर्तिकला]]। ओसभ भव्य मन्दिर आ मठक निर्माण केनए छल, [[सोमपुरा महाविहार]] सहित, [[नालन्दा]] आ [[विक्रमशिला विश्वविद्यालय|विक्रमशिला]]क महान विश्वविद्यालयसभक संरक्षण केलक। [[बङ्गाली भाषा|प्रोटो-बङ्गाली भाषा]] पाल नियमक तहत विकसित भेल। ई साम्राज्य [[श्रीविजय साम्राज्य]], [[तिब्बती साम्राज्य]] आ [[अरब]] [[खिलाफत ए अब्बासिया]]क सङ्ग सम्बन्धक आनन्द लेलक। पालसभक सम्बन्धमे पुरातात्विक स्थलक सङ्गेसङ्ग अरबक इतिहासकारक अभिलेखसभमे पाओल गेल अब्बासिदक सिक्का, समृद्ध आ बौद्धिक सम्पर्कक इङ्गित करैत अछि। [[बगदाद]]मे [[हाउस अफ विजडम]] एहि अवधिक समय भारतीय सभ्यताक [[गणित|गणितीय]] आ खगोलीय उपलब्धिसभकेँ अवशोषित केलक।<ref>{{cite book |author=Raj Kumar |date=2003 |title=Essays on Ancient India |url=https://books.google.com/books?id=qvnjXOCjv7EC |publisher=Discovery Publishing House |page=199 |isbn=978-81-7141-682-0}}</ref>
९म् शताब्दीक शुरुमे पाल साम्राज्य उत्तरी भारतीय उपमहाद्वीपक प्रमुख शक्ति छल आ एकर क्षेत्र आधुनिक-पूर्वी [[पाकिस्तान]], [[भारत]], [[नेपाल]] आ [[बङ्गलादेश]]क भूभागसभमे पसरल छल।<ref name="Majumdar1977"/><ref>{{cite book |author=Sailendra Nath Sen |date=1999 |title=Ancient Indian History and Civilization |url=https://books.google.com/books?id=Wk4_ICH_g1EC&pg=PA280 |publisher=New Age International |pages=280– |isbn=978-81-224-1198-0}}</ref> सम्राट [[धर्मपाल (सम्राट)|धर्मपाल]] आ [[देवपाल (पाल वंश)|देवपाल]]क तहत ई साम्राज्य अपन चरम पर पहुँचि गेल छल। पालसभ [[तिब्बत]]मे [[अतीश दीपङ्कर]]क सङ्ग-सङ्ग दक्षिण पूर्व एशियामे सेहो एकटा मजबूत सांस्कृतिक प्रभाव छोड़लक। उत्तर भारतमे पालसभक नियन्त्रण अन्ततः अल्पकालिक छल, किआकी ओसभ [[कन्नौज]]क नियन्त्रणक लेल [[गुर्जर प्रतिहार]] आ [[राष्ट्रकूट]] सङ्ग सङ्घर्ष केलक आ पराजित भेल। अल्पकालिक गिरावटक बाद, सम्राट [[महिपाल प्रथम]] दक्षिण भारतीय [[चोल साम्राज्य|चोल]] आक्रमणक विरुद्ध बङ्गाल आ बिहारमे शाही गढ़सभकेँ बचाव केलक। सम्राट [[रामपाल]] अन्तिम मजबूत पाल शासक छल, जे [[कामरूप]] आ [[कलिङ (ऐतिहासिक क्षेत्र)|कलिङ]] उपर नियन्त्रण प्राप्त केलक। ११म् शताब्दीधरि ई साम्राज्य विद्रोहमे संलग्न कतेकौँ क्षेत्रक सङ्ग बहुत कमजोर भऽ गेल छल।
पुनरुत्थान [[हिन्दू]] [[सेन राजवंश]]सभ १२म् शताब्दीमे पाल साम्राज्यकेँ अलग कऽ देलक, जे भारतीय उपमहाद्वीपमे अन्तिम प्रमुख बौद्ध साम्राज्य शासनक अन्त कऽ देलक। पाल कालक बङ्गाली इतिहासक स्वर्ण युगसभमे एकटा मानल जाएत अछि।<ref name = "Sailendra1999" /> {{sfn | सेनगुप्ता | 2011 | pp = 39-49}} पालसभ युद्ध विभाजनक बीच कतेकौँ शताब्दी बाद बङ्गालमे स्थिरता आ समृद्धि आनलक। ओसभ पहिलुक बङ्गाली सभ्यताकेँ उपलब्धिसभक आगा बढ़ेलक आ कला आ वास्तुकलाकेँ उत्कृष्ट कार्य केलक। ओसभ [[बङ्गाली भाषा]]क लेल आधार तैआर केलक, जाहिमे एकर पहिल साहित्यिक कार्य, '[[चर्यापद]]' सेहो शामिल अछि। पाल विरासत एखनो [[तिब्बती बौद्ध धर्म]]मे परिलक्षित होएत अछि।
{{अनुवाद}}
== इतिहास ==
=== मूल ===
खालिमपुर तांबा के प्लेटक शिलालेख के अनुसार, पहिने पाल राजा गोपाल, वेपता नामक योद्धा के पुत्र छल ।"रामचरितम" मे कहलगेल अछि कि [[वरेन्द्र]] (उत्तर बंगाल) पालसभक जन्मभूमि ("जनकभु") छल। राजवंश के जातीय उत्पत्ति अज्ञात अछि, हालांकि हालके रिकॉर्ड इ दावा करैत अछि कि गोपाल एक [[गड़रिया ]] पौराणिक [[सौर वंश]] सऽ संबंधित छल।
'' बल्लाला-कारिता '' मे कहलगेल अछि कि पाल गड़रिया छल, [[तरानाथ]] हुनकर '' भारत मे बौद्ध धर्म के इतिहास '' के संग-संग घनाराम चक्रवर्ती के हुनकर '' [[धर्ममंगलवाक्य] धर्ममंगला] मे सेहो दोहरेलक। ] '' (दुन्नु 16 म् शताब्दी मे लिखल गेल अछि)। '' रामचरितम '' सेहो पंद्रहम पाल सम्राट, [[रामपाल]] के क्षत्रिय के रूप मे प्रस्तुत केने अछि । पौराणिक सौर वंश सऽ संबंधित दावा अविश्वसनीय अछि आ स्पष्ट रूप सऽ वंश के मूल उत्पत्ति के कवर करएके प्रयास प्रतीत होएत अछि। {{sfn | Sengupta | 2011 | pp = 39-49}} पाल वंश के सेहो ब्रांडेड कएलगेल अछि । [['उद्र]] किछ स्रोतसभ जेना '' [[Mañjuśrī-mūla-kalpa | मंजुश्री-मूलकल्प]] ''; इ हुनकर बौद्ध झुकाव के कारण भसकैत अछि। {{sfn|Bagchi|1993|p=37}}<ref>{{cite journal |author=Vasily Vasilyev |author-link=Vasily Vasilyev |translator=E. Lyall |date=December 1875 |title=Taranatea's Account of the Magadha Kings |url=https://archive.org/details/indianantiquarya014355mbp |journal=[[The Indian Antiquary]] |volume= IV |pages=365–66}}</ref><ref>{{cite book |author1=Ramaranjan Mukherji |author-link1=Ramaranjan Mukherji |author2=Sachindra Kumar Maity |date=1967 |title=Corpus of Bengal Inscriptions Bearing on History and Civilization of Bengal |location=Calcutta |publisher=Firma K.L. Mukhopadhyay |page=11}}</ref><ref>{{cite journal |author=J. C. Ghosh |date=1939 |title=Caste and Chronology of the Pala Kings of Bengal |journal=The Indian Historical Quarterly |volume=IX |issue=2 |pages=487–90}}</ref><ref>The Caste of the Palas, The Indian Culture, Vol IV, 1939, pp. 113–114, B Chatterji</ref><ref>{{cite book |last=M. N. Srinivas |author-link=M. N. Srinivas |date=1995 |title=Social Change in Modern India |publisher=Orient Blackswan |page=9 |isbn=978-81-250-0422-6}}</ref><ref>{{cite book |last=Metcalf |first=Thomas R. |date=1971 |title=Modern India: An Interpretive Anthology |url=https://archive.org/details/bwb_W7-BQV-161 |publisher=Macmillan |page=[https://archive.org/details/bwb_W7-BQV-161/page/115 115]}}</ref> [[अबू-फ़ज़ल इब्न मुबारक]] ([[ऐन-ए-अकबरी]] मे) के अनुसार,पाल गोपाल गड़रिया समुदाय से था | । <ref>{{cite book |author=André Wink |date=1990 |title=Al-Hind, the Making of the Indo-Islamic World |url=https://books.google.co.uk/books?id=g2m7_R5P2oAC&pg=PA265|publisher=Brill |page=265 |isbn=90-04-09249-8}}</ref><ref>{{cite book |author=Ishwari Prasad |date=1940 |title=History of Mediaeval India |url=https://books.google.com/?id=-AIdAAAAMAAJ&q=%220The+Pala+kings+have+been+described+as+Ksatriyas+and+Brahmans,+but+it+is+very+difficult+to+determine+this+point+conclusively.%22&dq=%220The+Pala+kings+have+been+described+as+Ksatriyas+and+Brahmans,+but+it+is+very+difficult+to+determine+this+point+conclusively.%22|publisher= |page=20 fn}}</ref>
=== स्थापना ===
