Wikipedia mgwiki https://mg.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Fandraisana MediaWiki 1.47.0-wmf.13 first-letter Rakitra Manokana Dinika Mpikambana Dinika amin'ny mpikambana Wikipedia Dinika amin'ny Wikipedia Sary Dinika amin'ny sary MediaWiki Dinika amin'ny MediaWiki Endrika Dinika amin'ny endrika Fanoroana Dinika amin'ny fanoroana Sokajy Dinika amin'ny sokajy TimedText TimedText talk Module Discussion module Event Event talk 0 1186 1148487 1147241 2026-07-31T17:04:07Z Valimbavaka Rahary 39787 Nanampy sy nanitsy 1148487 wikitext text/x-wiki {{coord|-18.913680|47.536130}} {{infobox tanàna |anarana=Antananarivo |faritany=[[Faritanin'i Antananarivo| Antananarivo]] |faritra=[[Analamanga]] |ben'ny tanàna= Harilala Ramanantsoa |isam-ponina=1054649 |firenena={{Madagasikara}} |sary=Antananarivo_City_Hall_on_Avenue_de_l%27Ind%C3%A9pendance_street.jpg }} [[Sary:Coat of arms of Antananarivo.svg|alt=Ampingan'Antananarivo anaty mahitsizoro efatra miloko mavo sy manga, maneho ny rano sy ny vary tsy mifanary na antsaha na an-tanàna. Ny mahitsizoro voalohany ambony ankavia miloko mavo ahitana sary lohan'omby miloko manga ao anatiny. Ny mahitsizoro faharoa eo ambony ankavanana kosa miloko manga ahitana sary "fleur de lys" ao anatiny izay lazaina ho fanehoana ny vary nefa kosa karazana fanehoam-piandrianan'i Lafrantsa kosa (sary famantarana ny fiandrianana frantsay). Ny mahitsizoro fahatelo eo ambany ankavia kosa dia mitovy amin'ilay voalaza eo amin'ny loko manga faharoa teo ihany ary ny mahitsizoro fahefatra dia mitovy amin'ny loko mavo voalaza voalohany.|vignette|Ampinga famantarana an'Antananarivo.]] '''Antananarivo''' no [[renivohitra]] ara-pôlitika sy ara-toekaren' i [[Madagasikara]]. Ny dikan' ny anarana hoe ''Antananarivo'' dia "Tanànan' ny Arivolahy" mifandraika amin'ny teny tarigetran'ny tanàna manao hoe [https://www.madagascarautrement.com/antananarivo/ "Ny arivolahy tsy maty indray andro"]. Antananarivo no mitondra ny [[faritanin' Antananarivo]], izay manana velarantany 58 283 km2, sady tena eo anivon' ny Nosy. Manana faritra efatra ny faritanin'Antananarivo dia [[Faritra Analamanga|Analamanga]], [[Faritra Itasy|Itasy]], [[Faritra Vakinankaratra|Vakinankaratra]] ary [[Faritra Bongolava|Bongolava]]. Ny tanànan' Antananarivo renivohitra kosa dia eo amin' ny 1254 m ny hahavony mihoatra amin' ny ranomasina ([[araben'ny fahaleovantena|Araben'ny Fahaleovantena]]); 1282 m ([[Lapan'Andafiavaratra]]), 1468 m ([[Rova Manjakamiadana|Rovan' i Manjakamiadana]]). == Jeografia == Eo ampovoan' ny Nosin' i Madagasikara no misy an' Antananarivo, any atsimo-andrefanan' ny [[Ranomasimbe Indianina]]. === Vohon-tany === Azo lazaina ho ranoiray ny firafitry ny vohon-taniny raha miohatra amin' ireo faritany sasany toa an' i [[Fianarantsoa]] na [[Toamasina]]. Any avaratra, misy an' i [[Tamponketsa]] dia tany karankaina; zara raha mahavokatra kely horaofin' ny biby fiompy ny any [[Bongolava]] any andrefana. Ny any atsimo no manankarena, izay ahitana ny onin' i [[Mania]]. Any atsinanana kosa dia voafaritr' ireo harambato mitatao ny lemak' i [[Moramanga]] sy [[Anjiro]] amin' ny lafiny iray ary ny debok' [[Alaotra]] amin' ny ankilany. Ny salan' ny haavon' ny tendrombohitra dia 1 300 m, fa ny avo indrindra dia [[Tsiafajavona]], 2 700 m, ao amin' ny vondron-tendrombohitr'[[Ankaratra]]. Maro ny ony miandoha avy any [[Itasy]] sy [[Vakinankaratra]] no miantoka ny famatsian-drano ny faritra manodidina. Ny fiandohan' ny onin' i [[Mahajamba]] dia avy ao [[Anjozorobe]]; i [[Betsiboka (renirano)|Betsiboka]] avy ao [[Ambohidratrimo]]; [[Ikopa]] sy i [[Sisaony]] avy any Ankaratra; [[Isandrano]] avy any [[Miarinarivo]]; i [[Manambolo]] avy any [[Tsiroanomandidy]]; i[[Sakay]] sy i [[Lily]] avy any Itasy, i [[Kitsamby]] avy any [[Arivonimamo]] ary i [[Onive]] avy any [[Antsirabe]]. === Toetany === Ny toetanin' Antananarivo dia araka ny fanasokajian' i Köppen ny toetany dia ''Cwb'' izany hoe manana [[toetany trôpikaly]] antonontonony noho ny haavon' ny tany. Amin' ny volana Oktobra hatramin' ny volana Marsa dia mafana ny andro ary mety mahatratra hatrany amin' ny 35°C any ho any ny [[mari-pana]], amin' io enimbolana io dia mahery ny 50 mm isam-bolana ny latsak' orana. Amin' ny volana Aprily ka hatamin' ny volana Septambtra dia antonontonony ny hafanana. Amin' io enimbolana io dia latsaky ny 50 mm ny latsak' orana. {{Weather box |location = Antananarivo |metric first = y |single line = y |Jan record high C = 33 |Feb record high C = 32 |Mar record high C = 31 |Apr record high C = 31 |May record high C = 29 |Jun record high C = 27 |Jul record high C = 27 |Aug record high C = 29 |Sep record high C = 33 |Oct record high C = 35 |Nov record high C = 34 |Dec record high C = 33 |year record high C = 35 |Jan high C = 27.7 |Feb high C = 25.9 |Mar high C = 25.4 |Apr high C = 24.8 |May high C = 22.9 |Jun high C = 20.9 |Jul high C = 20.2 |Aug high C = 20.6 |Sep high C = 23.0 |Oct high C = 25.2 |Nov high C = 26.0 |Dec high C = 25.8 |year high C = 24.0 |Jan low C = 16.6 |Feb low C = 16.9 |Mar low C = 16.3 |Apr low C = 15.2 |May low C = 12.9 |Jun low C = 10.8 |Jul low C = 10.3 |Aug low C = 10.3 |Sep low C = 11.3 |Oct low C = 13.4 |Nov low C = 15.1 |Dec low C = 16.3 |year low C = 13.8 |Jan record low C = 12 |Feb record low C = 11 |Mar record low C = 11 |Apr record low C = 7 |May record low C = 4 |Jun record low C = 1 |Jul record low C = 3 |Aug record low C = 2 |Sep record low C = 3 |Oct record low C = 6 |Nov record low C = 6 |Dec record low C = 11 |year record low C = 1 |Jan rain mm = 270.4 |Feb rain mm = 256.9 |Mar rain mm = 183.1 |Apr rain mm = 50.5 |May rain mm = 20.1 |Jun rain mm = 7.2 |Jul rain mm = 11.1 |Aug rain mm = 15.0 |Sep rain mm = 9.5 |Oct rain mm = 66.6 |Nov rain mm = 170.8 |Dec rain mm = 304.1 |year rain mm = 1365.3 |Jan rain days = 18 |Feb rain days = 17 |Mar rain days = 17 |Apr rain days = 9 |May rain days = 6 |Jun rain days = 6 |Jul rain days = 8 |Aug rain days = 9 |Sep rain days = 4 |Oct rain days = 8 |Nov rain days = 14 |Dec rain days = 20 |Jan sun = 210.8 |Feb sun = 179.2 |Mar sun = 198.4 |Apr sun = 219.0 |May sun = 229.4 |Jun sun = 207.0 |Jul sun = 213.9 |Aug sun = 235.6 |Sep sun = 249.0 |Oct sun = 251.1 |Nov sun = 234.0 |Dec sun = 201.5 |source 1 = [[World Meteorological Organisation]] ([[United Nations|UN]]) <ref name= "WMO" >{{cite web | url = http://worldweather.wmo.int/004/c00007.htm | title = World Weather Information Service - Antananarivo | accessdate = 2010-05-04 | publisher = Direction of Meteorology and Hydrology, Madagascar | date = June 2011 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20100418185359/http://worldweather.wmo.int/004/c00007.htm | archivedate = 2010-04-18 | deadurl = no }}</ref> |source 2 = BBC Weather <ref name="weather1">{{cite web | url =http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT000340 | title =Average Conditions Antananarivo, Madagascar | accessdate =September 9, 2009 | publisher =BBC Weather | archiveurl =https://web.archive.org/web/20050526093504/http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT000340 | archivedate =2005-05-26 }}</ref> |date=February 2012 |source 3 = [[Hong Kong Observatory]]<ref>{{cite web |url=http://www.weather.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/africa/ken_madg/antananarivo_e.htm |title=Climatological Normals of Antananarivo |accessdate= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170703232944/http://www.weather.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/africa/ken_madg/antananarivo_e.htm |archivedate=2017-07-03 }}</ref> }} == Tantara == === Faha mpanjaka === ==== Ny tanàna sy ny lapa ary ny rova ==== [[File:Lake Anosy, Central Antananarivo, Capital of Madagascar, Photo by Sascha Grabow.jpg|thumb|left|275px|Ny farihin' Anosy dia miendrika fo maratra ary misy tsangam-bato afovoany nanoratana ny anaran' ireo maherifon' ny ady lehibe faharoa Malagasy sy Frantsay]] Teo Ambohimitsimbina (na Ambohimitsingina) no nisy ny rova tany amboalohany (fiantombohan’ ny taonjato faha-17) vao nafindra teo avaratr’ Ambohimitsimbina amin’ ny toerana misy ny rovan’ Antananarivo ankehitrio. Tao anatin' ny rova dia maro ireo lapa niorina ka saika niorina atsimo nianavaratra izy ireny, ka ny lapa tranainy indrindra no any atsimo indrindra ary ny lapa tanora indrindra no avaratra indrindra ka toy izao izany: eroa atsimo indrindra i Besakana izay naorin' [[Andrianjaka]]; teo avarabaratr' i Besakana kosa no naorin' [[Andrianampoinimerina]] i Mahitsielafanjaka sy Felatanambola (ity Felatanambola ity dia efa rava ka teo no nanorenana an' i Manjakamiadana); teo avaratr' i Mahitsielafanjaka kosa no naorin-d[[Radama Voalohany|Radama I]] ny Tranovola ho tranon-d[[Rasalimo]]; teo amin' ny Felatanambola fahiny no naorin-d[[Ranavalona I]] i Volamahitsy izay lasa Manjakamiadana rehefa nofonosina vato; ary farany ny Tranovola izay tranon-dRasalimo sy avaratra indrindra dia nataon-dRanavalona I ho tranon-dRakoto zanany ([[Radama II]]) fa i Manampisoa kosa dia teto atsimon' i Manjakamiadana no naorin-d[[Rasoherina]] (io Manampisoa io no tsy tahaka izany). Tamin-dRadama I dia nisy rova miisa roa teo Antananarivo ka ny "rova atsimo" dia ireo misy ny lapa tranainy toa an' i Besakana sy ny manodidina azy. Ny "rova avaratra" kosa izay nataon-dRadama hisy ny lapany dia eo avaratry ny rova atsimo. Ny lapa tamin' ny Rova atsimo no natao fametrahana ny fatin' ny mpanjaka niamboho nanomboka tamin-dRadama I. Teo Antananarivo ihany, Andriatsimitoviaminandriandehibe nanjaka teo tamin' ny taonjato faha-18 dia nanana zanaka roalahy dia Lambotsitakatra sy [[Andriamasinavalona]], koa nozarain' Andriatsimitoviaminandriandehibe roa ny fanjakany ka Antananarivo, [[Ambohimanga]] sy [[Ambohidrabiby]] ary ny avaratra rehetra amin' ny fanjakany dia nomeny an' i Lambotsitakatra zanany lahimatoa ary [[Alasora]], [[Ambohimanjaka]] sy [[Antanamalaza]], sy Fandana sy [[Ambohimanambola]] dia nomeny an' Andriamasinavalona izay zandry olona. Teo Antananarivo hatrany, [[Andrianampoinimerina]] dia nanorina tanàna voahodidina hadivory hoan' ny andriana, ka teo ambany avaratry ny rovan' Antananarivo, teo Andohalo, no nanorenany izany ka ny Andriamasinavalona, ny [[Andriandoriamanjaka]], ny [[Andriatompokoindrindra|Andriantompokoindrindra]], Ny [[Andriandranando]], ny Andrianamboninolona, ary ny terak’i Raberanto avy ao [[Ambodifahitra]] no nahazo nonina tao anatin' io faritr' Andohalo voahodidina hadivory io. Ny havan’ andriana, ny hova ary ny mpanompo dia tsy nahazo zara tany sy tsy nahazo nonina tao anatin' io faritr' Andohalo voahodidina hadivory io. == Fizahan-tany == Antananarivo dia tsy dia manana toerana mahasarika ny mpizaha tany loatra mihoatra ireo faritany hafa. Ny tena misongadina dia ny [[Valan-javamaniry amam-bibin' i Tsimbazaza|valan-javabohary Tsimbazaza]]. == Ny fitaterana : == Ny fiainana sy ny fitaterana ao Antananarivo (renivohitr'i Madagasikara) dia ahitana fahasahiranana maro nefa ahitana fitaovana mampiavaka ny renivohitra ihany koa. Natao hanaraka ny zava-misy ankehitriny ny antsipiriany:[https://newsmada.com] Ny fitaterana mampitohy ny tanàna dia miankina tanteraka amin'ny fiarakodia iombonana (Taxi-be), saingy misedra olana lehibe ny mpandeha amin'ny andavanandro. Ny Emboteillage (Fitohanana): Olana goavana isan'andro ny fitohanan'ny fifamoivoizana izay mandany fotoana mihoatra ny adiny iray na roa vao tonga amin'ny toerana aleha. Tery ny lalana ary mitombo hatrany ny isan'ny fiara, ny posiposy, ary ny mpandeha an-tongotra.[https://www.aa.com.tr https ://www.aa.com.tr] Ny Krizy sy ny fitokonana: Matetika misy ny disadisa eo amin'ny mpitondra taxi-be sy ny fanjakana (toy ny fitokonana goavana niseho tamin'ny Jona 2026) vokatry ny sazy na ny fatiantoka mahazo ny mpitatitra, ka manery ny vahoaka handeha an-tongotra lavitra. Mba hamonjena ny mpandeha dia nisy ny fotoana nandefasan'ny fanjakana bus manokana maimaimpoana.[https://www.aa.com.tr] Ny kodiaran-droa (Taxi-moto) sy ny Taxi: Mitombo ny fampiasana kodiaran-droa (taxi-moto) mba hialana amin'ny fitohanana na dia mbola iadian-kevitra aza ny lalàna mifehy azy. Ny taxi kosa dia lafo vidy kokoa saingy ampiasain'ny olona rehefa maika na misy entana.[https://www.aa.com.tr] == Mponina == [[Merina]] no iantsoana ireo tompon-tany fa noho ny maha renivohitra an' Antananarivo dia hita ao daholo ireo [[Foko eto Madagasikara|foko]] isan-karazany ao Madagasikara. Misy fiantraikany mivantana amin'ny fahasalaman'ny mponina sy ny toekarena ny fitaterana sy ny fahasahiranana ara-tsosialy.[https://www.mobiliseyourcity.net] Ny fitohanan'ny fiara (Embouteillage) : mandany fotoana eo amin'ny 1 ka hatramin'ny 2 ora isan'andro eny an-dalana ny mponina mandritra ny ora fidirana sy firavana (heures de pointe). Ny fidiram-bola sy asa: Mifantoka amin'ny varotra madinika, ny asa birao, ary ny asa tànana ny ankamaroan'ny olona. Mavesatra amin'ny fahefa-mividy anefa ny saran-dalan'ny fitaterana maoderina (toy ny train) raha oharina amin'ny karama antonony.[https://www.temoignages.re] == Tanàna namana == * [[Yerevan]], {{Armenia}} * [[New York]], {{Etazonia}} * [[Suzhou]], {{Sina}} * [[Nice]], {{Frantsa}} * [[Vorkuta]], {{Rosia}} * [[Montréal]], {{Kanada}} * [[Cairo]], {{Ejipta}}<ref>{{Cite web |url=https://midi-madagasikara.mg/cooperation-jumelage-de-la-ville-dantananarivo-avec-le-caire/ |title=Antananarivo avec le Caire |access-date=2024-05-31 |archive-date=2024-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240531071649/https://midi-madagasikara.mg/cooperation-jumelage-de-la-ville-dantananarivo-avec-le-caire/ |url-status=dead }}</ref> == Sary == <gallery> Image:Antananarivo (atamari).jpg|Antananarivo, Madagascar Image:Antananarivo Rova-Palast.jpg|Photographie Image:Antananarivo - Analakely.jpg|[[Analakely]] Image:Antananarivo (atamari).jpg|Antananarivo Image:Antananarivo02.jpg|La ville haute Image:Tana_De_nuit.jpg|Antananarivo, amin'ny alina Image:Vue_Sur_Tana.jpg|Jery an'Antananarivo Image:Antananarivo03.jpg|Trano maromaro Image:Antananarivo05.jpg|Tohatoha-baton'Ambondrona Image:Antananarivo Rova-Palast.jpg|Vue d'Antananarivo Image:Antananarivo08.jpg|Avenue de l'Indépendance Image:Antananarivo09.jpg|Avenue de l'Indépendance File:Air Madagascar Office Analakely Antananarivo Madagascar.jpg|Siège social d'[[Air Madagascar]] </gallery> == Jereo koa == '''Renivohi-paritany eto Madagasikara''' * [[Antananarivo]] - [[Antsiranana]] - [[Fianarantsoa]] - [[Mahajanga]] - [[Toamasina]] - [[Toliara]] '''Renivohi-paritra eto Madagasikara''' * [[Ambatondrazaka]] - [[Ambositra]] - [[Ambovombe]] - [[Antananarivo]] - [[Antsirabe]] - [[Antsiranana]] - [[Antsohihy]] - [[Farafangana]] - [[Fenoarivo Atsinanana]] - [[Fianarantsoa]] - [[Ihosy]] - [[Maevatanana]] - [[Mahajanga]] - [[Maintirano]] - [[Manakara]] - [[Mananjary]] - [[Miarinarivo]] - [[Morondava]] - [[Sambava]] - [[Toamasina]] - [[Tôlanaro]] - [[Toliara]] - [[Tsiroanomandidy]] '''Tendrombohitra roa ambin' ny folo''' * [[Tendrombohitra roa ambin' ny folo masina ao Imerina]] * [[Alasora]] - [[Ambohidrabiby]] - [[Imerimanjaka]] - [[Ampandrana]] -[[Ilafy]] - [[Analamanga (havoana)|Analamanga]] - [[Ambohimanga]] - [[Antsahadinta]] - [[Ambohitrontsy]] - [[Imerimandroso]] - [[Ikaloy]] - [[Namehana]]. == Tsiahy == {{ref}} {{kaomininan'ny Faritra Analamanga}} [[sokajy:Antananarivo]] [[Sokajy:Madagasikara]] [[Sokajy:Renivohitra]] [[Sokajy:Kaominina any Faritra Analamanga]] [[Sokajy:Kaominina any Madagasikara]] 2c0thegj835tux1posa2x6dpgwanvdy 0 2300 1148497 1131435 2026-07-31T19:36:00Z ~2026-39119-14 40302 Nanitsy hadisoam-pitendrena 1148497 wikitext text/x-wiki [[Sary:Baobob_tree.jpg|thumb|''[[Adansonia digitata]]''|433x433px]] [[Sary:Allée des Baobabs.jpg|thumb|Lalana misy zaha (''[[Adansonia grandidieri]]'')|262x262px]] Ny '''''Adansonia''''' dia vondron-karazan-javamaniry [[Angiospermae|mamony]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Bombacaceae]]'', araka ny [[fanasokajiana klasika]] taloha, na ao amin' ny fianakaviana ''[[Malvaceae]]'' sy zana-pianakaviana ''[[Bombacoideae]]'', araka ny [[fanasokajiana filôjenetika]]. Hazo trôpikaly izy ireo, izay tsy misy afa-tsy eto [[Madagasikara]] sy any [[Aostralia]] ary ao [[Afrika]]. Amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] dia antsoina matetika hoe '''reniala''' na '''za''' izy ireo, nefa samy misy koa anarana samihafa arakaraka ny karazany na ny fiteny ao amin' ny faritra aniriany: ''rainiala'', ''reniala'', ''renala'', ''bontana'', ''bontona'', ''vontana'', ''vontona'', ''fony'', ''fone'', ''ringy'', ''za'', ''zaha'', ''vonoa'', sns izy ireo arakaraka ny karazany sy ny faritra aniriany. Misy karazany sivy izy io maneran-tany, ka ny fito amin' ireo dia maniry eto Madagasikara no misy azy ary enina amin' izay dia tsy misy afatsy eto ihany, no roa kosa dia miparitaka amin' ireo faritra hafa voalaza etsy ambony. Hazo makadiry ny zaha, izay mety hahatratra hatramin' ny 40 m ny haavony, misy koa anefa ireo izay somary fohifohy 4 m na 5 m. Mety ho velona mandritra ny 1&nbsp;000 taona na maherin' izany aza izy raha tsy misy manimba. Mbola eo koa ny voka-tsoa maro azo avy aminy, na [[fanafody]] izany na zavatra hafa. Azo atao sakafo sy fampiasana amin' ny fanaingoana vatana ny voany. Na ny tahony, na ny raviny, na ny hodiny, na ny voany, dia tsy misy very fa azo ampiasaina avokoa. [[Sary:Adansonia_grandidieri04.jpg|vignette|240x240px|''[[Adansonia grandidieri]]'']] == Lisitry ny karazana == * ''[[Adansonia digitata]]'' (= ''[[Adansonia digitata|Adansonia kilima]]'') -- baobaba, baobaza, baovola, bontona, boringy, <u>fontana</u>, rainiala, ringy, sefo, vonoa, vontana, vontona ([[Africa|Afrika]] avaratra sy afovoany, atsimo ary atsinanana) * ''[[Adansonia grandidieri]]'' -- <u>renala</u>, reniala, <u>renibeala</u>, vonoa ([[Madagasikara]]) * ''[[Adansonia gregorii]]'' (= [[Adansonia gregorii|''Adansonia'' ''gibbosa'']]) – zaha aostraliana (Aostralia avaratra-andrefana) * ''[[Adansonia madagascariensis]]'' – bontana, bontona, <u>bozy</u>, fony, <u>mboio</u>, reniala (Madagasikara) * ''[[Adansonia perrieri]]'' – za, bozy (Madagasikara avaratra) * ''[[Adansonia rubrostipa]]'' (= ''[[Adansonia rubrostipa|Adansonia fony]]'') – boringy, fone, fony, <u>ringy</u> (Madagasikara) * ''[[Adansonia suarezensis]]'' – <u>vonoa</u>, za ([[Antsiranana]], Madagasikara) * ''[[Adansonia za]]'' – bontana, bontona, boringy, bozo, bozy, fony, mboio, ringy, voajabo, za, zabe, <u>zabo</u> (Madagasikara) == Jereo koa == * [[Tontolo iainana eto Madagasikara]] * [[Lisitry ny hazo fihinam-boa eto Madagasikara]] == Rohy ivelany == * The Baobab's official website, [http://www.baobab.com/ Baobab] {{Wayback|url=http://www.baobab.com/ |date=20201111230559 }} (en) * [[Thomas Pakenham]] Remarkable Baobab (2004) ISBN 0-297-84373-7 * [http://www.baobabs.com/Baobabs_species.htm Jardin Botanique et Pepiniere – Baobab species details] * [http://www.baobabs.com/Baobabs_photos.htm Jardin Botanique et Pepiniere – Baobab photo gallery] * [http://www.madainfo.de/baobabs/ Madagascar info – Baobab photo gallery (Malagasy species only)] {{Wayback|url=http://www.madainfo.de/baobabs/ |date=20080922012048 }} * [http://www.henriettesherbal.com/eclectic/kings/adansonia.html Baobab: herbal information from ''King's American Dispensatory''] * [http://www.baobabfruitco.com/Eng/Bibliography.htmL Baobab: Interactive Bibliography] {{Wayback|url=http://www.baobabfruitco.com/Eng/Bibliography.htmL |date=20060508101832 }} [[Sokajy:Biolojia]] [[Sokajy:Hazo]] 90ic09j3nh24ctbz5594pjgnqv8khl1 1148499 1148497 2026-07-31T19:39:00Z ~2026-39119-14 40302 Nanitsy hadisoam-pitendrena 1148499 wikitext text/x-wiki [[Sary:Baobob_tree.jpg|thumb|''[[Adansonia digitata]]''|433x433px]] [[Sary:Allée des Baobabs.jpg|thumb|Lalana misy zaha (''[[Adansonia grandidieri]]'')|262x262px]] Ny '''''Adansonia''''' dia vondron-karazan-javamaniry [[Angiospermae|mamony]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Bombacaceae]]'', araka ny [[fanasokajiana klasika]] taloha, na ao amin' ny fianakaviana ''[[Malvaceae]]'' sy zana-pianakaviana ''[[Bombacoideae]]'', araka ny [[fanasokajiana filôjenetika]]. Hazo trôpikaly izy ireo, izay tsy misy afa-tsy eto [[Madagasikara]] sy any [[Aostralia]] ary ao [[Afrika]]. Amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] dia antsoina matetika hoe '''reniala''' na '''za''' izy ireo, nefa misy koa anarana samihafa arakaraka ny karazany na ny fiteny ao amin' ny faritra aniriany: ''rainiala'', ''reniala'', ''renala'', ''bontana'', ''bontona'', ''vontana'', ''vontona'', ''fony'', ''fone'', ''ringy'', ''za'', ''zaha'', ''vonoa'', sns izy ireo arakaraka ny karazany sy ny faritra aniriany. Misy karazany sivy izy io maneran-tany, ka ny fito aminy dia maniry eto Madagasikara ary enina amin' izay dia tsy misy afa-tsy eto ihany, ny roa kosa dia miparitaka amin' ny faritra hafa voalaza etsy ambony. Hazo makadiry ny zaha, izay mety hahatratra hatramin' ny 40 m ny haavony, misy koa anefa ireo izay somary fohifohy 4 m na 5 m. Mety ho velona mandritra ny 1&nbsp;000 taona na maherin' izany aza izy raha tsy misy manimba. Mbola eo koa ny voka-tsoa maro azo avy aminy, na [[fanafody]] izany na zavatra hafa. Azo atao sakafo sy fampiasana amin' ny fanaingoana vatana ny voany. Na ny tahony, na ny raviny, na ny hodiny, na ny voany, dia tsy misy very fa azo ampiasaina avokoa. [[Sary:Adansonia_grandidieri04.jpg|vignette|240x240px|''[[Adansonia grandidieri]]'']] == Lisitry ny karazana == * ''[[Adansonia digitata]]'' (= ''[[Adansonia digitata|Adansonia kilima]]'') -- baobaba, baobaza, baovola, bontona, boringy, <u>fontana</u>, rainiala, ringy, sefo, vonoa, vontana, vontona ([[Africa|Afrika]] avaratra sy afovoany, atsimo ary atsinanana) * ''[[Adansonia grandidieri]]'' -- <u>renala</u>, reniala, <u>renibeala</u>, vonoa ([[Madagasikara]]) * ''[[Adansonia gregorii]]'' (= [[Adansonia gregorii|''Adansonia'' ''gibbosa'']]) – zaha aostraliana (Aostralia avaratra-andrefana) * ''[[Adansonia madagascariensis]]'' – bontana, bontona, <u>bozy</u>, fony, <u>mboio</u>, reniala (Madagasikara) * ''[[Adansonia perrieri]]'' – za, bozy (Madagasikara avaratra) * ''[[Adansonia rubrostipa]]'' (= ''[[Adansonia rubrostipa|Adansonia fony]]'') – boringy, fone, fony, <u>ringy</u> (Madagasikara) * ''[[Adansonia suarezensis]]'' – <u>vonoa</u>, za ([[Antsiranana]], Madagasikara) * ''[[Adansonia za]]'' – bontana, bontona, boringy, bozo, bozy, fony, mboio, ringy, voajabo, za, zabe, <u>zabo</u> (Madagasikara) == Jereo koa == * [[Tontolo iainana eto Madagasikara]] * [[Lisitry ny hazo fihinam-boa eto Madagasikara]] == Rohy ivelany == * The Baobab's official website, [http://www.baobab.com/ Baobab] {{Wayback|url=http://www.baobab.com/ |date=20201111230559 }} (en) * [[Thomas Pakenham]] Remarkable Baobab (2004) ISBN 0-297-84373-7 * [http://www.baobabs.com/Baobabs_species.htm Jardin Botanique et Pepiniere – Baobab species details] * [http://www.baobabs.com/Baobabs_photos.htm Jardin Botanique et Pepiniere – Baobab photo gallery] * [http://www.madainfo.de/baobabs/ Madagascar info – Baobab photo gallery (Malagasy species only)] {{Wayback|url=http://www.madainfo.de/baobabs/ |date=20080922012048 }} * [http://www.henriettesherbal.com/eclectic/kings/adansonia.html Baobab: herbal information from ''King's American Dispensatory''] * [http://www.baobabfruitco.com/Eng/Bibliography.htmL Baobab: Interactive Bibliography] {{Wayback|url=http://www.baobabfruitco.com/Eng/Bibliography.htmL |date=20060508101832 }} [[Sokajy:Biolojia]] [[Sokajy:Hazo]] lu15crh32nz2mo9m41t6vx5accyttuz 0 6537 1148449 1147991 2026-07-31T12:04:53Z Thelezifor 15140 1148449 wikitext text/x-wiki {{coord|15|43|S|46|19|E}} {{infobox tanàna |anarana=Mahajanga |faritany= [[Faritanin' i Mahajanga|Mahajanga]] |velarantany= 51.05 |isam-ponina=246022 |firenena={{Madagasikara}} |faritra = [[Faritra Boeny]] |sary =Belle_vue_sur_la_mer_de_Mahajanga_Madagascar.jpg|thumb|100px|<nowiki>Mahajanga]]</nowiki> }} I '''Mahajanga''' na '''Majunga''', dia [[tanàna]] misy seranan-tsambo any amin' ny morontsiraka avaratra-andrefan' i [[Madagasikara]], eo amin' ny vavaranon' i [[Betsiboka (ony)|Betsiboka]] ny misy azy. Izy no renivohitry [[Faritra Boeny]] sy ny [[Faritanin' i Mahajanga]]. 550 km any avaratra-andrefan' [[Antananarivo]] no misy azy. Mahajanga dia nisy mponina 246&nbsp;022 tamin' ny taona 2018 ary tanàna fahefatra lehibe indrindra eto Madagasikara, aorian' [[Antananarivo]] sy [[Toamasina]] ary [[Antsirabe]]<ref><small>"[https://www.instat.mg/autres/rgph-3 Troisième Recensement Général de la Population et de l’Habitation (RGPH-3)]" [[https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.instat.mg%2Fautres%2Frgph-3 Arsiva]], Institut National de la Statistique Madagascar.</small></ref>. Renivohitry ny [[Sakalava]]<nowiki/>n' i Boeny ny tanànan' i Mahajanga. Ny mpanjaka [[Andriamisara|Andriamisara Efadahy]] no mpanjaka sakalava farany talohan' ny natongavan-d[[Radama Voalohany|Radama I]] mpanjakan' [[Fanjakan' Imerina|Imerina]]. == Ny anaran' i Mahajanga == [[Sary:Mahajanga l'hôtel de ville.jpg|vignette|Lapan' ny tananan' i Mahajanga]] I Mahajanga dia antsoina hoe ''Mojanga'' na ''Majunga'' koa. Ny anarana hoe ''Mahajanga'' dia midika hoe "mahasitrana", araka ny lovantsofina. Nisy mpanjaka nitady fanafody hanasitranana ny zanany ka nitety ny Nosy, ary rehefa tonga tany Mijangaïa ("Tanànan' ny Voninkazo", ny anarany taloha) izy, dia nilaza hoe: ''Mahajanga ity tananà ity'', ary dia raikitra ilay anarana. Misy koa ny milaza fa ny anaran' ilay tanàna dia avy amin' ny anarana voninkazo iray, antsoina hoe ''angaya'', nentin' ny Arabo tamin' ny taonjato faha-15<ref name=":0"><small>"[https://www.cocolodgemajunga-madagascar.com/majunga-histoire-traditions-by-hotel-restaurant-coco-lodge-majunga/ Majunga : histoire et traditions]", Hôtel Restaurant Coco Lodge Majunga</small></ref>.Misy ihany koa ny milaza fa avy amin'ny teny swahili hoe ''Mji anga'' izany, izay midika hoe ''"tanànan'ny fahazavana"''. [1, 2]<ref>https://www.voyagemadagascar.com/guide-madagascar/destination/majunga</ref> == Tantara == === Tamin' ny andro fahagola === Azo inoana fa efa nisy mponina ny faritra amisy an' i Mahajanga tamin' ny andro fahagola, talohan' ny vanimpotoan' ny tantara. Tao amin' ny lava-bato lehibe ao Anjohibe any amin' ny 30 km avaratra-atsinanan' i Mahajanga, manakaiky an' i [[Mahajamba]], dia nahitana taolan' ny karazana <u>[[lalomena]] zeny</u> (''Hippopotamus lemerlei'') izay efa tsy misy intsony ankehitriny. Nanambara ny fanomezana daty amin' ny alalan' ny radiôkarbônina fa taolam-biby niaina tany amin' ny taona 2000 tal JK any ho any ireo taolana ireo. Izany fahitana izany dia namindra ny daty heverina fa nahatongavan' ny mponina voalohany teto Madagasikara izay niseho tamin' ny 1&nbsp;500 taona any aloha kokoa. Ny [[helodrano]] roa mifanila amin' i [[Betsiboka (ony)|Betsiboka]] sy amin' i Mahajamba dia eo amin' ny fihaonan' ny lalana roa mety ho nonenan' ny olombelona, ​​ny iray mandalo an' i [[Tamba-nosin' i Kômôro|Kômôro]] ho an' ny fiaviana afrikana, ny iray hafa miampita ny Nosy avy any avaratra-atsinanana avy any Antongila ho an' ny fiaviana aziatika<ref name=":0" />. === Vanim-potoana faha foko sy faha mpanjaka === [[Sary:Baobab bord de la mer.jpg|vignette|241x241px|Ny renialan' i Mahajanga]] Toa tamin' ny taonjato faha-14 na faha-15 no nanorenan' ny [[Antalaotra]] na Antalaotse, izay tantsambo mpisava lalana sy mpanjono arabo mifangaro afrikana, ny tanànan' i Mahajanga, izay tonga tamin' ny lakana lava avy any amin' ny [[Hoalan' i Ômana]] nandalo tao [[Zanzibar]] sy [[Kômôro]], araka ny fitsokan' ny rivotra moussons isan-taona ao amin' ny [[Ranomasimbe Indiana|Ranomasimbe Indianina]]<ref name=":0" />. Renivohitry ny [[Fanjakan' i Boina|Fanjakana Sakalavan' i Boina]] i Mahajanga taorian' ny fikambanan' ny [[Foko eto Madagasikara|foko malagasy]] any amin' ny morontsiraka andrefana ho fanjakà-mpanjaka. Nisy firoboroboana ity tanàna ity tamin' ny taonjato faha-18 amin' ny maha tobim-panangonana harena avy any amin' ny morontsirak' i [[Afrika]] natokana halefa an' i [[Zana-Kôntinenta Indiana|India]]. Tamin' io fotoana io no niforonan' ny vondrom-piarahamonina indiana lehibe (fianakaviana 6&nbsp;000 araka ny voalazan' i Dumaine tany Mouzangaïe tamin' ny taona 1792)<ref name=":0" />. Ny mpanjaka [[Andriamisara|Andriamisara Efadahy]] no mpanjaka farany talohan' ny fandresena sy ny fakan-tany nataon-d[[Radama Voalohany|Radama I]], mpanjakan' [[Fanjakan' Imerina|Imerina]], sy taorian' ny nananganana ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakan' i Madagasikara]] tamin' ny taona 1823<ref name=":0" />. Nanamarika ny fahatapahan' ny fifandraisana tamin' ny tapany avaratry ny Nosy ny fandresen' ny mpanjaka merina ilay fanjakana sakalava tamin' ny taona 1824, nefa tsy nisakana ny firoboroboan' ny tanàna izany; nanokatra tobim-barotra tao ny Amerikanina tamin' ny tana 1830<ref name=":0" />. === Vanim-potoan' ny fanjanahantany === Ny fisokafan' i Mahajanga amin' ny lalam-pifandraisana an-dranomasina, sy ny fiantsoana ao aminy izay nety tsara amin' ny sambo lehibe tamin' izany fotoana izany, ary ny fifampikasohana tamin' ny sivilizasiôn' ny vahoaka manodidina no nahatonga an' io tanàna io hahaliana ny mpanjanatany: tao Mahajanga tokoa no nigadona ny tafika frantsay taty, tamin' ny taona 1882-1883 aloha, avy eo tamin' ny taona 1895-1896, niisa 15&nbsp;000 ny mpiady niondrana an-tsambo miisa 23, nandray anjara tamin' ny ady sy ny fakana an' i [[Madagasikara]]. Ny isan' ny mponina dia 7&nbsp;908 tamin' ny taona 1903 (anisan' izany ny [[Indiana (vahoaka)|Indiana]] miisa 646)<ref name=":0" />. Nandroso haingana ilay tanàna taorian' ny fanombohan' ny fibodoana nataon' ny Frantsay, nandritra ny [[Zanatanin' i Madagasikara sy ny tany miankina|fanjanahantany]], betsaka ny zava-bita (toy ny quais izay fantatra amin' ny anarana hoe ''Barriquand'' ao amin' ny seranan-tsambo ho an' ny raharaham-barotra, ny lalana azo andehanana fiarakodia mihazo an' [[Antananarivo]], ny hôpitalin' Androva, sns.) Ho takalon' izany dia notrandrahin' ny mpanjanatany fatratra ny ny loharanon-karena teto an-toerana, indrindra ny vokatry ny fambolena. Nanomboka tamin' ny [[Ady Lehibe Voalohany]] dia nampiasaina hamatsiana omby, avy any amin' ny faritra andrefana, ho an' ny tafika frantsay, ny orinasa misy fampangatsiahana ao Boanamary, anirà any amin' ny [[Helodranon' i Bombetoka]]. Nanaraka an' izany ny fiharian-karena miankina amin' ny fambolena midadasika izay nanomezana tany ny orinasa vaventy mpikarakara fambolena [[Paraky (zavamaniry)|paraky]] sy [[landihazo]] ary [[vary]] nety tsara any ambanivohitra noho ny tetikasa fitarihan-drano hanondrahana tany midadasika ([[Marovoay]], [[Ambatoboeny]]) izay namelona an' i Mahajanga sy ny seranan-tsambony hatramin' ny taona 1970<ref name=":0" />. === Taorian' ny nahazoana ny fahaleovantena === Tamin' ny Desambra 1976 dia nitranga ny [[Famonoana Kômôriana tao Mahajanga|Rotaka]] (na ''Kafa la Mjangaya'' amin' ny [[Fiteny kômôriana|teny kômôriana]]), izay fandripahana ny Kômôriana tao anatin' ny telo andro tao an-tanànan' i Mahajanga, izay tsy nosakanan' ny mpitondra fanjakana, ka nahafaty olona maherin' ny 500 any ho any sy nahatonga ny fiaingan' ny Kômôriana maherin' ny 15&nbsp;000 handao ilay tanàna<ref name=":0" />. Mijanona ho toerana fampifandraisana manan-danja amin' ny fanaraha-maso ny [[Lakandranon' i Môzambika]] i Mahajanga: ao Belobaka, 20 km miala ny tanàna, no misy ny onjam-peon' ny [[Etazonia|governemanta amerikana]]<ref name=":0" />. Tanàna mpanitara ny olana mitranga i Mahajanga: fandrobana ny tranombarotry ny [[Karàna]] (taona 2002 sy 2009) sy ny an' ny ireo [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] heverina ho akaiky ny fitondrana (fandorana ny orinasa Tiko)<ref name=":0" />. == Kolontsaina == ==== Fomba amam-panao malagasy ==== [[Sary:Déguisement Sakalava Boeny.jpg|vignette|Fanompoa ]]Betsaka ny olona avy amn' ny foko samihafa izay mitady vola ao Mahajanga, fa ny foko tena tompon-tanana dia ny [[Sakalava]] ary izay no asongadin'izy ireo amin'ny alalan'ny fankalazana ny fombafomba sakalava isan-karazany: * [[fanompoambe]] * kipa * toamainty * [[Moraingy|morengy]] * [[fitampoha]] === Fivavahana === [[File:Mahajanga cathedrale.jpg|thumb|Ny Katedraly katôlika Coeur Immaculé de Marie.]]I Mahajanga no foiben' ny [[Diôsezin' i Mahajanga|evese katôlika]] iray. Ahitana fiangonana ôrtôdôksa, [[Fiangonana nohavaozina|nohavaozna]] ([[Fiangonan' i Jesoa Kristy eto Madagasikara]]), [[Loteranisma|loterana]] ([[Fiangonana Loterana Malagasy]]), ny [[Evanjelisma eto Madagasikara|evanjelika]] ary ny [[Fiangonana Adventista Mitandrina ny Andro Fahafito|advantista]] koa ny ao. [[Sary:Mosquée Majunga-Madagascar.jpg|ankavia|vignette|Môskea lehiben' i Mahajanga ]] Ny fisian' ny [[Silamo eto Madagasikara|Mozilmana]] dia hita amin' ny fisian' ny [[môskea]] sy ny madrasa, indraindray tena tranainy, manaraka fombam-pivavahana [[Siisman' ny roa ambin' ny folo|siitan' ny roa ambin' ny folo]], agakanista ([[nizarita]]), [[bôrà]] sy [[Kôjà|kôja]] ao Mahajanga Be, sy ny [[Sonisma|Sonita]] nandray ny fomban' ny silamo kômôriana (indrindra fa ny môske lehibe ao Mahabibo). Misy tempoly [[Hindoisma eto Madagasikara|hindo]] koa ao Mahajanga Be. Ho an' ny Sakalavan' i Boina mpandala ny fomban-drazana dia i Mahajanga no toeram-pandevenana ny mpanjaka ary toerana fanaovana lanonana ara-poko sy ara-pivavahana, ny [[Fanompoambe]] (na Fanampoana) ao amin' ny Doany Miarinarivo ao Tsararano, izay ivorian' ny mponina avy amin' ny faritra andrefana amin' i Madagasikara. I Andrianirina Désiré no ampanjakabe ankehitriny. = Toeram-pitsangantsanganana = Bord de la mer Torapasika Petite plage Grand pavois Village Touristique = Biraom-panjakana = === Fitantanana ny Faritra sy ny Tanàna === * Ny Kaominina Ambonivohitra Mahajanga * Ny Prefektioran'i Mahajanga * Ny Faritra Boeny == Jereo koa == * [[Oniversiten' i Mahajanga]] *[[Helodranon' i Bombetoka]] *[[Diôsezin' i Mahajanga]] *[[Distrikan'i Mahajanga II]] '''Renivohi-paritany eto Madagasikara''' * [[Antananarivo]] - [[Antsiranana]] - [[Fianarantsoa]] - [[Mahajanga]] - [[Toamasina]] - [[Toliara]] '''Renivohi-paritra eto Madagasikara''' * [[Ambatondrazaka]] - [[Ambositra]] - [[Ambovombe]] - [[Antananarivo]] - [[Antsirabe]] - [[Antsiranana]] - [[Antsohihy]] - [[Farafangana]] - [[Fenoarivo Atsinanana]] - [[Fianarantsoa]] - [[Ihosy]] - [[T|Maevatanana]] - [[Mahajanga]] - [[Maintirano]] - [[Manakara]] - [[Mananjary]] - [[Miarinarivo]] - [[Morondava]] - [[Sambava]] - [[Toamasina]] - [[Tôlanaro]] - [[Toliara]] - [[Tsiroanomandidy]] == Loharano sy fanamarihana == {{reflist}} {{Boeny}} [[Sokajy:Mahajanga]] [[sokajy:Kaominina any Faritra Boeny]] [[Sokajy:Tanàna ao Faritra Boeny]] 5n45arlu0ct6s9hfeybr5keh5lbpnt0 1148483 1148449 2026-07-31T16:30:20Z Valimbavaka Rahary 39787 Nanampy 1148483 wikitext text/x-wiki {{coord|15|43|S|46|19|E}} {{infobox tanàna |anarana=Mahajanga |faritany= [[Faritanin' i Mahajanga|Mahajanga]] |velarantany= 51.05 |isam-ponina=246022 |firenena={{Madagasikara}} |faritra = [[Faritra Boeny]] |sary =Belle_vue_sur_la_mer_de_Mahajanga_Madagascar.jpg|thumb|100px|<nowiki>Mahajanga]]</nowiki> }} I '''Mahajanga''' na '''Majunga''', dia [[tanàna]] misy seranan-tsambo any amin' ny morontsiraka avaratra-andrefan' i [[Madagasikara]], eo amin' ny vavaranon' i [[Betsiboka (ony)|Betsiboka]] ny misy azy. Izy no renivohitry [[Faritra Boeny]] sy ny [[Faritanin' i Mahajanga]]. 550 km any avaratra-andrefan' [[Antananarivo]] no misy azy. Mahajanga dia nisy mponina 246&nbsp;022 tamin' ny taona 2018 ary tanàna fahefatra lehibe indrindra eto Madagasikara, aorian' [[Antananarivo]] sy [[Toamasina]] ary [[Antsirabe]]<ref><small>"[https://www.instat.mg/autres/rgph-3 Troisième Recensement Général de la Population et de l’Habitation (RGPH-3)]" [[https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.instat.mg%2Fautres%2Frgph-3 Arsiva]], Institut National de la Statistique Madagascar.