Wikipedia mgwiki https://mg.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Fandraisana MediaWiki 1.47.0-wmf.13 first-letter Rakitra Manokana Dinika Mpikambana Dinika amin'ny mpikambana Wikipedia Dinika amin'ny Wikipedia Sary Dinika amin'ny sary MediaWiki Dinika amin'ny MediaWiki Endrika Dinika amin'ny endrika Fanoroana Dinika amin'ny fanoroana Sokajy Dinika amin'ny sokajy TimedText TimedText talk Module Discussion module Event Event talk 4 5285 1148373 1095605 2026-07-30T15:37:27Z JianJi 36396 1148373 wikitext text/x-wiki Ho an'ny fandrindràna sy ho an'ny fikojakojàna ny lahatsoratra miseho eo amin'ny ''Takelak'ity volana ity'' eo amin'ny pejy fandraisana ny wikipedia malagasy ity pejy ity. Miova ho azy isam-bolana ny lahatsoratra aseho eo amin'ny pejy fandraisana. == Fomba fandehanany == Voa antso amin'ny kaody <nowiki>{{Wikipedia:Takelaka/{{CURRENTMONTH}} {{CURRENTYEAR}} }}</nowiki> ny lahatsoratra misy ato. Eto ambany ny lahatsoratra miseho eo amin'ny pejy fandraisana ankehitriny. Volana faha {{CURRENTMONTH}} {{CURRENTYEAR}} isika amin'izao tontolo izao, ary ity ny paramètre miasa ankehitriny : <big> '''{{#expr:{{CURRENTMONTH}}+0}} {{CURRENTYEAR}}''' </big> ----- <center> [[/Tahiry 2009|2009]] | [[/Tahiry 2010|2010]] | [[/Tahiry 2011|2011]] | [[/Tahiry 2012|2012]] | [[/Tahiry 2013|2013]] | [[/Tahiry 2014|2014]] | [[/Tahiry 2015|2015]] | [[/Tahiry 2016|2016]] | [[/Tahiry 2017|2017]] | [[/Tahiry 2018|2018]] | [[/Tahiry 2019|2019]] | [[/Tahiry 2020|2020]] | [[/Tahiry 2021|2021]] | [[/Tahiry 2022|2022]] | [[/Tahiry 2023|2023]] | [[/Tahiry 2024|2024]] | [[/Tahiry 2025|2025]] | [[/Tahiry 2026|2026]] | [[/Tahiry 2027|2027]] | [[/Tahiry 2028|2028]] | [[/Tahiry 2029|2029]] </center> ----- {|width="100%" border="1" cellspacing="8" cellpadding="4" style="background:transparent;border:0;" |- {{/cadre|{{ #expr: {{CURRENTMONTH}} }} {{CURRENTYEAR}} }} |} <div align="right">[[/{{CURRENTMONTH}} {{CURRENTYEAR}}|jereo/ovay]]</div> ----- === Ny takelaka efa niseho ary ny takelaka hiseho === {|width="100%" border="1" cellspacing="8" cellpadding="4" style="background:transparent;border:0;" |- {{/cadre|1 {{CURRENTYEAR}} }} {{/cadre|2 {{CURRENTYEAR}} }} |- {{/cadre|3 {{CURRENTYEAR}} }} {{/cadre|4 {{CURRENTYEAR}} }} |- {{/cadre|5 {{CURRENTYEAR}} }} {{/cadre|6 {{CURRENTYEAR}} }} |- {{/cadre|7 {{CURRENTYEAR}} }} {{/cadre|8 {{CURRENTYEAR}} }} |- {{/cadre|9 {{CURRENTYEAR}} }} {{/cadre|10 {{CURRENTYEAR}} }} |- {{/cadre|11 {{CURRENTYEAR}} }} {{/cadre|12 {{CURRENTYEAR}} }} |- |} __NOTOC__ __NOEDITSECTION__ r23wy0rxa9csojjjxkvfnwihsoz4fne 4 6797 1148376 1140167 2026-07-30T16:32:48Z JianJi 36396 1148376 wikitext text/x-wiki [[File:São Paulo LGBT Pride Parade 2014 (14108541924).jpg|thumb|São Paulo LGBT Pride Parade 2014 (14108541924)]] Ny '''diabem-pireharehana''', fantatra ihany koa amin'ny hoe Gay Pride, Lesbian & Gay Pride, LGBTQIA+ Pride, na Pride tsotra fotsiny izao, no fihetsiketsehana lehibe indrindra karakarain'ny hetsika LGBT. Kinendriny ny mba tsy hahatakona ny olona [[pelaka]], [[lesbiana]], tia lahy sy vavy, queer, nanova fananahana, ary ny olona LGBTQIA+ hafa sy hiaro ny fahalalahana sy ny fitoviana amin'ny fironam-pitiavana ara-pananahana sy ireo fiziana ara-karazana fananahana. Indraindray koa ireny fihetsiketsehana ireny natao hitakiana zo ho eken'ny lalàna toy ny fanambadian'ny mitovy taovam-pananahana. Ny ankamaroan'ny ankamaroan'ny fihetsiketsehana isan-taona dia mitranga any amin'ny tontolo tandrefana, raha atao isaky ny volana jona kosa ireo fihetsiketsehana sasany ho fahatsiarovana ny rotaka tao Stonewall,<ref>Wurzburg, Andrea (July 13, 2023). "Everything you need to know about pride month". People. Archived from the original on June 11, 2020. Retrieved March 17, 2024.</ref> <ref>Wythe, Bianca (June 9, 2011), "How the Pride Parade Became Tradition", American Experience, archived from the original on April 22, 2016, retrieved March 17, 2024</ref>New York City,<ref>Archie, Ayana; Griggs, Brandon (June 1, 2022). "It's pride month. Here's what you need to know". CNN. Archived from the original on June 13, 2022. Retrieved March 17, 2024.</ref> tamin'ny taona 1969 izay fotoan-dehibe manana ny lanjany manokana teo amin'ny hetsika sosialy LGBTQ maoderina. Kinendrin'ny diabem-pireharehana ny hanangana vondrom-piarahamonina sy hanomezam-boninahitra ny tantaran'ny hetsika LGBTQIA+.<ref>"Pride: what is it and why do people celebrate it?". BBC. June 1, 2022. Archived from the original on June 3, 2020. Retrieved March 18, 2024.</ref> Noforonina ny diabem-pireharehana taorian'ny [[Rotaka tao Stonewall|rotaka tao Stonewall]]<nowiki/> tany Etazonia tamin'ny taona 1969 ary efa misy manao azy any amin'ny firenena maro manerana izao tontolo izao. Matetika izy ireo no karakaraina manodidina ny volana [[Jona (volana)|Jona]], volan'ny rehareha LGBTQ, eo isan-taona. ([[Diabem-pireharehana|tohiny]]) q6aivhb3m5z30vej9nzk8d3hwedytuk 0 9360 1148370 1131318 2026-07-30T15:06:22Z JianJi 36396 1148370 wikitext text/x-wiki [[File:Le travail du lamba landy à Madagascar 3.jpg|thumb|Asa fanenomana lamba eto Madagasikara]] Ny [[lambamena]] dia [[Lamba (akora)|lamba]] hamonosana ny maty teo amin'ny [[Ntaolo malagasy|Ntaolo]]. Anarana fotsiny ihany ny lambamena fa mety ho volonkazo ny lokony, mety ho fotsy na mavo na mena mihitsy, angamba noho izy mivadika mena rehefa ela namonosana razana no nahatonga ny anarany hoe ''lambamena''. Marihina moa fa ny mena tamin'ny [[Ntaolo malagasy|Malagasy taloha]] dia somary miloko volontany mifangaro loko mena. Ny [[lambalandy]] kosa dia lamba vita amin'ny [[landy]] saingy hitafian'ny velona. Samy manana ny soratra sy lokony ireny lambamena ireny ary ny sasany aza dia misy ny anaran'ilay razana vita amin'ny [[vakana]]. Miankina amin'ny lokony sy ny halehibeny (misy telo vitrana, 5 vitrana, sns...) anefa no vidiny. Araka ny fiteny hoe "Izay sahy maty no mifono lambamena" dia ny lamba miloko mena no tena lafo vidy ka ireo olona manankaja sy mahery fo teo amin'ny fiarahamonina no tena nividianan'ny olona azy sy notolorana azy satria mendrika izany noho ny vidiny. Ireo lamba tsy dia misy loko firy kosa (volonkazo) dia mora kokoa ny vidiny. == Ny akora anaovana ny lambamena == Maro ny akora azo anaovana ny lambamena toy ny [[Rongonimbazaha|rongony]] lavaravina, ny [[landy]] tapia sy ny landivato izay ahazoana ny [[landibe]], ny landi-hala ahazoana ny landikely, ny landimborihazo ary ny lasoà. Efa misy kosa ankehitrio ny manao lambamena amin'ny kofehy tubino. Amin'ireo akora ireo anefa dia ny landy no ambonin-damba teo amin'ny Ntaolo ka tononiny hoe "andriamanitra". Ny [[samoina]] no manatody ary raha foy dia lasa [[fanday]] in-telo miova (antitra isam-bolana) ka mihodidina ny tenany ary lasa [[soherina]] ahazoana ny cocons izay lasa samoina indray satria tsy afa-manidina. Ny cocons ary no andrahoina ka ahazoana kofehin-dandy izay hasinina ho lasa kofehy ary izany no tenonina. == Tantaran'ny fanenomana lambamena == Taty [[Imerina]] dia saika nahay nanenona landy ny olona indrindra ireo vohitra nisy [[andriana]] saingy [[Ambohidrabiby]], iray amin'ireo [[Tendrombohitra roa ambin' ny folon' Imerina|tendrombohitra 12]] masina, no renivohitry ny lambalandy sy lambamena taty Imerina. Ny nahatonga izany dia izao: [[Rabiby]], mpanjaka arabo teo Ambohidrabiby sy ny taranany teo no tena nampiroborobo ny fanenomana ny landy avy amin'ny bibin-dandy sy ny [[rongony]] taty Imerina fa tao alohan'izany dia landy azo avy amin'ny ala sy landy dia no notenomin'ny olona. Ireo tarana-dRabiby atao hoe [[Andriandoriamanjaka]], no nitafy jaky voalohany taty Imerina, [[jaky]] izay notenoniny ihany. Ny jaky dia lamba vita amin'ny landy na rongony ka miloko mena mitsoriaka volombolamena. Raha nahita ny jaky i [[Ralambo]] dia nanontany izany hoe: "Fa inona no antony anaovanareo izao akanjo jaky izao?". Dia hoy ny famalin'ireo Andriandoriamanjaka tarana-dRabiby ireo: "Izao no ataonay mba tsy hisomongoan'olona izahay fa izahay andria-manjaka". Dia hoy Ralambo: "Tsara izao ataonareo izao fa avelao koa izahay mba hitafy izao". Ary tamin-dRalambo nandova an-dRabiby sy [[Andriamanelo]] dia hoy i Ralambo tamin'ireo Andriandoriamanjaka: "Tsy misy mitafy jaky amin'izao tany izao afatsy ianareo sy ny taranakareo ary ny andriamanjaka, ary ianareo sy ny zanakamamparanareo no mpanenona ny lamban'andriamanjaka mifandimby ka tsy andriana manjaka raha tsy mitafy ny lamba tenominareo". Nanomboka tamin-dRalambo ka hatramin-d[[Ranavalona III]] dia ny Andriandoriamanjaka teo [[Ambohidrabiby]] sy [[Fonohasina]] (eo amin'ny tehezana avaratra antsinanan'ny vohitr'Ambohidrabiby) no mpanenona ny lamban'andriamanjaka taty Imerina sy angalana ny [[soherina]] ilaofan'ny andriamanjaka sy ny ankohonany. Ary mandrak'ankehitriny, dia mbola maro ireo tarana-dRalambo sy [[Andrianjaka]] no maka lambamena sy lamba landy eny Fonohasina. Tamin'[[Andrianampoinimerina]] kosa dia any [[Mahitsy]] no nompiana ny landy satria tsy mety raha sady mamelona no mamono azy, [[Miadanimerina]] no mamoly landy; ny [[Andrianamboninolona]], [[Andriandranando]] sy [[Zanadralambo]] dia isan'ny mpamoly, mpanasina ary mpandrongo firaka ny landin'andriamanjaka raha ny Andriandoriamanjaka ihany no nanao izany teo aloha. Mbola ny [[Andriandoriamanjaka]] hatrany anefa no hany mpanenona ny lamban'Andriamanjaka hatramin-dRalambo ka hatramin-d[[Ranavalona III]]. == Ny fady manodidina ny landy == Be fady ny manodidina ny fiompiana, fanenomana ary ny fivarotana lambalandy. Ohatra amin'izany, ny [[Bombyx mori|bibin-dandy]] tokoa mantsy tsy tia toerana maloto na misy fofona, tsy itenenan-dratsy, tsy anozonana, tsy anaovana sain-dratsy, fa mamono azy izany. Tsy tia kotaba, tsy tia loto, mananjina, tsy azo hoaina, mila misasa raha avy namonjy fahoriana ny mpiompy raha tsy izany maty ny zana-dandy. Koa teo [[Fonohasina]] no notenomina ny lamban'andriamanjaka satria io toerana io hono dia tanàna masina noho ny hasim-panjakana nafenin'ny mpanjaka [[Rabiby]] tao raha nanao [[joro]] izy. Tamin'ny fiandohan'ny taonjato faha-19 anefa dia tafaray [[Imerina]] sy [[Imamo]] ka noho ilay fadifady hoe izay mamelona tsy mamono dia Imamo no mamelona ny zana-dandy fa ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby sy Fonohasina kosa no nahadro sy nanasina ary nanenona ireo landy hanaovana ny lamban'andriamanjaka. == Ny ampiasana ny lambamena avy amin'ny landy == Ny lambamena hono no arakotra ny maty dia satria ny fanahy tsy mba maty fa velona. Jakimena kosa no arakotra ny lakambola mifono ny taolambalon'ny andriamanjaka. Ny lamba avy amin'ny landy koa dia atao hasina hoan'ny mpanjaka fahizay raha mamangy azy. == Tantaran'ny fitafiana lambamena sy ny lamba landy == Samy manana ny tantaran'ny lambamena sy lamba landy ny faritra rehetra eto [[Madagasikara]]. Ny [[Sakalava]] ohatra dia voalaza fa tsy mba nanenona landy fa [[Raphia|rofia]]. Toy izao ary ny tantaran'ny lambamena sy lambalandy ho an'[[Imerina-Ambaniandro]] manokana. Taty Imerina dia lafo dia lafo tokoa ny lambamena sy lambalandy ka tsy mitafy sy mifono izany afatsy ny mpanefoefo sy ny andriana. Fahizay ary, ny ankabeazan'ny olona dia tsy nitafy lambalandy ary tsy mifono lambamena noho ny halafon'ireo lamba ireo. Ravin-kazo voarary na hodi-biby no nitafian'ny ankamaroan'ny vahoaka. Ny mpanefoefo kosa dia mifono lambamena efa ho 30 isa ka ny fasan'izy ireo dia hadina lalina tokoa ny varavaram-pasana ary fenoina vato amin'ny sarety mihitsy hiarovana amin'ny mpangalatra lambamena. Ireo fianakavian'andriana merina maro kosa dia saika nitafy landy ary nifono landy mba hanehoany ny harenany. Ny [[Andriandoriamanjaka]], ny [[Zanakandriana]], ny [[Zazamarolahy]] ary ny [[Andriamasinavalona]] kosa dia tsy mifono raha tsy jakimena. Ankehitriny dia tonga fanehoana ny maha [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] ny fiakanjoana ny lambalandy saingy indrisy, saika lamba vita avy amin'ny kofehy tubino sy lasoà sentetika no amidy eny antsena. Ho an'ny taranak'andriana merina kosa anefa dia mbola misy ny manao izany rehefa mianjaika na mandevina ka misy soratsoratra maro toy ny satrok'andriana na [[voaloboka]] na [[aviavy]] ireny lamba itafiany ireny. == Ny lamba vita amin'ny landy sy ny raharaham-pirenena merina == Amin'ny [[Fandroana|fandroan'andriana]] kosa dia landy fotsy no itafian'ny olona manana ny maha-izy azy fa tamin-d[[Rasoherina]] vao nitafy ny [[lamba arindrano]] ny olona. Lambalandy mena kosa no anakonana ny andriamanjaka raha mandro izy amin'ny fandroana. Maro anefa ny olona sy vohitra nalaza tamin'ny tenona taty [[Imerina]] ary ny fanenomana landy dia saika fanaon'ny vehivavy andriana. Tamin'ny andron-d[[Rabiby]] nanjaka teo [[Ambohidrabiby]] (taonjato faha-16), dia tonga teo Ambohidrabiby ny Antavaratra, ny [[Sakalava]], ,ny [[Sihanaka]], ary ny [[Bezanozano]] hividy lambamena. Nitombo hatrany izany fahatongavan'ny [[Foko eto Madagasikara|foko]] avy any amorontsiraka izany hatramin'ny taonjato faha-19, ka ireo lambamena ireo dia amidin'izy ireo amin'ny tatsambo [[Arabo (vahoaka)|arabo]] sy [[Eorôpeana (vahoaka)|vazaha]]. Nisy mihitsy aza ny mpivarotra arabo no niakatra taty Imerina tamin'ny taonjato faha-18 nitondra [[basy]] sy [[Fanandevozana|andevo]] hatakalo lambamena. Tonga raharaham-pirenena mihitsy taty Imerina ny resaka lambamena ka hoy ny teny anavona nataon'[[Andriamasinavalona]] mantsy an'Imamo mba hanehoany ny fahaleovantenan'ny fanjakany: "[[Tapia]] tsy miakatra an'Imerina ary [[amberivatry]] tsy midina Imamo". Ny tapia sy ny amberivatry mantsy dia samy manome ravin-kazo sakafon'ny zana-dandy izay manome ny kofehy landy. Izany teny izany no nataon'[[Andriamasinavalona]] dia hanehoany fa na malaza aza [[Imamo]] dia manana ny hasiny koa Imerina. Tamin'[[Andrianampoinimerina]] niady tamin'[[Andrianjafy]] dia naka ny fanampian'ny mponin'Ambohidrabiby sy ny manodidina izy. Tonga teo Ambohidrabiby amin'ireo Andriandoriamanjaka mpanenona lamban'andriana ary ny irak'Andrianampoinimerina koa tsy valin-teny no nomen'ireo Andriandoriamanjaka fa [[jaky]] fitafin'andriana notenomin'izy ireo no nampitondrainy ny irak'Andrianampoinimerina. Raha vao hitan'Andrianampoinimerina ny jaky noentin'ireo irany dia hoy izy sady nibitaka: "Efa azoko izao merina rehetra izao fa efa ahy ny jakin'Andriandoriamanjaka". Ary nitafiany izany ka tanteraka taminy ny tenin-d[[Rabiby]] sy [[Ralambo]]. Ary izany hono no nahatonga an'Ambohidrabiby ho "hasin'Imerina". Tsy tokony hohadinoina anefa fa ny fanenomana ny lambamena sy lamba landy dia maneho fa iray ihany ny razan'andriana taty [[Imerina]] sy tany [[Imamo]]. Ara-tantara, tamin-d[[Rabiby]] dia efa nisy ny fifanambadiana tamin'ny andrian'Ambohidrabiby sy ny Andriambahoaka. Ary ny [[Andriandoriamanjaka]] teo Ambohidrabiby aza hono no nitondra ny fanenomana ny landy tany Imamo raha niainga teo Ambohidrabiby izy ireo ka nifanambady tamin'ny andriana tany Imamo. Tsy mena-mitaha amin'ny lambamena sy lamba landy avy any Imamo sy avy amin'ny faritr'i [[Betsileo]] mantsy ny lambamena sy lamba landy novokarina teto Imerina. Voalazan'ny lovantsofina tokoa fa ny lambamena sy lamba landy avy aty anivon'Imerina no tena notadiavin'ny mpivarotra [[Arabo (vahoaka)|arabo]] sy [[Eorôpeana (vahoaka)|eropeana]] tany amorontsiraka nanomboka tamin'ny andron-dRalambo izany, koa maro tamin'ireo mpivarotra ireo no tonga taty anivon'Imerina mihintsy nanakalo izany lambamena sy lambalandy izany amin'ny [[basy]], [[Fanandevozana|andevo]], sns...ary maro tamin'ny lambalandy avy aty Imerina no novidian'ny Arabo tamin'ny seranan'i [[Faritra Boeny|Boeny]] efa tamin'ny taonjato faha-17. Andrianampoinimerina koa hono raha nifampitsapa saina tamin'ny mpanjaka betsileo malaza iray dia nomen'ito mpanjaka betsileo ito lambalandy lafo vidy notenomina tany [[Betsileo|Ibetsileo]]. Manoloana izany dia naniraka [[tandapa]] naka lambajaky tamin'ny Andriandoriamanjaka i Andrianampoinimerina ka notsobarany teo afovoanin'io lambajaky io izay vao nampanateriny tamin'ny mpanjaka betsileo. Vao nahita io lambajaky io hono ilay mpanjaka betsileo dia nanoa an'Andrianampoinimerina satria hitany fa lalin-tsaina ito mpanjakan'Imerina ito. Ankehitrio kosa, amin'izao andron'ny [[Repoblika]] izao, dia mbola fomban-tany maro eto [[Madagasikara]] ny manolotra lambalandy misoratr'andriana hoan'ny filohan'ny Repoblika, izany dia mampiseho fa ny lambalandy dia voasokajy ho isan'ny tolotra fanamarihana fa ny olona ambony sy lehibe indrindra eo amin'ny fiarahamonina no afaka mitondra azy. Izany hoe tsy olonolom-poana no mitafy lamba landy indrindra raha eny imasom-bahoaka. == Ohabolana mikasika ny lambamena == Maro koa ny fomba fitenenana mahakasika ny lambamena sy ny lambalandy ka hoy ny [[Ntaolo malagasy|ntaolo]]: * "Andevo mitafy [[jaky]], ka arahabaina tsy andriana, tsy arahabaina toa andriana": izany hoe ny endriny dia tsy andriana nefa ny fitafiny dia andriana, entina hilazana zavatra manalasala ny momba azy; * "Ny fihavanana toy ny landy, velona itafiana, maty ifonosana ka izay madilana arahi-panondro", entina hilazana zavatra tsy misaraka amin'ny tena na ankaratsiana na ankafaliana na aiza na oviana ka tsy maintsy atao izay hahatsara azy; * "Ny be lamba", entina hilazana ny [[Andriandoriamanjaka]], teo [[Ambohidrabiby]] sy [[Fonohasina]], mpanenona ofisialy ny lamban'ny mpanjaka merina nifandimby, noho izy ireo mitafy lamba landy izay ataony mirebareba amin'ny tany mba hampisehoany fa manankarena sy manana ny maha-izy azy eo amin'ny fiarahamonina izy ireo; [[sokajy:kolontsaina malagasy]] [[sokajy:Lamba]] 57s17csapoh4uidi4m86kjx4fo9ffn0 0 10984 1148369 1119342 2026-07-30T13:36:19Z ~2026-39062-52 40554 1148369 wikitext text/x-wiki '''Code Lyoko''' dia tantara antsarimihetsika mitohy frantsay noforonin'i [[Jérome Mouscadet]] ary nandeha teo amin'ny kanalim-pahitalavitra France 3 tamin'ny [[3 Septambra]] 2003 ary tamin'i [[Canal J]] tamin'ny [[1 Septambra]] 2004. Tapitra ny [[10 Novambra]] 2007 ilay tantara. Ny mpandefa ilay tantara any Beljia dia i [[La Deux]] ity, i [[Radio-Canada]] any Kanada ary eo amin'i [[Cartoon Network]] any Etazonia. Alefan'i [[Disney XD]] ilay tantara any [[Japana]]'i [[Canal+]] any Denemarka any Finlandy any Norvezy any Soeda'i [[TG4]] i [[Cúla4]] any Irlanda. == Ambangovangon'ilay tantara == Nahita ordinatera koantika tanay ozinina ny ankizy tanora efatra izay miaina ao amin'ny faritra manodidin'i Paris. I Jérémie, izay nahita ilay ordinatera voalohany indrindra no nandrehatra azy ary araka izany nanaitra ny rindankajy mampidi-doza : XANA. Tamin'ny voalohany io rindrankajy io dia natao hitoherana tetikasa omanin'ny tafika. Anefa izy io taty aoriana lasa nahaleotena ary ankehitriny izy mitady hanjakazaka izao tontolo izao. == Olona == * '''Jérémie Belpois''' * '''Odd Della Robbia''' * '''Ulrich Stern''' * '''Yumi Ishiyama''' * '''Aelita Schaeffer''' na Aelita Stones * [[Sissi (Code Lyoko)|Elisabeth « Sissi » Delmas]] * [[William Dunbar (Code Lyoko)|William Dunbar]] * [[XANA]] * [[Franz Hopper]] * [[Jim Moralès]] * [[Hervé Pichon]] * [[Nicolas Poliakoff]] * [[Milly Solovieff]] * [[Tamiya Diop]] * [[Jean-Pierre Delmas]] * [[Hiroki Ishiyama]] * [[Kiwi]] * [[Samantha Knight]] * [[Anthéa Hopper]] * [[Patrick Belpois]] * [[Suzanne Hertz]] == Fihaviana == == Toerana == [[Sokajy:Sarimihetsika]] 04jf7e7zadm1hkk2rd1qx861hzak1vy 0 258479 1148395 962773 2026-07-30T23:03:47Z -wuppertaler 6749 photo added 1148395 wikitext text/x-wiki {{coord|-33.848670|151.216200}} {{infobox tanàna |anarana = Kirribilli |velarantany = |faritany = [[Valesa Atsimo Vaovao]] |isam-ponina = 3483 |firenena = {{Aostralia}} |ben'ny tanàna = |sary =AUS Sydney, Central Business District, Sydney Harbour Bridge, View 016.jpg }} '''Kirribilli''' dia tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i [[Valesa Atsimo Vaovao]] ao [[Aostralia]]. == Jeografia == Ny isam-ponina dia 3483 mponina tamin'ny taona 2015.<ref name='geocities'>[http://download.geonames.org/export/ Aostralia] ao amin'i geonames.org, novangiana ny 31/12/2018 </ref> === Toe-tany === {{...}} == Jereo koa == * [[Aostralia]] ** [[Valesa Atsimo Vaovao]] == Tsiahy == <references/> {{vangovango|Aostralia}} [[sokajy:Tanàna ao Aostralia]] [[sokajy:Tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i Valesa Atsimo Vaovao]] qe45mstg2ok68y0egya6ut14nxmhe2z 0 261970 1148400 1148147 2026-07-31T07:05:01Z Thelezifor 15140 Nanitsy tsipelina 1148400 wikitext text/x-wiki Ny '''fady''' na '''faly''', eo amin' ny [[kolontsaina malagasy]], dia zavatra raràna tsy azo tanterahina araka ny fepetra napetraky ny fomba amam-panao<ref><small>Dahl, Øyvind (1999). ''Meanings in Madagascar: Cases of Intercultural Communication'' (1st ed.). Westport: Bergin & Garvey.<nowiki>ISBN 9780897896429</nowiki>., p. 64.</small></ref>. Mety hisy fady momba azy ny olona na ny toerana na ny asa atao na ny zavatra iray, ka miovaova isaky ny faritra eto [[Madagasikara]] izany<ref><small>Dahl, Øyvind (1999). ''Meanings in Madagascar: Cases of Intercultural Communication'' (1st ed.). Westport: Bergin & Garvey.<nowiki>ISBN 9780897896429</nowiki>., pp. 64-5.</small></ref>. Araka ny [[finoana]] dia vokatry ny hery tsy hita maso sady mifandray amin' ny [[fivavahana amin' ny razana]] ny fady. Na dia misy ny fady iraisan' ny Malagasy rehetra dia misy ny fady tsy mahakasika afa-tsy faritra na tanàna na fianakaviana sasany ihany<ref name=":0"><small>Tyson, Peter (2013). ''Madagascar, the Eighth Continent: Life, Death and Discovery'' in a Lost World (Rev. ed.). Chalfont St. Peter: Bradt. <nowiki>ISBN 978-1-84162-441-9</nowiki>., p. 40.</small></ref>. Anisan' ny maha malagasy ny Malagasy ny fananana fady sady mandray anjara amin' ny fiforonan' ny fiarahamonina sy ny maha izy ny tena<ref name=":0" />. Ny fady fahita matetika dia momba ny fonondroana amin' ny fanondro ny [[fasana]], ny fihinanan' ny vehivavy bevohoka [[amalona]]<ref name=":0" />. Rehefa misy zavatra vaovao atomboka dia tsy maintsy manao [[joro]] (fanatitra) mba hanalana ny fady<ref name=":1"><small>Tyson, Peter (2013). ''Madagascar, the Eighth Continent: Life, Death and Discovery in a Lost World'' (Rev. ed.). Chalfont St. Peter: Bradt. <nowiki>ISBN 978-1-84162-441-9</nowiki>. p. 65.</small></ref>. Izay manota fady dia heverina ho maloto<ref name=":0" /> sy manohintohina ny filaminana ara-panahin' ny [[fiarahamonina]], na tanteraka ny fanotam-pady na tsy tanteraka<ref name=":1" />. Ny vahiny avy any ivelan' i Madagasikara dia asaina koa mba hanaja ny fady isan-toerana sady hanova ny fitondrany ny fiainany hifanaraka amin' izany<ref><small>"Foreign Travel Advice: Madagascar, safety and security". ''Gov.uk. Foreign and Commonwealth Office''. Notsidihina 17/16/2014.</small></ref>. Hita taratra amin' ny lafin-javatra momba ny [[kolontsaina malagasy]] ny fady. Izany no andrenasana ny Malagasy manao hoe "aza fady"<ref name=":0" />. Milaza ny mpanoratra sasany fa ny fady dia mitovy amin' ny zavatra andraràna nefa tsy voasoratra ao amin' ny kolontsaina tandrefana, izay miteraka tsy firaharahan' ny fiarahamonina ilay mpandika lalàna<ref><small>Tyson, Peter (2013). ''Madagascar, the Eighth Continent: Life, Death and Discovery in a Lost World'' (Rev. ed.). Chalfont St. Peter: Bradt. <nowiki>ISBN 978-1-84162-441-9</nowiki>., pp. 40-1.</small></ref>. == Fiforonan-teny == Ny teny hoe ''fady'' na ''faly'' dia avy amin' ny [[Fiteny daiàka|teny daiàka]] ([[fiteny aostrôneziana]]) hoe ''pali''. == Fiavian'ny finoana ny fady == Finoana nentim-paharazana efa raiki-tampisaka hatramin'ny ela teo amin'ny fiainan'ny [[Olombelona|zanak'olombelona]] ny fady. Araka ny fiheveran'i [[Sigmund Freud]] dia avy any amin'ny faritr'i [[Azia Atsimo-Atsinanana|Azia Atsimo Atsinanana]] iny no niaingan'ny fady, izany hoe avy any amin'ny faritry [[Pôlinezia]] sy [[Indônezia]] ary [[Aostralia]] iny. Na ny voambolana ilazan'ny ankamaroan'ny [[Eorôpeana (vahoaka)|Eorôpeanina]] ny fady aza dia avy amin'ny teny [[Pôlineziana|pôlinezianina]] hoe: "tapu". Araka ny nambara ihany ao amin'ny bokiny "''Totem et tabou''" dia ny fisian'ny lalantsaina "tôtémisme" no loharano lehibe niteraka ny fady. Nisy ny rafitra nifampifehezan'ireo [[Olombelona|olona]] tao anaty vondrona manana " totem" iraisana ka ny lehibe amin'izany dia ny tsy fahazoan'ny mpiray "totem " mivady sy miray ara-nofo na ny antsoina hoe: [[lalàna]] momba ny " exogamie". Isan'ny fady voalohany teo amin'ny [[olombelona]] izany. Raha ifotorana ny [[tantara]] dia hita fa misy ifandraisany amin'ny [[kolontsaina]] [[Aostrôneziana (vahoaka)|Aostrônezianina]] izay kolontsaina niandohan'ny [[kolontsaina malagasy]] ny finoany ny fady. Azo heverina fa nolovaina avy amin'ireo [[Razana|razambeny]] tany aloha ny fady izany hoe avy amin'ny [[Pôlineziana|Pôlinezianina]], ny [[Malay, Saône-et-Loire|Malay]], ny [[Indôneziana (vahoaka)|Indonezianina]] , ny [[Afrikanera (vahoaka)|Afrikanina]]. Manamafy izany i [[Van Gennep]] (1904: 4) tamin'ny fandinihana nataony mahakasika ny fady teto [[Madagasikara]]. Ambarany fa misy ifandraisany akaiky amin'ny [[finoana]] sy ny [[kolontsaina Polinezianina]] sy [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] ny an'ny Malagasy, indrindra fa ny finoana ny fady. Hita soritra tokoa izany eo amin'ny fomba fiheveran'ny Malagasy sy ny fifandraisany amin'ny [[Tontolo iainana eto Madagasikara|tontolo]] manodidina sy amin'ny [[Zavaboary|natiora]] izay miteraka ireny fady marobe hajainy ireny. Niresaka mikasika izany koa [[Randriamamonjy Frédéric]] raha nikaroka ny momba ny [[Tantaran' i Madagasikara|tantaran'i Madagasikara]] sy ny fiavian'ny Malagasy. Voambarany fa avy any [[Indônezia|Indonezia]] sy ireo [[Saikanosy|Saikinosy]] manodidina azy no niavian'ny fomba sy ny finoana malagasy satria misy itoviany amin'ny amin'ny [[finoana]] misy ao amin'ireo [[Nosy]] ireo sy ny [[finoana malagasy]]. Hoy indrindra ny voalaza: "Fa ny zava-dehibe itoviany amin'ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] dia ny finoana sy ny fomba momba ny olona na ny [[Fahafatesana|maty]] na ny velona". ( Randriamamonjy, 2006: 17). == Karazana fady == * Fady momba ny fifandraisan' ny olona samy olona * Fady momba ny sakafo * Fady momba ny fotoana * Fady momba ny toerana * Fady momba ny fiharian-karena * Fady arakaraka ny sokajin' olona == Fady isam-poko == Samy manana ny fady misy eo amininy ny faritra tsirairay eto Madagasikara ary mbola manaja izany amin'izao vanim-potoana izao. Miseho amin'ny endriny maro samihafa izany izay hita amin'ny alalan'ny fiteny, fihetsika ary ny fomba fanao. === Fady eo amin' ny Antambahoaka === Amin' ny [[Antambahoaka]] dia fady ny mitaiza [[zaza kambana]], indrindra ao [[Mananjary]] sy ny manodidina. Inoan' izy ireo fa mitondra [[Vintana (finoan-drazana malagasy)|vintana]] ratsy ho an' ny fianakaviana mitaiza azy sy ny fiarahamonina ny zaza kambana. Noho izany, raha miteraka zaza kambana ny vehivavy iray, dia tokony handao azy ireo any an-tany tsy misy na inona na inona. === Fady eo amin' ny Antemoro === Fady ho an' ny [[Antemoro]] ny miompy sy ny mikasika [[alika]] izay heveriny ho biby maloto, toy izany koa ny fihinanana henan-[[kisoa]]. === Fady eo amin' ny Tanala === Eo amin' ny [[Tanala]] dia rarana tsy hitondra ny zanany lahy handeha an-tongotra, na hihinana eo am-pandriany na miafina, na hihinana [[kitoza]] amin' ny henan' inona na inona, na ny henan' ny [[omby]] novonoina ny renin' ny zaza hoforaina. Amin' ny Tanala sasany dia tsy azo vonoina na hanina ny [[babakoto]], ary raha voafandrika dia tsy maintsy afahana; raha maty na voavono tsy nahy, dia tsy maintsy alevina toy ny olona. Tsy mahazo mikasika kisoa ny Tanala. === Fady eo amin' ny Antesaka === Eo amin' ny [[Antesaka]] mandala ny fomban-drazana dia fady ny mitaiza [[Kambana|zaza kambana]], ary araka fomba taloha dia novonoina rehefa teraka na navela tany anaty ala mba ho faty. Tsy azo alevina miaraka amin' ny fianakaviany ny kambana<ref name=":2"><small>Bradt & Austin 2007, p. 14.</small></ref>. === Fady eo amin' ny Antankarana === Maro ny fady miaro ny tany tsy falehan' ny olona, indrindra fa ny [[tangorom-bohitra]] Ankarana. Fady ny mihaza [[Akiho|antsantsa]] sy [[Fay (hazandrano)|fay]] [[voay]]. Fady ho an' ny zazavavy ny manasa ny fitafian' ny anadahiny. === Fady eo amin' ny Betsimisaraka === Amin' ny [[Betsimisaraka]] sasany dia fady ny amin' ny mpianadahy sy mpianabavy ny mifampikasika tanana. Fady amin' ny tovolahy ny manao [[kapa]] raha mbola velona ny rainy. Fady ny mikasika sy ny manjono ary ny mihinana [[amalona]]. === Fady eo amin' ny Bezanozano === Any amin' ny [[Bezanozano]] sasany dia fady ny fihinanana henan-[[kisoa]]. Fady ny tanàna bezanozano maro ny mamono na mihinana [[babakoto]]. Tsy maintsy afahana ireo biby ireo raha voafandrika, ary tsy maintsy alevina araka ny fombafomba mitovy amin' ny an' ny olona. === Fady eo amin' ny Sihanaka === Ny fady tsy azo leferina sy toa hajain' ny [[Sihanaka]] rehetra dia ny fiasana tanimbary amin' ny andro [[Talata]]. Fady iray hafa mahazatra ny tsy fahazoana mijery ny fiposahan' ny [[masoandro]] na ny filentehany, ny fibanjinana zavatra mena, na ny torimaso amin' ny filentehan' ny masoandro. Ny [[haihay]] dia misy fady sy angano maro momba azy eo amin' ny Sihanaka. Toy izany koa, ny [[babakoto]] dia heverina ho masina ary tsy azo hazaina, na vonoina na hanina. === Fady eo amin' ny Antandroy === Manaja karazana fady maro napetraky ny razana ny [[Antandroy]]. Anisan' izany ny tsy fahazoan' ny vehivavy mitery [[ronono]]<nowiki/>n' omby. Fadin' ny Antandroy rehetra ny famonoana sy fihinanana [[sokatra]]. === Fady eo amin' ny Mahafaly === Hatry ny ela no nitana anjara toerana lehibe teo amin' ny kolontsain' ny [[Mahafaly]] ny fady. Tsy azon' ny vehivavy atao ny misotro amin' ny [[zinga]] iray amin' ny vadiny, ny mipetraka amin' ny tsihy miaraka amin' ny vadiny. Tsy azon' ny [[olona fotsy hoditra]] atao ny miditra amin' ny faritra misy ny Mahafaly. Fadin' ny Mahafaly ny mamono sy mihinana [[sokatra]]. === Fady eo amin' ny Vezo === Fady ny lehilahy [[vezo]] ny mihinana zavatra azon' ny olom-pady tamin' ny lehilahy nandry aminy nefa tsy vadiny, raha tsy mitandrina izany izy dia hivozihi-kibo, izany no atao hoe ''hanimboky,'' Fady amin' ny Vezo koa ny fandatsahana ny ran' ny [[sokatra]] amin' ny tany. === Fady eo amin' ny Bara === Miovaova arakaraka ny saranga, ny tanàna, na ny fianakaviana ny fady eo amin' ny [[Bara]]. Any amin' ny tanàna bara sasany dia fady ny mitondra entana irery. Fady koa ny mandingana olona mipetraka na mandry amin' ny tany, manainga na mitondra entana eo ambonin' ny lohan' ny sasany na ny vatan' ny sasany, mirakotra ny olon-kafa amin' ny [[Lambamena|lamba]]<nowiki/>n' ny tena, na mipetraka na miankina amin' ny fandrian' ny hafa. == Ny akony eo amin'ny fiarahamonina == Finoana mbola hita taratra hatrany eo amin'ny andavanandron'ny Malagasy ny fady. Mivelatra amina lafin-javatra maro izany ary ny ankamaroan'ny fanao dia isehoan'ny finoana ny fady avokoa. Misy ireo antony nametrahan'ny [[Ntaolo malagasy|Ntaolo]] azy ireny. Azo itarafana ny fahendrena sy ny fahaizana nananany izany. Ninoan' ny Ntaolo malagasy sy ny Malagasy sasany ankehitriny fa miteraka loza ny tsy fanajana ny fady. === Fanabeazana ny fiarahamonina === Antom-pisian'ny fady ny [[fanabeazana]] ny olona hahay hiaina sy hahay hitondra tena satria tsy vitsy ny fady no mifono [[soatoavina]] maro. Tafiditra ao anatin'ny fitsipi-piarahamonina ny fady. Misy fihetsika maromaro tokony tandreman'ny [[Olombelona|olona]] ao anatin'izany fitsipika izany. Ireto avy izany fihetsika izany: ny fihetsika filamatra, ny fihetsika azo leferina, ny fihetsika voarara. Ny fihetsika voarara no mifanandrify indrindra amin'ny fady. Fady ny mandaka rindrina fa mahafaty ray aman-dreny: rehefa zohina dia tsy ny fiantsoana loza ho an'ny [[loharano]] nipoitana akory no ny tanjon'ny Ntaolo raha nametraka io fady io fa fampitandremana ny amin'ny hanajana ny fahadiovana. Tsy azon'ny [[ankizy]] atao ny misotro [[rano]] alohan'ny [[zoky]] sy ny [[ray aman-dreny]] fa mahafolaka an-datony. Fanabeazana ny ankizy mba hahay hanaja ny ray aman-dreny sy ny zoky no anton'izany. Koa ilaina hatrany ny fametrahana ny hajan'ny ray aman-dreny izay nahitana masoandro. Tsapa tamin'ireo voalaza ireo fa mifono soatoavina maro ny fady. Azo lazaina ho sekoly am-bavan'ny Ntaolo sy ny fiarahamonina taloha izy ireny, eny fa na ny an'ny fiarahamonina sasany. Ankehitriny aza dia mbola mipetraka ho fitaovam-panabeazana hatrany izany. === Fitandroana zava-masina sy fiarovana tontolo iainana === Nanana anjara toerana teo amin'ny fafiny [[tontolo iainana]] ihany koa ny fady satria nanjary voahaja ny zava-mananan'aina isan-karazany izay hita na an-tsaha na an-tanàna sy ny toerana nanan-tantara. Azo ambara avy amin'izany fa singa iray miaro ny tontolo iainana tsy ho simba ny fanajana ny fady. Azo heverina araka izany ny mbola hitazonana azy ireny ary hamadihana azy ireny ho lasa fitsipi-pifehezana eo amin'ny samy Malagasy mba hampandrosoana ny [[firenena]]. == Ny fitenenana ahitana ny teny hoe "fady" == * '''Aza fady:''' teny entina [[Tsiny|manala-tsiny]] ny tena mialoha na aorian'ny anaovan-javatra heverina ho fanomezan-kaja ny hafa, atao hiangaviana olona ihany koa. Fialan-tsiny noho ny fanaovana hadisoana toy ny teny amam-pihetsika mifanohitra amin'ny fitsipiky ny [[Fiarahamonina malagasy|fiarahamonina]] fanaovan-javatra nanafintohana ny hafa. * '''Fady fotsy na fady mantsasaka:''' Enti-maneso sy manebaka ny [[Olombelona|olona]] milaza ho fady zavatra iray nefa mampiasa na mihinana ny ampahany na ny vokatra azo avy amin'ilay tondroiny ho fady azy, mitovy amin'ny hoe mifady ny ventiny fa misotro ny rony sy ny hoe mifady [[vary]] mohaka fa manao sosa be rano. * '''Andro fady:''' Andro voatondron'ny [[Ombiasa|ombiasy]] ho andro manana hasina manokana miohatra amin'ny andro hafa ka tandremana tsy iasana sy anaovan-draharaha. * '''Ala fady:''' [[Vola]] omena ny mpandevina * '''Fadin-dambo amin'amboa:''' Tsy fanao ary tsy azo dikaina mihitsy na amin'ny toerana aiza na amin'ny toerana aiza, na amin'ny fotoana inona na amin'ny fotoana inona * '''Fady izany! :''' Sanatria izany! * '''Ilay fady:''' ilay ratsy; ilay tsy valahara * '''Mamoa fady:''' Enti-milaza zavatra mahamenatra loatra * '''Mandry fady:''' Olona mamoheha-doza satria miara-matory amin'ny olom-pady * '''Manota fady:''' Mandika na tsy manaraka izay tsy azo atao * '''Olom-pady:''' Olona tsy azo alaina ho [[vady]] fa havana akaiky. == Jereo koa == * [[Anjara (finoana)|Anjara]] * [[Lahatra]] * [[Sampy (malagasy)|Sampy]] * [[Zanahary]] == Loharano == asm5rotm1zyxiekja8722oseat4xybe 1148401 1148400 2026-07-31T07:06:12Z Thelezifor 15140 nanova ny anaran'i [[Fady (malagasy)]] ho [[Fady (kolontsaina malagasy)]] i Thelezifor 1148400 wikitext text/x-wiki Ny '''fady''' na '''faly''', eo amin' ny [[kolontsaina malagasy]], dia zavatra raràna tsy azo tanterahina araka ny fepetra napetraky ny fomba amam-panao<ref><small>Dahl, Øyvind (1999). ''Meanings in Madagascar: Cases of Intercultural Communication'' (1st ed.). Westport: Bergin & Garvey.<nowiki>ISBN 9780897896429</nowiki>., p. 64.</small></ref>. Mety hisy fady momba azy ny olona na ny toerana na ny asa atao na ny zavatra iray, ka miovaova isaky ny faritra eto [[Madagasikara]] izany<ref><small>Dahl, Øyvind (1999). ''Meanings in Madagascar: Cases of Intercultural Communication'' (1st ed.). Westport: Bergin & Garvey.<nowiki>ISBN 9780897896429</nowiki>., pp. 64-5.</small></ref>. Araka ny [[finoana]] dia vokatry ny hery tsy hita maso sady mifandray amin' ny [[fivavahana amin' ny razana]] ny fady. Na dia misy ny fady iraisan' ny Malagasy rehetra dia misy ny fady tsy mahakasika afa-tsy faritra na tanàna na fianakaviana sasany ihany<ref name=":0"><small>Tyson, Peter (2013). ''Madagascar, the Eighth Continent: Life, Death and Discovery'' in a Lost World (Rev. ed.). Chalfont St. Peter: Bradt. <nowiki>ISBN 978-1-84162-441-9</nowiki>., p. 40.</small></ref>. Anisan' ny maha malagasy ny Malagasy ny fananana fady sady mandray anjara amin' ny fiforonan' ny fiarahamonina sy ny maha izy ny tena<ref name=":0" />. Ny fady fahita matetika dia momba ny fonondroana amin' ny fanondro ny [[fasana]], ny fihinanan' ny vehivavy bevohoka [[amalona]]<ref name=":0" />. Rehefa misy zavatra vaovao atomboka dia tsy maintsy manao [[joro]] (fanatitra) mba hanalana ny fady<ref name=":1"><small>Tyson, Peter (2013). ''Madagascar, the Eighth Continent: Life, Death and Discovery in a Lost World'' (Rev. ed.). Chalfont St. Peter: Bradt. <nowiki>ISBN 978-1-84162-441-9</nowiki>. p. 65.</small></ref>. Izay manota fady dia heverina ho maloto<ref name=":0" /> sy manohintohina ny filaminana ara-panahin' ny [[fiarahamonina]], na tanteraka ny fanotam-pady na tsy tanteraka<ref name=":1" />. Ny vahiny avy any ivelan' i Madagasikara dia asaina koa mba hanaja ny fady isan-toerana sady hanova ny fitondrany ny fiainany hifanaraka amin' izany<ref><small>"Foreign Travel Advice: Madagascar, safety and security". ''Gov.uk. Foreign and Commonwealth Office''. Notsidihina 17/16/2014.</small></ref>. Hita taratra amin' ny lafin-javatra momba ny [[kolontsaina malagasy]] ny fady. Izany no andrenasana ny Malagasy manao hoe "aza fady"<ref name=":0" />. Milaza ny mpanoratra sasany fa ny fady dia mitovy amin' ny zavatra andraràna nefa tsy voasoratra ao amin' ny kolontsaina tandrefana, izay miteraka tsy firaharahan' ny fiarahamonina ilay mpandika lalàna<ref><small>Tyson, Peter (2013). ''Madagascar, the Eighth Continent: Life, Death and Discovery in a Lost World'' (Rev. ed.). Chalfont St. Peter: Bradt. <nowiki>ISBN 978-1-84162-441-9</nowiki>., pp. 40-1.</small></ref>. == Fiforonan-teny == Ny teny hoe ''fady'' na ''faly'' dia avy amin' ny [[Fiteny daiàka|teny daiàka]] ([[fiteny aostrôneziana]]) hoe ''pali''. == Fiavian'ny finoana ny fady == Finoana nentim-paharazana efa raiki-tampisaka hatramin'ny ela teo amin'ny fiainan'ny [[Olombelona|zanak'olombelona]] ny fady. Araka ny fiheveran'i [[Sigmund Freud]] dia avy any amin'ny faritr'i [[Azia Atsimo-Atsinanana|Azia Atsimo Atsinanana]] iny no niaingan'ny fady, izany hoe avy any amin'ny faritry [[Pôlinezia]] sy [[Indônezia]] ary [[Aostralia]] iny. Na ny voambolana ilazan'ny ankamaroan'ny [[Eorôpeana (vahoaka)|Eorôpeanina]] ny fady aza dia avy amin'ny teny [[Pôlineziana|pôlinezianina]] hoe: "tapu". Araka ny nambara ihany ao amin'ny bokiny "''Totem et tabou''" dia ny fisian'ny lalantsaina "tôtémisme" no loharano lehibe niteraka ny fady. Nisy ny rafitra nifampifehezan'ireo [[Olombelona|olona]] tao anaty vondrona manana " totem" iraisana ka ny lehibe amin'izany dia ny tsy fahazoan'ny mpiray "totem " mivady sy miray ara-nofo na ny antsoina hoe: [[lalàna]] momba ny " exogamie". Isan'ny fady voalohany teo amin'ny [[olombelona]] izany. Raha ifotorana ny [[tantara]] dia hita fa misy ifandraisany amin'ny [[kolontsaina]] [[Aostrôneziana (vahoaka)|Aostrônezianina]] izay kolontsaina niandohan'ny [[kolontsaina malagasy]] ny finoany ny fady. Azo heverina fa nolovaina avy amin'ireo [[Razana|razambeny]] tany aloha ny fady izany hoe avy amin'ny [[Pôlineziana|Pôlinezianina]], ny [[Malay, Saône-et-Loire|Malay]], ny [[Indôneziana (vahoaka)|Indonezianina]] , ny [[Afrikanera (vahoaka)|Afrikanina]]. Manamafy izany i [[Van Gennep]] (1904: 4) tamin'ny fandinihana nataony mahakasika ny fady teto [[Madagasikara]]. Ambarany fa misy ifandraisany akaiky amin'ny [[finoana]] sy ny [[kolontsaina Polinezianina]] sy [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] ny an'ny Malagasy, indrindra fa ny finoana ny fady. Hita soritra tokoa izany eo amin'ny fomba fiheveran'ny Malagasy sy ny fifandraisany amin'ny [[Tontolo iainana eto Madagasikara|tontolo]] manodidina sy amin'ny [[Zavaboary|natiora]] izay miteraka ireny fady marobe hajainy ireny. Niresaka mikasika izany koa [[Randriamamonjy Frédéric]] raha nikaroka ny momba ny [[Tantaran' i Madagasikara|tantaran'i Madagasikara]] sy ny fiavian'ny Malagasy. Voambarany fa avy any [[Indônezia|Indonezia]] sy ireo [[Saikanosy|Saikinosy]] manodidina azy no niavian'ny fomba sy ny finoana malagasy satria misy itoviany amin'ny amin'ny [[finoana]] misy ao amin'ireo [[Nosy]] ireo sy ny [[finoana malagasy]]. Hoy indrindra ny voalaza: "Fa ny zava-dehibe itoviany amin'ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] dia ny finoana sy ny fomba momba ny olona na ny [[Fahafatesana|maty]] na ny velona". ( Randriamamonjy, 2006: 17). == Karazana fady == * Fady momba ny fifandraisan' ny olona samy olona * Fady momba ny sakafo * Fady momba ny fotoana * Fady momba ny toerana * Fady momba ny fiharian-karena * Fady arakaraka ny sokajin' olona == Fady isam-poko == Samy manana ny fady misy eo amininy ny faritra tsirairay eto Madagasikara ary mbola manaja izany amin'izao vanim-potoana izao. Miseho amin'ny endriny maro samihafa izany izay hita amin'ny alalan'ny fiteny, fihetsika ary ny fomba fanao. === Fady eo amin' ny Antambahoaka === Amin' ny [[Antambahoaka]] dia fady ny mitaiza [[zaza kambana]], indrindra ao [[Mananjary]] sy ny manodidina. Inoan' izy ireo fa mitondra [[Vintana (finoan-drazana malagasy)|vintana]] ratsy ho an' ny fianakaviana mitaiza azy sy ny fiarahamonina ny zaza kambana. Noho izany, raha miteraka zaza kambana ny vehivavy iray, dia tokony handao azy ireo any an-tany tsy misy na inona na inona. === Fady eo amin' ny Antemoro === Fady ho an' ny [[Antemoro]] ny miompy sy ny mikasika [[alika]] izay heveriny ho biby maloto, toy izany koa ny fihinanana henan-[[kisoa]]. === Fady eo amin' ny Tanala === Eo amin' ny [[Tanala]] dia rarana tsy hitondra ny zanany lahy handeha an-tongotra, na hihinana eo am-pandriany na miafina, na hihinana [[kitoza]] amin' ny henan' inona na inona, na ny henan' ny [[omby]] novonoina ny renin' ny zaza hoforaina. Amin' ny Tanala sasany dia tsy azo vonoina na hanina ny [[babakoto]], ary raha voafandrika dia tsy maintsy afahana; raha maty na voavono tsy nahy, dia tsy maintsy alevina toy ny olona. Tsy mahazo mikasika kisoa ny Tanala. === Fady eo amin' ny Antesaka === Eo amin' ny [[Antesaka]] mandala ny fomban-drazana dia fady ny mitaiza [[Kambana|zaza kambana]], ary araka fomba taloha dia novonoina rehefa teraka na navela tany anaty ala mba ho faty. Tsy azo alevina miaraka amin' ny fianakaviany ny kambana<ref name=":2"><small>Bradt & Austin 2007, p. 14.</small></ref>. === Fady eo amin' ny Antankarana === Maro ny fady miaro ny tany tsy falehan' ny olona, indrindra fa ny [[tangorom-bohitra]] Ankarana. Fady ny mihaza [[Akiho|antsantsa]] sy [[Fay (hazandrano)|fay]] [[voay]]. Fady ho an' ny zazavavy ny manasa ny fitafian' ny anadahiny. === Fady eo amin' ny Betsimisaraka === Amin' ny [[Betsimisaraka]] sasany dia fady ny amin' ny mpianadahy sy mpianabavy ny mifampikasika tanana. Fady amin' ny tovolahy ny manao [[kapa]] raha mbola velona ny rainy. Fady ny mikasika sy ny manjono ary ny mihinana [[amalona]]. === Fady eo amin' ny Bezanozano === Any amin' ny [[Bezanozano]] sasany dia fady ny fihinanana henan-[[kisoa]]. Fady ny tanàna bezanozano maro ny mamono na mihinana [[babakoto]]. Tsy maintsy afahana ireo biby ireo raha voafandrika, ary tsy maintsy alevina araka ny fombafomba mitovy amin' ny an' ny olona. === Fady eo amin' ny Sihanaka === Ny fady tsy azo leferina sy toa hajain' ny [[Sihanaka]] rehetra dia ny fiasana tanimbary amin' ny andro [[Talata]]. Fady iray hafa mahazatra ny tsy fahazoana mijery ny fiposahan' ny [[masoandro]] na ny filentehany, ny fibanjinana zavatra mena, na ny torimaso amin' ny filentehan' ny masoandro. Ny [[haihay]] dia misy fady sy angano maro momba azy eo amin' ny Sihanaka. Toy izany koa, ny [[babakoto]] dia heverina ho masina ary tsy azo hazaina, na vonoina na hanina. === Fady eo amin' ny Antandroy === Manaja karazana fady maro napetraky ny razana ny [[Antandroy]]. Anisan' izany ny tsy fahazoan' ny vehivavy mitery [[ronono]]<nowiki/>n' omby. Fadin' ny Antandroy rehetra ny famonoana sy fihinanana [[sokatra]]. === Fady eo amin' ny Mahafaly === Hatry ny ela no nitana anjara toerana lehibe teo amin' ny kolontsain' ny [[Mahafaly]] ny fady. Tsy azon' ny vehivavy atao ny misotro amin' ny [[zinga]] iray amin' ny vadiny, ny mipetraka amin' ny tsihy miaraka amin' ny vadiny. Tsy azon' ny [[olona fotsy hoditra]] atao ny miditra amin' ny faritra misy ny Mahafaly. Fadin' ny Mahafaly ny mamono sy mihinana [[sokatra]]. === Fady eo amin' ny Vezo === Fady ny lehilahy [[vezo]] ny mihinana zavatra azon' ny olom-pady tamin' ny lehilahy nandry aminy nefa tsy vadiny, raha tsy mitandrina izany izy dia hivozihi-kibo, izany no atao hoe ''hanimboky,'' Fady amin' ny Vezo koa ny fandatsahana ny ran' ny [[sokatra]] amin' ny tany. === Fady eo amin' ny Bara === Miovaova arakaraka ny saranga, ny tanàna, na ny fianakaviana ny fady eo amin' ny [[Bara]]. Any amin' ny tanàna bara sasany dia fady ny mitondra entana irery. Fady koa ny mandingana olona mipetraka na mandry amin' ny tany, manainga na mitondra entana eo ambonin' ny lohan' ny sasany na ny vatan' ny sasany, mirakotra ny olon-kafa amin' ny [[Lambamena|lamba]]<nowiki/>n' ny tena, na mipetraka na miankina amin' ny fandrian' ny hafa. == Ny akony eo amin'ny fiarahamonina == Finoana mbola hita taratra hatrany eo amin'ny andavanandron'ny Malagasy ny fady. Mivelatra amina lafin-javatra maro izany ary ny ankamaroan'ny fanao dia isehoan'ny finoana ny fady avokoa. Misy ireo antony nametrahan'ny [[Ntaolo malagasy|Ntaolo]] azy ireny. Azo itarafana ny fahendrena sy ny fahaizana nananany izany. Ninoan' ny Ntaolo malagasy sy ny Malagasy sasany ankehitriny fa miteraka loza ny tsy fanajana ny fady. === Fanabeazana ny fiarahamonina === Antom-pisian'ny fady ny [[fanabeazana]] ny olona hahay hiaina sy hahay hitondra tena satria tsy vitsy ny fady no mifono [[soatoavina]] maro. Tafiditra ao anatin'ny fitsipi-piarahamonina ny fady. Misy fihetsika maromaro tokony tandreman'ny [[Olombelona|olona]] ao anatin'izany fitsipika izany. Ireto avy izany fihetsika izany: ny fihetsika filamatra, ny fihetsika azo leferina, ny fihetsika voarara. Ny fihetsika voarara no mifanandrify indrindra amin'ny fady. Fady ny mandaka rindrina fa mahafaty ray aman-dreny: rehefa zohina dia tsy ny fiantsoana loza ho an'ny [[loharano]] nipoitana akory no ny tanjon'ny Ntaolo raha nametraka io fady io fa fampitandremana ny amin'ny hanajana ny fahadiovana. Tsy azon'ny [[ankizy]] atao ny misotro [[rano]] alohan'ny [[zoky]] sy ny [[ray aman-dreny]] fa mahafolaka an-datony. Fanabeazana ny ankizy mba hahay hanaja ny ray aman-dreny sy ny zoky no anton'izany. Koa ilaina hatrany ny fametrahana ny hajan'ny ray aman-dreny izay nahitana masoandro. Tsapa tamin'ireo voalaza ireo fa mifono soatoavina maro ny fady. Azo lazaina ho sekoly am-bavan'ny Ntaolo sy ny fiarahamonina taloha izy ireny, eny fa na ny an'ny fiarahamonina sasany. Ankehitriny aza dia mbola mipetraka ho fitaovam-panabeazana hatrany izany. === Fitandroana zava-masina sy fiarovana tontolo iainana === Nanana anjara toerana teo amin'ny fafiny [[tontolo iainana]] ihany koa ny fady satria nanjary voahaja ny zava-mananan'aina isan-karazany izay hita na an-tsaha na an-tanàna sy ny toerana nanan-tantara. Azo ambara avy amin'izany fa singa iray miaro ny tontolo iainana tsy ho simba ny fanajana ny fady. Azo heverina araka izany ny mbola hitazonana azy ireny ary hamadihana azy ireny ho lasa fitsipi-pifehezana eo amin'ny samy Malagasy mba hampandrosoana ny [[firenena]]. == Ny fitenenana ahitana ny teny hoe "fady" == * '''Aza fady:''' teny entina [[Tsiny|manala-tsiny]] ny tena mialoha na aorian'ny anaovan-javatra heverina ho fanomezan-kaja ny hafa, atao hiangaviana olona ihany koa. Fialan-tsiny noho ny fanaovana hadisoana toy ny teny amam-pihetsika mifanohitra amin'ny fitsipiky ny [[Fiarahamonina malagasy|fiarahamonina]] fanaovan-javatra nanafintohana ny hafa. * '''Fady fotsy na fady mantsasaka:''' Enti-maneso sy manebaka ny [[Olombelona|olona]] milaza ho fady zavatra iray nefa mampiasa na mihinana ny ampahany na ny vokatra azo avy amin'ilay tondroiny ho fady azy, mitovy amin'ny hoe mifady ny ventiny fa misotro ny rony sy ny hoe mifady [[vary]] mohaka fa manao sosa be rano. * '''Andro fady:''' Andro voatondron'ny [[Ombiasa|ombiasy]] ho andro manana hasina manokana miohatra amin'ny andro hafa ka tandremana tsy iasana sy anaovan-draharaha. * '''Ala fady:''' [[Vola]] omena ny mpandevina * '''Fadin-dambo amin'amboa:''' Tsy fanao ary tsy azo dikaina mihitsy na amin'ny toerana aiza na amin'ny toerana aiza, na amin'ny fotoana inona na amin'ny fotoana inona * '''Fady izany! :''' Sanatria izany! * '''Ilay fady:''' ilay ratsy; ilay tsy valahara * '''Mamoa fady:''' Enti-milaza zavatra mahamenatra loatra * '''Mandry fady:''' Olona mamoheha-doza satria miara-matory amin'ny olom-pady * '''Manota fady:''' Mandika na tsy manaraka izay tsy azo atao * '''Olom-pady:''' Olona tsy azo alaina ho [[vady]] fa havana akaiky. == Jereo koa == * [[Anjara (finoana)|Anjara]] * [[Lahatra]] * [[Sampy (malagasy)|Sampy]] * [[Zanahary]] == Loharano == asm5rotm1zyxiekja8722oseat4xybe 1148411 1148401 2026-07-31T08:51:21Z Thelezifor 15140 Nandamina lahatsoratra 1148411 wikitext text/x-wiki Ny '''fady''' na '''faly''', eo amin' ny [[kolontsaina malagasy]], dia zavatra raràna tsy azo tanterahina araka ny fepetra napetraky ny fomba amam-panao<ref><small>Dahl, Øyvind (1999). ''Meanings in Madagascar: Cases of Intercultural Communication'' (1st ed.). Westport: Bergin & Garvey.<nowiki>ISBN 9780897896429</nowiki>., p. 64.</small></ref>. Mety hisy fady momba azy ny olona na ny toerana na ny asa atao na ny zavatra iray, ka miovaova isaky ny faritra eto [[Madagasikara]] izany<ref><small>Dahl, Øyvind (1999). ''Meanings in Madagascar: Cases of Intercultural Communication'' (1st ed.). Westport: Bergin & Garvey.<nowiki>ISBN 9780897896429</nowiki>., pp. 64-5.</small></ref>. Araka ny [[finoana]] dia vokatry ny hery tsy hita maso sady mifandray amin' ny [[fivavahana amin' ny razana]] ny fady. Na dia misy ny fady iraisan' ny Malagasy rehetra dia misy ny fady tsy mahakasika afa-tsy faritra na tanàna na fianakaviana sasany ihany<ref name=":0"><small>Tyson, Peter (2013). ''Madagascar, the Eighth Continent: Life, Death and Discovery'' in a Lost World (Rev. ed.). Chalfont St. Peter: Bradt. <nowiki>ISBN 978-1-84162-441-9</nowiki>., p. 40.</small></ref>. Anisan' ny maha malagasy ny Malagasy ny fananana fady sady mandray anjara amin' ny fiforonan' ny fiarahamonina sy ny maha izy ny tena<ref name=":0" />. Ny fady fahita matetika dia momba ny fonondroana amin' ny fanondro ny [[fasana]], ny fihinanan' ny vehivavy bevohoka [[amalona]]<ref name=":0" />. Rehefa misy zavatra vaovao atomboka dia tsy maintsy manao [[joro]] (fanatitra) mba hanalana ny fady<ref name=":1"><small>Tyson, Peter (2013). ''Madagascar, the Eighth Continent: Life, Death and Discovery in a Lost World'' (Rev. ed.). Chalfont St. Peter: Bradt. <nowiki>ISBN 978-1-84162-441-9</nowiki>. p. 65.</small></ref>. Izay manota fady dia heverina ho maloto<ref name=":0" /> sy manohintohina ny filaminana ara-panahin' ny [[fiarahamonina]], na tanteraka ny fanotam-pady na tsy tanteraka<ref name=":1" />. Ny vahiny avy any ivelan' i Madagasikara dia asaina koa mba hanaja ny fady isan-toerana sady hanova ny fitondrany ny fiainany hifanaraka amin' izany<ref><small>"Foreign Travel Advice: Madagascar, safety and security". ''Gov.uk. Foreign and Commonwealth Office''. Notsidihina 17/16/2014.</small></ref>. Hita taratra amin' ny lafin-javatra momba ny [[kolontsaina malagasy]] ny fady. Izany no andrenasana ny Malagasy manao hoe "aza fady"<ref name=":0" />. Milaza ny mpanoratra sasany fa ny fady dia mitovy amin' ny zavatra andraràna nefa tsy voasoratra ao amin' ny kolontsaina tandrefana, izay miteraka tsy firaharahan' ny fiarahamonina ilay mpandika lalàna<ref><small>Tyson, Peter (2013). ''Madagascar, the Eighth Continent: Life, Death and Discovery in a Lost World'' (Rev. ed.). Chalfont St. Peter: Bradt. <nowiki>ISBN 978-1-84162-441-9</nowiki>., pp. 40-1.</small></ref>. == Fiforonan-teny == Ny teny hoe ''fady'' na ''faly'' dia avy amin' ny [[Fiteny daiàka|teny daiàka]] ([[fiteny aostrôneziana]]) hoe ''pali''. Avy amin' ny [[Fiteny prôtô-aostrôneziana|teny]] [[Fiteny prôtô-aostrôneziana|prôtô-aostrôneziana]] hoe *''paliSi'' ny [[Fiteny malagasy|teny]] [[Fiteny malagasy|malagasy]] hoe "fady" na "faly" (ampitahao amin' ny [[Fiteny sondaney|teny]] [[Fiteny sondaney|sondaney]] hoe ''pamali'' sy ny [[Fiteny javaney taloha|teny]] [[Fiteny javaney taloha|javaney taloha]] hoe ''pali-pali'')<ref><small href="Tontolo iainana eto Madagasikara">Blust, Robert; Trussel, Stephen (2010). "[https://acd.clld.org/cognatesets/27271#3/9.20/130.61 ''paliSi'': taboo, ritual restriction; purifying rite]". ''Austronesian Comparative Dictionary''. Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology. Retrieved 21 November 2022.