[[शशांक]] राज्यक पतन के बाद, बंगाल क्षेत्र अराजकता के स्थिति मे छल । कोनो केंद्रीय प्राधिकरण नहि छल, आ क्षुद्र सरदार सभक बीच निरंतर संघर्ष छल । समकालीन लेखन अहि स्थिति के वर्णन '' मत्स्य नैया '' ("माछ न्याय" के रूप मे करैत अछि, माने एहन स्थिती जाहिमे बड़का माछ छोटका माछ के खाएत अछि)। गोपाल अहि समय के दौरान पहिल पाल राजा के रूप मे सिंहासन पर चढ़ल। खालिमपुर तांबा के प्लेट देख पता चलैत अछि कि क्षेत्रक 'प्रकृत' (लोकसभ) हुनका राजा बनेलक ।{{sfn|Sengupta|2011|pp=39–49}} लगभग ८०० साल बाद लिखएवाला तरानाथ इहो लिखने अछि कि हुनका लोकतांत्रिक तरीका सऽ बंगाल के लोकसभ द्वारा चुनल गेल छल। हालांकि, हुनकर खाता एकटा किंवदंती के रूप मे अछि, आ ऐतिहासिक रूप सऽ अविश्वसनीय मानल जाएत अछि। कह्बैका सभक अनुसार निरंकुशताके बाद, जनता सब पुस्ता दर पुस्ता बहुत राजा सब चुनलक, जाहि मे सभटा राजा के रानी [[नागा(पौराणिक कथा)|नागा]] जे पहिल राजा के रानी छलि तकरासँग चुनाव के बाद जाएत छल । हालांकि, गोपाल रानी के मारएमे कामयाब रहल आ सिंहासन पर बैसल रहल।<ref name="Biplab2005">{{cite book | author=Biplab Dasgupta | author-link = Biplab Dasgupta | date=2005 | title=European Trade and Colonial Conquest | url=https://books.google.com/books?id=YRRnRK8lEYEC&pg=PA341 | publisher=Anthem Press | pages=341– | isbn=978-1-84331-029-7}}</ref> ऐतिहासिक साक्ष्य सऽ संकेत मिलैत अछि कि गोपाल सीधा अपन नागरिक द्वारा नहि चुनल गेल छल, बरु सामंती सरदारक एक समूह द्वारा चुनलगेल। अहि तरहक चुनाव क्षेत्र समकालीन समाजसभ मे बहुत आम बात छल। {{sfn|Sengupta|2011|pp=39–49}}<ref name="Biplab2005"/>
गोपालक अधिरोहण एक महत्वपूर्ण राजनीतिक आयोजन छल किआकी कतेकौं स्वतंत्र प्रमुखसभ बिना कोनो संघर्ष के अपन राजनीतिक अधिकार के मान्यता देलक। <ref name="Sailendra1999">{{cite book | author=Sailendra Nath Sen | date=1999 | title=Ancient Indian History and Civilization | url=https://books.google.com/books?id=Wk4_ICH_g1EC&pg=PA278 | publisher=New Age International | pages=277–287 | isbn=978-81-224-1198-0}}</ref>
===धर्मपाल आ देवपाल के तहत विस्तार===
[[File:Indian Kanauj triangle map.svg|thumb|right|[[कन्नौज]] त्रिकोण के एक चित्रण]]
गोपाल के साम्राज्यक हुनकर बेटा [[धर्मपाल (सम्राट) | धर्मपाल]] आ हुनकर पोता [[देवपाल (पाल वंश) | देवपाल]] बहुत विस्तार केलक । धर्मपाल के [[गुर्जर-प्रतिहार | प्रतिहार]] शासक [[वत्सराज | वत्सराज]] हरौने छल। बाद मे, [[राष्ट्रकूट]] राजा [[ध्रुव धर्मशाला | ध्रुव]] धर्मपाल आ वत्सराज दुन्नु के हरौलक। ध्रुव के दक्कन क्षेत्र दिस प्रस्थान केला बाद, धर्मपाल उत्तरी भारत मे एकटा शक्तिशाली साम्राज्यक निर्माण केलक। हुनकाद्वारा [[कन्नौज]] के इंद्रायुध के हराएलगेल, आ कन्नौज के सिंहासन पर अपन स्वयं के नामपर चकरौधा के स्थापित केलक। उत्तर भारत के अन्य छोटका राज्यसभ सेहो हुनकर आत्महत्या के स्वीकार केलक। जल्दीए, हुनकर विस्तार वत्सराज के पुत्र [[नागभट्ट द्वितीय]] द्वारा परिक्षण लेल गेल, जे कन्नौज पर विजय प्राप्त लेल चकरौधा के हटा देलक। नागभट्ट द्वितीय तखन [[मुंगेर]] तक उन्नत भेल आ धर्मपाल के एक युद्ध मे पराजित केलक।धर्मपालक आत्मसमर्पण केनाए आ [[राष्ट्रकूट वंश | राष्ट्रकूट]] सम्राट [[गोविंद तृतीय]] के संग गठबंधन करएके लेल मजबूर कएलगेल, जे तखन उत्तर भारत पर हस्तक्षेप करैत [नागभट्ट द्वितीय] पर आक्रमण कऽ पराजित केलक। <ref>{{cite book |author1=John Andrew Allan |author2=Sir T. Wolseley Haig |date=1934 |title=The Cambridge Shorter History of India |publisher=Macmillan Company |page=143}}</ref><ref name="Sinha1977p177" /><ref>{{cite book | author=Bindeshwari Prasad Sinha |author-link=Bindeshwari Prasad Sinha | year=1977 | title=Dynastic History of Magadha | url=https://books.google.com/books?id=gYO25eaDrqUC&pg=PA179 | location=New Delhi | publisher=Abhinav Publications | page=179 | isbn=978-81-7017-059-4 | quote=Nāgabhaṭa-II defeated Cakrāyudha and occupied Kanauj ... battle between the king of Vaṅga and Nāgabhaṭa in which the latter emerged victorious ... may have been fought at Mudgagiri (Monghyr in Bihar). If so, it shows the utter humiliation of Dharmapāla and strengthens the suspicion that as a revenge he might have surrendered to and welcomed Govinda III when he invaded North India.}}</ref> राष्ट्रकूट अभिलेखसभ सऽ जानकारी होएत अछि कि चक्रायुध आ धर्मपाल दुन्नु राष्ट्रकूटक आत्महत्या के मान्यता देलक। व्यवहार मे, धर्मपाल गोविंदा तृतीय के डेक्कन लेल गेलाबाद उत्तर भारत पर नियंत्रण प्राप्त केलक। ओ '' परमेस्वर परमभट्टारक महाराजाधिराज '' के उपाधि धारण केलक।.<ref name="Sailendra1999"/>
धर्मपालक उत्तराधिकार हुनक पुत्र देवपाल केलथि, जिनका सभसऽ शक्तिशाली पाल शासक मानल जाएत अछि।<ref name="Sailendra1999"/> हुनक अभियानक परिणामस्वरूप [[प्रागज्योतिषा]] (वर्तमान असम) जतए राजा लड़ाइ केने बिना [[उत्कल साम्राज्य | उत्कल]] (वर्तमान उड़ीसा) के राजा के सौंप देलक, जकर राजा अपन राजधानी सऽ भागि गेल छल।<ref>Bhagalpur Charter of Narayanapala, year 17, verse 6, ''[[The Indian Antiquary]]'', XV p. 304.</ref> हुनक उत्तराधिकारि सभक शिलालेख सेहो हुनकर द्वारा कतेकौं अन्य क्षेत्रीय जीत के दावा करैत अछि, लेकिन इ अत्यधिक अतिरंजित अछि (देखु[[#Geography | भूगोल]] नीचाके अनुभाग)।{{sfn|Sengupta|2011|pp=39–49}}<ref name="Sinha1977p185">{{cite book | author=Bindeshwari Prasad Sinha |author-link=Bindeshwari Prasad Sinha | year=1977 | title=Dynastic History of Magadha | url=https://books.google.com/books?id=gYO25eaDrqUC&pg=PA185 | location=New Delhi | publisher=Abhinav Publications | page=185 | isbn=978-81-7017-059-4 }}</ref>
=== पतन के प्रथम चरण ===
देवपालक मृत्यु क बाद, पाल साम्राज्य धीरे-धीरे विघटित होएत गेल । [[विग्रहपाल I | विग्रहपाल]], जे देवपाल के भतीजा छल, किछुवे समय के शासनक बाद सिंहासन त्याग केलक, आ एकटा तपस्वी बनि गेल। विगरपाल के पुत्र आ उत्तराधिकारी [[नारायणपाल]] एकटा कमजोर शासक साबित भेल। हुनक शासनकालक दौरान, राष्ट्रकूट राजा [[अमोघवर्ष]] पलास के हरौलक। पाल के पतन सऽ उत्साहित होएत, [[असम]] के राजा हरजारा शाही पदवी ग्रहण केलक आ [[शैलोदभावा वंश | सेलोडभवास]] मे अपन शक्ति स्थापित केलक [[उड़ीसा, भारत, उड़ीसा]]।<ref name="Sailendra1999"/>