</small></ref>. Renivohitry ny [[Sakalava]]<nowiki/>n' i Boeny ny tanànan' i Mahajanga. Ny mpanjaka [[Andriamisara|Andriamisara Efadahy]] no mpanjaka sakalava farany talohan' ny natongavan-d[[Radama Voalohany|Radama I]] mpanjakan' [[Fanjakan' Imerina|Imerina]]. == Ny anaran' i Mahajanga == [[Sary:Mahajanga l'hôtel de ville.jpg|vignette|Lapan' ny tananan' i Mahajanga]] I Mahajanga dia antsoina hoe ''Mojanga'' na ''Majunga'' koa. Ny anarana hoe ''Mahajanga'' dia midika hoe "mahasitrana", araka ny lovantsofina. Nisy mpanjaka nitady fanafody hanasitranana ny zanany ka nitety ny Nosy, ary rehefa tonga tany Mijangaïa ("Tanànan' ny Voninkazo", ny anarany taloha) izy, dia nilaza hoe: ''Mahajanga ity tananà ity'', ary dia raikitra ilay anarana. Misy koa ny milaza fa ny anaran' ilay tanàna dia avy amin' ny anarana voninkazo iray, antsoina hoe ''angaya'', nentin' ny Arabo tamin' ny taonjato faha-15<ref name=":0"><small>"[https://www.cocolodgemajunga-madagascar.com/majunga-histoire-traditions-by-hotel-restaurant-coco-lodge-majunga/ Majunga : histoire et traditions]", Hôtel Restaurant Coco Lodge Majunga</small></ref>.Misy ihany koa ny milaza fa avy amin'ny teny swahili hoe ''Mji anga'' izany, izay midika hoe ''"tanànan'ny fahazavana"''. [1, 2]<ref>https://www.voyagemadagascar.com/guide-madagascar/destination/majunga</ref>Ahitana fivondronana (districts) miisa 21 i Mahajanga, ireto avy izany: == Tantara == === Tamin' ny andro fahagola === Azo inoana fa efa nisy mponina ny faritra amisy an' i Mahajanga tamin' ny andro fahagola, talohan' ny vanimpotoan' ny tantara. Tao amin' ny lava-bato lehibe ao Anjohibe any amin' ny 30 km avaratra-atsinanan' i Mahajanga, manakaiky an' i [[Mahajamba]], dia nahitana taolan' ny karazana <u>[[lalomena]] zeny</u> (''Hippopotamus lemerlei'') izay efa tsy misy intsony ankehitriny. Nanambara ny fanomezana daty amin' ny alalan' ny radiôkarbônina fa taolam-biby niaina tany amin' ny taona 2000 tal JK any ho any ireo taolana ireo. Izany fahitana izany dia namindra ny daty heverina fa nahatongavan' ny mponina voalohany teto Madagasikara izay niseho tamin' ny 1&nbsp;500 taona any aloha kokoa. Ny [[helodrano]] roa mifanila amin' i [[Betsiboka (ony)|Betsiboka]] sy amin' i Mahajamba dia eo amin' ny fihaonan' ny lalana roa mety ho nonenan' ny olombelona, ​​ny iray mandalo an' i [[Tamba-nosin' i Kômôro|Kômôro]] ho an' ny fiaviana afrikana, ny iray hafa miampita ny Nosy avy any avaratra-atsinanana avy any Antongila ho an' ny fiaviana aziatika<ref name=":0" />. === Vanim-potoana faha foko sy faha mpanjaka === [[Sary:Baobab bord de la mer.jpg|vignette|241x241px|Ny renialan' i Mahajanga]] Toa tamin' ny taonjato faha-14 na faha-15 no nanorenan' ny [[Antalaotra]] na Antalaotse, izay tantsambo mpisava lalana sy mpanjono arabo mifangaro afrikana, ny tanànan' i Mahajanga, izay tonga tamin' ny lakana lava avy any amin' ny [[Hoalan' i Ômana]] nandalo tao [[Zanzibar]] sy [[Kômôro]], araka ny fitsokan' ny rivotra moussons isan-taona ao amin' ny [[Ranomasimbe Indiana|Ranomasimbe Indianina]]<ref name=":0" />. Renivohitry ny [[Fanjakan' i Boina|Fanjakana Sakalavan' i Boina]] i Mahajanga taorian' ny fikambanan' ny [[Foko eto Madagasikara|foko malagasy]] any amin' ny morontsiraka andrefana ho fanjakà-mpanjaka. Nisy firoboroboana ity tanàna ity tamin' ny taonjato faha-18 amin' ny maha tobim-panangonana harena avy any amin' ny morontsirak' i [[Afrika]] natokana halefa an' i [[Zana-Kôntinenta Indiana|India]]. Tamin' io fotoana io no niforonan' ny vondrom-piarahamonina indiana lehibe (fianakaviana 6&nbsp;000 araka ny voalazan' i Dumaine tany Mouzangaïe tamin' ny taona 1792)<ref name=":0" />. Ny mpanjaka [[Andriamisara|Andriamisara Efadahy]] no mpanjaka farany talohan' ny fandresena sy ny fakan-tany nataon-d[[Radama Voalohany|Radama I]], mpanjakan' [[Fanjakan' Imerina|Imerina]], sy taorian' ny nananganana ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakan' i Madagasikara]] tamin' ny taona 1823<ref name=":0" />. Nanamarika ny fahatapahan' ny fifandraisana tamin' ny tapany avaratry ny Nosy ny fandresen' ny mpanjaka merina ilay fanjakana sakalava tamin' ny taona 1824, nefa tsy nisakana ny firoboroboan' ny tanàna izany; nanokatra tobim-barotra tao ny Amerikanina tamin' ny tana 1830<ref name=":0" />. === Vanim-potoan' ny fanjanahantany === Ny fisokafan' i Mahajanga amin' ny lalam-pifandraisana an-dranomasina, sy ny fiantsoana ao aminy izay nety tsara amin' ny sambo lehibe tamin' izany fotoana izany, ary ny fifampikasohana tamin' ny sivilizasiôn' ny vahoaka manodidina no nahatonga an' io tanàna io hahaliana ny mpanjanatany: tao Mahajanga tokoa no nigadona ny tafika frantsay taty, tamin' ny taona 1882-1883 aloha, avy eo tamin' ny taona 1895-1896, niisa 15&nbsp;000 ny mpiady niondrana an-tsambo miisa 23, nandray anjara tamin' ny ady sy ny fakana an' i [[Madagasikara]]. Ny isan' ny mponina dia 7&nbsp;908 tamin' ny taona 1903 (anisan' izany ny [[Indiana (vahoaka)|Indiana]] miisa 646)<ref name=":0" />. Nandroso haingana ilay tanàna taorian' ny fanombohan' ny fibodoana nataon' ny Frantsay, nandritra ny [[Zanatanin' i Madagasikara sy ny tany miankina|fanjanahantany]], betsaka ny zava-bita (toy ny quais izay fantatra amin' ny anarana hoe ''Barriquand'' ao amin' ny seranan-tsambo ho an' ny raharaham-barotra, ny lalana azo andehanana fiarakodia mihazo an' [[Antananarivo]], ny hôpitalin' Androva, sns.) Ho takalon' izany dia notrandrahin' ny mpanjanatany fatratra ny ny loharanon-karena teto an-toerana, indrindra ny vokatry ny fambolena. Nanomboka tamin' ny [[Ady Lehibe Voalohany]] dia nampiasaina hamatsiana omby, avy any amin' ny faritra andrefana, ho an' ny tafika frantsay, ny orinasa misy fampangatsiahana ao Boanamary, anirà any amin' ny [[Helodranon' i Bombetoka]]. Nanaraka an' izany ny fiharian-karena miankina amin' ny fambolena midadasika izay nanomezana tany ny orinasa vaventy mpikarakara fambolena [[Paraky (zavamaniry)|paraky]] sy [[landihazo]] ary [[vary]] nety tsara any ambanivohitra noho ny tetikasa fitarihan-drano hanondrahana tany midadasika ([[Marovoay]], [[Ambatoboeny]]) izay namelona an' i Mahajanga sy ny seranan-tsambony hatramin' ny taona 1970<ref name=":0" />. === Taorian' ny nahazoana ny fahaleovantena === Tamin' ny Desambra 1976 dia nitranga ny [[Famonoana Kômôriana tao Mahajanga|Rotaka]] (na ''Kafa la Mjangaya'' amin' ny [[Fiteny kômôriana|teny kômôriana]]), izay fandripahana ny Kômôriana tao anatin' ny telo andro tao an-tanànan' i Mahajanga, izay tsy nosakanan' ny mpitondra fanjakana, ka nahafaty olona maherin' ny 500 any ho any sy nahatonga ny fiaingan' ny Kômôriana maherin' ny 15&nbsp;000 handao ilay tanàna<ref name=":0" />. Mijanona ho toerana fampifandraisana manan-danja amin' ny fanaraha-maso ny [[Lakandranon' i Môzambika]] i Mahajanga: ao Belobaka, 20 km miala ny tanàna, no misy ny onjam-peon' ny [[Etazonia|governemanta amerikana]]<ref name=":0" />. Tanàna mpanitara ny olana mitranga i Mahajanga: fandrobana ny tranombarotry ny [[Karàna]] (taona 2002 sy 2009) sy ny an' ny ireo [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] heverina ho akaiky ny fitondrana (fandorana ny orinasa Tiko)<ref name=":0" />. == Kolontsaina == ==== Fomba amam-panao malagasy ==== [[Sary:Déguisement Sakalava Boeny.jpg|vignette|Fanompoa ]]Betsaka ny olona avy amn' ny foko samihafa izay mitady vola ao Mahajanga, fa ny foko tena tompon-tanana dia ny [[Sakalava]] ary izay no asongadin'izy ireo amin'ny alalan'ny fankalazana ny fombafomba sakalava isan-karazany: * [[fanompoambe]] * kipa * toamainty * [[Moraingy|morengy]] * [[fitampoha]] === Fivavahana === [[File:Mahajanga cathedrale.jpg|thumb|Ny Katedraly katôlika Coeur Immaculé de Marie.]]I Mahajanga no foiben' ny [[Diôsezin' i Mahajanga|evese katôlika]] iray. Ahitana fiangonana ôrtôdôksa, [[Fiangonana nohavaozina|nohavaozna]] ([[Fiangonan' i Jesoa Kristy eto Madagasikara]]), [[Loteranisma|loterana]] ([[Fiangonana Loterana Malagasy]]), ny [[Evanjelisma eto Madagasikara|evanjelika]] ary ny [[Fiangonana Adventista Mitandrina ny Andro Fahafito|advantista]] koa ny ao. [[Sary:Mosquée Majunga-Madagascar.jpg|ankavia|vignette|Môskea lehiben' i Mahajanga ]] Ny fisian' ny [[Silamo eto Madagasikara|Mozilmana]] dia hita amin' ny fisian' ny [[môskea]] sy ny madrasa, indraindray tena tranainy, manaraka fombam-pivavahana [[Siisman' ny roa ambin' ny folo|siitan' ny roa ambin' ny folo]], agakanista ([[nizarita]]), [[bôrà]] sy [[Kôjà|kôja]] ao Mahajanga Be, sy ny [[Sonisma|Sonita]] nandray ny fomban' ny silamo kômôriana (indrindra fa ny môske lehibe ao Mahabibo). Misy tempoly [[Hindoisma eto Madagasikara|hindo]] koa ao Mahajanga Be. Ho an' ny Sakalavan' i Boina mpandala ny fomban-drazana dia i Mahajanga no toeram-pandevenana ny mpanjaka ary toerana fanaovana lanonana ara-poko sy ara-pivavahana, ny [[Fanompoambe]] (na Fanampoana) ao amin' ny Doany Miarinarivo ao Tsararano, izay ivorian' ny mponina avy amin' ny faritra andrefana amin' i Madagasikara. I Andrianirina Désiré no ampanjakabe ankehitriny. = Toeram-pitsangantsanganana = Bord de la mer Torapasika Petite plage Grand pavois Village Touristique = Biraom-panjakana = === Fitantanana ny Faritra sy ny Tanàna === * Ny Kaominina Ambonivohitra Mahajanga * Ny Prefektioran'i Mahajanga * Ny Faritra Boeny == Jereo koa == * [[Oniversiten' i Mahajanga]] *[[Helodranon' i Bombetoka]] *[[Diôsezin' i Mahajanga]] *[[Distrikan'i Mahajanga II]] '''Renivohi-paritany eto Madagasikara''' * [[Antananarivo]] - [[Antsiranana]] - [[Fianarantsoa]] - [[Mahajanga]] - [[Toamasina]] - [[Toliara]] '''Renivohi-paritra eto Madagasikara''' * [[Ambatondrazaka]] - [[Ambositra]] - [[Ambovombe]] - [[Antananarivo]] - [[Antsirabe]] - [[Antsiranana]] - [[Antsohihy]] - [[Farafangana]] - [[Fenoarivo Atsinanana]] - [[Fianarantsoa]] - [[Ihosy]] - [[T|Maevatanana]] - [[Mahajanga]] - [[Maintirano]] - [[Manakara]] - [[Mananjary]] - [[Miarinarivo]] - [[Morondava]] - [[Sambava]] - [[Toamasina]] - [[Tôlanaro]] - [[Toliara]] - [[Tsiroanomandidy]] == Loharano sy fanamarihana == {{reflist}} {{Boeny}} [[Sokajy:Mahajanga]] [[sokajy:Kaominina any Faritra Boeny]] [[Sokajy:Tanàna ao Faritra Boeny]] pwld9xd9ir4iu0oztrrmvd3piatcivr 1148484 1148483 2026-07-31T16:34:00Z Valimbavaka Rahary 39787 Nanampy 1148484 wikitext text/x-wiki {{coord|15|43|S|46|19|E}} {{infobox tanàna |anarana=Mahajanga |faritany= [[Faritanin' i Mahajanga|Mahajanga]] |velarantany= 51.05 |isam-ponina=246022 |firenena={{Madagasikara}} |faritra = [[Faritra Boeny]] |sary =Belle_vue_sur_la_mer_de_Mahajanga_Madagascar.jpg|thumb|100px|<nowiki>Mahajanga]]</nowiki> }} I '''Mahajanga''' na '''Majunga''', dia [[tanàna]] misy seranan-tsambo any amin' ny morontsiraka avaratra-andrefan' i [[Madagasikara]], eo amin' ny vavaranon' i [[Betsiboka (ony)|Betsiboka]] ny misy azy. Izy no renivohitry [[Faritra Boeny]] sy ny [[Faritanin' i Mahajanga]]. 550 km any avaratra-andrefan' [[Antananarivo]] no misy azy. Mahajanga dia nisy mponina 246&nbsp;022 tamin' ny taona 2018 ary tanàna fahefatra lehibe indrindra eto Madagasikara, aorian' [[Antananarivo]] sy [[Toamasina]] ary [[Antsirabe]]<ref><small>"[https://www.instat.mg/autres/rgph-3 Troisième Recensement Général de la Population et de l’Habitation (RGPH-3)]" [[https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.instat.mg%2Fautres%2Frgph-3 Arsiva]], Institut National de la Statistique Madagascar.</small></ref>. Renivohitry ny [[Sakalava]]<nowiki/>n' i Boeny ny tanànan' i Mahajanga. Ny mpanjaka [[Andriamisara|Andriamisara Efadahy]] no mpanjaka sakalava farany talohan' ny natongavan-d[[Radama Voalohany|Radama I]] mpanjakan' [[Fanjakan' Imerina|Imerina]]. == Ny anaran' i Mahajanga == [[Sary:Mahajanga l'hôtel de ville.jpg|vignette|Lapan' ny tananan' i Mahajanga]] I Mahajanga dia antsoina hoe ''Mojanga'' na ''Majunga'' koa. Ny anarana hoe ''Mahajanga'' dia midika hoe "mahasitrana", araka ny lovantsofina. Nisy mpanjaka nitady fanafody hanasitranana ny zanany ka nitety ny Nosy, ary rehefa tonga tany Mijangaïa ("Tanànan' ny Voninkazo", ny anarany taloha) izy, dia nilaza hoe: ''Mahajanga ity tananà ity'', ary dia raikitra ilay anarana. Misy koa ny milaza fa ny anaran' ilay tanàna dia avy amin' ny anarana voninkazo iray, antsoina hoe ''angaya'', nentin' ny Arabo tamin' ny taonjato faha-15<ref name=":0"><small>"[https://www.cocolodgemajunga-madagascar.com/majunga-histoire-traditions-by-hotel-restaurant-coco-lodge-majunga/ Majunga : histoire et traditions]", Hôtel Restaurant Coco Lodge Majunga</small></ref>.Misy ihany koa ny milaza fa avy amin'ny teny swahili hoe ''Mji anga'' izany, izay midika hoe ''"tanànan'ny fahazavana"''. [1, 2]<ref>https://www.voyagemadagascar.com/guide-madagascar/destination/majunga</ref>Ahitana fivondronana (districts) miisa 21 i Mahajanga, ireto avy izany: Ambatoboeny, Ambatomainty, Analalava, Antsalova, Antsohihy, Bealanana, Befandriana-Avaratra, Besalampy, Boriziny, Kandreho, Maevatanana, Mahajanga Rural, Mahajanga urbain, Maintirano,Mampikony, Mandritsara, Marovoay, Mitsinjo, Morafenobe, Soalala, Tsaratanana. == Tantara == === Tamin' ny andro fahagola === Azo inoana fa efa nisy mponina ny faritra amisy an' i Mahajanga tamin' ny andro fahagola, talohan' ny vanimpotoan' ny tantara. Tao amin' ny lava-bato lehibe ao Anjohibe any amin' ny 30 km avaratra-atsinanan' i Mahajanga, manakaiky an' i [[Mahajamba]], dia nahitana taolan' ny karazana <u>[[lalomena]] zeny</u> (''Hippopotamus lemerlei'') izay efa tsy misy intsony ankehitriny. Nanambara ny fanomezana daty amin' ny alalan' ny radiôkarbônina fa taolam-biby niaina tany amin' ny taona 2000 tal JK any ho any ireo taolana ireo. Izany fahitana izany dia namindra ny daty heverina fa nahatongavan' ny mponina voalohany teto Madagasikara izay niseho tamin' ny 1&nbsp;500 taona any aloha kokoa. Ny [[helodrano]] roa mifanila amin' i [[Betsiboka (ony)|Betsiboka]] sy amin' i Mahajamba dia eo amin' ny fihaonan' ny lalana roa mety ho nonenan' ny olombelona, ​​ny iray mandalo an' i [[Tamba-nosin' i Kômôro|Kômôro]] ho an' ny fiaviana afrikana, ny iray hafa miampita ny Nosy avy any avaratra-atsinanana avy any Antongila ho an' ny fiaviana aziatika<ref name=":0" />. === Vanim-potoana faha foko sy faha mpanjaka === [[Sary:Baobab bord de la mer.jpg|vignette|241x241px|Ny renialan' i Mahajanga]] Toa tamin' ny taonjato faha-14 na faha-15 no nanorenan' ny [[Antalaotra]] na Antalaotse, izay tantsambo mpisava lalana sy mpanjono arabo mifangaro afrikana, ny tanànan' i Mahajanga, izay tonga tamin' ny lakana lava avy any amin' ny [[Hoalan' i Ômana]] nandalo tao [[Zanzibar]] sy [[Kômôro]], araka ny fitsokan' ny rivotra moussons isan-taona ao amin' ny [[Ranomasimbe Indiana|Ranomasimbe Indianina]]<ref name=":0" />. Renivohitry ny [[Fanjakan' i Boina|Fanjakana Sakalavan' i Boina]] i Mahajanga taorian' ny fikambanan' ny [[Foko eto Madagasikara|foko malagasy]] any amin' ny morontsiraka andrefana ho fanjakà-mpanjaka. Nisy firoboroboana ity tanàna ity tamin' ny taonjato faha-18 amin' ny maha tobim-panangonana harena avy any amin' ny morontsirak' i [[Afrika]] natokana halefa an' i [[Zana-Kôntinenta Indiana|India]]. Tamin' io fotoana io no niforonan' ny vondrom-piarahamonina indiana lehibe (fianakaviana 6&nbsp;000 araka ny voalazan' i Dumaine tany Mouzangaïe tamin' ny taona 1792)<ref name=":0" />. Ny mpanjaka [[Andriamisara|Andriamisara Efadahy]] no mpanjaka farany talohan' ny fandresena sy ny fakan-tany nataon-d[[Radama Voalohany|Radama I]], mpanjakan' [[Fanjakan' Imerina|Imerina]], sy taorian' ny nananganana ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakan' i Madagasikara]] tamin' ny taona 1823<ref name=":0" />. Nanamarika ny fahatapahan' ny fifandraisana tamin' ny tapany avaratry ny Nosy ny fandresen' ny mpanjaka merina ilay fanjakana sakalava tamin' ny taona 1824, nefa tsy nisakana ny firoboroboan' ny tanàna izany; nanokatra tobim-barotra tao ny Amerikanina tamin' ny tana 1830<ref name=":0" />. === Vanim-potoan' ny fanjanahantany === Ny fisokafan' i Mahajanga amin' ny lalam-pifandraisana an-dranomasina, sy ny fiantsoana ao aminy izay nety tsara amin' ny sambo lehibe tamin' izany fotoana izany, ary ny fifampikasohana tamin' ny sivilizasiôn' ny vahoaka manodidina no nahatonga an' io tanàna io hahaliana ny mpanjanatany: tao Mahajanga tokoa no nigadona ny tafika frantsay taty, tamin' ny taona 1882-1883 aloha, avy eo tamin' ny taona 1895-1896, niisa 15&nbsp;000 ny mpiady niondrana an-tsambo miisa 23, nandray anjara tamin' ny ady sy ny fakana an' i [[Madagasikara]]. Ny isan' ny mponina dia 7&nbsp;908 tamin' ny taona 1903 (anisan' izany ny [[Indiana (vahoaka)|Indiana]] miisa 646)<ref name=":0" />. Nandroso haingana ilay tanàna taorian' ny fanombohan' ny fibodoana nataon' ny Frantsay, nandritra ny [[Zanatanin' i Madagasikara sy ny tany miankina|fanjanahantany]], betsaka ny zava-bita (toy ny quais izay fantatra amin' ny anarana hoe ''Barriquand'' ao amin' ny seranan-tsambo ho an' ny raharaham-barotra, ny lalana azo andehanana fiarakodia mihazo an' [[Antananarivo]], ny hôpitalin' Androva, sns.) Ho takalon' izany dia notrandrahin' ny mpanjanatany fatratra ny ny loharanon-karena teto an-toerana, indrindra ny vokatry ny fambolena. Nanomboka tamin' ny [[Ady Lehibe Voalohany]] dia nampiasaina hamatsiana omby, avy any amin' ny faritra andrefana, ho an' ny tafika frantsay, ny orinasa misy fampangatsiahana ao Boanamary, anirà any amin' ny [[Helodranon' i Bombetoka]]. Nanaraka an' izany ny fiharian-karena miankina amin' ny fambolena midadasika izay nanomezana tany ny orinasa vaventy mpikarakara fambolena [[Paraky (zavamaniry)|paraky]] sy [[landihazo]] ary [[vary]] nety tsara any ambanivohitra noho ny tetikasa fitarihan-drano hanondrahana tany midadasika ([[Marovoay]], [[Ambatoboeny]]) izay namelona an' i Mahajanga sy ny seranan-tsambony hatramin' ny taona 1970<ref name=":0" />. === Taorian' ny nahazoana ny fahaleovantena === Tamin' ny Desambra 1976 dia nitranga ny [[Famonoana Kômôriana tao Mahajanga|Rotaka]] (na ''Kafa la Mjangaya'' amin' ny [[Fiteny kômôriana|teny kômôriana]]), izay fandripahana ny Kômôriana tao anatin' ny telo andro tao an-tanànan' i Mahajanga, izay tsy nosakanan' ny mpitondra fanjakana, ka nahafaty olona maherin' ny 500 any ho any sy nahatonga ny fiaingan' ny Kômôriana maherin' ny 15&nbsp;000 handao ilay tanàna<ref name=":0" />. Mijanona ho toerana fampifandraisana manan-danja amin' ny fanaraha-maso ny [[Lakandranon' i Môzambika]] i Mahajanga: ao Belobaka, 20 km miala ny tanàna, no misy ny onjam-peon' ny [[Etazonia|governemanta amerikana]]<ref name=":0" />. Tanàna mpanitara ny olana mitranga i Mahajanga: fandrobana ny tranombarotry ny [[Karàna]] (taona 2002 sy 2009) sy ny an' ny ireo [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] heverina ho akaiky ny fitondrana (fandorana ny orinasa Tiko)<ref name=":0" />. == Kolontsaina == ==== Fomba amam-panao malagasy ==== [[Sary:Déguisement Sakalava Boeny.jpg|vignette|Fanompoa ]]Betsaka ny olona avy amn' ny foko samihafa izay mitady vola ao Mahajanga, fa ny foko tena tompon-tanana dia ny [[Sakalava]] ary izay no asongadin'izy ireo amin'ny alalan'ny fankalazana ny fombafomba sakalava isan-karazany: * [[fanompoambe]] * kipa * toamainty * [[Moraingy|morengy]] * [[fitampoha]] === Fivavahana === [[File:Mahajanga cathedrale.jpg|thumb|Ny Katedraly katôlika Coeur Immaculé de Marie.]]I Mahajanga no foiben' ny [[Diôsezin' i Mahajanga|evese katôlika]] iray. Ahitana fiangonana ôrtôdôksa, [[Fiangonana nohavaozina|nohavaozna]] ([[Fiangonan' i Jesoa Kristy eto Madagasikara]]), [[Loteranisma|loterana]] ([[Fiangonana Loterana Malagasy]]), ny [[Evanjelisma eto Madagasikara|evanjelika]] ary ny [[Fiangonana Adventista Mitandrina ny Andro Fahafito|advantista]] koa ny ao. [[Sary:Mosquée Majunga-Madagascar.jpg|ankavia|vignette|Môskea lehiben' i Mahajanga ]] Ny fisian' ny [[Silamo eto Madagasikara|Mozilmana]] dia hita amin' ny fisian' ny [[môskea]] sy ny madrasa, indraindray tena tranainy, manaraka fombam-pivavahana [[Siisman' ny roa ambin' ny folo|siitan' ny roa ambin' ny folo]], agakanista ([[nizarita]]), [[bôrà]] sy [[Kôjà|kôja]] ao Mahajanga Be, sy ny [[Sonisma|Sonita]] nandray ny fomban' ny silamo kômôriana (indrindra fa ny môske lehibe ao Mahabibo). Misy tempoly [[Hindoisma eto Madagasikara|hindo]] koa ao Mahajanga Be. Ho an' ny Sakalavan' i Boina mpandala ny fomban-drazana dia i Mahajanga no toeram-pandevenana ny mpanjaka ary toerana fanaovana lanonana ara-poko sy ara-pivavahana, ny [[Fanompoambe]] (na Fanampoana) ao amin' ny Doany Miarinarivo ao Tsararano, izay ivorian' ny mponina avy amin' ny faritra andrefana amin' i Madagasikara. I Andrianirina Désiré no ampanjakabe ankehitriny. = Toeram-pitsangantsanganana = Bord de la mer Torapasika Petite plage Grand pavois Village Touristique = Biraom-panjakana = === Fitantanana ny Faritra sy ny Tanàna === * Ny Kaominina Ambonivohitra Mahajanga * Ny Prefektioran'i Mahajanga * Ny Faritra Boeny == Jereo koa == * [[Oniversiten' i Mahajanga]] *[[Helodranon' i Bombetoka]] *[[Diôsezin' i Mahajanga]] *[[Distrikan'i Mahajanga II]] '''Renivohi-paritany eto Madagasikara''' * [[Antananarivo]] - [[Antsiranana]] - [[Fianarantsoa]] - [[Mahajanga]] - [[Toamasina]] - [[Toliara]] '''Renivohi-paritra eto Madagasikara''' * [[Ambatondrazaka]] - [[Ambositra]] - [[Ambovombe]] - [[Antananarivo]] - [[Antsirabe]] - [[Antsiranana]] - [[Antsohihy]] - [[Farafangana]] - [[Fenoarivo Atsinanana]] - [[Fianarantsoa]] - [[Ihosy]] - [[T|Maevatanana]] - [[Mahajanga]] - [[Maintirano]] - [[Manakara]] - [[Mananjary]] - [[Miarinarivo]] - [[Morondava]] - [[Sambava]] - [[Toamasina]] - [[Tôlanaro]] - [[Toliara]] - [[Tsiroanomandidy]] == Loharano sy fanamarihana == {{reflist}} {{Boeny}} [[Sokajy:Mahajanga]] [[sokajy:Kaominina any Faritra Boeny]] [[Sokajy:Tanàna ao Faritra Boeny]] 6ddsxatfhionsncs5ehwud827a6x5l2 4 6797 1148480 1148376 2026-07-31T15:29:24Z Valimbavaka Rahary 39787 Nanitsy 1148480 wikitext text/x-wiki [[File:São Paulo LGBT Pride Parade 2014 (14108541924).jpg|thumb|São Paulo LGBT Pride Parade 2014 (14108541924)]] Ny '''diabem-pireharehana''', fantatra ihany koa amin'ny hoe Gay Pride, Lesbian & Gay Pride, LGBTQIA+ Pride, na Pride tsotra fotsiny izao, no fihetsiketsehana lehibe indrindra karakarain'ny hetsika LGBT. Kinendriny ny mba tsy hahatakona ny olona [[pelaka]], [[lesbiana]], tia lahy sy vavy, queer, nanova fananahana, ary ny olona LGBTQIA+ hafa sy hiaro ny fahalalahana sy ny fitoviana amin'ny fironam-pitiavana ara-pananahana sy ireo fiziana ara-karazana fananahana. Indraindray koa ireny fihetsiketsehana ireny natao hitakiana zo ho eken'ny lalàna toy ny fanambadian'ny mitovy taovam-pananahana. Ny ankamaroan'ny fihetsiketsehana isan-taona dia mitranga any amin'ny tontolo tandrefana, raha atao isaky ny volana jona kosa ireo fihetsiketsehana sasany ho fahatsiarovana ny rotaka tao Stonewall,<ref>Wurzburg, Andrea (July 13, 2023). "Everything you need to know about pride month". People. Archived from the original on June 11, 2020. Retrieved March 17, 2024.