</small></ref>. == Fiavian'ny finoana ny fady == Finoana nentim-paharazana efa raiki-tampisaka hatramin'ny ela teo amin'ny fiainan'ny [[Olombelona|zanak'olombelona]] ny fady. Araka ny fiheveran'i [[Sigmund Freud]] dia avy any amin'ny faritr'i [[Azia Atsimo-Atsinanana|Azia Atsimo Atsinanana]] iny no niaingan'ny fady, izany hoe avy any amin'ny faritry [[Pôlinezia]] sy [[Indônezia]] ary [[Aostralia]] iny. Na ny voambolana ilazan'ny ankamaroan'ny [[Eorôpeana (vahoaka)|Eorôpeanina]] ny fady aza dia avy amin'ny teny [[Pôlineziana|pôlinezianina]] hoe: "tapu". Araka ny nambara ihany ao amin'ny bokiny "''Totem et tabou''" dia ny fisian'ny lalantsaina "tôtémisme" no loharano lehibe niteraka ny fady. Nisy ny rafitra nifampifehezan'ireo [[Olombelona|olona]] tao anaty vondrona manana " totem" iraisana ka ny lehibe amin'izany dia ny tsy fahazoan'ny mpiray "totem " mivady sy miray ara-nofo na ny antsoina hoe: [[lalàna]] momba ny " exogamie". Isan'ny fady voalohany teo amin'ny [[olombelona]] izany. Raha ifotorana ny [[tantara]] dia hita fa misy ifandraisany amin'ny [[kolontsaina]] [[Aostrôneziana (vahoaka)|Aostrônezianina]] izay kolontsaina niandohan'ny [[kolontsaina malagasy]] ny finoany ny fady. Azo heverina fa nolovaina avy amin'ireo [[Razana|razambeny]] tany aloha ny fady izany hoe avy amin'ny [[Pôlineziana|Pôlinezianina]], ny [[Malay, Saône-et-Loire|Malay]], ny [[Indôneziana (vahoaka)|Indonezianina]] , ny [[Afrikanera (vahoaka)|Afrikanina]]. Manamafy izany i [[Van Gennep]] (1904: 4) tamin'ny fandinihana nataony mahakasika ny fady teto [[Madagasikara]]. Ambarany fa misy ifandraisany akaiky amin'ny [[finoana]] sy ny [[kolontsaina pôlinezianina]] sy [[Kolontsaina arabo|arabo]] ny [[Kolontsaina malagasy|an'ny Malagasy]], indrindra fa ny finoana ny fady. Hita soritra tokoa izany eo amin'ny fomba fiheveran'ny Malagasy sy ny fifandraisany amin'ny tontolo manodidina sy amin'ny [[Zavaboary|natiora]] izay miteraka ireny fady marobe hajainy ireny. Niresaka mikasika izany koa [[Randriamamonjy Frédéric]] raha nikaroka ny momba ny [[Tantaran' i Madagasikara|tantaran'i Madagasikara]] sy ny [[Fiavian' ny Malagasy|fiavian'ny Malagasy]]. Nambarany fa avy any [[Indônezia]] sy avy any amin' ny [[Saikanosy|saikinosy]] maro manodidina azy no niavian'ny fomba sy ny finoana malagasy satria misy itoviany amin'ny amin'ny [[finoana]] misy ao amin'ireo [[nosy]] ireo sy ny [[Fivavahan-drazana malagasy|finoana malagasy]]. Hoy indrindra ny voalazany: "Fa ny zava-dehibe itoviany amin'ny Malagasy dia ny finoana sy ny fomba momba ny olona na ny [[Fahafatesana|maty]] na ny velona". ( Randriamamonjy, 2006: 17). == Karazana fady == * Fady momba ny fifandraisan' ny olona samy olona * Fady momba ny sakafo * Fady momba ny fotoana * Fady momba ny toerana * Fady momba ny fiharian-karena * Fady arakaraka ny sokajin' olona == Fady isam-poko == Samy manana ny fady misy eo amininy ny faritra tsirairay eto [[Madagasikara]] ary olona maro ny mbola manaja izany amin'izao vanim-potoana izao. Miseho amin'ny endriny maro samihafa izany izay hita amin'ny alalan'ny fiteny sy ny fihetsika ary ny fomba fanao. === Fady eo amin' ny Antambahoaka === Amin' ny [[Antambahoaka]] dia fady ny mitaiza [[zaza kambana]], indrindra ao [[Mananjary]] sy ny manodidina. Inoan' izy ireo fa mitondra [[Vintana (finoan-drazana malagasy)|vintana]] ratsy ho an' ny fianakaviana mitaiza azy sy ny fiarahamonina ny zaza kambana. Noho izany, raha miteraka zaza kambana ny vehivavy iray, dia tokony handao azy ireo any an-tany tsy misy na inona na inona. === Fady eo amin' ny Antemoro === Fady ho an' ny [[Antemoro]] ny miompy sy ny mikasika [[alika]] izay heveriny ho biby maloto, toy izany koa ny fihinanana henan-[[kisoa]]. === Fady eo amin' ny Tanala === Eo amin' ny [[Tanala]] dia rarana tsy hitondra ny zanany lahy handeha an-tongotra, na hihinana eo am-pandriany na miafina, na hihinana [[kitoza]] amin' ny henan' inona na inona, na ny henan' ny [[omby]] novonoina ny renin' ny zaza hoforaina. Amin' ny Tanala sasany dia tsy azo vonoina na hanina ny [[babakoto]], ary raha voafandrika dia tsy maintsy afahana; raha maty na voavono tsy nahy, dia tsy maintsy alevina toy ny olona. Tsy mahazo mikasika kisoa ny Tanala. === Fady eo amin' ny Antesaka === Eo amin' ny [[Antesaka]] mandala ny fomban-drazana dia fady ny mitaiza [[Kambana|zaza kambana]], ary araka fomba taloha dia novonoina rehefa teraka na navela tany anaty ala mba ho faty. Tsy azo alevina miaraka amin' ny fianakaviany ny kambana<ref name=":2"><small>Bradt & Austin 2007, p. 14.</small></ref>. === Fady eo amin' ny Antankarana === Maro ny fady miaro ny tany tsy falehan' ny olona, indrindra fa ny [[tangorom-bohitra]] Ankarana. Fady ny mihaza [[Akiho|antsantsa]] sy [[Fay (hazandrano)|fay]] [[voay]]. Fady ho an' ny zazavavy ny manasa ny fitafian' ny anadahiny. === Fady eo amin' ny Betsimisaraka === Amin' ny [[Betsimisaraka]] sasany dia fady ny amin' ny mpianadahy sy mpianabavy ny mifampikasika tanana. Fady amin' ny tovolahy ny manao [[kapa]] raha mbola velona ny rainy. Fady ny mikasika sy ny manjono ary ny mihinana [[amalona]]. === Fady eo amin' ny Bezanozano === Any amin' ny [[Bezanozano]] sasany dia fady ny fihinanana henan-[[kisoa]]. Fady ny tanàna bezanozano maro ny mamono na mihinana [[babakoto]]. Tsy maintsy afahana ireo biby ireo raha voafandrika, ary tsy maintsy alevina araka ny fombafomba mitovy amin' ny an' ny olona. === Fady eo amin' ny Sihanaka === Ny fady tsy azo leferina sy toa hajain' ny [[Sihanaka]] rehetra dia ny fiasana tanimbary amin' ny andro [[Talata]]. Fady iray hafa mahazatra ny tsy fahazoana mijery ny fiposahan' ny [[masoandro]] na ny filentehany, ny fibanjinana zavatra mena, na ny torimaso amin' ny filentehan' ny masoandro. Ny [[haihay]] dia misy fady sy angano maro momba azy eo amin' ny Sihanaka. Toy izany koa, ny [[babakoto]] dia heverina ho masina ary tsy azo hazaina, na vonoina na hanina. === Fady eo amin' ny Antandroy === Manaja karazana fady maro napetraky ny razana ny [[Antandroy]]. Anisan' izany ny tsy fahazoan' ny vehivavy mitery [[ronono]]<nowiki/>n' omby. Fadin' ny Antandroy rehetra ny famonoana sy fihinanana [[sokatra]]. === Fady eo amin' ny Mahafaly === Hatry ny ela no nitana anjara toerana lehibe teo amin' ny kolontsain' ny [[Mahafaly]] ny fady. Tsy azon' ny vehivavy atao ny misotro amin' ny [[zinga]] iray amin' ny vadiny, ny mipetraka amin' ny tsihy miaraka amin' ny vadiny. Tsy azon' ny [[olona fotsy hoditra]] atao ny miditra amin' ny faritra misy ny Mahafaly. Fadin' ny Mahafaly ny mamono sy mihinana [[sokatra]]. === Fady eo amin' ny Vezo === Fady ny lehilahy [[vezo]] ny mihinana zavatra azon' ny olom-pady tamin' ny lehilahy nandry aminy nefa tsy vadiny, raha tsy mitandrina izany izy dia hivozihi-kibo, izany no atao hoe ''hanimboky,'' Fady amin' ny Vezo koa ny fandatsahana ny ran' ny [[sokatra]] amin' ny tany. === Fady eo amin' ny Bara === Miovaova arakaraka ny saranga, ny tanàna, na ny fianakaviana ny fady eo amin' ny [[Bara]]. Any amin' ny tanàna bara sasany dia fady ny mitondra entana irery. Fady koa ny mandingana olona mipetraka na mandry amin' ny tany, manainga na mitondra entana eo ambonin' ny lohan' ny sasany na ny vatan' ny sasany, mirakotra ny olon-kafa amin' ny [[Lambamena|lamba]]<nowiki/>n' ny tena, na mipetraka na miankina amin' ny fandrian' ny hafa. == Akon' ny fady eo amin'ny fiarahamonina == Finoana mbola hita taratra hatrany eo amin'ny andavanandron'ny Malagasy ny fady. Mivelatra amina lafin-javatra maro izany ary ny ankamaroan'ny fanao dia isehoan'ny finoana ny fady avokoa. Misy ny antony nametrahan'ny [[Ntaolo malagasy|Ntaolo]] azy ireny. Azo itarafana ny fahendrena sy ny fahaizana nananany izany. Ninoan' ny Ntaolo malagasy sy ny Malagasy sasany ankehitriny fa miteraka loza ny tsy fanajana ny fady. === Fanabeazana ny fiarahamonina === Antom-pisian'ny fady ny [[fanabeazana]] ny olona hahay hiaina sy hahay hitondra tena satria tsy vitsy ny fady no mifono [[soatoavina]] maro. Tafiditra ao anatin'ny fitsipi-piarahamonina ny fady. Misy fihetsika maromaro tokony tandreman'ny [[Olombelona|olona]] ao anatin'izany fitsipika izany: ny fihetsika filamatra, ny fihetsika azo leferina, ny fihetsika voarara. Ny fihetsika voarara no mifanandrify indrindra amin'ny fady. Fady, ohatra, ny mandaka rindrina fa mahafaty ray aman-dreny: rehefa zohina dia tsy ny fiantsoana loza ho an'ny [[loharano]] nipoitana akory no ny tanjon'ny Ntaolo raha nametraka io fady io fa fampitandremana ny amin'ny hanajana ny fahadiovana. Tsy azon'ny [[ankizy]] atao ny misotro [[rano]] alohan'ny [[zoky]] sy ny [[ray aman-dreny]] fa mahafolaka an-datony. Fanabeazana ny ankizy mba hahay hanaja ny ray aman-dreny sy ny zoky no anton'izany. Koa ilaina hatrany ny fametrahana ny hajan'ny ray aman-dreny izay nahitana masoandro. Tsapa tamin'ireo voalaza ireo fa mifono soatoavina maro ny fady. Azo lazaina ho sekoly am-bavan'ny Ntaolo sy ny fiarahamonina taloha izy ireny, eny fa na ny an'ny fiarahamonina sasany. Ankehitriny aza dia mbola mipetraka ho fitaovam-panabeazana hatrany izany. === Fitandroana zava-masina sy fiarovana tontolo iainana === Nanana anjara toerana teo amin'ny fafiny [[tontolo iainana]] ihany koa ny fady satria nanjary voahaja ny [[zavamananaina]] isan-karazany izay hita na an-tsaha na an-tanàna, sy ny toerana nanan-tantara. Azo ambara avy amin'izany fa singa iray miaro ny tontolo iainana tsy ho simba ny fanajana ny fady. Azo heverina araka izany ny mbola hitazonana azy ireny ary hamadihana azy ireny ho lasa fitsipi-pifehezana eo amin'ny samy Malagasy mba hampandrosoana ny [[firenena]]. == Ny fitenenana ahitana ny teny hoe "fady" == * '''Aza fady:''' teny entina [[Tsiny|manala-tsiny]] ny tena mialoha na aorian'ny anaovan-javatra heverina ho fanomezan-kaja ny hafa, atao hiangaviana olona ihany koa. Fialan-tsiny noho ny fanaovana hadisoana toy ny teny amam-pihetsika mifanohitra amin'ny fitsipiky ny [[Fiarahamonina malagasy|fiarahamonina]] fanaovan-javatra nanafintohana ny hafa. * '''Fady fotsy na fady mantsasaka:''' Enti-maneso sy manebaka ny [[Olombelona|olona]] milaza ho fady zavatra iray nefa mampiasa na mihinana ny ampahany na ny vokatra azo avy amin'ilay tondroiny ho fady azy, mitovy amin'ny hoe mifady ny ventiny fa misotro ny rony sy ny hoe mifady [[vary]] mohaka fa manao sosa be rano. * '''Andro fady:''' Andro voatondron'ny [[Ombiasa|ombiasy]] ho andro manana hasina manokana miohatra amin'ny andro hafa ka tandremana tsy iasana sy anaovan-draharaha. * '''Ala fady:''' [[Vola]] omena ny mpandevina * '''Fadin-dambo amin'amboa:''' Tsy fanao ary tsy azo dikaina mihitsy na amin'ny toerana aiza na amin'ny toerana aiza, na amin'ny fotoana inona na amin'ny fotoana inona * '''Fady izany! :''' Sanatria izany! * '''Ilay fady:''' ilay ratsy; ilay tsy valahara * '''Mamoa fady:''' Enti-milaza zavatra mahamenatra loatra * '''Mandry fady:''' Olona mamoheha-doza satria miara-matory amin'ny olom-pady * '''Manota fady:''' Mandika na tsy manaraka izay tsy azo atao * '''Olom-pady:''' Olona tsy azo alaina ho [[vady]] fa havana akaiky. == Jereo koa == * [[Anjara (finoana)|Anjara]] * [[Lahatra]] * [[Sampy (malagasy)|Sampy]] * [[Zanahary]] == Loharano == c3luiz4394fulk1yy6tkir555ev84v1 1148412 1148411 2026-07-31T08:52:09Z Thelezifor 15140 1148412 wikitext text/x-wiki Ny '''fady''' na '''faly''', eo amin' ny [[kolontsaina malagasy]], dia zavatra raràna tsy azo tanterahina araka ny fepetra napetraky ny fomba amam-panao<ref><small>Dahl, Øyvind (1999). ''Meanings in Madagascar: Cases of Intercultural Communication'' (1st ed.). Westport: Bergin & Garvey.<nowiki>ISBN 9780897896429</nowiki>., p. 64.</small></ref>. Mety hisy fady momba azy ny olona na ny toerana na ny asa atao na ny zavatra iray, ka miovaova isaky ny faritra eto [[Madagasikara]] izany<ref><small>Dahl, Øyvind (1999). ''Meanings in Madagascar: Cases of Intercultural Communication'' (1st ed.). Westport: Bergin & Garvey.<nowiki>ISBN 9780897896429</nowiki>., pp. 64-5.</small></ref>. Araka ny [[finoana]] dia vokatry ny hery tsy hita maso sady mifandray amin' ny [[fivavahana amin' ny razana]] ny fady. Na dia misy ny fady iraisan' ny Malagasy rehetra dia misy ny fady tsy mahakasika afa-tsy faritra na tanàna na fianakaviana sasany ihany<ref name=":0"><small>Tyson, Peter (2013). ''Madagascar, the Eighth Continent: Life, Death and Discovery'' in a Lost World (Rev. ed.). Chalfont St. Peter: Bradt. <nowiki>ISBN 978-1-84162-441-9</nowiki>., p. 40.</small></ref>. Anisan' ny maha malagasy ny Malagasy ny fananana fady sady mandray anjara amin' ny fiforonan' ny fiarahamonina sy ny maha izy ny tena<ref name=":0" />. Ny fady fahita matetika dia momba ny fonondroana amin' ny fanondro ny [[fasana]], ny fihinanan' ny vehivavy bevohoka [[amalona]]<ref name=":0" />. Rehefa misy zavatra vaovao atomboka dia tsy maintsy manao [[joro]] (fanatitra) mba hanalana ny fady<ref name=":1"><small>Tyson, Peter (2013). ''Madagascar, the Eighth Continent: Life, Death and Discovery in a Lost World'' (Rev. ed.). Chalfont St. Peter: Bradt. <nowiki>ISBN 978-1-84162-441-9</nowiki>. p. 65.</small></ref>. Izay manota fady dia heverina ho maloto<ref name=":0" /> sy manohintohina ny filaminana ara-panahin' ny [[fiarahamonina]], na tanteraka ny fanotam-pady na tsy tanteraka<ref name=":1" />. Ny vahiny avy any ivelan' i Madagasikara dia asaina koa mba hanaja ny fady isan-toerana sady hanova ny fitondrany ny fiainany hifanaraka amin' izany<ref><small>"Foreign Travel Advice: Madagascar, safety and security". ''Gov.uk. Foreign and Commonwealth Office''. Notsidihina 17/16/2014.</small></ref>. Hita taratra amin' ny lafin-javatra momba ny [[kolontsaina malagasy]] ny fady. Izany no andrenasana ny Malagasy manao hoe "aza fady"<ref name=":0" />. Milaza ny mpanoratra sasany fa ny fady dia mitovy amin' ny zavatra andraràna nefa tsy voasoratra ao amin' ny kolontsaina tandrefana, izay miteraka tsy firaharahan' ny fiarahamonina ilay mpandika lalàna<ref><small>Tyson, Peter (2013). ''Madagascar, the Eighth Continent: Life, Death and Discovery in a Lost World'' (Rev. ed.). Chalfont St. Peter: Bradt. <nowiki>ISBN 978-1-84162-441-9</nowiki>., pp. 40-1.</small></ref>. == Fiforonan-teny == Ny teny hoe ''fady'' na ''faly'' dia avy amin' ny [[Fiteny daiàka|teny daiàka]] ([[fiteny aostrôneziana]]) hoe ''pali''. Avy amin' ny [[Fiteny prôtô-aostrôneziana|teny]] [[Fiteny prôtô-aostrôneziana|prôtô-aostrôneziana]] hoe *''paliSi'' ny [[Fiteny malagasy|teny]] [[Fiteny malagasy|malagasy]] hoe "fady" na "faly" (ampitahao amin' ny [[Fiteny sondaney|teny]] [[Fiteny sondaney|sondaney]] hoe ''pamali'' sy ny [[Fiteny javaney taloha|teny]] [[Fiteny javaney taloha|javaney taloha]] hoe ''pali-pali'')<ref><small href="Tontolo iainana eto Madagasikara">Blust, Robert; Trussel, Stephen (2010). "[https://acd.clld.org/cognatesets/27271#3/9.20/130.61 ''paliSi'': taboo, ritual restriction; purifying rite]". ''Austronesian Comparative Dictionary''. Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology. Retrieved 21 November 2022.</small></ref>. == Fiavian'ny finoana ny fady == Finoana nentim-paharazana efa raiki-tampisaka hatramin'ny ela teo amin'ny fiainan'ny [[Olombelona|zanak'olombelona]] ny fady. Araka ny fiheveran'i [[Sigmund Freud]] dia avy any amin'ny faritr'i [[Azia Atsimo-Atsinanana|Azia Atsimo Atsinanana]] iny no niaingan'ny fady, izany hoe avy any amin'ny faritry [[Pôlinezia]] sy [[Indônezia]] ary [[Aostralia]] iny. Na ny voambolana ilazan'ny ankamaroan'ny [[Eorôpeana (vahoaka)|Eorôpeanina]] ny fady aza dia avy amin'ny teny [[Pôlineziana|pôlinezianina]] hoe: "tapu". Araka ny nambara ihany ao amin'ny bokiny "''Totem et tabou''" dia ny fisian'ny lalantsaina "tôtémisme" no loharano lehibe niteraka ny fady. Nisy ny rafitra nifampifehezan'ireo [[Olombelona|olona]] tao anaty vondrona manana " totem" iraisana ka ny lehibe amin'izany dia ny tsy fahazoan'ny mpiray "totem " mivady sy miray ara-nofo na ny antsoina hoe: [[lalàna]] momba ny " exogamie". Isan'ny fady voalohany teo amin'ny [[olombelona]] izany. Raha ifotorana ny [[tantara]] dia hita fa misy ifandraisany amin'ny [[kolontsaina]] [[Aostrôneziana (vahoaka)|Aostrônezianina]] izay kolontsaina niandohan'ny [[kolontsaina malagasy]] ny finoany ny fady. Azo heverina fa nolovaina avy amin'ireo [[Razana|razambeny]] tany aloha ny fady izany hoe avy amin'ny [[Pôlineziana|Pôlinezianina]], ny [[Malay, Saône-et-Loire|Malay]], ny [[Indôneziana (vahoaka)|Indonezianina]] , ny [[Afrikanera (vahoaka)|Afrikanina]]. Manamafy izany i [[Van Gennep]] (1904: 4) tamin'ny fandinihana nataony mahakasika ny fady teto [[Madagasikara]]. Ambarany fa misy ifandraisany akaiky amin'ny [[finoana]] sy ny [[kolontsaina pôlinezianina]] sy [[Kolontsaina arabo|arabo]] ny [[Kolontsaina malagasy|an'ny Malagasy]], indrindra fa ny finoana ny fady. Hita soritra tokoa izany eo amin'ny fomba fiheveran'ny Malagasy sy ny fifandraisany amin'ny tontolo manodidina sy amin'ny [[Zavaboary|natiora]] izay miteraka ireny fady marobe hajainy ireny. Niresaka mikasika izany koa [[Randriamamonjy Frédéric]] raha nikaroka ny momba ny [[Tantaran' i Madagasikara|tantaran'i Madagasikara]] sy ny [[Fiavian' ny Malagasy|fiavian'ny Malagasy]]. Nambarany fa avy any [[Indônezia]] sy avy any amin' ny [[Saikanosy|saikinosy]] maro manodidina azy no niavian'ny fomba sy ny finoana malagasy satria misy itoviany amin'ny amin'ny [[finoana]] misy ao amin'ireo [[nosy]] ireo sy ny [[Fivavahan-drazana malagasy|finoana malagasy]]. Hoy indrindra ny voalazany: "Fa ny zava-dehibe itoviany amin'ny Malagasy dia ny finoana sy ny fomba momba ny olona na ny [[Fahafatesana|maty]] na ny velona". ( Randriamamonjy, 2006: 17). == Karazana fady == * Fady momba ny fifandraisan' ny olona samy olona * Fady momba ny sakafo * Fady momba ny fotoana * Fady momba ny toerana * Fady momba ny fiharian-karena * Fady arakaraka ny sokajin' olona == Fady isam-paritra sy isam-poko == Samy manana ny fady misy eo amininy ny faritra tsirairay eto [[Madagasikara]] ary olona maro ny mbola manaja izany amin'izao vanim-potoana izao. Miseho amin'ny endriny maro samihafa izany izay hita amin'ny alalan'ny fiteny sy ny fihetsika ary ny fomba fanao. === Fady eo amin' ny Antambahoaka === Amin' ny [[Antambahoaka]] dia fady ny mitaiza [[zaza kambana]], indrindra ao [[Mananjary]] sy ny manodidina. Inoan' izy ireo fa mitondra [[Vintana (finoan-drazana malagasy)|vintana]] ratsy ho an' ny fianakaviana mitaiza azy sy ny fiarahamonina ny zaza kambana. Noho izany, raha miteraka zaza kambana ny vehivavy iray, dia tokony handao azy ireo any an-tany tsy misy na inona na inona. === Fady eo amin' ny Antemoro === Fady ho an' ny [[Antemoro]] ny miompy sy ny mikasika [[alika]] izay heveriny ho biby maloto, toy izany koa ny fihinanana henan-[[kisoa]]. === Fady eo amin' ny Tanala === Eo amin' ny [[Tanala]] dia rarana tsy hitondra ny zanany lahy handeha an-tongotra, na hihinana eo am-pandriany na miafina, na hihinana [[kitoza]] amin' ny henan' inona na inona, na ny henan' ny [[omby]] novonoina ny renin' ny zaza hoforaina. Amin' ny Tanala sasany dia tsy azo vonoina na hanina ny [[babakoto]], ary raha voafandrika dia tsy maintsy afahana; raha maty na voavono tsy nahy, dia tsy maintsy alevina toy ny olona. Tsy mahazo mikasika kisoa ny Tanala. === Fady eo amin' ny Antesaka === Eo amin' ny [[Antesaka]] mandala ny fomban-drazana dia fady ny mitaiza [[Kambana|zaza kambana]], ary araka fomba taloha dia novonoina rehefa teraka na navela tany anaty ala mba ho faty. Tsy azo alevina miaraka amin' ny fianakaviany ny kambana<ref name=":2"><small>Bradt & Austin 2007, p. 14.</small></ref>. === Fady eo amin' ny Antankarana === Maro ny fady miaro ny tany tsy falehan' ny olona, indrindra fa ny [[tangorom-bohitra]] Ankarana. Fady ny mihaza [[Akiho|antsantsa]] sy [[Fay (hazandrano)|fay]] [[voay]]. Fady ho an' ny zazavavy ny manasa ny fitafian' ny anadahiny. === Fady eo amin' ny Betsimisaraka === Amin' ny [[Betsimisaraka]] sasany dia fady ny amin' ny mpianadahy sy mpianabavy ny mifampikasika tanana. Fady amin' ny tovolahy ny manao [[kapa]] raha mbola velona ny rainy. Fady ny mikasika sy ny manjono ary ny mihinana [[amalona]]. === Fady eo amin' ny Bezanozano === Any amin' ny [[Bezanozano]] sasany dia fady ny fihinanana henan-[[kisoa]]. Fady ny tanàna bezanozano maro ny mamono na mihinana [[babakoto]]. Tsy maintsy afahana ireo biby ireo raha voafandrika, ary tsy maintsy alevina araka ny fombafomba mitovy amin' ny an' ny olona. === Fady eo amin' ny Sihanaka === Ny fady tsy azo leferina sy toa hajain' ny [[Sihanaka]] rehetra dia ny fiasana tanimbary amin' ny andro [[Talata]]. Fady iray hafa mahazatra ny tsy fahazoana mijery ny fiposahan' ny [[masoandro]] na ny filentehany, ny fibanjinana zavatra mena, na ny torimaso amin' ny filentehan' ny masoandro. Ny [[haihay]] dia misy fady sy angano maro momba azy eo amin' ny Sihanaka. Toy izany koa, ny [[babakoto]] dia heverina ho masina ary tsy azo hazaina, na vonoina na hanina. === Fady eo amin' ny Antandroy === Manaja karazana fady maro napetraky ny razana ny [[Antandroy]]. Anisan' izany ny tsy fahazoan' ny vehivavy mitery [[ronono]]<nowiki/>n' omby. Fadin' ny Antandroy rehetra ny famonoana sy fihinanana [[sokatra]]. === Fady eo amin' ny Mahafaly === Hatry ny ela no nitana anjara toerana lehibe teo amin' ny kolontsain' ny [[Mahafaly]] ny fady. Tsy azon' ny vehivavy atao ny misotro amin' ny [[zinga]] iray amin' ny vadiny, ny mipetraka amin' ny tsihy miaraka amin' ny vadiny. Tsy azon' ny [[olona fotsy hoditra]] atao ny miditra amin' ny faritra misy ny Mahafaly. Fadin' ny Mahafaly ny mamono sy mihinana [[sokatra]]. === Fady eo amin' ny Vezo === Fady ny lehilahy [[vezo]] ny mihinana zavatra azon' ny olom-pady tamin' ny lehilahy nandry aminy nefa tsy vadiny, raha tsy mitandrina izany izy dia hivozihi-kibo, izany no atao hoe ''hanimboky,'' Fady amin' ny Vezo koa ny fandatsahana ny ran' ny [[sokatra]] amin' ny tany. === Fady eo amin' ny Bara === Miovaova arakaraka ny saranga, ny tanàna, na ny fianakaviana ny fady eo amin' ny [[Bara]]. Any amin' ny tanàna bara sasany dia fady ny mitondra entana irery. Fady koa ny mandingana olona mipetraka na mandry amin' ny tany, manainga na mitondra entana eo ambonin' ny lohan' ny sasany na ny vatan' ny sasany, mirakotra ny olon-kafa amin' ny [[Lambamena|lamba]]<nowiki/>n' ny tena, na mipetraka na miankina amin' ny fandrian' ny hafa. == Akon' ny fady eo amin'ny fiarahamonina == Finoana mbola hita taratra hatrany eo amin'ny andavanandron'ny Malagasy ny fady. Mivelatra amina lafin-javatra maro izany ary ny ankamaroan'ny fanao dia isehoan'ny finoana ny fady avokoa. Misy ny antony nametrahan'ny [[Ntaolo malagasy|Ntaolo]] azy ireny. Azo itarafana ny fahendrena sy ny fahaizana nananany izany. Ninoan' ny Ntaolo malagasy sy ny Malagasy sasany ankehitriny fa miteraka loza ny tsy fanajana ny fady. === Fanabeazana ny fiarahamonina === Antom-pisian'ny fady ny [[fanabeazana]] ny olona hahay hiaina sy hahay hitondra tena satria tsy vitsy ny fady no mifono [[soatoavina]] maro. Tafiditra ao anatin'ny fitsipi-piarahamonina ny fady. Misy fihetsika maromaro tokony tandreman'ny [[Olombelona|olona]] ao anatin'izany fitsipika izany: ny fihetsika filamatra, ny fihetsika azo leferina, ny fihetsika voarara. Ny fihetsika voarara no mifanandrify indrindra amin'ny fady. Fady, ohatra, ny mandaka rindrina fa mahafaty ray aman-dreny: rehefa zohina dia tsy ny fiantsoana loza ho an'ny [[loharano]] nipoitana akory no ny tanjon'ny Ntaolo raha nametraka io fady io fa fampitandremana ny amin'ny hanajana ny fahadiovana. Tsy azon'ny [[ankizy]] atao ny misotro [[rano]] alohan'ny [[zoky]] sy ny [[ray aman-dreny]] fa mahafolaka an-datony. Fanabeazana ny ankizy mba hahay hanaja ny ray aman-dreny sy ny zoky no anton'izany. Koa ilaina hatrany ny fametrahana ny hajan'ny ray aman-dreny izay nahitana masoandro. Tsapa tamin'ireo voalaza ireo fa mifono soatoavina maro ny fady. Azo lazaina ho sekoly am-bavan'ny Ntaolo sy ny fiarahamonina taloha izy ireny, eny fa na ny an'ny fiarahamonina sasany. Ankehitriny aza dia mbola mipetraka ho fitaovam-panabeazana hatrany izany. === Fitandroana zava-masina sy fiarovana tontolo iainana === Nanana anjara toerana teo amin'ny fafiny [[tontolo iainana]] ihany koa ny fady satria nanjary voahaja ny [[zavamananaina]] isan-karazany izay hita na an-tsaha na an-tanàna, sy ny toerana nanan-tantara. Azo ambara avy amin'izany fa singa iray miaro ny tontolo iainana tsy ho simba ny fanajana ny fady. Azo heverina araka izany ny mbola hitazonana azy ireny ary hamadihana azy ireny ho lasa fitsipi-pifehezana eo amin'ny samy Malagasy mba hampandrosoana ny [[firenena]]. == Ny fitenenana ahitana ny teny hoe "fady" == * '''Aza fady:''' teny entina [[Tsiny|manala-tsiny]] ny tena mialoha na aorian'ny anaovan-javatra heverina ho fanomezan-kaja ny hafa, atao hiangaviana olona ihany koa. Fialan-tsiny noho ny fanaovana hadisoana toy ny teny amam-pihetsika mifanohitra amin'ny fitsipiky ny [[Fiarahamonina malagasy|fiarahamonina]] fanaovan-javatra nanafintohana ny hafa. * '''Fady fotsy na fady mantsasaka:''' Enti-maneso sy manebaka ny [[Olombelona|olona]] milaza ho fady zavatra iray nefa mampiasa na mihinana ny ampahany na ny vokatra azo avy amin'ilay tondroiny ho fady azy, mitovy amin'ny hoe mifady ny ventiny fa misotro ny rony sy ny hoe mifady [[vary]] mohaka fa manao sosa be rano. * '''Andro fady:''' Andro voatondron'ny [[Ombiasa|ombiasy]] ho andro manana hasina manokana miohatra amin'ny andro hafa ka tandremana tsy iasana sy anaovan-draharaha. * '''Ala fady:''' [[Vola]] omena ny mpandevina * '''Fadin-dambo amin'amboa:''' Tsy fanao ary tsy azo dikaina mihitsy na amin'ny toerana aiza na amin'ny toerana aiza, na amin'ny fotoana inona na amin'ny fotoana inona * '''Fady izany! :''' Sanatria izany! * '''Ilay fady:''' ilay ratsy; ilay tsy valahara * '''Mamoa fady:''' Enti-milaza zavatra mahamenatra loatra * '''Mandry fady:''' Olona mamoheha-doza satria miara-matory amin'ny olom-pady * '''Manota fady:''' Mandika na tsy manaraka izay tsy azo atao * '''Olom-pady:''' Olona tsy azo alaina ho [[vady]] fa havana akaiky. == Jereo koa == * [[Anjara (finoana)|Anjara]] * [[Lahatra]] * [[Sampy (malagasy)|Sampy]] * [[Zanahary]] == Loharano == svhjsp4uuvh74s3kjlu3n7l3hr0z9c7 1148413 1148412 2026-07-31T09:06:34Z Thelezifor 15140 Azo anovozan-kevitra 1148413 wikitext text/x-wiki Ny '''fady''' na '''faly''', eo amin' ny [[kolontsaina malagasy]], dia zavatra raràna tsy azo tanterahina araka ny fepetra napetraky ny fomba amam-panao<ref><small>Dahl, Øyvind (1999). ''Meanings in Madagascar: Cases of Intercultural Communication'' (1st ed.). Westport: Bergin & Garvey.<nowiki>ISBN 9780897896429</nowiki>., p. 64.</small></ref>. Mety hisy fady momba azy ny olona na ny toerana na ny asa atao na ny zavatra iray, ka miovaova isaky ny faritra eto [[Madagasikara]] izany<ref><small>Dahl, Øyvind (1999). ''Meanings in Madagascar: Cases of Intercultural Communication'' (1st ed.). Westport: Bergin & Garvey.<nowiki>ISBN 9780897896429</nowiki>., pp. 64-5.</small></ref>. Araka ny [[finoana]] dia vokatry ny hery tsy hita maso sady mifandray amin' ny [[fivavahana amin' ny razana]] ny fady. Na dia misy ny fady iraisan' ny Malagasy rehetra dia misy ny fady tsy mahakasika afa-tsy faritra na tanàna na fianakaviana sasany ihany<ref name=":0"><small>Tyson, Peter (2013). ''Madagascar, the Eighth Continent: Life, Death and Discovery'' in a Lost World (Rev. ed.). Chalfont St. Peter: Bradt. <nowiki>ISBN 978-1-84162-441-9</nowiki>., p. 40.</small></ref>. Anisan' ny maha malagasy ny Malagasy ny fananana fady sady mandray anjara amin' ny fiforonan' ny fiarahamonina sy ny maha izy ny tena<ref name=":0" />. Ny fady fahita matetika dia momba ny tokony tsy hanondroana amin' ny fanondro ny [[fasana]], ny tokony tsy hihinanan' ny vehivavy bevohoka [[amalona]] na ny tsy tokony hilazana fa ratsy tarehy ny zaza vao teraka iray<ref name=":0" />. Rehefa misy zavatra vaovao atomboka dia tsy maintsy manao [[joro]] (fanatitra) mba hanalana ny fady<ref name=":1"><small>Tyson, Peter (2013). ''Madagascar, the Eighth Continent: Life, Death and Discovery in a Lost World'' (Rev. ed.). Chalfont St. Peter: Bradt. <nowiki>ISBN 978-1-84162-441-9</nowiki>. p. 65.</small></ref>. Izay manota fady dia heverina ho maloto<ref name=":0" /> sy manohintohina ny filaminana ara-panahin' ny [[fiarahamonina]], na an-tsitrapo na tsy antsitrapo ny fanotam-pady<ref name=":1" />. Ny vahiny avy any ivelan' i Madagasikara dia asaina koa mba hanaja ny fady isan-toerana sady hanova ny fitondrany ny fiainany hifanaraka amin' izany<ref><small>"Foreign Travel Advice: Madagascar, safety and security". ''Gov.uk. Foreign and Commonwealth Office''. Notsidihina 17/16/2014.</small></ref>. Hita taratra amin' ny lafin-javatra momba ny [[kolontsaina malagasy]] ny fady. Izany no andrenasana ny Malagasy manao hoe "aza fady"<ref name=":0" />. Milaza ny mpanoratra sasany fa ny fady dia mitovy amin' ny zavatra andraràna nefa tsy voasoratra ao amin' ny kolontsaina tandrefana, izay miteraka tsy firaharahan' ny fiarahamonina ilay mpandika fitsipika<ref><small>Tyson, Peter (2013). ''Madagascar, the Eighth Continent: Life, Death and Discovery in a Lost World'' (Rev. ed.). Chalfont St. Peter: Bradt. <nowiki>ISBN 978-1-84162-441-9</nowiki>., pp. 40-1.</small></ref>. == Fiforonan-teny == Ny teny hoe ''fady'' na ''faly'' dia avy amin' ny [[Fiteny daiàka|teny daiàka]] ([[fiteny aostrôneziana]]) hoe ''pali''. Avy amin' ny [[Fiteny prôtô-aostrôneziana|teny]] [[Fiteny prôtô-aostrôneziana|prôtô-aostrôneziana]] hoe *''paliSi'' ny [[Fiteny malagasy|teny]] [[Fiteny malagasy|malagasy]] hoe "fady" na "faly" (ampitahao amin' ny [[Fiteny sondaney|teny]] [[Fiteny sondaney|sondaney]] hoe ''pamali'' sy ny [[Fiteny javaney taloha|teny]] [[Fiteny javaney taloha|javaney taloha]] hoe ''pali-pali'')<ref><small href="Tontolo iainana eto Madagasikara">Blust, Robert; Trussel, Stephen (2010). "[https://acd.clld.org/cognatesets/27271#3/9.20/130.61 ''paliSi'': taboo, ritual restriction; purifying rite]". ''Austronesian Comparative Dictionary''. Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology. Retrieved 21 November 2022.</small></ref>. == Fiavian'ny finoana ny fady == Finoana nentim-paharazana efa raiki-tampisaka hatramin'ny ela teo amin'ny fiainan'ny [[Olombelona|zanak'olombelona]] ny fady. Araka ny fiheveran'i [[Sigmund Freud]] dia avy any amin'ny faritr'i [[Azia Atsimo-Atsinanana|Azia Atsimo Atsinanana]] iny no niaingan'ny fady, izany hoe avy any amin'ny faritry [[Pôlinezia]] sy [[Indônezia]] ary [[Aostralia]] iny. Na ny voambolana ilazan'ny ankamaroan'ny [[Eorôpeana (vahoaka)|Eorôpeanina]] ny fady aza dia avy amin'ny teny [[Pôlineziana|pôlinezianina]] hoe: "tapu". Araka ny nambara ihany ao amin'ny bokiny "''Totem et tabou''" dia ny fisian'ny lalantsaina "tôtémisme" no loharano lehibe niteraka ny fady. Nisy ny rafitra nifampifehezan'ireo [[Olombelona|olona]] tao anaty vondrona manana " totem" iraisana ka ny lehibe amin'izany dia ny tsy fahazoan'ny mpiray "totem " mivady sy miray ara-nofo na ny antsoina hoe: [[lalàna]] momba ny " exogamie". Isan'ny fady voalohany teo amin'ny [[olombelona]] izany. Raha ifotorana ny [[tantara]] dia hita fa misy ifandraisany amin'ny [[kolontsaina]] [[Aostrôneziana (vahoaka)|Aostrônezianina]] izay kolontsaina niandohan'ny [[kolontsaina malagasy]] ny finoany ny fady. Azo heverina fa nolovaina avy amin'ireo [[Razana|razambeny]] tany aloha ny fady izany hoe avy amin'ny [[Pôlineziana|Pôlinezianina]], ny [[Malay, Saône-et-Loire|Malay]], ny [[Indôneziana (vahoaka)|Indonezianina]] , ny [[Afrikanera (vahoaka)|Afrikanina]]. Manamafy izany i [[Van Gennep]] (1904: 4) tamin'ny fandinihana nataony mahakasika ny fady teto [[Madagasikara]]. Ambarany fa misy ifandraisany akaiky amin'ny [[finoana]] sy ny [[kolontsaina pôlinezianina]] sy [[Kolontsaina arabo|arabo]] ny [[Kolontsaina malagasy|an'ny Malagasy]], indrindra fa ny finoana ny fady. Hita soritra tokoa izany eo amin'ny fomba fiheveran'ny Malagasy sy ny fifandraisany amin'ny tontolo manodidina sy amin'ny [[Zavaboary|natiora]] izay miteraka ireny fady marobe hajainy ireny. Niresaka mikasika izany koa [[Randriamamonjy Frédéric]] raha nikaroka ny momba ny [[Tantaran' i Madagasikara|tantaran'i Madagasikara]] sy ny [[Fiavian' ny Malagasy|fiavian'ny Malagasy]]. Nambarany fa avy any [[Indônezia]] sy avy any amin' ny [[Saikanosy|saikinosy]] maro manodidina azy no niavian'ny fomba sy ny finoana malagasy satria misy itoviany amin'ny amin'ny [[finoana]] misy ao amin'ireo [[nosy]] ireo sy ny [[Fivavahan-drazana malagasy|finoana malagasy]]. Hoy indrindra ny voalazany: "Fa ny zava-dehibe itoviany amin'ny Malagasy dia ny finoana sy ny fomba momba ny olona na ny [[Fahafatesana|maty]] na ny velona". ( Randriamamonjy, 2006: 17). == Karazana fady == * Fady momba ny fifandraisan' ny olona samy olona * Fady momba ny sakafo * Fady momba ny fotoana * Fady momba ny toerana * Fady momba ny fiharian-karena * Fady arakaraka ny sokajin' olona == Fady isam-paritra sy isam-poko == Samy manana ny fady misy eo amininy ny faritra tsirairay eto [[Madagasikara]] ary olona maro ny mbola manaja izany amin'izao vanim-potoana izao. Miseho amin'ny endriny maro samihafa izany izay hita amin'ny alalan'ny fiteny sy ny fihetsika ary ny fomba fanao. === Fady eo amin' ny Antambahoaka === Amin' ny [[Antambahoaka]] dia fady ny mitaiza [[zaza kambana]], indrindra ao [[Mananjary]] sy ny manodidina. Inoan' izy ireo fa mitondra [[Vintana (finoan-drazana malagasy)|vintana]] ratsy ho an' ny fianakaviana mitaiza azy sy ny fiarahamonina ny zaza kambana. Noho izany, raha miteraka zaza kambana ny vehivavy iray, dia tokony handao azy ireo any an-tany tsy misy na inona na inona. === Fady eo amin' ny Antemoro === Fady ho an' ny [[Antemoro]] ny miompy sy ny mikasika [[alika]] izay heveriny ho biby maloto, toy izany koa ny fihinanana henan-[[kisoa]]. === Fady eo amin' ny Tanala === Eo amin' ny [[Tanala]] dia rarana tsy hitondra ny zanany lahy handeha an-tongotra, na hihinana eo am-pandriany na miafina, na hihinana [[kitoza]] amin' ny henan' inona na inona, na ny henan' ny [[omby]] novonoina ny renin' ny zaza hoforaina. Amin' ny Tanala sasany dia tsy azo vonoina na hanina ny [[babakoto]], ary raha voafandrika dia tsy maintsy afahana; raha maty na voavono tsy nahy, dia tsy maintsy alevina toy ny olona. Tsy mahazo mikasika kisoa ny Tanala. === Fady eo amin' ny Antesaka === Eo amin' ny [[Antesaka]] mandala ny fomban-drazana dia fady ny mitaiza [[Kambana|zaza kambana]], ary araka fomba taloha dia novonoina rehefa teraka na navela tany anaty ala mba ho faty. Tsy azo alevina miaraka amin' ny fianakaviany ny kambana<ref name=":2"><small>Bradt & Austin 2007, p. 14.</small></ref>. === Fady eo amin' ny Antankarana === Maro ny fady miaro ny tany tsy falehan' ny olona, indrindra fa ny [[tangorom-bohitra]] Ankarana. Fady ny mihaza [[Akiho|antsantsa]] sy [[Fay (hazandrano)|fay]] [[voay]]. Fady ho an' ny zazavavy ny manasa ny fitafian' ny anadahiny. === Fady eo amin' ny Betsimisaraka === Amin' ny [[Betsimisaraka]] sasany dia fady ny amin' ny mpianadahy sy mpianabavy ny mifampikasika tanana. Fady amin' ny tovolahy ny manao [[kapa]] raha mbola velona ny rainy. Fady ny mikasika sy ny manjono ary ny mihinana [[amalona]]. === Fady eo amin' ny Bezanozano === Any amin' ny [[Bezanozano]] sasany dia fady ny fihinanana henan-[[kisoa]]. Fady ny tanàna bezanozano maro ny mamono na mihinana [[babakoto]]. Tsy maintsy afahana ireo biby ireo raha voafandrika, ary tsy maintsy alevina araka ny fombafomba mitovy amin' ny an' ny olona. === Fady eo amin' ny Sihanaka === Ny fady tsy azo leferina sy toa hajain' ny [[Sihanaka]] rehetra dia ny fiasana tanimbary amin' ny andro [[Talata]]. Fady iray hafa mahazatra ny tsy fahazoana mijery ny fiposahan' ny [[masoandro]] na ny filentehany, ny fibanjinana zavatra mena, na ny torimaso amin' ny filentehan' ny masoandro. Ny [[haihay]] dia misy fady sy angano maro momba azy eo amin' ny Sihanaka. Toy izany koa, ny [[babakoto]] dia heverina ho masina ary tsy azo hazaina, na vonoina na hanina. === Fady eo amin' ny Antandroy === Manaja karazana fady maro napetraky ny razana ny [[Antandroy]]. Anisan' izany ny tsy fahazoan' ny vehivavy mitery [[ronono]]<nowiki/>n' omby. Fadin' ny Antandroy rehetra ny famonoana sy fihinanana [[sokatra]]. === Fady eo amin' ny Mahafaly === Hatry ny ela no nitana anjara toerana lehibe teo amin' ny kolontsain' ny [[Mahafaly]] ny fady. Tsy azon' ny vehivavy atao ny misotro amin' ny [[zinga]] iray amin' ny vadiny, ny mipetraka amin' ny tsihy miaraka amin' ny vadiny. Tsy azon' ny [[olona fotsy hoditra]] atao ny miditra amin' ny faritra misy ny Mahafaly. Fadin' ny Mahafaly ny mamono sy mihinana [[sokatra]]. === Fady eo amin' ny Vezo === Fady ny lehilahy [[vezo]] ny mihinana zavatra azon' ny olom-pady tamin' ny lehilahy nandry aminy nefa tsy vadiny, raha tsy mitandrina izany izy dia hivozihi-kibo, izany no atao hoe ''hanimboky,'' Fady amin' ny Vezo koa ny fandatsahana ny ran' ny [[sokatra]] amin' ny tany. === Fady eo amin' ny Bara === Miovaova arakaraka ny saranga, ny tanàna, na ny fianakaviana ny fady eo amin' ny [[Bara]]. Any amin' ny tanàna bara sasany dia fady ny mitondra entana irery. Fady koa ny mandingana olona mipetraka na mandry amin' ny tany, manainga na mitondra entana eo ambonin' ny lohan' ny sasany na ny vatan' ny sasany, mirakotra ny olon-kafa amin' ny [[Lambamena|lamba]]<nowiki/>n' ny tena, na mipetraka na miankina amin' ny fandrian' ny hafa. == Akon' ny fady eo amin'ny fiarahamonina == Finoana mbola hita taratra hatrany eo amin'ny andavanandron'ny Malagasy ny fady. Mivelatra amina lafin-javatra maro izany ary ny ankamaroan'ny fanao dia isehoan'ny finoana ny fady avokoa. Misy ny antony nametrahan'ny [[Ntaolo malagasy|Ntaolo]] azy ireny. Azo itarafana ny fahendrena sy ny fahaizana nananany izany. Ninoan' ny Ntaolo malagasy sy ny Malagasy sasany ankehitriny fa miteraka loza ny tsy fanajana ny fady. === Fanabeazana ny fiarahamonina === Antom-pisian'ny fady ny [[fanabeazana]] ny olona hahay hiaina sy hahay hitondra tena satria tsy vitsy ny fady no mifono [[soatoavina]] maro. Tafiditra ao anatin'ny fitsipi-piarahamonina ny fady. Misy fihetsika maromaro tokony tandreman'ny [[Olombelona|olona]] ao anatin'izany fitsipika izany: ny fihetsika filamatra, ny fihetsika azo leferina, ny fihetsika voarara. Ny fihetsika voarara no mifanandrify indrindra amin'ny fady. Fady, ohatra, ny mandaka rindrina fa mahafaty ray aman-dreny: rehefa zohina dia tsy ny fiantsoana loza ho an'ny [[loharano]] nipoitana akory no ny tanjon'ny Ntaolo raha nametraka io fady io fa fampitandremana ny amin'ny hanajana ny fahadiovana. Tsy azon'ny [[ankizy]] atao ny misotro [[rano]] alohan'ny [[zoky]] sy ny [[ray aman-dreny]] fa mahafolaka an-datony. Fanabeazana ny ankizy mba hahay hanaja ny ray aman-dreny sy ny zoky no anton'izany. Koa ilaina hatrany ny fametrahana ny hajan'ny ray aman-dreny izay nahitana masoandro. Tsapa tamin'ireo voalaza ireo fa mifono soatoavina maro ny fady. Azo lazaina ho sekoly am-bavan'ny Ntaolo sy ny fiarahamonina taloha izy ireny, eny fa na ny an'ny fiarahamonina sasany. Ankehitriny aza dia mbola mipetraka ho fitaovam-panabeazana hatrany izany. === Fitandroana zava-masina sy fiarovana tontolo iainana === Nanana anjara toerana teo amin'ny fafiny [[tontolo iainana]] ihany koa ny fady satria nanjary voahaja ny [[zavamananaina]] isan-karazany izay hita na an-tsaha na an-tanàna, sy ny toerana nanan-tantara. Azo ambara avy amin'izany fa singa iray miaro ny tontolo iainana tsy ho simba ny fanajana ny fady. Azo heverina araka izany ny mbola hitazonana azy ireny ary hamadihana azy ireny ho lasa fitsipi-pifehezana eo amin'ny samy Malagasy mba hampandrosoana ny [[firenena]]. == Ny fitenenana ahitana ny teny hoe "fady" == * '''Aza fady:''' teny entina [[Tsiny|manala-tsiny]] ny tena mialoha na aorian'ny anaovan-javatra heverina ho fanomezan-kaja ny hafa, atao hiangaviana olona ihany koa. Fialan-tsiny noho ny fanaovana hadisoana toy ny teny amam-pihetsika mifanohitra amin'ny fitsipiky ny [[Fiarahamonina malagasy|fiarahamonina]] fanaovan-javatra nanafintohana ny hafa. * '''Fady fotsy na fady mantsasaka:''' Enti-maneso sy manebaka ny [[Olombelona|olona]] milaza ho fady zavatra iray nefa mampiasa na mihinana ny ampahany na ny vokatra azo avy amin'ilay tondroiny ho fady azy, mitovy amin'ny hoe mifady ny ventiny fa misotro ny rony sy ny hoe mifady [[vary]] mohaka fa manao sosa be rano. * '''Andro fady:''' Andro voatondron'ny [[Ombiasa|ombiasy]] ho andro manana hasina manokana miohatra amin'ny andro hafa ka tandremana tsy iasana sy anaovan-draharaha. * '''Ala fady:''' [[Vola]] omena ny mpandevina * '''Fadin-dambo amin'amboa:''' Tsy fanao ary tsy azo dikaina mihitsy na amin'ny toerana aiza na amin'ny toerana aiza, na amin'ny fotoana inona na amin'ny fotoana inona * '''Fady izany! :''' Sanatria izany! * '''Ilay fady:''' ilay ratsy; ilay tsy valahara * '''Mamoa fady:''' Enti-milaza zavatra mahamenatra loatra * '''Mandry fady:''' Olona mamoheha-doza satria miara-matory amin'ny olom-pady * '''Manota fady:''' Mandika na tsy manaraka izay tsy azo atao * '''Olom-pady:''' Olona tsy azo alaina ho [[vady]] fa havana akaiky. == Jereo koa == * [[Anjara (finoana)|Anjara]] * [[Lahatra]] * [[Sampy (malagasy)|Sampy]] * [[Zanahary]] == Azo anovozan-kevitra == * Dahl, Øyvind (1999). ''Meanings in Madagascar: Cases of Intercultural Communication'' (1st ed.). Westport: Bergin & Garvey. <nowiki>ISBN 9780897896429</nowiki>. * "[https://www.gov.uk/foreign-travel-advice/madagascar/safety-and-security Foreign Travel Advice: Madagascar, safety and security]". ''Gov.uk''. Foreign and Commonwealth Office. (Notsidihina tamin' ny 17 Jona 2014). * Tyson, Peter (2013). ''Madagascar, the Eighth Continent: Life, Death and Discovery in a Lost World'' (Rev. ed.). Chalfont St. Peter: Bradt. <nowiki>ISBN 978-1-84162-441-9</nowiki>. * Razafimpahanana, Bertin (1970). "Les Fady ou Tabous à Madagascar: Étude sociologique et Psycho-sociologique" (PDF). ''Annales de l'Université de Madagascar''. 11: 115–26. * Ruud, Jørgen (1960). ''Taboo: a Study of Malagasy Customs and Beliefs''. New York: Humanities Press. OCLC 4820312. == Loharano == 9nt6y4c2pidzswojb4jg3hogra131ve 1148414 1148413 2026-07-31T09:15:23Z Thelezifor 15140 Nanisy sary 1148414 wikitext text/x-wiki Ny '''fady''' na '''faly''', eo amin' ny [[kolontsaina malagasy]], dia zavatra raràna tsy azo tanterahina araka ny fepetra napetraky ny fomba amam-panao<ref><small>Dahl, Øyvind (1999). ''Meanings in Madagascar: Cases of Intercultural Communication'' (1st ed.). Westport: Bergin & Garvey.<nowiki>ISBN 9780897896429</nowiki>., p. 64.</small></ref>. Mety hisy fady momba azy ny olona na ny toerana na ny asa atao na ny zavatra iray, ka miovaova isaky ny faritra eto [[Madagasikara]] izany<ref><small>Dahl, Øyvind (1999). ''Meanings in Madagascar: Cases of Intercultural Communication'' (1st ed.). Westport: Bergin & Garvey.<nowiki>ISBN 9780897896429</nowiki>., pp. 64-5.</small></ref>. Araka ny [[finoana]] dia vokatry ny hery tsy hita maso sady mifandray amin' ny [[fivavahana amin' ny razana]] ny fady. Na dia misy ny fady iraisan' ny Malagasy rehetra dia misy ny fady tsy mahakasika afa-tsy faritra na tanàna na fianakaviana sasany ihany<ref name=":0"><small>Tyson, Peter (2013). ''Madagascar, the Eighth Continent: Life, Death and Discovery'' in a Lost World (Rev. ed.). Chalfont St. Peter: Bradt. <nowiki>ISBN 978-1-84162-441-9</nowiki>., p. 40.</small></ref>. Anisan' ny maha malagasy ny Malagasy ny fananana fady sady mandray anjara amin' ny fiforonan' ny fiarahamonina sy ny maha izy ny tena<ref name=":0" />. [[Sary:Ancient Malagasy upright stone graves Madagascar.jpg|vignette|Orimbato sy fasana, manana ny fady momba azy ]] Ny fady fahita matetika dia momba ny tokony tsy hanondroana amin' ny fanondro ny [[fasana]], ny tokony tsy hihinanan' ny vehivavy bevohoka [[amalona]] na ny tsy tokony hilazana fa ratsy tarehy ny zaza vao teraka iray<ref name=":0" />. Rehefa misy zavatra vaovao atomboka dia tsy maintsy manao [[joro]] (karazana [[fanatitra]]) mba [[Fanalana faditra|hanalana ny fady]]<ref name=":1"><small>Tyson, Peter (2013). ''Madagascar, the Eighth Continent: Life, Death and Discovery in a Lost World'' (Rev. ed.). Chalfont St. Peter: Bradt. <nowiki>ISBN 978-1-84162-441-9</nowiki>. p. 65.</small></ref>. Izay manota fady dia heverina ho maloto<ref name=":0" /> sy manohintohina ny filaminana ara-panahin' ny [[fiarahamonina]], na an-tsitrapo na tsy antsitrapo ny fanotam-pady<ref name=":1" />. Ny vahiny avy any ivelan' i Madagasikara dia asaina koa mba hanaja ny fady isan-toerana sady hanova ny fitondrany ny fiainany hifanaraka amin' izany<ref><small>"Foreign Travel Advice: Madagascar, safety and security". ''Gov.uk. Foreign and Commonwealth Office''. Notsidihina 17/16/2014.</small></ref>. Hita taratra amin' ny lafin-javatra momba ny [[kolontsaina malagasy]] ny fady. Izany no andrenasana ny Malagasy manao hoe "aza fady"<ref name=":0" />. Milaza ny mpanoratra sasany fa ny fady dia mitovy amin' ny zavatra andraràna nefa tsy voasoratra ao amin' ny kolontsaina tandrefana, izay miteraka tsy firaharahan' ny fiarahamonina ilay mpandika fitsipika<ref><small>Tyson, Peter (2013). ''Madagascar, the Eighth Continent: Life, Death and Discovery in a Lost World'' (Rev. ed.). Chalfont St. Peter: Bradt. <nowiki>ISBN 978-1-84162-441-9</nowiki>., pp. 40-1.</small></ref>. == Fiforonan-teny == Ny teny hoe ''fady'' na ''faly'' dia avy amin' ny [[Fiteny daiàka|teny daiàka]] ([[fiteny aostrôneziana]]) hoe ''pali''. Avy amin' ny [[Fiteny prôtô-aostrôneziana|teny]] [[Fiteny prôtô-aostrôneziana|prôtô-aostrôneziana]] hoe *''paliSi'' ny [[Fiteny malagasy|teny]] [[Fiteny malagasy|malagasy]] hoe "fady" na "faly" (ampitahao amin' ny [[Fiteny sondaney|teny]] [[Fiteny sondaney|sondaney]] hoe ''pamali'' sy ny [[Fiteny javaney taloha|teny]] [[Fiteny javaney taloha|javaney taloha]] hoe ''pali-pali'')<ref><small href="Tontolo iainana eto Madagasikara">Blust, Robert; Trussel, Stephen (2010). "[https://acd.clld.org/cognatesets/27271#3/9.20/130.61 ''paliSi'': taboo, ritual restriction; purifying rite]". ''Austronesian Comparative Dictionary''. Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology. Retrieved 21 November 2022.</small></ref>. == Fiavian'ny finoana ny fady == Finoana nentim-paharazana efa raiki-tampisaka hatramin'ny ela teo amin'ny fiainan'ny [[Olombelona|zanak'olombelona]] ny fady. Araka ny fiheveran'i [[Sigmund Freud]] dia avy any amin'ny faritr'i [[Azia Atsimo-Atsinanana|Azia Atsimo Atsinanana]] iny no niaingan'ny fady, izany hoe avy any amin'ny faritry [[Pôlinezia]] sy [[Indônezia]] ary [[Aostralia]] iny. Na ny voambolana ilazan'ny ankamaroan'ny [[Eorôpeana (vahoaka)|Eorôpeanina]] ny fady aza dia avy amin'ny teny [[Pôlineziana|pôlinezianina]] hoe: "tapu". Araka ny nambara ihany ao amin'ny bokiny "''Totem et tabou''" dia ny fisian'ny lalantsaina "tôtémisme" no loharano lehibe niteraka ny fady. Nisy ny rafitra nifampifehezan'ireo [[Olombelona|olona]] tao anaty vondrona manana " totem" iraisana ka ny lehibe amin'izany dia ny tsy fahazoan'ny mpiray "totem " mivady sy miray ara-nofo na ny antsoina hoe: [[lalàna]] momba ny " exogamie". Isan'ny fady voalohany teo amin'ny [[olombelona]] izany. Raha ifotorana ny [[tantara]] dia hita fa misy ifandraisany amin'ny [[kolontsaina]] [[Aostrôneziana (vahoaka)|Aostrônezianina]] izay kolontsaina niandohan'ny [[kolontsaina malagasy]] ny finoany ny fady. Azo heverina fa nolovaina avy amin'ireo [[Razana|razambeny]] tany aloha ny fady izany hoe avy amin'ny [[Pôlineziana|Pôlinezianina]], ny [[Malay, Saône-et-Loire|Malay]], ny [[Indôneziana (vahoaka)|Indonezianina]] , ny [[Afrikanera (vahoaka)|Afrikanina]]. Manamafy izany i [[Van Gennep]] (1904: 4) tamin'ny fandinihana nataony mahakasika ny fady teto [[Madagasikara]]. Ambarany fa misy ifandraisany akaiky amin'ny [[finoana]] sy ny [[kolontsaina pôlinezianina]] sy [[Kolontsaina arabo|arabo]] ny [[Kolontsaina malagasy|an'ny Malagasy]], indrindra fa ny finoana ny fady. Hita soritra tokoa izany eo amin'ny fomba fiheveran'ny Malagasy sy ny fifandraisany amin'ny tontolo manodidina sy amin'ny [[Zavaboary|natiora]] izay miteraka ireny fady marobe hajainy ireny. Niresaka mikasika izany koa [[Randriamamonjy Frédéric]] raha nikaroka ny momba ny [[Tantaran' i Madagasikara|tantaran'i Madagasikara]] sy ny [[Fiavian' ny Malagasy|fiavian'ny Malagasy]]. Nambarany fa avy any [[Indônezia]] sy avy any amin' ny [[Saikanosy|saikinosy]] maro manodidina azy no niavian'ny fomba sy ny finoana malagasy satria misy itoviany amin'ny amin'ny [[finoana]] misy ao amin'ireo [[nosy]] ireo sy ny [[Fivavahan-drazana malagasy|finoana malagasy]]. Hoy indrindra ny voalazany: "Fa ny zava-dehibe itoviany amin'ny Malagasy dia ny finoana sy ny fomba momba ny olona na ny [[Fahafatesana|maty]] na ny velona". ( Randriamamonjy, 2006: 17). == Karazana fady == * Fady momba ny fifandraisan' ny olona samy olona * Fady momba ny sakafo * Fady momba ny fotoana * Fady momba ny toerana * Fady momba ny fiharian-karena * Fady arakaraka ny sokajin' olona == Fady isam-paritra sy isam-poko == Samy manana ny fady misy eo amininy ny faritra tsirairay eto [[Madagasikara]] ary olona maro ny mbola manaja izany amin'izao vanim-potoana izao. Miseho amin'ny endriny maro samihafa izany izay hita amin'ny alalan'ny fiteny sy ny fihetsika ary ny fomba fanao. === Fady eo amin' ny Antambahoaka === Amin' ny [[Antambahoaka]] dia fady ny mitaiza [[zaza kambana]], indrindra ao [[Mananjary]] sy ny manodidina. Inoan' izy ireo fa mitondra [[Vintana (finoan-drazana malagasy)|vintana]] ratsy ho an' ny fianakaviana mitaiza azy sy ny fiarahamonina ny zaza kambana. Noho izany, raha miteraka zaza kambana ny vehivavy iray, dia tokony handao azy ireo any an-tany tsy misy na inona na inona. === Fady eo amin' ny Antemoro === Fady ho an' ny [[Antemoro]] ny miompy sy ny mikasika [[alika]] izay heveriny ho biby maloto, toy izany koa ny fihinanana henan-[[kisoa]]. === Fady eo amin' ny Tanala === Eo amin' ny [[Tanala]] dia rarana tsy hitondra ny zanany lahy handeha an-tongotra, na hihinana eo am-pandriany na miafina, na hihinana [[kitoza]] amin' ny henan' inona na inona, na ny henan' ny [[omby]] novonoina ny renin' ny zaza hoforaina. Amin' ny Tanala sasany dia tsy azo vonoina na hanina ny [[babakoto]], ary raha voafandrika dia tsy maintsy afahana; raha maty na voavono tsy nahy, dia tsy maintsy alevina toy ny olona. Tsy mahazo mikasika kisoa ny Tanala. === Fady eo amin' ny Antesaka === Eo amin' ny [[Antesaka]] mandala ny fomban-drazana dia fady ny mitaiza [[Kambana|zaza kambana]], ary araka fomba taloha dia novonoina rehefa teraka na navela tany anaty ala mba ho faty. Tsy azo alevina miaraka amin' ny fianakaviany ny kambana<ref name=":2"><small>Bradt & Austin 2007, p. 14.