नारायणपाल के बेटा [[राज्यापाल]] कम सऽ कम १२ वर्ष धरि शासन केलक, आ कतेकौं सार्वजनिक उपयोगितासभ आ बुलंद मंदिर सभक निर्माण केलक। हुनकर बेटा [[गोपाला द्वितीय]] किछ वर्षक शासन के बाद बंगाल के गुमौलक, आ फेर मात्र बिहार पर शासन केलक। अगिला राजा, [[विग्रहपाल द्वितीय]] के [[चंदेला]] के आक्रमणसभ झेलए पड़ल आ [[त्रिपुरी के कलचुरिया | कलचुरिया]] के आक्रमण करए पड़ल। हुनकर शासनकाल के दौरान, पाल साम्राज्य गौड़, राधा, अंगा आ वंगा सनक छोट राज्यसभ मे छिरिआगेल।[[हरिकेला]] (पूर्वी आ दक्षिणी बंगाल) के कांतिदेव सेहो '' महाराजाधिराज '' के उपाधि धारण केलक आ बाद मे [[चंद्र वंश]] द्वारा शासित एक अलग राज्यक स्थापना केलक।
<ref name="Sailendra1999"/> गौड़ राज्य (पश्चिम आ उत्तर बंगाल) पर [[कंबोजा पाल वंश]] के शासन छल। अहि वंश के शासकसभ सेहो प्रत्यय – पाल लगाबैत नामके समाप्त केने अछि(उदाहरण: [[राजयपाल कम्बोज | राज्यापाल]], [[नारायणपाल (कंबोजा) | नारायणपाल]] आ [[नयापाल (कंबोजा)। नयापाल]]। हालांकि, हुनकर उत्पत्ति अनिश्चित अछि, आ सभसऽ प्रशंसनीय दृश्य इ अछि कि हुनक उत्पत्ति एकटा पाल अधिकारी सऽ भेल छल, जे अपन राजधानी के संग-संग पाल साम्राज्यक एकटा प्रमुख हिस्सा के शुरुआत केने छल।<ref name="Sailendra1999"/>{{sfn|Sengupta|2011|pp=39–49}}
=== महिपाल प्रथम के तहत पुनरुद्धार===
[[File:INDIA, Medieval. Palas. Mahipala I and later. Circa 988-1161.jpg|thumb|पाल साम्राज्यक सिक्का, [[महिपाल प्रथम]] आ बादमे। लगभग 988-1161 ईस्वी ]]
महिपाल प्रथम ९८८ ईस्वी मे सिंहासन पर चढ़ला तीन साल के भीतर उत्तरी आ पूर्वी बंगाल के पुनः प्राप्त केलक। ओ वर्तमान [[बर्दवान मंडल]] के उत्तरी भाग के सेहो पुनः प्राप्त केलक। हुनक शासनकाल के दौरान, [[चोल साम्राज्य] के [[राजेंद्र चोल प्रथम]] गंगा के पानि प्राप्त करए लेल १०२१ सऽ १०२३ सी इ तक बंगाल पर प्रायः आक्रमण केलक आ अहि प्रक्रिया मे, शासक सभके नीचा देखाबए मे सफल रहल, जे काफी लूटक शिकार भेल। ओ बंगाल के शासक छल जिनका राजेंद्र चोल हरौने छल, धर्मपाल, राणासुर आ गोविंदचंद्र छल, जे शायद पाल वंश के महिपाल प्रथम के अधीन सामंत छल।{{sfn|Sengupta|2011|p=45}} [[राजेंद्र चोल प्रथम]] सेहो महिपाल के हरौलक, आ पाल राजा सऽ प्राप्त केलक "दुर्लभ शक्तिवला हाथी, जनानीसभ आ खजाना"।<ref>{{cite book |author=John Keay |author-link=John Keay |date=2000 |title=India: A History |url=https://archive.org/details/indiahistoryfrom0000unse |publisher=Grove Press |page=[https://archive.org/details/indiahistoryfrom0000unse/page/220 220] |isbn=978-0-8021-3797-5}}</ref>महिपाल उत्तर आ दक्षिण बिहारक नियंत्रण प्राप्त केलक, संभवतः [[गजनी के महमूद]] के आक्रमण सऽ सहायता प्राप्त केलक, जे उत्तर भारत के अन्य शासक सभक ताकत के समाप्त कऽ देलक। ओ [[वाराणसी]] आ आस-पास के क्षेत्र पर सेहो विजय प्राप्त केलक, किआकी हुनकर भाई शरतपाल आ वसंतपाल वाराणसी मे कतेकौं पवित्र संरचना सभक निर्माण आ मरम्मत के काज केलक। बाद मे, [[त्रिपुरी के कलचुरि | कलचुरि]] के राजा [[गांगेयदेव]] अंग के शासक के पराजित केलाबाद वाराणसी के खंडित कदेलक, जे महिपाल प्रथम भऽ सकै छल।<ref name="Sailendra1999"/>
=== पतन के द्वितीय चरण ===
महिपाल प्रथम के पुत्र नयापाल लंबा संघर्ष के बाद कलचुरी राजा कर्ण (गंग्यदेव के पुत्र) के हरौलक। बाद मे दुन्नु बौद्ध विद्वान [[अतिसा]] के मध्यस्थता मे एकटा शांति संधि पर हस्ताक्षर केलक। नयापाल के पुत्र विग्रहपाल तृतीय के शासनकालक दौरान, कर्ण एकबेर फेर बंगाल पर आक्रमण केलक लेकिन ओ हारिगेल । एकटा शांति संधि के संग संघर्ष समाप्त भेल, आ विग्रहपाल तृतीय कर्ण के बेटी यवनश्री सऽ विवाह केलक। विग्रहपाल तृतीय के बाद मे आक्रमण [[पश्चिमी चालुक्य साम्राज्य | चालुक्य]] राजा [[विक्रमादित्य छवम्]] हरौने छल । विक्रमादित्य छवम् के आक्रमण दक्षिण भारत के कतेकौं सैनिकसभके बंगाल में देखलक, जे कि दक्षिण राजवंश के दक्षिणी मूल के बताबैत अछि।<ref>{{cite book |author1=John Andrew Allan |author2=Sir T. Wolseley Haig |date=1934 |title=The Cambridge Shorter History of India |publisher=Macmillan Company |page=10}}</ref> विग्रहपाल तृतीय के उड़ीसा के राजा महाशिवगुप्त ययाति के [[सोमवि वंश: सोमवमसी]] के नेतृत्व मे एक आर आक्रमण के सामना करए पड़ल।अहिके बाद, आक्रमण सभक एक श्रृंखला पाल के शक्ति काफी कम कदेलक। वर्मनसभ हुनका शासनकाल के दौरान पूर्वी बंगाल पर कब्जा कलेलक।<ref name="Sailendra1999"/>{{sfn|Sengupta|2011|pp=39–49}}
विग्रहपाल तृतीय के उत्तराधिकारी महिपाल द्वितीय सैन्य गौरव के अल्पकालिक शासन केलक। हुनकर शासनकाल '[[रामचरितम]]' मे [[संधीकर नंदी]] द्वारा निक ढंग सऽ प्रलेखित अछि। महिपाल द्वितीय अपन भाइसभ रामपाल आ सुरपाल द्वितीय के अहि संदेह मे कैद कदेलक कि ओसभ हुनक खिलाफ साजिश करैछल। अहि के तुरंत बाद, ओ एक [[वीरेंद्र विद्रोह | काबार्ट से जागीरदार प्रमुखक विद्रोह]] (मलाह) के सामना केलक। दिव्य (वा दिववोका) नामक एक प्रमुख हुनका मारि देलक आ वरेन्द्र क्षेत्र पर कब्जा कलेलक। इ क्षेत्र हुनक उत्तराधिकारिसभ रुडक आ भीम के नियंत्रण मे रहल। सुरपाल द्वितीय मगध भाग गेल आ एकटा छोट शासनकाल के बाद हुनकर मृत्यु भगेल । ओ अपन भाई रामपाल द्वारा सफल भगेल, जे दिव्या के पोता भीम के खिलाफ एकटा बड़का हमला केलक। हुनका राष्ट्रकूट वंशक हुनकर मामा, संगमे दक्षिण बिहार आ दक्षिण-पश्चिम बंगाल के कतेकौं सामंती प्रमुख सभक समर्थन प्राप्त छल। रामपाल निर्णायक रूप सऽ भीम के हरा देलक, हुनका आ हुनकर परिवार के क्रूर तरीका सऽ मारि देलक।<ref name="Sailendra1999"/>{{sfn|Sengupta|2011|pp=39–49}}
=== रामपाल के अधीन पुनरुद्धार ===
[[File:Avalokiteshvara and Scenes from the Buddha's Life (a), Maitreya and Scenes from the Buddha's Life (b), Two Folios from a Prajnaparamita (The Perfection of Wisdom) LACMA M.72.1.19a-b (1 of 4).jpg|thumb|800px|center|<center>[[मैत्रेय]] आ बुद्ध के जीवनक दृश्य। फोलियो शायद पाल वंश के अंतिम महान शासक मानल जाएवाला [[रामपाल]] के तहत पाल काल से छल।</center>]]
वरेंद्र पर नियंत्रण पेलाबाद, रामपाल सीमित सफलता के संग पाल साम्राज्य के पुनर्जीवित करएके कोशिश केलक।ओ रामवती मे एकटा नबका राजधानी सऽ शासन केलक, जे राजवंश के अंत तक पाल राजधानी छल। ओ कर के कम केलक, खेती के बढ़ावा देलक आ सार्वजनिक उपयोगिता सभक निर्माण केलक। ओ अपन नियंत्रण मे [[कामरुपा]] आ [[रार क्षेत्र | रार]] लेलक आ पूर्वी बंगाल के वर्मन राजा के अपन अधीनता स्वीकार करएलेल मजबूर केलक। ओ वर्तमान मे उड़ीसा के नियंत्रणक लेल गंगा राजा के संग संघर्ष केलक; गंगा हुनक मृत्यु के बादे इ क्षेत्र के उपभवन करए मे सफल रहल। रामपाल चोल राजा कुलोत्तुंगा के संग सामान्य शत्रु: गण आ चालुक्य: के खिलाफ सुरक्षित समर्थनक लेल मैत्रीपूर्ण संबंध बनेने रहल। ओ सेना सभके रोकि के राखलक, लेकिन मिथिला के कर्नाटकक एक प्रमुख नान्यदेव के नाम सऽ हारि गेल। ओ एकटा वैवाहिक गठबंधन के माध्यम सऽ गढ़वाला शासक गोविंदचंद्र के आक्रामक डिजाइन के सेहो अपनेलग राखलक।<ref name="Sailendra1999"/>{{sfn|Sengupta|2011|pp=39–49}}