</ref> <ref>Wythe, Bianca (June 9, 2011), "How the Pride Parade Became Tradition", American Experience, archived from the original on April 22, 2016, retrieved March 17, 2024</ref>New York City,<ref>Archie, Ayana; Griggs, Brandon (June 1, 2022). "It's pride month. Here's what you need to know". CNN. Archived from the original on June 13, 2022. Retrieved March 17, 2024.</ref> tamin'ny taona 1969 izay fotoan-dehibe manana ny lanjany manokana teo amin'ny hetsika sosialy LGBTQ maoderina. Kinendrin'ny diabem-pireharehana ny hanangana vondrom-piarahamonina sy hanomezam-boninahitra ny tantaran'ny hetsika LGBTQIA+.<ref>"Pride: what is it and why do people celebrate it?". BBC. June 1, 2022. Archived from the original on June 3, 2020. Retrieved March 18, 2024.</ref> Noforonina ny diabem-pireharehana taorian'ny [[Rotaka tao Stonewall|rotaka tao Stonewall]]<nowiki/> tany Etazonia tamin'ny taona 1969 ary efa misy manao azy any amin'ny firenena maro manerana izao tontolo izao. Matetika izy ireo no karakaraina manodidina ny volana [[Jona (volana)|Jona]], volan'ny rehareha LGBTQ, eo isan-taona. ([[Diabem-pireharehana|tohiny]]) baer7yw8sbm4yhjrrs0mcmyggumimcm 0 9342 1148479 1147992 2026-07-31T15:08:45Z Valimbavaka Rahary 39787 Nanitsy tsipelina 1148479 wikitext text/x-wiki [[Sary:Ambohidrabiby et le nouvel an malgache.JPG|vignette|Ambohidrabiby|250px]] {{Infobox tanàna |anarana=Ambohidrabiby |velarantany=30 |isam-ponina=7893 |faritany=Antananarivo |firenena=Madagasikara |tanàna=NC |fanjakana=Nc |tanàn-dehibe=NC |ben'ny tanàna=NC |sary=Ambohidrabiby, les tombeaux des Rois Rabiby et Ralambo, ancêtres des natifs de Fonohasina.JPG }} '''Ambohidrabiby''' dia tanàna miorina eo antampon-tendrombohitra sady [[Kaominina ao Madagasikara|firaisam-pokotany malagasy]] ao amin' ny fivondronan[[Distrikan'Antananarivo-Avaradrano|' Antananarivo-Avaradrano]], faritra [[Faritra Analamanga|Analamanga]] ary [[faritanin' Antananarivo]]. 22 km miala an' [[Antananarivo]] amin' ny lalana mankany [[Anjozorobe]] no misy an' Ambohidrabiby. Tao anatin' ny kaominina [[Talata Volonondry]] izy talohan' ny volana avrily 2015. Ireo tendrombohitra manodidina azy dia [[Ambohimanga]] no eroa ampita andrefany, Ambohitrandriananahary no eroa ampita avaratra-antsinanany, [[Ilafy]] sy [[Antananarivo]] no eroa ampita atsimony. Raha mitaha amin' ireo tendrombohitra 12 masina ao Imerina kosa dia Ambohidrabiby no eo amin' ny [[Alahamady|zoro avaratra-antsinanana]]. Raha ho any Ambohidrabiby dia eo amin' ny PK 22 Km mahery manaraka ny lalam-pirenena faha-3 mihazo an' [[Anjozorobe]] no misy azy ary eo amin' ny tobin' ny fiaram-pitaterana Ambodivona, fiara mankeny Talata Volonondry no raisina. 22 km miala an' [[Antananarivo]] amin' ny lalana mankany [[Anjozorobe]] no misy an' Ambohidrabiby. Tao anatin' ny kaominina [[Talata Volonondry]] izy talohan' ny volana avrily 2015. Ireo tendrombohitra manodidina azy dia [[Ambohimanga]] no eroa ampita andrefany, Ambohitrandriananahary no eroa ampita avaratra-antsinanany, [[Ilafy]] sy [[Antananarivo]] no eroa ampita atsimony. Raha mitaha amin' ireo tendrombohitra 12 masina ao Imerina kosa dia Ambohidrabiby no eo amin' ny [[Alahamady|zoro avaratra-antsinanana]]. Raha ho any Ambohidrabiby dia eo amin' ny PK 22 Km mahery manaraka ny lalam-pirenena faha-3 mihazo an' [[Anjozorobe]] no misy azy ary eo amin' ny tobin' ny fiaram-pitaterana Ambodivona, fiara mankeny Talata Volonondry no raisina. Ahitana Fokontany miisa 14 ao amin'ity Kaominina ity, ireto avy izany : Ambohidrabiby, Ampanataovana, Ambodiala, Fonohasina, Ampahidralambo, Ambatondralambo, Ambodifahitra, Antanambao, Ambatomahamanina, Ambohibao, Ambatomitsangana, Kelifaritra, Tsarahonenana, Ambohitrantenaina. == Tantara == Ambohidrabiby dia vohitra niorina efa hatramin' ny taonjato faha-16. === Ny niforonan' ilay anarana === ==== Araka ny angano ==== Araka ny [[lovantsofina]] dia nisy biby natahoran' ny olona ny vohitra toy ny [[fananimpitoloha]] izay nihodidina impito ny vohitra ny halavany sy ny [[songomby]] mivady ka nataon' ny olona hoe "Ambohitrabiby". ==== Araka ny lovantsofina ==== Misy kosa anefa no milaza fa Ankotrokotroka no anaran' ny vohitra tany am-boalohany ka Andriandroka, mpanjaka [[vazimba]] nalaza tamin' ny filalaovana [[varatra]] sy ny vahoakany no nonina teo. Ary misy milaza fa nonina teo ireo [[Vazimba]] manendy alohan' ny nifindrany monina tany Anosivola. Araka ny lovantsofina ihany, ny voalohan' ny taonjato faha-16 dia nisy mpanjaka arabo nantsoina hoe Habib (nogasiana ho [[Rabiby]]) rehefa vaky sambo tao amorontsiraka avaratra-antsinanan' i [[Madagasikara]] dia niakatra taty afovoantany izy sy ny olom-peheziny ary tonga tao Ambohitsitakatra ao [[Anjozorobe]] koa naka vady an-d[[Ramaitsoankanjo|Ramaintsoakanjo]] izay zanaka vavin' ny mpanjaka vazimba tao Ambohitsitakatra. Tato aoriana dia niala tao Ambohitsitaka i Rabiby sy ny fianakaviany, ny vahoakany ary ireo angaralahiny koa tonga teo ambany avaratra antsinanan' Ankotrokotroka (anaran' Ambohidrabiby taloha). Tamin' izany dia nisy tanànan' ny Vazimba niorina teo antampon' Ankotrokotroka ary Andriandroka no mpanjaka vazimba teo. Nikasa haka an' Ankotrokotroka i Rabiby koa mialohan' izany dia nanao joro nangataka fitahiana tamin' [[Andriamanitra (finoan-drazana malagasy)|Andriamanitra]] teo ambany avaratra antsinan' ny vohitr' Ankotrokotroka (eo amin' ny misy ny tanàna [[Fonohasina]] ankehitrio) ny mpanjaka Rabiby araka ny fombafomba nampanaovin' ny [[ombiasy]]. Rehefa izany dia nanihiny ny vohitr' Ankotrokotroka koa azony mora foana ary nitsoaka ny [[Vazimba]] nonina teo. Nanan-daza loatra Rabiby ka niova ho Ambohidrabiby ny anaran' ny vohitra Ankotrokotroka. Misy lovatsofina milaza fa izy Rabiby ihany no nanova an' Ankotrokotroka ho Ambohidrabiby anefa misy lovantsofina hafa milaza fa ny mpanjaka [[Ralambo]] no nanova ny anarambohitra ho Ambohidrabiby mba ho fahatsiarovana ny raibeny Rabiby. === Rabiby sy Ralambo: mpanjaka nalaza teo Ambohidrabiby === [[Fanandroana malagasy|Mpanandro]] tsy nanam-paharoa ny mpanjaka [[Rabiby]] ka voatazon’ny ohabolana hoe "Aza milaza mahita volana alohan-dRabiby". Novain-dRabiby ho [[Fiteny arabo|teny arabo]] ny anaram-bolana 12 sy ny anaran'andro 7 taty anivon' ny riaka raha tamin' ny [[Fiteny vazimba|teny vazimba]] sy [[Fiteny malay|maley]] izany, ka izy Rabiby no nampiasa ny teny hoe [[Alahamady]], [[Adaoro]], [[Alohotsy|Alohontsy]], [[Adimizana|Admizana]], [[Alatsinainy]], [[Talata]], sns voalohany taty anivon' ny riaka. [[Ramaintsoakanjo|Ramaitsoakanjo]] no vadiny izay niterahany an-Rabefaravolamanjaka vavimatoany sy Randapavola (Imaintsoanala) vaviaivony. Tamin-dRabiby dia fanjakana vazimba sy maley mitsitokotoko maro ny taty anivon' ny riaka. [[Andriamanelo]], mpanjaka maley teo [[Alasora]] tamin' ny taona 1540-1575, no nangataka an-dRabefaravolamanjaka ho vadiny saingy nampanambadian-dRabiby an'[[Andrianamboninolona]] ity zanany vavimatoa ity satria ny zanak' ireo no nokasainy hampanjakaina, ka Randapavola no nomeny ho vadin' [[Andriamanelo]]. Rabefaravolamanjaka sy [[Andrianamboninolona]] dia niteraka ireo [[Andriandoriamanjaka]]. Randapavola sy Andriamanelo kosa niteraka an-d[[Ralambo]] tamin’ny andro vava alahamady rehefa tsy nahazo zaza in’enina izy ireo talohan’izany. Rabefaravolamanjaka dia nonina sy nafenina ao an-tampon' Ambohitrandriananahary, tendrombohitra eroa ampita avaratra antsinanan' Ambohidrabiby satria tsy nety nanaraka an' [[Andrianamboninolona]] izy. Natao ho Ambohitrandriananahary no anaran' io vohitra io ho fahatsiarovana ny vohitr' Ambohitrandriananahary eo avaratr' i [[Alasora]] izay vohitr' Andrianamboninolona. Ny lazan-dRabiby sy ny vohitr' Ambohidrabiby hono no isan' ny nahatonga an-dRabefaravolamanjaka sy [[Ralambo]] (1575-1610) hisafidy hijanona eny Ambohidrabiby. Tsy nijanona tamin' ny rainy teo Alasora mantsy Ralambo fa nanara-dreny teny Ambohidrabiby izay nofinidiny ho renivohitry ny fanjakany sy hilevenany. Teo Ambohidrabiby i Ralambo sy ireo [[Andriandoriamanjaka]] no niara-nitantana ny fanjakana sy namorona ireo soatoavina maro izay lova mipetraka hoan' ny foko sy [[andriana]] [[merina]] mandrak' ankehitrio toy ny fiantsoana ny [[tendrombohitra 12]] raha hivavaka, ny [[Fandroan'Andriana|fandroana]], ny teti-razana, ny fihinanana omby, ny fitafiana ny jaky, sy ny maro hafa. Tsy nionona tamin' ny fandovàna ny fanjakan-d[[Rabiby]] raibeny sy [[Andriamanelo]] rainy teo [[Alasora]] mantsy Ralambo fa nanohitra sy nandresy ireo foko Ontaiva, sy Antavaratra ary [[Sakalava]] tonga nanafika taty anivon' ny riaka. Nohodidinin-dRalambo hady telo sosona Ambohidrabiby hiarovany amin' ny fahavalo, koa Ambohidrabiby no vohitra fahatelo taty anivon' ny riaka nahitana [[hadivory]]. Nasiany [[apombo]] mirehitra ny hadivory ka maro ireo Antavaratra sy [[Bezanozano]] ary Sakalava no maty ka tsy sahy intsony nanarina ary nilamina ny tany nanomboka hatreo. Noreseny koa ireo fanjakana nahaleo tena nanodidina azy toa an' [[Imerikasinina]] sy Andrianafovaratra mpanjakany ary ireo [[Vazimba]] teo antsinanan’Ambohidrabiby. Tonga fanjakana lehibe voalohany taty anivon’ny riaka ny fanjakan-dRalambo satria voafaritra amin' izany hatrany [[Ambohimalaza]], ka hatrany [[Ambohimanga]], ka hatrany [[Andringitra]], [[Masindray|Mansindray]], sy [[Talatavolonondry|Talata Volonondry]], ary [[Alasora]] ny fanjakany. Tamin' ny andron' [[Andriamasinavalona]] kosa dia nozarainy efatra tamin' ny zanany efa-dahy ny fanjakany koa ny zanany [[Andrianavalonimerina]] no nampitoeriny teo Ambohidrabiby. Lasan' ny rahalahiny teroa [[Ambohimanga]] anefa ny fanjakan' Andrianavalonimerina koa tsy nahazo nilevina teo Ambohidrabiby i Andrianavalonimerina fa nafenina teo amin' ny [[Rova Manjakamiadana|Rovan' Antananarivo]] izy. Ny taranak' Andrianavalonimerina koa dia nesorina teo Ambohidrabiby ary tsy nahazo zaratany teo Ambohidrabiby fa nafindran' ny mpanjaka honina ao Andranovelona avaratr' Ambohidrabiby. Koa tsy misy taranak' Andrianavalonimerina intsony eo Ambohidrabiby hatramin' izany fa tamin'[[Andrianampoinimerina]] vao tafaverina nonina teo Ambohidrabiby i Raketabao zafiafin' Andrianavalonimerina. Tamin' Andrianampoinimerina (1787-1810) dia nametrahany ny vadibeny natao hoe [[Rasendrasoa]] teo Ambohidrabiby. Ambohidrabiby moa dia [[Menabe (tany)|menabe]] fa tsy [[Menakely (tany)|menakely]] no tsy [[vodivona]] koa tsy tompombodivona no tsy tompomenakely i [[Rasendrasoa]], nefa dia nanana ny lazany koa izy. Raha tsiahivina, rehefa niamboho Rabodonimerina vadin' ny mpanjaka Andrianampoinimerina dia Rasendrasoa no lasa vadiben' Andrianampoinimerina. Rasendrasoa moa dia zafin' Andriampolofantsy ao Atsomangy. Na dia [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] aza no firazanan' Andriampolofantsy, nisy tamin' ny terak' Andriampolofantsy kosa no natao ho [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]] ny firazanany, isan' ireny ny taranak' Andriamanitrirazaka lahiaivon' Andriampolofantsy nipoiran-dRasendrasoa. Koa Andriamasinavalona, fa tsy Zanadralambo amin' Andrianjaka, akory, araka izany, ny firazanan-dRasendrasoa na dia taranak' Andriampolofantsy izy ary avy ao Ambohitsoa no fiaviany. Ramatoa Rapoenty zafin-dRasendrasoa sy Andrianampoinimerina no saika hasandratra ho [[Fanjakan' i Madagasikara|mpanjakan' i Madagasikara]] tamin' ny taona 1863. Ny printsy Rabemaso zafin-dRavaozandriny ([[Zanakandriana]]) sy Andriamahanona (Zanakandriana) sady zafian-dRasendrasoa sy Andrianampoinimerina kosa no printsin' [[Avaradrano]] sy [[Marovatana]] tamin' ny fiafaran' ny fanjakan' andriana merina teto Madagasikara tamin' ny taona 1895. Mbola ao antampon' Ambohidrabiby mandraka ankehitrio ny fasana-dRasendrasoa sy ireo taranany. === Fizaran-tany teo Ambohidrabiby === Rehefa nilamina ny tany dia nalamin-dRalambo ny vohitr’ Ambohidrabiby araka ny [[vintana]] sy zon' ny tsirairay ka toy izao izany: tao antampony sy afovoan' Ambohidrabiby ny [[rova]] efa-joro voafefy rarivato sy hazo. ==== Fandaminana ny rova sy ny lapa ==== '''Ny vavahadin' ny rova''' Vavahady efatra no fidirana ao anaty rova. Amin' ny avaratry ny rova no misy ny vavahady avaratra izay natokana hidirana sy hivoahan' ny mpanjaka sy ny andriana. Amin' ny antsinanan' ny rova ny vavahady antsinana natao hidirana sy hivoahan' ny [[Hova]]. Amin' ny andrefan' ny rova ny vavahady andrefana natao hampiasain' ny rehetra. Ary eo atsimon' ny rova ny vavahady atsimo natao hidiran' ny mpanompo. Fandaminana ny anaty rova Toy izao kosa ny fandaminana ao anaty rova. Eo amin' ny ilany avaratra antsinanana amin' ny toerana avo indrindra ao anaty rova no misy ireo lapa miisa roa milahatra avaratra sy atsimo dia ny lapa Fenohasina an-dRabiby ary ny lapa Manjakazafy ipetrahan' ny mpanjaka sy ireo vadiny. Eo andrefan' ireo lapa ny kianja fikabarian' ny mpanjaka amin' ny fianakaviany sy ny tandapany sady filanonan' izy ireo toy ny famonoana [[omby volavita]] sy fandihizana. Eo andrefan' ny kianja kosa ny fasan' ny mpanjaka Rabiby raibeny sy [[Ramaintsoakanjo]] renibeny ary Andriandambotanimanjaka. '''Fandaminana ny anatin' ny lapa''' Toy izao kosa ny fandaminana anatin' ny lapa Fenohasina sy Manjakazafy: andrin-trano no eo afovoan' ny lapa; amin' ny lafiny avaratra antsinanana mitodika avaratra mianatsimo ny fandrian' ny mpanjaka koa mianavaradoha ny mpanjaka raha mandry ary mianatsimo kosa ny tongony; amin' ny lafiny atsinanana atsimo kosa no misy ireo fitaovana fandrahoan-tsakafon' ny mpanjaka; amin' ny ilany avaratra-andrefana anaty lapa kosa ny antokompatana misy ny akalana sady fisakafoanan' ny mpanjaka sy ny ankohonany; amin' ny lafiny atsimo anaty lapa kosa no fitoeran' ny [[akoho amam-borona]] sy ny fitaovampiadiana ary fitaovampiasan' ny mpanjaka. ==== Fizaran-tany teo Ambohidrabiby sy ny manodidina ==== '''Fizaran-tany''' Toy izao kosa ny fizaran-tany teo Ambohidrabiby sy ny manodidina: * Ny avaratry ny lapa, ny avara-drova, ny vakin-kady avaratra ary ny ivelan-kady avaratra hatrany ambany avaratr' Ambohidrabiby dia zaratany nomen' ny mpanjaka Ralambo an' ny [[Andriandoriamanjaka]] izay zana-dRabefaravolamanjaka tamin' Andrianamboninolona no zafin' ny mpanjaka Rabiby, dia ny zanaka amam-paran' Andriandambotanimanjaka valo mianadahy izany. * Ny atsimon' ny lapa sy atsimon-drova sy ny ivelan-kady atsimo ary ny ambany atsimon' Ambohidrabiby dia zaratany nomen' ny mpanjaka Ralambo an' Ambodifahitra. * Ny antsinanan' ny lapa sy atsinanan-drova sy ny ivelan-kady antsinana hatrany ambany antsinanan' Ambohidrabiby dia zaratany nomen' ny mpanjaka Ralambo hoan' ny Zanakarivonivahoaka, ny Andriandapamananihasiny (ao Ikelifaritra sy Ambatomahamanina) ary ny Ambohinanjakana. * Ny andrefan' ny lapa sy ny andrefan-drova ary ny ivelan-kady andrefana hatrany ambany andrefan' Ambohidrabiby dia zaratany nomen' ny mpanjaka Ralambo hoan' Antokomaro sy Ambohijina. Anefa ny Zanakarivonivahoaka dia mbola nahazo zaratany ao Andohalo amin' ny ambany atsimo-andrefan' Ambohidrabiby. Ravoromanga vadikelin' ny mpanjaka Ralambo dia nonina niaraka tamin' ny zanany telo lahy tao an-drovan' Ambohidrabiby. * Tsy nomen' ny mpanjaka Ralambo zaratany teo Ambohidrabiby sy ny manodidina anefa na Ravoromanga sy ny taranany fa Ambohitrolomahitsy no zaratany nomen' ny mpanjaka Ralambo an' ireo zanany telolahy tamin-dRavoromanga mba hiambina ny vavatany any. Satria anefa vady tian' ny mpanjaka Ralambo indrindra Ravoromanga dia teo ambany antsinanan' Ambohidrabiby ao Anjanakarivo andrefana amin' ny zaratanin' ny Zanakarivonivahoaka no nasian' ny mpanjaka Ralambo ny fasan-dRavoromanga. Izany no antony tsy ananan'ny Zanadravoromanga zaratany eo Ambohidrabiby sy ny manodidina. '''Ny vavahadin' Ambohidrabiby''' Nasian-dRalambo vavahady roa ny vohitr' Ambohidrabiby ka ny avaratra antsinana no natokany ho azy sy ny ankohonany ary ny fananany. Araka ny angano dia teo, hono, no nampidirina ilay jamoka vondraka volavita ka saika tsy omby ilay vavahady kanjo omby ihany ka novaina ho [[omby]] ny anarany<ref name=":0"><small>Na dia izany aza dia tsara ho marihina fa avy amin'ny teny banto hoe ''ngumbe'' ny hoe ''omby'' - fa tsy araka io angano lovantsofina io.