</small></ref>. === Fady eo amin' ny Antankarana === Maro ny fady miaro ny tany tsy falehan' ny olona, indrindra fa ny [[tangorom-bohitra]] Ankarana. Fady ny mihaza [[Akiho|antsantsa]] sy [[Fay (hazandrano)|fay]] [[voay]]. Fady ho an' ny zazavavy ny manasa ny fitafian' ny anadahiny. === Fady eo amin' ny Betsimisaraka === Amin' ny [[Betsimisaraka]] sasany dia fady ny amin' ny mpianadahy sy mpianabavy ny mifampikasika tanana. Fady amin' ny tovolahy ny manao [[kapa]] raha mbola velona ny rainy. Fady ny mikasika sy ny manjono ary ny mihinana [[amalona]]. === Fady eo amin' ny Bezanozano === Any amin' ny [[Bezanozano]] sasany dia fady ny fihinanana henan-[[kisoa]]. Fady ny tanàna bezanozano maro ny mamono na mihinana [[babakoto]]. Tsy maintsy afahana ireo biby ireo raha voafandrika, ary tsy maintsy alevina araka ny fombafomba mitovy amin' ny an' ny olona. === Fady eo amin' ny Sihanaka === Ny fady tsy azo leferina sy toa hajain' ny [[Sihanaka]] rehetra dia ny fiasana tanimbary amin' ny andro [[Talata]]. Fady iray hafa mahazatra ny tsy fahazoana mijery ny fiposahan' ny [[masoandro]] na ny filentehany, ny fibanjinana zavatra mena, na ny torimaso amin' ny filentehan' ny masoandro. Ny [[haihay]] dia misy fady sy angano maro momba azy eo amin' ny Sihanaka. Toy izany koa, ny [[babakoto]] dia heverina ho masina ary tsy azo hazaina, na vonoina na hanina. === Fady eo amin' ny Antandroy === Manaja karazana fady maro napetraky ny razana ny [[Antandroy]]. Anisan' izany ny tsy fahazoan' ny vehivavy mitery [[ronono]]<nowiki/>n' omby. Fadin' ny Antandroy rehetra ny famonoana sy fihinanana [[sokatra]]. === Fady eo amin' ny Mahafaly === Hatry ny ela no nitana anjara toerana lehibe teo amin' ny kolontsain' ny [[Mahafaly]] ny fady. Tsy azon' ny vehivavy atao ny misotro amin' ny [[zinga]] iray amin' ny vadiny, ny mipetraka amin' ny tsihy miaraka amin' ny vadiny. Tsy azon' ny [[olona fotsy hoditra]] atao ny miditra amin' ny faritra misy ny Mahafaly. Fadin' ny Mahafaly ny mamono sy mihinana [[sokatra]]. === Fady eo amin' ny Vezo === Fady ny lehilahy [[vezo]] ny mihinana zavatra azon' ny olom-pady tamin' ny lehilahy nandry aminy nefa tsy vadiny, raha tsy mitandrina izany izy dia hivozihi-kibo, izany no atao hoe ''hanimboky,'' Fady amin' ny Vezo koa ny fandatsahana ny ran' ny [[sokatra]] amin' ny tany. === Fady eo amin' ny Bara === Miovaova arakaraka ny saranga, ny tanàna, na ny fianakaviana ny fady eo amin' ny [[Bara]]. Any amin' ny tanàna bara sasany dia fady ny mitondra entana irery. Fady koa ny mandingana olona mipetraka na mandry amin' ny tany, manainga na mitondra entana eo ambonin' ny lohan' ny sasany na ny vatan' ny sasany, mirakotra ny olon-kafa amin' ny [[Lambamena|lamba]]<nowiki/>n' ny tena, na mipetraka na miankina amin' ny fandrian' ny hafa. == Akon' ny fady eo amin'ny fiarahamonina == Finoana mbola hita taratra hatrany eo amin'ny andavanandron'ny Malagasy ny fady. Mivelatra amina lafin-javatra maro izany ary ny ankamaroan'ny fanao dia isehoan'ny finoana ny fady avokoa. Misy ny antony nametrahan'ny [[Ntaolo malagasy|Ntaolo]] azy ireny. Azo itarafana ny fahendrena sy ny fahaizana nananany izany. Ninoan' ny Ntaolo malagasy sy ny Malagasy sasany ankehitriny fa miteraka loza ny tsy fanajana ny fady. === Fanabeazana ny fiarahamonina === Antom-pisian'ny fady ny [[fanabeazana]] ny olona hahay hiaina sy hahay hitondra tena satria tsy vitsy ny fady no mifono [[soatoavina]] maro. Tafiditra ao anatin'ny fitsipi-piarahamonina ny fady. Misy fihetsika maromaro tokony tandreman'ny [[Olombelona|olona]] ao anatin'izany fitsipika izany: ny fihetsika filamatra, ny fihetsika azo leferina, ny fihetsika voarara. Ny fihetsika voarara no mifanandrify indrindra amin'ny fady. Fady, ohatra, ny mandaka rindrina fa mahafaty ray aman-dreny: rehefa zohina dia tsy ny fiantsoana loza ho an'ny [[loharano]] nipoitana akory no ny tanjon'ny Ntaolo raha nametraka io fady io fa fampitandremana ny amin'ny hanajana ny fahadiovana. Tsy azon'ny [[ankizy]] atao ny misotro [[rano]] alohan'ny [[zoky]] sy ny [[ray aman-dreny]] fa mahafolaka an-datony. Fanabeazana ny ankizy mba hahay hanaja ny ray aman-dreny sy ny zoky no anton'izany. Koa ilaina hatrany ny fametrahana ny hajan'ny ray aman-dreny izay nahitana masoandro. Tsapa tamin'ireo voalaza ireo fa mifono soatoavina maro ny fady. Azo lazaina ho sekoly am-bavan'ny Ntaolo sy ny fiarahamonina taloha izy ireny, eny fa na ny an'ny fiarahamonina sasany. Ankehitriny aza dia mbola mipetraka ho fitaovam-panabeazana hatrany izany. === Fitandroana zava-masina sy fiarovana tontolo iainana === Nanana anjara toerana teo amin'ny fafiny [[tontolo iainana]] ihany koa ny fady satria nanjary voahaja ny [[zavamananaina]] isan-karazany izay hita na an-tsaha na an-tanàna, sy ny toerana nanan-tantara. Azo ambara avy amin'izany fa singa iray miaro ny tontolo iainana tsy ho simba ny fanajana ny fady. Azo heverina araka izany ny mbola hitazonana azy ireny ary hamadihana azy ireny ho lasa fitsipi-pifehezana eo amin'ny samy Malagasy mba hampandrosoana ny [[firenena]]. == Ny fitenenana ahitana ny teny hoe "fady" == * '''Aza fady:''' teny entina [[Tsiny|manala-tsiny]] ny tena mialoha na aorian'ny anaovan-javatra heverina ho fanomezan-kaja ny hafa, atao hiangaviana olona ihany koa. Fialan-tsiny noho ny fanaovana hadisoana toy ny teny amam-pihetsika mifanohitra amin'ny fitsipiky ny [[Fiarahamonina malagasy|fiarahamonina]] fanaovan-javatra nanafintohana ny hafa. * '''Fady fotsy na fady mantsasaka:''' Enti-maneso sy manebaka ny [[Olombelona|olona]] milaza ho fady zavatra iray nefa mampiasa na mihinana ny ampahany na ny vokatra azo avy amin'ilay tondroiny ho fady azy, mitovy amin'ny hoe mifady ny ventiny fa misotro ny rony sy ny hoe mifady [[vary]] mohaka fa manao sosa be rano. * '''Andro fady:''' Andro voatondron'ny [[Ombiasa|ombiasy]] ho andro manana hasina manokana miohatra amin'ny andro hafa ka tandremana tsy iasana sy anaovan-draharaha. * '''Ala fady:''' [[Vola]] omena ny mpandevina * '''Fadin-dambo amin'amboa:''' Tsy fanao ary tsy azo dikaina mihitsy na amin'ny toerana aiza na amin'ny toerana aiza, na amin'ny fotoana inona na amin'ny fotoana inona * '''Fady izany! :''' Sanatria izany! * '''Ilay fady:''' ilay ratsy; ilay tsy valahara * '''Mamoa fady:''' Enti-milaza zavatra mahamenatra loatra * '''Mandry fady:''' Olona mamoheha-doza satria miara-matory amin'ny olom-pady * '''Manota fady:''' Mandika na tsy manaraka izay tsy azo atao * '''Olom-pady:''' Olona tsy azo alaina ho [[vady]] fa havana akaiky. == Jereo koa == * [[Anjara (finoana)|Anjara]] * [[Lahatra]] * [[Sampy (malagasy)|Sampy]] * [[Zanahary]] == Azo anovozan-kevitra == * Dahl, Øyvind (1999). ''Meanings in Madagascar: Cases of Intercultural Communication'' (1st ed.). Westport: Bergin & Garvey. <nowiki>ISBN 9780897896429</nowiki>. * "[https://www.gov.uk/foreign-travel-advice/madagascar/safety-and-security Foreign Travel Advice: Madagascar, safety and security]". ''Gov.uk''. Foreign and Commonwealth Office. (Notsidihina tamin' ny 17 Jona 2014). * Tyson, Peter (2013). ''Madagascar, the Eighth Continent: Life, Death and Discovery in a Lost World'' (Rev. ed.). Chalfont St. Peter: Bradt. <nowiki>ISBN 978-1-84162-441-9</nowiki>. * Razafimpahanana, Bertin (1970). "Les Fady ou Tabous à Madagascar: Étude sociologique et Psycho-sociologique" (PDF). ''Annales de l'Université de Madagascar''. 11: 115–26. * Ruud, Jørgen (1960). ''Taboo: a Study of Malagasy Customs and Beliefs''. New York: Humanities Press. OCLC 4820312. == Loharano == br75pcxyddsrh18ctw4zqfifx6paw5i 1148415 1148414 2026-07-31T09:18:05Z Thelezifor 15140 Nandamina lahatsoratra 1148415 wikitext text/x-wiki Ny '''fady''' na '''faly''', eo amin' ny [[kolontsaina malagasy]], dia zavatra raràna tsy azo tanterahina araka ny fepetra napetraky ny fomba amam-panao<ref><small>Dahl, Øyvind (1999). ''Meanings in Madagascar: Cases of Intercultural Communication'' (1st ed.). Westport: Bergin & Garvey.<nowiki>ISBN 9780897896429</nowiki>., p. 64.</small></ref>. Mety hisy fady momba azy ny olona na ny toerana na ny asa atao na ny zavatra iray, ka miovaova isaky ny faritra eto [[Madagasikara]] izany<ref><small>Dahl, Øyvind (1999). ''Meanings in Madagascar: Cases of Intercultural Communication'' (1st ed.). Westport: Bergin & Garvey.<nowiki>ISBN 9780897896429</nowiki>., pp. 64-5.</small></ref>. Araka ny [[finoana]] dia vokatry ny hery tsy hita maso sady mifandray amin' ny [[fivavahana amin' ny razana]] ny fady. Na dia misy ny fady iraisan' ny Malagasy rehetra dia misy ny fady tsy mahakasika afa-tsy faritra na tanàna na fianakaviana sasany ihany<ref name=":0"><small>Tyson, Peter (2013). ''Madagascar, the Eighth Continent: Life, Death and Discovery'' in a Lost World (Rev. ed.). Chalfont St. Peter: Bradt. <nowiki>ISBN 978-1-84162-441-9</nowiki>., p. 40.</small></ref>. Anisan' ny maha malagasy ny Malagasy ny fananana fady sady mandray anjara amin' ny fiforonan' ny fiarahamonina sy ny maha izy ny tena<ref name=":0" />. [[Sary:Ancient Malagasy upright stone graves Madagascar.jpg|vignette|Orimbato sy fasana, manana ny fady momba azy ]] Ny fady fahita matetika dia momba ny tokony tsy hanondroana amin' ny fanondro ny [[fasana]], ny tokony tsy hihinanan' ny vehivavy bevohoka [[amalona]] na ny tsy tokony hilazana fa ratsy tarehy ny zaza vao teraka iray<ref name=":0" />. Rehefa misy zavatra vaovao atomboka dia tsy maintsy manao [[joro]] (karazana [[fanatitra]]) mba [[Fanalana faditra|hanalana ny fady]]<ref name=":1"><small>Tyson, Peter (2013). ''Madagascar, the Eighth Continent: Life, Death and Discovery in a Lost World'' (Rev. ed.). Chalfont St. Peter: Bradt. <nowiki>ISBN 978-1-84162-441-9</nowiki>. p. 65.</small></ref>. Izay manota fady dia heverina ho maloto<ref name=":0" /> sy manohintohina ny filaminana ara-panahin' ny [[fiarahamonina]], na an-tsitrapo na tsy antsitrapo ny fanotam-pady<ref name=":1" />. Ny vahiny avy any ivelan' i Madagasikara dia asaina koa mba hanaja ny fady isan-toerana sady hanova ny fitondrany ny fiainany hifanaraka amin' izany<ref><small>"Foreign Travel Advice: Madagascar, safety and security". ''Gov.uk. Foreign and Commonwealth Office''. Notsidihina 17/16/2014.</small></ref>. Hita taratra amin' ny lafin-javatra momba ny [[kolontsaina malagasy]] ny fady. Izany no andrenasana ny Malagasy manao hoe "aza fady"<ref name=":0" />. Milaza ny mpanoratra sasany fa ny fady dia mitovy amin' ny zavatra andraràna nefa tsy voasoratra ao amin' ny kolontsaina tandrefana, izay miteraka tsy firaharahan' ny fiarahamonina ilay mpandika fitsipika<ref><small>Tyson, Peter (2013). ''Madagascar, the Eighth Continent: Life, Death and Discovery in a Lost World'' (Rev. ed.). Chalfont St. Peter: Bradt. <nowiki>ISBN 978-1-84162-441-9</nowiki>., pp. 40-1.</small></ref>. == Fiforonan-teny == Avy amin' ny [[Fiteny prôtô-aostrôneziana|teny]] [[Fiteny prôtô-aostrôneziana|prôtô-aostrôneziana]] hoe *''paliSi'' ny [[Fiteny malagasy|teny]] [[Fiteny malagasy|malagasy]] hoe "fady" na "faly" (ampitahao amin' ny [[Fiteny sondaney|teny]] [[Fiteny sondaney|sondaney]] hoe ''pamali'' sy ny [[Fiteny javaney taloha|teny]] [[Fiteny javaney taloha|javaney taloha]] hoe ''pali-pali'')<ref><small href="Tontolo iainana eto Madagasikara">Blust, Robert; Trussel, Stephen (2010). "[https://acd.clld.org/cognatesets/27271#3/9.20/130.61 ''paliSi'': taboo, ritual restriction; purifying rite]". ''Austronesian Comparative Dictionary''. Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology. Retrieved 21 November 2022.</small></ref>. Hita amin' ny [[Fiteny daiàka|teny daiàka]] ([[fiteny aostrôneziana]]) ny hoe ''pali''. == Fiavian'ny finoana ny fady == Finoana nentim-paharazana efa raiki-tampisaka hatramin'ny ela teo amin'ny fiainan'ny [[Olombelona|zanak'olombelona]] ny fady. Araka ny fiheveran'i [[Sigmund Freud]] dia avy any amin'ny faritr'i [[Azia Atsimo-Atsinanana|Azia Atsimo Atsinanana]] iny no niaingan'ny fady, izany hoe avy any amin'ny faritry [[Pôlinezia]] sy [[Indônezia]] ary [[Aostralia]] iny. Na ny voambolana ilazan'ny ankamaroan'ny [[Eorôpeana (vahoaka)|Eorôpeanina]] ny fady aza dia avy amin'ny teny [[Pôlineziana|pôlinezianina]] hoe: "tapu". Araka ny nambara ihany ao amin'ny bokiny "''Totem et tabou''" dia ny fisian'ny lalantsaina "tôtémisme" no loharano lehibe niteraka ny fady. Nisy ny rafitra nifampifehezan'ireo [[Olombelona|olona]] tao anaty vondrona manana " totem" iraisana ka ny lehibe amin'izany dia ny tsy fahazoan'ny mpiray "totem " mivady sy miray ara-nofo na ny antsoina hoe: [[lalàna]] momba ny " exogamie". Isan'ny fady voalohany teo amin'ny [[olombelona]] izany. Raha ifotorana ny [[tantara]] dia hita fa misy ifandraisany amin'ny [[kolontsaina]] [[Aostrôneziana (vahoaka)|Aostrônezianina]] izay kolontsaina niandohan'ny [[kolontsaina malagasy]] ny finoany ny fady. Azo heverina fa nolovaina avy amin'ireo [[Razana|razambeny]] tany aloha ny fady izany hoe avy amin'ny [[Pôlineziana|Pôlinezianina]], ny [[Malay, Saône-et-Loire|Malay]], ny [[Indôneziana (vahoaka)|Indonezianina]] , ny [[Afrikanera (vahoaka)|Afrikanina]]. Manamafy izany i [[Van Gennep]] (1904: 4) tamin'ny fandinihana nataony mahakasika ny fady teto [[Madagasikara]]. Ambarany fa misy ifandraisany akaiky amin'ny [[finoana]] sy ny [[kolontsaina pôlinezianina]] sy [[Kolontsaina arabo|arabo]] ny [[Kolontsaina malagasy|an'ny Malagasy]], indrindra fa ny finoana ny fady. Hita soritra tokoa izany eo amin'ny fomba fiheveran'ny Malagasy sy ny fifandraisany amin'ny tontolo manodidina sy amin'ny [[Zavaboary|natiora]] izay miteraka ireny fady marobe hajainy ireny. Niresaka mikasika izany koa [[Randriamamonjy Frédéric]] raha nikaroka ny momba ny [[Tantaran' i Madagasikara|tantaran'i Madagasikara]] sy ny [[Fiavian' ny Malagasy|fiavian'ny Malagasy]]. Nambarany fa avy any [[Indônezia]] sy avy any amin' ny [[Saikanosy|saikinosy]] maro manodidina azy no niavian'ny fomba sy ny finoana malagasy satria misy itoviany amin'ny amin'ny [[finoana]] misy ao amin'ireo [[nosy]] ireo sy ny [[Fivavahan-drazana malagasy|finoana malagasy]]. Hoy indrindra ny voalazany: "Fa ny zava-dehibe itoviany amin'ny Malagasy dia ny finoana sy ny fomba momba ny olona na ny [[Fahafatesana|maty]] na ny velona". ( Randriamamonjy, 2006: 17). == Karazana fady == * Fady momba ny fifandraisan' ny olona samy olona * Fady momba ny sakafo * Fady momba ny fotoana * Fady momba ny toerana * Fady momba ny fiharian-karena * Fady arakaraka ny sokajin' olona == Fady isam-paritra sy isam-poko == Samy manana ny fady misy eo amininy ny faritra tsirairay eto [[Madagasikara]] ary olona maro ny mbola manaja izany amin'izao vanim-potoana izao. Miseho amin'ny endriny maro samihafa izany izay hita amin'ny alalan'ny fiteny sy ny fihetsika ary ny fomba fanao. === Fady eo amin' ny Antambahoaka === Amin' ny [[Antambahoaka]] dia fady ny mitaiza [[zaza kambana]], indrindra ao [[Mananjary]] sy ny manodidina. Inoan' izy ireo fa mitondra [[Vintana (finoan-drazana malagasy)|vintana]] ratsy ho an' ny fianakaviana mitaiza azy sy ny fiarahamonina ny zaza kambana. Noho izany, raha miteraka zaza kambana ny vehivavy iray, dia tokony handao azy ireo any an-tany tsy misy na inona na inona. === Fady eo amin' ny Antemoro === Fady ho an' ny [[Antemoro]] ny miompy sy ny mikasika [[alika]] izay heveriny ho biby maloto, toy izany koa ny fihinanana henan-[[kisoa]]. === Fady eo amin' ny Tanala === Eo amin' ny [[Tanala]] dia rarana tsy hitondra ny zanany lahy handeha an-tongotra, na hihinana eo am-pandriany na miafina, na hihinana [[kitoza]] amin' ny henan' inona na inona, na ny henan' ny [[omby]] novonoina ny renin' ny zaza hoforaina. Amin' ny Tanala sasany dia tsy azo vonoina na hanina ny [[babakoto]], ary raha voafandrika dia tsy maintsy afahana; raha maty na voavono tsy nahy, dia tsy maintsy alevina toy ny olona. Tsy mahazo mikasika kisoa ny Tanala. === Fady eo amin' ny Antesaka === Eo amin' ny [[Antesaka]] mandala ny fomban-drazana dia fady ny mitaiza [[Kambana|zaza kambana]], ary araka fomba taloha dia novonoina rehefa teraka na navela tany anaty ala mba ho faty. Tsy azo alevina miaraka amin' ny fianakaviany ny kambana<ref name=":2"><small>Bradt & Austin 2007, p. 14.</small></ref>. === Fady eo amin' ny Antankarana === Maro ny fady miaro ny tany tsy falehan' ny olona, indrindra fa ny [[tangorom-bohitra]] Ankarana. Fady ny mihaza [[Akiho|antsantsa]] sy [[Fay (hazandrano)|fay]] [[voay]]. Fady ho an' ny zazavavy ny manasa ny fitafian' ny anadahiny. === Fady eo amin' ny Betsimisaraka === Amin' ny [[Betsimisaraka]] sasany dia fady ny amin' ny mpianadahy sy mpianabavy ny mifampikasika tanana. Fady amin' ny tovolahy ny manao [[kapa]] raha mbola velona ny rainy. Fady ny mikasika sy ny manjono ary ny mihinana [[amalona]]. === Fady eo amin' ny Bezanozano === Any amin' ny [[Bezanozano]] sasany dia fady ny fihinanana henan-[[kisoa]]. Fady ny tanàna bezanozano maro ny mamono na mihinana [[babakoto]]. Tsy maintsy afahana ireo biby ireo raha voafandrika, ary tsy maintsy alevina araka ny fombafomba mitovy amin' ny an' ny olona. === Fady eo amin' ny Sihanaka === Ny fady tsy azo leferina sy toa hajain' ny [[Sihanaka]] rehetra dia ny fiasana tanimbary amin' ny andro [[Talata]]. Fady iray hafa mahazatra ny tsy fahazoana mijery ny fiposahan' ny [[masoandro]] na ny filentehany, ny fibanjinana zavatra mena, na ny torimaso amin' ny filentehan' ny masoandro. Ny [[haihay]] dia misy fady sy angano maro momba azy eo amin' ny Sihanaka. Toy izany koa, ny [[babakoto]] dia heverina ho masina ary tsy azo hazaina, na vonoina na hanina. === Fady eo amin' ny Antandroy === Manaja karazana fady maro napetraky ny razana ny [[Antandroy]]. Anisan' izany ny tsy fahazoan' ny vehivavy mitery [[ronono]]<nowiki/>n' omby. Fadin' ny Antandroy rehetra ny famonoana sy fihinanana [[sokatra]]. === Fady eo amin' ny Mahafaly === Hatry ny ela no nitana anjara toerana lehibe teo amin' ny kolontsain' ny [[Mahafaly]] ny fady. Tsy azon' ny vehivavy atao ny misotro amin' ny [[zinga]] iray amin' ny vadiny, ny mipetraka amin' ny tsihy miaraka amin' ny vadiny. Tsy azon' ny [[olona fotsy hoditra]] atao ny miditra amin' ny faritra misy ny Mahafaly. Fadin' ny Mahafaly ny mamono sy mihinana [[sokatra]]. === Fady eo amin' ny Vezo === Fady ny lehilahy [[vezo]] ny mihinana zavatra azon' ny olom-pady tamin' ny lehilahy nandry aminy nefa tsy vadiny, raha tsy mitandrina izany izy dia hivozihi-kibo, izany no atao hoe ''hanimboky,'' Fady amin' ny Vezo koa ny fandatsahana ny ran' ny [[sokatra]] amin' ny tany. === Fady eo amin' ny Bara === Miovaova arakaraka ny saranga, ny tanàna, na ny fianakaviana ny fady eo amin' ny [[Bara]]. Any amin' ny tanàna bara sasany dia fady ny mitondra entana irery. Fady koa ny mandingana olona mipetraka na mandry amin' ny tany, manainga na mitondra entana eo ambonin' ny lohan' ny sasany na ny vatan' ny sasany, mirakotra ny olon-kafa amin' ny [[Lambamena|lamba]]<nowiki/>n' ny tena, na mipetraka na miankina amin' ny fandrian' ny hafa. == Akon' ny fady eo amin'ny fiarahamonina == Finoana mbola hita taratra hatrany eo amin'ny andavanandron'ny Malagasy ny fady. Mivelatra amina lafin-javatra maro izany ary ny ankamaroan'ny fanao dia isehoan'ny finoana ny fady avokoa. Misy ny antony nametrahan'ny [[Ntaolo malagasy|Ntaolo]] azy ireny. Azo itarafana ny fahendrena sy ny fahaizana nananany izany. Ninoan' ny Ntaolo malagasy sy ny Malagasy sasany ankehitriny fa miteraka loza ny tsy fanajana ny fady. === Fanabeazana ny fiarahamonina === Antom-pisian'ny fady ny [[fanabeazana]] ny olona hahay hiaina sy hahay hitondra tena satria tsy vitsy ny fady no mifono [[soatoavina]] maro. Tafiditra ao anatin'ny fitsipi-piarahamonina ny fady. Misy fihetsika maromaro tokony tandreman'ny [[Olombelona|olona]] ao anatin'izany fitsipika izany: ny fihetsika filamatra, ny fihetsika azo leferina, ny fihetsika voarara. Ny fihetsika voarara no mifanandrify indrindra amin'ny fady. Fady, ohatra, ny mandaka rindrina fa mahafaty ray aman-dreny: rehefa zohina dia tsy ny fiantsoana loza ho an'ny [[loharano]] nipoitana akory no ny tanjon'ny Ntaolo raha nametraka io fady io fa fampitandremana ny amin'ny hanajana ny fahadiovana. Tsy azon'ny [[ankizy]] atao ny misotro [[rano]] alohan'ny [[zoky]] sy ny [[ray aman-dreny]] fa mahafolaka an-datony. Fanabeazana ny ankizy mba hahay hanaja ny ray aman-dreny sy ny zoky no anton'izany. Koa ilaina hatrany ny fametrahana ny hajan'ny ray aman-dreny izay nahitana masoandro. Tsapa tamin'ireo voalaza ireo fa mifono soatoavina maro ny fady. Azo lazaina ho sekoly am-bavan'ny Ntaolo sy ny fiarahamonina taloha izy ireny, eny fa na ny an'ny fiarahamonina sasany. Ankehitriny aza dia mbola mipetraka ho fitaovam-panabeazana hatrany izany. === Fitandroana zava-masina sy fiarovana tontolo iainana === Nanana anjara toerana teo amin'ny fafiny [[tontolo iainana]] ihany koa ny fady satria nanjary voahaja ny [[zavamananaina]] isan-karazany izay hita na an-tsaha na an-tanàna, sy ny toerana nanan-tantara. Azo ambara avy amin'izany fa singa iray miaro ny tontolo iainana tsy ho simba ny fanajana ny fady. Azo heverina araka izany ny mbola hitazonana azy ireny ary hamadihana azy ireny ho lasa fitsipi-pifehezana eo amin'ny samy Malagasy mba hampandrosoana ny [[firenena]]. == Ny fitenenana ahitana ny teny hoe "fady" == * '''Aza fady:''' teny entina [[Tsiny|manala-tsiny]] ny tena mialoha na aorian'ny anaovan-javatra heverina ho fanomezan-kaja ny hafa, atao hiangaviana olona ihany koa. Fialan-tsiny noho ny fanaovana hadisoana toy ny teny amam-pihetsika mifanohitra amin'ny fitsipiky ny [[Fiarahamonina malagasy|fiarahamonina]] fanaovan-javatra nanafintohana ny hafa. * '''Fady fotsy na fady mantsasaka:''' Enti-maneso sy manebaka ny [[Olombelona|olona]] milaza ho fady zavatra iray nefa mampiasa na mihinana ny ampahany na ny vokatra azo avy amin'ilay tondroiny ho fady azy, mitovy amin'ny hoe mifady ny ventiny fa misotro ny rony sy ny hoe mifady [[vary]] mohaka fa manao sosa be rano. * '''Andro fady:''' Andro voatondron'ny [[Ombiasa|ombiasy]] ho andro manana hasina manokana miohatra amin'ny andro hafa ka tandremana tsy iasana sy anaovan-draharaha. * '''Ala fady:''' [[Vola]] omena ny mpandevina * '''Fadin-dambo amin'amboa:''' Tsy fanao ary tsy azo dikaina mihitsy na amin'ny toerana aiza na amin'ny toerana aiza, na amin'ny fotoana inona na amin'ny fotoana inona * '''Fady izany! :''' Sanatria izany! * '''Ilay fady:''' ilay ratsy; ilay tsy valahara * '''Mamoa fady:''' Enti-milaza zavatra mahamenatra loatra * '''Mandry fady:''' Olona mamoheha-doza satria miara-matory amin'ny olom-pady * '''Manota fady:''' Mandika na tsy manaraka izay tsy azo atao * '''Olom-pady:''' Olona tsy azo alaina ho [[vady]] fa havana akaiky. == Jereo koa == * [[Anjara (finoana)|Anjara]] * [[Lahatra]] * [[Sampy (malagasy)|Sampy]] * [[Zanahary]] == Azo anovozan-kevitra == * Dahl, Øyvind (1999). ''Meanings in Madagascar: Cases of Intercultural Communication'' (1st ed.). Westport: Bergin & Garvey. <nowiki>ISBN 9780897896429</nowiki>. * "[https://www.gov.uk/foreign-travel-advice/madagascar/safety-and-security Foreign Travel Advice: Madagascar, safety and security]". ''Gov.uk''. Foreign and Commonwealth Office. (Notsidihina tamin' ny 17 Jona 2014). * Tyson, Peter (2013). ''Madagascar, the Eighth Continent: Life, Death and Discovery in a Lost World'' (Rev. ed.). Chalfont St. Peter: Bradt. <nowiki>ISBN 978-1-84162-441-9</nowiki>. * Razafimpahanana, Bertin (1970). "Les Fady ou Tabous à Madagascar: Étude sociologique et Psycho-sociologique" (PDF). ''Annales de l'Université de Madagascar''. 11: 115–26. * Ruud, Jørgen (1960). ''Taboo: a Study of Malagasy Customs and Beliefs''. New York: Humanities Press. OCLC 4820312. == Loharano == nl4cgpw3r74hiq6a85s6s8203t9vw4z 1148441 1148415 2026-07-31T10:52:32Z Thelezifor 15140 Nanampy sary 1148441 wikitext text/x-wiki [[Sary:Domesticated farm pig lying in the mud head covered in dry earth under the sun in Don Det Laos.jpg|vignette|385x385px|Kisoa (''[[Kisoa|Sus domesticus]]'')]] Ny '''fady''' na '''faly''', eo amin' ny [[kolontsaina malagasy]], dia zavatra raràna tsy azo tanterahina araka ny fepetra napetraky ny fomba amam-panao<ref><small>Dahl, Øyvind (1999). ''Meanings in Madagascar: Cases of Intercultural Communication'' (1st ed.). Westport: Bergin & Garvey.<nowiki>ISBN 9780897896429</nowiki>., p. 64.</small></ref>. Mety hisy fady momba azy ny olona na ny toerana na ny asa atao na ny zavatra iray, ka miovaova isaky ny faritra eto [[Madagasikara]] izany<ref><small>Dahl, Øyvind (1999). ''Meanings in Madagascar: Cases of Intercultural Communication'' (1st ed.). Westport: Bergin & Garvey.<nowiki>ISBN 9780897896429</nowiki>., pp. 64-5.</small></ref>. Araka ny [[finoana]] dia vokatry ny hery tsy hita maso sady mifandray amin' ny [[fivavahana amin' ny razana]] ny fady. Na dia misy ny fady iraisan' ny Malagasy rehetra dia misy ny fady tsy mahakasika afa-tsy faritra na tanàna na fianakaviana sasany ihany<ref name=":0"><small>Tyson, Peter (2013). ''Madagascar, the Eighth Continent: Life, Death and Discovery'' in a Lost World (Rev. ed.). Chalfont St. Peter: Bradt. <nowiki>ISBN 978-1-84162-441-9</nowiki>., p. 40.</small></ref>. Anisan' ny maha malagasy ny Malagasy ny fananana fady sady mandray anjara amin' ny fiforonan' ny fiarahamonina sy ny maha izy ny tena<ref name=":0" />. [[Sary:Ancient Malagasy upright stone graves Madagascar.jpg|vignette|Orimbato sy fasana, manana ny fady momba azy ]] Ny fady fahita matetika dia momba ny tokony tsy hanondroana amin' ny fanondro ny [[fasana]], ny tokony tsy hihinanan' ny vehivavy bevohoka [[amalona]] na ny tsy tokony hilazana fa ratsy tarehy ny zaza vao teraka iray<ref name=":0" />. Rehefa misy zavatra vaovao atomboka dia tsy maintsy manao [[joro]] (karazana [[fanatitra]]) mba [[Fanalana faditra|hanalana ny fady]]<ref name=":1"><small>Tyson, Peter (2013). ''Madagascar, the Eighth Continent: Life, Death and Discovery in a Lost World'' (Rev. ed.). Chalfont St. Peter: Bradt. <nowiki>ISBN 978-1-84162-441-9</nowiki>. p. 65.</small></ref>. Izay manota fady dia heverina ho maloto<ref name=":0" /> sy manohintohina ny filaminana ara-panahin' ny [[fiarahamonina]], na an-tsitrapo na tsy antsitrapo ny fanotam-pady<ref name=":1" />. Ny vahiny avy any ivelan' i Madagasikara dia asaina koa mba hanaja ny fady isan-toerana sady hanova ny fitondrany ny fiainany hifanaraka amin' izany<ref><small>"Foreign Travel Advice: Madagascar, safety and security". ''Gov.uk. Foreign and Commonwealth Office''. Notsidihina 17/16/2014.</small></ref>. Hita taratra amin' ny lafin-javatra momba ny [[kolontsaina malagasy]] ny fady. Izany no andrenasana ny Malagasy manao hoe "aza fady"<ref name=":0" />. Milaza ny mpanoratra sasany fa ny fady dia mitovy amin' ny zavatra andraràna nefa tsy voasoratra ao amin' ny kolontsaina tandrefana, izay miteraka tsy firaharahan' ny fiarahamonina ilay mpandika fitsipika<ref><small>Tyson, Peter (2013). ''Madagascar, the Eighth Continent: Life, Death and Discovery in a Lost World'' (Rev. ed.). Chalfont St. Peter: Bradt. <nowiki>ISBN 978-1-84162-441-9</nowiki>., pp. 40-1.</small></ref>. == Fiforonan-teny == Avy amin' ny [[Fiteny prôtô-aostrôneziana|teny]] [[Fiteny prôtô-aostrôneziana|prôtô-aostrôneziana]] hoe *''paliSi'' ny [[Fiteny malagasy|teny]] [[Fiteny malagasy|malagasy]] hoe "fady" na "faly" (ampitahao amin' ny [[Fiteny sondaney|teny]] [[Fiteny sondaney|sondaney]] hoe ''pamali'' sy ny [[Fiteny javaney taloha|teny]] [[Fiteny javaney taloha|javaney taloha]] hoe ''pali-pali'')<ref><small href="Tontolo iainana eto Madagasikara">Blust, Robert; Trussel, Stephen (2010). "[https://acd.clld.org/cognatesets/27271#3/9.20/130.61 ''paliSi'': taboo, ritual restriction; purifying rite]". ''Austronesian Comparative Dictionary''. Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology. Retrieved 21 November 2022.</small></ref>. Hita amin' ny [[Fiteny daiàka|teny daiàka]] ([[fiteny aostrôneziana]]) ny hoe ''pali''. == Fiavian'ny finoana ny fady == Finoana nentim-paharazana efa raiki-tampisaka hatramin'ny ela teo amin'ny fiainan'ny [[Olombelona|zanak'olombelona]] ny fady. Araka ny fiheveran'i [[Sigmund Freud]] dia avy any amin'ny faritr'i [[Azia Atsimo-Atsinanana|Azia Atsimo Atsinanana]] iny no niaingan'ny fady, izany hoe avy any amin'ny faritry [[Pôlinezia]] sy [[Indônezia]] ary [[Aostralia]] iny. Na ny voambolana ilazan'ny ankamaroan'ny [[Eorôpeana (vahoaka)|Eorôpeanina]] ny fady aza dia avy amin'ny teny [[Pôlineziana|pôlinezianina]] hoe: "tapu". Araka ny nambara ihany ao amin'ny bokiny "''Totem et tabou''" dia ny fisian'ny lalantsaina "tôtémisme" no loharano lehibe niteraka ny fady. Nisy ny rafitra nifampifehezan'ireo [[Olombelona|olona]] tao anaty vondrona manana " totem" iraisana ka ny lehibe amin'izany dia ny tsy fahazoan'ny mpiray "totem " mivady sy miray ara-nofo na ny antsoina hoe: [[lalàna]] momba ny " exogamie". Isan'ny fady voalohany teo amin'ny [[olombelona]] izany. Raha ifotorana ny [[tantara]] dia hita fa misy ifandraisany amin'ny [[kolontsaina]] [[Aostrôneziana (vahoaka)|Aostrônezianina]] izay kolontsaina niandohan'ny [[kolontsaina malagasy]] ny finoany ny fady. Azo heverina fa nolovaina avy amin'ireo [[Razana|razambeny]] tany aloha ny fady izany hoe avy amin'ny [[Pôlineziana|Pôlinezianina]], ny [[Malay, Saône-et-Loire|Malay]], ny [[Indôneziana (vahoaka)|Indonezianina]] , ny [[Afrikanera (vahoaka)|Afrikanina]]. Manamafy izany i [[Van Gennep]] (1904: 4) tamin'ny fandinihana nataony mahakasika ny fady teto [[Madagasikara]]. Ambarany fa misy ifandraisany akaiky amin'ny [[finoana]] sy ny [[kolontsaina pôlinezianina]] sy [[Kolontsaina arabo|arabo]] ny [[Kolontsaina malagasy|an'ny Malagasy]], indrindra fa ny finoana ny fady. Hita soritra tokoa izany eo amin'ny fomba fiheveran'ny Malagasy sy ny fifandraisany amin'ny tontolo manodidina sy amin'ny [[Zavaboary|natiora]] izay miteraka ireny fady marobe hajainy ireny. Niresaka mikasika izany koa [[Randriamamonjy Frédéric]] raha nikaroka ny momba ny [[Tantaran' i Madagasikara|tantaran'i Madagasikara]] sy ny [[Fiavian' ny Malagasy|fiavian'ny Malagasy]]. Nambarany fa avy any [[Indônezia]] sy avy any amin' ny [[Saikanosy|saikinosy]] maro manodidina azy no niavian'ny fomba sy ny finoana malagasy satria misy itoviany amin'ny amin'ny [[finoana]] misy ao amin'ireo [[nosy]] ireo sy ny [[Fivavahan-drazana malagasy|finoana malagasy]]. Hoy indrindra ny voalazany: "Fa ny zava-dehibe itoviany amin'ny Malagasy dia ny finoana sy ny fomba momba ny olona na ny [[Fahafatesana|maty]] na ny velona". ( Randriamamonjy, 2006: 17). == Karazana fady == * Fady momba ny fifandraisan' ny olona samy olona * Fady momba ny sakafo * Fady momba ny fotoana * Fady momba ny toerana * Fady momba ny fiharian-karena * Fady arakaraka ny sokajin' olona == Fady isam-paritra sy isam-poko == Samy manana ny fady misy eo amininy ny faritra tsirairay eto [[Madagasikara]] ary olona maro ny mbola manaja izany amin'izao vanim-potoana izao. Miseho amin'ny endriny maro samihafa izany izay hita amin'ny alalan'ny fiteny sy ny fihetsika ary ny fomba fanao. === Fady eo amin' ny Antambahoaka === Amin' ny [[Antambahoaka]] dia fady ny mitaiza [[zaza kambana]], indrindra ao [[Mananjary]] sy ny manodidina. Inoan' izy ireo fa mitondra [[Vintana (finoan-drazana malagasy)|vintana]] ratsy ho an' ny fianakaviana mitaiza azy sy ny fiarahamonina ny zaza kambana. Noho izany, raha miteraka zaza kambana ny vehivavy iray, dia tokony handao azy ireo any an-tany tsy misy na inona na inona<ref><small>Slate Afrique : "[https://www.slateafrique.com/53771/mananjary-les-jumeaux-sont-encore-maudits-madagascar Ces jumeaux maudits par la coutume]" [[https://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fwww.slateafrique.com%2F53771%2Fmananjary-les-jumeaux-sont-encore-maudits-madagascar arsiva]], ''site slateafrique.com''</small></ref>. === Fady eo amin' ny Antemoro === Fady ho an' ny [[Antemoro]] ny miompy sy ny mikasika [[alika]] izay heveriny ho biby maloto, toy izany koa ny fihinanana henan-[[kisoa]]. === Fady eo amin' ny Tanala === Eo amin' ny [[Tanala]] dia rarana tsy hitondra ny zanany lahy handeha an-tongotra, na hihinana eo am-pandriany na miafina, na hihinana [[kitoza]] amin' ny henan' inona na inona, na ny henan' ny [[omby]] novonoina ny renin' ny zaza hoforaina. Amin' ny Tanala sasany dia tsy azo vonoina na hanina ny [[babakoto]], ary raha voafandrika dia tsy maintsy afahana; raha maty na voavono tsy nahy, dia tsy maintsy alevina toy ny olona. Tsy mahazo mikasika [[kisoa]] ny Tanala. === Fady eo amin' ny Antesaka === Eo amin' ny [[Antesaka]] mandala ny fomban-drazana dia fady ny mitaiza [[Kambana|zaza kambana]], ary araka fomba taloha dia novonoina rehefa teraka na navela tany anaty ala mba ho faty. Tsy azo alevina miaraka amin' ny fianakaviany ny kambana<ref name=":2"><small>Bradt & Austin 2007, p. 14.</small></ref>. === Fady eo amin' ny Antankarana === Maro ny fady miaro ny tany tsy falehan' ny olona, indrindra fa ny [[tangorom-bohitra]] Ankarana. Fady ny mihaza [[Akiho|antsantsa]] sy [[Fay (hazandrano)|fay]] [[voay]]. Fady ho an' ny zazavavy ny manasa ny fitafian' ny anadahiny. === Fady eo amin' ny Betsimisaraka === Amin' ny [[Betsimisaraka]] sasany dia fady ny amin' ny mpianadahy sy mpianabavy ny mifampikasika tanana. Fady amin' ny tovolahy ny manao [[kapa]] raha mbola velona ny rainy. Fady ny mikasika sy ny manjono ary ny mihinana [[amalona]]. === Fady eo amin' ny Bezanozano === Any amin' ny [[Bezanozano]] sasany dia fady ny fihinanana henan-[[kisoa]]. Fady ny tanàna bezanozano maro ny mamono na mihinana [[babakoto]]. Tsy maintsy afahana ireo biby ireo raha voafandrika, ary tsy maintsy alevina araka ny fombafomba mitovy amin' ny an' ny olona. === Fady eo amin' ny Sihanaka === Ny fady tsy azo leferina sy toa hajain' ny [[Sihanaka]] rehetra dia ny fiasana tanimbary amin' ny andro [[Talata]]. Fady iray hafa mahazatra ny tsy fahazoana mijery ny fiposahan' ny [[masoandro]] na ny filentehany, ny fibanjinana zavatra mena, na ny torimaso amin' ny filentehan' ny masoandro. Ny [[haihay]] dia misy fady sy angano maro momba azy eo amin' ny Sihanaka. Toy izany koa, ny [[babakoto]] dia heverina ho masina ary tsy azo hazaina, na vonoina na hanina. === Fady eo amin' ny Antandroy === [[Sary:Astrochelys radiata -Roger Williams Park Zoo, USA-8a.jpg|vignette|Sokatra (''[[Astrochelys radiata]]'')]] Manaja karazana fady maro napetraky ny razana ny [[Antandroy]]. Anisan' izany ny tsy fahazoan' ny vehivavy mitery [[ronono]]<nowiki/>n' omby. Fadin' ny Antandroy rehetra ny famonoana sy fihinanana [[sokatra]]. === Fady eo amin' ny Mahafaly === Hatry ny ela no nitana anjara toerana lehibe teo amin' ny kolontsain' ny [[Mahafaly]] ny fady. Tsy azon' ny vehivavy atao ny misotro amin' ny [[zinga]] iray amin' ny vadiny, ny mipetraka amin' ny tsihy miaraka amin' ny vadiny. Tsy azon' ny [[olona fotsy hoditra]] atao ny miditra amin' ny faritra misy ny Mahafaly. Fadin' ny Mahafaly ny mamono sy mihinana [[sokatra]]. === Fady eo amin' ny Merina === [[Sary:Greater Hedgehog Tenrec (Setifer setosus) (9614561811).jpg|vignette|''[[Setifer setosus]]'']] Amin' ny [[Merina]] dia fady ny fihinanana ilay karazana sokina lehibe antsoina amin' ny anarana ara-tsiansa hoe ''[[Setifer setosus]]''. === Fady eo amin' ny Vezo === Fady ho an' ny lehilahy [[vezo]] ny mihinana zavatra azon' ny olom-pady tamin' ny lehilahy nandry aminy nefa tsy vadiny, raha tsy mitandrina izany izy dia hivozihi-kibo, izany no atao hoe ''hanimboky,'' fady amin' izy ireo koa ny fandatsahana ny ran' ny [[sokatra]] amin' ny tany. === Fady eo amin' ny Bara === Miovaova arakaraka ny saranga, ny tanàna, na ny fianakaviana ny fady eo amin' ny [[Bara]]. Any amin' ny tanàna bara sasany dia fady ny mitondra entana irery. Fady koa ny mandingana olona mipetraka na mandry amin' ny tany, ny manainga na mitondra entana eo ambonin' ny lohan' ny sasany na ny vatan' ny sasany, ny mandrakotra olon-kafa amin' ny [[Lambamena|lamba]]<nowiki/>n' ny tena, na ny mipetraka na miankina amin' ny fandrian' ny hafa. == Akon' ny fady eo amin'ny fiarahamonina == Finoana mbola hita taratra hatrany eo amin'ny andavanandron'ny Malagasy ny fady. Mivelatra amina lafin-javatra maro izany ary ny ankamaroan'ny fanao dia isehoan'ny finoana ny fady avokoa. Misy ny antony nametrahan'ny [[Ntaolo malagasy|Ntaolo]] azy ireny. Azo itarafana ny fahendrena sy ny fahaizana nananany izany. Ninoan' ny Ntaolo malagasy sy ny Malagasy sasany ankehitriny fa miteraka loza ny tsy fanajana ny fady. === Fanabeazana ny fiarahamonina === Antom-pisian'ny fady ny [[fanabeazana]] ny olona hahay hiaina sy hahay hitondra tena satria tsy vitsy ny fady no mifono [[soatoavina]] maro. Tafiditra ao anatin'ny fitsipi-piarahamonina ny fady. Misy fihetsika maromaro tokony tandreman'ny [[Olombelona|olona]] ao anatin'izany fitsipika izany: ny fihetsika filamatra, ny fihetsika azo leferina, ny fihetsika voarara. Ny fihetsika voarara no mifanandrify indrindra amin'ny fady. Fady, ohatra, ny mandaka rindrina fa mahafaty ray aman-dreny: rehefa zohina dia tsy ny fiantsoana loza ho an'ny [[loharano]] nipoitana akory no ny tanjon'ny Ntaolo raha nametraka io fady io fa fampitandremana ny amin'ny hanajana ny fahadiovana. Tsy azon'ny [[ankizy]] atao ny misotro [[rano]] alohan'ny [[zoky]] sy ny [[ray aman-dreny]] fa mahafolaka an-datony. Fanabeazana ny ankizy mba hahay hanaja ny ray aman-dreny sy ny zoky no anton'izany. Koa ilaina hatrany ny fametrahana ny hajan'ny ray aman-dreny izay nahitana masoandro. Tsapa tamin'ireo voalaza ireo fa mifono soatoavina maro ny fady. Azo lazaina ho sekoly am-bavan'ny Ntaolo sy ny fiarahamonina taloha izy ireny, eny fa na ny an'ny fiarahamonina sasany. Ankehitriny aza dia mbola mipetraka ho fitaovam-panabeazana hatrany izany. === Fitandroana zava-masina sy fiarovana tontolo iainana === Nanana anjara toerana teo amin'ny fafiny [[tontolo iainana]] ihany koa ny fady satria nanjary voahaja ny [[zavamananaina]] isan-karazany izay hita na an-tsaha na an-tanàna, sy ny toerana nanan-tantara. Azo ambara avy amin'izany fa singa iray miaro ny tontolo iainana tsy ho simba ny fanajana ny fady. Azo heverina araka izany ny mbola hitazonana azy ireny ary hamadihana azy ireny ho lasa fitsipi-pifehezana eo amin'ny samy Malagasy mba hampandrosoana ny [[firenena]]. == Ny fitenenana ahitana ny teny hoe "fady" == * '''Aza fady:''' teny entina [[Tsiny|manala-tsiny]] ny tena mialoha na aorian'ny anaovan-javatra heverina ho fanomezan-kaja ny hafa, atao hiangaviana olona ihany koa. Fialan-tsiny noho ny fanaovana hadisoana toy ny teny amam-pihetsika mifanohitra amin'ny fitsipiky ny [[Fiarahamonina malagasy|fiarahamonina]] fanaovan-javatra nanafintohana ny hafa. * '''Fady fotsy na fady mantsasaka:''' Enti-maneso sy manebaka ny [[Olombelona|olona]] milaza ho fady zavatra iray nefa mampiasa na mihinana ny ampahany na ny vokatra azo avy amin'ilay tondroiny ho fady azy, mitovy amin'ny hoe mifady ny ventiny fa misotro ny rony sy ny hoe mifady [[vary]] mohaka fa manao sosa be rano. * '''Andro fady:''' Andro voatondron'ny [[Ombiasa|ombiasy]] ho andro manana hasina manokana miohatra amin'ny andro hafa ka tandremana tsy iasana sy anaovan-draharaha. * '''Ala fady:''' [[Vola]] omena ny mpandevina * '''Fadin-dambo amin'amboa:''' Tsy fanao ary tsy azo dikaina mihitsy na amin'ny toerana aiza na amin'ny toerana aiza, na amin'ny fotoana inona na amin'ny fotoana inona * '''Fady izany! :''' Sanatria izany! * '''Ilay fady:''' ilay ratsy; ilay tsy valahara * '''Mamoa fady:''' Enti-milaza zavatra mahamenatra loatra * '''Mandry fady:''' Olona mamoheha-doza satria miara-matory amin'ny olom-pady * '''Manota fady:''' Mandika na tsy manaraka izay tsy azo atao * '''Olom-pady:''' Olona tsy azo alaina ho [[vady]] fa havana akaiky. == Jereo koa == * [[Anjara (finoana)|Anjara]] * [[Lahatra]] * [[Sampy (malagasy)|Sampy]] * [[Zanahary]] == Azo anovozan-kevitra == * Dahl, Øyvind (1999). ''Meanings in Madagascar: Cases of Intercultural Communication'' (1st ed.). Westport: Bergin & Garvey. <nowiki>ISBN 9780897896429</nowiki>. * "[https://www.gov.uk/foreign-travel-advice/madagascar/safety-and-security Foreign Travel Advice: Madagascar, safety and security]". ''Gov.uk''. Foreign and Commonwealth Office. (Notsidihina tamin' ny 17 Jona 2014). * Tyson, Peter (2013). ''Madagascar, the Eighth Continent: Life, Death and Discovery in a Lost World'' (Rev. ed.). Chalfont St. Peter: Bradt. <nowiki>ISBN 978-1-84162-441-9</nowiki>. * Razafimpahanana, Bertin (1970). "Les Fady ou Tabous à Madagascar: Étude sociologique et Psycho-sociologique" (PDF). ''Annales de l'Université de Madagascar''. 11: 115–26. * Ruud, Jørgen (1960). ''Taboo: a Study of Malagasy Customs and Beliefs''. New York: Humanities Press. OCLC 4820312. == Loharano == l4gxbo62kmuzhq5bcubpa6qcayc40nw 1148442 1148441 2026-07-31T10:54:15Z Thelezifor 15140 1148442 wikitext text/x-wiki [[Sary:Domesticated farm pig lying in the mud head covered in dry earth under the sun in Don Det Laos.jpg|vignette|385x385px|Kisoa (''[[Kisoa|Sus domesticus]]'')]] Ny '''fady''' na '''faly''', eo amin' ny [[kolontsaina malagasy]], dia zavatra raràna tsy azo tanterahina araka ny fepetra napetraky ny fomba amam-panao<ref><small>Dahl, Øyvind (1999). ''Meanings in Madagascar: Cases of Intercultural Communication'' (1st ed.). Westport: Bergin & Garvey.<nowiki>ISBN 9780897896429</nowiki>., p. 64.</small></ref>. Mety hisy fady momba azy ny olona na ny toerana na ny asa atao na ny zavatra iray, ka miovaova isaky ny faritra eto [[Madagasikara]] izany<ref><small>Dahl, Øyvind (1999). ''Meanings in Madagascar: Cases of Intercultural Communication'' (1st ed.). Westport: Bergin & Garvey.<nowiki>ISBN 9780897896429</nowiki>., pp. 64-5.</small></ref>. Araka ny [[finoana]] dia vokatry ny hery tsy hita maso sady mifandray amin' ny [[fivavahana amin' ny razana]] ny fady. Na dia misy ny fady iraisan' ny Malagasy rehetra dia misy ny fady tsy mahakasika afa-tsy faritra na tanàna na fianakaviana sasany ihany<ref name=":0"><small>Tyson, Peter (2013). ''Madagascar, the Eighth Continent: Life, Death and Discovery'' in a Lost World (Rev. ed.). Chalfont St. Peter: Bradt. <nowiki>ISBN 978-1-84162-441-9</nowiki>., p. 40.</small></ref>. Anisan' ny maha malagasy ny Malagasy ny fananana fady sady mandray anjara amin' ny fiforonan' ny fiarahamonina sy ny maha izy ny tena<ref name=":0" />. [[Sary:Ancient Malagasy upright stone graves Madagascar.jpg|vignette|Orimbato sy fasana, manana ny fady momba azy ]] Ny fady fahita matetika dia momba ny tokony tsy hanondroana amin' ny fanondro ny [[fasana]], ny tokony tsy hihinanan' ny vehivavy bevohoka [[amalona]] na ny tsy tokony hilazana fa ratsy tarehy ny zaza vao teraka iray<ref name=":0" />. Rehefa misy zavatra vaovao atomboka dia tsy maintsy manao [[joro]] (karazana [[fanatitra]]) mba [[Fanalana faditra|hanalana ny fady]]<ref name=":1"><small>Tyson, Peter (2013). ''Madagascar, the Eighth Continent: Life, Death and Discovery in a Lost World'' (Rev. ed.). Chalfont St. Peter: Bradt. <nowiki>ISBN 978-1-84162-441-9</nowiki>. p. 65.</small></ref>. Izay manota fady dia heverina ho maloto<ref name=":0" /> sy manohintohina ny filaminana ara-panahin' ny [[fiarahamonina]], na an-tsitrapo na tsy antsitrapo ny fanotam-pady<ref name=":1" />. Ny vahiny avy any ivelan' i Madagasikara dia asaina koa mba hanaja ny fady isan-toerana sady hanova ny fitondrany ny fiainany hifanaraka amin' izany<ref><small>"Foreign Travel Advice: Madagascar, safety and security". ''Gov.uk. Foreign and Commonwealth Office''. Notsidihina 17/16/2014.</small></ref>. Hita taratra amin' ny lafin-javatra momba ny [[kolontsaina malagasy]] ny fady. Izany no andrenasana ny Malagasy manao hoe "aza fady"<ref name=":0" />. Milaza ny mpanoratra sasany fa ny fady dia mitovy amin' ny zavatra andraràna nefa tsy voasoratra ao amin' ny kolontsaina tandrefana, izay miteraka tsy firaharahan' ny fiarahamonina ilay mpandika fitsipika<ref><small>Tyson, Peter (2013). ''Madagascar, the Eighth Continent: Life, Death and Discovery in a Lost World'' (Rev. ed.). Chalfont St. Peter: Bradt. <nowiki>ISBN 978-1-84162-441-9</nowiki>., pp. 40-1.</small></ref>. == Fiforonan-teny == Avy amin' ny [[Fiteny prôtô-aostrôneziana|teny]] [[Fiteny prôtô-aostrôneziana|prôtô-aostrôneziana]] hoe *''paliSi'' ny [[Fiteny malagasy|teny]] [[Fiteny malagasy|malagasy]] hoe "fady" na "faly" (ampitahao amin' ny [[Fiteny sondaney|teny]] [[Fiteny sondaney|sondaney]] hoe ''pamali'' sy ny [[Fiteny javaney taloha|teny]] [[Fiteny javaney taloha|javaney taloha]] hoe ''pali-pali'')<ref><small href="Tontolo iainana eto Madagasikara">Blust, Robert; Trussel, Stephen (2010). "[https://acd.clld.org/cognatesets/27271#3/9.20/130.61 ''paliSi'': taboo, ritual restriction; purifying rite]". ''Austronesian Comparative Dictionary''. Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology. Retrieved 21 November 2022.</small></ref>. Hita amin' ny [[Fiteny daiàka|teny daiàka]] ([[fiteny aostrôneziana]]) ny hoe ''pali''. == Fiavian'ny finoana ny fady == Finoana nentim-paharazana efa raiki-tampisaka hatramin'ny ela teo amin'ny fiainan'ny [[Olombelona|zanak'olombelona]] ny fady. Araka ny fiheveran'i [[Sigmund Freud]] dia avy any amin'ny faritr'i [[Azia Atsimo-Atsinanana|Azia Atsimo Atsinanana]] iny no niaingan'ny fady, izany hoe avy any amin'ny faritry [[Pôlinezia]] sy [[Indônezia]] ary [[Aostralia]] iny. Na ny voambolana ilazan'ny ankamaroan'ny [[Eorôpeana (vahoaka)|Eorôpeanina]] ny fady aza dia avy amin'ny teny [[Pôlineziana|pôlinezianina]] hoe: "tapu". Araka ny nambara ihany ao amin'ny bokiny "''Totem et tabou''" dia ny fisian'ny lalantsaina "tôtémisme" no loharano lehibe niteraka ny fady. Nisy ny rafitra nifampifehezan'ireo [[Olombelona|olona]] tao anaty vondrona manana " totem" iraisana ka ny lehibe amin'izany dia ny tsy fahazoan'ny mpiray "totem " mivady sy miray ara-nofo na ny antsoina hoe: [[lalàna]] momba ny " exogamie". Isan'ny fady voalohany teo amin'ny [[olombelona]] izany. Raha ifotorana ny [[tantara]] dia hita fa misy ifandraisany amin'ny [[kolontsaina]] [[Aostrôneziana (vahoaka)|Aostrônezianina]] izay kolontsaina niandohan'ny [[kolontsaina malagasy]] ny finoany ny fady. Azo heverina fa nolovaina avy amin'ireo [[Razana|razambeny]] tany aloha ny fady izany hoe avy amin'ny [[Pôlineziana|Pôlinezianina]], ny [[Malay, Saône-et-Loire|Malay]], ny [[Indôneziana (vahoaka)|Indonezianina]] , ny [[Afrikanera (vahoaka)|Afrikanina]]. Manamafy izany i [[Van Gennep]] (1904: 4) tamin'ny fandinihana nataony mahakasika ny fady teto [[Madagasikara]]. Ambarany fa misy ifandraisany akaiky amin'ny [[finoana]] sy ny [[kolontsaina pôlinezianina]] sy [[Kolontsaina arabo|arabo]] ny [[Kolontsaina malagasy|an'ny Malagasy]], indrindra fa ny finoana ny fady. Hita soritra tokoa izany eo amin'ny fomba fiheveran'ny Malagasy sy ny fifandraisany amin'ny tontolo manodidina sy amin'ny [[Zavaboary|natiora]] izay miteraka ireny fady marobe hajainy ireny. Niresaka mikasika izany koa [[Randriamamonjy Frédéric]] raha nikaroka ny momba ny [[Tantaran' i Madagasikara|tantaran'i Madagasikara]] sy ny [[Fiavian' ny Malagasy|fiavian'ny Malagasy]]. Nambarany fa avy any [[Indônezia]] sy avy any amin' ny [[Saikanosy|saikinosy]] maro manodidina azy no niavian'ny fomba sy ny finoana malagasy satria misy itoviany amin'ny amin'ny [[finoana]] misy ao amin'ireo [[nosy]] ireo sy ny [[Fivavahan-drazana malagasy|finoana malagasy]]. Hoy indrindra ny voalazany: "Fa ny zava-dehibe itoviany amin'ny Malagasy dia ny finoana sy ny fomba momba ny olona na ny [[Fahafatesana|maty]] na ny velona". ( Randriamamonjy, 2006: 17). == Karazana fady == * Fady momba ny fifandraisan' ny olona samy olona * Fady momba ny sakafo * Fady momba ny fotoana * Fady momba ny toerana * Fady momba ny fiharian-karena * Fady arakaraka ny sokajin' olona == Fady isam-paritra sy isam-poko == Samy manana ny fady misy eo amininy ny faritra tsirairay eto [[Madagasikara]] ary olona maro ny mbola manaja izany amin'izao vanim-potoana izao. Miseho amin'ny endriny maro samihafa izany izay hita amin'ny alalan'ny fiteny sy ny fihetsika ary ny fomba fanao. === Fady eo amin' ny Antambahoaka === Amin' ny [[Antambahoaka]] dia fady ny mitaiza [[zaza kambana]], indrindra ao [[Mananjary]] sy ny manodidina. Inoan' izy ireo fa mitondra [[Vintana (finoan-drazana malagasy)|vintana]] ratsy ho an' ny fianakaviana mitaiza azy sy ny fiarahamonina ny zaza kambana. Noho izany, raha miteraka zaza kambana ny vehivavy iray, dia tokony handao azy ireo any an-tany tsy misy na inona na inona<ref><small>Slate Afrique : "[https://www.slateafrique.com/53771/mananjary-les-jumeaux-sont-encore-maudits-madagascar Ces jumeaux maudits par la coutume]" [[https://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fwww.slateafrique.com%2F53771%2Fmananjary-les-jumeaux-sont-encore-maudits-madagascar arsiva]], ''site slateafrique.com''</small></ref>. === Fady eo amin' ny Antemoro === Fady ho an' ny [[Antemoro]] ny miompy sy ny mikasika [[alika]] izay heveriny ho biby maloto, toy izany koa ny fihinanana henan-[[kisoa]]. === Fady eo amin' ny Tanala === Eo amin' ny [[Tanala]] dia rarana tsy hitondra ny zanany lahy handeha an-tongotra, na hihinana eo am-pandriany na miafina, na hihinana [[kitoza]] amin' ny henan' inona na inona, na ny henan' ny [[omby]] novonoina ny renin' ny zaza hoforaina. Amin' ny Tanala sasany dia tsy azo vonoina na hanina ny [[babakoto]], ary raha voafandrika dia tsy maintsy afahana; raha maty na voavono tsy nahy, dia tsy maintsy alevina toy ny olona. Tsy mahazo mikasika [[kisoa]] ny Tanala. === Fady eo amin' ny Antesaka === Eo amin' ny [[Antesaka]] mandala ny fomban-drazana dia fady ny mitaiza [[Kambana|zaza kambana]], ary araka fomba taloha dia novonoina rehefa teraka na navela tany anaty ala mba ho faty. Tsy azo alevina miaraka amin' ny fianakaviany ny kambana<ref name=":2"><small>Bradt & Austin 2007, p. 14.</small></ref>. === Fady eo amin' ny Antankarana === Maro ny fady miaro ny tany tsy falehan' ny olona, indrindra fa ny [[tangorom-bohitra]] Ankarana. Fady ny mihaza [[Akiho|antsantsa]] sy [[Fay (hazandrano)|fay]] [[voay]]. Fady ho an' ny zazavavy ny manasa ny fitafian' ny anadahiny. === Fady eo amin' ny Betsimisaraka === Amin' ny [[Betsimisaraka]] sasany dia fady ny amin' ny mpianadahy sy mpianabavy ny mifampikasika tanana. Fady amin' ny tovolahy ny manao [[kapa]] raha mbola velona ny rainy. Fady ny mikasika sy ny manjono ary ny mihinana [[amalona]]. === Fady eo amin' ny Bezanozano === Any amin' ny [[Bezanozano]] sasany dia fady ny fihinanana henan-[[kisoa]]. Fady ny tanàna bezanozano maro ny mamono na mihinana [[babakoto]]. Tsy maintsy afahana ireo biby ireo raha voafandrika, ary tsy maintsy alevina araka ny fombafomba mitovy amin' ny an' ny olona. === Fady eo amin' ny Sihanaka === Ny fady tsy azo leferina sy toa hajain' ny [[Sihanaka]] rehetra dia ny fiasana tanimbary amin' ny andro [[Talata]]. Fady iray hafa mahazatra ny tsy fahazoana mijery ny fiposahan' ny [[masoandro]] na ny filentehany, ny fibanjinana zavatra mena, na ny torimaso amin' ny filentehan' ny masoandro. Ny [[haihay]] dia misy fady sy angano maro momba azy eo amin' ny Sihanaka. Toy izany koa, ny [[babakoto]] dia heverina ho masina ary tsy azo hazaina, na vonoina na hanina. === Fady eo amin' ny Antandroy === [[Sary:Astrochelys radiata -Roger Williams Park Zoo, USA-8a.jpg|vignette|Sokatra (''[[Astrochelys radiata]]'')]] Manaja karazana fady maro napetraky ny razana ny [[Antandroy]]. Anisan' izany ny tsy fahazoan' ny vehivavy mitery [[ronono]]<nowiki/>n' omby. Fadin' ny Antandroy rehetra ny famonoana sy fihinanana [[sokatra]]. === Fady eo amin' ny Mahafaly === Hatry ny ela no nitana anjara toerana lehibe teo amin' ny kolontsain' ny [[Mahafaly]] ny fady. Tsy azon' ny vehivavy atao ny misotro amin' ny [[zinga]] iray amin' ny vadiny, ny mipetraka amin' ny tsihy miaraka amin' ny vadiny. Tsy azon' ny Vazaha (olona fotsy hoditra) atao ny miditra amin' ny faritra misy ny Mahafaly. Fadin' ny Mahafaly ny mamono sy mihinana [[sokatra]]. === Fady eo amin' ny Merina === [[Sary:Greater Hedgehog Tenrec (Setifer setosus) (9614561811).jpg|vignette|''[[Setifer setosus]]'']] Amin' ny [[Merina]] dia fady ny fihinanana ilay karazana sokina lehibe antsoina amin' ny anarana ara-tsiansa hoe ''[[Setifer setosus]]''. === Fady eo amin' ny Vezo === Fady ho an' ny lehilahy [[vezo]] ny mihinana zavatra azon' ny olom-pady tamin' ny lehilahy nandry aminy nefa tsy vadiny, raha tsy mitandrina izany izy dia hivozihi-kibo, izany no atao hoe ''hanimboky,'' fady amin' izy ireo koa ny fandatsahana ny ran' ny [[sokatra]] amin' ny tany. === Fady eo amin' ny Bara === Miovaova arakaraka ny saranga, ny tanàna, na ny fianakaviana ny fady eo amin' ny [[Bara]]. Any amin' ny tanàna bara sasany dia fady ny mitondra entana irery. Fady koa ny mandingana olona mipetraka na mandry amin' ny tany, ny manainga na mitondra entana eo ambonin' ny lohan' ny sasany na ny vatan' ny sasany, ny mandrakotra olon-kafa amin' ny [[Lambamena|lamba]]<nowiki/>n' ny tena, na ny mipetraka na miankina amin' ny fandrian' ny hafa. == Akon' ny fady eo amin'ny fiarahamonina == Finoana mbola hita taratra hatrany eo amin'ny andavanandron'ny Malagasy ny fady. Mivelatra amina lafin-javatra maro izany ary ny ankamaroan'ny fanao dia isehoan'ny finoana ny fady avokoa. Misy ny antony nametrahan'ny [[Ntaolo malagasy|Ntaolo]] azy ireny. Azo itarafana ny fahendrena sy ny fahaizana nananany izany. Ninoan' ny Ntaolo malagasy sy ny Malagasy sasany ankehitriny fa miteraka loza ny tsy fanajana ny fady. === Fanabeazana ny fiarahamonina === Antom-pisian'ny fady ny [[fanabeazana]] ny olona hahay hiaina sy hahay hitondra tena satria tsy vitsy ny fady no mifono [[soatoavina]] maro. Tafiditra ao anatin'ny fitsipi-piarahamonina ny fady. Misy fihetsika maromaro tokony tandreman'ny [[Olombelona|olona]] ao anatin'izany fitsipika izany: ny fihetsika filamatra, ny fihetsika azo leferina, ny fihetsika voarara. Ny fihetsika voarara no mifanandrify indrindra amin'ny fady. Fady, ohatra, ny mandaka rindrina fa mahafaty ray aman-dreny: rehefa zohina dia tsy ny fiantsoana loza ho an'ny [[loharano]] nipoitana akory no ny tanjon'ny Ntaolo raha nametraka io fady io fa fampitandremana ny amin'ny hanajana ny fahadiovana. Tsy azon'ny [[ankizy]] atao ny misotro [[rano]] alohan'ny [[zoky]] sy ny [[ray aman-dreny]] fa mahafolaka an-datony. Fanabeazana ny ankizy mba hahay hanaja ny ray aman-dreny sy ny zoky no anton'izany. Koa ilaina hatrany ny fametrahana ny hajan'ny ray aman-dreny izay nahitana masoandro. Tsapa tamin'ireo voalaza ireo fa mifono soatoavina maro ny fady. Azo lazaina ho sekoly am-bavan'ny Ntaolo sy ny fiarahamonina taloha izy ireny, eny fa na ny an'ny fiarahamonina sasany. Ankehitriny aza dia mbola mipetraka ho fitaovam-panabeazana hatrany izany. === Fitandroana zava-masina sy fiarovana tontolo iainana === Nanana anjara toerana teo amin'ny fafiny [[tontolo iainana]] ihany koa ny fady satria nanjary voahaja ny [[zavamananaina]] isan-karazany izay hita na an-tsaha na an-tanàna, sy ny toerana nanan-tantara. Azo ambara avy amin'izany fa singa iray miaro ny tontolo iainana tsy ho simba ny fanajana ny fady. Azo heverina araka izany ny mbola hitazonana azy ireny ary hamadihana azy ireny ho lasa fitsipi-pifehezana eo amin'ny samy Malagasy mba hampandrosoana ny [[firenena]]. == Ny fitenenana ahitana ny teny hoe "fady" == * '''Aza fady:''' teny entina [[Tsiny|manala-tsiny]] ny tena mialoha na aorian'ny anaovan-javatra heverina ho fanomezan-kaja ny hafa, atao hiangaviana olona ihany koa. Fialan-tsiny noho ny fanaovana hadisoana toy ny teny amam-pihetsika mifanohitra amin'ny fitsipiky ny [[Fiarahamonina malagasy|fiarahamonina]] fanaovan-javatra nanafintohana ny hafa. * '''Fady fotsy na fady mantsasaka:''' Enti-maneso sy manebaka ny [[Olombelona|olona]] milaza ho fady zavatra iray nefa mampiasa na mihinana ny ampahany na ny vokatra azo avy amin'ilay tondroiny ho fady azy, mitovy amin'ny hoe mifady ny ventiny fa misotro ny rony sy ny hoe mifady [[vary]] mohaka fa manao sosa be rano. * '''Andro fady:''' Andro voatondron'ny [[Ombiasa|ombiasy]] ho andro manana hasina manokana miohatra amin'ny andro hafa ka tandremana tsy iasana sy anaovan-draharaha. * '''Ala fady:''' [[Vola]] omena ny mpandevina * '''Fadin-dambo amin'amboa:''' Tsy fanao ary tsy azo dikaina mihitsy na amin'ny toerana aiza na amin'ny toerana aiza, na amin'ny fotoana inona na amin'ny fotoana inona * '''Fady izany! :''' Sanatria izany! * '''Ilay fady:''' ilay ratsy; ilay tsy valahara * '''Mamoa fady:''' Enti-milaza zavatra mahamenatra loatra * '''Mandry fady:''' Olona mamoheha-doza satria miara-matory amin'ny olom-pady * '''Manota fady:''' Mandika na tsy manaraka izay tsy azo atao * '''Olom-pady:''' Olona tsy azo alaina ho [[vady]] fa havana akaiky. == Jereo koa == * [[Anjara (finoana)|Anjara]] * [[Lahatra]] * [[Sampy (malagasy)|Sampy]] * [[Zanahary]] == Azo anovozan-kevitra == * Dahl, Øyvind (1999). ''Meanings in Madagascar: Cases of Intercultural Communication'' (1st ed.). Westport: Bergin & Garvey. <nowiki>ISBN 9780897896429</nowiki>. * "[https://www.gov.uk/foreign-travel-advice/madagascar/safety-and-security Foreign Travel Advice: Madagascar, safety and security]". ''Gov.uk''. Foreign and Commonwealth Office. (Notsidihina tamin' ny 17 Jona 2014). * Tyson, Peter (2013). ''Madagascar, the Eighth Continent: Life, Death and Discovery in a Lost World'' (Rev. ed.). Chalfont St. Peter: Bradt. <nowiki>ISBN 978-1-84162-441-9</nowiki>. * Razafimpahanana, Bertin (1970). "Les Fady ou Tabous à Madagascar: Étude sociologique et Psycho-sociologique" (PDF). ''Annales de l'Université de Madagascar''. 