=== अंतिम पतन ===
रामपाल अंतिम मजबूत पाल शासक छल । हुनक मृत्यु के बाद, हुनकर बेटा कुमारपाल के शासनकालक दौरान [[कामरुपा]] मे विद्रोह शुरू भगेल। वैद्यदेव द्वारा विद्रोह के लतखुर्दैन कऽ देलगेल छल, लेकिन कुमारपालक मृत्यु के बाद, वैद्यदेव व्यावहारिक रूप सऽ एक अलग राज्य बनेलक।<ref name="Sailendra1999"/> '' रामचरितम '' के अनुसार, कुमारपालक पुत्र गोपाल तृतीय के हत्या हुनकर कक्का मदनपाल केने छल। मदनपाल के शासनक दौरान, पूर्वी बंगाल मे वर्मनसभ स्वतंत्रता के घोषणा केलक, आ [[पूर्वी गंगा वंश | पूर्वी गंगा]] उड़ीसा मे संघर्षक नवीनीकरण केलक। मदनपाल मुंगेर पर गढ़वाला सऽ कब्जा कऽ लेलक, लेकिन विजयसेना द्वारा पराजित कएलगेल, जे दक्षिणी आ पूर्वी बंगाल पर नियंत्रण हासिल कऽ लेलक। गोविंदपाल नामक एक शासक ११६२ ईस्वी के आसपास गया जिल्ला पर शासन केलक, लेकिन शाही पाल सभक संग हुनकर संबंध के बारे मे कोनो ठोस सबूत नहि अछि। पाल राजवंश [[सेना राजवंश]] मे बदलि गेल।{{sfn|Sengupta|2011|pp=39–49}}
== भूगोल ==
[[File:INDIA, Medieval. Paramaras Jagaddeva. 12th-13th centuries.jpg|thumb|पाल के सिक्का, बंगाल। जगददेव। 12 म्-13 म् शताब्दी।]]
पाल साम्राज्यक सीमासभ अपन पूरा अस्तित्व मे उतार-चढ़ाव करैत रहल। यद्यपि पाल एक समय मे उत्तर भारत मे एकटा विशाल क्षेत्र पर विजय प्राप्त केलक, लेकिन ओ बहुत समय धरि गुर्जर-प्रतिहार, राष्ट्रकूट आ अन्य कम शक्तिशाली राजा सभसऽ निरंतर शत्रुता के कारण एकरा काएम नहि राखिसकल।{{sfn|Bagchi|1993|p=4}}
गोपाल द्वारा स्थापित मूल राज्यक सटीक सीमा सभक बारे मे कोनो रेकॉर्ड उपलब्ध नहि अछि, लेकिन अहिमे [[बंगाल]] क्षेत्र के लगभग सभ शामिल भसकैत अछि।<ref name="Sailendra1999"/> पाल साम्राज्य धर्मपालक शासन मे काफी विस्तार कएलगेल।बंगालक अलावा, ओ वर्तमान बिहार पर सीधा शासन केलक। कन्नौज (वर्तमान उत्तर प्रदेश) राज्य कतेक बेर पाल पर निर्भर छल, जे हुनक नामपर चक्रवर्ती द्वारा शासित छल।<ref name="Sailendra1999"/> कन्नौज के सिंहासन पर अपन उम्मीदवार के स्थापित करैत, धर्मपाल एकटा शाही अदालत के आयोजन केलक। धर्मपाल द्वारा जारी खालिमपुर तांबा के थारीक अनुसार, अहि दरबार मे भोज के शासक (संभवतः [[विदर्भ]]), [[मत्स्य राज्य | मत्स्य]] (जयपुर क्षेत्र), [[मद्रा]] (पूर्वी पंजाब) भाग लैतछल। , [[कुरु (राज्य) | कुरु]] (दिल्ली क्षेत्र), [[यदु]] (संभवतः पंजाब मे मथुरा, द्वारका वा सिम्हपुरा), [[यवन]],[[अवंती (भारत)|अवंती]] , [[गांधार]] आ कीरा ([[कांगड़ा घाटी]])।{{sfn|Sengupta|2011|pp=39–49}}<ref name="Sinha1977p177">{{cite book | author=Bindeshwari Prasad Sinha | author-link=Bindeshwari Prasad Sinha | year=1977 | title=Dynastic History of Magadha | url=https://books.google.com/books?id=gYO25eaDrqUC&pg=PA177 | location=New Delhi | publisher=Abhinav Publications | page=177 | isbn=978-81-7017-059-4 | quote=Dharmapāla after defeating Indrāyudha and capturing Kanuaj made it over to Cakrāyudha, who was a vassal king of Kanuaj subordinate to Dharmapāla ... Dharmapāla was thus acknowledged paramount ruler of almost whole of North India as the Bhojas of Berar, Kīra (Kangra district), Gandhāra (West Punjab), Pañcāla (Ramnagar area of U.P.), Kuru (eastern Punjab), Madra (Central Punjab), Avanti (Malwa), Yadus (Mathura or Dwarka or Siṁhapura in the Punjab), Matsya (a part of Rajputana) were his vassals.}}</ref> इ राजासभ कन्नौज के सिंहासन पर चक्रायुध के स्थापना स्वीकार केलक, जखनकी "हुनक तिरस्कार के सँग सम्मानपूर्वक झुकल"।{{sfn|Paul|1939|p=38}} इ इंगित करैत अछि कि एकटा शासक के रूप मे हुनक स्थिति के अधिकांश शासकसभ द्वारा स्वीकार कएलगेल छल, हालांकि इ [[मौर्य साम्राज्य | मौर्य]] वा [[गुप्त साम्राज्य | गुप्त]] के साम्राज्यक विपरीत एक सुस्त व्यवस्था छल। अन्य शासकसभ धर्मपाल के सैन्य आ राजनीतिक वर्चस्व के स्वीकार केलक, लेकिन अपन स्वयंक क्षेत्र के बनेने रहल।{{sfn|Sengupta|2011|pp=39–49}} गुजरात के कवि सोढाला धर्मपाल के उत्तर भारत पर अपन आत्मीयता के लेल '' उत्तरापथस्वामि '' ("उत्तर का भगवान") कहलक।{{sfn|Bagchi|1993|p=39–40}}
महाकाव्यात्मक रेकॉर्ड देवपला के अतिशयोक्तिपूर्ण भाषा मे व्यापक विजय के संग दर्ज करैत अछि। हुनक उत्तराधिकारी नारायण पाल के बादल स्तंभ शिलालेख मे कहलगेल अछि कि हुनक ब्राह्मण मंत्री दरभापानी के बुद्धिमान वकील आ नीति सऽ, देवपाल विंध्य आ हिमालय सऽ बान्हल उत्तरी भारत के पूरा पथ के सुजैन सम्राट वा चक्रवर्ती बनि गेल। अहिमे इहो कहलगेल अछि कि हुनकर साम्राज्य दु महासागरसभ (संभवतः [[अरब सागर]] आ [[बंगाल के खाड़ी]]) तक विस्तृत छल। इहो दावा अछि कि देवपाल [[उत्कल साम्राज्य| उत्कल]] (वर्तमान उड़ीसा), [[हुना लोग | हुनस]], कम्बोज, [[द्रविड़ लोक| द्रविड़]] के हरौलक। (वर्तमान असम), आ गुर्जर<ref name="Sailendra1999"/>
* गुर्जर विरोधी संभवतः [[मिहिर भोज]] छल, जिनक पूर्ववर्ती विस्तारक परिक्षण देवपाल केने छल ।
* हुना राजा के पहिचान अनिश्चित अछि।
* कम्बोज के राजकुमारक पहिचान सेहो अनिश्चित अछि। जखन कि नाम के संग एकटा प्राचीन देश [[कम्बोज | कंबोजा]] एखन अफगानिस्तान मे स्थित अछि, अहि बात के प्रमाण नहि अछि कि देवपाल के साम्राज्य एखनतक बढ़ल छल। कम्बोज, अहि शिलालेख मे, कम्बोज जनजाति के उल्लेख कऽ सकैत अछि जे उत्तर भारत मे प्रवेश कऽ चुकल छल (देखु [[काम्बोजा पाल वंश]])।
* द्रविड़ राजा के पहचान आमतौर पर राष्ट्रकूट राजा अमोघवर्ष के संग कएलजाएत अछि । किछ विद्वान सभक मत अछि कि द्रविड़ राजा पांड्य शासक श्री मारा श्री वल्लभ भसकैछल, किआकी "द्रविड़" आमतौर पर कृष्णा नदी के दक्षिण मे स्थित क्षेत्र के संदर्भित करैत अछि। अहि सिद्धांत के अनुसार, चंदेला राजा विजय द्वारा अपन दक्षिणी अभियान मे देवपालक मदद कएल जाए सकैछल। कोनो मामला मे, दक्षिण मे देवपाल के लाभ, जौं किओ होए, अस्थायी छल।
देवपाल के जीतक बारे मे दावा अतिरंजित अछि, लेकिन एकरा पूरपुरी खारिज नहि कएल जाए सकैत अछि: उत्कल आ कामरूप के अपन विजय पर संदेह करएके कोनो कारण नहि अछि। अहिके अलावा, राष्ट्रकूट आ गुर्जर-प्रतिहार के पड़ोसी राज्य ओहि समय कमजोर छल, जे शायद हुनका अपन साम्राज्य के विस्तार करएमे मदद केलक।<ref name="Sinha1977p185" /> मानल जाति अछि कि पंजाब मे सिंधु नदी तक सेना के नेतृत्व कएल जाएत अछि।<ref name="Sailendra1999"/>