</small></ref>. Ny vavahady atsimo-andrefana kosa dia nataony hoan’ny vahoaka. '''Ny toeram-pantsakana''' Any ivelan-kady kosa ny fatsakana efatra dia ireto avy izany: ao an-dohasaha ao ambany avaratra antsinanan' Ambohidrabiby ao Ankasina Andohalambono no fakana ny rano hampiasain' ny mpanjaka sy ny fianakaviany amin' ny fiainany andavanandro (handroana sy hisasana) sy hanahazana ny lamba landy fitafin-dRalambo sy ny ankohonany. Amin' ny tehezana amin' ny lafiny andrefan' Ambohidrabiby ao Andohalo no hakana ny rano hidiovana amin' ny [[Vintana|vintan-dratsy]] sy hisasan' ny vahoaka. Amin' ny anelakela-bohitra ao atsimon' Ambohidrabiby kosa ny fantsakana ny rano hampisain' ny vahoaka amin' ny andavanandro toy ny rano ampiasaina amin'ny nahandro sy hisasana. Ao avaratr' Ambohitrakely eroa ambany avaratr' Ambohidrabiby kosa ny fantsakana farany atao hoe Andoharanonandriana ka nisy voarabe naniry teo. Misy zohy maro koa amin' ny atsimo sy atsinanana anaty hadin' Ambohidrabiby izay mivoaka mianatsimo any [[Ambodifahitra]]. Ankoatr' izany, teo Andohalo misy fantsakana fidiovana eo anelakela-bohitra. Amin' ny lafiny atsimo-andrefan' Ambohidrabiby no toerana fikabarian' ny mpanjaka Ralambo amin' ny vahoakany. '''Fonenan' ireo zana-dRalambo sy ny vahoakany''' Ireo zanaka natera-dRalambo dia nonina teo Ambohidrabiby ihany raha mbola kely saingy rehefa lehibebe dia nomeny zaratany honenana amin' ny vohitra manodidina toa an'[[Ambohimalaza]] ([[Andriatompokoindrindra|Andriantompokoindrindra]]), [[Ambohimanga]] (Andrianjaka), Lazaina, Ambohimanarivo akaikin' i [[Talata Volonondry]] (teo Andriampolofantsy tany amboalohany vao nifindra tao [[Antsomangy]]), Manandriana, [[Masindray]], Falimanjaka, Ankorombe akaikin' i [[Talata Volonondry]] (Andriamaneforalambo), [[Ambohitrolomahitsy]] (Zanadravoromanga), sns. Rehefa nilamina tanteraka ny fanjakan-dRalambo vao nidina nanorin-tanàna manodidina an' Ambohidrabiby ny sasany tamin' ny mponin' Ambohidrabiby ka tamin' izany no niorina ny tanàna manodidina an' Ambohidrabiby dia Ambohitrakely ao avaratra; Ampahidralambo sy [[Fonohasina]] ao avaratra-antsinanana; [[Ambodifahitra]] ao atsimo; Ambatondralambo ao atsimo-andrefana; Anjanakarivo sy Ambatomahamanina ao antsinanana; ary Ambohijina sy Antokomaro ao andrefana. '''Ny fandaminana ny fasana''' Nanafatra kosa anefa Ralambo fa rehefa miamboho izy dia eo atsimon' ny fasana nanafenana an-dRabiby sy [[Ramaitsoankanjo|Ramaintsoakanjo]] ary Andriandambotanimanjaka no hanorenana ny fasany sy ny an' ireo vadiny. Izany fandaminana izany dia maneho, araka ny fomba [[merina]], fa Rabiby sy ireo doriany dia nataon-dRalambo ho ambony firazanana noho Ralambo sy ireo taranany. Ny antony angamba dia noho ny hasin-dRabiby raibeny sy noho ny fifanarahana nisy teo amin-dRabiby sy [[Andriamanelo]] momba ny nampanjakana an-dRalambo ary ny amin'ny maha-manara-dreny an-dRalambo teo Ambohidrabiby. Tsy sahy nihoatra an-dRabiby raibeny, araka izany, i Ralambo fa nanome hasina azy ho amin' ny avaratra. Nahatakatra ny tantara fonosin' ny filahatry ny fasan-dRabiby sy Ralambo eo Ambohidrabiby ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]] ka nanafarany fa eo amin' ny avaratry ny fasan-dRabiby no anorenana ny fasan-dRasendrasoa vadibeny sy ireo taranany, koa ao no misy ny fasan-dRasendrasoa. Koa hatramin' [[Andrianampoinimerina]] dia toy izao ny filahatry ny fasana fito miandalana ao amin' ny rovan' Ambohidrabiby, araka ny filaharany avy avaratra mianatsimo: ny fasan-dRasendrasoa miloloha trano masina (sady misy ireo taranany) no avaratra indrindra. Eo atsimon' ny tranomasin-dRasendrasoa ary mitohoka aminy dia misy ny fasan' ny mpanjaka Rabiby. Mitohoka aminy eo atsimony ny fasan-dRamaintsoakanjo. Mitohoka eo atsimony kosa ny fasan' Andriandambotanimanjaka. Eo atsimon' io kosa ny lalan-kely mivoaka amin' ny vavahady andrefan' ny rova. Eo atsimon' ny lalankely, ny fasan' ny mpanjaka Ralambo. Mitohoka amin' io eo atsimo ny fasan-dRatsitohinamanjaka. Ary mitohoka amin' io sy amin' ny atsimo indrindra ny fasan' ny zanaka vavin-dRalambo sy Ratsitohinamanjaka, izay very anarana nefa lazain' ny lovantsofina fa vadin' Andriandambotanimanjaka. Izany fasan' andriana miisa fito ao Ambohidrabiby izany dia endriky ny fahafenoan' ny hasina sy ny tontolo eo amin' ny vohitr' Ambohidrabiby sy ny fahatanterahana ary ny fitohizan' ny taranaky ny mpanjaka mandrakizay doria. ==== Fanohizana nataon' Andrianampoinimerina ==== Raha nandamina ny fizaran-tany teo Ambohidrabiby ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]] (1787-1810) dia tsy novainy ny fanaon-dRalambo: teo amin' ny rova no nisy ny tranokotona nonenan-dRasendrasoa vadiny sy ireo zanany; ny avaratry ny lapa sy ny vakikady avaratra ary ny ambany avaratr' Ambohidrabiby dia nomeny ny [[Andriandoriamanjaka]]; ny atsimon' ny rova ka hatrany ambany atsimo dia nomeny an' Ambodifahitra sy Rafotsimarovahoaka - Raberanto avy eo Ambodifahitra, lehilahy mpitaritafika malaza dia nataon' Andrianampoinimerina ho isan' ny [[Zanadralambo]]; ny atsinanan' ny rova sy ny ambany antsinana rehetra dia nitambaran' ny Zanakarivonivahoaka, Andriandapamananihasiny ary Ambohinanjakana. Ny andrefan' ny rova sy ny ambany andrefana dia nametrahany ny Zanakarivonivahoaka, ny Ambohijina sy Antokomaro ary ny mpanompo. Tamin' Andrianampoinimerina nanjaka dia nisy olona nankasitrahany ka nafindrany sy nomeny zaratany teo Ambohidrabiby, isan' izany Andriamiharantsoa izay fianakavian' Andrianampoinimerina tany [[Ikaloy]] sy Anjafy ary Ambatofisaorana ary nantsoiny hiaraka aminy teo [[Ambohimanga]] koa rehefa nilamina ny tany dia napetrany tao Ambohidrabiby amin' ny zaratany misy ny Andriandoriamanjaka. Notazomin' Andrianampoinimerina teo Fonohasina Ambohidrabiby koa ny zanaky ny mpanjakan' Ambohibeloma avaratra rehefa resin' Andrianampoinimerina tao aorian' ny ady mahatsiravina ny fanjakan' Ambohibeloma. Ary farany, i Lehilava izay miaramila mpiambina mahafatrapo an' Andrianampoinimerina teny [[Ambohimanga]] dia nomeny zara-tany eo ambany avaratra andrefana amin' ny vohitr' Ambohidrabiby izay voahodidina tamboho gasy mandraka ankehitrio ka raikitra ho ''Antamboho'' ny anaran' io toerana io izay misy ireo fasan' i Lehilava sy ny taranany. ==== Fandaminana ny tanàna taty aoriana ==== Tato aoriana kosa rehefa niditra ny [[Kristianisma|fivavahana kristiana]] dia niorina ao amin' ny ilany avaratra-andrefana ao antampon' Ambohidrabiby ny tranom-mpiangonana [[Fiombonan' ny Fiangonana Kristiana eto Madagasikara|FJKM]] Ambohidrabiby tamin' ny tapaky ny taonjato faha-19. Tamin' ny taona 1896, rehefa nofoanan' ny [[Madagasikara zanatany frantsay|mpanjanatany frantsay]] ny firazanana (izany hoe ny [[Sarangam-poko eto Madagasikara|sarangam-poko]] sy ny fisapantsampanan' ny foko) teto [[Madagasikara]] sy nasaina nandoa hetra ny Malagasy isan-dahy, ireo [[Mainty enin-dreny|taranaka mpanompo]] teo Ambohidrabiby sy [[Fonohasina]] dia tsy mba nanana tany honenana intsony ary tsy nahazo zara-tany tamin' ireo tompony fahiny, ka nifindra monina eny atsimo-andrefan' Ambohidrabiby ary namorona tanàna teo natao hoe Antanambao. Ka izany no tsy ahitana taranaka mpanompo manana tany sy trano ao antampon' Ambohidrabiby sy ao Fonohasina fa lasa nifindra monina eny Antanambao izy ireo. Ambohidrabiby ara-tantara dia tsy misaraka amin' ny tanàna maro izay miorina eo amin' ny tehezany na teny akaikiny teny, isan' izany Ambatomahamanina, Ambatondralambo, Ambodiala, Ambodifahitra, Ambohijina, Ambohitrakely, Ambohitrandriananahary, Ampahidralambo, Anjanakarivo, Antamboho, Antanambao, Antokomaro, Ikelifaritra, Mamoriarivo, [[Talata Volonondry]], Fonohasina sy izay tsy volaza. === Fombafomba merina teraka teo Ambohidrabiby === Maro ny fombafomba merina no noforonin' ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ny [[Andriandoriamanjaka]] mpanolotsainy teo Ambohidrabiby. ==== Ara-pôlitika sy sôsialy ary toekarena ==== Isan' ny fomba noforonina teo Ambohidrabiby ny firenena matanjaka, tokana sy mandry fahalemana; fanjakan' andriana sy fiarahamonina miorina amin' ny hasin' andriana izay miafina mandrakizay eo Ambohidrabiby; ny anarana hoe "Imerina" niantsoana ny faritry ny fanjakany sy "[[Imerina-Ambaniandro|Ambaniandro]]" niantsoany ny vahoakany, ny [[Fandroana|fandroan' andriana]] sy ny fankalazana ny [[Taom-baovao malagasy|taombaovao]] isaiky ny fitsingerenan' ny andro vava [[Alahamady]] ([[Alahamadibe]]) izay nahaterahan-dRalambo; ny [[Tendrombohitra roa ambin' ny folon' Imerina|tendrombohitra roa ambin' ny folo]] sy ny fiantsoana azy raha mivavaka amin' [[Andriamanitra (finoan-drazana malagasy)|Andriamanitra]] sy ny [[Razana (finoana malagasy)|razana]]; ny vady alana ondrana; ny antanan-tohatra teo amin' ny andriana sy ny tety razana; ny [[fanorona]], ny nampiaana ny anarana hoe "omby" sy ny fiompiana ary fihinana [[omby]] tao Imerina<ref name=":0" />. Tao [[Mamoriarivo]] amin' ny faritr' Ambohidrabiby no novorian' [[Andrianjaka]] ny arivo lahy honina eny [[Analamanga]] – izay lasa [[Antananarivo]] – ary ny hoe Manampisoa, Anjohy, Andohalo, Antsahanandriana, Ambohitrakely teny [[Antananarivo]] dia anaran-tany nalaina teo Ambohidrabiby, sns… Nisy tamin' ireo [[Andriandoriamanjaka]] teo Ambohidrabiby no niankandrefana sy nianatsimo rehefa notsofin-dRalambo rano ka lasa andriamanjaka tany [[Imamo]], [[Vonizongo]] sy faritr' i [[Fianarantsoa]] iny. ==== Ara-kolontsaina ==== Teo amin' ny lafiny lalaon-tsaina dia voatazon' ny [[lovantsofina]] fa teo Ambohidrabiby no nisy nanao [[fanorona]] voalohany taty anivon' ny riaka ka Rabiby sy ny fianakaviany no nanao izany ho [[fanandroana]] sy lalao ary fiheverana ny fanjakana. Havanana tamin' izany Ralambo ka nohantsiany ireo [[Andriandoriamanjaka]] mpanolotsainy hitsapany na lalin-tsaina na tsia. Resy teo anefa Ralambo ka hoy ny famaliny: "Ny andriana tsy mba resy" ary tamin' izany no nananarany an'[[Andriantompokoindrindra]] izay, mbola zaza tokoa, tsy ho resy am-panorona fa mahavery fanjakana. Noho io anatra nataon-dRalambo io hono no tsy nampiraika an' Andriantompokoindrindra raha notsapain-drainy izy sy Andrianjaka fa hoy ny famaliny: "Izaho mbola hamono telo noho dimy". ==== Ara-taozavatra ==== Tamin' ny taozavatra kosa dia Ambohidrabiby no renivohitry ny fanenomana [[lambalandy]] aty Imerina. Fony tany Ambohitsitakatra, ny renin' ny mpanjaka Rabiby ([[Arabo (vahoaka)|arabo]] io reniny io ary nanaraka azy hatrany andafin' ny riaka) no voalohany nitondra taty anivontany ny fahaizana [[tenona]] [[landy]] sy nampita ny fahaizany manenona landy tamin' ny vinantony [[Ramaintsoakanjo]] sy ny zafiny roa vavy dia [[Rabefaravolamanjaka]] sy [[Randapavola]], fa nofeperany tsy hivoaka ny zanaka amam-parany izany fahaizana landy izany. Tsy mahagaga araka izany raha ireo Andriandoriamanjaka eo Ambohidrabiby, izay taranaky ny mpanjaka Rabiby no mpanenona ôfisialy ny lambalandy itafiana sy ifonosan' ireo andriamanjaka nifandimby teto Imerina sy hakana ny [[soherina]] ilaofan' ireo mpanjaka merina hatramin-dRalambo ka hatramin-d[[Ranavalona III]]. Izany dia noho ny hafa-dRabiby sy Ralambo manao hoe "Tsy andriamanjaka raha tsy mitafy ireo lamba tenomin' Andriandoriamanjaka eto Ambohidrabiby". Koa araka ny lovantsofina dia ireo Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby no nitafy ny [[jaky]] voalohany taty Imerina. Tsy mahagaga koa raha tamin' Imerina, ny andriana ihany no nahay nanenona lamba landy ary ny tena [[andriana]] merina dia tsy nitafy [[lamba arindrano]] (avy any [[Betsileo|Ibetsileo]]) na lamba landy avy any Imamo. === Ambohidrabiby mitaha amin' ny vohitra hafa === ==== Lovabe tsy mialonjafy sy hasin' Imerina ==== Ambohidrabiby no "lovabe tsy mialonjafin' Imerina" satria na iza [[Zanakandriana]], [[Zanadralambo]], [[Andriandoriamanjaka]], [[Zazamarolahy]], [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]], Zanakandriamamilaza, [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]], [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]], [[Andriandranando (foko)|Andriandranando]], Zanadravoromanga dia samy taranaky ny mpanjaka Rabiby nanjaka sy nafenina teo Ambohidrabiby. Ary ireo olona rehetra mitonona ho isan' ny [[Merina|foko merina]] dia teo Ambohidrabiby no nahateraka izany anaram-poko izany sy ivon' izany foko izany tany amboalohany. Ambohidrabiby koa no atao hoe "hasin' Imerina", satria eo Ambohidrabiby no nafenina mandrakizay doria ny hasin' andriana sy ny hasin' ny [[Fanjakan' Imerina|fanjakana merina]]. ==== Sompitra fanovozan-kasina ==== Voafangotra amin' ny fomba telo fanaon' ny mpanjaka merina izany maha sompitra fanovozan-kasin' ny andriana merina an' Ambohidrabiby izany araka izao: # Amin' ny andron' ny [[Fandroana|fandroan' andriana]], raha tsy maty ny [[omby volavita]] teo Ambohidrabiby tsy mahazo mamono ny azy [[Ambohimanga]], [[Analamanga (havoana)|Analamanga]], sy ireo [[Tendrombohitra roa ambin' ny folon' Imerina|tendrombohitra roa ambin' ny folo]] sy [[vohitr' andriana]] sisa. Ny antony dia satria Ambohidrabiby no sompitra mitahiry ny hasin' andriana merina; # Eo Ambohidrabiby amin' ny [[Andriandoriamanjaka]] no tenomina ny lamba jaky itafiana sy ifonosan' ny mpanjaka rehetra taty Imerina na izy mpanjaka na taiza nanjaka, hatramin-Ralambo ka hatramin-d[[Ranavalona III]]. Tsy ara-dalàna sy tsy ara-pomba ny fahefan' ny mpanjaka merina izay tsy mitafy na mifono ny jaky notenomin' ireo Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby; # Teo Ambohidrabiby amin' ny Andriandoriamanjaka no alaina ny [[soherina]] hilaofan' ny Andriamanjaka merina na taiza toerana nisy ny renivohi-panjakana, antony ara-pahamasinana, ara-pahadiovana ary ara-pitokisana no nahatonga ny mpanjaka Ralambo sy izay nandimby azy nanao izany. ==== Renivohitr' Imerina faha mpanjaka ==== Ary farany, Ambohidrabiby no ivo sy renivohitr' Imerina tamin' ny mpanjaka [[Ralambo]]. Nohajain' ny mpanjaka [[Andrianjaka]] Ambohidrabiby ka antony nisafidianany an' [[Antananarivo]] ho renivohi-panjakany satria ny toerana misy an' Ambohidrabiby dia eo amin' ny zoro avaratra antsinanan' Antananarivo. Ambohidrabiby ihany koa no eo amin' ny [[Alahamady|alahamadintany]] na zoro firarazana raha jerena ny fipetrak' ireo tendrombohitra roa ambin' ny folo masina, ary Antananarivo no eo amin' ny laka. Ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] dia nifidy efa-dahy (samy hafa reny izy efatra lahy ireo) tamin' ireo zanany roa ambin' ny folo isa mba hampanjakainy ka samy nampanjakainy tamin' ny vohitra iray avy izy efa-dahy ireo dia teo [[Analamanga (havoana)|Antananarivo]], Ambohidrabiby, [[Ambohimanga]] ary [[Ambohidratrimo]]. Andrianavalomanotronimerina no anaran' ilay zanaky ny mpanjaka Andriamasinavalona izay nampanjakainy teo Ambohidrabiby (sy Amboatany). Amin' ny maha taranak' Andrianamboninolona ny renin' Andrianavalomanotronimerina no antony nampanjakan' Andriamasinavalona an' Andrianavalonimerina teo Ambohidrabiby. [[Andrianampoinimerina]] koa dia nanana vady roa ambin' ny folo ka rehefa niamboho Rabodonimerina vadibeny dia Rasendrasoa no lasa vadibeny. Ary napetrak' Andrianampoinimerina teo Ambohidrabiby i Rasendrasoa vadibeny koa mbola ao ny fasany nanafenana azy sy ny taranany. Hatramin' Andrianampoinimerina ka hatramin' ny [[Ranavalona III]], dia renivohitry ny faritra [[Mandiavato]] Ambohidrabiby, tsy [[vodivona]] no tsy [[Menakely (tany)|menakely]] fa natao [[Menabe (tany)|menabe]] tsy alaim-bodihena Ambohidrabiby. Teo [[Antananarivo]] dia nomen' ny mpanjaka Andrianampoinimerina haja manokana Ambohidrabiby satria ny [[Andriandoriamanjaka]] sy ny tera-dRaberanto samy avy eo Ambohidrabiby no nahazo zaratany tao anatin' ny faritra voahodidina hadivory tao Andohalo niaraka tamin'[[Andriamasinavalona]] sy Andriateloray. Ambohidrabiby sy [[Ambohimanga]] ary [[Ilafy]] mitambatra no antsoina hoe "Avaradrano", ilay zoky sy lehibe indrindra amin' Imerina enin-toko. Amin' ireo [[Tendrombohitra roa ambin' ny folon' Imerina|tendrombohitra roa ambin' ny folo]] masina aty Imerina dia fahatelo aorian' Analamanga sy [[Ambohimanga]] ny filaharan' Ambohidrabiby. Renivohitry ny fari-piadidiam-panjakana ny vohitra manodidina azy tamin' ny [[Madagasikara zanatany frantsay|fanjanahantany]] Ambohidrabiby. Ankehitriny dia ao anatin' ny kaomina Ambohidrabiby no misy azy. === Ireo olo-malazan'Ambohidrabiby fahizay === Tsongaina manokana amin' ireo ireto olo-malaza teo Ambohidrabiby nanomboka tamin' ny taonjato faha-16 ka hatramin' ny taona 1895: [[Rabiby]], [[Ralambo]], [[Ramaintsoakanjo]], Randapavola, Rabefaravolamanjaka, ny [[Andriandoriamanjaka]], [[Ravoromanga]], Andrianavalomanotronimerina, [[Rasendrasoa]], Ramatoa Rapoenty, Rajaokarivony, Andriamiharantsoa, Rainitavimaserana, Raberanto, Lehilava, printsy Rabemaso, Rainimazaoro Razakanavalona, ary Randriambola. == Jereo koa == * [[Imerina-Ambaniandro]] * [[Vohitr' andriana]] * [[Tendrombohitra roa ambin' ny folon' Imerina]] * [[Alasora]] * [[Ambohidrabiby]] * [[Imerimanjaka]] * [[Ampandrana]] * [[Ilafy]] * [[Analamanga (havoana)]] * [[Ambohimanga]] * [[Antsahadinta]] * [[Ambohitrontsy]] * [[Imerimandroso]] * [[Ikaloy]] * [[Namehana]]. == Fanamarihana == [[Sokajy:Kaominina any Madagasikara]] [[Sokajy:Tanàna ao Madagasikara]] <references /> hgqx32ygph2t6d0fkm90avk9uht40p1 0 9357 1148486 1054362 2026-07-31T16:57:14Z Valimbavaka Rahary 39787 Nanitsy 1148486 wikitext text/x-wiki '''Ambodifahitra''' dia tanànan' andriana miorina eo ambany atsimo amin' ny tehezan' ny vohitr' [[Ambohidrabiby]]. Voadidina hadivory ny amin' ny ilany atsimony. Rakotra hazo ny tanàna indrindra fa ny pibasy. == Tantara == === Ny niavian' ny anaran' ilay vohitra === [[Lovantsofina]] telo no mitahiry ny niavian' ny anarana hoe ''Ambodifahitra''. Ny voalohany, toerana roa manodidina an' [[Ambohidrabiby]] no nisy fahitra ka teroa ampita avaratra antsinan' Ambohidrabiby, teo Ampahidralambo, no nasiana ny fahitry ny ombin-d[[Ralambo]] mpanjaka (1575-1610). Teo ambany atsimon' Ambohidrabiby kosa no nisy ny fahitra faharoa nanatobiana ireo omby teo amin' ny manodidina rehefa tamy manafika an' Ambohidrabiby ireo [[Sakalava]] sy [[Sihanaka]] ary Antavaratra. Toerana azo antoka kokoa mantsy ny atsimon' ny hadin' Ambohidrabiby ka teo amin' ny hady atsimo no nisy ilay zohy fitsoahan' ny [[vazimba]] Andriandroka sy ny vahoakany raha nanafika [[Rabiby]] ka izany zohy izany dia mivoaka eo Ambodifahitra. Mbola hita ao Ambodifahitra ny fahitra roa fanatobiana [[omby]] tamin' izany fotoana izany. Koa avy amin' ny fisian' io fahitra io ny anarantany hoe ''Ambodifahitra''. Ny faharoa, nisy tamin' ireo mponina avy eny alasora no tsy nahafoy an-dRalambo fa nanaraka azy teny [[Ambohidrabiby]] mba hitaiza azy. Rehefa nilamina ny tany dia nozarain-dRalambo ny vohitr' Ambohidrabiby anaty hady sy ivelan-kady