11: 115–26. * Ruud, Jørgen (1960). ''Taboo: a Study of Malagasy Customs and Beliefs''. New York: Humanities Press. OCLC 4820312. == Loharano == 50g9hyuik8w0v136yfgj6z53jgjhdoo 1148446 1148442 2026-07-31T11:42:52Z Thelezifor 15140 Nanampy foko hafa 1148446 wikitext text/x-wiki [[Sary:Domesticated farm pig lying in the mud head covered in dry earth under the sun in Don Det Laos.jpg|vignette|385x385px|Kisoa (''[[Kisoa|Sus domesticus]]'')]] Ny '''fady''' na '''faly''', eo amin' ny [[kolontsaina malagasy]], dia zavatra raràna tsy azo tanterahina araka ny fepetra napetraky ny fomba amam-panao<ref><small>Dahl, Øyvind (1999). ''Meanings in Madagascar: Cases of Intercultural Communication'' (1st ed.). Westport: Bergin & Garvey.<nowiki>ISBN 9780897896429</nowiki>., p. 64.</small></ref>. Mety hisy fady momba azy ny olona na ny toerana na ny asa atao na ny zavatra iray, ka miovaova isaky ny faritra eto [[Madagasikara]] izany<ref><small>Dahl, Øyvind (1999). ''Meanings in Madagascar: Cases of Intercultural Communication'' (1st ed.). Westport: Bergin & Garvey.<nowiki>ISBN 9780897896429</nowiki>., pp. 64-5.</small></ref>. Araka ny [[finoana]] dia vokatry ny hery tsy hita maso sady mifandray amin' ny [[fivavahana amin' ny razana]] ny fady. Na dia misy ny fady iraisan' ny Malagasy rehetra dia misy ny fady tsy mahakasika afa-tsy faritra na tanàna na fianakaviana sasany ihany<ref name=":0"><small>Tyson, Peter (2013). ''Madagascar, the Eighth Continent: Life, Death and Discovery'' in a Lost World (Rev. ed.). Chalfont St. Peter: Bradt. <nowiki>ISBN 978-1-84162-441-9</nowiki>., p. 40.</small></ref>. Anisan' ny maha malagasy ny Malagasy ny fananana fady sady mandray anjara amin' ny fiforonan' ny fiarahamonina sy ny maha izy ny tena<ref name=":0" />. [[Sary:Ancient Malagasy upright stone graves Madagascar.jpg|vignette|Orimbato sy fasana, manana ny fady momba azy ]] Ny fady fahita matetika dia momba ny tokony tsy hanondroana amin' ny fanondro ny [[fasana]], ny tokony tsy hihinanan' ny vehivavy bevohoka [[amalona]] na ny tsy tokony hilazana fa ratsy tarehy ny zaza vao teraka iray<ref name=":0" />. Rehefa misy zavatra vaovao atomboka dia tsy maintsy manao [[joro]] (karazana [[fanatitra]]) mba [[Fanalana faditra|hanalana ny fady]]<ref name=":1"><small>Tyson, Peter (2013). ''Madagascar, the Eighth Continent: Life, Death and Discovery in a Lost World'' (Rev. ed.). Chalfont St. Peter: Bradt. <nowiki>ISBN 978-1-84162-441-9</nowiki>. p. 65.</small></ref>. Izay manota fady dia heverina ho maloto<ref name=":0" /> sy manohintohina ny filaminana ara-panahin' ny [[fiarahamonina]], na an-tsitrapo na tsy antsitrapo ny fanotam-pady<ref name=":1" />. Ny vahiny avy any ivelan' i Madagasikara dia asaina koa mba hanaja ny fady isan-toerana sady hanova ny fitondrany ny fiainany hifanaraka amin' izany<ref><small>"Foreign Travel Advice: Madagascar, safety and security". ''Gov.uk. Foreign and Commonwealth Office''. Notsidihina 17/16/2014.</small></ref>. Hita taratra amin' ny lafin-javatra momba ny [[kolontsaina malagasy]] ny fady. Izany no andrenasana ny Malagasy manao hoe "aza fady"<ref name=":0" />. Milaza ny mpanoratra sasany fa ny fady dia mitovy amin' ny zavatra andraràna nefa tsy voasoratra ao amin' ny kolontsaina tandrefana, izay miteraka tsy firaharahan' ny fiarahamonina ilay mpandika fitsipika<ref><small>Tyson, Peter (2013). ''Madagascar, the Eighth Continent: Life, Death and Discovery in a Lost World'' (Rev. ed.). Chalfont St. Peter: Bradt. <nowiki>ISBN 978-1-84162-441-9</nowiki>., pp. 40-1.</small></ref>. == Fiforonan-teny == Avy amin' ny [[Fiteny prôtô-aostrôneziana|teny]] [[Fiteny prôtô-aostrôneziana|prôtô-aostrôneziana]] hoe *''paliSi'' ny [[Fiteny malagasy|teny]] [[Fiteny malagasy|malagasy]] hoe "fady" na "faly" (ampitahao amin' ny [[Fiteny sondaney|teny]] [[Fiteny sondaney|sondaney]] hoe ''pamali'' sy ny [[Fiteny javaney taloha|teny]] [[Fiteny javaney taloha|javaney taloha]] hoe ''pali-pali'')<ref><small href="Tontolo iainana eto Madagasikara">Blust, Robert; Trussel, Stephen (2010). "[https://acd.clld.org/cognatesets/27271#3/9.20/130.61 ''paliSi'': taboo, ritual restriction; purifying rite]". ''Austronesian Comparative Dictionary''. Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology. Retrieved 21 November 2022.</small></ref>. Hita amin' ny [[Fiteny daiàka|teny daiàka]] ([[fiteny aostrôneziana]]) ny hoe ''pali''. == Fiavian'ny finoana ny fady == Finoana nentim-paharazana efa raiki-tampisaka hatramin'ny ela teo amin'ny fiainan'ny [[Olombelona|zanak'olombelona]] ny fady. Araka ny fiheveran'i [[Sigmund Freud]] dia avy any amin'ny faritr'i [[Azia Atsimo-Atsinanana|Azia Atsimo Atsinanana]] iny no niaingan'ny fady, izany hoe avy any amin'ny faritry [[Pôlinezia]] sy [[Indônezia]] ary [[Aostralia]] iny. Na ny voambolana ilazan'ny ankamaroan'ny [[Eorôpeana (vahoaka)|Eorôpeanina]] ny fady aza dia avy amin'ny teny [[Pôlineziana|pôlinezianina]] hoe: "tapu". Araka ny nambara ihany ao amin'ny bokiny "''Totem et tabou''" dia ny fisian'ny lalantsaina "tôtémisme" no loharano lehibe niteraka ny fady. Nisy ny rafitra nifampifehezan'ireo [[Olombelona|olona]] tao anaty vondrona manana " totem" iraisana ka ny lehibe amin'izany dia ny tsy fahazoan'ny mpiray "totem " mivady sy miray ara-nofo na ny antsoina hoe: [[lalàna]] momba ny " exogamie". Isan'ny fady voalohany teo amin'ny [[olombelona]] izany. Raha ifotorana ny [[tantara]] dia hita fa misy ifandraisany amin'ny [[kolontsaina]] [[Aostrôneziana (vahoaka)|Aostrônezianina]] izay kolontsaina niandohan'ny [[kolontsaina malagasy]] ny finoany ny fady. Azo heverina fa nolovaina avy amin'ireo [[Razana|razambeny]] tany aloha ny fady izany hoe avy amin'ny [[Pôlineziana|Pôlinezianina]], ny [[Malay, Saône-et-Loire|Malay]], ny [[Indôneziana (vahoaka)|Indonezianina]] , ny [[Afrikanera (vahoaka)|Afrikanina]]. Manamafy izany i [[Van Gennep]] (1904: 4) tamin'ny fandinihana nataony mahakasika ny fady teto [[Madagasikara]]. Ambarany fa misy ifandraisany akaiky amin'ny [[finoana]] sy ny [[kolontsaina pôlinezianina]] sy [[Kolontsaina arabo|arabo]] ny [[Kolontsaina malagasy|an'ny Malagasy]], indrindra fa ny finoana ny fady. Hita soritra tokoa izany eo amin'ny fomba fiheveran'ny Malagasy sy ny fifandraisany amin'ny tontolo manodidina sy amin'ny [[Zavaboary|natiora]] izay miteraka ireny fady marobe hajainy ireny. Niresaka mikasika izany koa [[Randriamamonjy Frédéric]] raha nikaroka ny momba ny [[Tantaran' i Madagasikara|tantaran'i Madagasikara]] sy ny [[Fiavian' ny Malagasy|fiavian'ny Malagasy]]. Nambarany fa avy any [[Indônezia]] sy avy any amin' ny [[Saikanosy|saikinosy]] maro manodidina azy no niavian'ny fomba sy ny finoana malagasy satria misy itoviany amin'ny amin'ny [[finoana]] misy ao amin'ireo [[nosy]] ireo sy ny [[Fivavahan-drazana malagasy|finoana malagasy]]. Hoy indrindra ny voalazany: "Fa ny zava-dehibe itoviany amin'ny Malagasy dia ny finoana sy ny fomba momba ny olona na ny [[Fahafatesana|maty]] na ny velona". ( Randriamamonjy, 2006: 17). == Karazana fady == * Fady momba ny fifandraisan' ny olona samy olona * Fady momba ny sakafo * Fady momba ny fotoana * Fady momba ny toerana * Fady momba ny fiharian-karena * Fady arakaraka ny sokajin' olona == Fady isam-paritra sy isam-poko == Samy manana ny fady misy eo amininy ny faritra tsirairay eto [[Madagasikara]] ary olona maro ny mbola manaja izany amin'izao vanim-potoana izao. Miseho amin'ny endriny maro samihafa izany izay hita amin'ny alalan'ny fiteny sy ny fihetsika ary ny fomba fanao. === Fady eo amin' ny Antambahoaka === Amin' ny [[Antambahoaka]] dia fady ny mitaiza [[zaza kambana]], indrindra ao [[Mananjary]] sy ny manodidina. Inoan' izy ireo fa mitondra [[Vintana (finoan-drazana malagasy)|vintana]] ratsy ho an' ny fianakaviana mitaiza azy sy ny fiarahamonina ny zaza kambana. Noho izany, raha miteraka zaza kambana ny vehivavy iray, dia tokony handao azy ireo any an-tany tsy misy na inona na inona<ref><small>Slate Afrique : "[https://www.slateafrique.com/53771/mananjary-les-jumeaux-sont-encore-maudits-madagascar Ces jumeaux maudits par la coutume]" [[https://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fwww.slateafrique.com%2F53771%2Fmananjary-les-jumeaux-sont-encore-maudits-madagascar arsiva]], ''site slateafrique.com''</small></ref>. === Fady eo amin' ny Antemoro === Fady ho an' ny [[Antemoro]] ny miompy sy ny mikasika [[alika]] izay heveriny ho biby maloto, toy izany koa ny fihinanana henan-[[kisoa]]. === Fady eo amin' ny Tanala === Eo amin' ny [[Tanala]] dia rarana tsy hitondra ny zanany lahy handeha an-tongotra, na hihinana eo am-pandriany na miafina, na hihinana [[kitoza]] amin' ny henan' inona na inona, na ny henan' ny [[omby]] novonoina ny renin' ny zaza hoforaina. Amin' ny Tanala sasany dia tsy azo vonoina na hanina ny [[babakoto]], ary raha voafandrika dia tsy maintsy afahana; raha maty na voavono tsy nahy, dia tsy maintsy alevina toy ny olona. Tsy mahazo mikasika [[kisoa]] ny Tanala. === Fady eo amin' ny Antesaka === Eo amin' ny [[Antesaka]] mandala ny fomban-drazana dia fady ny mitaiza [[Kambana|zaza kambana]], ary araka fomba taloha dia novonoina rehefa teraka na navela tany anaty ala mba ho faty. Tsy azo alevina miaraka amin' ny fianakaviany ny kambana<ref name=":2"><small>Bradt & Austin 2007, p. 14.</small></ref>. === Fady eo amin' ny Antankarana === Voarara mitovy amin' izany koa ny sifaka (''[[Propithecus]]'') any amin' ny [[Antankarana|Antakarana]] satria inoany fa mpihavana amin' ny [[Vazimba]], razamben' ny vahoaka malagasy<ref name=":3"><small>Claire Harpet, "[https://journals.openedition.org/primatologie/829 Des lémuriens et des hommes : mythes, représentations et pratiques à Madagascar]", in ''Revue de Primatologie'', vol. 3, 2011. Notsidihina tamin' ny 03/01/2020.</small></ref>. Maro ny fady miaro ny tany tsy falehan' ny olona, indrindra fa ny [[tangorom-bohitra]] Ankarana. Fady ny mihaza [[Akiho|antsantsa]] sy [[Fay (hazandrano)|fay]] [[voay]]. Fady ho an' ny zazavavy ny manasa ny fitafian' ny anadahiny. === Fady eo amin' ny Betsileo === Voarara mitovy amin' izany koa ny sifaka (''[[Propithecus]]'') any amin' ny [[Antankarana|Antakarana]] sy ny [[Betsileo]] satria inioany fa mpihavana amin' ny [[Vazimba]], razamben' ny Malagasy<ref name=":3" />. === Fady eo amin' ny Betsimisaraka === Amin' ny [[Betsimisaraka]] sasany dia fady ny amin' ny mpianadahy sy mpianabavy ny mifampikasika tanana. Fady amin' ny tovolahy ny manao [[kapa]] raha mbola velona ny rainy. Fady ny mikasika sy ny manjono ary ny mihinana [[amalona]]. Misy fady maro miaro ny gidro: eo amin' ny foko Betsimisaraka, dia voarara ny mihaza ny gidro (''[[Indri indri]]'') izay heverin' izy ireo fa misy ifandraisany amin' ny [[Vazimba]]<ref name=":3" />. === Fady eo amin' ny Bezanozano === Any amin' ny [[Bezanozano]] sasany dia fady ny fihinanana henan-[[kisoa]]. Fady ny tanàna bezanozano maro ny mamono na mihinana [[babakoto]]. Tsy maintsy afahana ireo biby ireo raha voafandrika, ary tsy maintsy alevina araka ny fombafomba mitovy amin' ny an' ny olona. === Fady eo amin' ny Sihanaka === Ny fady tsy azo leferina sy toa hajain' ny [[Sihanaka]] rehetra dia ny fiasana tanimbary amin' ny andro [[Talata]]. Fady iray hafa mahazatra ny tsy fahazoana mijery ny fiposahan' ny [[masoandro]] na ny filentehany, ny fibanjinana zavatra mena, na ny torimaso amin' ny filentehan' ny masoandro. Ny [[haihay]] dia misy fady sy angano maro momba azy eo amin' ny Sihanaka. Toy izany koa, ny [[babakoto]] dia heverina ho masina ary tsy azo hazaina, na vonoina na hanina. === Fady eo amin' ny Antandroy === [[Sary:Astrochelys radiata -Roger Williams Park Zoo, USA-8a.jpg|vignette|Sokatra (''[[Astrochelys radiata]]'')]] Manaja karazana fady maro napetraky ny razana ny [[Antandroy]]. Anisan' izany ny tsy fahazoan' ny vehivavy mitery [[ronono]]<nowiki/>n' omby. Fadin' ny Antandroy rehetra ny famonoana sy fihinanana [[sokatra]]. === Fady eo amin' ny Mahafaly === Hatry ny ela no nitana anjara toerana lehibe teo amin' ny kolontsain' ny [[Mahafaly]] ny fady. Tsy azon' ny vehivavy atao ny misotro amin' ny [[zinga]] iray amin' ny vadiny, ny mipetraka amin' ny tsihy miaraka amin' ny vadiny. Tsy azon' ny Vazaha (olona fotsy hoditra) atao ny miditra amin' ny faritra misy ny Mahafaly. Fadin' ny Mahafaly ny mamono sy mihinana [[sokatra]]. === Fady eo amin' ny Merina === [[Sary:Greater Hedgehog Tenrec (Setifer setosus) (9614561811).jpg|vignette|''[[Setifer setosus]]'']] Amin' ny [[Merina]] dia fady ny fihinanana ilay karazana sokina lehibe antsoina amin' ny anarana ara-tsiansa hoe ''[[Setifer setosus]]''. === Fady eo amin' ny Vezo === Fady ho an' ny lehilahy [[vezo]] ny mihinana zavatra azon' ny olom-pady tamin' ny lehilahy nandry aminy nefa tsy vadiny, raha tsy mitandrina izany izy dia hivozihi-kibo, izany no atao hoe ''hanimboky,'' fady amin' izy ireo koa ny fandatsahana ny ran' ny [[sokatra]] amin' ny tany. === Fady eo amin' ny Bara === Miovaova arakaraka ny saranga, ny tanàna, na ny fianakaviana ny fady eo amin' ny [[Bara]]. Any amin' ny tanàna bara sasany dia fady ny mitondra entana irery. Fady koa ny mandingana olona mipetraka na mandry amin' ny tany, ny manainga na mitondra entana eo ambonin' ny lohan' ny sasany na ny vatan' ny sasany, ny mandrakotra olon-kafa amin' ny [[Lambamena|lamba]]<nowiki/>n' ny tena, na ny mipetraka na miankina amin' ny fandrian' ny hafa. == Akon' ny fady eo amin'ny fiarahamonina == Finoana mbola hita taratra hatrany eo amin'ny andavanandron'ny Malagasy ny fady. Mivelatra amina lafin-javatra maro izany ary ny ankamaroan'ny fanao dia isehoan'ny finoana ny fady avokoa. Misy ny antony nametrahan'ny [[Ntaolo malagasy|Ntaolo]] azy ireny. Azo itarafana ny fahendrena sy ny fahaizana nananany izany. Ninoan' ny Ntaolo malagasy sy ny Malagasy sasany ankehitriny fa miteraka loza ny tsy fanajana ny fady. === Fanabeazana ny fiarahamonina === Antom-pisian'ny fady ny [[fanabeazana]] ny olona hahay hiaina sy hahay hitondra tena satria tsy vitsy ny fady no mifono [[soatoavina]] maro. Tafiditra ao anatin'ny fitsipi-piarahamonina ny fady. Misy fihetsika maromaro tokony tandreman'ny [[Olombelona|olona]] ao anatin'izany fitsipika izany: ny fihetsika filamatra, ny fihetsika azo leferina, ny fihetsika voarara. Ny fihetsika voarara no mifanandrify indrindra amin'ny fady. Fady, ohatra, ny mandaka rindrina fa mahafaty ray aman-dreny: rehefa zohina dia tsy ny fiantsoana loza ho an'ny [[loharano]] nipoitana akory no ny tanjon'ny Ntaolo raha nametraka io fady io fa fampitandremana ny amin'ny hanajana ny fahadiovana. Tsy azon'ny [[ankizy]] atao ny misotro [[rano]] alohan'ny [[zoky]] sy ny [[ray aman-dreny]] fa mahafolaka an-datony. Fanabeazana ny ankizy mba hahay hanaja ny ray aman-dreny sy ny zoky no anton'izany. Koa ilaina hatrany ny fametrahana ny hajan'ny ray aman-dreny izay nahitana masoandro. Tsapa tamin'ireo voalaza ireo fa mifono soatoavina maro ny fady. Azo lazaina ho sekoly am-bavan'ny Ntaolo sy ny fiarahamonina taloha izy ireny, eny fa na ny an'ny fiarahamonina sasany. Ankehitriny aza dia mbola mipetraka ho fitaovam-panabeazana hatrany izany. === Fitandroana zava-masina sy fiarovana tontolo iainana === Nanana anjara toerana teo amin'ny fafiny [[tontolo iainana]] ihany koa ny fady satria nanjary voahaja ny [[zavamananaina]] isan-karazany izay hita na an-tsaha na an-tanàna, sy ny toerana nanan-tantara. Azo ambara avy amin'izany fa singa iray miaro ny tontolo iainana tsy ho simba ny fanajana ny fady. Azo heverina araka izany ny mbola hitazonana azy ireny ary hamadihana azy ireny ho lasa fitsipi-pifehezana eo amin'ny samy Malagasy mba hampandrosoana ny [[firenena]]. == Ny fitenenana ahitana ny teny hoe "fady" == * '''Aza fady:''' teny entina [[Tsiny|manala-tsiny]] ny tena mialoha na aorian'ny anaovan-javatra heverina ho fanomezan-kaja ny hafa, atao hiangaviana olona ihany koa. Fialan-tsiny noho ny fanaovana hadisoana toy ny teny amam-pihetsika mifanohitra amin'ny fitsipiky ny [[Fiarahamonina malagasy|fiarahamonina]] fanaovan-javatra nanafintohana ny hafa. * '''Fady fotsy na fady mantsasaka:''' Enti-maneso sy manebaka ny [[Olombelona|olona]] milaza ho fady zavatra iray nefa mampiasa na mihinana ny ampahany na ny vokatra azo avy amin'ilay tondroiny ho fady azy, mitovy amin'ny hoe mifady ny ventiny fa misotro ny rony sy ny hoe mifady [[vary]] mohaka fa manao sosa be rano. * '''Andro fady:''' Andro voatondron'ny [[Ombiasa|ombiasy]] ho andro manana hasina manokana miohatra amin'ny andro hafa ka tandremana tsy iasana sy anaovan-draharaha. * '''Ala fady:''' [[Vola]] omena ny mpandevina * '''Fadin-dambo amin'amboa:''' Tsy fanao ary tsy azo dikaina mihitsy na amin'ny toerana aiza na amin'ny toerana aiza, na amin'ny fotoana inona na amin'ny fotoana inona * '''Fady izany! :''' Sanatria izany! * '''Ilay fady:''' ilay ratsy; ilay tsy valahara * '''Mamoa fady:''' Enti-milaza zavatra mahamenatra loatra * '''Mandry fady:''' Olona mamoheha-doza satria miara-matory amin'ny olom-pady * '''Manota fady:''' Mandika na tsy manaraka izay tsy azo atao * '''Olom-pady:''' Olona tsy azo alaina ho [[vady]] fa havana akaiky. == Jereo koa == * [[Anjara (finoana)|Anjara]] * [[Lahatra]] * [[Sampy (malagasy)|Sampy]] * [[Zanahary]] == Azo anovozan-kevitra == * Dahl, Øyvind (1999). ''Meanings in Madagascar: Cases of Intercultural Communication'' (1st ed.). Westport: Bergin & Garvey. <nowiki>ISBN 9780897896429</nowiki>. * "[https://www.gov.uk/foreign-travel-advice/madagascar/safety-and-security Foreign Travel Advice: Madagascar, safety and security]". ''Gov.uk''. Foreign and Commonwealth Office. (Notsidihina tamin' ny 17 Jona 2014). * Tyson, Peter (2013). ''Madagascar, the Eighth Continent: Life, Death and Discovery in a Lost World'' (Rev. ed.). Chalfont St. Peter: Bradt. <nowiki>ISBN 978-1-84162-441-9</nowiki>. * Razafimpahanana, Bertin (1970). "Les Fady ou Tabous à Madagascar: Étude sociologique et Psycho-sociologique" (PDF). ''Annales de l'Université de Madagascar''. 11: 115–26. * Ruud, Jørgen (1960). ''Taboo: a Study of Malagasy Customs and Beliefs''. New York: Humanities Press. OCLC 4820312. == Loharano == b81xw9xvxm3lw6yh65i4g2j7hhwcy14 1148447 1148446 2026-07-31T11:48:13Z Thelezifor 15140 1148447 wikitext text/x-wiki [[Sary:Domesticated farm pig lying in the mud head covered in dry earth under the sun in Don Det Laos.jpg|vignette|385x385px|Kisoa (''[[Kisoa|Sus domesticus]]'')]] Ny '''fady''' na '''faly''', eo amin' ny [[kolontsaina malagasy]], dia zavatra raràna tsy azo tanterahina araka ny fepetra napetraky ny fomba amam-panao<ref><small>Dahl, Øyvind (1999). ''Meanings in Madagascar: Cases of Intercultural Communication'' (1st ed.). Westport: Bergin & Garvey.<nowiki>ISBN 9780897896429</nowiki>., p. 64.</small></ref>. Mety hisy fady momba azy ny olona na ny toerana na ny asa atao na ny zavatra iray, ka miovaova isaky ny faritra eto [[Madagasikara]] izany<ref><small>Dahl, Øyvind (1999). ''Meanings in Madagascar: Cases of Intercultural Communication'' (1st ed.). Westport: Bergin & Garvey.<nowiki>ISBN 9780897896429</nowiki>., pp. 64-5.</small></ref>. Araka ny [[finoana]] dia vokatry ny hery tsy hita maso sady mifandray amin' ny [[fivavahana amin' ny razana]] ny fady. Na dia misy ny fady iraisan' ny Malagasy rehetra dia misy ny fady tsy mahakasika afa-tsy faritra na tanàna na fianakaviana sasany ihany<ref name=":0"><small>Tyson, Peter (2013). ''Madagascar, the Eighth Continent: Life, Death and Discovery'' in a Lost World (Rev. ed.). Chalfont St. Peter: Bradt. <nowiki>ISBN 978-1-84162-441-9</nowiki>., p. 40.</small></ref>. Anisan' ny maha malagasy ny Malagasy ny fananana fady sady mandray anjara amin' ny fiforonan' ny fiarahamonina sy ny maha izy ny tena<ref name=":0" />. [[Sary:Ancient Malagasy upright stone graves Madagascar.jpg|vignette|Orimbato sy fasana, manana ny fady momba azy ]] Ny fady fahita matetika dia momba ny tokony tsy hanondroana amin' ny fanondro ny [[fasana]], ny tokony tsy hihinanan' ny vehivavy bevohoka [[amalona]] na ny tsy tokony hilazana fa ratsy tarehy ny zaza vao teraka iray<ref name=":0" />. Rehefa misy zavatra vaovao atomboka dia tsy maintsy manao [[joro]] (karazana [[fanatitra]]) mba [[Fanalana faditra|hanalana ny fady]]<ref name=":1"><small>Tyson, Peter (2013). ''Madagascar, the Eighth Continent: Life, Death and Discovery in a Lost World'' (Rev. ed.). Chalfont St. Peter: Bradt. <nowiki>ISBN 978-1-84162-441-9</nowiki>. p. 65.</small></ref>. Izay manota fady dia heverina ho maloto<ref name=":0" /> sy manohintohina ny filaminana ara-panahin' ny [[fiarahamonina]], na an-tsitrapo na tsy antsitrapo ny fanotam-pady<ref name=":1" />. Ny vahiny avy any ivelan' i Madagasikara dia asaina koa mba hanaja ny fady isan-toerana sady hanova ny fitondrany ny fiainany hifanaraka amin' izany<ref><small>"Foreign Travel Advice: Madagascar, safety and security". ''Gov.uk. Foreign and Commonwealth Office''. Notsidihina 17/16/2014.</small></ref>. Hita taratra amin' ny lafin-javatra momba ny [[kolontsaina malagasy]] ny fady. Izany no andrenasana ny Malagasy manao hoe "aza fady"<ref name=":0" />. Milaza ny mpanoratra sasany fa ny fady dia mitovy amin' ny zavatra andraràna nefa tsy voasoratra ao amin' ny kolontsaina tandrefana, izay miteraka tsy firaharahan' ny fiarahamonina ilay mpandika fitsipika<ref><small>Tyson, Peter (2013). ''Madagascar, the Eighth Continent: Life, Death and Discovery in a Lost World'' (Rev. ed.). Chalfont St. Peter: Bradt. <nowiki>ISBN 978-1-84162-441-9</nowiki>., pp. 40-1.</small></ref>. == Fiforonan-teny == Avy amin' ny [[Fiteny prôtô-aostrôneziana|teny]] [[Fiteny prôtô-aostrôneziana|prôtô-aostrôneziana]] hoe *''paliSi'' ny [[Fiteny malagasy|teny]] [[Fiteny malagasy|malagasy]] hoe "fady" na "faly" (ampitahao amin' ny [[Fiteny sondaney|teny]] [[Fiteny sondaney|sondaney]] hoe ''pamali'' sy ny [[Fiteny javaney taloha|teny]] [[Fiteny javaney taloha|javaney taloha]] hoe ''pali-pali'')<ref><small href="Tontolo iainana eto Madagasikara">Blust, Robert; Trussel, Stephen (2010). "[https://acd.clld.org/cognatesets/27271#3/9.20/130.61 ''paliSi'': taboo, ritual restriction; purifying rite]". ''Austronesian Comparative Dictionary''. Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology. Retrieved 21 November 2022.</small></ref>. Hita amin' ny [[Fiteny daiàka|teny daiàka]] ([[fiteny aostrôneziana]]) ny hoe ''pali''. == Fiavian'ny finoana ny fady == Finoana nentim-paharazana efa raiki-tampisaka hatramin'ny ela teo amin'ny fiainan'ny [[Olombelona|zanak'olombelona]] ny fady. Araka ny fiheveran'i [[Sigmund Freud]] dia avy any amin'ny faritr'i [[Azia Atsimo-Atsinanana|Azia Atsimo Atsinanana]] iny no niaingan'ny fady, izany hoe avy any amin'ny faritry [[Pôlinezia]] sy [[Indônezia]] ary [[Aostralia]] iny. Na ny voambolana ilazan'ny ankamaroan'ny [[Eorôpeana (vahoaka)|Eorôpeanina]] ny fady aza dia avy amin'ny teny [[Pôlineziana|pôlinezianina]] hoe: "tapu". Araka ny nambara ihany ao amin'ny bokiny "''Totem et tabou''" dia ny fisian'ny lalantsaina "tôtémisme" no loharano lehibe niteraka ny fady. Nisy ny rafitra nifampifehezan'ireo [[Olombelona|olona]] tao anaty vondrona manana " totem" iraisana ka ny lehibe amin'izany dia ny tsy fahazoan'ny mpiray "totem " mivady sy miray ara-nofo na ny antsoina hoe: [[lalàna]] momba ny " exogamie". Isan'ny fady voalohany teo amin'ny [[olombelona]] izany. Raha ifotorana ny [[tantara]] dia hita fa misy ifandraisany amin'ny [[kolontsaina]] [[Aostrôneziana (vahoaka)|Aostrônezianina]] izay kolontsaina niandohan'ny [[kolontsaina malagasy]] ny finoany ny fady. Azo heverina fa nolovaina avy amin'ireo [[Razana|razambeny]] tany aloha ny fady izany hoe avy amin'ny [[Pôlineziana|Pôlinezianina]], ny [[Malay, Saône-et-Loire|Malay]], ny [[Indôneziana (vahoaka)|Indonezianina]] , ny [[Afrikanera (vahoaka)|Afrikanina]]. Manamafy izany i [[Van Gennep]] (1904: 4) tamin'ny fandinihana nataony mahakasika ny fady teto [[Madagasikara]]. Ambarany fa misy ifandraisany akaiky amin'ny [[finoana]] sy ny [[kolontsaina pôlinezianina]] sy [[Kolontsaina arabo|arabo]] ny [[Kolontsaina malagasy|an'ny Malagasy]], indrindra fa ny finoana ny fady. Hita soritra tokoa izany eo amin'ny fomba fiheveran'ny Malagasy sy ny fifandraisany amin'ny tontolo manodidina sy amin'ny [[Zavaboary|natiora]] izay miteraka ireny fady marobe hajainy ireny. Niresaka mikasika izany koa [[Randriamamonjy Frédéric]] raha nikaroka ny momba ny [[Tantaran' i Madagasikara|tantaran'i Madagasikara]] sy ny [[Fiavian' ny Malagasy|fiavian'ny Malagasy]]. Nambarany fa avy any [[Indônezia]] sy avy any amin' ny [[Saikanosy|saikinosy]] maro manodidina azy no niavian'ny fomba sy ny finoana malagasy satria misy itoviany amin'ny amin'ny [[finoana]] misy ao amin'ireo [[nosy]] ireo sy ny [[Fivavahan-drazana malagasy|finoana malagasy]]. Hoy indrindra ny voalazany: "Fa ny zava-dehibe itoviany amin'ny Malagasy dia ny finoana sy ny fomba momba ny olona na ny [[Fahafatesana|maty]] na ny velona". ( Randriamamonjy, 2006: 17). == Karazana fady == * Fady momba ny fifandraisan' ny olona samy olona * Fady momba ny sakafo * Fady momba ny fotoana * Fady momba ny toerana * Fady momba ny fiharian-karena * Fady arakaraka ny sokajin' olona == Fady isam-paritra sy isam-poko == Samy manana ny fady misy eo amininy ny faritra tsirairay eto [[Madagasikara]] ary olona maro ny mbola manaja izany amin'izao vanim-potoana izao. Miseho amin'ny endriny maro samihafa izany izay hita amin'ny alalan'ny fiteny sy ny fihetsika ary ny fomba fanao. === Fady eo amin' ny Antambahoaka === Amin' ny [[Antambahoaka]] dia fady ny mitaiza [[zaza kambana]], indrindra ao [[Mananjary]] sy ny manodidina. Inoan' izy ireo fa mitondra [[Vintana (finoan-drazana malagasy)|vintana]] ratsy ho an' ny fianakaviana mitaiza azy sy ny fiarahamonina ny zaza kambana. Noho izany, raha miteraka zaza kambana ny vehivavy iray, dia tokony handao azy ireo any an-tany tsy misy na inona na inona<ref><small>Slate Afrique : "[https://www.slateafrique.com/53771/mananjary-les-jumeaux-sont-encore-maudits-madagascar Ces jumeaux maudits par la coutume]" [[https://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fwww.slateafrique.com%2F53771%2Fmananjary-les-jumeaux-sont-encore-maudits-madagascar arsiva]], ''site slateafrique.com''</small></ref>. === Fady eo amin' ny Antemoro === Fady ho an' ny [[Antemoro]] ny miompy sy ny mikasika [[alika]] izay heveriny ho biby maloto, toy izany koa ny fihinanana henan-[[kisoa]]. === Fady eo amin' ny Tanala === Eo amin' ny [[Tanala]] dia rarana tsy hitondra ny zanany lahy handeha an-tongotra, na hihinana eo am-pandriany na miafina, na hihinana [[kitoza]] amin' ny henan' inona na inona, na ny henan' ny [[omby]] novonoina ny renin' ny zaza hoforaina. Amin' ny Tanala sasany dia tsy azo vonoina na hanina ny [[babakoto]], ary raha voafandrika dia tsy maintsy afahana; raha maty na voavono tsy nahy, dia tsy maintsy alevina toy ny olona. Tsy mahazo mikasika [[kisoa]] ny Tanala. === Fady eo amin' ny Antesaka === Eo amin' ny [[Antesaka]] mandala ny fomban-drazana dia fady ny mitaiza [[Kambana|zaza kambana]], ary araka fomba taloha dia novonoina rehefa teraka na navela tany anaty ala mba ho faty. Tsy azo alevina miaraka amin' ny fianakaviany ny kambana<ref name=":2"><small>Bradt, Hilary; Austin, Daniel (2007). ''[https://books.google.mg/books?id=vyNVb2q0RisC&q=madagascar+ethnic+group&pg=PA23&redir_esc=y#v=snippet&q=madagascar%20ethnic%20group&f=false Madagascar]'' (9th ed.). Guilford, CT: The Globe Pequot Press Inc. <nowiki>ISBN 978-1-84162-197-5</nowiki>., p. 14.</small></ref>. === Fady eo amin' ny Antankarana === Voarara mitovy amin' izany koa ny sifaka (''[[Propithecus]]'') any amin' ny [[Antankarana|Antakarana]] satria inoany fa mpihavana amin' ny [[Vazimba]], razamben' ny vahoaka malagasy<ref name=":3"><small>Claire Harpet, "[https://journals.openedition.org/primatologie/829 Des lémuriens et des hommes : mythes, représentations et pratiques à Madagascar]", in ''Revue de Primatologie'', vol. 3, 2011. Notsidihina tamin' ny 03/01/2020.</small></ref>. Maro ny fady miaro ny tany tsy falehan' ny olona, indrindra fa ny [[tangorom-bohitra]] Ankarana. Fady ny mihaza [[Akiho|antsantsa]] sy [[Fay (hazandrano)|fay]] [[voay]]. Fady ho an' ny zazavavy ny manasa ny fitafian' ny anadahiny. === Fady eo amin' ny Betsileo === Voarara mitovy amin' izany koa ny sifaka (''[[Propithecus]]'') any amin' ny [[Antankarana|Antakarana]] sy ny [[Betsileo]] satria inioany fa mpihavana amin' ny [[Vazimba]], razamben' ny Malagasy<ref name=":3" />. === Fady eo amin' ny Betsimisaraka === Amin' ny [[Betsimisaraka]] sasany dia fady ny amin' ny mpianadahy sy mpianabavy ny mifampikasika tanana. Fady amin' ny tovolahy ny manao [[kapa]] raha mbola velona ny rainy. Fady ny mikasika sy ny manjono ary ny mihinana [[amalona]]. Misy fady maro miaro ny gidro: eo amin' ny foko Betsimisaraka, dia voarara ny mihaza ny gidro (''[[Indri indri]]'') izay heverin' izy ireo fa misy ifandraisany amin' ny [[Vazimba]]<ref name=":3" />. === Fady eo amin' ny Bezanozano === Any amin' ny [[Bezanozano]] sasany dia fady ny fihinanana henan-[[kisoa]]. Fady ny tanàna bezanozano maro ny mamono na mihinana [[babakoto]]. Tsy maintsy afahana ireo biby ireo raha voafandrika, ary tsy maintsy alevina araka ny fombafomba mitovy amin' ny an' ny olona. === Fady eo amin' ny Sihanaka === Ny fady tsy azo leferina sy toa hajain' ny [[Sihanaka]] rehetra dia ny fiasana tanimbary amin' ny andro [[Talata]]. Fady iray hafa mahazatra ny tsy fahazoana mijery ny fiposahan' ny [[masoandro]] na ny filentehany, ny fibanjinana zavatra mena, na ny torimaso amin' ny filentehan' ny masoandro. Ny [[haihay]] dia misy fady sy angano maro momba azy eo amin' ny Sihanaka. Toy izany koa, ny [[babakoto]] dia heverina ho masina ary tsy azo hazaina, na vonoina na hanina. === Fady eo amin' ny Antandroy === [[Sary:Astrochelys radiata -Roger Williams Park Zoo, USA-8a.jpg|vignette|Sokatra (''[[Astrochelys radiata]]'')]] Manaja karazana fady maro napetraky ny razana ny [[Antandroy]]. Anisan' izany ny tsy fahazoan' ny vehivavy mitery [[ronono]]<nowiki/>n' omby. Fadin' ny Antandroy rehetra ny famonoana sy fihinanana [[sokatra]]. === Fady eo amin' ny Mahafaly === Hatry ny ela no nitana anjara toerana lehibe teo amin' ny kolontsain' ny [[Mahafaly]] ny fady. Tsy azon' ny vehivavy atao ny misotro amin' ny [[zinga]] iray amin' ny vadiny, ny mipetraka amin' ny tsihy miaraka amin' ny vadiny. Tsy azon' ny Vazaha (olona fotsy hoditra) atao ny miditra amin' ny faritra misy ny Mahafaly. Fadin' ny Mahafaly ny mamono sy mihinana [[sokatra]]. === Fady eo amin' ny Merina === [[Sary:Greater Hedgehog Tenrec (Setifer setosus) (9614561811).jpg|vignette|''[[Setifer setosus]]'']] Amin' ny [[Merina]] dia fady ny fihinanana ilay karazana sokina lehibe antsoina amin' ny anarana ara-tsiansa hoe ''[[Setifer setosus]]''. === Fady eo amin' ny Vezo === Fady ho an' ny lehilahy [[vezo]] ny mihinana zavatra azon' ny olom-pady tamin' ny lehilahy nandry aminy nefa tsy vadiny, raha tsy mitandrina izany izy dia hivozihi-kibo, izany no atao hoe ''hanimboky,'' fady amin' izy ireo koa ny fandatsahana ny ran' ny [[sokatra]] amin' ny tany. === Fady eo amin' ny Bara === Miovaova arakaraka ny saranga, ny tanàna, na ny fianakaviana ny fady eo amin' ny [[Bara]]. Any amin' ny tanàna bara sasany dia fady ny mitondra entana irery. Fady koa ny mandingana olona mipetraka na mandry amin' ny tany, ny manainga na mitondra entana eo ambonin' ny lohan' ny sasany na ny vatan' ny sasany, ny mandrakotra olon-kafa amin' ny [[Lambamena|lamba]]<nowiki/>n' ny tena, na ny mipetraka na miankina amin' ny fandrian' ny hafa. == Akon' ny fady eo amin'ny fiarahamonina == Finoana mbola hita taratra hatrany eo amin'ny andavanandron'ny Malagasy ny fady. Mivelatra amina lafin-javatra maro izany ary ny ankamaroan'ny fanao dia isehoan'ny finoana ny fady avokoa. Misy ny antony nametrahan'ny [[Ntaolo malagasy|Ntaolo]] azy ireny. Azo itarafana ny fahendrena sy ny fahaizana nananany izany. Ninoan' ny Ntaolo malagasy sy ny Malagasy sasany ankehitriny fa miteraka loza ny tsy fanajana ny fady. === Fanabeazana ny fiarahamonina === Antom-pisian'ny fady ny [[fanabeazana]] ny olona hahay hiaina sy hahay hitondra tena satria tsy vitsy ny fady no mifono [[soatoavina]] maro. Tafiditra ao anatin'ny fitsipi-piarahamonina ny fady. Misy fihetsika maromaro tokony tandreman'ny [[Olombelona|olona]] ao anatin'izany fitsipika izany: ny fihetsika filamatra, ny fihetsika azo leferina, ny fihetsika voarara. Ny fihetsika voarara no mifanandrify indrindra amin'ny fady. Fady, ohatra, ny mandaka rindrina fa mahafaty ray aman-dreny: rehefa zohina dia tsy ny fiantsoana loza ho an'ny [[loharano]] nipoitana akory no ny tanjon'ny Ntaolo raha nametraka io fady io fa fampitandremana ny amin'ny hanajana ny fahadiovana. Tsy azon'ny [[ankizy]] atao ny misotro [[rano]] alohan'ny [[zoky]] sy ny [[ray aman-dreny]] fa mahafolaka an-datony. Fanabeazana ny ankizy mba hahay hanaja ny ray aman-dreny sy ny zoky no anton'izany. Koa ilaina hatrany ny fametrahana ny hajan'ny ray aman-dreny izay nahitana masoandro. Tsapa tamin'ireo voalaza ireo fa mifono soatoavina maro ny fady. Azo lazaina ho sekoly am-bavan'ny Ntaolo sy ny fiarahamonina taloha izy ireny, eny fa na ny an'ny fiarahamonina sasany. Ankehitriny aza dia mbola mipetraka ho fitaovam-panabeazana hatrany izany. === Fitandroana zava-masina sy fiarovana tontolo iainana === Nanana anjara toerana teo amin'ny fafiny [[tontolo iainana]] ihany koa ny fady satria nanjary voahaja ny [[zavamananaina]] isan-karazany izay hita na an-tsaha na an-tanàna, sy ny toerana nanan-tantara. Azo ambara avy amin'izany fa singa iray miaro ny tontolo iainana tsy ho simba ny fanajana ny fady. Azo heverina araka izany ny mbola hitazonana azy ireny ary hamadihana azy ireny ho lasa fitsipi-pifehezana eo amin'ny samy Malagasy mba hampandrosoana ny [[firenena]]. == Ny fitenenana ahitana ny teny hoe "fady" == * '''Aza fady:''' teny entina [[Tsiny|manala-tsiny]] ny tena mialoha na aorian'ny anaovan-javatra heverina ho fanomezan-kaja ny hafa, atao hiangaviana olona ihany koa. Fialan-tsiny noho ny fanaovana hadisoana toy ny teny amam-pihetsika mifanohitra amin'ny fitsipiky ny [[Fiarahamonina malagasy|fiarahamonina]] fanaovan-javatra nanafintohana ny hafa. * '''Fady fotsy na fady mantsasaka:''' Enti-maneso sy manebaka ny [[Olombelona|olona]] milaza ho fady zavatra iray nefa mampiasa na mihinana ny ampahany na ny vokatra azo avy amin'ilay tondroiny ho fady azy, mitovy amin'ny hoe mifady ny ventiny fa misotro ny rony sy ny hoe mifady [[vary]] mohaka fa manao sosa be rano. * '''Andro fady:''' Andro voatondron'ny [[Ombiasa|ombiasy]] ho andro manana hasina manokana miohatra amin'ny andro hafa ka tandremana tsy iasana sy anaovan-draharaha. * '''Ala fady:''' [[Vola]] omena ny mpandevina * '''Fadin-dambo amin'amboa:''' Tsy fanao ary tsy azo dikaina mihitsy na amin'ny toerana aiza na amin'ny toerana aiza, na amin'ny fotoana inona na amin'ny fotoana inona * '''Fady izany! :''' Sanatria izany! * '''Ilay fady:''' ilay ratsy; ilay tsy valahara * '''Mamoa fady:''' Enti-milaza zavatra mahamenatra loatra * '''Mandry fady:''' Olona mamoheha-doza satria miara-matory amin'ny olom-pady * '''Manota fady:''' Mandika na tsy manaraka izay tsy azo atao * '''Olom-pady:''' Olona tsy azo alaina ho [[vady]] fa havana akaiky. == Jereo koa == * [[Anjara (finoana)|Anjara]] * [[Lahatra]] * [[Sampy (malagasy)|Sampy]] * [[Zanahary]] == Azo anovozan-kevitra == * Dahl, Øyvind (1999). ''Meanings in Madagascar: Cases of Intercultural Communication'' (1st ed.). Westport: Bergin & Garvey. <nowiki>ISBN 9780897896429</nowiki>. * "[https://www.gov.uk/foreign-travel-advice/madagascar/safety-and-security Foreign Travel Advice: Madagascar, safety and security]". ''Gov.uk''. Foreign and Commonwealth Office. (Notsidihina tamin' ny 17 Jona 2014). * Tyson, Peter (2013). ''Madagascar, the Eighth Continent: Life, Death and Discovery in a Lost World'' (Rev. ed.). Chalfont St. Peter: Bradt. <nowiki>ISBN 978-1-84162-441-9</nowiki>. * Razafimpahanana, Bertin (1970). "Les Fady ou Tabous à Madagascar: Étude sociologique et Psycho-sociologique" (PDF). ''Annales de l'Université de Madagascar''. 11: 115–26. * Ruud, Jørgen (1960). ''Taboo: a Study of Malagasy Customs and Beliefs''. New York: Humanities Press. OCLC 4820312. == Loharano == 216vn7xtpqflbi3ssbdt5ecbs02wmfe 1148448 1148447 2026-07-31T11:52:56Z Thelezifor 15140 1148448 wikitext text/x-wiki [[Sary:Domesticated farm pig lying in the mud head covered in dry earth under the sun in Don Det Laos.jpg|vignette|419x419px|Kisoa (''[[Kisoa|Sus domesticus]]'')]] Ny '''fady''' na '''faly''', eo amin' ny [[kolontsaina malagasy]], dia zavatra raràna tsy azo tanterahina araka ny fepetra napetraky ny fomba amam-panao<ref><small>Dahl, Øyvind (1999). ''Meanings in Madagascar: Cases of Intercultural Communication'' (1st ed.). Westport: Bergin & Garvey.<nowiki>ISBN 9780897896429</nowiki>., p. 64.</small></ref>. Mety hisy fady momba azy ny olona na ny toerana na ny asa atao na ny zavatra iray, ka miovaova isaky ny faritra eto [[Madagasikara]] izany<ref><small>Dahl, Øyvind (1999). ''Meanings in Madagascar: Cases of Intercultural Communication'' (1st ed.). Westport: Bergin & Garvey.<nowiki>ISBN 9780897896429</nowiki>., pp. 64-5.</small></ref>. Araka ny [[finoana]] dia vokatry ny hery tsy hita maso sady mifandray amin' ny [[fivavahana amin' ny razana]] ny fady. Na dia misy ny fady iraisan' ny Malagasy rehetra dia misy ny fady tsy mahakasika afa-tsy faritra na tanàna na fianakaviana sasany ihany<ref name=":0"><small>Tyson, Peter (2013). ''Madagascar, the Eighth Continent: Life, Death and Discovery'' in a Lost World (Rev. ed.). Chalfont St. Peter: Bradt. <nowiki>ISBN 978-1-84162-441-9</nowiki>., p. 40.</small></ref>. Anisan' ny maha malagasy ny Malagasy ny fananana fady sady mandray anjara amin' ny fiforonan' ny fiarahamonina sy ny maha izy ny tena<ref name=":0" />. [[Sary:Ancient Malagasy upright stone graves Madagascar.jpg|vignette|Orimbato sy fasana, manana ny fady momba azy ]] Ny fady fahita matetika dia momba ny tokony tsy hanondroana amin' ny fanondro ny [[fasana]], ny tokony tsy hihinanan' ny vehivavy bevohoka [[amalona]] na ny tsy tokony hilazana fa ratsy tarehy ny zaza vao teraka iray<ref name=":0" />. Rehefa misy zavatra vaovao atomboka dia tsy maintsy manao [[joro]] (karazana [[fanatitra]]) mba [[Fanalana faditra|hanalana ny fady]]<ref name=":1"><small>Tyson, Peter (2013). ''Madagascar, the Eighth Continent: Life, Death and Discovery in a Lost World'' (Rev. ed.). Chalfont St. Peter: Bradt. <nowiki>ISBN 978-1-84162-441-9</nowiki>. p. 65.</small></ref>. Izay manota fady dia heverina ho maloto<ref name=":0" /> sy manohintohina ny filaminana ara-panahin' ny [[fiarahamonina]], na an-tsitrapo na tsy antsitrapo ny fanotam-pady<ref name=":1" />. Ny vahiny avy any ivelan' i Madagasikara dia asaina koa mba hanaja ny fady isan-toerana sady hanova ny fitondrany ny fiainany hifanaraka amin' izany<ref><small>"Foreign Travel Advice: Madagascar, safety and security". ''Gov.uk. Foreign and Commonwealth Office''. Notsidihina 17/16/2014.</small></ref>. Hita taratra amin' ny lafin-javatra momba ny [[kolontsaina malagasy]] ny fady. Izany no andrenasana ny Malagasy manao hoe "aza fady"<ref name=":0" />. Milaza ny mpanoratra sasany fa ny fady dia mitovy amin' ny zavatra andraràna nefa tsy voasoratra ao amin' ny kolontsaina tandrefana, izay miteraka tsy firaharahan' ny fiarahamonina ilay mpandika fitsipika<ref><small>Tyson, Peter (2013). ''Madagascar, the Eighth Continent: Life, Death and Discovery in a Lost World'' (Rev. ed.). Chalfont St. Peter: Bradt. <nowiki>ISBN 978-1-84162-441-9</nowiki>., pp. 40-1.</small></ref>. == Fiforonan-teny == Avy amin' ny [[Fiteny prôtô-aostrôneziana|teny]] [[Fiteny prôtô-aostrôneziana|prôtô-aostrôneziana]] hoe *''paliSi'' ny [[Fiteny malagasy|teny]] [[Fiteny malagasy|malagasy]] hoe "fady" na "faly" (ampitahao amin' ny [[Fiteny sondaney|teny]] [[Fiteny sondaney|sondaney]] hoe ''pamali'' sy ny [[Fiteny javaney taloha|teny]] [[Fiteny javaney taloha|javaney taloha]] hoe ''pali-pali'')<ref><small href="Tontolo iainana eto Madagasikara">Blust, Robert; Trussel, Stephen (2010). "[https://acd.clld.org/cognatesets/27271#3/9.20/130.61 ''paliSi'': taboo, ritual restriction; purifying rite]". ''Austronesian Comparative Dictionary''. Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology. Retrieved 21 November 2022.</small></ref>. Hita amin' ny [[Fiteny daiàka|teny daiàka]] ([[fiteny aostrôneziana]]) ny hoe ''pali''. == Fiavian'ny finoana ny fady == Finoana nentim-paharazana efa raiki-tampisaka hatramin'ny ela teo amin'ny fiainan'ny [[Olombelona|zanak'olombelona]] ny fady. Araka ny fiheveran'i [[Sigmund Freud]] dia avy any amin'ny faritr'i [[Azia Atsimo-Atsinanana|Azia Atsimo Atsinanana]] iny no niaingan'ny fady, izany hoe avy any amin'ny faritry [[Pôlinezia]] sy [[Indônezia]] ary [[Aostralia]] iny. Na ny voambolana ilazan'ny ankamaroan'ny [[Eorôpeana (vahoaka)|Eorôpeanina]] ny fady aza dia avy amin'ny teny [[Pôlineziana|pôlinezianina]] hoe: "tapu". Araka ny nambara ihany ao amin'ny bokiny "''Totem et tabou''" dia ny fisian'ny lalantsaina "tôtémisme" no loharano lehibe niteraka ny fady. Nisy ny rafitra nifampifehezan'ireo [[Olombelona|olona]] tao anaty vondrona manana " totem" iraisana ka ny lehibe amin'izany dia ny tsy fahazoan'ny mpiray "totem " mivady sy miray ara-nofo na ny antsoina hoe: [[lalàna]] momba ny " exogamie". Isan'ny fady voalohany teo amin'ny [[olombelona]] izany. Raha ifotorana ny [[tantara]] dia hita fa misy ifandraisany amin'ny [[kolontsaina]] [[Aostrôneziana (vahoaka)|Aostrônezianina]] izay kolontsaina niandohan'ny [[kolontsaina malagasy]] ny finoany ny fady. Azo heverina fa nolovaina avy amin'ireo [[Razana|razambeny]] tany aloha ny fady izany hoe avy amin'ny [[Pôlineziana|Pôlinezianina]], ny [[Malay, Saône-et-Loire|Malay]], ny [[Indôneziana (vahoaka)|Indonezianina]] , ny [[Afrikanera (vahoaka)|Afrikanina]]. Manamafy izany i [[Van Gennep]] (1904: 4) tamin'ny fandinihana nataony mahakasika ny fady teto [[Madagasikara]]. Ambarany fa misy ifandraisany akaiky amin'ny [[finoana]] sy ny [[kolontsaina pôlinezianina]] sy [[Kolontsaina arabo|arabo]] ny [[Kolontsaina malagasy|an'ny Malagasy]], indrindra fa ny finoana ny fady. Hita soritra tokoa izany eo amin'ny fomba fiheveran'ny Malagasy sy ny fifandraisany amin'ny tontolo manodidina sy amin'ny [[Zavaboary|natiora]] izay miteraka ireny fady marobe hajainy ireny. Niresaka mikasika izany koa [[Randriamamonjy Frédéric]] raha nikaroka ny momba ny [[Tantaran' i Madagasikara|tantaran'i Madagasikara]] sy ny [[Fiavian' ny Malagasy|fiavian'ny Malagasy]]. Nambarany fa avy any [[Indônezia]] sy avy any amin' ny [[Saikanosy|saikinosy]] maro manodidina azy no niavian'ny fomba sy ny finoana malagasy satria misy itoviany amin'ny amin'ny [[finoana]] misy ao amin'ireo [[nosy]] ireo sy ny [[Fivavahan-drazana malagasy|finoana malagasy]]. Hoy indrindra ny voalazany: "Fa ny zava-dehibe itoviany amin'ny Malagasy dia ny finoana sy ny fomba momba ny olona na ny [[Fahafatesana|maty]] na ny velona". ( Randriamamonjy, 2006: 17). == Karazana fady == * Fady momba ny fifandraisan' ny olona samy olona * Fady momba ny sakafo * Fady momba ny fotoana * Fady momba ny toerana * Fady momba ny fiharian-karena * Fady arakaraka ny sokajin' olona == Fady isam-paritra sy isam-poko == Samy manana ny fady misy eo amininy ny faritra tsirairay eto [[Madagasikara]] ary olona maro ny mbola manaja izany amin'izao vanim-potoana izao. Miseho amin'ny endriny maro samihafa izany izay hita amin'ny alalan'ny fiteny sy ny fihetsika ary ny fomba fanao. === Fady eo amin' ny Antambahoaka === Amin' ny [[Antambahoaka]] dia fady ny mitaiza [[zaza kambana]], indrindra ao [[Mananjary]] sy ny manodidina. Inoan' izy ireo fa mitondra [[Vintana (finoan-drazana malagasy)|vintana]] ratsy ho an' ny fianakaviana mitaiza azy sy ny fiarahamonina ny zaza kambana. Noho izany, raha miteraka zaza kambana ny vehivavy iray, dia tokony handao azy ireo any an-tany tsy misy na inona na inona<ref><small>Slate Afrique : "[https://www.slateafrique.com/53771/mananjary-les-jumeaux-sont-encore-maudits-madagascar Ces jumeaux maudits par la coutume]" [[https://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fwww.slateafrique.com%2F53771%2Fmananjary-les-jumeaux-sont-encore-maudits-madagascar arsiva]], ''site slateafrique.com''</small></ref>. === Fady eo amin' ny Antemoro === Fady ho an' ny [[Antemoro]] ny miompy sy ny mikasika [[alika]] izay heveriny ho biby maloto, toy izany koa ny fihinanana henan-[[kisoa]]. === Fady eo amin' ny Tanala === Eo amin' ny [[Tanala]] dia rarana tsy hitondra ny zanany lahy handeha an-tongotra, na hihinana eo am-pandriany na miafina, na hihinana [[kitoza]] amin' ny henan' inona na inona, na ny henan' ny [[omby]] novonoina ny renin' ny zaza hoforaina. Amin' ny Tanala sasany dia tsy azo vonoina na hanina ny [[babakoto]], ary raha voafandrika dia tsy maintsy afahana; raha maty na voavono tsy nahy, dia tsy maintsy alevina toy ny olona. Tsy mahazo mikasika [[kisoa]] ny Tanala. === Fady eo amin' ny Antesaka === Eo amin' ny [[Antesaka]] mandala ny fomban-drazana dia fady ny mitaiza [[Kambana|zaza kambana]], ary araka fomba taloha dia novonoina rehefa teraka na navela tany anaty ala mba ho faty. Tsy azo alevina miaraka amin' ny fianakaviany ny kambana<ref name=":2"><small>Bradt, Hilary; Austin, Daniel (2007). ''[https://books.google.mg/books?id=vyNVb2q0RisC&q=madagascar+ethnic+group&pg=PA23&redir_esc=y#v=snippet&q=madagascar%20ethnic%20group&f=false Madagascar]'' (9th ed.). Guilford, CT: The Globe Pequot Press Inc. <nowiki>ISBN 978-1-84162-197-5</nowiki>., p. 14.</small></ref>. === Fady eo amin' ny Antankarana === Voarara mitovy amin' izany koa ny sifaka (''[[Propithecus]]'') any amin' ny [[Antankarana|Antakarana]] satria inoany fa mpihavana amin' ny [[Vazimba]], razamben' ny vahoaka malagasy<ref name=":3"><small>Claire Harpet, "[https://journals.openedition.org/primatologie/829 Des lémuriens et des hommes : mythes, représentations et pratiques à Madagascar]", in ''Revue de Primatologie'', vol. 3, 2011. Notsidihina tamin' ny 03/01/2020.