देवपालक मृत्यु के बाद साम्राज्य के विघटन शुरू भगेल, आ हुनक उत्तराधिकारी नारायणपाल असम आ उड़ीसा के नियंत्रण गुमौलक। ओ मगध आ उत्तर बंगाल पर किछ समय के लेल नियंत्रण गुमौलक। गोपाल द्वितीय बंगाल पर नियंत्रण गुमौलक, आ केवल बिहारक एक हिस्सा सऽ शासन केलक। पाल साम्राज्य के विग्रहपाल द्वितीय के शासनकालक दौरान छोट राज्यसभ मे विघटन भेल। महिपाल बंगाल आ बिहार के किछ हिस्सा बरामद केलक। ओकर उत्तराधिकारिसभ बंगाल के फेर गुमौलक। अंतिम मजबूत पाल शासक, रामपाल बंगाल, बिहार, असम आ उड़ीसा के किछ हिस्सा पर नियंत्रण प्राप्त केलक।<ref name="Sailendra1999"/> मदनपालक मृत्यु के समय धरि, पाल राज्य उत्तरी बंगाल के संग-संग मध्य आ पूर्वी बिहार के किछ हिस्सा धरि मात्र सीमित छल। <ref name="Sailendra1999"/>
== शासन प्रबंध ==
पाल शासन राजतंत्रीय छल। राजा सभटा शक्ति के केंद्र छल। पाल राजा '' परमेश्वर '', '' परमवतारक '', '' महाराजाधिराज '' सनक शाही खिताब अपनाबै छल। पाल राजासभ प्रधान मंत्री नियुक्त केलक। '' '' गार्ग के रेखा '' १०० वर्ष धरि पाल के प्रधानमंत्रिसभ के रूप मे कार्य केलक।
* गार्ग
* दरवपानी (वा दरभपानी)
* सोमेश्वोर
* केदारमिश्र
* भट्ट गौरवमिश्र
पाल साम्राज्य अलग '' भुक्ति '' (प्रांतों) मे विभाजित छल। भुक्तिसभ के '' विभास '' (विभाजन) आ '' मंडला '' (जिल्ला) मे विभाजित कएलगेल। छोट इकाइसभ '' खंडाला '', '' भगा '', '' अव्रीति '', '' चतुरका '' आ पट्टका छल। प्रशासन जमीनी स्तर सऽ शाही अदालत तक व्यापक क्षेत्र के कवर केलक।{{sfn|Paul|1939|p=122–124}}
पाल ताम्रपत्र सभमे निम्नलिखित प्रशासनिक पदक उल्लेख अछि:{{sfn|Paul|1939|p=111–122}}
{{columns-list|colwidth=22em|
* '' राजा ''
* '' रजनीका ''
* '' रानाका '' (संभवतः अधीनस्थ प्रमुख)
* '' सामंत '' आ '' महासंतान '' (वासल राजा)
* '' महासंधि-विज्ञान '' (विदेश मंत्री)
* '' दत्त '' (प्रमुख राजदूत)
* '' राजस्थानिया '' (उप)
* '' अगर्गाक्ष '' (मुख्य संरक्षक)
* '' षष्ठीक्षर '' (कर संग्रहकर्ता)
* '' चौधरदानिका '' (पुलिस कर)
* '' शुलकक '' (व्यापार कर)
* '' दशपराधिका '' (दंड के अधिकारी)
* '' तारिका '' (रिवर क्रॉसिंग के लेल टोल कलेक्टर)
* '' महाकसपतालिका '' (लेखाकार)
* '' ज्येष्ठायक्स्थ '' (दस्तावेजसभ के समहारनाए)
* '' क्षिप्रा '' (भूमि उपयोग प्रभाग के प्रमुख) आ '' प्रमत्र '' (भूमि माप के प्रमुख)
* '' महादंदनायका '' वा 'धर्माधिकारा' '(मुख्य न्यायाधीश)
* '' महाप्रतिहार ''
* '' दंडिका ''
* '' दंडपशिका ''
* '' दंडशक्ति '' (पुलिस बल)
* '' खोला '' (गुप्त सेवा)।
* '' गावदक्षय '' (डेयरी फार्मसभक प्रमुख) जेना कृषि पद
* '' छगध्याक्ष '' (बकरी के खेतक मुखिया)
* '' मेधाद्यक्ष '' (भेड़ा के खेतक मुखिया)
* '' महिषाद्यक्ष '' (भैंस के खेतक प्रमुख) आ 'वोगपति' सनक कतेकौं अन्य
* '' विषयापति ''
* '' षष्टादिकृत ''
* '' द्वादशाध्निका ''
* '' नाध्याक्ष ''
}}
== संस्कृति ==
=== धर्म ===
[[File:Nalanda.jpg|thumb|[[नालंदा]] के रेकॉर्ड इतिहास मे पहिल महान विश्वविद्यालय सभमे एकटा मानल जाइत अछि। इ पाल के शासन तहत अपन ऊंचाई तक पहुँचल।]]
[[File:Atisha.jpg|right|thumb|[[अतीशा]] एकटा बौद्ध शिक्षक छल, जे [[सरमा (तिब्बती बौद्ध धर्म) | सरमा]] [[तिब्बती बौद्ध धर्म]] के वंशावली स्थापित करएमे मदद केलक।]]
पालसभ [[महायान बौद्ध धर्म]] के संरक्षक छल। गोपालक मृत्यु के बाद किछ सूत्रसभ हुनका बौद्ध के रूप मे उल्लेख केने अछि, लेकिन इ सच अछि कि इ ज्ञात नहि अछि।{{sfn|Huntington|1984|p=39}} बादक पाल राजा निश्चित रूप सऽ बौद्ध छल। तरानाथ कहैत अछि कि गोपाल एक कट्टर बौद्ध छल, जे [[ओदंतपुरी]] मे प्रसिद्ध मठ के निर्माण केने छल। <ref>{{cite book |author=Taranatha |author-link=Taranatha |date=1869 |translator=Anton Schiefner |title=Târanâtha's Geschichte des Buddhismus in Indien |trans-title=History of Buddhism in India |language=de |publisher=Imperial Academy of Sciences |location=St. Petersburg |page=206 |quote=Zur Zeit des Königs Gopâla oder Devapâla wurde auch das Otautapuri-Vihâra errichtet.|hdl=2027/uva.x004196825 }}</ref>{{Failed verification|date=May 2016|reason=Unable to locate in Schiefner a description of Gopala as Buddhist, and it only says Odantapuri was built during the time of Gopala *or Devapala*}} धर्मपाल बौद्ध दार्शनिक [[हरिभद्र (बौद्ध दार्शनिक) | हरिभद्र]] के अपन आध्यात्मिक उपदेशक बनेलक। ओ [[विक्रमशिला]] मठ आ [[सोमपुरा महाविहार]] के स्थापना केलक। तरानाथ हुनका ५०टा धार्मिक संस्थान सभक स्थापना आ बौद्ध लेखक हरिभद्र के संरक्षणक श्रेय सेहो देने अछि। देवपाल सोमपुरा महाविहार मे संरचना सभक जीर्णोद्धार आ विस्तार केलक, जाहिमे महाकाव्यसभ '' [[रामायण]] '' आ '' [[महाभारत]] '' सऽ कत्त्ते थीम अछि। महिपाल प्रथम सारनाथ, नालंदा आ बोधगया मे कतेकौं पवित्र संरचना सभक निर्माण आ मरम्मत के आदेश देलक।<ref name="Sailendra1999"/> हुनकाबारे मे लोक गीतसभ '' महीपाल गीत '' ("महीपालक गीत") एखनो बंगालक ग्रामीण इलाका मे लोकप्रिय अछि।
पालसभ [[विक्रमशिला]] आ [[नालंदा]] विश्वविद्यालसभ के बौद्ध केंद्रमे विकसित केलक। नालंदा, जकरा रेकॉर्ड इतिहास मे पहिल महान विश्वविद्यालय सभमे एक मानल जाइत अछि, पाल के संरक्षण मे अपन ऊंचाई पर पहुँचगेल। पाल काल के प्रसिद्ध बौद्ध विद्वान सभमे [[अतीशा]], [[संतराक्षिता]], [[सराहा]], [[तिलोपा]], बिमलमित्र, वंशी, जिनमित्र, ज्ञानसमित्रा, मंजुघोष, मुक्तिमित्र, पद्मनावा, सम्भोगबज्र, शांतारक्षित, सिलभद्र, सुगताश्री आ विरचन शामिल अछि।
[[गौतम बुद्ध]] के शासकक रूप मे, पाल बौद्ध जगत मे बहुत प्रतिष्ठा प्राप्त केलक। बालापुत्रदेवा,जावा के शैलेन्द्र राजा, हुनका एकटा राजदूत पठेलक, जे नालंदा मे एकटा मठके निर्माण लेल पाँच गामक अनुदान देबाक लेल कहैत।<ref name="PNChopra2003">{{cite book | date=2003 |editor1=P. N. Chopra |editor2=B. N. Puri |editor3=M. N. Das |editor4=A. C. Pradhan | title=A Comprehensive History of Ancient India (3 Vol. Set) | url=https://books.google.com/books?id=gE7udqBkACwC&pg=PA201 | publisher=Sterling | pages=200–202 | isbn=978-81-207-2503-4 }}</ref> देवपालद्वारा विन्ती स्वीकार कएलगेल। ओ ब्राह्मण वीरदेव ([[नगरहारा]], वर्तमान जलालाबाद) के नालंदा मठक प्रमुख नियुक्त केलक। बौद्ध कवि वज्रदत्त (लोकेश्वराष्टक के लेखक), हुनक दरबार मे छल। <ref name="Sailendra1999"/> पाल साम्राज्य के बौद्ध विद्वान सभ बौद्ध धर्म के प्रचारक लेल बंगाल सऽ अन्य क्षेत्रक यात्रा केलक। उदाहरणक लेल, आतिशा [[तिब्बत]] आ [[सुमात्रा]] मे प्रचार केलक, आ ११ म् शताब्दी के महायान बौद्ध धर्मक प्रसार मे एक प्रमुख व्यक्ति के रूप मे देखल जाइत अछि।