ka ny atsimon' ny lapa ka hatrany ambany atsimon' Ambohidrabiby no nomeny ireo [[Alasora|Talasora]] mpitaiza azy ireo. Ny mpitaiza andriana moa dia noheverina ho toy ny raiamandreny izay vodifahitra ifikirana. Nisy tamin' ireo Talasora ireo ary no nidina nonina teo ambany atsimo amin' ny vohitr' Ambohidrabiby ary avy amin' izany maha vodifahitra ireo Talasora ireo no naharaikitra ny anaran-tany nitoerany ho Ambodifahitra. Ary ny lovantsofina fahatelo dia milaza fa nisy lehilahy efa azon-taona narary teny ampandehanana ka nisy hazo naniry teo ary naka aina teo izy kinanjo maty teo izy ka niova ho Ambodifahitra ny anaran' io tanàna io raha "Soalazaina" izany tany aloha. === Ny nanorina an' ny vohitra === Ny lovantsofina momba an' Ambohidrabiby dia mirakitra fa rehefa nilamina ny tany dia nozarain-d[[Ralambo]] ny faritra teo [[Ambohidrabiby]] ka nisy olona namponenina tao ambany atsimo amin' ny misy an' Ambodifahitra. Araka izany dia efa tamin' ny andron' ny mpanjaka Ralambo (1575-1610) no niorina ny tananan' Ambodifahitra. Mizarazara anefa ny lovantsofina momba ireo raiamandrenibe nonina voalohany teo Ambodifahitra. Ny taranaky Rafotsimarovahoaka dia milaza fa [[Zanadralambo]] avy any Ankorombe i Rafotsimarovahoaka no nifindra teo Ambodifahitra niaraka tamin' ny mpanaraka azy ary izy no razan' ny Zanadralambo eo Ambodifahitra. Misy lovantsofina hafa kosa milaza fa ny Zanadralambo eo Ambodifahitra dia taranak' Andriatompompanjakana izay zanaka lahin' ny mpanjaka Ralambo. Nasain' ny rainy niadidy ny ombiny teo Ambodifahitra izy. Ary farany, ny lovantsofina hafa kosa dia milaza fa ireo [[Alasora|Talasora]] nanaraka andRalambo avy eny [[Alasora]] raha nifindra nonina teny [[Ambohidrabiby]] izy no nomendRalambo zaratany tamin' ny atsimon' ny rovan' Ambohidrabiby hatrany Ambodifahitra. Ary taranak' ireo Talasora nifindra monina ireo Raberanto izay nataon' [[Andrianampoinimerina]] ho Zanadralambo. === Ny mampalaza azy === Tamin' ny Andron' Andrianampoinimerina (1787-1810) dia nisy mpitarik' ady nalaza zanak' Ambodifahitra atao hoe Ngahy Raberanto ka mba ho fisaoran' Andrianampoinimerina azy dia nampisafidiany na hijanona ho [[hova]] manakarena na hatao andria-malahelo izy. Dia nisafidy ho [[andriana]] i Raberanto ka nataon' Andrianampoinimerina ho isan' ny [[Zanadralambo]] izy sy ny taranany. Misy kosa anefa lovantsofina milaza fa ny zanak' Ambodifahitra rehetra mihintsy no nataon' Andrianampoinimerina ho Zanadralambo noho ny soa nataon-dRaberanto. Ary amin' ny Zanadralambo rehetra amin' Imerina enin-toko dia Raberanto sy ny taranany ihany no nahazo zara-tany tamin' Andrianampoinimerina eny amin' ny faritra voahodidina hadivory eny Andohalo Antananarivo miaraka amin' ireo solontenan' ny sokajin' andriana hafa. Nisy vehivavy kristiana mahery fo Rasoalandy Andriamanantena terak' Ambodifahitra tamin' ny andron-d[[Ranavalona I]]. Norarana izy tsy hanaraka ny [[Kristianisma eto Madagasikara|finoana kristiana]] saingy nolaviny izany fa nisafidy ny hiaraka amin' ny [[Andriamanitra ao amin' ny kristianisma|Andriamanitry ny Kristiana]] izy. Koa misy zohy ambany vatolampy ao Ambodifahitra ka ao izy sy ireo Kristiana maro no mivavaka sy manao fotoam-pivavahana miafina. Rehefa izany dia nosamborina izy ary notapahan-doha teny [[Antananarivo]]. Ny alin' ny namonoana azy dia nisy olona nangalatra ny lohany ka nentiny nafenina teny Ambodifahitra fa ny vatany dia tsy hita izay nisy azy mandrak' ankehitriny. Misy taranak' i [[Jean Laborde]], ilay vazaha frantsay nalaza tamin' ny taonjato faha-19, koa milevina eo Ambodifahitra. Ary ny fasana miendrika labordianina aza dia mbola hita ao Ambodifahitra. Tamin' ny taona 2010 dia nankalaza ny faha-400 taona niorenany ny tananan' Ambodifahitra, mampiseho indray fa efa tamin' ny andron' ny mpanjaka [[Ralambo]] (1570-1610) no niorina Ambodifahitra. [[sokajy:Tanàna ao Madagasikara]] qy7hb6ace64ubdzawvium6minek834x 0 9360 1148457 1148370 2026-07-31T13:02:57Z Thelezifor 15140 Jereo koa 1148457 wikitext text/x-wiki [[File:Le travail du lamba landy à Madagascar 3.jpg|thumb|Asa fanenomana lamba eto Madagasikara|373x373px]] Ny [[lambamena]] dia [[Lamba (akora)|lamba]] natao hamonosana ny maty teo amin'ny [[Ntaolo malagasy|Ntaolo]] sy amin' ny Malagasy mbola mandala ny fomban-drazana nampiasa izany. Anarana fotsiny ihany ny hoe "lambamena" fa mety ho volonkazo ny lokony, mety ho fotsy na mavo na mena mihitsy, angamba noho izy mivadika mena rehefa ela namonosana razana no nahatonga ny anarany hoe ''lambamena''. Marihina moa fa ny mena tamin'ny [[Ntaolo malagasy|Malagasy taloha]] dia somary miloko volontany mifangaro loko mena. Ny [[lambalandy]] kosa dia lamba vita amin'ny [[landy]] saingy itafian'ny velona. Samy manana ny soratra sy ny lokony ireny lambamena ireny ary ny sasany aza dia misy ny anaran'ilay razana vita amin'ny [[vakana]]. Miankina amin'ny lokony sy ny halehibeny (misy telo vitrana, 5 vitrana, sns...) anefa ny vidiny. Araka ny fiteny hoe "Izay sahy maty no mifono lambamena", dia ny lamba miloko mena no tena lafo vidy ka ny olona manankaja sy mahery fo teo amin'ny fiarahamonina no tena nividianan'ny olona azy sy notolorana azy satria mendrika izany noho ny vidiny. Ny lamba tsy dia misy loko firy kosa (volonkazo) dia mora kokoa ny vidiny. == Fanamboarana lambamena == === Akora anaovana ny lambamena === Maro ny akora azo anaovana ny lambamenan ka nisan' izany ny [[Rongonimbazaha|rongony]] lavaravina sy ny [[landy]] tapia ary ny landivato izay ahazoana ny [[landibe]], ny landi-hala ahazoana ny landikely, ny landimborihazo ary ny lasoà. Efa misy kosa ankehitrio ny manao lambamena amin'ny kofehy ''Tubino''. Amin'ireo akora ireo anefa dia ny landy no ambonin-damba teo amin'ny Ntaolo ka tononiny hoe "andriamanitra". Ny [[samoina]] no manatody ary raha foy dia lasa [[fanday]] in-telo miova (antitra isam-bolana) ka mihodidina ny tenany ary lasa [[soherina]] ahazoana ny cocons izay lasa samoina indray satria tsy afa-manidina. Ny cocons ary no andrahoina ka ahazoana kofehin-dandy izay hasinina ho lasa kofehy ary izany no tenonina. === Tantaran'ny fanenomana lambamena === Taty [[Imerina]] dia saika nahay nanenona landy ny olona indrindra ireo vohitra nisy [[andriana]] saingy [[Ambohidrabiby]], iray amin'ireo [[Tendrombohitra roa ambin' ny folon' Imerina|tendrombohitra 12]] masina, no renivohitry ny lambalandy sy lambamena taty Imerina. Ny nahatonga izany dia izao: [[Rabiby]], mpanjaka arabo teo Ambohidrabiby sy ny taranany teo no tena nampiroborobo ny fanenomana ny landy avy amin'ny bibin-dandy sy ny [[rongony]] taty Imerina fa tao alohan'izany dia landy azo avy amin'ny ala sy landy dia no notenomin'ny olona. Ireo tarana-dRabiby atao hoe [[Andriandoriamanjaka]], no nitafy jaky voalohany taty Imerina, [[jaky]] izay notenoniny ihany. Ny jaky dia lamba vita amin'ny landy na rongony ka miloko mena mitsoriaka volombolamena. Raha nahita ny jaky i [[Ralambo]] dia nanontany izany hoe: "Fa inona no antony anaovanareo izao akanjo jaky izao?". Dia hoy ny famalin'ireo Andriandoriamanjaka tarana-dRabiby ireo: "Izao no ataonay mba tsy hisomongoan'olona izahay fa izahay andria-manjaka". Dia hoy Ralambo: "Tsara izao ataonareo izao fa avelao koa izahay mba hitafy izao". Ary tamin-dRalambo nandova an-dRabiby sy [[Andriamanelo]] dia hoy i Ralambo tamin'ireo Andriandoriamanjaka: "Tsy misy mitafy jaky amin'izao tany izao afatsy ianareo sy ny taranakareo ary ny andriamanjaka, ary ianareo sy ny zanakamamparanareo no mpanenona ny lamban'andriamanjaka mifandimby ka tsy andriana manjaka raha tsy mitafy ny lamba tenominareo". Nanomboka tamin-dRalambo ka hatramin-d[[Ranavalona III]] dia ny Andriandoriamanjaka teo [[Ambohidrabiby]] sy [[Fonohasina]] (eo amin'ny tehezana avaratra antsinanan'ny vohitr'Ambohidrabiby) no mpanenona ny lamban'andriamanjaka taty Imerina sy angalana ny [[soherina]] ilaofan'ny andriamanjaka sy ny ankohonany. Ary mandrak'ankehitriny, dia mbola maro ireo tarana-dRalambo sy [[Andrianjaka]] no maka lambamena sy lamba landy eny Fonohasina. Tamin'[[Andrianampoinimerina]] kosa dia any [[Mahitsy]] no nompiana ny landy satria tsy mety raha sady mamelona no mamono azy, [[Miadanimerina]] no mamoly landy; ny [[Andrianamboninolona]], [[Andriandranando]] sy [[Zanadralambo]] dia isan'ny mpamoly, mpanasina ary mpandrongo firaka ny landin'andriamanjaka raha ny Andriandoriamanjaka ihany no nanao izany teo aloha. Mbola ny [[Andriandoriamanjaka]] hatrany anefa no hany mpanenona ny lamban'Andriamanjaka hatramin-dRalambo ka hatramin-d[[Ranavalona III]]. === Fady manodidina ny landy === Be [[Fady (kolontsaina malagasy)|fady]] ny manodidina ny fiompiana sy fanenomana ary ny fivarotana lambalandy. Ohatra amin'izany, ny bibin-dandy (''[[Bombyx mori]]'') tokoa mantsy tsy tia toerana maloto na misy fofona, tsy itenenan-dratsy, tsy anozonana, tsy anaovana sain-dratsy, fa mamono azy izany. Tsy tia kotaba, tsy tia loto, mananjina, tsy azo hoaina, mila misasa raha avy namonjy fahoriana ny mpiompy raha tsy izany maty ny zana-dandy. Koa teo [[Fonohasina]] no notenomina ny lamban'andriamanjaka satria io toerana io hono dia tanàna masina noho ny hasim-panjakana nafenin'ny mpanjaka [[Rabiby]] tao raha nanao [[joro]] izy. Tamin'ny fiandohan'ny taonjato faha-19 anefa dia tafaray [[Imerina]] sy [[Imamo]] ka noho ilay fadifady hoe izay mamelona tsy mamono dia Imamo no mamelona ny zana-dandy fa ny [[Andriandoriamanjaka]] teo [[Ambohidrabiby]] sy Fonohasina kosa no nahadro sy nanasina ary nanenona ny landy hanaovana ny lamban'andriamanjaka. == Fampiasana ny lambamena == === Fampiasana ny lambamena avy amin'ny landy === Ny lambamena hono no arakotra ny maty dia satria ny [[Fanahy (kolontsaina malagasy)|fanahy]] tsy mba maty fa velona. Jakimena kosa no arakotra ny lakambola mifono ny taolambalon'ny andriamanjaka. Ny lamba avy amin'ny landy koa dia atao hasina hoan'ny mpanjaka fahizay raha mamangy azy. === Tantaran'ny fitafiana lambamena sy lamba landy === Samy manana ny tantaran'ny lambamena sy lamba landy ny faritra rehetra eto [[Madagasikara]]. Ny [[Sakalava]] ohatra dia voalaza fa tsy mba nanenona landy fa [[Raphia|rofia]]. Toy izao ary ny tantaran'ny lambamena sy lambalandy ho an'[[Imerina-Ambaniandro]] manokana. Taty Imerina dia lafo dia lafo tokoa ny lambamena sy lambalandy ka tsy mitafy sy mifono izany afatsy ny mpanefoefo sy ny andriana. Fahizay ary, ny ankabeazan'ny olona dia tsy nitafy lambalandy ary tsy mifono lambamena noho ny halafon'ireo lamba ireo. Ravin-kazo voarary na hodi-biby no nitafian'ny ankamaroan'ny vahoaka. Ny mpanefoefo kosa dia mifono lambamena efa ho 30 isa ka ny fasan'izy ireo dia hadina lalina tokoa ny varavaram-pasana ary fenoina vato amin'ny sarety mihitsy hiarovana amin'ny mpangalatra lambamena. Ireo fianakavian'andriana merina maro kosa dia saika nitafy landy ary nifono landy mba hanehoany ny harenany. Ny [[Andriandoriamanjaka]], ny [[Zanakandriana]], ny [[Zazamarolahy]] ary ny [[Andriamasinavalona]] kosa dia tsy mifono raha tsy jakimena. Ankehitriny dia tonga fanehoana ny maha [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] ny fiakanjoana ny lambalandy saingy indrisy, saika lamba vita avy amin'ny kofehy tubino sy lasoà sentetika no amidy eny antsena. Ho an'ny taranak'andriana merina kosa anefa dia mbola misy ny manao izany rehefa mianjaika na mandevina ka misy soratsoratra maro toy ny satrok'andriana na [[voaloboka]] na [[aviavy]] ireny lamba itafiany ireny. === Lamba vita amin'ny landy sy raharaham-pirenena merina === Amin'ny [[Fandroana|fandroan'andriana]] kosa dia landy fotsy no itafian'ny olona manana ny maha-izy azy fa tamin-d[[Rasoherina]] vao nitafy ny [[lamba arindrano]] ny olona. Lambalandy mena kosa no anakonana ny andriamanjaka raha mandro izy amin'ny fandroana. Maro anefa ny olona sy vohitra nalaza tamin'ny tenona taty [[Imerina]] ary ny fanenomana landy dia saika fanaon'ny vehivavy andriana. Tamin'ny andron-d[[Rabiby]] nanjaka teo [[Ambohidrabiby]] (taonjato faha-16), dia tonga teo Ambohidrabiby ny Antavaratra, ny [[Sakalava]], ,ny [[Sihanaka]], ary ny [[Bezanozano]] hividy lambamena. Nitombo hatrany izany fahatongavan'ny [[Foko eto Madagasikara|foko]] avy any amorontsiraka izany hatramin'ny taonjato faha-19, ka ireo lambamena ireo dia amidin'izy ireo amin'ny tatsambo [[Arabo (vahoaka)|arabo]] sy [[Eorôpeana (vahoaka)|vazaha]]. Nisy mihitsy aza ny mpivarotra arabo no niakatra taty Imerina tamin'ny taonjato faha-18 nitondra [[basy]] sy [[Fanandevozana|andevo]] hatakalo lambamena. Tonga raharaham-pirenena mihitsy taty Imerina ny resaka lambamena ka hoy ny teny anavona nataon'[[Andriamasinavalona]] mantsy an'Imamo mba hanehoany ny fahaleovantenan'ny fanjakany: "[[Tapia]] tsy miakatra an'Imerina ary [[amberivatry]] tsy midina Imamo". Ny tapia sy ny amberivatry mantsy dia samy manome ravin-kazo sakafon'ny zana-dandy izay manome ny kofehy landy. Izany teny izany no nataon'[[Andriamasinavalona]] dia hanehoany fa na malaza aza [[Imamo]] dia manana ny hasiny koa Imerina. Tamin'[[Andrianampoinimerina]] niady tamin'[[Andrianjafy]] dia naka ny fanampian'ny mponin'Ambohidrabiby sy ny manodidina izy. Tonga teo Ambohidrabiby amin'ireo Andriandoriamanjaka mpanenona lamban'andriana ary ny irak'Andrianampoinimerina koa tsy valin-teny no nomen'ireo Andriandoriamanjaka fa [[jaky]] fitafin'andriana notenomin'izy ireo no nampitondrainy ny irak'Andrianampoinimerina. Raha vao hitan'Andrianampoinimerina ny jaky noentin'ireo irany dia hoy izy sady nibitaka: "Efa azoko izao merina rehetra izao fa efa ahy ny jakin'Andriandoriamanjaka". Ary nitafiany izany ka tanteraka taminy ny tenin-d[[Rabiby]] sy [[Ralambo]]. Ary izany hono no nahatonga an'Ambohidrabiby ho "hasin'Imerina". Tsy tokony hohadinoina anefa fa ny fanenomana ny lambamena sy lamba landy dia maneho fa iray ihany ny razan'andriana taty [[Imerina]] sy tany [[Imamo]]. Ara-tantara, tamin-d[[Rabiby]] dia efa nisy ny fifanambadiana tamin'ny andrian'Ambohidrabiby sy ny Andriambahoaka. Ary ny [[Andriandoriamanjaka]] teo Ambohidrabiby aza hono no nitondra ny fanenomana ny landy tany Imamo raha niainga teo Ambohidrabiby izy ireo ka nifanambady tamin'ny andriana tany Imamo. Tsy mena-mitaha amin'ny lambamena sy lamba landy avy any Imamo sy avy amin'ny faritr'i [[Betsileo]] mantsy ny lambamena sy lamba landy novokarina teto Imerina. Voalazan'ny lovantsofina tokoa fa ny lambamena sy lamba landy avy aty anivon'Imerina no tena notadiavin'ny mpivarotra [[Arabo (vahoaka)|arabo]] sy [[Eorôpeana (vahoaka)|eropeana]] tany amorontsiraka nanomboka tamin'ny andron-dRalambo izany, koa maro tamin'ireo mpivarotra ireo no tonga taty anivon'Imerina mihintsy nanakalo izany lambamena sy lambalandy izany amin'ny [[basy]], [[Fanandevozana|andevo]], sns...ary maro tamin'ny lambalandy avy aty Imerina no novidian'ny Arabo tamin'ny seranan'i [[Faritra Boeny|Boeny]] efa tamin'ny taonjato faha-17. Andrianampoinimerina koa hono raha nifampitsapa saina tamin'ny mpanjaka betsileo malaza iray dia nomen'ito mpanjaka betsileo ito lambalandy lafo vidy notenomina tany [[Betsileo|Ibetsileo]]. Manoloana izany dia naniraka [[tandapa]] naka lambajaky tamin'ny Andriandoriamanjaka i Andrianampoinimerina ka notsobarany teo afovoanin'io lambajaky io izay vao nampanateriny tamin'ny mpanjaka betsileo. Vao nahita io lambajaky io hono ilay mpanjaka betsileo dia nanoa an'Andrianampoinimerina satria hitany fa lalin-tsaina ito mpanjakan'Imerina ito. Ankehitrio kosa, amin'izao andron'ny [[Repoblika]] izao, dia mbola fomban-tany maro eto [[Madagasikara]] ny manolotra lambalandy misoratr'andriana hoan'ny filohan'ny Repoblika, izany dia mampiseho fa ny lambalandy dia voasokajy ho isan'ny tolotra fanamarihana fa ny olona ambony sy lehibe indrindra eo amin'ny fiarahamonina no afaka mitondra azy. Izany hoe tsy olonolom-poana no mitafy lamba landy indrindra raha eny imasom-bahoaka. == Ohabolana mikasika ny lambamena == Maro ny fomba fitenenana mahakasika ny lambamena sy ny [[lambalandy]] ka hoy ny [[Ntaolo malagasy|Ntaolo]]: * "Andevo mitafy [[jaky]], ka arahabaina tsy [[andriana]], tsy arahabaina toa andriana": izany hoe ny endriny dia tsy andriana nefa ny fitafiny dia andriana, entina hilazana zavatra manalasala ny momba azy; * "Ny fihavanana toy ny landy, velona itafiana, maty ifonosana ka izay madilana arahi-panondro", entina hilazana zavatra tsy misaraka amin'ny tena na ankaratsiana na ankafaliana na aiza na oviana ka tsy maintsy atao izay hahatsara azy; * "Ny be lamba", entina hilazana ny [[Andriandoriamanjaka]], teo [[Ambohidrabiby]] sy [[Fonohasina]], mpanenona ofisialy ny lamban'ny mpanjaka merina nifandimby, noho izy ireo mitafy lamba landy izay ataony mirebareba amin'ny tany mba hampisehoany fa manankarena sy manana ny maha-izy azy eo amin'ny fiarahamonina izy ireo. == Jereo koa == * [[Lambahoany]] (na [[Lambahoany|lambaoany]]) * [[Lamba akotofahana]] * [[Lamba arindrano]] * [[Jabo-landy]] * [[Laimasaka]] * [[Salaka]] * [[Sobahia]] [[sokajy:kolontsaina malagasy]] [[sokajy:Lamba]] rccizt2ip2tzzw4qbi2qvvksugem7sx 1148459 1148457 2026-07-31T13:04:26Z Thelezifor 15140 1148459 wikitext text/x-wiki [[File:Le travail du lamba landy à Madagascar 3.jpg|thumb|Asa fanenomana lamba eto Madagasikara|373x373px]] Ny [[lambamena]] dia [[Lamba (akora)|lamba]] natao hamonosana ny maty teo amin'ny [[Ntaolo malagasy|Ntaolo]] sy amin' ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] mbola mandala ny fomban-drazana nampiasa izany. Anarana fotsiny ihany ny hoe "lambamena" fa mety ho volonkazo ny lokony, mety ho fotsy na mavo na mena mihitsy, angamba noho izy mivadika mena rehefa ela namonosana razana no nahatonga ny anarany hoe ''lambamena''. Marihina moa fa ny mena tamin'ny [[Ntaolo malagasy|Malagasy taloha]] dia somary miloko volontany mifangaro loko mena. Ny [[lambalandy]] kosa dia lamba vita amin'ny [[landy]] saingy itafian'ny velona. Samy manana ny soratra sy ny lokony ireny lambamena ireny ary ny sasany aza dia misy ny anaran'ilay razana vita amin'ny [[vakana]]. Miankina amin'ny lokony sy ny halehibeny (misy telo vitrana, 5 vitrana, sns...) anefa ny vidiny. Araka ny fiteny hoe "Izay sahy maty no mifono lambamena", dia ny lamba miloko mena no tena lafo vidy ka ny olona manankaja sy mahery fo teo amin'ny fiarahamonina no tena nividianan'ny olona azy sy notolorana azy satria mendrika izany noho ny vidiny. Ny lamba tsy dia misy loko firy kosa (volonkazo) dia mora kokoa ny vidiny. == Fanamboarana lambamena == === Akora anaovana ny lambamena === Maro ny akora azo anaovana ny lambamenan ka nisan' izany ny [[Rongonimbazaha|rongony]] lavaravina sy ny [[landy]] tapia ary ny landivato izay ahazoana ny [[landibe]], ny landi-hala ahazoana ny landikely, ny landimborihazo ary ny lasoà. Efa misy kosa ankehitrio ny manao lambamena amin'ny kofehy ''Tubino''. Amin'ireo akora ireo anefa dia ny