</small></ref>. Maro ny fady miaro ny tany tsy falehan' ny olona, indrindra fa ny [[tangorom-bohitra]] Ankarana. Fady ny mihaza [[Akiho|antsantsa]] sy [[Fay (hazandrano)|fay]] [[voay]]. Fady ho an' ny zazavavy ny manasa ny fitafian' ny anadahiny. === Fady eo amin' ny Betsileo === Voarara mitovy amin' izany koa ny sifaka (''[[Propithecus]]'') any amin' ny [[Antankarana|Antakarana]] sy ny [[Betsileo]] satria inioany fa mpihavana amin' ny [[Vazimba]], razamben' ny Malagasy<ref name=":3" />. === Fady eo amin' ny Betsimisaraka === Amin' ny [[Betsimisaraka]] sasany dia fady ny amin' ny mpianadahy sy mpianabavy ny mifampikasika tanana. Fady amin' ny tovolahy ny manao [[kapa]] raha mbola velona ny rainy. Fady ny mikasika sy ny manjono ary ny mihinana [[amalona]]. Misy fady maro miaro ny gidro: eo amin' ny foko Betsimisaraka, dia voarara ny mihaza ny gidro (''[[Indri indri]]'') izay heverin' izy ireo fa misy ifandraisany amin' ny [[Vazimba]]<ref name=":3" />. === Fady eo amin' ny Bezanozano === Any amin' ny [[Bezanozano]] sasany dia fady ny fihinanana henan-[[kisoa]]. Fady ny tanàna bezanozano maro ny mamono na mihinana [[babakoto]]. Tsy maintsy afahana ireo biby ireo raha voafandrika, ary tsy maintsy alevina araka ny fombafomba mitovy amin' ny an' ny olona. === Fady eo amin' ny Sihanaka === Ny fady tsy azo leferina sy toa hajain' ny [[Sihanaka]] rehetra dia ny fiasana tanimbary amin' ny andro [[Talata]]. Fady iray hafa mahazatra ny tsy fahazoana mijery ny fiposahan' ny [[masoandro]] na ny filentehany, ny fibanjinana zavatra mena, na ny torimaso amin' ny filentehan' ny masoandro. Ny [[haihay]] dia misy fady sy angano maro momba azy eo amin' ny Sihanaka. Toy izany koa, ny [[babakoto]] dia heverina ho masina ary tsy azo hazaina, na vonoina na hanina. === Fady eo amin' ny Antandroy === [[Sary:Astrochelys radiata -Roger Williams Park Zoo, USA-8a.jpg|vignette|Sokatra (''[[Astrochelys radiata]]'')]] Manaja karazana fady maro napetraky ny razana ny [[Antandroy]]. Anisan' izany ny tsy fahazoan' ny vehivavy mitery [[ronono]]<nowiki/>n' omby. Fadin' ny Antandroy rehetra ny famonoana sy fihinanana [[sokatra]]. === Fady eo amin' ny Mahafaly === Hatry ny ela no nitana anjara toerana lehibe teo amin' ny kolontsain' ny [[Mahafaly]] ny fady. Tsy azon' ny vehivavy atao ny misotro amin' ny [[zinga]] iray amin' ny vadiny, ny mipetraka amin' ny tsihy miaraka amin' ny vadiny. Tsy azon' ny Vazaha (olona fotsy hoditra) atao ny miditra amin' ny faritra misy ny Mahafaly. Fadin' ny Mahafaly ny mamono sy mihinana [[sokatra]]. === Fady eo amin' ny Merina === [[Sary:Greater Hedgehog Tenrec (Setifer setosus) (9614561811).jpg|vignette|''[[Setifer setosus]]'']] Amin' ny [[Merina]] dia fady ny fihinanana ilay karazana sokina lehibe antsoina amin' ny anarana ara-tsiansa hoe ''[[Setifer setosus]]''. === Fady eo amin' ny Vezo === Fady ho an' ny lehilahy [[vezo]] ny mihinana zavatra azon' ny olom-pady tamin' ny lehilahy nandry aminy nefa tsy vadiny, raha tsy mitandrina izany izy dia hivozihi-kibo, izany no atao hoe ''hanimboky,'' fady amin' izy ireo koa ny fandatsahana ny ran' ny [[sokatra]] amin' ny tany. === Fady eo amin' ny Bara === Miovaova arakaraka ny saranga, ny tanàna, na ny fianakaviana ny fady eo amin' ny [[Bara]]. Any amin' ny tanàna bara sasany dia fady ny mitondra entana irery. Fady koa ny mandingana olona mipetraka na mandry amin' ny tany, ny manainga na mitondra entana eo ambonin' ny lohan' ny sasany na ny vatan' ny sasany, ny mandrakotra olon-kafa amin' ny [[Lambamena|lamba]]<nowiki/>n' ny tena, na ny mipetraka na miankina amin' ny fandrian' ny hafa. == Akon' ny fady eo amin'ny fiarahamonina == Finoana mbola hita taratra hatrany eo amin'ny andavanandron'ny Malagasy ny fady. Mivelatra amina lafin-javatra maro izany ary ny ankamaroan'ny fanao dia isehoan'ny finoana ny fady avokoa. Misy ny antony nametrahan'ny [[Ntaolo malagasy|Ntaolo]] azy ireny. Azo itarafana ny fahendrena sy ny fahaizana nananany izany. Ninoan' ny Ntaolo malagasy sy ny Malagasy sasany ankehitriny fa miteraka loza ny tsy fanajana ny fady. === Fanabeazana ny fiarahamonina === Antom-pisian'ny fady ny [[fanabeazana]] ny olona hahay hiaina sy hahay hitondra tena satria tsy vitsy ny fady no mifono [[soatoavina]] maro. Tafiditra ao anatin'ny fitsipi-piarahamonina ny fady. Misy fihetsika maromaro tokony tandreman'ny [[Olombelona|olona]] ao anatin'izany fitsipika izany: ny fihetsika filamatra, ny fihetsika azo leferina, ny fihetsika voarara. Ny fihetsika voarara no mifanandrify indrindra amin'ny fady. Fady, ohatra, ny mandaka rindrina fa mahafaty ray aman-dreny: rehefa zohina dia tsy ny fiantsoana loza ho an'ny [[loharano]] nipoitana akory no ny tanjon'ny Ntaolo raha nametraka io fady io fa fampitandremana ny amin'ny hanajana ny fahadiovana. Tsy azon'ny [[ankizy]] atao ny misotro [[rano]] alohan'ny [[zoky]] sy ny [[ray aman-dreny]] fa mahafolaka an-datony. Fanabeazana ny ankizy mba hahay hanaja ny ray aman-dreny sy ny zoky no anton'izany. Koa ilaina hatrany ny fametrahana ny hajan'ny ray aman-dreny izay nahitana masoandro. Tsapa tamin'ireo voalaza ireo fa mifono soatoavina maro ny fady. Azo lazaina ho sekoly am-bavan'ny Ntaolo sy ny fiarahamonina taloha izy ireny, eny fa na ny an'ny fiarahamonina sasany. Ankehitriny aza dia mbola mipetraka ho fitaovam-panabeazana hatrany izany. === Fitandroana zava-masina sy fiarovana tontolo iainana === Nanana anjara toerana teo amin'ny fafiny [[tontolo iainana]] ihany koa ny fady satria nanjary voahaja ny [[zavamananaina]] isan-karazany izay hita na an-tsaha na an-tanàna, sy ny toerana nanan-tantara. Azo ambara avy amin'izany fa singa iray miaro ny tontolo iainana tsy ho simba ny fanajana ny fady. Azo heverina araka izany ny mbola hitazonana azy ireny ary hamadihana azy ireny ho lasa fitsipi-pifehezana eo amin'ny samy Malagasy mba hampandrosoana ny [[firenena]]. == Ny fitenenana ahitana ny teny hoe "fady" == * '''Aza fady:''' teny entina [[Tsiny|manala-tsiny]] ny tena mialoha na aorian'ny anaovan-javatra heverina ho fanomezan-kaja ny hafa, atao hiangaviana olona ihany koa. Fialan-tsiny noho ny fanaovana hadisoana toy ny teny amam-pihetsika mifanohitra amin'ny fitsipiky ny [[Fiarahamonina malagasy|fiarahamonina]] fanaovan-javatra nanafintohana ny hafa. * '''Fady fotsy na fady mantsasaka:''' Enti-maneso sy manebaka ny [[Olombelona|olona]] milaza ho fady zavatra iray nefa mampiasa na mihinana ny ampahany na ny vokatra azo avy amin'ilay tondroiny ho fady azy, mitovy amin'ny hoe mifady ny ventiny fa misotro ny rony sy ny hoe mifady [[vary]] mohaka fa manao sosa be rano. * '''Andro fady:''' Andro voatondron'ny [[Ombiasa|ombiasy]] ho andro manana hasina manokana miohatra amin'ny andro hafa ka tandremana tsy iasana sy anaovan-draharaha. * '''Ala fady:''' [[Vola]] omena ny mpandevina * '''Fadin-dambo amin'amboa:''' Tsy fanao ary tsy azo dikaina mihitsy na amin'ny toerana aiza na amin'ny toerana aiza, na amin'ny fotoana inona na amin'ny fotoana inona * '''Fady izany! :''' Sanatria izany! * '''Ilay fady:''' ilay ratsy; ilay tsy valahara * '''Mamoa fady:''' Enti-milaza zavatra mahamenatra loatra * '''Mandry fady:''' Olona mamoheha-doza satria miara-matory amin'ny olom-pady * '''Manota fady:''' Mandika na tsy manaraka izay tsy azo atao * '''Olom-pady:''' Olona tsy azo alaina ho [[vady]] fa havana akaiky. == Jereo koa == * [[Anjara (finoana)|Anjara]] * [[Lahatra]] * [[Sampy (malagasy)|Sampy]] * [[Zanahary]] == Azo anovozan-kevitra == * Dahl, Øyvind (1999). ''Meanings in Madagascar: Cases of Intercultural Communication'' (1st ed.). Westport: Bergin & Garvey. <nowiki>ISBN 9780897896429</nowiki>. * "[https://www.gov.uk/foreign-travel-advice/madagascar/safety-and-security Foreign Travel Advice: Madagascar, safety and security]". ''Gov.uk''. Foreign and Commonwealth Office. (Notsidihina tamin' ny 17 Jona 2014). * Tyson, Peter (2013). ''Madagascar, the Eighth Continent: Life, Death and Discovery in a Lost World'' (Rev. ed.). Chalfont St. Peter: Bradt. <nowiki>ISBN 978-1-84162-441-9</nowiki>. * Razafimpahanana, Bertin (1970). "Les Fady ou Tabous à Madagascar: Étude sociologique et Psycho-sociologique" (PDF). ''Annales de l'Université de Madagascar''. 11: 115–26. * Ruud, Jørgen (1960). ''Taboo: a Study of Malagasy Customs and Beliefs''. New York: Humanities Press. OCLC 4820312. == Loharano == 9ubfuvzp29nii8lk0etkm8vyvmw3he5 0 263889 1148405 1131153 2026-07-31T08:13:45Z Hariniaina14 34924 Nanampy sary 1148405 wikitext text/x-wiki [[File:Indri_(Indri_indri)_(7620904288).jpg|thumb|right|Babakoto ao [[Andasibe-Mantadia]] tamin' ny taona 2004]] [[Sary:INDRY à Andasibe Madagascar 02.jpg|vignette|Babakoto tao Andasibe 2026]] Ny '''babakoto''' na '''endrina''' dia ny lehibe indrindra amin' ny karazana gidro<ref>[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/114465 <small>Folia Primatologica - Female Dominance in ''Indri indri''</small>]</ref>. 64 hatramin' ny 72 sm ny halavany ary milanja 6 hatramin' ny 9,5 kg izy.<ref>{{Cite web |title=<small>New England Primate Conservancy - Indri</small> |url=https://www.neprimateconservancy.org/indri.html |accessdate=2019-07-16 |archivedate=2019-07-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190716110242/https://www.neprimateconservancy.org/indri.html }}</ref> Mainty sy fotsy ny volon' ny babakoto. Tena kely ny rambony. Biby mpivoaka andro ny babakoto (miasa mandritra ny andro). Tokam-bady sady miara-belona amin' ny fianakaviana kely anatin' ny [[alamorana]] ny babakoto. Mitabataba ny vondrona babakoto izay mifadray tsy tapaka amine'ny vondrona babakoto hafa. Mihinana ravina sy voankazo ary vony ny babakoto. Iray amin' ireo biby izay tsy miaina amin' ny zoo ny babakoto.<ref>[https://www.madamagazine.com/en/die-singenden-lemuren/ <small>Mada Magazine: The Singing Lemurs: Indri</small>]</ref> Tandindonin-doza ka voaaro ny babakoto. Tsy misy babakoto ny any ivelan' i [[Madagasikara]].<ref>{{Cite web |title=<small>Madagascar Tribune - Les lémuriens « Indri-indri » menacés de disparition</small> |url=https://www.madagascar-tribune.com/Les-lemuriens-Indri-indri-menaces-de-disparition-23675-23675.html |access-date=2023-01-22 |archive-date=2023-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230122115913/https://www.madagascar-tribune.com/Les-lemuriens-Indri-indri-menaces-de-disparition-23675-23675.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=<small>New England Primate Conservancy - Indri</small> |url=https://www.neprimateconservancy.org/indri.html |accessdate=2019-07-16 |archivedate=2019-07-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190716110242/https://www.neprimateconservancy.org/indri.html }}</ref> == Jereo koa == * [[Hira (maky)]] * [[Varika]] * [[Maky]] * [[Sifaka]] * [[Gidro]] * [[Tontolo iainana eto Madagasikara]] ==Tsiahy== [[Sokajy:Biby mampinono]] [[sokajy:Maky]] [[Sokajy:Primata]] csa6vxwtxxkglxmrc4ll692hft6eq1f 1148406 1148405 2026-07-31T08:26:35Z Hariniaina14 34924 Nanampy fitenenana 1148406 wikitext text/x-wiki [[File:Indri_(Indri_indri)_(7620904288).jpg|thumb|right|Babakoto ao [[Andasibe-Mantadia]] tamin' ny taona 2004]] [[Sary:INDRY à Andasibe Madagascar 02.jpg|vignette|Babakoto tao Andasibe 2026]] Ny '''babakoto''' na '''endrina''' dia ny lehibe indrindra amin' ny karazana gidro<ref>[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/114465 <small>Folia Primatologica - Female Dominance in ''Indri indri''</small>]</ref>. 64 hatramin' ny 72 sm ny halavany ary milanja 6 hatramin' ny 9,5 kg izy.<ref>{{Cite web |title=<small>New England Primate Conservancy - Indri</small> |url=https://www.neprimateconservancy.org/indri.html |accessdate=2019-07-16 |archivedate=2019-07-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190716110242/https://www.neprimateconservancy.org/indri.html }}</ref> Mainty sy fotsy ny volon' ny babakoto. Tena kely ny rambony. Biby mpivoaka andro ny babakoto (miasa mandritra ny andro). Tokam-bady sady miara-belona amin' ny fianakaviana kely anatin' ny [[alamorana]] ny babakoto. Mitabataba ny vondrona babakoto izay mifadray tsy tapaka amine'ny vondrona babakoto hafa. Mihinana ravina sy voankazo ary vony ny babakoto. Iray amin' ireo biby izay tsy miaina amin' ny zoo ny babakoto.<ref>[https://www.madamagazine.com/en/die-singenden-lemuren/ <small>Mada Magazine: The Singing Lemurs: Indri</small>]</ref> Tandindonin-doza ka voaaro ny babakoto. Tsy misy babakoto ny any ivelan' i [[Madagasikara]].<ref>{{Cite web |title=<small>Madagascar Tribune - Les lémuriens « Indri-indri » menacés de disparition</small> |url=https://www.madagascar-tribune.com/Les-lemuriens-Indri-indri-menaces-de-disparition-23675-23675.html |access-date=2023-01-22 |archive-date=2023-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230122115913/https://www.madagascar-tribune.com/Les-lemuriens-Indri-indri-menaces-de-disparition-23675-23675.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=<small>New England Primate Conservancy - Indri</small> |url=https://www.neprimateconservancy.org/indri.html |accessdate=2019-07-16 |archivedate=2019-07-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190716110242/https://www.neprimateconservancy.org/indri.html }}</ref> == Toetra mampiavaka azy: == Ny fomba fiainany mivady: N'y babakoto dia biby tsy mampirafy . * '''Andro iainana manontolo''': Mifidy vady tokana ny babakoto lahy sy vavy ary miara-mierina mandra-pahafaty. * '''Tsy misaraka''': Tsy miova vady izy ireo raha tsy hoe maty angamba ny iray tamin'ireo mpivady. * '''Fiarovana ny faritany''': Miara-miaro ny ala sy ny faritany misy azy ny mpivady sy ny zanany. * '''Fifandraisana amin'ny hira''': Miara-mihira ny lahy sy ny vavy isa-maraina mba hanamafisana ny fatoram-panambadiany sy hampitandremana ny hafa. Ny firafitry ny fianakaviana * '''Fianakaviana kely''': Ny fianakavian'ny babakoto dia ahitana ny ray, ny reny, ary ireo zanany mbola kely. * '''Fiterahana voafetra''': Indray miteraka isaky hisy 2 na 3 taona eo ho eo ny babakoto vavy, ka tena tsinjovina fatratra ny fitaizana ny kely. habe: 64 hatramin'ny 72 santimetatra ny halavany, ary milanja eo amin'ny 6 hatramin'ny 9,5 kilao izy.Sakafo: Mihinana ravina, voankazo ary vony izy.Fomba fiaina: Miaina anaty ala, miaina mandritra ny andro ary miaina anaty fianakaviana kely tokam-bady. == Jereo koa == * [[Hira (maky)]] * [[Varika]] * [[Maky]] * [[Sifaka]] * [[Gidro]] * [[Tontolo iainana eto Madagasikara]] ==Tsiahy== [[Sokajy:Biby mampinono]] [[sokajy:Maky]] [[Sokajy:Primata]] 540f950o0cvs3p66g7xlgw50p8kt1g4 1148407 1148406 2026-07-31T08:30:51Z Hariniaina14 34924 /* Toetra mampiavaka azy: */ nanampy rohy 1148407 wikitext text/x-wiki [[File:Indri_(Indri_indri)_(7620904288).jpg|thumb|right|Babakoto ao [[Andasibe-Mantadia]] tamin' ny taona 2004]] [[Sary:INDRY à Andasibe Madagascar 02.jpg|vignette|Babakoto tao Andasibe 2026]] Ny '''babakoto''' na '''endrina''' dia ny lehibe indrindra amin' ny karazana gidro<ref>[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/114465 <small>Folia Primatologica - Female Dominance in ''Indri indri''</small>]</ref>. 64 hatramin' ny 72 sm ny halavany ary milanja 6 hatramin' ny 9,5 kg izy.<ref>{{Cite web |title=<small>New England Primate Conservancy - Indri</small> |url=https://www.neprimateconservancy.org/indri.html |accessdate=2019-07-16 |archivedate=2019-07-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190716110242/https://www.neprimateconservancy.org/indri.html }}</ref> Mainty sy fotsy ny volon' ny babakoto. Tena kely ny rambony. Biby mpivoaka andro ny babakoto (miasa mandritra ny andro). Tokam-bady sady miara-belona amin' ny fianakaviana kely anatin' ny [[alamorana]] ny babakoto. Mitabataba ny vondrona babakoto izay mifadray tsy tapaka amine'ny vondrona babakoto hafa. Mihinana ravina sy voankazo ary vony ny babakoto. Iray amin' ireo biby izay tsy miaina amin' ny zoo ny babakoto.<ref>[https://www.madamagazine.com/en/die-singenden-lemuren/ <small>Mada Magazine: The Singing Lemurs: Indri</small>]</ref> Tandindonin-doza ka voaaro ny babakoto. Tsy misy babakoto ny any ivelan' i [[Madagasikara]].<ref>{{Cite web |title=<small>Madagascar Tribune - Les lémuriens « Indri-indri » menacés de disparition</small> |url=https://www.madagascar-tribune.com/Les-lemuriens-Indri-indri-menaces-de-disparition-23675-23675.html |access-date=2023-01-22 |archive-date=2023-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230122115913/https://www.madagascar-tribune.com/Les-lemuriens-Indri-indri-menaces-de-disparition-23675-23675.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=<small>New England Primate Conservancy - Indri</small> |url=https://www.neprimateconservancy.org/indri.html |accessdate=2019-07-16 |archivedate=2019-07-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190716110242/https://www.neprimateconservancy.org/indri.html }}</ref> == Toetra mampiavaka azy: == Ny fomba fiainany mivady: N'y babakoto dia biby tsy mampirafy .[https://neprilmateconservancy.org] * '''Andro iainana manontolo''': Mifidy vady tokana ny babakoto lahy sy vavy ary miara-mierina mandra-pahafaty. * '''Tsy misaraka''': Tsy miova vady izy ireo raha tsy hoe maty angamba ny iray tamin'ireo mpivady. * '''Fiarovana ny faritany''': Miara-miaro ny ala sy ny faritany misy azy ny mpivady sy ny zanany. * '''Fifandraisana amin'ny hira''': Miara-mihira ny lahy sy ny vavy isa-maraina mba hanamafisana ny fatoram-panambadiany sy hampitandremana ny hafa. Ny firafitry ny fianakaviana * '''Fianakaviana kely''': Ny fianakavian'ny babakoto dia ahitana ny ray, ny reny, ary ireo zanany mbola kely. * '''Fiterahana voafetra''': Indray miteraka isaky hisy 2 na 3 taona eo ho eo ny babakoto vavy, ka tena tsinjovina fatratra ny fitaizana ny kely. habe: 64 hatramin'ny 72 santimetatra ny halavany, ary milanja eo amin'ny 6 hatramin'ny 9,5 kilao izy.Sakafo: Mihinana ravina, voankazo ary vony izy.Fomba fiaina: Miaina anaty ala, miaina mandritra ny andro ary miaina anaty fianakaviana kely tokam-bady. == Jereo koa == * [[Hira (maky)]] * [[Varika]] * [[Maky]] * [[Sifaka]] * [[Gidro]] * [[Tontolo iainana eto Madagasikara]] ==Tsiahy== [[Sokajy:Biby mampinono]] [[sokajy:Maky]] [[Sokajy:Primata]] t1lekz8u11fxrwjwupgom140jeeus06 1148409 1148407 2026-07-31T08:39:50Z Hariniaina14 34924 Nanampy fitenenana sy rohy 1148409 wikitext text/x-wiki [[File:Indri_(Indri_indri)_(7620904288).jpg|thumb|right|Babakoto ao [[Andasibe-Mantadia]] tamin' ny taona 2004]] [[Sary:INDRY à Andasibe Madagascar 02.jpg|vignette|Babakoto tao Andasibe 2026]] Ny '''babakoto''' na '''endrina''' dia ny lehibe indrindra amin' ny karazana gidro<ref>[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/114465 <small>Folia Primatologica - Female Dominance in ''Indri indri''</small>]</ref>. 64 hatramin' ny 72 sm ny halavany ary milanja 6 hatramin' ny 9,5 kg izy.<ref>{{Cite web |title=<small>New England Primate Conservancy - Indri</small> |url=https://www.neprimateconservancy.org/indri.html |accessdate=2019-07-16 |archivedate=2019-07-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190716110242/https://www.neprimateconservancy.org/indri.html }}</ref> Mainty sy fotsy ny volon' ny babakoto. Tena kely ny rambony. Biby mpivoaka andro ny babakoto (miasa mandritra ny andro). Tokam-bady sady miara-belona amin' ny fianakaviana kely anatin' ny [[alamorana]] ny babakoto. Mitabataba ny vondrona babakoto izay mifadray tsy tapaka amine'ny vondrona babakoto hafa. Mihinana ravina sy voankazo ary vony ny babakoto. Iray amin' ireo biby izay tsy miaina amin' ny zoo ny babakoto.<ref>[https://www.madamagazine.com/en/die-singenden-lemuren/ <small>Mada Magazine: The Singing Lemurs: Indri</small>]</ref> Tandindonin-doza ka voaaro ny babakoto. Tsy misy babakoto ny any ivelan' i [[Madagasikara]].<ref>{{Cite web |title=<small>Madagascar Tribune - Les lémuriens « Indri-indri » menacés de disparition</small> |url=https://www.madagascar-tribune.com/Les-lemuriens-Indri-indri-menaces-de-disparition-23675-23675.html |access-date=2023-01-22 |archive-date=2023-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230122115913/https://www.madagascar-tribune.com/Les-lemuriens-Indri-indri-menaces-de-disparition-23675-23675.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=<small>New England Primate Conservancy - Indri</small> |url=https://www.neprimateconservancy.org/indri.html |accessdate=2019-07-16 |archivedate=2019-07-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190716110242/https://www.neprimateconservancy.org/indri.html }}</ref> == Toetra mampiavaka azy: == Ny fomba fiainany mivady: N'y babakoto dia biby tsy mampirafy .[https://neprilmateconservancy.org] * '''Andro iainana manontolo''': Mifidy vady tokana ny babakoto lahy sy vavy ary miara-mierina mandra-pahafaty. * '''Tsy misaraka''': Tsy miova vady izy ireo raha tsy hoe maty angamba ny iray tamin'ireo mpivady. * '''Fiarovana ny faritany''': Miara-miaro ny ala sy ny faritany misy azy ny mpivady sy ny zanany. * '''Fifandraisana amin'ny hira''': Miara-mihira ny lahy sy ny vavy isa-maraina mba hanamafisana ny fatoram-panambadiany sy hampitandremana ny hafa. Ny firafitry ny fianakaviana:[https://&#x22;animaldiversity.org] Eo amin'ny 7 hatramin'ny 8taona eo n'y babakoto mitady vady Ary miaina 45 ka hatramin'ny 55taona ny faharetany. * Tsy manambady fianakavina na havana ny babakoto. * '''Fianakaviana kely''': Ny fianakavian'ny babakoto dia ahitana ny ray, ny reny, ary ireo zanany mbola kely. * '''Fiterahana voafetra''': Indray miteraka isaky hisy 2 na 3 taona eo ho eo ny babakoto vavy, ka tena tsinjovina fatratra ny fitaizana ny kely. == Jereo koa == * [[Hira (maky)]] * [[Varika]] * [[Maky]] * [[Sifaka]] * [[Gidro]] * [[Tontolo iainana eto Madagasikara]] ==Tsiahy== [[Sokajy:Biby mampinono]] [[sokajy:Maky]] [[Sokajy:Primata]] hew2g1odkfzdmj0uldyl6o0ufe32rg3 0 275582 1148404 990595 2026-07-31T07:56:08Z Thelezifor 15140 Fomba amam-panao 1148404 wikitext text/x-wiki Ny '''fady''', amin' ny [[etnôlôjia]], dia hetsika voarara satria manohintohina ny zava-masina, izay mety hiteraka sazy avy amin' ny hery tsy hita maso ny fandikana azy. Na dia tao amin' ny kolontsaina [[Pôlineziana|pôlinezianina]] aza no nahitan' ny [[Eorôpeana (vahoaka)|Eorôpeana]] voalohany ny atao hoe fady, dia hita fa miparitaka eran' izao tontolo izao, na azo lazaina aza fa misy na aiza na aiza, ny hevitra fonosin' ny fady, anisan' izany ny [[Tontolo tandrefana|Tontolo Tandrefana]] ankehitriny. Amin' ny heviny mivelatra kokoa, dia ampiasaina amin' ny fitenenana andavanandro io teny io mba hanondroana lohahevitra iray izay tsy tokony horesahina araka ny fitsipika na fomba amam-panao ao amin' ny kolontsaina voakasika. Hita ao amin' ny [[Fiteny pôlineziana|fiteny pôlinezianina]] rehetra ny teny ilazana ny fady dia miseho amin' ny endrika toy ny hoe ''tapu'' (amin' ny [[fiteny tahisiana]], amin' ny [[fiteny maôry]] any [[Zelandy Vaovao]] sy any amn' ny [[Nosy Koky|vondro-nosy Cook]], amin' ny [[fiteny samôana]] ary amin' ny [[fiteny tôngiana]]) sy ''kapu'' (amin' ny [[fiteny haoaiana]]). Lasa nalaza tany [[Eorôpa Andrefana|Eôropa]] io teny io noho i [[James Cook]], taorian' ny fiverenany avy tamin' ny dia voalohany nanodidina an' izao tontolo izao nataony, izay nivahiniany tao [[Tahiti]]. Ao amin' ny [[Fiteny tahisiana|teny tahitiana]], ankoatra ny fiteny hafa, ny mifanohitra amin' ny fady dia ny hoe ''noa'', izay midika hoe zavatra mahazatra sy azon' ny rehetra idirana na andraisana anjara na ampiasaina. == Jereo koa == * [[Fady (kolontsaina malagasy)]] gxfv0yryiycr45et5aqysqvhwm47o8f 1148408 1148404 2026-07-31T08:38:39Z Thelezifor 15140 Nandamina lahatsoratra 1148408 wikitext text/x-wiki Ny '''fady''', amin' ny [[etnôlôjia]], dia fihetsika voarara satria manohintohina ny zava-masina, izay mety hiteraka sazy avy amin' ny hery tsy hita maso ny fandikana azy. Na dia tao amin' ny kolontsaina [[Pôlineziana|pôlinezianina]] aza no nahitan' ny [[Eorôpeana (vahoaka)|Eorôpeana]] voalohany ny atao hoe fady, dia hita fa miparitaka eran' izao tontolo izao, na azo lazaina aza fa misy na aiza na aiza, ny hevitra fonosin' ny fady, anisan' izany ny [[Tontolo Tandrefana]] ankehitriny. Amin' ny heviny mivelatra kokoa, dia ampiasaina amin' ny fitenenana andavanandro io teny io mba hanondroana lohahevitra iray izay tsy tokony horesahina araka ny fitsipika na fomba amam-panao ao amin' ny kolontsaina voakasika. Fandrarana na fialana amin' ny zavatra iray (matetika fiteny na fihetsika) ao amin' ny vondrom-piarahamonina iray, ny fady, noho ny fiheverany izany ho tena maharikoriko, manafintohina, na masina, na koa hoe olona voatokana ihany no mahazo manao azy<ref name=":0"><small>''Encyclopædia Britannica Online'', "[https://www.britannica.com/topic/taboo-sociology Taboo]", ''Encyclopædia Britannica'' Inc., 2012. Ntsidihina tamin' ny 21 Marsa 2012.</small></ref><ref>"[[mwod:taboo|Taboo]]". ''Merriam-Webster's Online Dictionary'', 11th Edition.</ref>. Hita ao amin' ny ankamaroan' ny fiarahamonina eran-tany izany karazana fandrarana izany<ref name=":0" />. Mety ho voalaza mazava tsara ny fady, ohatra ao anatin' ny rafitra ara-dalàna na [[Fivavahana|ara-pivavahana]], na koa tsy voalaza mivantana fa takatry ny rehetra fotsiny amin' ny alalan' ny fitsipika na fomba amam-panao ao amin' ny kolontsaina na fikambanana iray. Matetika dia natao hiarovana ny olona tsirairay ny fady, saingy misy antony hafa koa niteraka ny fisiany. Hita taratra amin' ny maro amin' ny fady ny fototra ara-tontolo iainana na ara-pitsaboana, anisan' izany ireo izay heverina ho manana antony ara-pivavahana na ara-panahy. Afaka manampy amin' ny fampiasana mahomby kokoa ny [[harena voajanahary]] ny fady, saingy rehefa ampiharina amin' ny ampahany amin' ny fiarahamonina ihany izany, dia mety ho fitaovana entina hanilihana na hampahoriana io vondrona io ihany koa. Ny fady eken' ny vondrom-piarahamonina na ny [[Fokom-pirenena|foko]] iray ho anisan' ny fomba amam-panaony dia manampy amin' ny firaisankinan' ilay vondrona sady manampy azy hisongadina sy hitahiry ny maha-izy azy manoloana ny hafa, ka miteraka fahatsapana ho anisan' ny vondrona misy ny tena<ref name=":1"><small>Meyer-Rochow, Victor Benno (2009). "[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2711054/ Food taboos: their origins and purposes]". ''Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine''. 5–18 18. doi:10.1186/1746-4269-5-18. PMC 2711054. <nowiki>PMID 19563636</nowiki>.</small></ref>. Ao amin' ny [[siansa sôsialy]], somary nitarina ny dikan' ny teny hoe "fady" ka tafiditra ao anatin' izany ny fandrarana hentitra momba ny sehatra rehetra momba ny asa na momba ny fomba amam-panaon' ny olombelona izay heverina ho masina na voarara, araka ny fitsipika ara-pitondran-tena, araka ny finoana ara-pivavahana, na araka ny fenitra ara-kolontsaina<ref name=":1" />. == Fiforonan-teny == Avy amin' ny [[Fiteny prôtô-aostrôneziana|teny]] [[Fiteny prôtô-aostrôneziana|prôtô-aostrôneziana]] hoe *''paliSi'' ny [[Fiteny malagasy|teny]] [[Fiteny malagasy|malagasy]] hoe "fady" na "faly" (ampitahao amin' ny [[Fiteny sondaney|teny]] [[Fiteny sondaney|sondaney]] hoe ''pamali'' sy ny [[Fiteny javaney taloha|teny]] [[Fiteny javaney taloha|javaney taloha]] hoe ''pali-pali'')<ref><small>Blust, Robert; Trussel, Stephen (2010). "[https://acd.clld.org/cognatesets/27271#3/9.20/130.61 ''paliSi'': taboo, ritual restriction; purifying rite]". ''Austronesian Comparative Dictionary''. Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology. Retrieved 21 November 2022.</small></ref>. Hita ao amin' ny [[fiteny ôseanika]], indrindra ny [[Fiteny pôlineziana|fiteny pôlinezianina]] rehetra ny teny ilazana ny fady dia miseho amin' ny endrika toy ny hoe ''tapu'' ;izay midika hoe "rarana" na "voarara" (amin' ny [[fiteny tahisiana]], amin' ny [[fiteny maôry]] any [[Zelandy Vaovao]] sy any amn' ny [[Nosy Koky|vondro-nosy Cook]], amin' ny [[fiteny samôana]] ary amin' ny [[fiteny tôngiana]]) sy ''kapu'' (amin' ny [[fiteny haoaiana]]). Lasa nalaza tany [[Eorôpa Andrefana|Eôropa]] io teny io noho i [[James Cook]], taorian' ny fiverenany avy tamin' ny dia voalohany nanodidina an' izao tontolo izao nataony, izay nivahiniany tao [[Tahiti]]. Ao amin' ny [[Fiteny tahisiana|teny tahitiana]], ankoatra ny fiteny hafa, ny mifanohitra amin' ny fady dia ny hoe ''noa'', izay midika hoe zavatra mahazatra sy azon' ny rehetra idirana na andraisana anjara na ampiasaina. == Jereo koa == * [[Fady (kolontsaina malagasy)]] == Loharano == pkfyzluzf9d9rq2hzaabtf1a0ayoal3 1148410 1148408 2026-07-31T08:39:58Z Thelezifor 15140 1148410 wikitext text/x-wiki Ny '''fady''', amin' ny [[etnôlôjia]], dia fihetsika voarara satria manohintohina ny zava-masina, izay mety hiteraka sazy avy amin' ny hery tsy hita maso ny fandikana azy. Na dia tao amin' ny kolontsaina [[Pôlineziana|pôlinezianina]] aza no nahitan' ny [[Eorôpeana (vahoaka)|Eorôpeana]] voalohany ny atao hoe fady, dia hita fa miparitaka eran' izao tontolo izao, na azo lazaina aza fa misy na aiza na aiza, ny hevitra fonosin' ny fady, anisan' izany ny [[Tontolo Tandrefana]] ankehitriny. Amin' ny heviny mivelatra kokoa, dia ampiasaina amin' ny fitenenana andavanandro io teny io mba hanondroana lohahevitra iray izay tsy tokony horesahina araka ny fitsipika na fomba amam-panao ao amin' ny kolontsaina voakasika. Fandrarana na fialana amin' ny zavatra iray (matetika fiteny na fihetsika) ao amin' ny vondrom-piarahamonina iray, ny fady, noho ny fiheverany izany ho tena maharikoriko, manafintohina, na masina, na koa hoe olona voatokana ihany no mahazo manao azy<ref name=":0"><small>''Encyclopædia Britannica Online'', "[https://www.britannica.com/topic/taboo-sociology Taboo]", ''Encyclopædia Britannica'' Inc., 2012. Ntsidihina tamin' ny 21 Marsa 2012.</small></ref><ref><small>"[[mwod:taboo|Taboo]]". ''Merriam-Webster's Online Dictionary'', 11th Edition.</small></ref>. Hita ao amin' ny ankamaroan' ny fiarahamonina eran-tany izany karazana fandrarana izany<ref name=":0" />. Mety ho voalaza mazava tsara ny fady, ohatra ao anatin' ny rafitra ara-dalàna na [[Fivavahana|ara-pivavahana]], na koa tsy voalaza mivantana fa takatry ny rehetra fotsiny amin' ny alalan' ny fitsipika na fomba amam-panao ao amin' ny kolontsaina na fikambanana iray. Matetika dia natao hiarovana ny olona tsirairay ny fady, saingy misy antony hafa koa niteraka ny fisiany. Hita taratra amin' ny maro amin' ny fady ny fototra ara-tontolo iainana na ara-pitsaboana, anisan' izany ireo izay heverina ho manana antony ara-pivavahana na ara-panahy. Afaka manampy amin' ny fampiasana mahomby kokoa ny [[harena voajanahary]] ny fady, saingy rehefa ampiharina amin' ny ampahany amin' ny fiarahamonina ihany izany, dia mety ho fitaovana entina hanilihana na hampahoriana io vondrona io ihany koa. Ny fady eken' ny vondrom-piarahamonina na ny [[Fokom-pirenena|foko]] iray ho anisan' ny fomba amam-panaony dia manampy amin' ny firaisankinan' ilay vondrona sady manampy azy hisongadina sy hitahiry ny maha-izy azy manoloana ny hafa, ka miteraka fahatsapana ho anisan' ny vondrona misy ny tena<ref name=":1"><small>Meyer-Rochow, Victor Benno (2009). "[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2711054/ Food taboos: their origins and purposes]". ''Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine''. 5–18 18. doi:10.1186/1746-4269-5-18. PMC 2711054. <nowiki>PMID 19563636</nowiki>.</small></ref>. Ao amin' ny [[siansa sôsialy]], somary nitarina ny dikan' ny teny hoe "fady" ka tafiditra ao anatin' izany ny fandrarana hentitra momba ny sehatra rehetra momba ny asa na momba ny fomba amam-panaon' ny olombelona izay heverina ho masina na voarara, araka ny fitsipika ara-pitondran-tena, araka ny finoana ara-pivavahana, na araka ny fenitra ara-kolontsaina<ref name=":1" />. == Fiforonan-teny == Avy amin' ny [[Fiteny prôtô-aostrôneziana|teny]] [[Fiteny prôtô-aostrôneziana|prôtô-aostrôneziana]] hoe *''paliSi'' ny [[Fiteny malagasy|teny]] [[Fiteny malagasy|malagasy]] hoe "fady" na "faly" (ampitahao amin' ny [[Fiteny sondaney|teny]] [[Fiteny sondaney|sondaney]] hoe ''pamali'' sy ny [[Fiteny javaney taloha|teny]] [[Fiteny javaney taloha|javaney taloha]] hoe ''pali-pali'')<ref><small>Blust, Robert; Trussel, Stephen (2010). "[https://acd.clld.org/cognatesets/27271#3/9.20/130.61 ''paliSi'': taboo, ritual restriction; purifying rite]". ''Austronesian Comparative Dictionary''. Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology. Retrieved 21 November 2022.</small></ref>. Hita ao amin' ny [[fiteny ôseanika]], indrindra ny [[Fiteny pôlineziana|fiteny pôlinezianina]] rehetra ny teny ilazana ny fady dia miseho amin' ny endrika toy ny hoe ''tapu'' ;izay midika hoe "rarana" na "voarara" (amin' ny [[fiteny tahisiana]], amin' ny [[fiteny maôry]] any [[Zelandy Vaovao]] sy any amn' ny [[Nosy Koky|vondro-nosy Cook]], amin' ny [[fiteny samôana]] ary amin' ny [[fiteny tôngiana]]) sy ''kapu'' (amin' ny [[fiteny haoaiana]]). Lasa nalaza tany [[Eorôpa Andrefana|Eôropa]] io teny io noho i [[James Cook]], taorian' ny fiverenany avy tamin' ny dia voalohany nanodidina an' izao tontolo izao nataony, izay nivahiniany tao [[Tahiti]]. Ao amin' ny [[Fiteny tahisiana|teny tahitiana]], ankoatra ny fiteny hafa, ny mifanohitra amin' ny fady dia ny hoe ''noa'', izay midika hoe zavatra mahazatra sy azon' ny rehetra idirana na andraisana anjara na ampiasaina. == Jereo koa == * [[Fady (kolontsaina malagasy)]] == Loharano == lyrim3ea2bm3jnit5suvqrs1mfj5f15 0 278758 1148444 1115518 2026-07-31T10:54:30Z Thelezifor 15140 Nanalehibe sary 1148444 wikitext text/x-wiki [[Sary:Sow_with_piglet.jpg|thumb|375x375px|Kisoavavy sy ny zanany]] Ny '''kisoa''' dia [[biby mampinono]] tsy mifidy zavatra hohanina, biby fiompy, miray, ary misy kitro. '''''Sus domesticus''''' na '''''Sus scrofa domesticus''''' ny anarany amin' ny siansa'''.''' Heverin' ny manam-pahaizana sasany fa zana-karazan' ny ''Sus scrofa'' (ny lambo eoraziana) izy io, fa karazana miavaka kosa amin' ny hafa. Ny kisoa dia nompiana<ref>https://www.sakafo.mg/category/fiompiana-kisoa/</ref> voalohany tany amin'ny [[Neôlitika]], na tany [[Azia Atsinanana]] na tany amin'ny [[Atsinanana Akaiky]]. Rehefa tonga tany Eorôpa ny kisoa dia nifanambady tamin' ny lambo eoraziana, saingy nitazona ny toetrany amin' ny maha biby fiompy azy. Ny kisoa dia ompina indrindra hahazoana [[hena]]. Ny [[Hoditra|hoditry]] ny kisoa dia ampiasaina amin' ny taozavatra. I [[Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina|Sina]] no mpamokatra kisoa betsaka indrindra eran-tany, arahin' ny [[Vondrona Eorôpeana]] ary avy eo i [[Etazonia]]. Manodidina ny kisoa miisa1,5 lavitrisa no ompina isan-taona, izay mamokatra hena 120 tapitrisa taonina eo ho eo. Ny sasany dia atao ho biby fiompy an-trano. Ny kisoa dia nisongadina teo tamin' ny kolontsain' ny olombelona hatramin' ny Neôlitika, niseho tamin' ny zavakanto sy literatiora ho an' ny ankizy sy ny olon-dehibe, ary nankalazaina tany amin' ny tanàna toa an' i Bologna noho ny henany. Ny henan' io biby io no be mpihinana indrindra eran' izao tontolo izao na dia voarara aza izany amin' ny [[Mônôteisma|fivavahana mônôteista]] sasany: ny [[jodaisma]] (mivaky kitro ny kisoa nefa tsy mandinika) sy ny [[Silamo|finoana silamo]] ary [[Kristianisma|fiangonana kristiana]] telo ([[adventisma]], [[Fiangonana Ôrtôdôksa Teoahedo Etiôpiana|Fiangonana Ôrtôdôksa Etiôpiana]] ary [[kimbangisma]]). == Jereo koa == * [[Sus (biby)|''Sus'' (biby)]] * ''[[Suidae]]'' * [[Omby]] * [[Soavaly]] * [[Osy]] * [[Ondry]] * [[Boriky]] * [[Rameva]] * [[Lambo]] * [[Alika]] * [[Bitro]] * [[Voalavo]] * [[Totozy]] == Loharano sy fanamarihana == [[Sokajy:Biby mampinono]] [[Sokajy:Kisoa]] [[Sokajy:Fambolena]] m0nyw6clhvakefvefdrp0e7h0zsq3gr 14 287767 1148424 1078859 2026-07-31T09:41:01Z JDkwibgp 39716 {{Commons}} 1148424 wikitext text/x-wiki {{Commons}} [[Sokajy:Orinasa]] ii58k3exlgzg1745sd8prrsxgblvvet 0 290307 1148371 1100357 2026-07-30T15:31:33Z Xqbot 802 Rôbô : mamaha olam-pihodinana mankany amin'i [[Euphorbia]] 1148371 wikitext text/x-wiki #FIHODINANA [[Euphorbia]] j943dim5mm1i5snpzm56ylx05z8sz46 0 290870 1148394 1117986 2026-07-30T22:36:48Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1148394 wikitext text/x-wiki Ny '''Fanjakan' i Menarandra''' dia fanjakana tany amin' ny ilany atsimo-andrefan' i [[Madagasikara]], nanodidina ny moron' ny ony [[Menarandra]], izay mamakivaky ny faritanin' ny [[Mahafaly]] sy [[Antandroy]]. Naorin' ny mpifindra monina avy any [[Afrika Atsinanana]] tamin' ny taonjato faha-16 izy io. Iray amin' ny fanjakana tao amin' ny faritra misy ny Mahafaly io fanjakana io talohan' ny [[fanjanahantany]] izay nandrafitra ny fiarahamonina malagasy talohan' ny [[Zanatanin' i Madagasikara sy ny tany miankina|fanjanahan-tany frantsay]]. Ireo fanjakana ireo dia nisy tao amin' ilay faritra nisy ny Mahafaly tamin' ny taonjato faha-18, niaraka tamin' ny [[Fanjakan’ i Sakatovo|Fanjakan' i Sakatovo]] sy ny [[Fanjakan' i Onilahy|Fanjakan' i]] [[Fanjakan' i Onilahy|Onilahy]] ary ny [[Fanjakan' i Linta]], izy io. Nandroso ilay fanjakana noho ny varotra nifanaovany tamin’ ny fanjakana hafa teto [[Madagasikara]] sy tamin' ny mpivarotra eorôpeana. == Fiavian' ilay anarana == Nahazo io anarany io avy amin' ny anarana jeôgrafika manondro ny ony [[Menarandra]] izay mamakivaky ny faritaniny ny Fanjakan' i Menarandra sady mivarina any amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]]. Nomena ny anaran' ilay ony io fanjakana io noho ny maha zava-dehibe an' i Menarandra ao amin' ilay faritra, na ara-toekarena na ara-kolontsaina. == Tantara == Ny Fanjakan' i Menarandra naorin' ny mpifindra monina avy any [[Afrika Atsinanana]] tamin' ny taonjato faha-16 izy io. I [[Andriamandembarivo]], araka ny lovantsofina, angamba tamin' ny taonjato faha-17, no mpanjaka nanorina azy<ref name=":0">"[https://books.openedition.org/pub/527?lang=fr Mahafaly / Mahafale]", in ''Open Edition Book'', ''books.openedition.org''</ref><ref><small>"[https://books.openedition.org/pub/527?lang=fr Menarandra]", ''Petite encyclopédie du Grand Sud de Madagascar'' (''[https://books.openedition.org/ books.openedition.org]'')</small></ref>. Iray amin' ny fanjakana dimy lehibe tao amin' ny faritra mahafaly izy io, niaraka tamin' ny [[Fanjakan' i Linta]], [[Fanjakan' i Onilahy|Fanjakan']] [[Fanjakan' i Onilahy|i Onilahy]], [[Fanjakan' i Sakatovo|Fanjakan']] [[Fanjakan' i Sakatovo|i Sakatovo]] ary [[Fanjakan' i Falonaombe|Fanjakan']] [[Fanjakan' i Falonaombe|i Falonaombe]]<ref name=":0" />. Ao amin' ny tapany atsimo amin' ny faritra mahafaly no misy azy<ref><small>Esoavelomandroso Manassé, "[http://madarevues.recherches.gov.mg/?Les-Souverains-du-Menarandra-dans-la-deuxieme-moitie-du-XIXe-siecle Les Souverains du Menarandra dans la deuxième moitié du XIXè siècle] {{Wayback|url=http://madarevues.recherches.gov.mg/?Les-Souverains-du-Menarandra-dans-la-deuxieme-moitie-du-XIXe-siecle |date=20250929062606 }}", ''Omaly sy Anio (Hier et Aujourd’hui) : revue d’études historiques'', volume 33-36, 1991-1992, pp. 287-298</small></ref>. Ny renivohitr' ity fanjakana ity dia i Firanga<ref name=":0" />. Toy ny fanjakana tatsimo hafa, i Menarandra dia tsy maintsy niatrika fandrahonana maro: tao ny fanafihan' ny [[Sakalava]], izay nitady hanitarana ny fahefany, ny disadisa amin’ ny fanjakana hafa manodidina, toa ny an' ny [[Antanosy]] sy ny an' ny [[Bara]], ny fanoherana ny fananiham-bohitry ny [[Merina]] tamin' ny taonjato faha-19, izay nikatsaka ny hampiray an' i Madagasikara ho eo ambany fanapahany nandritra ny fitondran-d[[Radama Voalohany|Radama I]] sy ny mpandimby azy Tamin' ny [[Zanatanin' i Madagasikara sy ny tany miankina|fanjanahan']] [[Zanatanin' i Madagasikara sy ny tany miankina|ny Frantsay]] tamin' ny taona 1896, ny Fanjakan' i Menarandra, tahaka ny fanjakana malagasy hafa rehetra, dia tafiditra tao anatin' ny fitondrana mpanjanaka. Matetika no notazonina ho mpanelanelana ny lehibem-poko sy ny tarana-mpanjaka saingy nihena tsikelikely ny fahefan' izy ireo teo anatrehan’ ny fitondrana frantsay. Indreto ny mpanjaka nifandimby nanjaka tao: * [[Andriamandembarivo]] (1680-1700) * [[Tsimamandy]] (1700-1760 ) * [[Itrimo]] (1760-1800) * [[Bahary]] (1800-1830) * [[Tsiampody]] (1830-1860) == Kolontsaina == [[Mahafaly]] sy [[Antandroy]] ny ankamaroan' ny mponin' i Menarandra, olona nalaza noho ny fanoherana ny mpanani-bohitra sy noho ny firaiketam-po amin' ny fombafomba fandevenana mahatalanjona, toy ny fasana voahaingo sy ny [[aloalo]]. Nisy fiantraikany tamin' ny kolontsaina tao amin' ny Fanjakan' i Menarandra ny kolontsaina afrikana sy ny kolontsaina tao amin' ny fanjakana malagasy hafa. Nalaza tamin' ny asa tanana ny vahoakan' ilay fanjakana, anisan’ izany ny fanaovana [[sokitra]] sy ny [[fandrariana]]. Nahafantarana azy ireo koa ny [[mozika]] sy [[dihy]] nentin-drazana. == Toekarena == Nifototra tamin’ ny [[fiompiana]] sy ny [[fambolena]] ary ny [[varotra]] ny toekaren’ ny MenarandraNifanakalozana tamin’ ny vahoaka hafa teto [[Madagasikara]] sy tamin’ ny mpivarotra vahiny ([[Arabo (vahoaka)|Arabo]], Eorôpeana), indrindra ny fanondranana biby fiompy sy vokatry ny asa tanana. Ny [[omby]] dia fananana tena ilaina sy famantarana ara-piarahamonina. Na dia eo aza ny [[toetany]] maina dia ny [[katsaka]] sy ny [[mangahazo]] ary ny [[Ampemba|ampemby]] no tena nambolena. Nandroso ity fanjakana ity noho ny varotra nifanaovany tamin' ny fanjakana hafa teto Madagasikara sy tamin' ny mpivarotra arabo sy eorôpeana. Ny biby fiompy ([[omby]] sns) sy ny [[katsaka]] no tena naondrana. == Lova == Namela lova lehibe teto [[Madagasikara]] ny Fanjakan' i Menarandra. Amin' izao fotoana izao dia mbola renirano manan-danja any amin' ny faritra atsimon' i Madagasikara i [[Menarandra]], ary ny fahatsiarovana ny fanjakana tao aminy fahiny dia mbola mitoetra ao amin' ny [[lovantsofina am-bava]] sy ny tantara taloha. Mbola velona any amin' ny faritra ny fomba ara-kolontsaina, indrindra fa ny fandevenana. Nisy fiantraikany teo amin' ny kolontsaina malagasy ny kolontsain' ilay fanjakana ary mbola reharehan' ny mponina any amin' ny faritra mahafaly ny tantarany. == Jereo koa == * [[Mahafaly]] * [[Fanjakan' i Linta]] * [[Fanjakan’ i Sakatovo|Fanjakan' i Sakatovo]] * [[Fanjakan' i Onilahy]] * [[Fanjakan' i Falonaombe]] == Fanovozan-kevitra == * Ade Ajayi, Jacob Festus (1998). ''General history of Africa: Africa in the nineteenth century until the 1880s''. Paris: UNESCO. <nowiki>ISBN 9780520067011</nowiki>. * Alain Bernard, ''Essai sur la transition de la société Mahafaly vers les rapports marchands'', Éditions de l'Office de la recherche scientifique et technique outre-mer, Paris, 1978, 405 p. (<nowiki>ISBN 2-7099-0506-X</nowiki>) (texte remanié d’une thèse soutenue à l’Université de Paris 10 en 1976) * Campbell, Gwyn (2012). ''David Griffiths and the Missionary "History of Madagascar"''. Leiden, the Netherlands: Brill. <nowiki>ISBN 978-90-04-20980-0</nowiki>. * Clément Séverin Charles, ''Les Mahafale de l’Onilahy : des clans au royaume, du 16e siècle à la conquête coloniale'', Université de Paris 1, 1986, 588 p. (thèse de 3^e cycle) * Condra, Jill (2013). ''Encyclopedia of National Dress: Traditional Clothing Around the World''. Los Angeles: ABC Clio. <nowiki>ISBN 978-0-313-37637-5</nowiki>. * Diagram Group (2013). ''Encyclopedia of African Peoples''. San Francisco, CA: Routledge. <nowiki>ISBN 9781135963415</nowiki>. * Eggert, Karl (1981). "Who are the Mahafaly? Cultural and social misidentification in southwestern Madagascar". ''Omaly sy anio: Hier et aujourd'hui Archived Aprily 24, 2021 at the [[Wayback Machine]]'' (PDF). 13–14. Antananarivo: Université de Madagascar, Département d'histoire. pp. 149–176. * Gennep, A.V. (1904). ''Tabou Et Totémisme à Madagascar''. Paris: Ernest Leroux. <nowiki>ISBN 978-5-87839-721-6</nowiki>. * Jeffrey C. Kaufmann, "Faly aux vazaha : Eugǹe Bastard, taboo, and Mahafale Autarky in southwest Madagascar, 1899", in ''History in Africa'' (New Brunswick, NJ), 26, 1999, p. 129-155 * LeHoullier, Sara (August 2010). ''Madagascar'' (Travel Companion). Other Places Publishing. <nowiki>ISBN 978-0-9822619-5-8</nowiki>. * Lotte Schomerus-Gernböck, ''Die Mahafaly : eine ethnische Gruppe im Süd-Westen Madagaskars'', D. Reimer, Berlin, 1981, 232 p. (<nowiki>ISBN 3-496-00184-4</nowiki>) * Nicole Boulfroy, "L'art funéraire des Mahafale (sud-Ouest de Madagascar)", in ''Anthropologie de l'art : formes et significations : arts de l'Afrique, de l'Amerique et du Pacifique'', ORSTOM, Paris, 1988, p. 30-38 * Ogot, Bethwell A. (1992). ''Africa from the Sixteenth to the Eighteenth Century''. Paris: UNESCO. <nowiki>ISBN 9789231017117</nowiki>. * René Battistini, ''Géographie humaine de la plaine côtière mahafaly,'' Éditions Cujas, 1964, 197 p. (thèse complémentaire) * Shoup, John A. (17 October 2011). ''Ethnic Groups of Africa and the Middle East: An Encyclopedia''. ABC-CLIO. <nowiki>ISBN 978-1-59884-363-7</nowiki>. * Various (2003). ''International Encyclopedia of Linguistics'' Vol. 1. Oxford University Press. <nowiki>ISBN 978-0-19-513977-8</nowiki>. == Loharano sy fanamarihana == <references /> jviaucc5z99pc1el5x2yyefyu61e0f2 0 294194 1148403 1148054 2026-07-31T07:43:58Z JianJi 36396 1148403 wikitext text/x-wiki {{Infobox}} [[Sary:LGBT flag map of Madagascar.svg|vignette|LGBT Madagasikara]] Miatrika fanavakavahana sy sakana ara-pitsarana izay tsy iainan'ny mponina tsy LGBTQ ny '''olona vavy tia vavy, olona lahy tia lahy, olona sady tia lahy ny tia vavy, lahy niova ho vavy na vavy niova ho lahy, ary ireo karazana fahatelo ara-pananahana ([[LGBTQ+ ao Madagasikara|LGBT]]Q) eto Madagasikara'''. Na dia tsy sazian'ny [[lalàna]] aza ny firaisana ara-nofo eo amin'ny samy lahy na samy vavy ho an'ny [[Olombelona|olona]] samy mihoatra ny 21 taona, dia tsy omena ny olona LGBTQ ny ankamaroan'ny fahalalahana sivily toy ny zo hivady anatrehan'ny [[Lalàna momba ny LGBTQ+ ao Madagasikara|lalàna]] sy ny zo hanangan-janaka . Araka ny fehezan-dalàna famaizana dia sazina an-tranomaizina roa ka hatramin'ny dimy taona, ary lamandy 2 ka hatramin'ny 10 tapitrisa Ariary izay olona manao « fihetsika tsy mendrika na tsy ara-boajanahary amin'ny olona mitovy fananahana amin' olona latsaky ny 21 taona » <ref name="Report">[https://2009-2017.state.gov/documents/organization/186425.pdf ''2011 Country Reports on Human Rights Practices: Madagascar'', Bureau of Democracy, Human Rights and Labor, U.S. Department of State, page 26]</ref> . == Fankatoavana ny fanambadian'ny olona mitovy fananahana == Araka ny lalàna eto Madagasikara<ref>https://textes.lexxika.com/lois-malagasy/loi-n2007-022-du-20-aout-2007-relative-au-mariage-et-aux-regimes-matrimoniaux/</ref>, dia tsy ekena ny [[Fanambadiana|fanambadian]]’ olona mitovy [[fananahana]] na hoe samy lahy na samy vavy, ary tahaka izany ihany koa ny amin'ny fanateram-bodiondry na ny araka ny fomban-drazana eo amin’ny olona mitovy fananahana." Nanao fanambarana ny ao amin'ny [[Lapan'i Mahazoarivo|lapan'ny Mahazoarivo]] mahakasika izany.<ref>{{Cite web |title=FANAMBARANA - Primature |url=https://www.primature.gov.mg/index.php/2019/12/21/fanambarana/ |access-date=2025-07-04 |archive-date=2025-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250417144506/https://www.primature.gov.mg/index.php/2019/12/21/fanambarana/ |url-status=dead }}</ref> Ny foto-dàlana [[Fiangonan' i Jesoa Kristy eto Madagasikara|FJKM]] ihany koa dia tsy manaiky ny fanambadian'olona mitovy fananahana ary tsy manao [[Fanamasinam-panambadian' ny mitovy fananahana|Fitsofan-drano ny fanambadian' olona mitovy fananahana]], nambaran'ny Mpitandrina Irako Andriamahazosoa Ammi efa filohan'io antokom-[[Fivavahana kristiana|pivavahana kristiana]] io izany.<ref>[https://www.agencemalagasydepresse.com/vaovao-samihafa/fanambadianny-mitovy-fananahana-manao-antsom-pitiavana-ny-filohanny-fjkm/ FANAMBADIAN’NY MITOVY FANANAHANA : Manao antsom-pitiavana ny filohan’ny FJKM - Agence Malagasy de Presse]</ref> Tsy eto Madagasikara irery ihany no vitsy an'isa sy voahilikilika ny vondrompiarahamonina LGBT fa mbola maro ireo firenena tsy misokatra amin'izy ireo, toa an'i [[Hong Kong]].<ref>[https://mg.globalvoices.org/2025/01/06/170574/ Mpifankatia LGBTQ folo ‘mirehareha fa mpivady’ na tsy ankatoavina aza ny fanambadian’olona mitovy fananahana ao Hong Kong · Global Voices teny Malagasy]</ref> == Fananganan-jaza ataon'ny mpivady mitovy fananahana == Ny fanambadian'ny lehilahy sy vehivavy ihany no manan-jo hanangan-janaka araka ny lalàna eto Madagasikara. . == Lehilahy miaraka amin'ny lehilahy == Tamin’ny taona 2011, hita tao anatin’ny Tatitry ny [[Zon' olombelona|Zon’Olombelona]] navoakan’ny Departemantam-panjakana [[Amerikanina]] fa mielipatrana ny [[fanavakavahana]] ara-piarahamonina manjo ny vondrom-piarahamonina LGBT. Nampitain’ilay tatitra fa tsy dia resahina loatra eto amin’ny firenena ny momba ny fironana ara-pananahana sy ny maha-lahy na maha-vavy, ary manomboka amin’ny fankatoavana an-tsokosoko ka hatramin’ny fandavana mivantana no fihetsiky ny besinimaro amin’izany, indrindra fa amin’ireo mpivaro-tena nanova fananahana. Nohamarinin'ny tatitra ihany koa fa matetika lasibatry ny fanafihana ireo mpivaro-tena LGBT <ref>{{Cite web |url=https://www.tiatanindrazana.mg/actualites/mpivaro-tena-manam-bady-hafakely-ny-tontolo-androni-lila-61533.php |title=kopian'ny arisiva |access-date=2026-07-18 |archive-date=2026-07-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260718163406/https://www.tiatanindrazana.mg/actualites/mpivaro-tena-manam-bady-hafakely-ny-tontolo-androni-lila-61533.php |url-status=dead }}</ref>, anisan’izany ny fanararaotana am-bava, ny fitoraham-bato, ary tonga hatramin'ny famonoana mihitsy aza. Ny volana Desambra 2019, nisy lalàna iray navoaka izay manasazy ny herisetra mifototra amin'ny lahy sy ny vavy. Lasa resabe izany, ka nisy solombavambahoaka niampanga azy ho mampiroborobo ny firaisan'ny samy lehilahy na samy vehivavy, na dia tsy hita ao anatin'ilay volavolan-dalàna aza ilay teny. Noro Ravaozanany dia nanamarika fa « Tsy vonona ny hanome lanja ny zon’ny olona mitovy fananahana (pelaka) ny [[Fiarahamonina malagasy|fiarahamonina malagasy.]] Ny fanatrarana fitovian-jo eo amin'ny lahy sy vavy (miralenta) dia efa fanamby amin'ny taona 2020, eny fa na dia eo amin'ny faribolana ara-tsaina aza. » . Tamin'ny taona 2020, vehivavy 33 taona no nosamborina noho ny fanolanana vehivavy 19 taona, rehefa nametraka fitarainana ny renin'ity farany. Raha ny marina, misy lalàna manasazy amin'ny fanagadrana " na iza na iza nanao fihetsika tsy mendrika na tsy ara-boajanahary tamin'ny olona mitovy fananahana, tsy ampy taona latsaky ny 21 taona ". Naniry hamaly faty ilay renim-pianakaviana noho ny fanapahan-kevitry ny zanany vavy nametraka fitoriana ny rainy izay efa nanolana azy. Nisy ny hetsika fanohanana azy roa vavy nokarakaraina tao amin’ny [[Tambajotra sôsialy|tambajotra sosialy]], raha nanambara i Noro Ravaozanany fa “ Mampalahelo ny tsy niarovan'ny reniny ny zanany vavy tamin'io fanolanana nataon-drainy io. [...] Valifaty nataon-dreniny izany no miranga ary fomba nataony io hanafenana ny fiampangana ny firaisana ara-nofo sy ny fanolanana". Ato amin'ny [[aterineto]], iharan'ny fanevatevana sy fandrahonana ho faty ireo mpanohana azy roa ; ny mpivavaka miampanga azy ireo ho nanao « fampiroboroboana ny firaisan'ny samy lehilahy na samy vehivavy ", manolotra fitsaboana fiovam-po ho an'ilay tovovavy ihany koa. Na dia tsy voararan'ny lalàna aza ny firaisan'ny samy lehilahy na samy vehivavy eto [[Madagasikara]], dia melohin'ny [[fiarahamonina]] mafy izany . Tamin’ny fiandohan’ny volana jolay 2021, nofoanan’ny fanjakana malagasy ny takarivan’ny LGBT natao tao amin’ny trano fisotroana iray teto [[Antananarivo]], noho ny antony « famporisihana ho amin'ny fijangajangana » . Nokarakaraina isan-taona nandritra ny telo taona izany mba hanasongadinana ny fiarahamonina LGBT ao amin'ny nosy. Nanohitra io fanapahan-kevitra io ny talen'ny orinasa, ka nitarika ny fandrahonana ny fanakatonana ilay trano fisotroana. == Loharano == j46o1vsi123iwoqhklj976y2qcy2xk7 0 294311 1148391 1147925 2026-07-30T18:10:06Z Zamazawadi 40439 Fanampiana hevitra vaovao 1148391 wikitext text/x-wiki Ny ramanonaka dia mofo malagasy manitra sy matsiro, maro no mankafy azy io .Eto amin'ity nosintsika ity rehefa ampiarahana amin'ny kafe mahery ny maraina, ary atao tohan'aina rehefa folak'andro iny.<ref>Ilerouge.com</ref> Noho ireo akora nanamboarana azy toy ny koba varigasy sy varim-bazaha, narahina siramamy Kely ary sira araka izay itiavana azy, dia manana tsiro masiraizy . Endasina amin'ny menaka ao anaty maditra kosa mba ho tonga boribory sy tsara jerena. Zovy ny malagasy tsy ho tia ramanonaka. Mahavatra mihitsy ireo mpivarotra azy eny antsenakely mifoha vao maneno ankoho mba ahavita maro amin'ny maraian<ref>madagaiscar voyage </ref> Matetika ny mofo ramanonaka dia atao tsakitsaky rehefa mihinana zavatra toy ny kitoza na zavatra hafa toy izany.Tena mahavantana ny Malagasy ny mihinana azy rehefa maraina satria azo ampiarahana amin'ny kafe izy ka lasa tena matsiro tokoa . Manerana an'i Madagasikara dia ahitana io mofo ramanonaka io avokoa na ambanivohita io na an-drenivohitra.