पाल [[शैव]] तपस्वि सभक समर्थन केलक,खासकऽ गोलगी-मठ सऽ जुड़ल लोक।{{sfn|Bagchi|1993|p=19}} नारायण पाल स्वयं शिव के एकटा मंदिर स्थापित केलक, अपन ब्राह्मण मंत्री द्वारा बलिदान के स्थान पर।{{sfn|Bagchi|1993|p=100}} राजा मदनपालदेव के रानी, चित्रमटिका द्वारा, भूमिचरिद्रय के सिद्धांतक अनुसार, [[महाभारत]] जप के लेल अपन पारिश्रमिक के रूप मे बटेश्वर स्वामी नामक एक ब्राह्मण कऽ भूमि उपहार देलक।{{citation needed|date=July 2013}}बौद्ध देवता सभक चित्र के अलावा, [[विष्णु]], [[शिव | शिव]] आ [[सरस्वती]] के चित्र सेहो पाल वंश के शासनकालक दौरान बनाएल गेल छल।<ref name="KC1987">{{cite book | author=Krishna Chaitanya | date=1987 | title=Arts of India | url=https://books.google.com/books?id=8EGUpX1O0hoC&pg=RA1-PA62 | publisher=Abhinav Publications | pages=38 | isbn=978-81-7017-209-3 }}</ref>
===साहित्य===
पालसभ कतेकौं [[संस्कृत]] विद्वान सभके संरक्षण देलक, जाहि मे किछ हुनक अधिकारी छल। पाल शासन के दौरान रचना कएल '' गौड़ा रीति '' शैली विकसित कएलगेल छल। कतेक [[तांत्रिक बौद्ध धर्म | बौद्ध तांत्रिक]] कार्य के पाल शासनक दौरान लिखल आ अनुवादित कएलगेल छल। उपरोक्त धर्म खंड मे उल्लिखित बौद्ध विद्वान सभक अलावा, [[जिमुतवाहन]], [[संधीकर नंदी]], [[माधव-कारा]], [[सुरेश्वरा]] आ [[चक्रवर्ती दत्ता]] लगाएत किछ अन्य उल्लेखनीय अछि पाल कालक विद्वान।<ref name="Sailendra1999"/>
दर्शन पर उल्लेखनीय पाल ग्रंथ सभमे गौड़ापद द्वारा "अगम शास्त्र", श्रीधर भट्ट द्वारा "न्याय कुंडली" आ भट्ट भावदेव द्वारा "कर्मानुष्ठान पदति" शामिल अछि। चिकित्सा पर ग्रंथसभ मे शामिल अछि
* "चिकत्स समग्रह", "आयुर्वेद दीपिका", "भानुमति", "शबद चंद्रिका" आ "द्रव्य गुणसंग्रह" [[चक्रपाणि दत्त]] द्वारा
* सुरेश्वरा द्वारा "शबदा-प्रदीप", "वृक्खायुर्वेद" आ "लोहपादधती"
* वंगसेना द्वारा " चिकत्स सरसंघरा "
* गदाधर वैद्य द्वारा "सुश्रुत"
* जिमुतवाहन द्वारा "दयाभागा", "विभोर मत्रिका" आ "कलाविवका"
संध्याकर नंदी के अर्ध-काल्पनिक महाकाव्य '' [[रामचरितम]] '' (12 म् शताब्दी) पाल इतिहास के एकटा महत्वपूर्ण स्रोत अछि।
प्रोटो के एक रूप - [[बंगाली भाषा]] '' [[चर्यापद]] 'पाल शासनक दौरान देखल जाए सकैत अछि।<ref name="Sailendra1999"/>
===कला आ वास्तुकला ===
मूर्तिकलाक पाल स्कूल के भारतीय कला के एक विशिष्ट चरण के रूप मे मान्यता प्राप्त अछि, आ बंगाल के मूर्तिकार सभक कलात्मक प्रतिभा के लेल जानल जाएत अछि।<ref>{{cite book |last=Chowdhury |first=AM |year=2012 |chapter=Pala Dynasty |chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Pala_Dynasty |editor1-last=Islam |editor1-first=Sirajul |editor1-link=Sirajul Islam |editor2-last=Jamal |editor2-first=Ahmed A. |title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh |edition=Second |publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]] |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170203035549/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Pala_Dynasty |archivedate=2017-02-03 |access-date=2020-04-12}}</ref> इ [[गुप्त साम्राज्य | गुप्त]] कला सऽ प्रभावित अछि।<ref name="Mehta1981">{{cite book | author=Rustam Jehangir Mehta | date=1981 | title=Masterpieces of Indian bronzes and metal sculpture | url=https://books.google.com/books?id=UQw4AQAAIAAJ | publisher=Taraporevala | page = 21 }}</ref>
पाल शैली विरासत मे मिलल छल आ [[सेन साम्राज्य]] के तहत विकसित केनाए जारी रखने छल। अहि समय के दौरान, मूर्तिकला के शैली "पोस्ट-गुप्ता" सऽ एक विशिष्ट शैली मे बदैलगेल जे अन्य क्षेत्रसभ आ बादक शताब्दि सभमे व्यापक रूप सऽ प्रभावशाली छल। आसन मे देवता के चित्र अधिक कठोर अछि, बहुत एक सँग सीधा पैर के संग खड़ा अछि, आ चित्र प्रायः आभूषण सऽ भरल रहैत अछि; मुर्तिमे प्राय कतेक अंग रहैत अछि, एकटा सम्मलेन मे हुनका कतेक विशेषता सभके प्रदर्शित करएके आ [[मुद्रा]] प्रदर्शित करएके अनुमति मिलैत अछि। मंदिरक चित्र सभक लेल विशिष्ट रूप मुख्य आकृति के सँग एकटा स्लैब अछि, आधा जीवन-आकार के बदला, बहुत अधिक राहत मे, छोट परिचर चित्र अछि, जे [[त्रिभंगा]] मुक्त भसकैत अछि। आलोचकसभ शैली के अति-विस्तार केलक आ झुकाव पेने अछि। नक्काशी के गुणवत्ता आमजन मे बहुत अधिक अछि, फुसफुसहा, सटीक विवरण के सँग। पूर्वी भारत मे, चेहरा के विशेषतासभ तेज भजाएत अछि।<ref>Harle, 212-216; Craven, 170, 172-176</ref>
पछिला अवधि के तुलना मे समान रचना के छोट पितल समूह के बहुत बड़का संख्या बचिगेल। संभवतः उत्पादित संख्या बढ़ि रहल छल । इ बेसी निक जेंका बंद घरेलू मंदिर आ मठ सऽ लेलगेल छल। धीरे-धीरे, हिंदू चित्र बौद्ध सऽ आगु निकलैत अछि, जे भारतीय बौद्ध धर्म के टर्मिनल गिरावट के दर्शावैत अछि, एतएतक कि पूर्वी भारत मे सेहो, एकर गढ़ अछि। <ref>Harle, 212; Craven, 176</ref>
<gallery>
File:Lalita statue.jpg|[[त्रिपुर सुंदरी | ललिता]] के एक बेसाल्ट प्रतिमा [[गौरेया]] आ [[कार्तिकेय]] द्वारा फहराएल गेल
File:Carved Conch.jpg|नक़्क़ाशीदार [[शंख]]
File:Khasarpana Lokesvara.jpg|नालंदा सऽ खसारपना लोकेश्वरा के मूर्ति
File:Nswag, india bengala occidentale, periodo pala (760-1142) varana che libera la dea della terra bhudevi, X sec..JPG|[[वराह]] भगवान के मूर्ति [[विष्णु]]
File:Standing Rishabhanatha.jpg|[[तिर्थंकर|जिना]] [[ऋषभनाथ]]
</gallery>
As noted earlier, the Palas built a number of monasteries and other sacred structures. The [[Somapura Mahavihara]] in present-day Bangladesh is a [[World Heritage Site]]. It is a monastery with 21 acre (85,000 m²) complex has 177 cells, numerous stupas, temples and a number of other ancillary buildings. The gigantic structures of other Viharas, including Vikramashila, Odantapuri, and Jagaddala are the other masterpieces of the Palas. These mammoth structures were mistaken by the forces of [[Bakhtiyar Khalji]] as fortified castles and were demolished.{{citation needed|date=March 2014}} The art of Bihar and Bengal during the Pala and Sena dynasties influenced the art of Nepal, Burma, Sri Lanka and Java.<ref name="Stella1994">{{cite book | author=Stella Kramrisch | author-link=Stella Kramrisch | date=1994 | title=Exploring India's Sacred Art Selected Writings of Stella Kramrisch | url=https://books.google.com/books?id=bxPeWwFz9MkC&pg=PA208 | publisher=Motilal Banarsidass Publishe | pages=208 | isbn=978-81-208-1208-6 }}</ref>