landy no ambonin-damba teo amin'ny Ntaolo ka tononiny hoe "andriamanitra". Ny [[samoina]] no manatody ary raha foy dia lasa [[fanday]] in-telo miova (antitra isam-bolana) ka mihodidina ny tenany ary lasa [[soherina]] ahazoana ny cocons izay lasa samoina indray satria tsy afa-manidina. Ny cocons ary no andrahoina ka ahazoana kofehin-dandy izay hasinina ho lasa kofehy ary izany no tenonina. === Tantaran'ny fanenomana lambamena === Taty [[Imerina]] dia saika nahay nanenona landy ny olona indrindra ireo vohitra nisy [[andriana]] saingy [[Ambohidrabiby]], iray amin'ireo [[Tendrombohitra roa ambin' ny folon' Imerina|tendrombohitra 12]] masina, no renivohitry ny lambalandy sy lambamena taty Imerina. Ny nahatonga izany dia izao: [[Rabiby]], mpanjaka arabo teo Ambohidrabiby sy ny taranany teo no tena nampiroborobo ny fanenomana ny landy avy amin'ny bibin-dandy sy ny [[rongony]] taty Imerina fa tao alohan'izany dia landy azo avy amin'ny ala sy landy dia no notenomin'ny olona. Ireo tarana-dRabiby atao hoe [[Andriandoriamanjaka]], no nitafy jaky voalohany taty Imerina, [[jaky]] izay notenoniny ihany. Ny jaky dia lamba vita amin'ny landy na rongony ka miloko mena mitsoriaka volombolamena. Raha nahita ny jaky i [[Ralambo]] dia nanontany izany hoe: "Fa inona no antony anaovanareo izao akanjo jaky izao?". Dia hoy ny famalin'ireo Andriandoriamanjaka tarana-dRabiby ireo: "Izao no ataonay mba tsy hisomongoan'olona izahay fa izahay andria-manjaka". Dia hoy Ralambo: "Tsara izao ataonareo izao fa avelao koa izahay mba hitafy izao". Ary tamin-dRalambo nandova an-dRabiby sy [[Andriamanelo]] dia hoy i Ralambo tamin'ireo Andriandoriamanjaka: "Tsy misy mitafy jaky amin'izao tany izao afatsy ianareo sy ny taranakareo ary ny andriamanjaka, ary ianareo sy ny zanakamamparanareo no mpanenona ny lamban'andriamanjaka mifandimby ka tsy andriana manjaka raha tsy mitafy ny lamba tenominareo". Nanomboka tamin-dRalambo ka hatramin-d[[Ranavalona III]] dia ny Andriandoriamanjaka teo [[Ambohidrabiby]] sy [[Fonohasina]] (eo amin'ny tehezana avaratra antsinanan'ny vohitr'Ambohidrabiby) no mpanenona ny lamban'andriamanjaka taty Imerina sy angalana ny [[soherina]] ilaofan'ny andriamanjaka sy ny ankohonany. Ary mandrak'ankehitriny, dia mbola maro ireo tarana-dRalambo sy [[Andrianjaka]] no maka lambamena sy lamba landy eny Fonohasina. Tamin'[[Andrianampoinimerina]] kosa dia any [[Mahitsy]] no nompiana ny landy satria tsy mety raha sady mamelona no mamono azy, [[Miadanimerina]] no mamoly landy; ny [[Andrianamboninolona]], [[Andriandranando]] sy [[Zanadralambo]] dia isan'ny mpamoly, mpanasina ary mpandrongo firaka ny landin'andriamanjaka raha ny Andriandoriamanjaka ihany no nanao izany teo aloha. Mbola ny [[Andriandoriamanjaka]] hatrany anefa no hany mpanenona ny lamban'Andriamanjaka hatramin-dRalambo ka hatramin-d[[Ranavalona III]]. === Fady manodidina ny landy === Be [[Fady (kolontsaina malagasy)|fady]] ny manodidina ny fiompiana sy fanenomana ary ny fivarotana lambalandy. Ohatra amin'izany, ny bibin-dandy (''[[Bombyx mori]]'') tokoa mantsy tsy tia toerana maloto na misy fofona, tsy itenenan-dratsy, tsy anozonana, tsy anaovana sain-dratsy, fa mamono azy izany. Tsy tia kotaba, tsy tia loto, mananjina, tsy azo hoaina, mila misasa raha avy namonjy fahoriana ny mpiompy raha tsy izany maty ny zana-dandy. Koa teo [[Fonohasina]] no notenomina ny lamban'andriamanjaka satria io toerana io hono dia tanàna masina noho ny hasim-panjakana nafenin'ny mpanjaka [[Rabiby]] tao raha nanao [[joro]] izy. Tamin'ny fiandohan'ny taonjato faha-19 anefa dia tafaray [[Imerina]] sy [[Imamo]] ka noho ilay fadifady hoe izay mamelona tsy mamono dia Imamo no mamelona ny zana-dandy fa ny [[Andriandoriamanjaka]] teo [[Ambohidrabiby]] sy Fonohasina kosa no nahadro sy nanasina ary nanenona ny landy hanaovana ny lamban'andriamanjaka. == Fampiasana ny lambamena == === Fampiasana ny lambamena avy amin'ny landy === Ny lambamena hono no arakotra ny maty dia satria ny [[Fanahy (kolontsaina malagasy)|fanahy]] tsy mba maty fa velona. Jakimena kosa no arakotra ny lakambola mifono ny taolambalon'ny andriamanjaka. Ny lamba avy amin'ny landy koa dia atao hasina hoan'ny mpanjaka fahizay raha mamangy azy. === Tantaran'ny fitafiana lambamena sy lamba landy === Samy manana ny tantaran'ny lambamena sy lamba landy ny faritra rehetra eto [[Madagasikara]]. Ny [[Sakalava]] ohatra dia voalaza fa tsy mba nanenona landy fa [[Raphia|rofia]]. Toy izao ary ny tantaran'ny lambamena sy lambalandy ho an'[[Imerina-Ambaniandro]] manokana. Taty Imerina dia lafo dia lafo tokoa ny lambamena sy lambalandy ka tsy mitafy sy mifono izany afatsy ny mpanefoefo sy ny andriana. Fahizay ary, ny ankabeazan'ny olona dia tsy nitafy lambalandy ary tsy mifono lambamena noho ny halafon'ireo lamba ireo. Ravin-kazo voarary na hodi-biby no nitafian'ny ankamaroan'ny vahoaka. Ny mpanefoefo kosa dia mifono lambamena efa ho 30 isa ka ny fasan'izy ireo dia hadina lalina tokoa ny varavaram-pasana ary fenoina vato amin'ny sarety mihitsy hiarovana amin'ny mpangalatra lambamena. Ireo fianakavian'andriana merina maro kosa dia saika nitafy landy ary nifono landy mba hanehoany ny harenany. Ny [[Andriandoriamanjaka]], ny [[Zanakandriana]], ny [[Zazamarolahy]] ary ny [[Andriamasinavalona]] kosa dia tsy mifono raha tsy jakimena. Ankehitriny dia tonga fanehoana ny maha [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] ny fiakanjoana ny lambalandy saingy indrisy, saika lamba vita avy amin'ny kofehy tubino sy lasoà sentetika no amidy eny antsena. Ho an'ny taranak'andriana merina kosa anefa dia mbola misy ny manao izany rehefa mianjaika na mandevina ka misy soratsoratra maro toy ny satrok'andriana na [[voaloboka]] na [[aviavy]] ireny lamba itafiany ireny. === Lamba vita amin'ny landy sy raharaham-pirenena merina === Amin'ny [[Fandroana|fandroan'andriana]] kosa dia landy fotsy no itafian'ny olona manana ny maha-izy azy fa tamin-d[[Rasoherina]] vao nitafy ny [[lamba arindrano]] ny olona. Lambalandy mena kosa no anakonana ny andriamanjaka raha mandro izy amin'ny fandroana. Maro anefa ny olona sy vohitra nalaza tamin'ny tenona taty [[Imerina]] ary ny fanenomana landy dia saika fanaon'ny vehivavy andriana. Tamin'ny andron-d[[Rabiby]] nanjaka teo [[Ambohidrabiby]] (taonjato faha-16), dia tonga teo Ambohidrabiby ny Antavaratra, ny [[Sakalava]], ,ny [[Sihanaka]], ary ny [[Bezanozano]] hividy lambamena. Nitombo hatrany izany fahatongavan'ny [[Foko eto Madagasikara|foko]] avy any amorontsiraka izany hatramin'ny taonjato faha-19, ka ireo lambamena ireo dia amidin'izy ireo amin'ny tatsambo [[Arabo (vahoaka)|arabo]] sy [[Eorôpeana (vahoaka)|vazaha]]. Nisy mihitsy aza ny mpivarotra arabo no niakatra taty Imerina tamin'ny taonjato faha-18 nitondra [[basy]] sy [[Fanandevozana|andevo]] hatakalo lambamena. Tonga raharaham-pirenena mihitsy taty Imerina ny resaka lambamena ka hoy ny teny anavona nataon'[[Andriamasinavalona]] mantsy an'Imamo mba hanehoany ny fahaleovantenan'ny fanjakany: "[[Tapia]] tsy miakatra an'Imerina ary [[amberivatry]] tsy midina Imamo". Ny tapia sy ny amberivatry mantsy dia samy manome ravin-kazo sakafon'ny zana-dandy izay manome ny kofehy landy. Izany teny izany no nataon'[[Andriamasinavalona]] dia hanehoany fa na malaza aza [[Imamo]] dia manana ny hasiny koa Imerina. Tamin'[[Andrianampoinimerina]] niady tamin'[[Andrianjafy]] dia naka ny fanampian'ny mponin'Ambohidrabiby sy ny manodidina izy. Tonga teo Ambohidrabiby amin'ireo Andriandoriamanjaka mpanenona lamban'andriana ary ny irak'Andrianampoinimerina koa tsy valin-teny no nomen'ireo Andriandoriamanjaka fa [[jaky]] fitafin'andriana notenomin'izy ireo no nampitondrainy ny irak'Andrianampoinimerina. Raha vao hitan'Andrianampoinimerina ny jaky noentin'ireo irany dia hoy izy sady nibitaka: "Efa azoko izao merina rehetra izao fa efa ahy ny jakin'Andriandoriamanjaka". Ary nitafiany izany ka tanteraka taminy ny tenin-d[[Rabiby]] sy [[Ralambo]]. Ary izany hono no nahatonga an'Ambohidrabiby ho "hasin'Imerina". Tsy tokony hohadinoina anefa fa ny fanenomana ny lambamena sy lamba landy dia maneho fa iray ihany ny razan'andriana taty [[Imerina]] sy tany [[Imamo]]. Ara-tantara, tamin-d[[Rabiby]] dia efa nisy ny fifanambadiana tamin'ny andrian'Ambohidrabiby sy ny Andriambahoaka. Ary ny [[Andriandoriamanjaka]] teo Ambohidrabiby aza hono no nitondra ny fanenomana ny landy tany Imamo raha niainga teo Ambohidrabiby izy ireo ka nifanambady tamin'ny andriana tany Imamo. Tsy mena-mitaha amin'ny lambamena sy lamba landy avy any Imamo sy avy amin'ny faritr'i [[Betsileo]] mantsy ny lambamena sy lamba landy novokarina teto Imerina. Voalazan'ny lovantsofina tokoa fa ny lambamena sy lamba landy avy aty anivon'Imerina no tena notadiavin'ny mpivarotra [[Arabo (vahoaka)|arabo]] sy [[Eorôpeana (vahoaka)|eropeana]] tany amorontsiraka nanomboka tamin'ny andron-dRalambo izany, koa maro tamin'ireo mpivarotra ireo no tonga taty anivon'Imerina mihintsy nanakalo izany lambamena sy lambalandy izany amin'ny [[basy]], [[Fanandevozana|andevo]], sns...ary maro tamin'ny lambalandy avy aty Imerina no novidian'ny Arabo tamin'ny seranan'i [[Faritra Boeny|Boeny]] efa tamin'ny taonjato faha-17. Andrianampoinimerina koa hono raha nifampitsapa saina tamin'ny mpanjaka betsileo malaza iray dia nomen'ito mpanjaka betsileo ito lambalandy lafo vidy notenomina tany [[Betsileo|Ibetsileo]]. Manoloana izany dia naniraka [[tandapa]] naka lambajaky tamin'ny Andriandoriamanjaka i Andrianampoinimerina ka notsobarany teo afovoanin'io lambajaky io izay vao nampanateriny tamin'ny mpanjaka betsileo. Vao nahita io lambajaky io hono ilay mpanjaka betsileo dia nanoa an'Andrianampoinimerina satria hitany fa lalin-tsaina ito mpanjakan'Imerina ito. Ankehitrio kosa, amin'izao andron'ny [[Repoblika]] izao, dia mbola fomban-tany maro eto [[Madagasikara]] ny manolotra lambalandy misoratr'andriana hoan'ny filohan'ny Repoblika, izany dia mampiseho fa ny lambalandy dia voasokajy ho isan'ny tolotra fanamarihana fa ny olona ambony sy lehibe indrindra eo amin'ny fiarahamonina no afaka mitondra azy. Izany hoe tsy olonolom-poana no mitafy lamba landy indrindra raha eny imasom-bahoaka. == Ohabolana mikasika ny lambamena == Maro ny fomba fitenenana mahakasika ny lambamena sy ny [[lambalandy]] ka hoy ny [[Ntaolo malagasy|Ntaolo]]: * "Andevo mitafy [[jaky]], ka arahabaina tsy [[andriana]], tsy arahabaina toa andriana": izany hoe ny endriny dia tsy andriana nefa ny fitafiny dia andriana, entina hilazana zavatra manalasala ny momba azy; * "Ny fihavanana toy ny landy, velona itafiana, maty ifonosana ka izay madilana arahi-panondro", entina hilazana zavatra tsy misaraka amin'ny tena na ankaratsiana na ankafaliana na aiza na oviana ka tsy maintsy atao izay hahatsara azy; * "Ny be lamba", entina hilazana ny [[Andriandoriamanjaka]], teo [[Ambohidrabiby]] sy [[Fonohasina]], mpanenona ofisialy ny lamban'ny mpanjaka merina nifandimby, noho izy ireo mitafy lamba landy izay ataony mirebareba amin'ny tany mba hampisehoany fa manankarena sy manana ny maha-izy azy eo amin'ny fiarahamonina izy ireo. == Jereo koa == * [[Lambahoany]] (na [[Lambahoany|lambaoany]]) * [[Lamba akotofahana]] * [[Lamba arindrano]] * [[Jabo-landy]] * [[Laimasaka]] * [[Salaka]] * [[Sobahia]] [[sokajy:kolontsaina malagasy]] [[sokajy:Lamba]] dy9n9qooufhyosn2vw8mcyce15w8jxb 1148515 1148459 2026-08-01T06:44:31Z Thelezifor 15140 1148515 wikitext text/x-wiki [[File:Le travail du lamba landy à Madagascar 3.jpg|thumb|Asa fanenomana lamba eto Madagasikara|373x373px]] Ny [[lambamena]] dia [[Lamba (akora)|lamba]] natao hamonosana ny maty teo amin'ny [[Ntaolo malagasy|Ntaolo]] sy amin' ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] mbola mandala ny fomban-drazana nampiasa izany. Anarana fotsiny ihany ny hoe "lambamena" fa mety ho volonkazo ny lokony, mety ho fotsy na mavo na mena mihitsy, angamba noho izy mivadika mena rehefa ela namonosana razana no nahatonga ny anarany hoe ''lambamena''. Marihina moa fa ny mena tamin'ny [[Ntaolo malagasy|Malagasy taloha]] dia somary miloko volontany mifangaro loko mena. Ny [[lambalandy]] kosa dia lamba vita amin'ny [[landy]] saingy itafian'ny velona. Samy manana ny soratra sy ny lokony ireny lambamena ireny ary ny sasany aza dia misy ny anaran'ilay razana vita amin'ny [[vakana]]. Miankina amin'ny lokony sy ny halehibeny (misy telo vitrana, 5 vitrana, sns...) anefa ny vidiny. Araka ny fiteny hoe "Izay sahy maty no mifono lambamena", dia ny lamba miloko mena no tena lafo vidy ka ny olona manankaja sy mahery fo teo amin'ny fiarahamonina no tena nividianan'ny olona azy sy notolorana azy satria mendrika izany noho ny vidiny. Ny lamba tsy dia misy loko firy kosa (volonkazo) dia mora kokoa ny vidiny. == Fanamboarana lambamena == === Akora anaovana ny lambamena === Maro ny akora azo anaovana ny lambamena, ka nisan' izany ny rongony lavaravina (''[[Linum usitatissimum]]'') sy ny landy tapia (''[[Borocera cajani]]'') ary ny landivato izay ahazoana ny [[landibe]], ny landi-hala ahazoana ny landikely, ny landimborihazo ary ny lasoà. Efa misy kosa ankehitrio ny manao lambamena amin'ny kofehy ''Tubino''. Amin'ireo akora ireo anefa dia ny landy no ambonin-damba teo amin'ny Ntaolo ka tononiny hoe "andriamanitra". Ny [[samoina]] no manatody ary raha foy dia lasa [[fanday]] in-telo miova (antitra isam-bolana) ka mihodidina ny tenany ary lasa [[soherina]] ahazoana ny cocons izay lasa samoina indray satria tsy afa-manidina. Ny cocons ary no andrahoina ka ahazoana kofehin-dandy izay hasinina ho lasa kofehy ary izany no tenonina. === Tantaran'ny fanenomana lambamena === Taty [[Imerina]] dia saika nahay nanenona landy ny olona indrindra ireo vohitra nisy [[andriana]] saingy [[Ambohidrabiby]], iray amin'ireo [[Tendrombohitra roa ambin' ny folon' Imerina|tendrombohitra 12]] masina, no renivohitry ny lambalandy sy lambamena taty Imerina. Ny nahatonga izany dia izao: [[Rabiby]], mpanjaka arabo teo Ambohidrabiby sy ny taranany teo no tena nampiroborobo ny fanenomana ny landy avy amin'ny bibin-dandy sy ny [[rongony]] taty Imerina fa tao alohan'izany dia landy azo avy amin'ny ala sy landy dia no notenomin'ny olona. Ireo tarana-dRabiby atao hoe [[Andriandoriamanjaka]], no nitafy jaky voalohany taty Imerina, [[jaky]] izay notenoniny ihany. Ny jaky dia lamba vita amin'ny landy na rongony ka miloko mena mitsoriaka volombolamena. Raha nahita ny jaky i [[Ralambo]] dia nanontany izany hoe: "Fa inona no antony anaovanareo izao akanjo jaky izao?". Dia hoy ny famalin'ireo Andriandoriamanjaka tarana-dRabiby ireo: "Izao no ataonay mba tsy hisomongoan'olona izahay fa izahay andria-manjaka". Dia hoy Ralambo: "Tsara izao ataonareo izao fa avelao koa izahay mba hitafy izao". Ary tamin-dRalambo nandova an-dRabiby sy [[Andriamanelo]] dia hoy i Ralambo tamin'ireo Andriandoriamanjaka: "Tsy misy mitafy jaky amin'izao tany izao afatsy ianareo sy ny taranakareo ary ny andriamanjaka, ary ianareo sy ny zanakamamparanareo no mpanenona ny lamban'andriamanjaka mifandimby ka tsy andriana manjaka raha tsy mitafy ny lamba tenominareo". Nanomboka tamin-dRalambo ka hatramin-d[[Ranavalona III]] dia ny Andriandoriamanjaka teo [[Ambohidrabiby]] sy [[Fonohasina]] (eo amin'ny tehezana avaratra antsinanan'ny vohitr'Ambohidrabiby) no mpanenona ny lamban'andriamanjaka taty Imerina sy angalana ny [[soherina]] ilaofan'ny andriamanjaka sy ny ankohonany. Ary mandrak'ankehitriny, dia mbola maro ireo tarana-dRalambo sy [[Andrianjaka]] no maka lambamena sy lamba landy eny Fonohasina. Tamin'[[Andrianampoinimerina]] kosa dia any [[Mahitsy]] no nompiana ny landy satria tsy mety raha sady mamelona no mamono azy, [[Miadanimerina]] no mamoly landy; ny [[Andrianamboninolona]], [[Andriandranando]] sy [[Zanadralambo]] dia isan'ny mpamoly, mpanasina ary mpandrongo firaka ny landin'andriamanjaka raha ny Andriandoriamanjaka ihany no nanao izany teo aloha. Mbola ny [[Andriandoriamanjaka]] hatrany anefa no hany mpanenona ny lamban'Andriamanjaka hatramin-dRalambo ka hatramin-d[[Ranavalona III]]. === Fady manodidina ny landy === Be [[Fady (kolontsaina malagasy)|fady]] ny manodidina ny fiompiana sy fanenomana ary ny fivarotana lambalandy. Ohatra amin'izany, ny bibin-dandy (''[[Bombyx mori]]'') tokoa mantsy tsy tia toerana maloto na misy fofona, tsy itenenan-dratsy, tsy anozonana, tsy anaovana sain-dratsy, fa mamono azy izany. Tsy tia kotaba, tsy tia loto, mananjina, tsy azo hoaina, mila misasa raha avy namonjy fahoriana ny mpiompy raha tsy izany maty ny zana-dandy. Koa teo [[Fonohasina]] no notenomina ny lamban'andriamanjaka satria io toerana io hono dia tanàna masina noho ny hasim-panjakana nafenin'ny mpanjaka [[Rabiby]] tao raha nanao [[joro]] izy. Tamin'ny fiandohan'ny taonjato faha-19 anefa dia tafaray [[Imerina]] sy [[Imamo]] ka noho ilay fadifady hoe izay mamelona tsy mamono dia Imamo no mamelona ny zana-dandy fa ny [[Andriandoriamanjaka]] teo [[Ambohidrabiby]] sy Fonohasina kosa no nahadro sy nanasina ary nanenona ny landy hanaovana ny lamban'andriamanjaka. == Fampiasana ny lambamena == === Fampiasana ny lambamena avy amin'ny landy === Ny lambamena hono no arakotra ny maty dia satria ny [[Fanahy (kolontsaina malagasy)|fanahy]] tsy mba maty fa velona. Jakimena kosa no arakotra ny lakambola mifono ny taolambalon'ny andriamanjaka. Ny lamba avy amin'ny landy koa dia atao hasina hoan'ny mpanjaka fahizay raha mamangy azy. === Tantaran'ny fitafiana lambamena sy lamba landy === Samy manana ny tantaran'ny lambamena sy lamba landy ny faritra rehetra eto [[Madagasikara]]. Ny [[Sakalava]] ohatra dia voalaza fa tsy mba nanenona landy fa [[Raphia|rofia]]. Toy izao ary ny tantaran'ny lambamena sy lambalandy ho an'[[Imerina-Ambaniandro]] manokana. Taty Imerina dia lafo dia lafo tokoa ny lambamena sy lambalandy ka tsy mitafy sy mifono izany afatsy ny mpanefoefo sy ny andriana. Fahizay ary, ny ankabeazan'ny olona dia tsy nitafy lambalandy ary tsy mifono lambamena noho ny halafon'ireo lamba ireo. Ravin-kazo voarary na hodi-biby no nitafian'ny ankamaroan'ny vahoaka. Ny mpanefoefo kosa dia mifono lambamena efa ho 30 isa ka ny fasan'izy ireo dia hadina lalina tokoa ny varavaram-pasana ary fenoina vato amin'ny sarety mihitsy hiarovana amin'ny mpangalatra lambamena. Ireo fianakavian'andriana merina maro kosa dia saika nitafy landy ary nifono landy mba hanehoany ny harenany. Ny [[Andriandoriamanjaka]], ny [[Zanakandriana]], ny [[Zazamarolahy]] ary ny [[Andriamasinavalona]] kosa dia tsy mifono raha tsy jakimena. Ankehitriny dia tonga fanehoana ny maha [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] ny fiakanjoana ny lambalandy saingy indrisy, saika lamba vita avy amin'ny kofehy tubino sy lasoà sentetika no amidy eny antsena. Ho an'ny taranak'andriana merina kosa anefa dia mbola misy ny manao izany rehefa mianjaika na mandevina ka misy soratsoratra