<ref>ile-rouge</ref> <ref><nowiki>https://www.ile-rouge.com/les-petits-gateaux-de-madagascar/</nowiki></ref> Dingana iray fanaovana mofo ramanonaka<ref><nowiki>https://www.spyceez.com/recette/ramanonaka-le-beignet-sale-de-madagascar/</nowiki></ref> o8yidys0dlvunq15cwzwjefqeabcmsz 0 296497 1148374 1130098 2026-07-30T16:05:29Z ~2026-39119-14 40302 Nanitsy hadisoam-pitendrena 1148374 wikitext text/x-wiki [[Sary:Alluadia comosa Tsimanampetsotsa.jpg|vignette|448x448px|''Alluaudia comosa'']] Ny '''''Alluaudia comosa''''' dia karazan-javamaniry [[Angiospermae|mamony]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Didiereaceae]]'', zana-pianakaviana ''Didiereoideae'', izay tsy hita afa-tsy any amin' ny faritra amorontsiraka atsimo-andrefan' i [[Madagasikara]]. Ny hoe '''''Didierea comosa''''' <small>Drake</small> dia anarana nampiasaina hanondroana azy koa. Voatanisa ho anisan' ny "marefo" ao amin' ny Lisitra Menan' ny IUCN amin' ny karazana atahorana ho lany tamingana izy io. Amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] izy io dia atao hoe '''somondatraka''', '''somoratsy''', '''sony''' ary '''vohondroho'''<ref><small>"[https://tenymalagasy.org/bins/teny2?w=Alluaudia Alluaudia]", ''tenymalagasy.org''</small></ref>. == Famariparitana == [[Sary:Alluaudia comosa kz1.jpg|vignette|228x228px|''Alluaudia comosa'']] Miavaka sy mora fantatra ny ''Alluaudia comosa'' noho izy manana vatana fohy sy sampana makitroka mifarana amin' ny vondron-tampona fisaka. [[Hazobotry]] na [[hazo madinika]] manintsan-dravina izy io, mirefy 2 hatramin' ny 6 m (na hatramin' ny 10 m aza) ny haavony, mitahiry rano ary misy tsilo mitsitokantokana. Volondavenona sady manana halava 1,5 hatramin' ny 3,5 sm ireo tsilo ireo. Mandeha tsiroaroa ny raviny, eo amin' ny tangozany fohy, ary maty amin' ny fiandohan' ny vanim-potoana maina. Boribory ny bikan' izy ireo (10 hatramin' ny 22 mm X 10 mm) ary be nofony. Mitambatra ho vondrom-bony kely ny vonin' ny ''Alluaudia comosa''; ny voniny farany ihany no mihalehibe ary mipetaka eo amin' ny teza fohy dia fohy. Entin' ny zavamaniry roa samy hafa ny vony lahy sy ny vony vavy. == Toerana tiany aniriana == Maniry amin' ny [[vatosokay]] eny amin' ny ala maina na amin' ny kirihitr' ala amorontsiraka ny ''Alluaudia comosa''. == Jereo koa == * ''[[Alluaudia]]'' * [[Fantiolotsy]] == Loharano sy fanamarihana == 31arjxb1iyn74l465c6t2alie3h28bc 3 296580 1148393 1145185 2026-07-30T19:47:44Z MediaWiki message delivery 6907 /* This Month in Education: July 2026 */ fizarana vaovao 1148393 wikitext text/x-wiki == This Month in Education: November 2025 == <div class="plainlinks" lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English. Please help to translate in your language. <div style="text-align: center;"> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:2.9em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;">This Month in Education</span> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:1.4em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;"> Volume 14 • Issue 11 • November 2025</span> <div style="border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; font-size:larger; margin-bottom:0.2em">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/November 2025|Contents]] • [[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/November 2025/Headlines|Headlines]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe]]</div> <div style="color:white; font-size:1.8em; font-family:Montserrat; background:#92BFB1;">In This Issue</div></div> <div style="text-align: left; column-count: 2; column-width: 35em;"> * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/Auckland Museum's Wiki Summer Student Programme is back for 2025 & 2026|Auckland Museum's Wiki Summer Student Programme is back for 2025 & 2026]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/Edu Wiki camp 2025 in Belgrade, Serbia|Edu Wiki camp 2025 in Belgrade, Serbia]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/Wikidata na Escola: estudantes da zona rural de Minas Gerais contribuem com dados sobre mulheres negras brasileiras|Wikidata na Escola: estudantes da zona rural de Minas Gerais contribuem com dados sobre mulheres negras brasileiras]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/190 students from Oteitza Lizeoa create 48 articles on the history of the Basque Country for Txikipedia in one day|190 students from Oteitza Lizeoa create 48 articles on the history of the Basque Country for Txikipedia in one day]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/2nd International Congress Wikimedia, Education, and Digital Cultures – WECUDI|2nd International Congress Wikimedia, Education, and Digital Cultures – WECUDI]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/Africa and Proud Leads Wiki Classroom Project Across Three Nigerian States|Africa and Proud Leads Wiki Classroom Project Across Three Nigerian States]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/November 2025November 2025/Annual Czech Wiki Conference took place on Saturday, Nov 8th|November 2025November 2025/Annual Czech Wiki Conference took place on Saturday, Nov 8th]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/EduWiki Meetup at GLAM Wiki Conference 2025|EduWiki Meetup at GLAM Wiki Conference 2025]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/Highly productive autumn education activities in Macedonia|Highly productive autumn education activities in Macedonia]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/Kannada Wikipedia Asian Month 2025: Edit-a-thon & Workshop Highlights from Loyola College, Karnataka|Kannada Wikipedia Asian Month 2025: Edit-a-thon & Workshop Highlights from Loyola College, Karnataka]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/Kosovo Wikivoyage Editathons in Gjakova and Krusha e Madhe|Kosovo Wikivoyage Editathons in Gjakova and Krusha e Madhe]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/Ukrainian educators create open lesson plans based on the «Reading Wikipedia in the Classroom» course|Ukrainian educators create open lesson plans based on the «Reading Wikipedia in the Classroom» course]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/United Architects of the Philippines Student Auxiliary – University of Nueva Caceres joins Wikisource Training|United Architects of the Philippines Student Auxiliary – University of Nueva Caceres joins Wikisource Training]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/Videos on Teaching Experiences with Wikipedia, Wikidata, Commons, and OSM|Videos on Teaching Experiences with Wikipedia, Wikidata, Commons, and OSM]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/Wiki as a tool for technological empowerment of indigenous knowledge|Wiki as a tool for technological empowerment of indigenous knowledge]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/Wiki Science Competition in Albania and Kosovo|Wiki Science Competition in Albania and Kosovo]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/Wiki Workshop 2026 Call for Contributions|Wiki Workshop 2026 Call for Contributions]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/Wikipedia Contribution with Faculty of Mathematical and Natural Sciences Students in Kosovo|Wikipedia Contribution with Faculty of Mathematical and Natural Sciences Students in Kosovo]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/Impact of Wikimedia Rwanda Wiki Clubs in Growth of Wikimedia User Group Rwanda Community|Impact of Wikimedia Rwanda Wiki Clubs in Growth of Wikimedia User Group Rwanda Community]] </div> <div style="margin-top:10px; text-align: center; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[:m:User:ZI Jony|ZI Jony]] 30 Novambra 2025 à 13:46 (UTC)</div> </div> <!-- Message envoyé par User:ZI Jony@metawiki en utilisant la liste sur https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/This_Month_in_Education&oldid=29716809 --> :Hi @[[Mpikambana:ZI Jony|ZI Jony]] I’m happy to help with the translation.Just to clarify, I translate the entire "This Month in Education" section, including all the articles listed, or only on specific parts such headlines or certain sections? Do I translate them directly on Meta-wiki? Thank you [[Mpikambana:Mammysou17|Mammysou17]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Mammysou17|resaka]]) 30 Novambra 2025 à 15:00 (UTC) ::@[[Mpikambana:Mammysou17|Mammysou17]], thanks for the translation. I would appreciate if you could translate in Meta-Wiki as well. [[User:ZI Jony|<span style="color:#8B0000">'''ZI Jony'''</span>]] [[Meta:SWMT|^{<span style="color:Green"><i>(SWMT)</i></span>}]] 30 Novambra 2025 à 15:42 (UTC) :::Hi, here is the translation in Malagasy language. I would like to ask if there’s a specific format or platform where these translations should be submitted? I'm happy to collaborate. :::'''<big>Ny Fampianarana amin’ity Volana ity</big>''' :::'''Fizarana faha-14 • Laharana faha-11 • Novambra 2025''' :::[[metawiki:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/November 2025|Votoaty]] • [[metawiki:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/November 2025/Headlines|Lohateny]] • [[metawiki:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Misoratana anarana]] :::Ao amin'ity laharana ity :::* [[metawiki:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/Auckland Museum's Wiki Summer Student Programme is back for 2025 & 2026|Tafaverina indray ny Programa ho an'ny Mpianatra Wiki amin'ny Fahavaratra ao amin'ny Mozean'i Auckland ho an'ny taona 2025 & 2026]] :::* [[metawiki:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/Edu Wiki camp 2025 in Belgrade, Serbia|Toby Edu Wiki 2025 any Belgrade, Serbia]] :::* [[metawiki:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/Wikidata na Escola: estudantes da zona rural de Minas Gerais contribuem com dados sobre mulheres negras brasileiras|Wikidata any an-tsekoly: Mpianatra avy any amin'ny faritra ambanivohitra ao Minas Gerais mandray anjara amin'ny fanomezana angon-drakitra momba ny vehivavy mainty breziliàna]] :::* [[metawiki:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/190 students from Oteitza Lizeoa create 48 articles on the history of the Basque Country for Txikipedia in one day|Mpianatra 190 avy any Oteitza Lizeoa no namorona lahatsoratra 48 momba ny tantaran'ny Firenena Basque ho an'ny Txikipedia tao anatin'ny iray andro]] :::* [[metawiki:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/2nd International Congress Wikimedia, Education, and Digital Cultures – WECUDI|Kongresy Iraisam-pirenena faha-2 Wikimedia, Fanabeazana, ary Kolontsaina Nomerika – WECUDI]] :::* [[metawiki:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/Africa and Proud Leads Wiki Classroom Project Across Three Nigerian States|Tetikasa Africa and Proud Leads Wiki Classroom manerana ny Fanjakana Nizeriana Telo]] :::* [[metawiki:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/November 2025November 2025/Annual Czech Wiki Conference took place on Saturday, Nov 8th|Novambra 2025Novambra 2025/Fihaonambe Wiki Tseky isan-taona natao ny Sabotsy 8 Novambra]] :::* [[metawiki:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/EduWiki Meetup at GLAM Wiki Conference 2025|Fihaonana EduWiki tao amin'ny Fihaonambe Wiki GLAM 2025]] :::* [[metawiki:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/Highly productive autumn education activities in Macedonia|Hetsika fanabeazana fararano tena mahomby tany Makedonia]] :::* [[metawiki:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/Kannada Wikipedia Asian Month 2025: Edit-a-thon & Workshop Highlights from Loyola College, Karnataka|Volana Aziatika Wikipedia Kannada 2025: Edit-a-thon & Hevitry ny atrikasa avy amin'ny Loyola College, Karnataka]] :::* [[metawiki:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/Kosovo Wikivoyage Editathons in Gjakova and Krusha e Madhe|Kosovo Wikivoyage Editathons natao tany Gjakova sy Krusha e Madhe]] :::* [[metawiki:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/Ukrainian educators create open lesson plans based on the «Reading Wikipedia in the Classroom» course|Mpanabe Okrainiana mamorona drafi-pampianarana misokatra mifototra amin'ny taranja «Famakiana ny Wikipedia ao an-dakilasy»]] :::* [[metawiki:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/United Architects of the Philippines Student Auxiliary – University of Nueva Caceres joins Wikisource Training|Mpanampy Mpianatra ao amin'ny United Architects of the Philippines – University of Nueva Caceres dia nanatevin-daharana ny Fanofanana momba ny Wikisource]] :::* [[metawiki:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/Videos on Teaching Experiences with Wikipedia, Wikidata, Commons, and OSM|Horonantsary momba ny Traikefam-pampianarana miaraka amin'ny Wikipedia, Wikidata, Commons, ary OSM]] :::* [[metawiki:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/Wiki as a tool for technological empowerment of indigenous knowledge|Wiki ho fitaovana amin'ny fanomezan-danja ara-teknolojia momba ny fahalalana indizeny]] :::* [[metawiki:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/Wiki Science Competition in Albania and Kosovo|Fifaninanana Wiki Science any Albania sy Kosovo]] :::* [[metawiki:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/Wiki Workshop 2026 Call for Contributions|Antso ho an'ny Fandraisana Anjara amin'ny Atrikasa Wiki 2026]] :::* [[metawiki:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/Wikipedia Contribution with Faculty of Mathematical and Natural Sciences Students in Kosovo|Fandraisana anjara amin'ny Wikipedia miaraka amin'ny Fakiolten'ny Mpianatra Matematika sy Siansa Voajanahary ao Kosovo]] :::* [[metawiki:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/Impact of Wikimedia Rwanda Wiki Clubs in Growth of Wikimedia User Group Rwanda Community|Ny fiantraikan'ny Klioba Wiki Wikimedia Rwanda amin'ny Fitomboan'ny Vondrona Mpampiasa Wikimedia Rwanda]] :::[[Mpikambana:Mammysou17|Mammysou17]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Mammysou17|resaka]]) 2 Desambra 2025 à 14:19 (UTC) == This Month in Education: December 2025 == <div class="plainlinks" lang="en" dir="ltr"> <div style="text-align: center;"> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:2.9em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;">This Month in Education</span> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:1.4em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;"> Volume 14 • Issue 12 • December 2025</span> <div style="border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; font-size:larger; margin-bottom:0.2em">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/December 2025|Contents]] • [[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/December 2025/Headlines|Headlines]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe]]</div> <div style="color:white; font-size:1.8em; font-family:Montserrat; background:#92BFB1;">In This Issue</div></div> <div style="text-align: left; column-count: 2; column-width: 35em;"> * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/December 2025/WikiLatih Wiktionary with the Goethe-Institut: Strengthening the Digital Presence of Indonesia’s Local Languages|WikiLatih Wiktionary with the Goethe-Institut: Strengthening the Digital Presence of Indonesia’s Local Languages]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/December 2025/Wiki in schools - Architecture and Open Heritage|Wiki in schools - Architecture and Open Heritage]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/December 2025/What are the challenges and opportunities in scientific dissemination? Reflecting on the topic in the Brazilian context|What are the challenges and opportunities in scientific dissemination? Reflecting on the topic in the Brazilian context]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/December 2025/WikipediaxAI: Wikipedia, AI, and the future of knowledge|WikipediaxAI: Wikipedia, AI, and the future of knowledge]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/December 2025/Wikipedia at University Another year of working alongside higher education institutions in Argentina|Wikipedia at University Another year of working alongside higher education institutions in Argentina]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/December 2025/WAM - Tulu Edit-a-thon & Workshop in St Aloysius University |WAM - Tulu Edit-a-thon & Workshop in St Aloysius University]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/December 2025/Visibilizando memórias negras: estudantes da UFRGS ampliam a Wikipédia com foco na imprensa e no associativismo pós-abolição|Visibilizando memórias negras: estudantes da UFRGS ampliam a Wikipédia com foco na imprensa e no associativismo pós-abolição]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/December 2025/Transforming Education Through Wikimedia in Kosovo: 2025|Transforming Education Through Wikimedia in Kosovo: 2025]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/December 2025/New WikiClubs and educational partnership in Albania|New WikiClubs and educational partnership in Albania]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/December 2025/New WikiClub with the Dibra Youth Center in Albania|New WikiClub with the Dibra Youth Center in Albania]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/December 2025/Landmark Educational Initiatives and Wikimedia Programs Transform Learning in 2025|Landmark Educational Initiatives and Wikimedia Programs Transform Learning in 2025]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/December 2025/Knowledge in the Digital Age: A WMUK Collaborative Workshop|Knowledge in the Digital Age: A WMUK Collaborative Workshop]] </div> <div style="margin-top:10px; text-align: center; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[:m:User:ZI Jony|ZI Jony]] 17 Desambra 2025 à 14:21 (UTC)</div> </div> <!-- Message envoyé par User:ZI Jony@metawiki en utilisant la liste sur https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/This_Month_in_Education&oldid=29814101 --> == This Month in Education: January 2026 == <div class="plainlinks" lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English. Please help to translate in your language. <div style="text-align: center;"> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:2.9em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;">This Month in Education</span> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:1.4em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;"> Volume 15 • Issue 1 • January 2026</span> <div style="border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; font-size:larger; margin-bottom:0.2em">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/January 2026|Contents]] • [[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/January 2026/Headlines|Headlines]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe]]</div> <div style="color:white; font-size:1.8em; font-family:Montserrat; background:#92BFB1;">In This Issue</div></div> <div style="text-align: left; column-count: 2; column-width: 35em;"> * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/Strengthening Wikimedia Education and Digital Literacy in 2026|Strengthening Wikimedia Education and Digital Literacy in 2026]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/Dzongkha Wikipedia Education Program in Bhutan|Dzongkha Wikipedia Education Program in Bhutan]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/Wikipedia Education Program - Train The Trainer in Nepal|Wikipedia Education Program – Train The Trainer in Nepal]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/Wikipedia 25 celebration in the Igbo Wiki Fan Club Alvan and IMSU|Wikipedia 25 celebration in the Igbo Wiki Fan Club Alvan and IMSU]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/CBSUA boosts Open Knowledge and Local Culture through expanded Wiki Education Program|CBSUA boosts Open Knowledge and Local Culture through expanded Wiki Education Program]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/WikiChallenge African Schools: Young voices, real impact, and continued (reasonable) growth|WikiChallenge African Schools: Young voices, real impact, and continued (reasonable) growth]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/Updates on Auckland Museum Summer Student Programme|Updates on Auckland Museum Summer Student Programme]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/Stronger and bolder Wikiforhumanrights 2025 in Anambra Network|Stronger and bolder Wikiforhumanrights 2025 in Anambra Network]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/Official Opening of IFAK Secondary School Wiki Club: Engaging Youth in Learning Through Open Knowledge|Official Opening of IFAK Secondary School Wiki Club: Engaging Youth in Learning Through Open Knowledge]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/Greetings from the Jeronim de Rada WikiClub in Elbasan, Albania, for Christmas 2025|Greetings from the Jeronim de Rada WikiClub in Elbasan, Albania, for Christmas 2025]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/Great and productive final activities of 2025 Wikimedia MKD education programme|Great and productive final activities of 2025 Wikimedia MKD education programme]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/Envisioning an Open Future together - WikiForAll|Envisioning an Open Future together – WikiForAll]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/A look back: reviewing the main education activities in Brazil in 2025|A look back: reviewing the main education activities in Brazil in 2025]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/A 147-Year-Old Institution Celebrates 25 Years of Wikipedia: St Aloysius University and the Spirit of Open Knowledge|A 147-Year-Old Institution Celebrates 25 Years of Wikipedia: St Aloysius University and the Spirit of Open Knowledge]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/¡Celebrando 25 años de conocimiento libre! El Proyecto "25x25" llega a las aulas de Córdoba, Argentina|Celebrating 25 years of free knowledge! The '25x25' Project reaches the classrooms of Córdoba, Argentina]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/A atuação em rede da Universidade Federal de Juiz de Fora para a difusão do conhecimento livre na Wikipédia|The collaborative efforts of the Federal University of Juiz de Fora for the dissemination of free knowledge on Wikipedia]] </div> <div style="margin-top:10px; text-align: center; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[:m:User:ZI Jony|ZI Jony]] 28 Janoary 2026 à 18:26 (UTC)</div> </div> <!-- Message envoyé par User:ZI Jony@metawiki en utilisant la liste sur https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/This_Month_in_Education&oldid=29951116 --> :Hi @[[Mpikambana:ZI Jony|ZI Jony]]. Thank you for the message, we'll translate them [[Mpikambana:Mammysou17|Mammysou17]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Mammysou17|resaka]]) 29 Janoary 2026 à 14:45 (UTC) == This Month in Education: February 2026 == <div class="plainlinks" lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English. Please help to translate in your language. <div style="text-align: center;"> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:2.9em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;">This Month in Education</span> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:1.4em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;"> Volume 15 • Issue 2 • February 2026</span> <div style="border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; font-size:larger; margin-bottom:0.2em">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/February 2026|Contents]] • [[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/February 2026/Headlines|Headlines]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe]]</div> <div style="color:white; font-size:1.8em; font-family:Montserrat; background:#92BFB1;">In This Issue</div></div> <div style="text-align: left; column-count: 2; column-width: 35em;"> * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Cairo University Spanish Language Volunteers document Madrid’s Historic and Contemporary Palaces|Cairo University Spanish Language Volunteers document Madrid’s Historic and Contemporary Palaces]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Celebrating 25 Years of Wikipedia in Uzbekistan|Celebrating 25 Years of Wikipedia in Uzbekistan]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Encontro da Rede Latino Americana de Inteligência Artificial Feminista: construindo futuros possíveis|Meeting of the Latin American Network of Feminist Artificial Intelligence: building possible futures]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Farewelling the Auckland Museum Summer Students|Farewelling the Auckland Museum Summer Students]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Inclusive Climate Learning with Wikimedia Reaches Special School in Kumasi|Inclusive Climate Learning with Wikimedia Reaches Special School in Kumasi]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Introducing Wikimedia in Academic curriculum for students of higher education in universities of Telangana |Introducing Wikimedia in Academic curriculum for students of higher education in universities of Telangana]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Learning from Finland: Edit-a-thon on Finnish Education set to take place in Belgrade|Learning from Finland: Edit-a-thon on Finnish Education set to take place in Belgrade]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Library of IME-USP Workshop: Edits in History of Mathematics|Library of IME-USP Workshop: Edits in History of Mathematics]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/LitFest 2026: Room to Dream to amplify local voices across Wikimedia|LitFest 2026: Room to Dream to amplify local voices across Wikimedia]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/New online workshops for the German language Wikipedia|New online workshops for the German language Wikipedia]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Road to Wiki Cohort 1: Building India's Next Generation of Wikimedia Technical Contributors|Road to Wiki Cohort 1: Building India's Next Generation of Wikimedia Technical Contributors]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/The history of the Wikimedia movement in a Brazil: a book about stories and projects|The history of the Wikimedia movement in a Brazil: a book about stories and projects]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Wiki Club Federal Government Boys College Celebrates Mother Tongue Day|Wiki Club Federal Government Boys College Celebrates Mother Tongue Day]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Wiki Club Minalabac joins Freedom to Read 2026: One World, Many Languages|Wiki Club Minalabac joins Freedom to Read 2026: One World, Many Languages]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Wiki Love Folklore Photowalk at Khajuraho Dance Festival 2026|Wiki Love Folklore Photowalk at Khajuraho Dance Festival 2026]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Wiki Loves Fish Workshop Empowers Students to Document Coastal Biodiversity|Wiki Loves Fish Workshop Empowers Students to Document Coastal Biodiversity]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/WikiCendekia 2026: Insights from our training of admins in Indonesia|WikiCendekia 2026: Insights from our training of admins in Indonesia]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Wikimedia MKD's activities- new wiki club and a lots of new training workshops|Wikimedia MKD's activities- new wiki club and a lots of new training workshops]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/WikiPatrimoine Senghor : Valorisation du patrimoine culturel africain à l'Université Senghor|WikiPatrimoine Senghor : Valuation of African cultural heritage at the University Senghor]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Wikipedia Turns 25: Young Voices, Big Future|Wikipedia Turns 25: Young Voices, Big Future]] </div> <div style="margin-top:10px; text-align: center; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[:m:User:ZI Jony|ZI Jony]] 3 Martsa 2026 à 11:55 (UTC)</div> </div> <!-- Message envoyé par User:ZI Jony@metawiki en utilisant la liste sur https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/This_Month_in_Education&oldid=30155806 --> == This Month in Education: March 2026 == <div class="plainlinks" lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English. Please help to translate in your language. <div style="text-align: center;"> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:2.9em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;">This Month in Education</span> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:1.4em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;"> Volume 15 • Issue 3 • March 2026</span> <div style="border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; font-size:larger; margin-bottom:0.2em">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/March 2026|Contents]] • [[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/March 2026/Headlines|Headlines]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe]]</div> <div style="color:white; font-size:1.8em; font-family:Montserrat; background:#92BFB1;">In This Issue</div></div> <div style="text-align: left; column-count: 2; column-width: 35em;"> * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/Advancing 21st-Century Education: Proposal to Establish the Yorùbá Wikipedia Fan Club at Arolu College of Education, Ilemona|Advancing 21st-Century Education: Proposal to Establish the Yorùbá Wikipedia Fan Club at Arolu College of Education, Ilemona]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/Awareness Programme on Language and Culture Protection by KWUG|Awareness Programme on Language and Culture Protection by KWUG]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/Teachers from Various Institutions in Rio de Janeiro Explore Wikipedia as a Means of Preserving Memory and Checking Sources|Teachers from Various Institutions in Rio de Janeiro Explore Wikipedia as a Means of Preserving Memory and Checking Sources]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/Edu Wiki Nigeria Co-Founder Facilitates Textbook Donation to AHAJAS Integrated School, Gombe|Edu Wiki Nigeria Co-Founder Facilitates Textbook Donation to AHAJAS Integrated School, Gombe]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/Inside Wikimedia Ukraine's education program|Inside Wikimedia Ukraine's education program]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/Karavali Wikimedians at Mangaluru Design Summit 2026|Karavali Wikimedians at Mangaluru Design Summit 2026]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/One School, One Article Campaign Wrap Up|One School, One Article Campaign Wrap Up]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/Seeds of Knowledge: A Wiki Project that Sparked a Community at ADUN|Seeds of Knowledge: A Wiki Project that Sparked a Community at ADUN]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/Student workshops at Serbian Universities: enriching Wikipedia with topics on culture and technology|Student workshops at Serbian Universities: enriching Wikipedia with topics on culture and technology]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/The Open Knowledge Alliance: Wikimedia and Libraries|The Open Knowledge Alliance: Wikimedia and Libraries]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/Wikimedia CR published updated guide for beginners|Wikimedia CR published updated guide for beginners]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/Wikimedia goes back to the classroom in Brazil|Wikimedia goes back to the classroom in Brazil]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/Workshop on Feminism and Folklore 2026 by Wiki Club SATI|Workshop on Feminism and Folklore 2026 by Wiki Club SATI]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/“Wikimedia MKD in Action: Teacher Conferences and Education Activities|“Wikimedia MKD in Action: Teacher Conferences and Education Activities]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/Wikipedia & Libraries: Building New Contributors|Wikipedia & Libraries: Building New Contributors]] </div> <div style="margin-top:10px; text-align: center; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[:m:User:ZI Jony|ZI Jony]] 1 Aprily 2026 à 10:21 (UTC)</div> </div> <!-- Message envoyé par User:ZI Jony@metawiki en utilisant la liste sur https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/This_Month_in_Education&oldid=30317659 --> == Welcome to Wiki Project Med! == {| cellspacing="8" cellpadding="0" style="width:100%; clear:both; margin:0.5em auto; background-color:#EAF2FF; border:1px solid #4a0000;" | [[File:Medical translation.svg|250x250px]] | Hi '''{{PAGENAME}}'''! Thank you for your recent contributions to [[mdwiki:WikiProjectMed:Wiki_Project_Med_Foundation|Wiki Project Med]]. We are glad to have you as part of our translation task force, helping make reliable medical information accessible to more people worldwide, both online and offline. Please check this onboarding course [https://sites.google.com/wikiprojectmed.org/mdwiki-onboarding-course/] to learn more about our translation process. '''After every translation, please ensure the following steps are done:''' *Confirm that you have chosen the best title or properly translated the title. *Add suitable categories. *Check that the infobox is correctly translated and complete. *Make sure you have followed your language-specific Wikipedia guidelines. *After publishing your translation, if you receive any comments from the reviewers please reply and coordinate with them. Following this checklist helps us collaborate positively and effectively with local Wikipedia reviewers. If you have any questions or need support, please feel free to get in touch. Thank you for contributing your time and skills to this important work. -- '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' Team |} [[Mpikambana:CeylonChingu|CeylonChingu]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:CeylonChingu|resaka]]) 13 Aprily 2026 à 10:15 (UTC) == This Month in Education: April 2026 == <div class="plainlinks" lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English. Please help to translate in your language. <div style="text-align: center;"> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:2.9em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;">This Month in Education</span> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:1.4em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;"> Volume 15 • Issue 4 • April 2026</span> <div style="border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; font-size:larger; margin-bottom:0.2em">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/April 2026|Contents]] • [[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/April 2026/Headlines|Headlines]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe]]</div> <div style="color:white; font-size:1.8em; font-family:Montserrat; background:#92BFB1;">In This Issue</div></div> <div style="text-align: left; column-count: 2; column-width: 35em;"> * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/April 2026/Empowering Knowledge: Wikimedia MKD Education Update|Empowering Knowledge: Wikimedia MKD Education Update]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/April 2026/WikiScholar: A School-Level Initiative to Promote Free Knowledge in Bangladesh|WikiScholar: A School-Level Initiative to Promote Free Knowledge in Bangladesh]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/April 2026/Wikipedia for School 2025–2026: A Competition That Continued Despite Frost, Power Outages, and War|Wikipedia for School 2025–2026: A Competition That Continued Despite Frost, Power Outages, and War]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/April 2026/Wikimedia UK and Thoughtful delivery new media literacy teacher training course|Wikimedia UK and Thoughtful delivery new media literacy teacher training course]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/April 2026/Wikimedia CR supporting SDG's in Czech schools|Wikimedia CR supporting SDG's in Czech schools]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/April 2026/University Students’ Mandatory Internships at Wikimedia Armenia|University Students’ Mandatory Internships at Wikimedia Armenia]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/April 2026/Third year of collaboration with Aleksandër Xhuvani University in Elbasan, Albania|Third year of collaboration with Aleksandër Xhuvani University in Elbasan, Albania]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/April 2026/Students Discover Open Source and Learn Wikipedia and Wikidata Skills for the First Time in Zarqa, Jordan|Students Discover Open Source and Learn Wikipedia and Wikidata Skills for the First Time in Zarqa, Jordan]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/April 2026/Leveraging on Wikipedia as a tool for curbing Health Misinformation and Disinformation in Akwa Ibom and Rivers State, Nigeria|Leveraging on Wikipedia as a tool for curbing Health Misinformation and Disinformation in Akwa Ibom and Rivers State, Nigeria]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/April 2026/Governance and Public Knowledge: Wikipedia as a Learning Tool in Sustainability Education through UNESCO Designated Sites|Governance and Public Knowledge: Wikipedia as a Learning Tool in Sustainability Education through UNESCO Designated Sites]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/April 2026/A month full of encounters with students in Brazil|A month full of encounters with students in Brazil]] </div> <div style="margin-top:10px; text-align: center; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[:m:User:ZI Jony|ZI Jony]] 27 Aprily 2026 à 16:01 (UTC)</div> </div> <!-- Message envoyé par User:ZI Jony@metawiki en utilisant la liste sur https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/This_Month_in_Education&oldid=30406002 --> == This Month in Education: May 2026 == <div class="plainlinks" lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English. Please help to translate in your language. <div style="text-align: center;"> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:2.9em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;">This Month in Education</span> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:1.4em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;"> Volume 15 • Issue 5 • May 2026</span> <div style="border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; font-size:larger; margin-bottom:0.2em">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/May 2026|Contents]] • [[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/May 2026/Headlines|Headlines]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe]]</div> <div style="color:white; font-size:1.8em; font-family:Montserrat; background:#92BFB1;">In This Issue</div></div> <div style="text-align: left; column-count: 2; column-width: 35em;"> * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/May 2026/Teaching innovation with Wikimedia. Shared experiences in Spanish Universities|Teaching innovation with Wikimedia. Shared experiences in Spanish Universities]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/May 2026/Editing Wikipedia with Viktor Hygo High School in Albania|Editing Wikipedia with Viktor Hygo High School in Albania]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/May 2026/Debating free license in Brazil|Debating free license in Brazil]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/May 2026/Microclimatic Explainers: A short-form media approach to build micro-level environmental awareness in India|Microclimatic Explainers: A short-form media approach to build micro-level environmental awareness in India]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/May 2026/Ukraine publishes the first academic collection of papers on Wikipedia and Wikimedia Projects|Ukraine publishes the first academic collection of papers on Wikipedia and Wikimedia Projects]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/May 2026/Wiki Digital Youth Club Launches in Tanzania: Youth Build Digital Skills Through Competitive Quest Challenges|Wiki Digital Youth Club Launches in Tanzania: Youth Build Digital Skills Through Competitive Quest Challenges]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/May 2026/Wiki Youth Participation in Building Rwanda’s Open Knowledge Ecosystem|Wiki Youth Participation in Building Rwanda’s Open Knowledge Ecosystem]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/May 2026/Wikimedia Digi-Youth Club in Nigeria|Wikimedia Digi-Youth Club in Nigeria]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/May 2026/Wikimedia MKD's Education News & Activities|Wikimedia MKD's Education News & Activities]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/May 2026/Wikipedia Serbia's interns and Wiki Ambassadors provide crucial support towards end of the school year|Wikipedia Serbia's interns and Wiki Ambassadors provide crucial support towards end of the school year]] </div> <div style="margin-top:10px; text-align: center; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[:m:User:ZI Jony|ZI Jony]] 1 Jiona 2026 à 16:52 (UTC)</div> </div> <!-- Message envoyé par User:ZI Jony@metawiki en utilisant la liste sur https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/This_Month_in_Education&oldid=30604297 --> == This Month in Education: June 2026 == <div class="plainlinks" lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English. Please help to translate in your language. <div style="text-align: center;"> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:2.9em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;">This Month in Education</span> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:1.4em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;"> Volume 15 • Issue 6 • June 2026</span> <div style="border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; font-size:larger; margin-bottom:0.2em">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/June 2026|Contents]] • [[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/June 2026/Headlines|Headlines]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe]]</div> <div style="color:white; font-size:1.8em; font-family:Montserrat; background:#92BFB1;">In This Issue</div></div> <div style="text-align: left; column-count: 2; column-width: 35em;"> * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Wikipedia Editathon at Dinajpur Govt. College: Empowering Graduate Students in the Open Knowledge Movement|Wikipedia Editathon at Dinajpur Govt. College: Empowering Graduate Students in the Open Knowledge Movement]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Wikimedia Serbia prepares for Edu Wiki camp 2026|Wikimedia Serbia prepares for Edu Wiki camp 2026]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Wiki Digi-Youth Clubs pilot explores challenge-based learning across three countries|Wiki Digi-Youth Clubs pilot explores challenge-based learning across three countries]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Why the EduWiki Hub Starter Kit Matters for the Future of Education|Why the EduWiki Hub Starter Kit Matters for the Future of Education]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Portuguese Universities adopt free knowledge tools: Wikipedia is the favorite|Portuguese Universities adopt free knowledge tools: Wikipedia is the favorite]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Translating on Wikipedia used as extra – credit assignment in University of Prishtina, Kosovo|Translating on Wikipedia used as extra – credit assignment in University of Prishtina, Kosovo]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Strengthening Wikimedia Education Through Community Learning and Digital Literacy Initiatives|Strengthening Wikimedia Education Through Community Learning and Digital Literacy Initiatives]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Small Group, Big Impact: Building Skills Through the Wikimedia Volunteer Focus Group in Botswana|Small Group, Big Impact: Building Skills Through the Wikimedia Volunteer Focus Group in Botswana]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/"25x25 Project – Celebrating Wikipedia" in Córdoba, Argentina|"25x25 Project – Celebrating Wikipedia" in Córdoba, Argentina]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Mapping and gathering educational activities on Wiki in Brazilian universities|Mapping and gathering educational activities on Wiki in Brazilian universities]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Growing Wiki Education in the Philippines: Highlights from Bikol WikiConference 2026|Growing Wiki Education in the Philippines: Highlights from Bikol WikiConference 2026]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/From Mentee to Builder: Six Months in the EduWiki Hub Mentorship Program|From Mentee to Builder: Six Months in the EduWiki Hub Mentorship Program]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/EduWiki Hub publishes its first Community Newsletter|EduWiki Hub publishes its first Community Newsletter]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Click, Capture, and Contribute: Scaling Open Knowledge Through Mobile Photography|Click, Capture, and Contribute: Scaling Open Knowledge Through Mobile Photography]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Education in Action: Limkokwing School Adoption Program 2026 and Wikimedia Learning Outcomes|Education in Action: Limkokwing School Adoption Program 2026 and Wikimedia Learning Outcomes]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Impact of Wiki Digi youth Clubs initiative in education of Rwanda|Impact of Wiki Digi youth Clubs initiative in education of Rwanda]] </div> <div style="margin-top:10px; text-align: center; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[:m:User:ZI Jony|ZI Jony]] 28 Jiona 2026 à 04:15 (UTC)</div> </div> <!-- Message envoyé par User:ZI Jony@metawiki en utilisant la liste sur https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/This_Month_in_Education&oldid=30725833 --> == This Month in Education: July 2026 == <div class="plainlinks" lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English. Please help to translate in your language. <div style="text-align: center;"> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:2.9em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;">This Month in Education</span> <span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:1.4em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;"> Volume 15 • Issue 7 • July 2026</span> <div style="border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; font-size:larger; margin-bottom:0.2em">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/July 2026|Contents]] • [[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/July 2026/Headlines|Headlines]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe]]</div> <div style="color:white; font-size:1.8em; font-family:Montserrat; background:#92BFB1;">In This Issue</div></div> <div style="text-align: left; column-count: 2; column-width: 35em;"> * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/July 2026/Practical Wikipedia Training for Teachers Held in Tetovo, Macedonia|Practical Wikipedia Training for Teachers Held in Tetovo, Macedonia]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/July 2026/Wikimedia Ukraine at the Teachers of the Future Festival|Wikimedia Ukraine at the Teachers of the Future Festival]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/July 2026/Six Months of Growth, Learning, and Impact: My Journey as an EduWiki Mentor|Six Months of Growth, Learning, and Impact: My Journey as an EduWiki Mentor]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/July 2026/PhilWiki Community pays homage to Antoine de Saint-Exupéry at Wikimania Paris 2026|PhilWiki Community pays homage to Antoine de Saint-Exupéry at Wikimania Paris 2026]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/July 2026/Google25 Expands Tamil Wikipedia Community|Google25 Expands Tamil Wikipedia Community]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/July 2026/Edu Wiki camp gathers Serbian youth around the topic of open knowledge|Edu Wiki camp gathers Serbian youth around the topic of open knowledge]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/July 2026/Cátedra Glaciares: A Collaborative Experience for the Study and Conservation of Colombia’s Cryosphere|Cátedra Glaciares: A Collaborative Experience for the Study and Conservation of Colombia’s Cryosphere]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/July 2026/Continuing Wiki education partnerships in Brazil|Continuing Wiki education partnerships in Brazil]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/July 2026/Building EduWiki in Albania: From school outreach to student contributions in Wikimedia projects|Building EduWiki in Albania: From school outreach to student contributions in Wikimedia projects]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/July 2026/1Lib1Ref WUGN Kaduna, 2026|1Lib1Ref WUGN Kaduna, 2026]] * [[m:Special:MyLanguage/Education/News/July 2026/We create the first master class on access to knowledge and open technology in collaboration with National Autonomous University of Mexico, UNAM|We create the first master class on access to knowledge and open technology in collaboration with National Autonomous University of Mexico, UNAM]] </div> <div style="margin-top:10px; text-align: center; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[:m:User:ZI Jony|ZI Jony]] 30 Jolay 2026 à 19:47 (UTC)</div> </div> <!-- Message envoyé par User:ZI Jony@metawiki en utilisant la liste sur https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/This_Month_in_Education&oldid=30838310 --> inxiwc7yhh7iyxl7g7q74oh9x238xpr 0 297155 1148425 1137070 2026-07-31T09:46:41Z Thelezifor 15140 Jereo koa 1148425 wikitext text/x-wiki [[Sary:Glinus oppositifolius (2859596597).jpg|vignette|387x387px|''Glinus oppositifolius'']] Ny '''''Glinus oppositifolius''''' dia karazan-javamaniry [[Angiospermae|mamony]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Molluginaceae]]'' sy ao amin' ny filaharana [[Caryophyllales]]. I Carl Linnaeus no nanao ny famariparitana azy io voalohany. Amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] izy io dia atao hoe '''anamafaika''', '''anamangidy''', '''fangitsy''' ary '''felimafaitra'''. Ny anarany feno dia ''Glinus oppositifolius'' <small>(L.) A. DC.</small>. Taloha izy io dia nantsoina hoe '''''Mollugo oppositifolia''''' <small>L.</small>. Ampiasaina atao [[anana]] izy io. == Jereo koa == * ''[[Glinus]]'' * ''[[Mollugo]]'' * ''[[Paramollugo]]'' * [[Anamafaika]]: ''[[Solanum nigrum]]'' L. (''[[Solanaceae]]''); ''Glinus oppositifolius'' <small>(L.) A. DC.</small>. (← ''Mollugo oppositifolia'' <small>L.</small>) (''[[Molluginaceae]]''). * [[Anamangidy]]: ''[[Solanum nigrum]]'' <small>L.</small> (''[[Solanaceae]]''); ''Glinus oppositifolius'' <small>(L.) A. DC.</small>. (← ''Mollugo oppositifolia'' <small>L.</small>) (''[[Molluginaceae]]''). * [[Fangitsy]]: ''[[Dioscorea fandra]]'' <small>H.Perrier</small> (''[[Dioscoreaceae]]''); ''[[Dolichos fangitsa]]'' <small>R.Vig.</small> (''[[Fabaceae]]''); ''Glinus oppositifolius'' <small>(L.) A. DC.</small>. (← ''Mollugo oppositifolia'' <small>L.</small>) (''[[Molluginaceae]]'') mpyaochiebsymcqi94mnqglbbi5f1a7 4 298631 1148396 1133840 2026-07-31T05:14:29Z JianJi 36396 1148396 wikitext text/x-wiki '''Androany [[31 Jolay|31 jolay]]''': * '''[[1498]]''' - Nahitan'i [[Christophe Colomb]] ny nosy [[Trinite-sy-Tôbagô|Trinidad]]. * '''[[1919]]''' - Nolanian'ny Filankevi-Pirenena Alemana tao [[Weimar]], [[Thüringen|Thuringen]] ny Lalàmpanorenana manangana ny Repoblikan' i Weimar. * '''[[1941]]''' - Ny Famonoana Tambabe na Shoah : Araka ny toromarika avy amin'i [[Adolf Hitler]], nomen' i [[Hermann Göring]] alalana ny manamboninahitra SS [[Reinhard Heydrich]] hikarakara ny fanomanana ny "Vahaolana Farany amin'ny raharaha jiosy". * '''[[1985]]''' - Nanafihan'ny miaramila nafarana avy any [[Antsiranana]] ny trano nonenan'ny mpitarika ny Kung-fu tao Ambatomainty [[Antananarivo]] sy ny nisamborana mpikambana maro mpanao io fanatanjahantena io teto [[Madagasikara]]. 9uss245d0m8jrqpl1fuya13vo5hvn8h 4 298632 1148397 1133842 2026-07-31T05:37:23Z JianJi 36396 1148397 wikitext text/x-wiki '''Androany [[1 Aogositra|1 aogositra]]''': * '''[[1291]]''' - daty saimbôlika ny fanaovan-tsonia ny Dina Federaly heverina ho dina fananganana an'i [[Soisa]]. * '''[[1914]]''' - Nihantsy ady tamin'ny [[Empira Rosiana]] ny [[Empira Alemàna|Empira Alemana]] ([[Ady Lehibe Voalohany]]). * '''[[2004]]''' – Olona efa ho 400 no maty tamin'ny fahamaizan'ny toeram-pivarotana lehibe iray tao [[Asunción]], [[Paragoay]], rehefa nohidiana avokoa ny lalana fivoahana mba tsy hahafahan'ny olona mangalatra entana. * '''[[2007]]''' – Niharan'ny fahasimbana goavana ny Tetezana 9340, izay nitondra ny Interstate 35W niampita ny Reniranon'i [[Mississippi (ony)|Mississippi]] tao [[Minneapolis]], [[Etazonia]], ary nidaraboka, ka nahafaty olona 13 sy naharatrana olona 145 hafa. o6e9uvtfdorc94oprpyjm9tunouoib4 1148398 1148397 2026-07-31T05:38:13Z JianJi 36396 1148398 wikitext text/x-wiki '''Androany [[1 Aogositra|1 aogositra]]''': * '''[[1291]]''' – daty saimbôlika ny fanaovan-tsonia ny Dina Federaly heverina ho dina fananganana an'i [[Soisa]]. * '''[[1914]]''' – Nihantsy ady tamin'ny [[Empira Rosiana]] ny [[Empira Alemàna|Empira Alemana]] ([[Ady Lehibe Voalohany]]). * '''[[2004]]''' – Olona efa ho 400 no maty tamin'ny fahamaizan'ny toeram-pivarotana lehibe iray tao [[Asunción]], [[Paragoay]], rehefa nohidiana avokoa ny lalana fivoahana mba tsy hahafahan'ny olona mangalatra entana. * '''[[2007]]''' – Niharan'ny fahasimbana goavana ny Tetezana 9340, izay nitondra ny Interstate 35W niampita ny Reniranon'i [[Mississippi (ony)|Mississippi]] tao [[Minneapolis]], [[Etazonia]], ary nidaraboka, ka nahafaty olona 13 sy naharatrana olona 145 hafa. kt3zwpvrsxet9h5mmwa700viyrd48zy 0 299721 1148419 1138785 2026-07-31T09:33:17Z Thelezifor 15140 Nanatsara lahatsoratra 1148419 wikitext text/x-wiki [[Sary:Pandanus utilis fruits in Ishigaki, Okinawa.jpg|vignette|369x369px|''[[Pandanus utilis]]'']] Ny '''fandrana''' na '''fandra''' na '''fandro''' dia zavamaniry isan-karazany ao amin' ny antokon-javamaniry ''[[Pandanus]]'' ao amin' ny fianakaviana ''[[Pandanaceae]]'', izay indraindray atao hoe '''vakoa''' na '''vakoana'''. Anisan' ireo zavamaniry ireo ireto: * ''[[Pandanus concretus]]'' <small>Baker</small> ''--'' fandrana, fandro, vakoa, vakoana, vakoandrano * ''[[Pandanus edulis]]'' <small>Thouars</small> ''--'' fandra, fandrana, vakoa * ''[[Pandanus laxespicatus]]'' <small>Martelli</small>  -- fandrana * ''[[Pandanus madagascariensis]]'' <small>(Gaudich.) Balf. f.</small> ''--'' fandrambarika, fandrana * ''[[Pandanus pervilleanus]]'' <small>Solms</small> -- fandrana * ''[[Pandanus rollotii Martelli]]'' ''--'' fandrana, vakoana * ''[[Pandanus utilis]]'' <small>Bory</small> -- fandra, fandrana, vakoa * ''[[Pandanus vandamii]]'' <small>Martelli & Pic. Serm.</small> -- fandrana * ''[[Pandanus variabilis]]'' <small>Martelli</small> -- fandro == Jereo koa == * [[Fandra]] * [[Vakoa]] 7t2fpx49kj7knl3hsn3mt527g8ev3h0 1148430 1148419 2026-07-31T10:02:04Z Thelezifor 15140 1148430 wikitext text/x-wiki [[Sary:Pandanus utilis fruits in Ishigaki, Okinawa.jpg|vignette|369x369px|''[[Pandanus utilis]]'']] Ny '''fandrana''' na '''fandra''' na '''fandro''' dia zavamaniry isan-karazany ao amin' ny antokon-javamaniry ''[[Pandanus]]'' ao amin' ny fianakaviana ''[[Pandanaceae]]'', izay indraindray atao hoe '''vakoa''' na '''vakoana'''. Anisan' ireo zavamaniry ireo ireto: * ''[[Pandanus concretus]]'' <small>Baker</small> ''--'' fandrana, fandro, vakoa, vakoana, vakoandrano * ''[[Pandanus edulis]]'' <small>Thouars</small> ''--'' fandra, fandrana, vakoa * ''[[Pandanus laxespicatus]]'' <small>Martelli</small>  -- fandrana * ''[[Pandanus madagascariensis]]'' <small>(Gaudich.) Balf. f.