<gallery>
File:পাহাড়পুর বৌদ্ধ বিহার 22.jpg|[[Somapura Mahavihara]], a [[World Heritage Site]], was built by Dharmapala
File:Central Sherine deccor-Paharpur.jpg|Central shrine decor at Somapura
File:Vikramshila 2012-08-10-17.48.39.jpg|Ruins of [[Vikramashila]]
</gallery>
== पाल शासक सभक सूची ==
{{पाल शासक सभक सूची}}
{{दक्षिण एशिया के इतिहास}}
== सैन्य ==
पाल साम्राज्य मे सर्वोच्च सैन्य अधिकारी '' महासेनापति '' (सेनापति-प्रमुख) छल। पाल कतेकौं राज्य के सैनिक के भर्ती केलक [[भाड़ा पर]] जाहिमे मालवा, खासा, हुना, कुलिका, कनराटा, [[लता (क्षेत्र) | लता]], ओडरा आ मनहाली शामिल अछि। समकालीन लेख सभक अनुसार, राष्ट्रकूट लग सभसऽ निक पैदल सेना छल, गुर्जर-प्रतिहार लग सुन्दर घोड़सवार सेना छल आ पाल लग सभसऽ बड़का हाथी बल छल। अरब व्यापारी सुलेमान कहैत अछि कि पाल लग बलहारा (संभवत: राष्ट्रकूट) आ जुर्ज़ के राजा (संभवतः गुर्जर-प्रतिहार) के तुलना मे सेना छल। ओ इहो कहलक कि पाल सेना कपड़ा धोएलेल १०,००० -१५००० लोकके नियुक्त केलक । ओ आगु दावा करैत अछि कि लड़ाई के दौरान, पाल राजा ५०,००० [[युद्ध हाथी]] के नेतृत्व करैछल। सुलेमान के खाता अतिरंजित रिपोर्टों पर आधारित प्रतीत होएत अछि; [[इब्न खल्दून]] मे हाथि सभक संख्या ५,००० कहलगेल अछि। {{sfn|Paul|1939|p=139–143}} चूकि बंगाल मे घोड़ा के निक नस्ल नहि छल, पाल अपन घोड़सवार सभक कम्बोज सहित विदेशि सभसऽ आयात केलक। हुनका सँग एकटा नौसेना सेहो छल, जकर उपयोग व्यापारिक आ रक्षा दुन्नु उद्देश्य सभक लेल कएल जाएत अछि।{{sfn|Paul|1939|p=143–144}}
== इहो देखु ==
{{Commons category}}
* [[भारत के मध्य राज्य]]
* [[नालंदा]]
* [[कुर्कीहार होर्ड]]
== सुत्रसभ ==
पाल साम्राज्य के बारे मे जानकारी के मुख्य स्रोत सभमे शामिल अछि:{{sfn|Bagchi|1993|pp=2–3}}
; पाल खाता
* विभिन्न एपिग्राफ, सिक्का, मूर्तिसभ आ वास्तुकला
* '' रामचरित '', अभिनन्द द्वारा संस्कृत के काज (9 म् शताब्दी)
* '' [[रामचरितम]] ', संस्कृत के एक महाकाव्य [[संधीकर नंदी]] (१२म् शताब्दी)
* '' [[सुभासिता रत्नाकोसा]] '', [[विद्याकार]] (पाल शासन के अंत दिस) द्वारा एक संस्कृत संकलन
; दोसर खाता
* अरब व्यापारी सुलेमान (951 इस्वी सम्बत) द्वारा '' सिलसिलेक्ट-तौरीख '', जे पाल साम्राज्य के 'रुहमी' वा '' रहमा '' कहलक।
* 'डीपीएल दुस कीहि 'खोर लोइ चोस बस्कोर ग्या बाईंग खुंग्स नायर मख' '(भारत मे बौद्ध धर्म के इतिहास) [[तरानाथ]] (१६०८), मे पाल शासन के बारेमे किछ पारंपरिक किंवदंति सभक श्रवण अछि।
* [[एन-इ-अकबरी]] [[अबुल-फज्ल इब्न मुबारक] अल-फ़ज़ल द्वारा]] (१६ म् शताब्दी)
== संदर्भ ==
{{reflist|2}}
=== ग्रंथसुची ===
* {{cite book | first=झुनु |last=बगची | date=१९९३ | title= बंगाल आ बिहार के पालक इतिहास आ संस्कृति, Cir. 750 A.D.–cir. 1200 A.D. | url=https://books.google.com/books?id=J7RKoMeAtpUC&pg=PA2 | publisher=अभिनव पब्लिकेशन | isbn=९७८-८१-७०१७-३०१-४ |ref=harv }}
*[[रॉय सी.क्रेवन|क्रेवन, रॉय सी.]], '' इंडियन आर्ट: ए कंसाइस हिस्ट्री '', १९८७, थेम्स आ हडसन (अमरीका मे प्रेगर), {{ISBN|0500201463}}
* हार्ले, जे.सी.,'' भारतीय उपमहाद्वीप के कला आ वास्तुकला '', 2nd edn. 1994, Yale University Press. ([[Pelican History of Art]]), {{ISBN|0300062176}}
* {{cite book | first=Susan L. |last=Huntington | title="पाल-सेना" मूर्तिकला के स्कूल | url=https://books.google.com/books?id=xLA3AAAAIAAJ&pg=PA32 | date=1984 | publisher=Brill Archive | isbn=90-04-06856-2 |ref=harv }}
* {{cite book |first=Pramode Lal |last=Paul |year=1939 |title=बंगाल के प्रारंभिक इतिहास |volume=1 |publisher=Indian Research Institute |series=Indian History |url=http://dli.ernet.in/handle/2015/503174 |accessdate=28 March 2014 |ref=harv |archive-url=https://web.archive.org/web/20160817073236/http://dli.ernet.in/handle/2015/503174 |archive-date=17 August 2016 |url-status=dead |archivedate=17 August 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160817073236/http://dli.ernet.in/handle/2015/503174 }}
* {{cite book | first=Nitish K. |last=Sengupta |author-link=Nitish Sengupta | date=2011 | title=Land of Two Rivers: A History of Bengal from the Mahabharata to Mujib | url=https://books.google.com/books?id=kVSh_TyJ0YoC&pg=PA40 | publisher=Penguin Books India | pages=39–49 | isbn=978-0-14-341678-4 |ref=harv }}
[[श्रेणी: पाल साम्राज्य ]]
[[श्रेणी: बंगाल के इतिहास]]
[[श्रेणी: एशिया मे पूर्व साम्राज्य]]
[[श्रेणी: बिहार के राज्य]]
[[श्रेणी: ७५० प्रतिष्ठान]]
[[श्रेणी: भारत मे ८म् शताब्दी के प्रतिष्ठान]]
[[श्रेणी: भारत मे १२ म् शताब्दी के अव्यवस्था]]
6vww0huar851grj4g6wraxo84onnoa6
प्रयोगकर्ता:जगदानन्द झा 'मनु'
2
42832
281606
281598
2026-10-19T17:48:02Z
SM7
152
+del/ promotion
281606
wikitext
text/x-wiki
{{delete|वेब होस्ट क रूप माँ विकिपीडिया क दुरूपयोग}}
4l7ebn0zv39xgvsonbeh4e6qvdpxxj6
चेंगिज़ चिचेक
0
48771
281611
278763
2026-10-20T01:18:19Z
InternetArchiveBot
10060
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
281611
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox officeholder
| name = चेंगिज़ चिचेक
| native_name = Cengiz Çiçek
| native_name_lang = tr
| image = Cengiz Çiçek (cropped).jpg
| caption = चेंगिज़ चिचेक
| office = [[तुर्कीक ग्रैण्ड नेशनल एसेम्बली]] केर सदस्य
| term_start = २ जून २०२३
| constituency = [[इस्तांबुल]] (द्वितीय निर्वाचन क्षेत्र)
| party = [[पीपुल्स डेमोक्रेटिक पार्टी]] (HDP)<br>[[ग्रीन लेफ्ट पार्टी]] (YSP)
| occupation = [[राजनीतिज्ञ]], [[वकील]]
| nationality = [[तुर्की]]
}}
'''चेंगिज़ चिचेक''' ({{lang-en|Cengiz Çiçek}}) [[तुर्की]]क एकटा प्रमुख [[राजनीतिज्ञ]] आ [[वकील]] छथि। ओ सम्प्रति तुर्कीक [[तुर्कीक ग्रैण्ड नेशनल एसेम्बली|ग्रैण्ड नेशनल एसेम्बली]] मे [[इस्तांबुल]] निर्वाचन क्षेत्रसँ [[संसद सदस्य]]क रूपमे काज कऽ रहल छथि। ओ '[[पीपुल्स डेमोक्रेटिक पार्टी]]' (HDP) आ '[[ग्रीन लेफ्ट पार्टी]]' (YSP) सँ सम्बद्ध छथि। तुर्कीक राजनीतिमे हुनका [[कुर्द]] अधिकार, अल्पसंख्यक लोकनिक हित आ [[मानवाधिकार]]क हेतु आवाज उठयबाक लेल विशेष रूपसँ जानल जाइत छन्हि।
== विधिक करियर आ मानवाधिकार वकालत ==