</small> ''--'' fandrambarika, fandrana * ''[[Pandanus pervilleanus]]'' <small>Solms</small> -- fandrana * ''[[Pandanus rollotii]]'' <small>Martelli</small> ''--'' fandrana, vakoana * ''[[Pandanus utilis]]'' <small>Bory</small> -- fandra, fandrana, vakoa * ''[[Pandanus vandamii]]'' <small>Martelli & Pic. Serm.</small> -- fandrana * ''[[Pandanus variabilis]]'' <small>Martelli</small> -- fandro == Jereo koa == * [[Fandra]] * [[Vakoa]] 7yqtjoo90h8ce4bct7ta3xrh015rvfs 1148434 1148430 2026-07-31T10:27:36Z Thelezifor 15140 Jereo koa 1148434 wikitext text/x-wiki [[Sary:Pandanus utilis fruits in Ishigaki, Okinawa.jpg|vignette|369x369px|''[[Pandanus utilis]]'']] Ny '''fandrana''' na '''fandra''' na '''fandro''' dia zavamaniry isan-karazany ao amin' ny antokon-javamaniry ''[[Pandanus]]'' ao amin' ny fianakaviana ''[[Pandanaceae]]'', izay indraindray atao hoe '''vakoa''' na '''vakoana'''. Anisan' ireo zavamaniry ireo ireto: * ''[[Pandanus concretus]]'' <small>Baker</small> ''--'' fandrana, fandro, vakoa, vakoana, vakoandrano * ''[[Pandanus edulis]]'' <small>Thouars</small> ''--'' fandra, fandrana, vakoa * ''[[Pandanus laxespicatus]]'' <small>Martelli</small>  -- fandrana * ''[[Pandanus madagascariensis]]'' <small>(Gaudich.) Balf. f.</small> ''--'' fandrambarika, fandrana * ''[[Pandanus pervilleanus]]'' <small>Solms</small> -- fandrana * ''[[Pandanus rollotii]]'' <small>Martelli</small> ''--'' fandrana, vakoana * ''[[Pandanus utilis]]'' <small>Bory</small> -- fandra, fandrana, vakoa * ''[[Pandanus vandamii]]'' <small>Martelli & Pic. Serm.</small> -- fandrana * ''[[Pandanus variabilis]]'' <small>Martelli</small> -- fandro == Jereo koa == * ''[[Pandanus]]'' * [[Fandra]]: ''[[Dioscorea fandra]]'' <small>H.Perrier</small>; ''[[Dioscorea nako]]'' <small>H.Perrier</small> (''[[Dioscoreaceae]]''); ''[[Pandanus edulis]]'' <small>Thouars</small>; ''[[Pandanus utilis]]'' <small>Bory</small> (''[[Pandanaceae]]'') * [[Vakoa]]: ''[[Pandanus concretus]]'' <small>Baker</small>; ''[[Pandanus edulis]]'' <small>Thouars</small>; ''[[Pandanus obeliscus]]'' <small>Thouars</small>; ''[[Pandanus rollotii]]'' <small>Martelli</small>; ''[[Pandanus utilis]]'' <small>Bory</small> * [[Vakoana]]: ''[[Eulophiella roempleriana]]'' <small>Schltr</small>. (''[[Orchidaceae]]''); ''[[Pandanus concretus]]'' <small>Baker</small>; ''[[Pandanus rollotii]]'' <small>Martelli</small> (''[[Pandanaceae]]'') tt0n2yqkw9upln9jc4cluqr6gxdxcf2 0 299722 1148432 1138784 2026-07-31T10:16:02Z Thelezifor 15140 Nandamina lahatsoratra 1148432 wikitext text/x-wiki [[Sary:Pandanus utilis Pandan trwały 2024-01-20 Malaga 11.jpg|vignette|''[[Pandanus utilis]]'']] Ny '''vakoa''' na '''vakoana''' dia zavamaniry isan-karazany ao amin' ny antokon-javamaniry ''[[Pandanus]]'' ao amin' ny fianakaviana ''[[Pandanaceae]]'', izay indraindray atao hoe '''fandrana''' na '''fandra'''. Anisan' ireo zavamaniry ireo ireto: * ''[[Pandanus concretus]]'' <small>Baker</small> -- fandrana, fandro, vakoa, vakoana, vakoandrano * ''[[Pandanus edulis]]'' <small>Thouars</small> -- fandra, fandrana, vakoa * ''[[Pandanus obeliscus]]'' <small>Thouars</small> -- fasy, hofa, vakoa * ''[[Pandanus rollotii]]'' <small>Martelli</small> -- fandrana, vakoana * ''[[Pandanus utilis]]'' <small>Bory</small> -- fandra, fandrana, vakoa Itsofohan' ny teny hoe "vakoa" koa ireto manaraka ireto: * ''[[Pandanus oligocephalus]]'' <small>Baker</small> -- vakoandambo * ''[[Pandanus pygmaeus]]'' <small>Thouars</small> -- vakoanondry * ''[[Pandanus sparganioides]]'' <small>Baker</small> -- vakoamboalavo, vakoampetraka == Jereo koa == * [[Fandrana]]: ''[[Pandanus concretus]]'' <small>Baker</small>; ''[[Pandanus edulis]]'' <small>Thouars</small>; ''[[Pandanus laxespicatus]]'' <small>Martelli</small>; ''[[Pandanus madagascariensis]]'' <small>(Gaudich.) Balf. f.</small>; ''[[Pandanus pervilleanus]]'' <small>Solms</small>; ''[[Pandanus rollotii]]'' <small>Martelli</small>; ''[[Pandanus utilis]]'' <small>Bory</small>; ''[[Pandanus vandamii]]'' <small>Martelli & Pic. Serm.</small>; ''[[Pandanus variabilis]]'' <small>Martelli</small> (''[[Pandanaceae]]'') * [[Vakoana]]: ''[[Eulophiella roempleriana]]'' <small>Schltr</small>. (''[[Orchidaceae]]''); ''[[Pandanus concretus]]'' <small>Baker</small>; ''[[Pandanus rollotii]]'' <small>Martelli</small> (''[[Pandanaceae]]'') f8r1ows8rq3x93ql5m1srym9jkji24g 0 299723 1148431 1139298 2026-07-31T10:03:39Z Thelezifor 15140 1148431 wikitext text/x-wiki [[Sary:Pandanus utilis in Palm House Schoenbrunn (2).jpg|vignette|320x320px|''[[Pandanus utilis]]'']] Ny '''fandra''' dia zavamaniry isan-karazany ao amin' ny fianakaviana ''[[Dioscoreaceae]]'' sy ''[[Pandanaceae]]''. Anisan' ireo zavamaniry ireo ireto: * ''[[Dioscorea fandra]]'' <small>H.Perrier</small> (''Dioscoreaceae'') -- andra, anjety, fandra, fangitsy, kenjika, kenzika, kianjiky, ndra, sandry * ''[[Dioscorea nako]]'' <small>H.Perrier</small> (''Dioscoreaceae'') -- babona, bako, fandra, homboka, nako * ''[[Pandanus edulis]]'' <small>Thouars</small> (''Pandanaceae'') -- fandra, fandrana, vakoa * ''[[Pandanus utilis]]'' <small>Bory</small> (''Pandanaceae'') -- fandra, fandrana, vakoa == Jereo koa == * [[Fandrana]]: ''[[Pandanus concretus]]'' <small>Baker</small>; ''[[Pandanus edulis]]'' <small>Thouars</small>; ''[[Pandanus laxespicatus]]'' <small>Martelli</small>; ''[[Pandanus madagascariensis]]'' <small>(Gaudich.) Balf. f.</small>; ''[[Pandanus pervilleanus]]'' <small>Solms</small>; ''[[Pandanus rollotii]]'' <small>Martelli</small>; ''[[Pandanus utilis]]'' <small>Bory</small>; ''[[Pandanus vandamii]]'' <small>Martelli & Pic. Serm.</small>; ''[[Pandanus variabilis]]'' <small>Martelli</small> (''[[Pandanaceae]]'') * [[Fangitsy]]: ''[[Dioscorea fandra]]'' <small>H.Perrier</small> (''[[Dioscoreaceae]]''); ''[[Dolichos fangitsa]]'' <small>R.Vig.</small> (''[[Fabaceae]]''); ''[[Glinus oppositifolius]]'' <small>(L.) A. DC.</small> (← ''Mollugo oppositifolia'' <small>L.</small>) (''[[Molluginaceae]]'') * ''[[Dioscorea]]'' * ''[[Pandanus]]'' n6qh1viyep3f3n13q7g066ua4mwkifb 0 299932 1148417 1140409 2026-07-31T09:27:32Z JDkwibgp 39716 [[Sokajy:Mpandraharaha]] 1148417 wikitext text/x-wiki [[Sary:BG Group-CNOOC signing ceremony in Brisbane hosted by QGC (8712724787).jpg|vignette|Mpandraharaha]] '''Ny Mpandraharaha''', antsoina koa hoe mpandraharaha na vehivavy mpandraharaha, dia olona iray nanorina, manana, na mitana anjara amin'ny (anisan'izany ny maha-anjely mpampiasa vola) orinasa tsy miankina.<ref>[https://web.archive.org/web/20090202202231/http://www.businessdictionary.com/definition/businessman.html]sman". WebFinance Inc. 2018. Archived from the original on 2 February 2009. Retrieved 6 July 2018. businessman[:] Olona iray miasa amin'ny fikambanana na orinasa iray. Ny mpandraharaha dia matetika mifandray amin'ny asa fotsy hoditra. Mba hisorohana ny firaisana ara-nofo na ny faharetan'ny stereotypes, ny teny hoe "businessperson" dia matetika ampiasaina amin'ny teny hoe "businessperson".</ref> == Loharano == {{Reflist}} {{commonscat}} [[Sokajy:Asa]] [[Sokajy:Asa venezoeliana]] [[Sokajy:Asa britanika]] [[Sokajy:Mpandraharaha]] 1u5bxp2gg3f56qjvr54amhjq28j2fwg 1148418 1148417 2026-07-31T09:31:08Z JDkwibgp 39716 [[Sokajy:Fandraharahana]] [[Sokajy:Asa eo amin'ny sehatry ny fandraharahana]] 1148418 wikitext text/x-wiki [[Sary:BG Group-CNOOC signing ceremony in Brisbane hosted by QGC (8712724787).jpg|vignette|Mpandraharaha]] '''Ny Mpandraharaha''', antsoina koa hoe mpandraharaha na vehivavy mpandraharaha, dia olona iray nanorina, manana, na mitana anjara amin'ny (anisan'izany ny maha-anjely mpampiasa vola) orinasa tsy miankina.<ref>[https://web.archive.org/web/20090202202231/http://www.businessdictionary.com/definition/businessman.html]sman". WebFinance Inc. 2018. Archived from the original on 2 February 2009. Retrieved 6 July 2018. businessman[:] Olona iray miasa amin'ny fikambanana na orinasa iray. Ny mpandraharaha dia matetika mifandray amin'ny asa fotsy hoditra. Mba hisorohana ny firaisana ara-nofo na ny faharetan'ny stereotypes, ny teny hoe "businessperson" dia matetika ampiasaina amin'ny teny hoe "businessperson".</ref> == Loharano == {{Reflist}} {{commonscat}} [[Sokajy:Asa]] [[Sokajy:Asa venezoeliana]] [[Sokajy:Asa britanika]] [[Sokajy:Mpandraharaha]] [[Sokajy:Fandraharahana]] [[Sokajy:Asa eo amin'ny sehatry ny fandraharahana]] eqcnkrbsz5eyopta2z99sceo7456xoy 0 300954 1148365 1148340 2026-07-30T12:02:22Z Thelezifor 15140 Anarana amin' ny teny malagasy 1148365 wikitext text/x-wiki Ny '''''Crateva excelsa''''' dia karazan-javamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana ''[[Capparaceae]]''. ''Crateva excelsa'' <small>Boj.</small> ny anarany feno. Amin' ny teny malagasy izy dia atao hoe '''alakamisy''', '''ampody''', '''ampoly''', '''hazomalany''', '''mafanankelika''', '''matahotrantsy''', '''teloravy''', '''tohibarinasity''', '''tongotrakoho''', na '''voampoana'''. Ity zavamaniry ity dia tsy fahita afa-tsy eto [[Madagasikara]] sy ao [[Mayotte]]. == Jereo koa == * ''[[Crateva]]'' * [[Alakamisy (zavamaniry)]]: ''[[Burasaia madagascariensis]]'' <small>DC</small>. (← ''Burasaia crateva'' Baill.; ''Burasaia nigrescens'' <small>Capuron</small> (''[[Menispermaceae]]''); ''Crateva excelsa'' <small>Bojer</small> (''[[Capparaceae]]''); ''[[Crotalaria cytisoides]]'' <small>Roxb. ex DC.</small> (''Fabaceae''); ''[[Melicope chapelieri]]'' <small>(Baill.) T. G. Hartley</small> (← ''Euodia chapelieri'' <small>Baillon</small>) (''[[Rutaceae]]''); ''[[Schismatoclada psychotrioides]]'' <small>Baker</small> (''[[Rubiaceae]]'') * [[Ampody (zavamaniry)]]: ''[[Burasaia madagascariensis]]'' <small>DC</small>. (← ''Burasaia crateva'' Baill.; ''Burasaia nigrescens'' <small>Capuron</small> (''[[Menispermaceae]]''); ''Crateva excelsa'' <small>Bojer</small> (''[[Capparaceae]]''); ''[[Malleastrum trichilioides]]'' <small>J.-F. Leroy</small> (''[[Meliaceae]]''); ''[[Trichilia]]'' sp. (''Meliaceae''); ''[[Vepris ampody]]'' <small>H. Perrier</small>; ''[[Vepris arenicola]]'' <small>H. Perrier</small>; ''[[Vepris macrophylla]]'' <small>(Baker) I. Verd.</small>; ''[[Vepris pilosa]]'' <small>(Baker) I. Verd.</small> (''[[Rutaceae]]'') * [[Ampoly (zavamaniry)]]: ''Crateva excelsa'' <small>Bojer</small> (''[[Capparaceae]]''); ''[[Diegodendron humbertii]]'' <small>Capuron</small> (''[[Bixaceae]]''); ''[[Ivodea menabeensis]]'' <small>Capuron</small> (''[[Rutaceae]]''); ''[[Vepris unifoliolata]]'' <small>(Baill.) Labat, M.Pignal & O.Pascal.</small> (← ''Teclea punctata'' <small>I. Verd.</small>); ''[[Vepris arenicola]]'' <small>H. Perrier</small>; ''[[Vepris boiviniana]]'' <small>(Baill.) Mziray</small> (← ''Diphasia madagascariensis'' <small>H. Perrier</small>); ''[[Vepris elliotii]]'' <small>(Radlk.) I. Verd</small> (''[[Rutaceae]]''). * [[Hazomalany]]: ''Crateva excelsa'' <small>Bojer</small> (''[[Capparaceae]]''); ''[[Macarisia ellipticifolia]]'' <small>Arènes</small> (← ''Macarisia capuronii'' <small>Arènes</small>); ''[[Macarisia lanceolata]]'' <small>Baill</small>. (← ''Macarisia nossibeensis'' <small>Arènes</small>); ''[[Macarisia pyramidata]]'' <small>Thouars</small> (''[[Rhizophoraceae]]''); ''[[Molinaea retusa]]'' <small>Radlk.</small> (''[[Sapindaceae]]''); ''[[Turraea rutilans]]'' <small>(Sm.) Bosser.</small> (← ''Payeria excelsa'' <small>Baill.</small>) (''[[Meliaceae]]''); [[Pittosporum pangalanense|''Pittosporum'' ''pangalanense'']] <small>Cufod.</small> (''[[Pittosporaceae]]''). * [[Matahotrantsy]]: ''Crateva excelsa'' <small>Bojer</small> (''[[Capparaceae]]''); ''[[Euphorbia tetraptera]]'' <small>Baker</small> (← ''Euphorbia'' ''bakeriana'' <small>Baill.</small>); ''[[Euphorbia boivinii]]'' <small>Boiss</small>.; ''[[Euphorbia erythroxyloides]]'' <small>Baker</small> (''[[Euphorbiaceae]]'') * [[Teloravy]]: ''Crateva excelsa'' <small>Bojer</small>; ''[[Crateva greveana]]'' <small>Baill</small>. (''[[Capparaceae]]''); ''[[Crotalaria grevei]]'' <small>Drake</small>; ''[[Crotalaria pervillei]]'' <small>Baill</small>. (''[[Fabaceae]]''); ''[[Melicope fatraina]]'' <small>(H. Perrier) T. G. Hartley</small> (← ''Euodia fatraina'' <small>H.Perrier</small><small>)</small> (''[[Rutaceae]]''); ''[[Teramnus labialis]]'' <small>(L. f.) Spreng.</small> (''[[Fabaceae]]''); ''[[Thilachium heterophyllum]]'' <small>C.Presl</small> (← ''Boscia heterophyllum'' <small>L. f. ined.</small>) (''[[Capparaceae]]'') * [[Tongotrakoho]]: ''Crateva excelsa'' <small>Bojer</small>; ''[[Crateva greveana]]'' <small>Baill</small>. (''[[Capparaceae]]''); ''[[Ipomoea batatas]]'' <small>(L.) Lam.</small> (''[[Convolvulaceae]]''); ''[[Xerophyta dasylirioides]]'' <small>Baker</small> (''[[Velloziaceae]]'') * [[Voampoana]]: ''Crateva excelsa'' <small>Bojer</small> (''[[Capparaceae]]''); ''[[Solanum anguivi]]'' <small>Lam.</small> (← ''Solanum indicum'' <small>L.</small>) (''[[Solanaceae]]'') rlyhe3pgcf78ngfd0q8bsm1lrh1betm 1148366 1148365 2026-07-30T12:03:43Z Thelezifor 15140 1148366 wikitext text/x-wiki Ny '''''Crateva excelsa''''' dia karazan-javamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana ''[[Capparaceae]]''. ''Crateva excelsa'' <small>Boj.</small> ny anarany feno. Amin' ny teny malagasy izy dia atao hoe '''alakamisy''', '''ampody''', '''ampoly''', '''hazomalany''', '''mafanankelika''', '''matahotrantsy''', '''teloravy''', '''tohibarinasity''', '''tongotrakoho''', na '''voampoana'''. Ity zavamaniry ity dia tsy fahita afa-tsy eto [[Madagasikara]] sy ao [[Mayotte]]. == Jereo koa == * ''[[Crateva]]'' * [[Alakamisy (zavamaniry)]]: ''[[Burasaia madagascariensis]]'' <small>DC</small>. (← ''Burasaia crateva'' Baill.; ''Burasaia nigrescens'' <small>Capuron</small> (''[[Menispermaceae]]''); ''Crateva excelsa'' <small>Bojer</small> (''[[Capparaceae]]''); ''[[Crotalaria cytisoides]]'' <small>Roxb. ex DC.</small> (''Fabaceae''); ''[[Melicope chapelieri]]'' <small>(Baill.) T. G. Hartley</small> (← ''Euodia chapelieri'' <small>Baillon</small>) (''[[Rutaceae]]''); ''[[Schismatoclada psychotrioides]]'' <small>Baker</small> (''[[Rubiaceae]]'') * [[Ampody (zavamaniry)]]: ''[[Burasaia madagascariensis]]'' <small>DC</small>. (← ''Burasaia crateva'' Baill.; ''Burasaia nigrescens'' <small>Capuron</small> (''[[Menispermaceae]]''); ''Crateva excelsa'' <small>Bojer</small> (''[[Capparaceae]]''); ''[[Malleastrum trichilioides]]'' <small>J.-F. Leroy</small> (''[[Meliaceae]]''); ''[[Trichilia]]'' sp. (''Meliaceae''); ''[[Vepris ampody]]'' <small>H. Perrier</small>; ''[[Vepris arenicola]]'' <small>H. Perrier</small>; ''[[Vepris macrophylla]]'' <small>(Baker) I. Verd.</small>; ''[[Vepris pilosa]]'' <small>(Baker) I. Verd.</small> (''[[Rutaceae]]'') * [[Ampoly (zavamaniry)]]: ''Crateva excelsa'' <small>Bojer</small> (''[[Capparaceae]]''); ''[[Diegodendron humbertii]]'' <small>Capuron</small> (''[[Bixaceae]]''); ''[[Ivodea menabeensis]]'' <small>Capuron</small> (''[[Rutaceae]]''); ''[[Vepris unifoliolata]]'' <small>(Baill.) Labat, M.Pignal & O.Pascal.</small> (← ''Teclea punctata'' <small>I. Verd.</small>); ''[[Vepris arenicola]]'' <small>H. Perrier</small>; ''[[Vepris boiviniana]]'' <small>(Baill.) Mziray</small> (← ''Diphasia madagascariensis'' <small>H. Perrier</small>); ''[[Vepris elliotii]]'' <small>(Radlk.) I. Verd</small> (''[[Rutaceae]]''). * [[Hazomalany]]: ''Crateva excelsa'' <small>Bojer</small> (''[[Capparaceae]]''); ''[[Macarisia ellipticifolia]]'' <small>Arènes</small> (← ''Macarisia capuronii'' <small>Arènes</small>); ''[[Macarisia lanceolata]]'' <small>Baill</small>. (← ''Macarisia nossibeensis'' <small>Arènes</small>); ''[[Macarisia pyramidata]]'' <small>Thouars</small> (''[[Rhizophoraceae]]''); ''[[Molinaea retusa]]'' <small>Radlk.</small> (''[[Sapindaceae]]''); ''[[Turraea rutilans]]'' <small>(Sm.) Bosser.</small> (← ''Payeria excelsa'' <small>Baill.</small>) (''[[Meliaceae]]''); [[Pittosporum pangalanense|''Pittosporum'' ''pangalanense'']] <small>Cufod.</small> (''[[Pittosporaceae]]''). * [[Matahotrantsy]]: ''Crateva excelsa'' <small>Bojer</small> (''[[Capparaceae]]''); ''[[Euphorbia tetraptera]]'' <small>Baker</small> (← ''Euphorbia'' ''bakeriana'' <small>Baill.</small>); ''[[Euphorbia boivinii]]'' <small>Boiss</small>.; ''[[Euphorbia erythroxyloides]]'' <small>Baker</small> (''[[Euphorbiaceae]]'') * [[Teloravy]]: ''[[Boscia heterophyllum]]'' <small>L. f. ined.</small>) (''[[Capparaceae]]''); ''Crateva excelsa'' <small>Bojer</small>; ''[[Crateva greveana]]'' <small>Baill</small>. (''[[Capparaceae]]''); ''[[Crotalaria grevei]]'' <small>Drake</small>; ''[[Crotalaria pervillei]]'' <small>Baill</small>. (''[[Fabaceae]]''); ''[[Melicope fatraina]]'' <small>(H. Perrier) T. G. Hartley</small> (← ''Euodia fatraina'' <small>H.Perrier</small><small>)</small> (''[[Rutaceae]]''); ''[[Teramnus labialis]]'' <small>L. f.) Spreng.</small> (''[[Fabaceae]]'') * [[Tongotrakoho]]: ''Crateva excelsa'' <small>Bojer</small>; ''[[Crateva greveana]]'' <small>Baill</small>. (''[[Capparaceae]]''); ''[[Ipomoea batatas]]'' <small>(L.) Lam.</small> (''[[Convolvulaceae]]''); ''[[Xerophyta dasylirioides]]'' <small>Baker</small> (''[[Velloziaceae]]'') * [[Voampoana]]: ''Crateva excelsa'' <small>Bojer</small> (''[[Capparaceae]]''); ''[[Solanum anguivi]]'' <small>Lam.</small> (← ''Solanum indicum'' <small>L.</small>) (''[[Solanaceae]]'') ohwsxry3anccpvc5ilswwjr21p3dzvx 0 301472 1148416 1147825 2026-07-31T09:20:43Z JianJi 36396 1148416 wikitext text/x-wiki '''Ny lalàna momba ny LGBT eto Madagasikara''' dia manondro ireo lalàna sy fitsipika mifehy ny zon'ny vehivavy miray amin'ny vehivavy, lehilahy miray amin'ny lehilahy, olona iray sady miray amin'ny lehilahy no miray amin'ny vehivavy, ary lehilahy miova ho vehivavy na vehivavy miova ho lehilahy ary ireo manana endrika taovam-pananahana hafa tsy mahazatra anelanelan'ny lahy sy ny vavy. == Sata araka ny lalàna == Saika miompana ao amin'ny lalàna 2007-022 nankatoavin'ny Antenimieram-pirenena tamin'ny 21 jona 2007 ary nankatoavin'ny Antenimieran-doholona tamin'ny 28 jona 2007 izay momba ny fanambadiana sivily eto Madagasikara<ref name=":0">https://textes.lexxika.com/lois-malagasy/loi-n2007-022-du-20-aout-2007-relative-au-mariage-et-aux-regimes-matrimoniaux/</ref> ny raharaha mety mahasahana ireo olona LGBTQ+. Leferin'ny fiarahamonina ny fisian-dry zareo rehefa tsy misehoseho loatra fa miteraka fanakanana kosa amin'ny ankapobeny rehefa mivoaka amin'ny fahanginana ny olona LGBTQ+. Tsy voararan'ny lalàna eto Madagasikara ny firaisana ara-nofo eo amin'ny samy olon-dehibe mifanaiky, na dia mitovy fananahana aza izy ireo. Valo ambin'ny folo taona na eo amin'ny lahy na eo amin'ny vavy, farafahakeliny ny fahazoa-misoratra fanambadiana eo amin'ny lahy iray sy vehivavy iray ankoatra izay mety ho fepetra manokana mila dinihin'ny fitsarana. Miakatra ho iraika amby roapolo taona anefa ny fahazoana miray eo amin'ny olona mitovy fananahana raha mifanaiky izy roa ka tsy sazian'ny lalàna ry zareo. == Fanambadiana sy fiaraha-monina == Ny fanambadiana eo amin'ny lehilahy iray sy ny vehivavy iray ihany no ankatoavin'ny lalàna malagasy.<ref name=":0" /> Vokatr'izany dia tsy eken'ny lalàna malagasy ny fanambadiana eo amin'ny olona mitovy fananahana. Raha misy izany ny fiarahan'olon-droa mitovy fananahana dia tokantranomaso ihany izany, nefa tsy misy fanenjehana mihatra amin'izy ireo raha tsy mandika ny lalàna famaizana hafa ry zareo. == Fananganan-jaza == Ny mpivady ara-dalàna, lehilahy iray sy vehivavy iray ihany no afaka manangan-jaza eto Madagasikara ary tsy maintsy mihoatra ny telopolo taona ny iray amin'ny mpivady sady tsy mihoatra ny telo ny zaza efa tezain'izy mivady amin'ny fotoana hananganan-jaza.<ref>"Intercountry Adoption: Madagascar, Bureau of Consular Affairs, U.S. Department of State, January 2011".</ref><ref>https://web.archive.org/web/20140531132906/http://adoption.state.gov/country_information/country_specific_info.php?country-select=madagascar</ref> Midika izany fa tsy mahazo manangan-jaza amin'ny maha-mpivady azy ireo ny olona mitovy fananahana, satria tsy eken'ny lalàna ny fanambadian'izy ireo. Ny andininy faha-33 amin'ny lalàna 2005-014 nankatoavin'ny Antenimieram-pirenena tamin'ny 13 jona 2005 sy nankatoavin'ny Antenimeran-doholona tamin'ny 19 jolay 2005 no mamaritra fa mpivady lahy sy vavy ihany no manan-jò feno hanangan-jaza.<ref>https://www.assemblee-nationale.mg/media/archives_textes/pl/2005-014/Loi-n-2005-014-relative-%25C3%25A0-ladoption.pdf</ref> == Fiarovana amin'ny fanavakavahana == Hatramin'ny taona 2025, tsy mbola misy lalàna manokana miaro ny olona LGBT amin'ny fanavakavahana mifototra amin'ny fironana ara-pananahana (''orientation sexuelle'') na ny maha-lahy sy maha-vavy (''identité de genre''). Na izany aza, ny Lalàmpanorenana malagasy dia manambara ny fitovian-jo sy ny fitovian'ny olom-pirenena rehetra eo anatrehan'ny lalàna. == Fanovana maha-lahy sy maha-vavy == Tsy mbola misy lalàna mazava mifehy ny fanovana ny anarana ara-pananahana na ny lahy sy vavy voasoratra ao amin'ny antontan-taratasy ofisialy ho an'ny olona transgenre eto Madagasikara. == Fiarahamonina sy kolontsaina == Samy hafa ny fomba fijerin'ny fiarahamonina malagasy momba ny LGBT. Misy fikambanana miaro ny zon'olombelona sy ny zon'ny LGBT miasa eto Madagasikara, saingy mbola misy ihany koa ny fanilikilihana sy ny fanavakavahana ateraky ny kolontsaina, ny fomba amam-panao ary ny finoana ara-pivavahana. lvtu0n29xwzf3ifch6bynggn2fbcm9p 1148445 1148416 2026-07-31T11:12:46Z JianJi 36396 1148445 wikitext text/x-wiki '''Ny lalàna momba ny LGBT eto Madagasikara''' dia manondro ireo lalàna sy fitsipika mifehy ny zon'ny vehivavy miray amin'ny vehivavy, lehilahy miray amin'ny lehilahy, olona iray sady miray amin'ny lehilahy no miray amin'ny vehivavy, ary lehilahy miova ho vehivavy na vehivavy miova ho lehilahy ary ireo manana endrika taovam-pananahana hafa tsy mahazatra anelanelan'ny lahy sy ny vavy. == Sata araka ny lalàna == Saika miompana ao amin'ny lalàna 2007-022 nankatoavin'ny Antenimieram-pirenena tamin'ny 21 jona 2007 ary nankatoavin'ny Antenimieran-doholona tamin'ny 28 jona 2007 izay momba ny fanambadiana sivily eto Madagasikara<ref name=":0">https://textes.lexxika.com/lois-malagasy/loi-n2007-022-du-20-aout-2007-relative-au-mariage-et-aux-regimes-matrimoniaux/</ref> ny raharaha mety mahasahana ireo olona LGBTQ+. Leferin'ny fiarahamonina ny fisian-dry zareo rehefa tsy misehoseho loatra fa miteraka fanakanana kosa amin'ny ankapobeny rehefa mivoaka amin'ny fahanginana ny olona LGBTQ+. Tsy voararan'ny lalàna eto Madagasikara ny firaisana ara-nofo eo amin'ny samy olon-dehibe mifanaiky, na dia mitovy fananahana aza izy ireo. Valo ambin'ny folo taona na eo amin'ny lahy na eo amin'ny vavy, farafahakeliny ny fahazoa-misoratra fanambadiana eo amin'ny lahy iray sy vehivavy iray ankoatra izay mety ho fepetra manokana mila dinihin'ny fitsarana. Miakatra ho iraika amby roapolo taona anefa ny fahazoana miray eo amin'ny olona mitovy fananahana raha mifanaiky izy roa ka tsy sazian'ny lalàna ry zareo. == Fanambadiana sy fiaraha-monina == Ny fanambadiana eo amin'ny lehilahy iray sy ny vehivavy iray ihany no ankatoavin'ny lalàna malagasy.<ref name=":0" /> Vokatr'izany dia tsy eken'ny lalàna malagasy ny fanambadiana eo amin'ny olona mitovy fananahana. Raha misy izany ny fiarahan'olon-droa mitovy fananahana dia tokantranomaso ihany izany, nefa tsy misy fanenjehana mihatra amin'izy ireo raha tsy mandika ny lalàna famaizana hafa ry zareo. == Fananganan-jaza == Ny mpivady ara-dalàna, lehilahy iray sy vehivavy iray ihany no afaka manangan-jaza eto Madagasikara ary tsy maintsy mihoatra ny telopolo taona ny iray amin'ny mpivady sady tsy mihoatra ny telo ny zaza efa tezain'izy mivady amin'ny fotoana hananganan-jaza.<ref>"Intercountry Adoption: Madagascar, Bureau of Consular Affairs, U.S. Department of State, January 2011".</ref><ref>https://web.archive.org/web/20140531132906/http://adoption.state.gov/country_information/country_specific_info.php?country-select=madagascar</ref> Midika izany fa tsy mahazo manangan-jaza amin'ny maha-mpivady azy ireo ny olona mitovy fananahana, satria tsy eken'ny lalàna ny fanambadian'izy ireo. Ny andininy faha-33 amin'ny lalàna 2005-014 nankatoavin'ny Antenimieram-pirenena tamin'ny 13 jona 2005 sy nankatoavin'ny Antenimeran-doholona tamin'ny 19 jolay 2005 no mamaritra fa mpivady lahy sy vavy ihany no manan-jò feno hanangan-jaza.<ref>https://www.assemblee-nationale.mg/media/archives_textes/pl/2005-014/Loi-n-2005-014-relative-%25C3%25A0-ladoption.pdf</ref> == Fiarovana amin'ny fanavakavahana == Tsy manana lalàna ankapobeny miaro manokana ny olona LGBT amin'ny fanavakavahana mifototra amin'ny fironany ara-pananahana (''orientation sexuelle'') na amin'ny maha-lahy sy maha-vavy (''identité de genre'') i Madagasikara. * Ny Lalàna 2005-040 momba ny Ady amin'ny VIH/SIDA sy ny Fiarovana ny Zon'ny Olona Miaina miaraka amin'ny VIH/SIDA, dia milaza ao amin'ny andininy faha-17 fa "mba hiadiana amin'ny fanavakavahana sy ny fanilikilihana noho ny VIH/SIDA ary hampisy fiovam-pitondran-tena, dia hazavazavaina sy haely manerana ny firenena amin'ny alalan'ireo fandaharanasa azo anaovana izany ny fampahalalana, fanabeazana ary fampitam-baovao, ary ampifanarahana amin'ny taona, ny maha-lahy na maha-vavy, amin'ny asa atao ary, raha azo atao, ampifanarahana amin'ny fironana ara-pananahan'ireo vondron'olona tsaboina." Ny Andininy faha-26 dia milaza fa "misy fepetra manokana hiantohana ny fiarovana ireo vondrona marefo amin'ny fifindran'ny VIH/SIDA, indrindra ireo mpivaro-tena, tanora, vehivavy sy ankizy, miankindoha amin'ny zavamahadomelina, lehilahy miray amin'ny lehilahy ary ireo mponina mifindrafindra toerana."<ref>https://www.assemblee-nationale.mg/wp-content/uploads/2020/11/Loi-n%C2%B0-2005-040-sur-la-lutte-contre-le-VIHSIDA-et-la-protection-des-droits-des-personnes-vivant-.pdf</ref> * Ny Andininy faha-18 ao amin'ny Lalàna 2014-038 momba ny Fiarovana ny Angondrakitr'olona manokana dia milaza fa "noho ny mety hisian'ny fanavakavahana sy ny fanitsakitsahana ny fahalalahana manokana, dia voarara ny mikirakira angondrakitra saropady. Ao anatin'ny angondrakitra saropady ny fiaviana ara-poko, ny angondrakitra biometrika, angondrakitra fototarazo (zenetika), hevitra ara-politika, finoana ara-pivavahana na finoana hafa, maha-mpikambana ao amin'ny sendika ary angondrakitra mifandraika amin'ny fahasalamana na ny fiainana ara-pananahan'ny tsirairay."<ref>https://www.assemblee-nationale.mg/wp-content/uploads/2020/11/Loi-n%C2%B02014-038-sur-la-protection-des-donn%C3%A9es-%C3%A0-Kre-personnel.pdf</ref> * Ny Andininy faha-45 sy faha-67 ao amin'ny Lalàna 2017-027 momba ny Fiaraha-miasa Iraisampirenena amin'ny Raharaha Heloka Bevava dia manolotra fiarovana mifototra amin'ny fironana ara-pananahana.<ref>https://textes.lexxika.com/wp-content/uploads/2024/05/Loi-2017-027-29-Janvier-2018-Relative-a-la-cooperation-internationale-en-matiere-penale.pdf</ref> * Ny Andininy faha-2 ao amin'ny Lalàna laharana 2017-045 izay mifehy ny asa sy ny fanaraha-maso ny sampandraharahan'ny torohay momba ny fitrosana dia miaro ny fironana ara-pananahana ho angondrakitra saropady.<ref>https://www.assemblee-nationale.mg/wp-content/uploads/2020/11/Loi-n%C2%B02017-045_fr.pdf</ref> == Fanovana maha-lahy sy maha-vavy == Tsy mbola misy lalàna mazava mifehy ny fanovana ny anarana ara-pananahana na ny lahy sy vavy voasoratra ao amin'ny antontan-taratasy ofisialy ho an'ny olona transgenre eto Madagasikara. == Fiarahamonina sy kolontsaina == Samy hafa ny fomba fijerin'ny fiarahamonina malagasy momba ny LGBT. Misy fikambanana miaro ny zon'olombelona sy ny zon'ny LGBT miasa eto Madagasikara, saingy mbola misy ihany koa ny fanilikilihana sy ny fanavakavahana ateraky ny kolontsaina, ny fomba amam-panao ary ny finoana ara-pivavahana. == Naoty sy loharanon-kevitra == 9khmyhu6ydz50vstidv02yubapsvhnj 0 301476 1148399 1147850 2026-07-31T05:40:36Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1148399 wikitext text/x-wiki Fampidirana '''Juliana Andriambelo Rakotoarivelo''', fantatra ihany koa amin'ny anarana hoe '''Mme Fafah''', dia mpandraharaha malagasy teo amin'ny sehatry ny haino aman-jery. Izy no Tale Jeneralin'ny vondrona '''Midi Madagasikara''' nandritra ny taona maro ary nitana anjara toerana lehibe tamin'ny fitantanana sy fampandrosoana ity vondrona mpanao gazety ity.<ref>{{cite web |url=https://www.tiatanindrazana.mg/actualites/misaona-ny-asa-fanaovan-gazety-nodimandry-i-juliana-andriambelo-31107.php |title=Misaona ny asa fanaovan-gazety: Nodimandry i Juliana Andriambelo |website=Tia Tanindrazana |access-date=19 Jolay 2026 |archive-date=2026-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260719210223/https://www.tiatanindrazana.mg/actualites/misaona-ny-asa-fanaovan-gazety-nodimandry-i-juliana-andriambelo-31107.php |url-status=dead }}</ref> Nodimandry tamin'ny 1 Mey 2018 izy, teo amin'ny faha-53 taonany, taorian'ny aretina naharitra.<ref>{{cite web |url=https://www.tiatanindrazana.mg/actualites/misaona-ny-asa-fanaovan-gazety-nodimandry-i-juliana-andriambelo-31107.php |title=Misaona ny asa fanaovan-gazety: Nodimandry i Juliana Andriambelo |website=Tia Tanindrazana |access-date=19 Jolay 2026 }}</ref> == Fiainana sy fianakaviana == === Taranaka mpanao gazety === Juliana Andriambelo Rakotoarivelo dia zanak'i '''Marthe Rajaofera Andriambelo''' sy '''Eddy Rajaofera''', izay samy nandray anjara teo amin'ny tontolon'ny asa fanaovan-gazety sy ny kolontsaina malagasy. Ny fianakaviany no nitantana ny vondrona misy ny gazety '''Midi Madagasikara''', '''Gazetiko''' ary ny fahitalavitra '''Ma-TV'''.<ref>{{cite web |url=https://fr.allafrica.com/stories/201307301139.html |title=Madagascar: Midi Madagasikara fête ses 30 ans |website=AllAfrica |access-date=19 Jolay 2026 }}</ref> Ny rainy, '''Willy Andriambelo''', dia isan'ireo mpanorina sy olo-malaza teo amin'ny tantaran'ny gazety malagasy.<ref>{{cite web |url=https://www.tiatanindrazana.mg/actualites/misaona-ny-asa-fanaovan-gazety-nodimandry-i-juliana-andriambelo-31107.php |title=Misaona ny asa fanaovan-gazety: Nodimandry i Juliana Andriambelo |website=Tia Tanindrazana |access-date=19 Jolay 2026 |archive-date=2026-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260719210223/https://www.tiatanindrazana.mg/actualites/misaona-ny-asa-fanaovan-gazety-nodimandry-i-juliana-andriambelo-31107.php |url-status=dead }}</ref> === Vadiny sy zanany === Izy dia vadin'i '''Mamy Rakotoarivelo''', mpanao politika malagasy sady filohan'ny Filankevitry ny Tetezamita teo aloha, izay nodimandry tamin'ny Jolay 2017.<ref>{{cite web |url=https://fr.wikipedia.org/wiki/Mamy_Rakotoarivelo |title=Mamy Rakotoarivelo |website=Wikipedia |access-date=19 Jolay 2026 }}</ref> Namela zanaka roa lahy izy. Anisan'izy ireo i '''Johan (Julian) Rakotoarivelo''', izay nandray anjara tamin'ny fitantanana ny vondrona Midi, indrindra eo amin'ny sehatry ny haino aman-jery vaovao sy nomerika.<ref>{{cite web |url=https://www.tiatanindrazana.mg/actualites/misaona-ny-asa-fanaovan-gazety-nodimandry-i-juliana-andriambelo-31107.php |title=Misaona ny asa fanaovan-gazety: Nodimandry i Juliana Andriambelo |website=Tia Tanindrazana |access-date=19 Jolay 2026 |archive-date=2026-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260719210223/https://www.tiatanindrazana.mg/actualites/misaona-ny-asa-fanaovan-gazety-nodimandry-i-juliana-andriambelo-31107.php |url-status=dead }}</ref> == Asany teo amin'ny fandraharahana == === Fitantanana ny vondrona Midi Madagasikara === Amin'ny maha Tale Jeneralin'ny '''Midi Madagasikara''' azy, dia nitantana ny vondrona media nandritra ny vanim-potoana nanamarika ny krizy politika sy ny fiovan'ny tontolo ara-tsosialy teto Madagasikara izy.<ref>{{cite web |url=https://fr.allafrica.com/stories/201307301139.html |title=Madagascar: Midi Madagasikara fête ses 30 ans |website=AllAfrica |access-date=19 Jolay 2026 }}</ref> Teo ambany fitarihany dia nanohy ny fampivoarana ny gazety ny vondrona, anisan'izany ny fanavaozana ny endrika famoahana sy ny fidirana tsikelikely amin'ny tontolo nomerika.<ref>{{cite web |url=https://midi-madagasikara.mg/ |title=Midi Madagasikara |website=Midi Madagasikara |access-date=19 Jolay 2026 }}</ref> === Asa sosialy === Ny vondrona '''WM''' (fianakaviana Andriambelo sy Rajaofera) dia nanao hetsika sosialy ho fanohanana ireo ankizy sahirana, indrindra tao amin'ny fokontany Ankorondrano-Est, tamin'ny alalan'ny fanomezana sakafo, akanjo ary fanampiana isan-karazany.<ref>{{cite web |url=https://midi-madagasikara.mg/groupe-wm-a-ankorondrano-est-friandises-jouets-vetements-et-repas-pour-64-enfants-vulnerables/ |title=Groupe WM à Ankorondrano Est: friandises, jouets, vêtements et repas pour 64 enfants vulnérables |website=Midi Madagasikara |access-date=19 Jolay 2026 }}</ref> == Fandraisany anjara teo amin'ny haino aman-jery == Ny fitarihany dia anisan'ny vanim-potoana nanohizan'ny '''Midi Madagasikara''' ny toerany ho isan'ireo gazety lehibe sy be mpamaky teto Madagasikara.<ref>{{cite web |url=https://fr.allafrica.com/stories/201307301139.html |title=Madagascar: Midi Madagasikara fête ses 30 ans |website=AllAfrica |access-date=19 Jolay 2026 }}</ref> Nandray anjara tamin'ny fanavaozana ny vondrona izy mba hifanaraka amin'ny fiovan'ny tontolon'ny haino aman-jery, indrindra amin'ny fivoaran'ny sehatra nomerika. == Fahafatesana == Nodimandry tamin'ny 1 Mey 2018 i Juliana Andriambelo Rakotoarivelo tao Antananarivo, taorian'ny aretina homamiadana nahazo azy nandritra ny fotoana ela.<ref>{{cite web |url=https://www.tiatanindrazana.mg/actualites/misaona-ny-asa-fanaovan-gazety-nodimandry-i-juliana-andriambelo-31107.php |title=Misaona ny asa fanaovan-gazety: Nodimandry i Juliana Andriambelo |website=Tia Tanindrazana |access-date=19 Jolay 2026 |archive-date=2026-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260719210223/https://www.tiatanindrazana.mg/actualites/misaona-ny-asa-fanaovan-gazety-nodimandry-i-juliana-andriambelo-31107.php |url-status=dead }}</ref> == Loharano == {{reflist}} 7r1onj00fz4kpfsnbxx06l6esieo80a 0 301515 1148375 1148330 2026-07-30T16:29:21Z JianJi 36396 1148375 wikitext text/x-wiki [[File:São Paulo LGBT Pride Parade 2014 (14108541924).jpg|thumb|São Paulo LGBT Pride Parade 2014 (14108541924)]] Ny '''diabem-pireharehana''', fantatra ihany koa amin'ny hoe Gay Pride, Lesbian & Gay Pride, LGBTQIA+ Pride, na Pride tsotra fotsiny izao, no fihetsiketsehana lehibe indrindra karakarain'ny hetsika LGBT. Kinendriny ny mba tsy hahatakona ny olona [[pelaka]], [[lesbiana]], tia lahy sy vavy, queer, nanova fananahana, ary ny olona LGBTQIA+ hafa sy hiaro ny fahalalahana sy ny fitoviana amin'ny fironam-pitiavana ara-pananahana sy ireo fiziana ara-karazana fananahana. Indraindray koa ireny fihetsiketsehana ireny natao hitakiana zo ho eken'ny lalàna toy ny fanambadian'ny mitovy taovam-pananahana. Ny ankamaroan'ny ankamaroan'ny fihetsiketsehana isan-taona dia mitranga any amin'ny tontolo tandrefana, raha atao isaky ny volana jona kosa ireo fihetsiketsehana sasany ho fahatsiarovana ny rotaka tao Stonewall,<ref>Wurzburg, Andrea (July 13, 2023). "Everything you need to know about pride month". People. Archived from the original on June 11, 2020. Retrieved March 17, 2024.</ref> <ref>Wythe, Bianca (June 9, 2011), "How the Pride Parade Became Tradition", American Experience, archived from the original on April 22, 2016, retrieved March 17, 2024</ref>New York City,<ref>Archie, Ayana; Griggs, Brandon (June 1, 2022). "It's pride month. Here's what you need to know". CNN. Archived from the original on June 13, 2022. Retrieved March 17, 2024.</ref> tamin'ny taona 1969 izay fotoan-dehibe manana ny lanjany manokana teo amin'ny hetsika sosialy LGBTQ maoderina. Kinendrin'ny diabem-pireharehana ny hanangana vondrom-piarahamonina sy hanomezam-boninahitra ny tantaran'ny hetsika LGBTQIA+.<ref>"Pride: what is it and why do people celebrate it?". BBC. June 1, 2022. Archived from the original on June 3, 2020. Retrieved March 18, 2024.</ref> Noforonina ny diabem-pireharehana taorian'ny [[Rotaka tao Stonewall|rotaka tao Stonewall]]<nowiki/> tany Etazonia tamin'ny taona 1969 ary efa misy manao azy any amin'ny firenena maro manerana izao tontolo izao. Matetika izy ireo no karakaraina manodidina ny volana [[Jona (volana)|Jona]], volan'ny rehareha LGBTQ, eo isan-taona. Tamin'ny taona 1970 no nanatanterahina ny diabem-pireharehana sy fihetsiketsehana tany Chicago, New York City, Los Angeles, ary San Francisco ho fahatsiarovana ny tsingerintaona voalohany ny raharaha Stonewall.<ref>Metcalf, Meg. "The history of pride". the Library of Congress. Archived from the original on November 15, 2020. Retrieved March 17, 2024.</ref> Nanjary fanao isan-taona ireo hetsika ireo ary nitombo eran-tany.<ref>"50+ Gay Pride Events, Parades & Festivals Around the World". wolfyy. June 9, 2021. Archived from the original on March 29, 2023. Retrieved February 20, 2022.</ref> <ref>"Pride 101: the first-time's guide to LGBTQ+ pride". Them. June 15, 2022. Archived from the original on December 5, 2018. Retrieved March 17, 2024.</ref> <ref>"Pride Month 2024". History. May 8, 2023.</ref>Tamin'ny taona 2019, nankalaza ny fahadimampolo taonan'ny Fireharehana iraisampirenena lehibe indrindra teo amin'ny tantara i New York sy izao tontolo izao izay nantsoina hoe Stonewall 50 - WorldPride NYC 2019, ka nahatratra dimy tapitrisa ny nanatrika izany tao Manhattan fotsiny.<ref>"About 5 million people attended WorldPride in NYC, mayor says". abcnews.go.com.</ref> == Tontolo ambadika == Nandritra ny taompolo 1960 sy 1970, nitombo be tao [[Etazonia]] ny fihetsiketsehana ampahibemaso nifantoka tamin'ny zon'olompirenena, ​​tamin'ny hetsika fanoherana ny ady, ary ireo fikatrohana ho an'ny zon'ny LGBTQ+ tany am-piandohana. Iray amin'ireo fihetsiketsehana voalohany ho an'ny zon'ny [[pelaka]] sy ny [[lesbiana]] ireo ny "diaben' ireo tia pelaka" tamin'ny taona 1965 notontosain'ny Mattachine Society sy ny Daughters of Bilitis teo anoloan'ny Trano Fotsy, izay nanasongadinana ny fanavakavahana amin'ny fampidirana mpiasa federaly sy ny fampiroboroboana ny fitovian-jo LGBTQ+.<ref>Hawley, J. C. (2007). LGBTQ America Today. Santa Clara University: Greenwood Press. pp. xxv–xxix.</ref> Tamin'ny taona 1965 ihany, tsikaritra nandritra ny fihetsiketsehana Annual Reminder ny fitakiana zon'ny pelaka, fihetsiketsehana nokarakarain'ireo mpikambana ao amin'ny vondrona lesbiana Daughters of Bilitis, sy ny vondrona lehilahy pelaka Mattachine Society. Nandray anjara tamin'ny fihetsiketsehana fanohanana ny pelaka nogadraina tany amin'ny tobin' asa an-terivozona Kiobàna ihany koa ireo mpikambana ao amin'ny Mattachine. Ny marainan'ny Sabotsy 28 Jona 1969, dia nirotaka ny olona LGBTQ taorian'ny fisamborana nataon'ny polisy tao amin'ny [[Rotaka tao Stonewall|Stonewall Inn]], akaiky an'i Greenwich Village ao Lower Manhattan, [[New York]] City<ref>The New York Times, 29 jona 1969</ref> <ref>"Brief History of the Gay and Lesbian Rights Movement in the U.S." University of Kentucky.</ref>. Toeram-pisotroana ho an'ny pelaka ny Stonewall Inn izay nikarakarana karazana mpanjifa, saingy nankafizin'ireo olona tena voahilikilika indrindra avy  amin'ny vondrom-piarahamonina pelaka: mpihaingo ho sarimbavy, olona nanova ny fananahany, tovolahy miendri-bavy, lehilahy mpivaro-tena ary tanora tsy manan-kialofana. == Ireo diabem-pireharehana voalohany == Tao [[Eorôpa|Eoropa]], notontosaina tamin'ny [[29 Aprily|29 avrily]] [[1972]] ny diabem-pireharehana voalohany ; nahavory olona 200 izany tao [[Münster]], [[Alemaina]] <ref>{{Cite web |title=De Stonewall à Paris, retour sur l'histoire des marches des Fiertés LGBT |url=https://www.cnews.fr/monde/2019-06-21/de-stonewall-paris-retour-sur-lhistoire-des-marches-des-fiertes-lgbt-852974 |access-date=2020-12-09 |website=cnews.fr}}.</ref> . Tao [[Brezila|Brezil]]<nowiki/>a, ny taona 1997 no nanatontosana diabem-pireharehana voalohany: zara raha nisy 2000 no nivory tamin'izany. Folo taona taty aoriana anefa, nahatratra telo tapitrisa ny olona nandeha tamin'ny diabem-pireharehana tao Sao Paulo,<ref>« Folha Online - Ilustrada - Parada gay surpreende e bate novo recorde [archive] », tao amin'ny 1.folha.uol.com.br, 17 jona 2006</ref> mametraka azy ho anisan'ny goavana amin'ny Gay Pride. Tao [[Tokyo]], [[Japàna]], tamin'ny taona 1994, ny diabe voalohany tao Azia atsinanana.<ref>« Pride festival held in Oct. - Visit Gay Osaka [archive] », tao amin'ny visitgayosaka.com</ref> == Naoty sy tondro == a4xakp1kw97918jhrnj9y5j591egduf 1148377 1148375 2026-07-30T17:04:52Z Mammysou17 34685 1148377 wikitext text/x-wiki [[File:São Paulo LGBT Pride Parade 2014 (14108541924).jpg|thumb|São Paulo LGBT Pride Parade 2014 (14108541924)]] Ny '''diabem-pireharehana''', fantatra ihany koa amin'ny hoe Gay Pride, Lesbian & Gay Pride, LGBTQIA+ Pride, na Pride tsotra fotsiny izao, no fihetsiketsehana lehibe indrindra karakarain'ny hetsika LGBT. Kinendriny ny mba tsy hahatakona ny olona [[pelaka]], [[lesbiana]], tia lahy sy vavy, queer, nanova fananahana, ary ny olona LGBTQIA+ hafa sy hiaro ny fahalalahana sy ny fitoviana amin'ny fironam-pitiavana ara-pananahana sy ireo fiziana ara-karazana fananahana. Indraindray koa ireny fihetsiketsehana ireny natao hitakiana zo ho eken'ny lalàna toy ny fanambadian'ny mitovy taovam-pananahana. Ny ankamaroan'ny ankamaroan'ny fihetsiketsehana isan-taona dia mitranga any amin'ny tontolo tandrefana, raha atao isaky ny volana jona kosa ireo fihetsiketsehana sasany ho fahatsiarovana ny rotaka tao Stonewall,<ref>Wurzburg, Andrea (July 13, 2023). "Everything you need to know about pride month". People. Archived from the original on June 11, 2020. Retrieved March 17, 2024.</ref> <ref>Wythe, Bianca (June 9, 2011), "How the Pride Parade Became Tradition", American Experience, archived from the original on April 22, 2016, retrieved March 17, 2024</ref>New York City,<ref>Archie, Ayana; Griggs, Brandon (June 1, 2022). "It's pride month. Here's what you need to know". CNN. Archived from the original on June 13, 2022. Retrieved March 17, 2024.</ref> tamin'ny taona 1969 izay fotoan-dehibe manana ny lanjany manokana teo amin'ny hetsika sosialy LGBTQ maoderina. Kinendrin'ny diabem-pireharehana ny hanangana vondrom-piarahamonina sy hanomezam-boninahitra ny tantaran'ny hetsika LGBTQIA+.<ref>"Pride: what is it and why do people celebrate it?". BBC. June 1, 2022. Archived from the original on June 3, 2020. Retrieved March 18, 2024.</ref> Noforonina ny diabem-pireharehana taorian'ny [[Rotaka tao Stonewall|rotaka tao Stonewall]]<nowiki/> tany Etazonia tamin'ny taona 1969 ary efa misy manao azy any amin'ny firenena maro manerana izao tontolo izao. Matetika izy ireo no karakaraina manodidina ny volana [[Jona (volana)|Jona]], volan'ny rehareha LGBTQ, eo isan-taona. Tamin'ny taona 1970 no nanatanterahina ny diabem-pireharehana sy [[fihetsiketsehana]] tany Chicago, New York City, Los Angeles, ary San Francisco ho fahatsiarovana ny tsingerintaona voalohany ny raharaha Stonewall.<ref>Metcalf, Meg. "The history of pride". the Library of Congress. Archived from the original on November 15, 2020. Retrieved March 17, 2024.</ref> Nanjary fanao isan-taona ireo hetsika ireo ary nitombo eran-tany.<ref>"50+ Gay Pride Events, Parades & Festivals Around the World". wolfyy. June 9, 2021. Archived from the original on March 29, 2023. Retrieved February 20, 2022.</ref> <ref>"Pride 101: the first-time's guide to LGBTQ+ pride". Them. June 15, 2022. Archived from the original on December 5, 2018. Retrieved March 17, 2024.</ref> <ref>"Pride Month 2024". History. May 8, 2023.</ref>Tamin'ny taona 2019, nankalaza ny fahadimampolo taonan'ny Fireharehana iraisampirenena lehibe indrindra teo amin'ny tantara i New York sy izao tontolo izao izay nantsoina hoe Stonewall 50 - WorldPride NYC 2019, ka nahatratra dimy tapitrisa ny nanatrika izany tao Manhattan fotsiny.<ref>"About 5 million people attended WorldPride in NYC, mayor says". abcnews.go.com.</ref> == Tontolo ambadika == Nandritra ny taompolo 1960 sy 1970, nitombo be tao [[Etazonia]] ny fihetsiketsehana ampahibemaso nifantoka tamin'ny zon'olompirenena, ​​tamin'ny hetsika fanoherana ny ady, ary ireo fikatrohana ho an'ny zon'ny LGBTQ+ tany am-piandohana. Iray amin'ireo fihetsiketsehana voalohany ho an'ny zon'ny [[pelaka]] sy ny [[lesbiana]] ireo ny "diaben' ireo tia pelaka" tamin'ny taona 1965 notontosain'ny Mattachine Society sy ny Daughters of Bilitis teo anoloan'ny Trano Fotsy, izay nanasongadinana ny fanavakavahana amin'ny fampidirana mpiasa federaly sy ny fampiroboroboana ny fitovian-jo LGBTQ+.<ref>Hawley, J. C. (2007). LGBTQ America Today. Santa Clara University: Greenwood Press. pp. xxv–xxix.</ref> Tamin'ny taona 1965 ihany, tsikaritra nandritra ny fihetsiketsehana Annual Reminder ny fitakiana zon'ny pelaka, fihetsiketsehana nokarakarain'ireo mpikambana ao amin'ny vondrona lesbiana Daughters of Bilitis, sy ny vondrona lehilahy pelaka Mattachine Society. Nandray anjara tamin'ny fihetsiketsehana fanohanana ny pelaka nogadraina tany amin'ny tobin' asa an-terivozona Kiobàna ihany koa ireo mpikambana ao amin'ny Mattachine. Ny marainan'ny Sabotsy 28 Jona 1969, dia nirotaka ny olona LGBTQ taorian'ny fisamborana nataon'ny polisy tao amin'ny [[Rotaka tao Stonewall|Stonewall Inn]], akaiky an'i Greenwich Village ao Lower Manhattan, [[New York]] City<ref>The New York Times, 29 jona 1969</ref> <ref>"Brief History of the Gay and Lesbian Rights Movement in the U.S." University of Kentucky.</ref>. Toeram-pisotroana ho an'ny pelaka ny Stonewall Inn izay nikarakarana karazana mpanjifa, saingy nankafizin'ireo olona tena voahilikilika indrindra avy  amin'ny vondrom-piarahamonina pelaka: mpihaingo ho sarimbavy, olona nanova ny fananahany, tovolahy miendri-bavy, lehilahy mpivaro-tena ary tanora tsy manan-kialofana. == Ireo diabem-pireharehana voalohany == Tao [[Eorôpa|Eoropa]], notontosaina tamin'ny [[29 Aprily|29 avrily]] [[1972]] ny diabem-pireharehana voalohany ; nahavory olona 200 izany tao [[Münster]], [[Alemaina]] <ref>{{Cite web |title=De Stonewall à Paris, retour sur l'histoire des marches des Fiertés LGBT |url=https://www.cnews.fr/monde/2019-06-21/de-stonewall-paris-retour-sur-lhistoire-des-marches-des-fiertes-lgbt-852974 |access-date=2020-12-09 |website=cnews.fr}}.</ref> . Tao [[Brezila|Brezil]]<nowiki/>a, ny taona 1997 no nanatontosana diabem-pireharehana voalohany: zara raha nisy 2000 no nivory tamin'izany. Folo taona taty aoriana anefa, nahatratra telo tapitrisa ny olona nandeha tamin'ny diabem-pireharehana tao Sao Paulo,<ref>« Folha Online - Ilustrada - Parada gay surpreende e bate novo recorde [archive] », tao amin'ny 1.folha.uol.com.br, 17 jona 2006</ref> mametraka azy ho anisan'ny goavana amin'ny Gay Pride. Tao [[Tokyo]], [[Japàna]], tamin'ny taona 1994, ny diabe voalohany tao Azia atsinanana.<ref>« Pride festival held in Oct. - Visit Gay Osaka [archive] », tao amin'ny visitgayosaka.com</ref> == Naoty sy tondro == 4id4s2ss1inbvh97475lr10uym9hmg0 1148378 1148377 2026-07-30T17:05:14Z Mammysou17 34685 1148378 wikitext text/x-wiki [[File:São Paulo LGBT Pride Parade 2014 (14108541924).jpg|thumb|São Paulo LGBT Pride Parade 2014 (14108541924)]] Ny '''diabem-pireharehana''', fantatra ihany koa amin'ny hoe Gay Pride, Lesbian & Gay Pride, LGBTQIA+ Pride, na Pride tsotra fotsiny izao, no fihetsiketsehana lehibe indrindra karakarain'ny hetsika LGBT. Kinendriny ny mba tsy hahatakona ny olona [[pelaka]], [[lesbiana]], tia lahy sy vavy, queer, nanova fananahana, ary ny olona LGBTQIA+ hafa sy hiaro ny fahalalahana sy ny fitoviana amin'ny fironam-pitiavana ara-pananahana sy ireo fiziana ara-karazana fananahana. Indraindray koa ireny fihetsiketsehana ireny natao hitakiana zo ho eken'ny lalàna toy ny fanambadian'ny mitovy taovam-pananahana. Ny ankamaroan'ny ankamaroan'ny fihetsiketsehana isan-taona dia mitranga any amin'ny tontolo tandrefana, raha atao isaky ny volana jona kosa ireo fihetsiketsehana sasany ho fahatsiarovana ny rotaka tao Stonewall,<ref>Wurzburg, Andrea (July 13, 2023). "Everything you need to know about pride month". People. Archived from the original on June 11, 2020. Retrieved March 17, 2024.</ref> <ref>Wythe, Bianca (June 9, 2011), "How the Pride Parade Became Tradition", American Experience, archived from the original on April 22, 2016, retrieved March 17, 2024</ref>New York City,<ref>Archie, Ayana; Griggs, Brandon (June 1, 2022). "It's pride month. Here's what you need to know". CNN. Archived from the original on June 13, 2022. Retrieved March 17, 2024.</ref> tamin'ny taona 1969 izay fotoan-dehibe manana ny lanjany manokana teo amin'ny hetsika sosialy LGBTQ maoderina. Kinendrin'ny diabem-pireharehana ny hanangana vondrom-piarahamonina sy hanomezam-boninahitra ny tantaran'ny hetsika LGBTQIA+.<ref>"Pride: what is it and why do people celebrate it?". BBC. June 1, 2022. Archived from the original on June 3, 2020. Retrieved March 18, 2024.</ref> Noforonina ny diabem-pireharehana taorian'ny [[Rotaka tao Stonewall|rotaka tao Stonewall]]<nowiki/> tany Etazonia tamin'ny taona 1969 ary efa misy manao azy any amin'ny firenena maro manerana izao tontolo izao. Matetika izy ireo no karakaraina manodidina ny volana [[Jona (volana)|Jona]], volan'ny rehareha LGBTQ, eo isan-taona. Tamin'ny taona 1970 no nanatanterahina ny diabem-pireharehana sy [[fihetsiketsehana]] tany [[Chicago]], New York City, Los Angeles, ary San Francisco ho fahatsiarovana ny tsingerintaona voalohany ny raharaha Stonewall.<ref>Metcalf, Meg. "The history of pride". the Library of Congress. Archived from the original on November 15, 2020. Retrieved March 17, 2024.</ref> Nanjary fanao isan-taona ireo hetsika ireo ary nitombo eran-tany.<ref>"50+ Gay Pride Events, Parades & Festivals Around the World". wolfyy. June 9, 2021. Archived from the original on March 29, 2023. Retrieved February 20, 2022.</ref> <ref>"Pride 101: the first-time's guide to LGBTQ+ pride". Them. June 15, 2022. Archived from the original on December 5, 2018. Retrieved March 17, 2024.</ref> <ref>"Pride Month 2024". History. May 8, 2023.</ref>Tamin'ny taona 2019, nankalaza ny fahadimampolo taonan'ny Fireharehana iraisampirenena lehibe indrindra teo amin'ny tantara i New York sy izao tontolo izao izay nantsoina hoe Stonewall 50 - WorldPride NYC 2019, ka nahatratra dimy tapitrisa ny nanatrika izany tao Manhattan fotsiny.<ref>"About 5 million people attended WorldPride in NYC, mayor says". abcnews.go.com.</ref> == Tontolo ambadika == Nandritra ny taompolo 1960 sy 1970, nitombo be tao [[Etazonia]] ny fihetsiketsehana ampahibemaso nifantoka tamin'ny zon'olompirenena, ​​tamin'ny hetsika fanoherana ny ady, ary ireo fikatrohana ho an'ny zon'ny LGBTQ+ tany am-piandohana. Iray amin'ireo fihetsiketsehana voalohany ho an'ny zon'ny [[pelaka]] sy ny [[lesbiana]] ireo ny "diaben' ireo tia pelaka" tamin'ny taona 1965 notontosain'ny Mattachine Society sy ny Daughters of Bilitis teo anoloan'ny Trano Fotsy, izay nanasongadinana ny fanavakavahana amin'ny fampidirana mpiasa federaly sy ny fampiroboroboana ny fitovian-jo LGBTQ+.<ref>Hawley, J. C. (2007). LGBTQ America Today. Santa Clara University: Greenwood Press. pp. xxv–xxix.</ref> Tamin'ny taona 1965 ihany, tsikaritra nandritra ny fihetsiketsehana Annual Reminder ny fitakiana zon'ny pelaka, fihetsiketsehana nokarakarain'ireo mpikambana ao amin'ny vondrona lesbiana Daughters of Bilitis, sy ny vondrona lehilahy pelaka Mattachine Society. Nandray anjara tamin'ny fihetsiketsehana fanohanana ny pelaka nogadraina tany amin'ny tobin' asa an-terivozona Kiobàna ihany koa ireo mpikambana ao amin'ny Mattachine. Ny marainan'ny Sabotsy 28 Jona 1969, dia nirotaka ny olona LGBTQ taorian'ny fisamborana nataon'ny polisy tao amin'ny [[Rotaka tao Stonewall|Stonewall Inn]], akaiky an'i Greenwich Village ao Lower Manhattan, [[New York]] City<ref>The New York Times, 29 jona 1969</ref> <ref>"Brief History of the Gay and Lesbian Rights Movement in the U.S." University of Kentucky.</ref>. Toeram-pisotroana ho an'ny pelaka ny Stonewall Inn izay nikarakarana karazana mpanjifa, saingy nankafizin'ireo olona tena voahilikilika indrindra avy  amin'ny vondrom-piarahamonina pelaka: mpihaingo ho sarimbavy, olona nanova ny fananahany, tovolahy miendri-bavy, lehilahy mpivaro-tena ary tanora tsy manan-kialofana. == Ireo diabem-pireharehana voalohany == Tao [[Eorôpa|Eoropa]], notontosaina tamin'ny [[29 Aprily|29 avrily]] [[1972]] ny diabem-pireharehana voalohany ; nahavory olona 200 izany tao [[Münster]], [[Alemaina]] <ref>{{Cite web |title=De Stonewall à Paris, retour sur l'histoire des marches des Fiertés LGBT |url=https://www.cnews.fr/monde/2019-06-21/de-stonewall-paris-retour-sur-lhistoire-des-marches-des-fiertes-lgbt-852974 |access-date=2020-12-09 |website=cnews.fr}}.