राजनीतिमे सक्रिय होबयसँ पूर्व, चेंगिज़ चिचेक एकटा पेशेवर वकीलक रूपमे अपन करियरक आरम्भ केलन्हि। ओ मुख्य रूपसँ मानवाधिकार आ राजनीतिक मामला सभक वकालतसँ जुड़ल रहल छथि। ओ तुर्कीक प्रसिद्ध 'असरिन लॉ ऑफिस' (Asrın Hukuk Bürosu) केर एकटा प्रमुख सदस्य रहल छथि।
अपन विधिक करियरक अवधिमे, ओ कुर्द नेता [[अब्दुल्ला ओजालान]] (Abdullah Öcalan) केर प्रतिनिधित्व करनिहार वकील सभक दलक महत्त्वपूर्ण अङ्ग रहल छथि। ओ ओजालानक जेलक स्थिति, एकान्तवास (Isolation) आ हुनक मानवाधिकारक रक्षाक हेतु कानूनी कार्यवाही सभमे सक्रिय रूपसँ भाग लेलन्हि आ तुर्कीक अदालतक संगे-संग अन्तरराष्ट्रीय मञ्च पर सेहो अपन पक्ष रखलन्हि।<ref>{{cite news |title=Türkei beendet Isolation Öcalans |url=https://www.diepresse.com/522511/turkei-beendet-isolation-ocalans |work=Die Presse |date=17 November 2009 |language=de |access-date=18 June 2023}}</ref>
=== २०११ केर गिरफ्तारी आ अन्तरराष्ट्रीय प्रतिक्रिया ===
नवम्बर २०११ मे, तुर्कीक अधिकारी सभ द्वारा कएल गेल एकटा व्यापक पुलिस कार्रवाईक मध्य, चेंगिज़ चिचेककेँ आन कतेको वकील सभक संगे गिरफ्तार कऽ लेल गेल छल। ई घटना ओहि काल तुर्कीमे वकालत पेशा आ मानवाधिकारक स्थिति पर गम्भीर प्रश्न उत्पन्न केने छल।<ref>{{cite web |title=Turkey: Provisional releases and continued judicial harassment of 47 lawyers, one journalist, one legal secretary and two drivers |url=https://www.fidh.org/en/region/europe-central-asia/turkey/Turkey-Provisional-releases-and |publisher=International Federation for Human Rights |date=2014 |access-date=18 June 2023 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
[[अन्तरराष्ट्रीय मानवाधिकार सङ्घ]] (FIDH) आ रिपब्लिकन लॉयर्स एसोसिएशन (RAV) जेहन प्रमुख कानूनी संस्था सभ एहि गिरफ्तारी सभक कठोर आलोचना केलक। ई संस्था सभ एकरा वकील सभक विरुद्ध एकटा अनुचित न्यायिक उत्पीड़न आ हुनका लोकनिक पेशेवर काजमे राज्यक अनावश्यक हस्तक्षेप बतौलक।<ref>{{cite web |title=Tag des bedrohten Anwalts – 24. Januar 2019 |url=https://www.rav.de/publikationen/infobriefe/infobrief-117-2019/tag-des-bedrohten-anwalts-24-januar-2019 |publisher=Republikanischer Anwältinnen - und Anwälteverein e.V. (RAV) |date=24 January 2019 |access-date=18 June 2023 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
== राजनीतिक जीवन आ संसदीय चुनाव ==
विधिक क्षेत्रमे दीर्घ सङ्घर्षक उपरान्त चेंगिज़ चिचेक मुख्यधाराक राजनीतिमे प्रवेश केलन्हि आ पीपुल्स डेमोक्रेटिक पार्टी (HDP) सँ जुड़ि गेलाह। ओ पार्टीक इस्तांबुल प्रान्तीय सह-अध्यक्ष (Co-chair) केर रूपमे महत्त्वपूर्ण साङ्गठनिक काज केलन्हि। हुनक राजनीतिक कार्यकालक अवधिमे, पार्टीक गतिविधि सभ आ सरकार विरोधी रुखक कारण हुनका कतेको बेर पुलिस हिरासत आ राजनीतिक दबाव सभक सामना करय पड़लन्हि।<ref>{{cite news |title=Istanbul opposition co-chair arrested |work=Ahval News |date=2020 |access-date=18 June 2023}}</ref>
मई २०२३ केर [[तुर्की आम चुनाव, 2023|तुर्की संसदीय चुनाव]] सभमे, चिचेक 'ग्रीन लेफ्ट पार्टी' (Yeşil Sol Parti - YSP) केर उम्मीदवारक रूपमे इस्तांबुलक दोसर निर्वाचन क्षेत्रसँ चुनाव लड़लाह। एहि चुनावमे हुनका व्यापक जनसमर्थन भेटलन्हि आ ओ विजय प्राप्त कऽ तुर्कीक ग्रैण्ड नेशनल एसेम्बलीक सदस्य चुनल गेलाह। संसदमे ओ अनवरत लोकतान्त्रिक मूल्य, कानूनक शासन आ शोषित वर्गक रक्षाक हेतु अपन आवाज उठा रहल छथि।<ref>{{cite news |last=Aram |first=Roni |title=Çiçek says young people can make a difference on 14 May |work=Firat News Agency |date=2023 |access-date=18 June 2023}}</ref><ref>{{cite news |last=Şafak |first=Yeni |date=18 June 2023 |title=İstanbul Seçim Sonuçları - 2023 Genel Seçim İstanbul Oy Oranları |url=https://www.yenisafak.com/secim-istanbul-ili-secim-sonuclari-2023 |work=Yeni Şafak |language=tr |access-date=18 June 2023 }}{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite news |title=Kurdish MP: "Ensuring Erdoğan's defeat is about safeguarding our lives" |url=https://medyanews.net/kurdish-mp-ensuring-erdogans-defeat-is-about-safeguarding-our-lives/ |work=Medya News |date=21 May 2023 |access-date=18 June 2023 |archive-date=18 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230618194931/https://medyanews.net/kurdish-mp-ensuring-erdogans-defeat-is-about-safeguarding-our-lives/ |dead-url=yes}}</ref>
== नागरिक समाज आ सामाजिक गतिविधि सभ ==
संसद सदस्य होयबाक संगे-संग, चिचेक नागरिक समाजक आन्दोलन सभमे सेहो अग्रणी रहल छथि। ओ इस्तांबुलमे '''सैटरडे मदर्स''' (Saturday Mothers / Cumartesi Anneleri) केर शान्तिपूर्ण प्रदर्शन सभमे सक्रिय रूपसँ सम्मिलित रहैत छथि। ई समूह १९८० आ १९९० केर दशकमे राज्यक हिरासतमे गायब वा हेराएल लोकक परिवारक प्रतिनिधित्व करैत अछि, जे अपन परिजन सभक सत्य जनबाक हेतु आ न्याय प्राप्त करबाक लेल दीर्घ कालसँ सङ्घर्ष कऽ रहल छथि।
२०२३ मे, इस्तांबुलक गलातासराय स्क्वायर (Galatasaray Square) मे एहि समूहक प्रदर्शनक मध्य पुलिस द्वारा कएल गेल कठोर कार्रवाईमे चिचेक आ आन विपक्षी सांसद सभकेँ पुलिस नाकेबन्दी आ अवरोधक सामना करय पड़लन्हि। पुलिसक एहि व्यवहारक उपरान्तहु ओ मानवाधिकारक हननक विरुद्ध अपन समर्थन आ उपस्थितिक द्वारा पीड़ित परिवार सभक साहस बढ़बैत रहल छथि।<ref>{{cite news |last=Yasar |first=Ferhat |date=17 June 2023 |title=Police detain Saturday Mothers during their weekly vigil, blockade MPs coming for support |url=https://www.duvarenglish.com/police-detain-saturday-mothers-during-their-weekly-vigil-blockade-mps-coming-for-support-news-62589 |work=Gazete Duvar |language=tr |access-date=18 June 2023}}</ref><ref>{{cite news |title=Search for justice, truth against forced disappearances continues |work=Jinhagency News |date=2023 |access-date=18 June 2023}}</ref>
== संदर्भ ==
{{reflist}}
== बाहरी कड़ी सभ ==
* [https://www.wikidata.org/wiki/Q119704089 विकिडाटा पर चेंगिज़ चिचेक (Q119704089)]
[[श्रेणी:तुर्कीक राजनीतिज्ञ]]
[[श्रेणी:तुर्कीक वकील]]
[[श्रेणी:तुर्कीक संसदक सदस्य]]
[[श्रेणी:जीवित लोक]]
[[श्रेणी:२०२६ विकि लव्ज़ रमजान प्रतियोगिताक लेख]]
j7mjocw4rnspsu9rxv18lq3bbgsbs8m
शुभम सिंह
0
49270
281605
281601
2026-10-19T17:46:46Z
SM7
152
+del/ promotion
281605
wikitext
text/x-wiki
{{delete|promotion}}
7x6itqihl1165kydv8628tuop769jt9