</ref> . Tao [[Brezila|Brezil]]<nowiki/>a, ny taona 1997 no nanatontosana diabem-pireharehana voalohany: zara raha nisy 2000 no nivory tamin'izany. Folo taona taty aoriana anefa, nahatratra telo tapitrisa ny olona nandeha tamin'ny diabem-pireharehana tao Sao Paulo,<ref>« Folha Online - Ilustrada - Parada gay surpreende e bate novo recorde [archive] », tao amin'ny 1.folha.uol.com.br, 17 jona 2006</ref> mametraka azy ho anisan'ny goavana amin'ny Gay Pride. Tao [[Tokyo]], [[Japàna]], tamin'ny taona 1994, ny diabe voalohany tao Azia atsinanana.<ref>« Pride festival held in Oct. - Visit Gay Osaka [archive] », tao amin'ny visitgayosaka.com</ref> == Naoty sy tondro == dc2psw2jxkwt829xnmc96q9mnyzcqvv 0 301536 1148367 1148355 2026-07-30T12:04:33Z Thelezifor 15140 1148367 wikitext text/x-wiki Ny '''teloravy''' dia zavamaniry samihafa ao amin' ny fianakaviana ''[[Capparaceae]]'' sy ''[[Fabaceae]]'' ary ''[[Rutaceae]]'': * ''[[Boscia heterophyllum]]'' <small>L. f. ined.</small> (''Capparaceae'') -- teloravy * ''[[Crateva excelsa]]'' <small>Bojer</small> (''Capparaceae'') -- alakamisy, ampody, ampoly, hazomalany, mafanankelika, matahotrantsy, teloravy, tohibarinasity, tongotrakoho, voampoana * ''[[Crateva greveana]]'' <small>Baill</small>. (''Capparaceae'') -- boramena, hazoampasy, keleoñy, kelihony, keliony, kipipika, manarotoloho, mangilakelika, mangily, salobe, teloravina, teloravy, tongotrakoho, tsilehibeko * ''[[Crotalaria grevei]]'' <small>Drake</small> (''Fabaceae'') -- hazomendo, tandalahy, tanga, teloravy, tsanganakoholahy, vahimainty, vaho * ''[[Crotalaria pervillei]]'' <small>Baill</small>. (''Fabaceae'') -- manaranody, teloravy * ''[[Melicope fatraina]]'' <small>(H. Perrier) T. G. Hartley</small> (← ''Euodia fatraina'' <small>H.Perrier)</small> (''Rutaceae'') -- afatraiña, afatray, bilahy, fatraina, hafatraiña, hafatray, kafatraina, manombary, rabosa, raebosy, raibosa, teloravy * ''[[Teramnus labialis]]'' <small>(L. f.) Spreng.</small> (''Fabaceae'') -- famehifary, famihifary, takotsifotra, teloravy == Jereo koa == * ''[[Boscia]]'' * ''[[Crateva]]'' * ''[[Crotalaria]]'' * ''[[Euodia]]'' * ''[[Melicope]]'' * ''[[Teramnus]]'' * ''[[Thilachium]]'' * [[Teloravina]] fyydnqvg40mysdkzti995b8o3tlpsog 0 301538 1148364 2026-07-30T12:01:43Z Thelezifor 15140 Zavamaniry samihafa 1148364 wikitext text/x-wiki Ny '''voampoana''' dia zavamaniry samihafa ao amin' ny fianakaviana ''[[Capparaceae]]'' sy ''[[Solanaceae]]'': * ''[[Crateva excelsa]]'' <small>Bojer</small> (''Capparaceae'') -- alakamisy, ampody, ampoly, hazomalany, mafanankelika, matahotrantsy, teloravy, tohibarinasity, tongotrakoho, voampoana. * ''[[Solanum anguivi]]'' <small>Lam.</small> (← ''Solanum indicum'' <small>L.</small>) (''Solanaceae'') -- angivibe, angivy, ankivy, toreraka, voampabe, voampo, voampoa, voampoana, voangily, voangivibe, voapo == Jereo koa == * ''[[Crateva]]'' * ''[[Solanum]]'' csfnqblsaiqjm71hn13i0k7blxi2hk8 0 301539 1148368 2026-07-30T12:35:18Z Thelezifor 15140 Karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana Araliaceae 1148368 wikitext text/x-wiki Ny '''''Polyscias boivinii''''' dia karazana zavamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana ''[[Araliaceae]]'', izay tsy fahita afa-tsy eto [[Madagasikara]]. Ny anarany feno dia ''Polyscias boivinii'' <small>(Seem.) Bernardi</small>. Amin' ny teny malagasy izy dia atao hoe '''betondro''', '''minongo''', '''monongolahy''', '''pisoala''', '''voantsilana''', '''voasila''' ary '''voatsilambato'''. Anarana ahafantarana azy koa ny hoe ''Polyscias grevei'' <small>(Drake) R.Vig.</small> na ''Polyscias grevei'' <small>Drake</small>. == Jereo koa == * ''[[Polyscias]]'' 3qflzi165gmt1rrtef2m5bqeuftyv5e 4 301540 1148372 2026-07-30T15:33:59Z JianJi 36396 Pejy noforonina tamin'ny « [[File:Le travail du lamba landy à Madagascar 3.jpg|thumb|Asa fanenomana lamba eto Madagasikara]] Ny '''[[lambamena]]''' dia [[Lamba (akora)|lamba]] hamonosana ny maty teo amin'ny [[Ntaolo malagasy|Ntaolo]]. Anarana fotsiny ihany ny lambamena fa mety ho volonkazo ny lokony, mety ho fotsy na mavo na mena mihitsy, angamba noho izy mivadika mena rehefa ela namonosana razana no nahatonga ny anarany hoe ''lambamena''. Marihina moa fa ny mena tamin'ny Ntaolo mala... » 1148372 wikitext text/x-wiki [[File:Le travail du lamba landy à Madagascar 3.jpg|thumb|Asa fanenomana lamba eto Madagasikara]] Ny '''[[lambamena]]''' dia [[Lamba (akora)|lamba]] hamonosana ny maty teo amin'ny [[Ntaolo malagasy|Ntaolo]]. Anarana fotsiny ihany ny lambamena fa mety ho volonkazo ny lokony, mety ho fotsy na mavo na mena mihitsy, angamba noho izy mivadika mena rehefa ela namonosana razana no nahatonga ny anarany hoe ''lambamena''. Marihina moa fa ny mena tamin'ny [[Ntaolo malagasy|Malagasy taloha]] dia somary miloko volontany mifangaro loko mena. Ny [[lambalandy]] kosa dia lamba vita amin'ny [[landy]] saingy hitafian'ny velona. Samy manana ny soratra sy lokony ireny lambamena ireny ary ny sasany aza dia misy ny anaran'ilay razana vita amin'ny [[vakana]]. Miankina amin'ny lokony sy ny halehibeny (misy telo vitrana, 5 vitrana, sns...) anefa no vidiny. Araka ny fiteny hoe "Izay sahy maty no mifono lambamena" dia ny lamba miloko mena no tena lafo vidy ka ireo olona manankaja sy mahery fo teo amin'ny fiarahamonina no tena nividianan'ny olona azy sy notolorana azy satria mendrika izany noho ny vidiny. Ireo lamba tsy dia misy loko firy kosa (volonkazo) dia mora kokoa ny vidiny. ([[Lambamena|'''tohiny...''']]) 0e77l801n2rpe0x1hwkzeie41d0qyrn 0 301541 1148379 2026-07-30T17:12:32Z Mammysou17 34685 Noforonina tamin'ny alalan'ny fandikana an'i "[[:fr:Special:Redirect/revision/232131503|Daughters of Bilitis]]" 1148379 wikitext text/x-wiki {{Infobox Organisation2}}Ny Daughters of Bilitis (nohafohezina hoe DOB, midika hoe Daughters of Bilitis), izay natsangana tamin'ny 1955 tao San Francisco, no heverina ho fikambanana lesbiana ara-tantara voalohany tany Etazonia. == FIAINANY TALOHA == Niorina tao [[San Francisco]] tamin'ny [[1955]] <ref>{{Cite web |title='Homophiles': The LGBTQ rights movement began long before Stonewall |url=https://www.nbcnews.com/feature/nbc-out/homophiles-stonewall-there-was-growing-gay-rights-movement-n1015331 |access-date=2020-10-20 |website=NBC News |language=en}}</ref> ny vondrona nataon'i Del Martin sy Phyllis Lyon ary vehivavy enina hafa <ref>{{Cite web |title=Daughters of Bilitis {{!}} American organization |url=https://www.britannica.com/topic/Daughters-of-Bilitis |access-date=2020-10-20 |website=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> . Anisan'ireo mpikambana tao amin'ilay vondrona tamin'ny taona 1950 i Marion Zimmer Bradley, mpanoratra tantara foronina <sup class="need_ref_tag" style="padding-left:2px;"><nowiki><span title="Ce passage nécessite une référence ; voir l'aide."><span typeof="mw:Entity">[</span></nowiki> ref.<nowiki><span typeof="mw:Entity">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>ilaina <nowiki><span typeof="mw:Entity">]</span></nowiki><nowiki></span></nowiki></sup> . Noheverina ho safidy mazava tsara ho an'ny vondrona pelaka hafa tamin'izany vanim-potoana izany ny fikambanana toy ny Mattachine Society . [[Catégorie:Article à référence nécessaire]] Ny Daughters of Bilitis dia natao hanakoako amin'ny firahalahiana Amerikana hafa toy ny Daughters of the American Revolisiona, ny Daughters of the Republic of Texas, ary ny United Daughters of the Confederacy. Bilitis no anarana nomena ny vehivavy lesbiana grika noforonina tamin'ny taonjato faha-6 talohan'i JK, niara-belona tamin'i Sappho [1], nataon'ny poeta frantsay Pierre Louÿs tao amin'ny fanangonana Les Chansons de Bilitis tamin'ny 1894 [2]. Nambaran’ny mpanorina fa io anarana io dia ahafahan’izy ireo mitonona ho fikambanana poezia hatrany[3]. Ny gazetin'ny DOB dia nantsoina hoe The Ladder; natomboka tamin'ny 1956[1] noho ny fanampian'ny ONE, Inc. sy ny Mattachine Society, izay nitazona fifandraisana am-pirahalahiana tamin'ny DOB. Tamin'ny 1970, nalain'ireo feminista mpisintaka ny lisitry ny mailaka ary nafindra toerana ny fitaovana famokarana an'ny The Ladder; nitsahatra tsy navoaka ny gazetiboky tamin'ny 1972[2]. Ny anaran'ny gazetiboky dia manondro ny ambaratongam-pampianarana an'i Plato, "ny tohatry ny hatsarana[3]." [[Catégorie:Article contenant un appel à traduction en anglais]] Nisy fiantraikany lehibe ny DOB nandritra ny taona 1950 sy 1960, saingy nizara ho antoko maromaro tamin'ny taona 1970. Nisaraka ireo mpikambana tao mba hanohanana ny zon'ny pelaka na ny feminisma. Misy vondrona DOB mbola velona ankehitriny ao Cambridge, Massachusetts.[1] == References == ksj5d8hllola83visrcchpxcxxtagwk 1148380 1148379 2026-07-30T17:14:01Z Mammysou17 34685 1148380 wikitext text/x-wiki Ny Daughters of Bilitis (nohafohezina hoe DOB, midika hoe Daughters of Bilitis), izay natsangana tamin'ny 1955 tao San Francisco, no heverina ho fikambanana lesbiana ara-tantara voalohany tany Etazonia. == FIAINANY TALOHA == Niorina tao [[San Francisco]] tamin'ny [[1955]] <ref>{{Cite web |title='Homophiles': The LGBTQ rights movement began long before Stonewall |url=https://www.nbcnews.com/feature/nbc-out/homophiles-stonewall-there-was-growing-gay-rights-movement-n1015331 |access-date=2020-10-20 |website=NBC News |language=en}}</ref> ny vondrona nataon'i Del Martin sy Phyllis Lyon ary vehivavy enina hafa <ref>{{Cite web |title=Daughters of Bilitis {{!}} American organization |url=https://www.britannica.com/topic/Daughters-of-Bilitis |access-date=2020-10-20 |website=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> . Anisan'ireo mpikambana tao amin'ilay vondrona tamin'ny taona 1950 i Marion Zimmer Bradley, mpanoratra tantara foronina <sup class="need_ref_tag" style="padding-left:2px;"><nowiki><span title="Ce passage nécessite une référence ; voir l'aide."><span typeof="mw:Entity">[</span></nowiki> ref.<nowiki><span typeof="mw:Entity">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>ilaina <nowiki><span typeof="mw:Entity">]</span></nowiki><nowiki></span></nowiki></sup> . Noheverina ho safidy mazava tsara ho an'ny vondrona pelaka hafa tamin'izany vanim-potoana izany ny fikambanana toy ny Mattachine Society . [[Catégorie:Article à référence nécessaire]] Ny Daughters of Bilitis dia natao hanakoako amin'ny firahalahiana Amerikana hafa toy ny Daughters of the American Revolisiona, ny Daughters of the Republic of Texas, ary ny United Daughters of the Confederacy. Bilitis no anarana nomena ny vehivavy lesbiana grika noforonina tamin'ny taonjato faha-6 talohan'i JK, niara-belona tamin'i Sappho [1], nataon'ny poeta frantsay Pierre Louÿs tao amin'ny fanangonana Les Chansons de Bilitis tamin'ny 1894 [2]. Nambaran’ny mpanorina fa io anarana io dia ahafahan’izy ireo mitonona ho fikambanana poezia hatrany[3]. Ny gazetin'ny DOB dia nantsoina hoe The Ladder; natomboka tamin'ny 1956[1] noho ny fanampian'ny ONE, Inc. sy ny Mattachine Society, izay nitazona fifandraisana am-pirahalahiana tamin'ny DOB. Tamin'ny 1970, nalain'ireo feminista mpisintaka ny lisitry ny mailaka ary nafindra toerana ny fitaovana famokarana an'ny The Ladder; nitsahatra tsy navoaka ny gazetiboky tamin'ny 1972[2]. Ny anaran'ny gazetiboky dia manondro ny ambaratongam-pampianarana an'i Plato, "ny tohatry ny hatsarana[3]." [[Catégorie:Article contenant un appel à traduction en anglais]] Nisy fiantraikany lehibe ny DOB nandritra ny taona 1950 sy 1960, saingy nizara ho antoko maromaro tamin'ny taona 1970. Nisaraka ireo mpikambana tao mba hanohanana ny zon'ny pelaka na ny feminisma. Misy vondrona DOB mbola velona ankehitriny ao Cambridge, Massachusetts.[1] == References == bhidn1tbil3pawvdgnysfnrb2yjo0od 1148381 1148380 2026-07-30T17:14:42Z Mammysou17 34685 nandika lahatsoratra ho amin'ny teny Malagasy 1148381 wikitext text/x-wiki '''Ny Daughters of Bilitis''' (nohafohezina hoe DOB, midika hoe Daughters of Bilitis), izay natsangana tamin'ny 1955 tao San Francisco, no heverina ho fikambanana lesbiana ara-tantara voalohany tany Etazonia. == FIAINANY TALOHA == Niorina tao [[San Francisco]] tamin'ny [[1955]] <ref>{{Cite web |title='Homophiles': The LGBTQ rights movement began long before Stonewall |url=https://www.nbcnews.com/feature/nbc-out/homophiles-stonewall-there-was-growing-gay-rights-movement-n1015331 |access-date=2020-10-20 |website=NBC News |language=en}}</ref> ny vondrona nataon'i Del Martin sy Phyllis Lyon ary vehivavy enina hafa <ref>{{Cite web |title=Daughters of Bilitis {{!}} American organization |url=https://www.britannica.com/topic/Daughters-of-Bilitis |access-date=2020-10-20 |website=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> . Anisan'ireo mpikambana tao amin'ilay vondrona tamin'ny taona 1950 i Marion Zimmer Bradley, mpanoratra tantara foronina <sup class="need_ref_tag" style="padding-left:2px;"><nowiki><span title="Ce passage nécessite une référence ; voir l'aide."><span typeof="mw:Entity">[</span></nowiki> ref.<nowiki><span typeof="mw:Entity">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>ilaina <nowiki><span typeof="mw:Entity">]</span></nowiki><nowiki></span></nowiki></sup> . Noheverina ho safidy mazava tsara ho an'ny vondrona pelaka hafa tamin'izany vanim-potoana izany ny fikambanana toy ny Mattachine Society . [[Catégorie:Article à référence nécessaire]] Ny Daughters of Bilitis dia natao hanakoako amin'ny firahalahiana Amerikana hafa toy ny Daughters of the American Revolisiona, ny Daughters of the Republic of Texas, ary ny United Daughters of the Confederacy. Bilitis no anarana nomena ny vehivavy lesbiana grika noforonina tamin'ny taonjato faha-6 talohan'i JK, niara-belona tamin'i Sappho [1], nataon'ny poeta frantsay Pierre Louÿs tao amin'ny fanangonana Les Chansons de Bilitis tamin'ny 1894 [2]. Nambaran’ny mpanorina fa io anarana io dia ahafahan’izy ireo mitonona ho fikambanana poezia hatrany[3]. Ny gazetin'ny DOB dia nantsoina hoe The Ladder; natomboka tamin'ny 1956[1] noho ny fanampian'ny ONE, Inc. sy ny Mattachine Society, izay nitazona fifandraisana am-pirahalahiana tamin'ny DOB. Tamin'ny 1970, nalain'ireo feminista mpisintaka ny lisitry ny mailaka ary nafindra toerana ny fitaovana famokarana an'ny The Ladder; nitsahatra tsy navoaka ny gazetiboky tamin'ny 1972[2]. Ny anaran'ny gazetiboky dia manondro ny ambaratongam-pampianarana an'i Plato, "ny tohatry ny hatsarana[3]." [[Catégorie:Article contenant un appel à traduction en anglais]] Nisy fiantraikany lehibe ny DOB nandritra ny taona 1950 sy 1960, saingy nizara ho antoko maromaro tamin'ny taona 1970. Nisaraka ireo mpikambana tao mba hanohanana ny zon'ny pelaka na ny feminisma. Misy vondrona DOB mbola velona ankehitriny ao Cambridge, Massachusetts.[1] == References == 6345bhcpl6yh1osp5k6mckzno3s3oj4 1148382 1148381 2026-07-30T17:15:28Z Mammysou17 34685 1148382 wikitext text/x-wiki '''Ny Daughters of Bilitis''' (nohafohezina hoe DOB, midika hoe Daughters of Bilitis), izay natsangana tamin'ny 1955 tao San Francisco, no heverina ho fikambanana lesbiana ara-tantara voalohany tany [[Etazonia]]. == FIAINANY TALOHA == Niorina tao [[San Francisco]] tamin'ny [[1955]] <ref>{{Cite web |title='Homophiles': The LGBTQ rights movement began long before Stonewall |url=https://www.nbcnews.com/feature/nbc-out/homophiles-stonewall-there-was-growing-gay-rights-movement-n1015331 |access-date=2020-10-20 |website=NBC News |language=en}}</ref> ny vondrona nataon'i Del Martin sy Phyllis Lyon ary vehivavy enina hafa <ref>{{Cite web |title=Daughters of Bilitis {{!}} American organization |url=https://www.britannica.com/topic/Daughters-of-Bilitis |access-date=2020-10-20 |website=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> . Anisan'ireo mpikambana tao amin'ilay vondrona tamin'ny taona 1950 i Marion Zimmer Bradley, mpanoratra tantara foronina <sup class="need_ref_tag" style="padding-left:2px;"><nowiki><span title="Ce passage nécessite une référence ; voir l'aide."><span typeof="mw:Entity">[</span></nowiki> ref.<nowiki><span typeof="mw:Entity">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>ilaina <nowiki><span typeof="mw:Entity">]</span></nowiki><nowiki></span></nowiki></sup> . Noheverina ho safidy mazava tsara ho an'ny vondrona pelaka hafa tamin'izany vanim-potoana izany ny fikambanana toy ny Mattachine Society . [[Catégorie:Article à référence nécessaire]] Ny Daughters of Bilitis dia natao hanakoako amin'ny firahalahiana Amerikana hafa toy ny Daughters of the American Revolisiona, ny Daughters of the Republic of Texas, ary ny United Daughters of the Confederacy. Bilitis no anarana nomena ny vehivavy lesbiana grika noforonina tamin'ny taonjato faha-6 talohan'i JK, niara-belona tamin'i Sappho [1], nataon'ny poeta frantsay Pierre Louÿs tao amin'ny fanangonana Les Chansons de Bilitis tamin'ny 1894 [2]. Nambaran’ny mpanorina fa io anarana io dia ahafahan’izy ireo mitonona ho fikambanana poezia hatrany[3]. Ny gazetin'ny DOB dia nantsoina hoe The Ladder; natomboka tamin'ny 1956[1] noho ny fanampian'ny ONE, Inc. sy ny Mattachine Society, izay nitazona fifandraisana am-pirahalahiana tamin'ny DOB. Tamin'ny 1970, nalain'ireo feminista mpisintaka ny lisitry ny mailaka ary nafindra toerana ny fitaovana famokarana an'ny The Ladder; nitsahatra tsy navoaka ny gazetiboky tamin'ny 1972[2]. Ny anaran'ny gazetiboky dia manondro ny ambaratongam-pampianarana an'i Plato, "ny tohatry ny hatsarana[3]." [[Catégorie:Article contenant un appel à traduction en anglais]] Nisy fiantraikany lehibe ny DOB nandritra ny taona 1950 sy 1960, saingy nizara ho antoko maromaro tamin'ny taona 1970. Nisaraka ireo mpikambana tao mba hanohanana ny zon'ny pelaka na ny feminisma. Misy vondrona DOB mbola velona ankehitriny ao Cambridge, Massachusetts.[1] == References == 21im4xhhq1u7y7uugrj1eaurcggi3fm 1148383 1148382 2026-07-30T17:25:18Z Mammysou17 34685 1148383 wikitext text/x-wiki '''Ny Daughters of Bilitis''' (nohafohezina hoe DOB, midika hoe Daughters of Bilitis), izay natsangana tamin'ny 1955 tao San Francisco, no heverina ho fikambanana lesbiana ara-tantara voalohany tany [[Etazonia]]. == FIAINANY TALOHA == Niorina tao [[San Francisco]] tamin'ny [[1955]] <ref>{{Cite web |title='Homophiles': The LGBTQ rights movement began long before Stonewall |url=https://www.nbcnews.com/feature/nbc-out/homophiles-stonewall-there-was-growing-gay-rights-movement-n1015331 |access-date=2020-10-20 |website=NBC News |language=en}}</ref> ny vondrona nataon'i Del Martin sy Phyllis Lyon ary vehivavy enina hafa <ref>{{Cite web |title=Daughters of Bilitis {{!}} American organization |url=https://www.britannica.com/topic/Daughters-of-Bilitis |access-date=2020-10-20 |website=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> . Anisan'ireo mpikambana tao amin'ilay vondrona tamin'ny taona 1950 i Marion Zimmer Bradley, mpanoratra tantara foronina. Noheverina ho safidy mazava tsara ho an'ny vondrona pelaka hafa tamin'izany vanim-potoana izany ny fikambanana toy ny Mattachine Society . Ny Daughters of Bilitis dia natao hanakoako amin'ny firahalahiana Amerikana hafa toy ny Daughters of the American Revolisiona, ny Daughters of the Republic of Texas, ary ny United Daughters of the Confederacy. Bilitis no anarana nomena ny vehivavy lesbiana grika noforonina tamin'ny taonjato faha-6 talohan'i JK, niara-belona tamin'i Sappho [1], nataon'ny poeta frantsay Pierre Louÿs tao amin'ny fanangonana Les Chansons de Bilitis tamin'ny 1894 [2]. Nambaran’ny mpanorina fa io anarana io dia ahafahan’izy ireo mitonona ho fikambanana poezia hatrany[3]. [[Catégorie:Article à référence nécessaire]] Ny gazetin'ny DOB dia nantsoina hoe The Ladder; natomboka tamin'ny 1956[1] noho ny fanampian'ny ONE, Inc. sy ny Mattachine Society, izay nitazona fifandraisana am-pirahalahiana tamin'ny DOB. Tamin'ny 1970, nalain'ireo feminista mpisintaka ny lisitry ny mailaka ary nafindra toerana ny fitaovana famokarana an'ny The Ladder; nitsahatra tsy navoaka ny gazetiboky tamin'ny 1972[2]. Ny anaran'ny gazetiboky dia manondro ny ambaratongam-pampianarana an'i Plato, "ny tohatry ny hatsarana[3]." [[Catégorie:Article contenant un appel à traduction en anglais]] Nisy fiantraikany lehibe ny DOB nandritra ny taona 1950 sy 1960, saingy nizara ho antoko maromaro tamin'ny taona 1970. Nisaraka ireo mpikambana tao mba hanohanana ny zon'ny pelaka na ny feminisma. Misy vondrona DOB mbola velona ankehitriny ao Cambridge, Massachusetts.[1] == References == gz6rpdh980n8su0cdo34r454ke5cild 1148384 1148383 2026-07-30T17:25:43Z Mammysou17 34685 1148384 wikitext text/x-wiki '''Ny Daughters of Bilitis''' (nohafohezina hoe DOB, midika hoe Daughters of Bilitis), izay natsangana tamin'ny 1955 tao San Francisco, no heverina ho fikambanana lesbiana ara-tantara voalohany tany [[Etazonia]]. == Fianana taloha == Niorina tao [[San Francisco]] tamin'ny [[1955]] <ref>{{Cite web |title='Homophiles': The LGBTQ rights movement began long before Stonewall |url=https://www.nbcnews.com/feature/nbc-out/homophiles-stonewall-there-was-growing-gay-rights-movement-n1015331 |access-date=2020-10-20 |website=NBC News |language=en}}</ref> ny vondrona nataon'i Del Martin sy Phyllis Lyon ary vehivavy enina hafa <ref>{{Cite web |title=Daughters of Bilitis {{!}} American organization |url=https://www.britannica.com/topic/Daughters-of-Bilitis |access-date=2020-10-20 |website=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> . Anisan'ireo mpikambana tao amin'ilay vondrona tamin'ny taona 1950 i Marion Zimmer Bradley, mpanoratra tantara foronina. Noheverina ho safidy mazava tsara ho an'ny vondrona pelaka hafa tamin'izany vanim-potoana izany ny fikambanana toy ny Mattachine Society . Ny Daughters of Bilitis dia natao hanakoako amin'ny firahalahiana Amerikana hafa toy ny Daughters of the American Revolisiona, ny Daughters of the Republic of Texas, ary ny United Daughters of the Confederacy. Bilitis no anarana nomena ny vehivavy lesbiana grika noforonina tamin'ny taonjato faha-6 talohan'i JK, niara-belona tamin'i Sappho [1], nataon'ny poeta frantsay Pierre Louÿs tao amin'ny fanangonana Les Chansons de Bilitis tamin'ny 1894 [2]. Nambaran’ny mpanorina fa io anarana io dia ahafahan’izy ireo mitonona ho fikambanana poezia hatrany[3]. [[Catégorie:Article à référence nécessaire]] Ny gazetin'ny DOB dia nantsoina hoe The Ladder; natomboka tamin'ny 1956[1] noho ny fanampian'ny ONE, Inc. sy ny Mattachine Society, izay nitazona fifandraisana am-pirahalahiana tamin'ny DOB. Tamin'ny 1970, nalain'ireo feminista mpisintaka ny lisitry ny mailaka ary nafindra toerana ny fitaovana famokarana an'ny The Ladder; nitsahatra tsy navoaka ny gazetiboky tamin'ny 1972[2]. Ny anaran'ny gazetiboky dia manondro ny ambaratongam-pampianarana an'i Plato, "ny tohatry ny hatsarana[3]." [[Catégorie:Article contenant un appel à traduction en anglais]] Nisy fiantraikany lehibe ny DOB nandritra ny taona 1950 sy 1960, saingy nizara ho antoko maromaro tamin'ny taona 1970. Nisaraka ireo mpikambana tao mba hanohanana ny zon'ny pelaka na ny feminisma. Misy vondrona DOB mbola velona ankehitriny ao Cambridge, Massachusetts.[1] == References == 3gz18c3vn8iv517xn22kmy6cs12lojm 1148385 1148384 2026-07-30T17:30:12Z Mammysou17 34685 1148385 wikitext text/x-wiki '''Ny Daughters of Bilitis''' (nohafohezina hoe DOB, midika hoe Daughters of Bilitis), izay natsangana tamin'ny 1955 tao San Francisco, no heverina ho fikambanana lesbiana ara-tantara voalohany tany [[Etazonia]]. == Fianana taloha == Niorina tao [[San Francisco]] tamin'ny [[1955]] <ref>{{Cite web |title='Homophiles': The LGBTQ rights movement began long before Stonewall |url=https://www.nbcnews.com/feature/nbc-out/homophiles-stonewall-there-was-growing-gay-rights-movement-n1015331 |access-date=2020-10-20 |website=NBC News |language=en}}</ref> ny vondrona nataon'i Del Martin sy Phyllis Lyon ary vehivavy enina hafa <ref>{{Cite web |title=Daughters of Bilitis {{!}} American organization |url=https://www.britannica.com/topic/Daughters-of-Bilitis |access-date=2020-10-20 |website=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> . Anisan'ireo mpikambana tao amin'ilay vondrona tamin'ny taona 1950 i Marion Zimmer Bradley, mpanoratra tantara foronina. Noheverina ho safidy mazava tsara ho an'ny vondrona pelaka hafa tamin'izany vanim-potoana izany ny fikambanana toy ny Mattachine Society . Ny Daughters of Bilitis dia natao hanakoako amin'ny firahalahiana Amerikana hafa toy ny Daughters of the American Revolisiona, ny Daughters of the Republic of Texas, ary ny United Daughters of the Confederacy. Bilitis no anarana nomena ny vehivavy lesbiana grika noforonina tamin'ny taonjato faha-6 talohan'i JK, niara-belona tamin'i Sappho , nataon'ny poeta frantsay Pierre Louÿs tao amin'ny fanangonana Les Chansons de Bilitis tamin'ny 1894. Nambaran’ny mpanorina fa io anarana io dia ahafahan’izy ireo mitonona ho fikambanana poezia hatrany.Ny gazetin'ny DOB dia nantsoina hoe The Ladder; natomboka tamin'ny 1956[1] noho ny fanampian'ny ONE, Inc. sy ny Mattachine Society, izay nitazona fifandraisana am-pirahalahiana tamin'ny DOB. Tamin'ny 1970, nalain'ireo feminista mpisintaka ny lisitry ny mailaka ary nafindra toerana ny fitaovana famokarana an'ny The Ladder; nitsahatra tsy navoaka ny gazetiboky tamin'ny 1972[2]. Ny anaran'ny gazetiboky dia manondro ny ambaratongam-pampianarana an'i Plato, "ny tohatry ny hatsarana[3]." Nisy fiantraikany lehibe ny DOB nandritra ny taona 1950 sy 1960, saingy nizara ho antoko maromaro tamin'ny taona 1970. Nisaraka ireo mpikambana tao mba hanohanana ny zon'ny pelaka na ny feminisma. Misy vondrona DOB mbola velona ankehitriny ao Cambridge, Massachusetts.[1] [[Catégorie:Article à référence nécessaire]] [[Catégorie:Article contenant un appel à traduction en anglais]] == References == 6mcfmb0nriaq7soc0zrq9rz0h4g97zp 1148386 1148385 2026-07-30T17:34:44Z Mammysou17 34685 1148386 wikitext text/x-wiki '''Ny Daughters of Bilitis''' (nohafohezina hoe DOB, midika hoe Daughters of Bilitis), izay natsangana tamin'ny 1955 tao San Francisco, no heverina ho fikambanana lesbiana ara-tantara voalohany tany [[Etazonia]]. == Fianana taloha == Niorina tao [[San Francisco]] tamin'ny [[1955]] <ref>{{Cite web |title='Homophiles': The LGBTQ rights movement began long before Stonewall |url=https://www.nbcnews.com/feature/nbc-out/homophiles-stonewall-there-was-growing-gay-rights-movement-n1015331 |access-date=2020-10-20 |website=NBC News |language=en}}</ref> ny vondrona nataon'i Del Martin sy Phyllis Lyon ary vehivavy enina hafa <ref>{{Cite web |title=Daughters of Bilitis {{!}} American organization |url=https://www.britannica.com/topic/Daughters-of-Bilitis |access-date=2020-10-20 |website=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> . Anisan'ireo mpikambana tao amin'ilay vondrona tamin'ny taona 1950 i Marion Zimmer Bradley, mpanoratra tantara foronina. Noheverina ho safidy mazava tsara ho an'ny vondrona pelaka hafa tamin'izany vanim-potoana izany ny fikambanana toy ny Mattachine Society . Ny Daughters of Bilitis dia natao hanakoako amin'ny firahalahiana Amerikana hafa toy ny Daughters of the American Revolisiona, ny Daughters of the Republic of Texas, ary ny United Daughters of the Confederacy. Bilitis no anarana nomena ny vehivavy lesbiana grika noforonina tamin'ny taonjato faha-6 talohan'i JK, niara-belona tamin'i Sappho , nataon'ny poeta frantsay Pierre Louÿs tao amin'ny fanangonana Les Chansons de Bilitis tamin'ny 1894. Nambaran’ny mpanorina fa io anarana io dia ahafahan’izy ireo mitonona ho fikambanana poezia hatrany.Ny gazetin'ny DOB dia nantsoina hoe The Ladder; natomboka tamin'ny 1956 noho ny fanampian'ny ONE, Inc. sy ny Mattachine Society, izay nitazona fifandraisana am-pirahalahiana tamin'ny DOB. Tamin'ny 1970, nalain'ireo feminista mpisintaka ny lisitry ny mailaka ary nafindra toerana ny fitaovana famokarana an'ny The Ladder; nitsahatra tsy navoaka ny gazetiboky tamin'ny 1972. Ny anaran'ny gazetiboky dia manondro ny ambaratongam-pampianarana an'i Plato, "ny tohatry ny hatsarana[3]." Nisy fiantraikany lehibe ny DOB nandritra ny taona 1950 sy 1960, saingy nizara ho antoko maromaro tamin'ny taona 1970. Nisaraka ireo mpikambana tao mba hanohanana ny zon'ny pelaka na ny feminisma. Misy vondrona DOB mbola velona ankehitriny ao Cambridge, Massachusetts.[1] [[Catégorie:Article à référence nécessaire]] [[Catégorie:Article contenant un appel à traduction en anglais]] == References == 9ex7d9jkcgr46tpvoiq8t54njt2sr9e 1148387 1148386 2026-07-30T17:35:10Z Mammysou17 34685 /* Fianana taloha */ 1148387 wikitext text/x-wiki '''Ny Daughters of Bilitis''' (nohafohezina hoe DOB, midika hoe Daughters of Bilitis), izay natsangana tamin'ny 1955 tao San Francisco, no heverina ho fikambanana lesbiana ara-tantara voalohany tany [[Etazonia]]. == Fianana taloha == Niorina tao [[San Francisco]] tamin'ny [[1955]] <ref>{{Cite web |title='Homophiles': The LGBTQ rights movement began long before Stonewall |url=https://www.nbcnews.com/feature/nbc-out/homophiles-stonewall-there-was-growing-gay-rights-movement-n1015331 |access-date=2020-10-20 |website=NBC News |language=en}}</ref> ny vondrona nataon'i Del Martin sy Phyllis Lyon ary vehivavy enina hafa <ref>{{Cite web |title=Daughters of Bilitis {{!}} American organization |url=https://www.britannica.com/topic/Daughters-of-Bilitis |access-date=2020-10-20 |website=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> . Anisan'ireo mpikambana tao amin'ilay vondrona tamin'ny taona 1950 i Marion Zimmer Bradley, mpanoratra tantara foronina. Noheverina ho safidy mazava tsara ho an'ny vondrona pelaka hafa tamin'izany vanim-potoana izany ny fikambanana toy ny Mattachine Society . Ny Daughters of Bilitis dia natao hanakoako amin'ny firahalahiana [[Amerikanina|Amerikana]] hafa toy ny Daughters of the American Revolisiona, ny Daughters of the Republic of Texas, ary ny United Daughters of the Confederacy. Bilitis no anarana nomena ny vehivavy lesbiana grika noforonina tamin'ny taonjato faha-6 talohan'i JK, niara-belona tamin'i Sappho , nataon'ny poeta frantsay Pierre Louÿs tao amin'ny fanangonana Les Chansons de Bilitis tamin'ny 1894. Nambaran’ny mpanorina fa io anarana io dia ahafahan’izy ireo mitonona ho fikambanana poezia hatrany.Ny gazetin'ny DOB dia nantsoina hoe The Ladder; natomboka tamin'ny 1956 noho ny fanampian'ny ONE, Inc. sy ny Mattachine Society, izay nitazona fifandraisana am-pirahalahiana tamin'ny DOB. Tamin'ny 1970, nalain'ireo feminista mpisintaka ny lisitry ny mailaka ary nafindra toerana ny fitaovana famokarana an'ny The Ladder; nitsahatra tsy navoaka ny gazetiboky tamin'ny 1972. Ny anaran'ny gazetiboky dia manondro ny ambaratongam-pampianarana an'i Plato, "ny tohatry ny hatsarana." Nisy fiantraikany lehibe ny DOB nandritra ny taona 1950 sy 1960, saingy nizara ho antoko maromaro tamin'ny taona 1970. Nisaraka ireo mpikambana tao mba hanohanana ny zon'ny pelaka na ny feminisma. Misy vondrona DOB mbola velona ankehitriny ao Cambridge, Massachusetts. [[Catégorie:Article à référence nécessaire]] [[Catégorie:Article contenant un appel à traduction en anglais]] == References == 0126nh5vuirimybzlcwg60odpntmlp3 1148388 1148387 2026-07-30T17:36:44Z Mammysou17 34685 1148388 wikitext text/x-wiki '''Ny Daughters of Bilitis''' (nohafohezina hoe DOB, midika hoe Daughters of Bilitis), izay natsangana tamin'ny 1955 tao San Francisco, no heverina ho fikambanana lesbiana ara-tantara voalohany tany [[Etazonia]]. == Fianana taloha == Niorina tao [[San Francisco]] tamin'ny [[1955]] <ref>{{Cite web |title='Homophiles': The LGBTQ rights movement began long before Stonewall |url=https://www.nbcnews.com/feature/nbc-out/homophiles-stonewall-there-was-growing-gay-rights-movement-n1015331 |access-date=2020-10-20 |website=NBC News |language=en}}</ref> ny vondrona nataon'i [[:en:Del_Martin_and_Phyllis_Lyon|Del Martin sy Phyllis Lyon]] ary vehivavy enina hafa <ref>{{Cite web |title=Daughters of Bilitis {{!}} American organization |url=https://www.britannica.com/topic/Daughters-of-Bilitis |access-date=2020-10-20 |website=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> . Anisan'ireo mpikambana tao amin'ilay vondrona tamin'ny taona 1950 i Marion Zimmer Bradley, mpanoratra tantara foronina. Noheverina ho safidy mazava tsara ho an'ny vondrona pelaka hafa tamin'izany vanim-potoana izany ny fikambanana toy ny Mattachine Society . Ny Daughters of Bilitis dia natao hanakoako amin'ny firahalahiana [[Amerikanina|Amerikana]] hafa toy ny Daughters of the American Revolisiona, ny Daughters of the Republic of Texas, ary ny United Daughters of the Confederacy. Bilitis no anarana nomena ny vehivavy lesbiana grika noforonina tamin'ny taonjato faha-6 talohan'i JK, niara-belona tamin'i Sappho , nataon'ny poeta frantsay Pierre Louÿs tao amin'ny fanangonana Les Chansons de Bilitis tamin'ny 1894. Nambaran’ny mpanorina fa io anarana io dia ahafahan’izy ireo mitonona ho fikambanana poezia hatrany.Ny gazetin'ny DOB dia nantsoina hoe The Ladder; natomboka tamin'ny 1956 noho ny fanampian'ny ONE, Inc. sy ny Mattachine Society, izay nitazona fifandraisana am-pirahalahiana tamin'ny DOB. Tamin'ny 1970, nalain'ireo feminista mpisintaka ny lisitry ny mailaka ary nafindra toerana ny fitaovana famokarana an'ny The Ladder; nitsahatra tsy navoaka ny gazetiboky tamin'ny 1972. Ny anaran'ny gazetiboky dia manondro ny ambaratongam-pampianarana an'i Plato, "ny tohatry ny hatsarana." Nisy fiantraikany lehibe ny DOB nandritra ny taona 1950 sy 1960, saingy nizara ho antoko maromaro tamin'ny taona 1970. Nisaraka ireo mpikambana tao mba hanohanana ny zon'ny pelaka na ny feminisma. Misy vondrona DOB mbola velona ankehitriny ao Cambridge, Massachusetts. [[Catégorie:Article à référence nécessaire]] [[Catégorie:Article contenant un appel à traduction en anglais]] == References == c26s6lk9w52ak4kimi1nz9vgf88d34f 0 301542 1148389 2026-07-30T18:00:45Z JianJi 36396 Noforonina tamin'ny alalan'ny fandikana an'i "[[:fr:Special:Redirect/revision/238165463|Solidarité MSM Madagascar]]" 1148389 wikitext text/x-wiki Ny '''Solidarité MSM Madagascar''' dia tambajotram-pikambanana [[malagasy]] tsy manao asam-barotra''',''' natsangana tamin'ny taona 2008, ivondronan' ireo fikambanana ifotony manolo-tena hikarakara ireo lehilahy miray amin'ny lehilahy. Karakarainy ihany koa ireo vondron' olona ahilikilika noho ny fironany ara-pananahana, ary atrehiny koa ireo olam-pahasalamana ara-pananahana, anisan'izany ny fisorohana ny otrik'aretina VIH/SIDA eto [[Madagasikara]] . == Tantara == Ho fiatrehana ireo filàna manokana eo amin'ireo vondron'olona ifantohany no nananganana ny Solidarité MSM Madagascar noho ny hantsana mihatra amin'izy ireo amin' ireo tolotra ara-pahasalamana, ny fanaovana ho anjorombala ary amin' ny fanavakavahana. Mamolavola fandaharan'asam-panentanana, fandaharan'asa fisorohana sy tolo-tanana iarahana amin'ny mpiray monina ny fikambananam ary iiraisany amin'ireo mpiara-miombon'antoka nasionaly sy iraisam-pirenena izany <ref>{{Cite journal |last=Hanitra R. |date=2 décembre 2014 |title=MSM : A bas la stigmatisation et la discrimination |url=https://midi-madagasikara.mg/msm-bas-la-stigmatisation-et-la-discrimination/ |journal=journal |language=fr}}</ref> . == Iraka == Ireto avy ireo tanjona tian'ny Solidarité MSM Madagascar hotanterahina <ref>{{Cite journal |last=Stéphane WALGER Stanislas MOMMESSIN Dhiren MOHER |date=16/11/14 |title=Rapport de mission exploratoire du 16 au 25 Novembre 2014 |url=https://centrederessources.sidaction.org/wp-content/uploads/2016/08/PILS-Rapport-mission-explo-Mada_nov14_VF.pdf |format=pdf |journal=revue scientifique |language=fr |page=21}}</ref> : * fampiroboroboana ny [[Zon' olombelona|zon'olombelona]] sy ny fitoviana ; * ady amin'ny fanavakavahana noho ny fironana ara-pananahana sy ny maha-lahy/vavy azy ; * Fisorohana ny VIH, ireo aretina azo avy amin'ny firaisana ara-nofo sy ireo olana ara-pahasalamana hafa ; * fanamafisana ny fahaizan'ireo ireo fikambanana eo an-toerana mandamina ; * fisoloana teny hisian'ny politikam-panjakana mampiaty. == Asa == Mandray anjara ny fikambanana manatsara ny fahaiza-manaon'ireo mpisehatra eny anivon'ny fiarahamonina sy ireo matihanina amin'ny sehatry ny fahasalamana sy ny fanohanana ara-tsosialy, mba hanatsarana ny kalitaon'ny fikarakarana sy hahamora ny fahazoana an-tsaina ireo olana mianjady amin'ireo mponina tohanany <ref>{{Cite web |last=Canada |first=Immigration and Refugee Board of |date=2019-10-22 |title=Madagascar : information sur le traitement réservé par la société et les autorités aux minorités sexuelles et de genre, y compris aux membres de leur famille; protection offerte par l'État (2017-octobre 2019) [MDG106369.F] |url=https://www.ecoi.net/en/document/2080088.html |access-date=2026-07-27 |website=https://irb-cisr.gc.ca/fr/renseignements-pays/rdi/Pages/index.aspx?doc=457941&pls=1 |language=fr}}</ref> . == Fiaraha-miombon'antoka == Andrim-panjakana, firaisamonim-pirenena ary mpiara-miombon'antoka ara-teknika sy ara-bola maromaro mirotsaka amin'ny sehatry ny fahasalamam-bahoaka sy ny zon'olombelona ary ny fampandrosoana no iarahan'ny Solidarité MSM Madagascar miombona antoka. == Naoty sy tondro == {{Reflist}} == Jereo koa == * [[Zon'ny LGBT eto Madagasikara]] * Fikambanana tsy miankina amin'ny fanjakana {{Portail|associations|LGBT|Madagascar}} fw5z5n43qodgh4ci8voxitt9olgbi52 1148390 1148389 2026-07-30T18:08:54Z JianJi 36396 1148390 wikitext text/x-wiki Ny '''Solidarité MSM Madagascar''' dia tambajotram-pikambanana [[malagasy]] tsy manao asam-barotra, natsangana tamin'ny taona 2008, ivondronan' ireo fikambanana ifotony manolo-tena hikarakara ireo lehilahy miray amin'ny lehilahy. Karakarainy ihany koa ireo vondron' olona ahilikilika noho ny fironany ara-pananahana ary atrehiny koa ireo olam-pahasalamana ara-pananahana, anisan' izany ny fisorohana ny otrik'aretina VIH/SIDA eto [[Madagasikara]] . == Tantara == Ho fiatrehana ireo filàna manokana eo amin'ireo vondron'olona ifantohany no nananganana ny Solidarité MSM Madagascar noho ny hantsana mihatra amin'izy ireo amin' ireo tolotra ara-pahasalamana, ny fanaovana ho anjorombala azy ireo ary amin' ny fanavakavahana mihatra amin'izy ireo. Mamolavola fandaharan'asam-panentanana, fandaharan'asa fisorohana sy tolo-tanana iarahana amin'ny mpiray monina ny fikambanana ary iraisany amin'ireo mpiara-miombon'antoka nasionaly sy iraisampirenena izany <ref>{{Cite journal |last=Hanitra R. |date=2 décembre 2014 |title=MSM : A bas la stigmatisation et la discrimination |url=https://midi-madagasikara.mg/msm-bas-la-stigmatisation-et-la-discrimination/ |journal=journal |language=fr}}</ref> . == Iraka == Ireto avy ireo tanjona tian'ny Solidarité MSM Madagascar hotanterahina <ref>{{Cite journal |last=Stéphane WALGER Stanislas MOMMESSIN Dhiren MOHER |date=16/11/14 |title=Rapport de mission exploratoire du 16 au 25 Novembre 2014 |url=https://centrederessources.sidaction.org/wp-content/uploads/2016/08/PILS-Rapport-mission-explo-Mada_nov14_VF.pdf |format=pdf |journal=revue scientifique |language=fr |page=21}}</ref> : * fampiroboroboana ny [[Zon' olombelona|zon'olombelona]] sy ny fitoviana ; * ady amin'ny fanavakavahana noho ny fironana ara-pananahana sy ny maha-lahy/vavy azy ; * Fisorohana ny VIH, ireo aretina azo avy amin'ny firaisana ara-nofo sy ireo olana ara-pahasalamana hafa ; * fanamafisana ny fahaizan'ireo ireo fikambanana eo an-toerana mandamina ; * fisoloana teny hisian'ny politikam-panjakana mampiaty ny rehetra. == Asa == Mandray anjara ny fikambanana manatsara ny fahaiza-manaon'ireo mpisehatra eny anivon'ny fiarahamonina sy ireo matihanina amin'ny sehatry ny fahasalamana sy ny fanohanana ara-tsosialy, mba hanatsarana ny kalitaon'ny fikarakarana sy hahamora ny fahazoana an-tsaina ireo olana mianjady amin'ireo mponina tohanany <ref>{{Cite web |last=Canada |first=Immigration and Refugee Board of |date=2019-10-22 |title=Madagascar : information sur le traitement réservé par la société et les autorités aux minorités sexuelles et de genre, y compris aux membres de leur famille; protection offerte par l'État (2017-octobre 2019) [MDG106369.F] |url=https://www.ecoi.net/en/document/2080088.html |access-date=2026-07-27 |website=https://irb-cisr.gc.ca/fr/renseignements-pays/rdi/Pages/index.aspx?doc=457941&pls=1 |language=fr}}</ref> . == Fiaraha-miombon'antoka == Andrim-panjakana, firaisamonim-pirenena ary mpiara-miombon'antoka ara-teknika sy ara-bola maromaro mirotsaka amin'ny sehatry ny fahasalamam-bahoaka sy ny zon'olombelona ary ny fampandrosoana no iarahan'ny Solidarité MSM Madagascar miombona antoka. == Naoty sy tondro == {{Reflist}} == Jereo koa == * [[Zon'ny LGBT eto Madagasikara]] * Fikambanana tsy miankina amin'ny fanjakana 6tqnnj510kdeowinxlwjb9foxs5e08o 1148392 1148390 2026-07-30T18:11:28Z JianJi 36396 /* Jereo koa */ 1148392 wikitext text/x-wiki Ny '''Solidarité MSM Madagascar''' dia tambajotram-pikambanana [[malagasy]] tsy manao asam-barotra, natsangana tamin'ny taona 2008, ivondronan' ireo fikambanana ifotony manolo-tena hikarakara ireo lehilahy miray amin'ny lehilahy. Karakarainy ihany koa ireo vondron' olona ahilikilika noho ny fironany ara-pananahana ary atrehiny koa ireo olam-pahasalamana ara-pananahana, anisan' izany ny fisorohana ny otrik'aretina VIH/SIDA eto [[Madagasikara]] . == Tantara == Ho fiatrehana ireo filàna manokana eo amin'ireo vondron'olona ifantohany no nananganana ny Solidarité MSM Madagascar noho ny hantsana mihatra amin'izy ireo amin' ireo tolotra ara-pahasalamana, ny fanaovana ho anjorombala azy ireo ary amin' ny fanavakavahana mihatra amin'izy ireo. Mamolavola fandaharan'asam-panentanana, fandaharan'asa fisorohana sy tolo-tanana iarahana amin'ny mpiray monina ny fikambanana ary iraisany amin'ireo mpiara-miombon'antoka nasionaly sy iraisampirenena izany <ref>{{Cite journal |last=Hanitra R. |date=2 décembre 2014 |title=MSM : A bas la stigmatisation et la discrimination |url=https://midi-madagasikara.mg/msm-bas-la-stigmatisation-et-la-discrimination/ |journal=journal |language=fr}}</ref> . == Iraka == Ireto avy ireo tanjona tian'ny Solidarité MSM Madagascar hotanterahina <ref>{{Cite journal |last=Stéphane WALGER Stanislas MOMMESSIN Dhiren MOHER |date=16/11/14 |title=Rapport de mission exploratoire du 16 au 25 Novembre 2014 |url=https://centrederessources.sidaction.org/wp-content/uploads/2016/08/PILS-Rapport-mission-explo-Mada_nov14_VF.pdf |format=pdf |journal=revue scientifique |language=fr |page=21}}</ref> : * fampiroboroboana ny [[Zon' olombelona|zon'olombelona]] sy ny fitoviana ; * ady amin'ny fanavakavahana noho ny fironana ara-pananahana sy ny maha-lahy/vavy azy ; * Fisorohana ny VIH, ireo aretina azo avy amin'ny firaisana ara-nofo sy ireo olana ara-pahasalamana hafa ; * fanamafisana ny fahaizan'ireo ireo fikambanana eo an-toerana mandamina ; * fisoloana teny hisian'ny politikam-panjakana mampiaty ny rehetra. == Asa == Mandray anjara ny fikambanana manatsara ny fahaiza-manaon'ireo mpisehatra eny anivon'ny fiarahamonina sy ireo matihanina amin'ny sehatry ny fahasalamana sy ny fanohanana ara-tsosialy, mba hanatsarana ny kalitaon'ny fikarakarana sy hahamora ny fahazoana an-tsaina ireo olana mianjady amin'ireo mponina tohanany <ref>{{Cite web |last=Canada |first=Immigration and Refugee Board of |date=2019-10-22 |title=Madagascar : information sur le traitement réservé par la société et les autorités aux minorités sexuelles et de genre, y compris aux membres de leur famille; protection offerte par l'État (2017-octobre 2019) [MDG106369.F] |url=https://www.ecoi.net/en/document/2080088.html |access-date=2026-07-27 |website=https://irb-cisr.gc.ca/fr/renseignements-pays/rdi/Pages/index.aspx?doc=457941&pls=1 |language=fr}}</ref> . == Fiaraha-miombon'antoka == Andrim-panjakana, firaisamonim-pirenena ary mpiara-miombon'antoka ara-teknika sy ara-bola maromaro mirotsaka amin'ny sehatry ny fahasalamam-bahoaka sy ny zon'olombelona ary ny fampandrosoana no iarahan'ny Solidarité MSM Madagascar miombona antoka. == Naoty sy tondro == {{Reflist}} == Jereo koa == * [[Zon'ny LGBT eto Madagasikara]] t85b78yx3053ffhg62qyj6gdnca2kdh 0 301543 1148402 2026-07-31T07:06:12Z Thelezifor 15140 nanova ny anaran'i [[Fady (malagasy)]] ho [[Fady (kolontsaina malagasy)]] i Thelezifor 1148402 wikitext text/x-wiki #FIHODINANA [[Fady (kolontsaina malagasy)]] 90uus817iyl5fgi4n50uj2nayd1j2s0 14 301544 1148420 2026-07-31T09:33:18Z JDkwibgp 39716 [[Sokajy:Raharaham-barotra]] 1148420 wikitext text/x-wiki [[Sokajy:Raharaham-barotra]] mjackoi786weiczo8s4e9gw3ggsuvem 1148421 1148420 2026-07-31T09:36:43Z JDkwibgp 39716 {{Commons}} 1148421 wikitext text/x-wiki {{commonscat}} [[Sokajy:Raharaham-barotra]] 4x5ewad55l6jy9qsiete0u7uvu0v5tb 14 301545 1148422 2026-07-31T09:37:11Z JDkwibgp 39716 {{Commons}} 1148422 wikitext text/x-wiki {{commonscat}} q0s7jpo2gvnipwgof9rx951or5ctzyy 14 301546 1148423 2026-07-31T09:37:34Z JDkwibgp 39716 {{Commons}} 1148423 wikitext text/x-wiki {{commonscat}} q0s7jpo2gvnipwgof9rx951or5ctzyy 0 301547 1148426 2026-07-31T09:50:35Z Thelezifor 15140 Zavamaniry samihafa 1148426 wikitext text/x-wiki Ny '''anamagidy''' na '''anamafaika''' dia zavamaniry samihafa ao amin' ny fianakaviana ''[[Molluginaceae]]'' sy ''[[Solanaceae]]'': * ''[[Glinus oppositifolius]]'' <small>(L.) A. DC.</small>. (← ''Mollugo oppositifolia'' <small>L.</small>) (''[[Molluginaceae]]'') * ''[[Solanum nigrum]]'' L. (''[[Solanaceae]]'') == Jereo koa == * ''[[Glinus]]'' * ''[[Mollugo]]'' * ''[[Solanum]]'' j3jf6s53f4uoibzu60w91w38sf5du1k 1148427 1148426 2026-07-31T09:51:23Z Thelezifor 15140 nanova ny anaran'i [[Anamafaika]] ho [[Anamagidy]] i Thelezifor 1148426 wikitext text/x-wiki Ny '''anamagidy''' na '''anamafaika''' dia zavamaniry samihafa ao amin' ny fianakaviana ''[[Molluginaceae]]'' sy ''[[Solanaceae]]'': * ''[[Glinus oppositifolius]]'' <small>(L.) A. DC.</small>. (← ''Mollugo oppositifolia'' <small>L.</small>) (''[[Molluginaceae]]'') * ''[[Solanum nigrum]]'' L. (''[[Solanaceae]]'') == Jereo koa == * ''[[Glinus]]'' * ''[[Mollugo]]'' * ''[[Solanum]]'' j3jf6s53f4uoibzu60w91w38sf5du1k 0 301548 1148428 2026-07-31T09:51:23Z Thelezifor 15140 nanova ny anaran'i [[Anamafaika]] ho [[Anamagidy]] i Thelezifor 1148428 wikitext text/x-wiki #FIHODINANA [[Anamagidy]] ly2x7021zv76hx0zxk4iz52m84xh4ob 0 301549 1148429 2026-07-31T09:57:44Z Thelezifor 15140 Zavamaniry samihafa 1148429 wikitext text/x-wiki Ny '''fangitsy''' dia zavamaniry samihafa ao amin' ny fianakaviana ''[[Dioscoreaceae]]'' sy ''[[Fabaceae]]'' ary ''[[Molluginaceae]]'': * ''[[Dioscorea fandra]]'' <small>H.Perrier</small> (''[[Dioscoreaceae]]'') -- andra, anjety, fandra, fangitsy, kenjika, kenzika, kianjiky, ndra, sandry * ''[[Dolichos fangitsa]]'' <small>R.Vig.</small> (''[[Fabaceae]]'') -- fangitsa, fangitsy * ''[[Glinus oppositifolius]]'' <small>(L.) A. DC.</small>. (← ''Mollugo oppositifolia'' <small>L.</small>) (''[[Molluginaceae]]'') -- anamafaika, anamangidy, fangitsy, felimafaitra == Jereo koa == * ''[[Dioscorea]]'' * ''[[Dolichos]]'' * ''[[Glinus]]'' * ''[[Mollugo]]'' t2qvqfp3fdcdkyhlw143g9l3rosth33 0 301550 1148433 2026-07-31T10:22:58Z Thelezifor 15140 Zavamaniry samihafa 1148433 wikitext text/x-wiki Ny '''vakoana''' dia zavamaniry samihafa ao amin' ny fianakaviana ''[[Orchidaceae]]'' sy ''[[Pandanaceae]]'': * ''[[Eulophiella roempleriana]]'' <small>Schltr</small>. (''Orchidaceae'') * ''[[Pandanus concretus]]'' <small>Baker</small> (''Pandanaceae'') * ''[[Pandanus rollotii]]'' <small>Martelli</small> (''Pandanaceae'') == Jereo koa == * ''[[Eulophiella]]'' * ''[[Pandanus]]'' * [[Vakoa]]: ''[[Pandanus concretus]]'' <small>Baker</small>; ''[[Pandanus edulis]]'' <small>Thouars</small>; ''[[Pandanus obeliscus]]'' <small>Thouars</small>; ''[[Pandanus rollotii]]'' <small>Martelli</small>; ''[[Pandanus utilis]]'' <small>Bory</small> (''[[Pandanaceae]]'') * [[Fandrana]]: ''[[Pandanus concretus]]'' <small>Baker</small>; ''[[Pandanus edulis]]'' <small>Thouars</small>; ''[[Pandanus laxespicatus]]'' <small>Martelli</small>; ''[[Pandanus madagascariensis]]'' <small>(Gaudich.) Balf. f.</small>; ''[[Pandanus pervilleanus]]'' <small>Solms</small>; ''[[Pandanus rollotii]]'' <small>Martelli</small>; ''[[Pandanus utilis]]'' <small>Bory</small>; ''[[Pandanus vandamii]]'' <small>Martelli & Pic. Serm.</small> 0akq4txy4nxnl62g5syx1fnv3p0d9x7 0 301551 1148435 2026-07-31T10:32:46Z Thelezifor 15140 Karazan-javamaniry ao amin' ny fianakaviana Pandanaceae 1148435 wikitext text/x-wiki Ny '''''Pandanus longissimipedunculatus''''' dia karazan-[[Angiospermae|javamaniry mamony]] [[tokan-dravin-tsimoka]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Pandanaceae]]'' izay tsy fahita afa-tsy eto [[Madagasikara]]. Amin' ny teny malagasy izy dia atao hoe '''vakoanolana'''. Ny anarany feno dia ''Pandanus longissimipedunculatus'' <small>Martelli</small>. == Jereo koa == * ''[[Pandanus]]'' * [[Fandrana]]: ''[[Pandanus concretus]]'' <small>Baker</small>; ''[[Pandanus edulis]]'' <small>Thouars</small>; ''[[Pandanus laxespicatus]]'' <small>Martelli</small>; ''[[Pandanus madagascariensis]]'' <small>(Gaudich.) Balf. f.</small>; ''[[Pandanus pervilleanus]]'' <small>Solms</small>; ''[[Pandanus rollotii]]'' <small>Martelli</small>; ''[[Pandanus utilis]]'' <small>Bory</small>; ''[[Pandanus vandamii]]'' <small>Martelli & Pic. Serm.</small>; ''[[Pandanus variabilis]]'' <small>Martelli</small> (''[[Pandanaceae]]'') * [[Vakoa]]: ''[[Pandanus concretus]]'' <small>Baker</small>; ''[[Pandanus edulis]]'' <small>Thouars</small>; ''[[Pandanus obeliscus]]'' <small>Thouars</small>; ''[[Pandanus rollotii]]'' <small>Martelli</small>; ''[[Pandanus utilis]]'' <small>Bory</small> (''[[Pandanaceae]]'') * [[Vakoana]]: ''[[Eulophiella roempleriana]]'' <small>Schltr</small>. (''[[Orchidaceae]]''); ''[[Pandanus concretus]]'' <small>Baker</small>; ''[[Pandanus rollotii]]'' <small>Martelli</small> (''[[Pandanaceae]]'') 5lricyzixlqef69lbcefr0xovf56vf4 1148436 1148435 2026-07-31T10:35:29Z Thelezifor 15140 Namafa soratra tsy ilaina 1148436 wikitext text/x-wiki Ny '''''Pandanus longissimipedunculatus''''' dia karazan-[[Angiospermae|javamaniry mamony]] [[tokan-dravin-tsimoka]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Pandanaceae]]'' izay tsy fahita afa-tsy eto [[Madagasikara]]. Amin' ny teny malagasy izy dia atao hoe '''vakoanolana'''. Ny anarany feno dia ''Pandanus longissimipedunculatus'' <small>Martelli</small>. == Jereo koa == * ''[[Pandanus]]'' * [[Vakoa]]: ''[[Pandanus concretus]]'' <small>Baker</small>; ''[[Pandanus edulis]]'' <small>Thouars</small>; ''[[Pandanus obeliscus]]'' <small>Thouars</small>; ''[[Pandanus rollotii]]'' <small>Martelli</small>; ''[[Pandanus utilis]]'' <small>Bory</small> (''[[Pandanaceae]]'') * [[Vakoana]]: ''[[Eulophiella roempleriana]]'' <small>Schltr</small>. (''[[Orchidaceae]]''); ''[[Pandanus concretus]]'' <small>Baker</small>; ''[[Pandanus rollotii]]'' <small>Martelli</small> (''[[Pandanaceae]]'') 3eelup53o02mdk4bygsdu9klg4xfwfd 2 301552 1148437 2026-07-31T10:35:55Z JDkwibgp 39716 Famoronana angona 1148437 wikitext text/x-wiki <div class="alerte plainlinks" id="style2" style="width: 100%; text-align: center; background: #F7F8FF; padding: 7px;">[[Sary:Flag_of_Madagascar.svg|sisiny|31x31px]] [[Mpikambana:JDkwibgp/Momba ahy|'''Momba ahy''']] | [[Sary:English_language.svg|sisiny|31x31px]] [[Mpikambana:JDkwibgp/About me|'''About me''']]</div>{{babel|mg|fr-4|en-4}} pe6nupor1rgx0yq0y7oksbfrsozapr1 1148438 1148437 2026-07-31T10:45:24Z JDkwibgp 39716 bm 1148438 wikitext text/x-wiki <div class="alerte plainlinks" id="style2" style="width: 100%; text-align: center; background: #F7F8FF; padding: 7px;">[[Sary:Flag_of_Madagascar.svg|sisiny|31x31px]] [[Mpikambana:JDkwibgp/Momba ahy|'''Momba ahy''']] | [[Sary:English_language.svg|sisiny|31x31px]] [[Mpikambana:JDkwibgp/About me|'''About me''']]</div>{{babel|mg|bm|fr-4|en-4}} 2wcu6nd3k7gt6w2phbs9yibaiij3bez 1148440 1148438 2026-07-31T10:48:27Z JDkwibgp 39716 1148440 wikitext text/x-wiki <div class="alerte plainlinks" id="style2" style="width: 100%; text-align: center; background: #F7F8FF; padding: 7px;">[[Sary:Flag_of_Madagascar.svg|sisiny|31x31px]] [[Mpikambana:JDkwibgp/Momba ahy|'''Momba ahy''']] | [[Sary:English_language.svg|sisiny|31x31px]] [[Mpikambana:JDkwibgp/About me|'''About me''']]</div>{{babel|mg|bm-3|fr-4|en-4}} jvub3otxy3h1o45ld5kavcvpa3a2ejz 10 301553 1148439 2026-07-31T10:46:05Z JDkwibgp 39716 [[Category:Fiteny_ny_mpikambana|as]] 1148439 wikitext text/x-wiki Ireo mpikambana amin'ity sokajy ity dia manondro ny fahalalany ny fiteny assamais. [[Category:Fiteny_ny_mpikambana|as]] g0f4n7ceuvfnomvzew58sizje5c7qen 10 301554 1148443 2026-07-31T10:54:23Z JDkwibgp 39716 bm 1148443 wikitext text/x-wiki {{OlonaMiteny|bm|anglisy|These users speak '''Bambara'''.}} [[Sokajy:User en]] hjoyg5cul5w95po7ksrfkxtyrbzxnrf