maro toy ny satrok'andriana na [[voaloboka]] na [[aviavy]] ireny lamba itafiany ireny. === Lamba vita amin'ny landy sy raharaham-pirenena merina === Amin'ny [[Fandroana|fandroan'andriana]] kosa dia landy fotsy no itafian'ny olona manana ny maha-izy azy fa tamin-d[[Rasoherina]] vao nitafy ny [[lamba arindrano]] ny olona. Lambalandy mena kosa no anakonana ny andriamanjaka raha mandro izy amin'ny fandroana. Maro anefa ny olona sy vohitra nalaza tamin'ny tenona taty [[Imerina]] ary ny fanenomana landy dia saika fanaon'ny vehivavy andriana. Tamin'ny andron-d[[Rabiby]] nanjaka teo [[Ambohidrabiby]] (taonjato faha-16), dia tonga teo Ambohidrabiby ny Antavaratra, ny [[Sakalava]], ,ny [[Sihanaka]], ary ny [[Bezanozano]] hividy lambamena. Nitombo hatrany izany fahatongavan'ny [[Foko eto Madagasikara|foko]] avy any amorontsiraka izany hatramin'ny taonjato faha-19, ka ireo lambamena ireo dia amidin'izy ireo amin'ny tatsambo [[Arabo (vahoaka)|arabo]] sy [[Eorôpeana (vahoaka)|vazaha]]. Nisy mihitsy aza ny mpivarotra arabo no niakatra taty Imerina tamin'ny taonjato faha-18 nitondra [[basy]] sy [[Fanandevozana|andevo]] hatakalo lambamena. Tonga raharaham-pirenena mihitsy taty Imerina ny resaka lambamena ka hoy ny teny anavona nataon'[[Andriamasinavalona]] mantsy an'Imamo mba hanehoany ny fahaleovantenan'ny fanjakany: "[[Tapia]] tsy miakatra an'Imerina ary [[amberivatry]] tsy midina Imamo". Ny tapia sy ny amberivatry mantsy dia samy manome ravin-kazo sakafon'ny zana-dandy izay manome ny kofehy landy. Izany teny izany no nataon'[[Andriamasinavalona]] dia hanehoany fa na malaza aza [[Imamo]] dia manana ny hasiny koa Imerina. Tamin'[[Andrianampoinimerina]] niady tamin'[[Andrianjafy]] dia naka ny fanampian'ny mponin'Ambohidrabiby sy ny manodidina izy. Tonga teo Ambohidrabiby amin'ireo Andriandoriamanjaka mpanenona lamban'andriana ary ny irak'Andrianampoinimerina koa tsy valin-teny no nomen'ireo Andriandoriamanjaka fa [[jaky]] fitafin'andriana notenomin'izy ireo no nampitondrainy ny irak'Andrianampoinimerina. Raha vao hitan'Andrianampoinimerina ny jaky noentin'ireo irany dia hoy izy sady nibitaka: "Efa azoko izao merina rehetra izao fa efa ahy ny jakin'Andriandoriamanjaka". Ary nitafiany izany ka tanteraka taminy ny tenin-d[[Rabiby]] sy [[Ralambo]]. Ary izany hono no nahatonga an'Ambohidrabiby ho "hasin'Imerina". Tsy tokony hohadinoina anefa fa ny fanenomana ny lambamena sy lamba landy dia maneho fa iray ihany ny razan'andriana taty [[Imerina]] sy tany [[Imamo]]. Ara-tantara, tamin-d[[Rabiby]] dia efa nisy ny fifanambadiana tamin'ny andrian'Ambohidrabiby sy ny Andriambahoaka. Ary ny [[Andriandoriamanjaka]] teo Ambohidrabiby aza hono no nitondra ny fanenomana ny landy tany Imamo raha niainga teo Ambohidrabiby izy ireo ka nifanambady tamin'ny andriana tany Imamo. Tsy mena-mitaha amin'ny lambamena sy lamba landy avy any Imamo sy avy amin'ny faritr'i [[Betsileo]] mantsy ny lambamena sy lamba landy novokarina teto Imerina. Voalazan'ny lovantsofina tokoa fa ny lambamena sy lamba landy avy aty anivon'Imerina no tena notadiavin'ny mpivarotra [[Arabo (vahoaka)|arabo]] sy [[Eorôpeana (vahoaka)|eropeana]] tany amorontsiraka nanomboka tamin'ny andron-dRalambo izany, koa maro tamin'ireo mpivarotra ireo no tonga taty anivon'Imerina mihintsy nanakalo izany lambamena sy lambalandy izany amin'ny [[basy]], [[Fanandevozana|andevo]], sns...ary maro tamin'ny lambalandy avy aty Imerina no novidian'ny Arabo tamin'ny seranan'i [[Faritra Boeny|Boeny]] efa tamin'ny taonjato faha-17. Andrianampoinimerina koa hono raha nifampitsapa saina tamin'ny mpanjaka betsileo malaza iray dia nomen'ito mpanjaka betsileo ito lambalandy lafo vidy notenomina tany [[Betsileo|Ibetsileo]]. Manoloana izany dia naniraka [[tandapa]] naka lambajaky tamin'ny Andriandoriamanjaka i Andrianampoinimerina ka notsobarany teo afovoanin'io lambajaky io izay vao nampanateriny tamin'ny mpanjaka betsileo. Vao nahita io lambajaky io hono ilay mpanjaka betsileo dia nanoa an'Andrianampoinimerina satria hitany fa lalin-tsaina ito mpanjakan'Imerina ito. Ankehitrio kosa, amin'izao andron'ny [[Repoblika]] izao, dia mbola fomban-tany maro eto [[Madagasikara]] ny manolotra lambalandy misoratr'andriana hoan'ny filohan'ny Repoblika, izany dia mampiseho fa ny lambalandy dia voasokajy ho isan'ny tolotra fanamarihana fa ny olona ambony sy lehibe indrindra eo amin'ny fiarahamonina no afaka mitondra azy. Izany hoe tsy olonolom-poana no mitafy lamba landy indrindra raha eny imasom-bahoaka. == Ohabolana mikasika ny lambamena == Maro ny fomba fitenenana mahakasika ny lambamena sy ny [[lambalandy]] ka hoy ny [[Ntaolo malagasy|Ntaolo]]: * "Andevo mitafy [[jaky]], ka arahabaina tsy [[andriana]], tsy arahabaina toa andriana": izany hoe ny endriny dia tsy andriana nefa ny fitafiny dia andriana, entina hilazana zavatra manalasala ny momba azy; * "Ny fihavanana toy ny landy, velona itafiana, maty ifonosana ka izay madilana arahi-panondro", entina hilazana zavatra tsy misaraka amin'ny tena na ankaratsiana na ankafaliana na aiza na oviana ka tsy maintsy atao izay hahatsara azy; * "Ny be lamba", entina hilazana ny [[Andriandoriamanjaka]], teo [[Ambohidrabiby]] sy [[Fonohasina]], mpanenona ofisialy ny lamban'ny mpanjaka merina nifandimby, noho izy ireo mitafy lamba landy izay ataony mirebareba amin'ny tany mba hampisehoany fa manankarena sy manana ny maha-izy azy eo amin'ny fiarahamonina izy ireo. == Jereo koa == * [[Lambahoany]] (na [[Lambahoany|lambaoany]]) * [[Lamba akotofahana]] * [[Lamba arindrano]] * [[Jabo-landy]] * [[Laimasaka]] * [[Salaka]] * [[Sobahia]] [[sokajy:kolontsaina malagasy]] [[sokajy:Lamba]] npxfu13kxa9xh4s3hathxtwjjaesk5w 1148544 1148515 2026-08-01T11:54:28Z Thelezifor 15140 1148544 wikitext text/x-wiki [[File:Le travail du lamba landy à Madagascar 3.jpg|thumb|Asa fanenomana lamba eto Madagasikara|373x373px]] Ny [[lambamena]] dia [[Lamba (akora)|lamba]] natao hamonosana ny maty teo amin'ny [[Ntaolo malagasy|Ntaolo]] sy amin' ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] mbola mandala ny fomban-drazana nampiasa izany. Anarana fotsiny ihany ny hoe "lambamena" fa mety ho volonkazo ny lokony, mety ho fotsy na mavo na mena mihitsy, angamba noho izy mivadika mena rehefa ela namonosana razana no nahatonga ny anarany hoe ''lambamena''. Marihina moa fa ny mena tamin'ny [[Ntaolo malagasy|Malagasy taloha]] dia somary miloko volontany mifangaro loko mena. Ny [[lambalandy]] kosa dia lamba vita amin'ny [[landy]] saingy itafian'ny velona. Samy manana ny soratra sy ny lokony ireny lambamena ireny ary ny sasany aza dia misy ny anaran'ilay razana vita amin'ny [[vakana]]. Miankina amin'ny lokony sy ny halehibeny (misy telo vitrana, 5 vitrana, sns...) anefa ny vidiny. Araka ny fiteny hoe "Izay sahy maty no mifono lambamena", dia ny lamba miloko mena no tena lafo vidy ka ny olona manankaja sy mahery fo teo amin'ny fiarahamonina no tena nividianan'ny olona azy sy notolorana azy satria mendrika izany noho ny vidiny. Ny lamba tsy dia misy loko firy kosa (volonkazo) dia mora kokoa ny vidiny. == Fanamboarana lambamena == === Akora anaovana ny lambamena === [[Sary:Bombyx mori Cocon 02.jpg|vignette|235x235px|Akoran-dandin' ny ''[[Bombyx mori]]'']] Maro ny akora azo anaovana ny lambamena, ka nisan' izany ny rongony lavaravina (''[[Linum usitatissimum]]'') sy ny landy tapia (''[[Borocera cajani]]'') ary ny landivato izay ahazoana ny landibe (''[[Borocera madagascariensis]]''), ny landi-hala ahazoana ny landikely (''[[Bombyx mori]]''), ny landimborihazo ary ny lasoà. Efa misy kosa ankehitrio ny manao lambamena amin'ny kofehy ''Tubino''. Amin'ireo akora ireo anefa dia ny landy no ambonin-damba teo amin'ny Ntaolo ka tononiny hoe "andriamanitra". Ny [[samoina]] no manatody ary raha foy dia lasa [[fanday]] in-telo miova (antitra isam-bolana) ka mihodidina ny tenany ary lasa [[soherina]] ahazoana ny [[akoran-dandy]] izay lasa samoina indray satria tsy afa-manidina. Ny akoran-dandy ary no andrahoina ka ahazoana kofehin-dandy izay hasinina ho lasa kofehy ary izany no tenonina. === Tantaran'ny fanenomana lambamena === Taty [[Imerina]] dia saika nahay nanenona landy ny olona indrindra ireo vohitra nisy [[andriana]] saingy [[Ambohidrabiby]], iray amin'ireo [[Tendrombohitra roa ambin' ny folon' Imerina|tendrombohitra 12]] masina, no renivohitry ny lambalandy sy lambamena taty Imerina. Ny nahatonga izany dia izao: [[Rabiby]], mpanjaka arabo teo Ambohidrabiby sy ny taranany teo no tena nampiroborobo ny fanenomana ny landy avy amin'ny bibin-dandy sy ny [[rongony]] taty Imerina fa tao alohan'izany dia landy azo avy amin'ny ala sy landy dia no notenomin'ny olona. Ireo tarana-dRabiby atao hoe [[Andriandoriamanjaka]], no nitafy jaky voalohany taty Imerina, [[jaky]] izay notenoniny ihany. Ny jaky dia lamba vita amin'ny landy na rongony ka miloko mena mitsoriaka volombolamena. Raha nahita ny jaky i [[Ralambo]] dia nanontany izany hoe: "Fa inona no antony anaovanareo izao akanjo jaky izao?". Dia hoy ny famalin'ireo Andriandoriamanjaka tarana-dRabiby ireo: "Izao no ataonay mba tsy hisomongoan'olona izahay fa izahay andria-manjaka". Dia hoy Ralambo: "Tsara izao ataonareo izao fa avelao koa izahay mba hitafy izao". Ary tamin-dRalambo nandova an-dRabiby sy [[Andriamanelo]] dia hoy i Ralambo tamin'ireo Andriandoriamanjaka: "Tsy misy mitafy jaky amin'izao tany izao afatsy ianareo sy ny taranakareo ary ny andriamanjaka, ary ianareo sy ny zanakamamparanareo no mpanenona ny lamban'andriamanjaka mifandimby ka tsy andriana manjaka raha tsy mitafy ny lamba tenominareo". Nanomboka tamin-dRalambo ka hatramin-d[[Ranavalona III]] dia ny Andriandoriamanjaka teo [[Ambohidrabiby]] sy [[Fonohasina]] (eo amin'ny tehezana avaratra antsinanan'ny vohitr'Ambohidrabiby) no mpanenona ny lamban'andriamanjaka taty Imerina sy angalana ny [[soherina]] ilaofan'ny andriamanjaka sy ny ankohonany. Ary mandrak'ankehitriny, dia mbola maro ireo tarana-dRalambo sy [[Andrianjaka]] no maka lambamena sy lamba landy eny Fonohasina. Tamin'[[Andrianampoinimerina]] kosa dia any [[Mahitsy]] no nompiana ny landy satria tsy mety raha sady mamelona no mamono azy, [[Miadanimerina]] no mamoly landy; ny [[Andrianamboninolona]], [[Andriandranando]] sy [[Zanadralambo]] dia isan'ny mpamoly, mpanasina ary mpandrongo firaka ny landin'andriamanjaka raha ny Andriandoriamanjaka ihany no nanao izany teo aloha. Mbola ny [[Andriandoriamanjaka]] hatrany anefa no hany mpanenona ny lamban'Andriamanjaka hatramin-dRalambo ka hatramin-d[[Ranavalona III]]. === Fady manodidina ny landy === Be [[Fady (kolontsaina malagasy)|fady]] ny manodidina ny fiompiana sy fanenomana ary ny fivarotana lambalandy. Ohatra amin'izany, ny bibin-dandy (''[[Bombyx mori]]'') tokoa mantsy tsy tia toerana maloto na misy fofona, tsy itenenan-dratsy, tsy anozonana, tsy anaovana sain-dratsy, fa mamono azy izany. Tsy tia kotaba, tsy tia loto, mananjina, tsy azo hoaina, mila misasa raha avy namonjy fahoriana ny mpiompy raha tsy izany maty ny zana-dandy. Koa teo [[Fonohasina]] no notenomina ny lamban'andriamanjaka satria io toerana io hono dia tanàna masina noho ny hasim-panjakana nafenin'ny mpanjaka [[Rabiby]] tao raha nanao [[joro]] izy. Tamin'ny fiandohan'ny taonjato faha-19 anefa dia tafaray [[Imerina]] sy [[Imamo]] ka noho ilay fadifady hoe izay mamelona tsy mamono dia Imamo no mamelona ny zana-dandy fa ny [[Andriandoriamanjaka]] teo [[Ambohidrabiby]] sy Fonohasina kosa no nahadro sy nanasina ary nanenona ny landy hanaovana ny lamban'andriamanjaka. == Fampiasana ny lambamena == === Fampiasana ny lambamena avy amin'ny landy === Ny lambamena hono no arakotra ny maty dia satria ny [[Fanahy (kolontsaina malagasy)|fanahy]] tsy mba maty fa velona. Jakimena kosa no arakotra ny lakambola mifono ny taolambalon'ny andriamanjaka. Ny lamba avy amin'ny landy koa dia atao hasina hoan'ny mpanjaka fahizay raha mamangy azy. === Tantaran'ny fitafiana lambamena sy lamba landy === Samy manana ny tantaran'ny lambamena sy lamba landy ny faritra rehetra eto [[Madagasikara]]. Ny [[Sakalava]] ohatra dia voalaza fa tsy mba nanenona landy fa [[Raphia|rofia]]. Toy izao ary ny tantaran'ny lambamena sy lambalandy ho an'[[Imerina-Ambaniandro]] manokana. Taty Imerina dia lafo dia lafo tokoa ny lambamena sy lambalandy ka tsy mitafy sy mifono izany afatsy ny mpanefoefo sy ny andriana. Fahizay ary, ny ankabeazan'ny olona dia tsy nitafy lambalandy ary tsy mifono lambamena noho ny halafon'ireo lamba ireo. Ravin-kazo voarary na hodi-biby no nitafian'ny ankamaroan'ny vahoaka. Ny mpanefoefo kosa dia mifono lambamena efa ho 30 isa ka ny fasan'izy ireo dia hadina lalina tokoa ny varavaram-pasana ary fenoina vato amin'ny sarety mihitsy hiarovana amin'ny mpangalatra lambamena. Ireo fianakavian'andriana merina maro kosa dia saika nitafy landy ary nifono landy mba hanehoany ny harenany. Ny [[Andriandoriamanjaka]], ny [[Zanakandriana]], ny [[Zazamarolahy]] ary ny [[Andriamasinavalona]] kosa dia tsy mifono raha tsy jakimena. Ankehitriny dia tonga fanehoana ny maha [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] ny fiakanjoana ny lambalandy saingy indrisy, saika lamba vita avy amin'ny kofehy tubino sy lasoà sentetika no amidy eny antsena. Ho an'ny taranak'andriana merina kosa anefa dia mbola misy ny manao izany rehefa mianjaika na mandevina ka misy soratsoratra maro toy ny satrok'andriana na [[voaloboka]] na [[aviavy]] ireny lamba itafiany ireny. === Lamba vita amin'ny landy sy raharaham-pirenena merina === Amin'ny [[Fandroana|fandroan'andriana]] kosa dia landy fotsy no itafian'ny olona manana ny maha-izy azy fa tamin-d[[Rasoherina]] vao nitafy ny [[lamba arindrano]] ny olona. Lambalandy mena kosa no anakonana ny andriamanjaka raha mandro izy amin'ny fandroana. Maro anefa ny olona sy vohitra nalaza tamin'ny tenona taty [[Imerina]] ary ny fanenomana landy dia saika fanaon'ny vehivavy andriana. Tamin'ny andron-d[[Rabiby]] nanjaka teo [[Ambohidrabiby]] (taonjato faha-16), dia tonga teo Ambohidrabiby ny Antavaratra, ny [[Sakalava]], ,ny [[Sihanaka]], ary ny [[Bezanozano]] hividy lambamena. Nitombo hatrany izany fahatongavan'ny [[Foko eto Madagasikara|foko]] avy any amorontsiraka izany hatramin'ny taonjato faha-19, ka ireo lambamena ireo dia amidin'izy ireo amin'ny tatsambo [[Arabo (vahoaka)|arabo]] sy [[Eorôpeana (vahoaka)|vazaha]]. Nisy mihitsy aza ny mpivarotra arabo no niakatra taty Imerina tamin'ny taonjato faha-18 nitondra [[basy]] sy [[Fanandevozana|andevo]] hatakalo lambamena. Tonga raharaham-pirenena mihitsy taty Imerina ny resaka lambamena ka hoy ny teny anavona nataon'[[Andriamasinavalona]] mantsy an'Imamo mba hanehoany ny fahaleovantenan'ny fanjakany: "[[Tapia]] tsy miakatra an'Imerina ary [[amberivatry]] tsy midina Imamo". Ny tapia sy ny amberivatry mantsy dia samy manome ravin-kazo sakafon'ny zana-dandy izay manome ny kofehy landy. Izany teny izany no nataon'[[Andriamasinavalona]] dia hanehoany fa na malaza aza [[Imamo]] dia manana ny hasiny koa Imerina. Tamin'[[Andrianampoinimerina]] niady tamin'[[Andrianjafy]] dia naka ny fanampian'ny mponin'Ambohidrabiby sy ny manodidina izy. Tonga teo Ambohidrabiby amin'ireo Andriandoriamanjaka mpanenona lamban'andriana ary ny irak'Andrianampoinimerina koa tsy valin-teny no nomen'ireo Andriandoriamanjaka fa [[jaky]] fitafin'andriana notenomin'izy ireo no nampitondrainy ny irak'Andrianampoinimerina. Raha vao hitan'Andrianampoinimerina ny jaky noentin'ireo irany dia hoy izy sady nibitaka: "Efa azoko izao merina rehetra izao fa efa ahy ny jakin'Andriandoriamanjaka". Ary nitafiany izany ka tanteraka taminy ny tenin-d[[Rabiby]] sy [[Ralambo]]. Ary izany hono no nahatonga an'Ambohidrabiby ho "hasin'Imerina". Tsy tokony hohadinoina anefa fa ny fanenomana ny lambamena sy lamba landy dia maneho fa iray ihany ny razan'andriana taty [[Imerina]] sy tany [[Imamo]]. Ara-tantara, tamin-d[[Rabiby]] dia efa nisy ny fifanambadiana tamin'ny andrian'Ambohidrabiby sy ny Andriambahoaka. Ary ny [[Andriandoriamanjaka]] teo Ambohidrabiby aza hono no nitondra ny fanenomana ny landy tany Imamo raha niainga teo Ambohidrabiby izy ireo ka nifanambady tamin'ny andriana tany Imamo. Tsy mena-mitaha amin'ny lambamena sy lamba landy avy any Imamo sy avy amin'ny faritr'i [[Betsileo]] mantsy ny lambamena sy lamba landy novokarina teto Imerina. Voalazan'ny lovantsofina tokoa fa ny lambamena sy lamba landy avy aty anivon'Imerina no tena notadiavin'ny mpivarotra [[Arabo (vahoaka)|arabo]] sy [[Eorôpeana (vahoaka)|eropeana]] tany amorontsiraka nanomboka tamin'ny andron-dRalambo izany, koa maro tamin'ireo mpivarotra ireo no tonga taty anivon'Imerina mihintsy nanakalo izany lambamena sy lambalandy izany amin'ny [[basy]], [[Fanandevozana|andevo]], sns...ary maro tamin'ny lambalandy avy aty Imerina no novidian'ny Arabo tamin'ny seranan'i [[Faritra Boeny|Boeny]] efa tamin'ny taonjato faha-17. Andrianampoinimerina koa hono raha nifampitsapa saina tamin'ny mpanjaka betsileo malaza iray dia nomen'ito mpanjaka betsileo ito lambalandy lafo vidy notenomina tany [[Betsileo|Ibetsileo]]. Manoloana izany dia naniraka [[tandapa]] naka lambajaky tamin'ny Andriandoriamanjaka i Andrianampoinimerina ka notsobarany teo afovoanin'io lambajaky io izay vao nampanateriny tamin'ny mpanjaka betsileo. Vao nahita io lambajaky io hono ilay mpanjaka betsileo dia nanoa an'Andrianampoinimerina satria hitany fa lalin-tsaina ito mpanjakan'Imerina ito. Ankehitrio kosa, amin'izao andron'ny [[Repoblika]] izao, dia mbola fomban-tany maro eto [[Madagasikara]] ny manolotra lambalandy misoratr'andriana hoan'ny filohan'ny Repoblika, izany dia mampiseho fa ny lambalandy dia voasokajy ho isan'ny tolotra fanamarihana fa ny olona ambony sy lehibe indrindra eo amin'ny fiarahamonina no afaka mitondra azy. Izany hoe tsy olonolom-poana no mitafy lamba landy indrindra raha eny imasom-bahoaka. == Ohabolana mikasika ny lambamena == Maro ny fomba fitenenana mahakasika ny lambamena sy ny [[lambalandy]] ka hoy ny [[Ntaolo malagasy|Ntaolo]]: * "Andevo mitafy [[jaky]], ka arahabaina tsy [[andriana]], tsy arahabaina toa andriana": izany hoe ny endriny dia tsy andriana nefa ny fitafiny dia andriana, entina hilazana zavatra manalasala ny momba azy; * "Ny fihavanana toy ny landy, velona itafiana, maty ifonosana ka izay madilana arahi-panondro", entina hilazana zavatra tsy misaraka amin'ny tena na ankaratsiana na ankafaliana na aiza na oviana ka tsy maintsy atao izay hahatsara azy; * "Ny be lamba", entina hilazana ny [[Andriandoriamanjaka]], teo [[Ambohidrabiby]] sy [[Fonohasina]], mpanenona ofisialy ny lamban'ny mpanjaka merina nifandimby, noho izy ireo mitafy lamba landy izay ataony mirebareba amin'ny tany mba hampisehoany fa manankarena sy manana ny maha-izy azy eo amin'ny fiarahamonina izy ireo. == Jereo koa == * [[Lambahoany]] (na [[Lambahoany|lambaoany]]) * [[Lamba akotofahana]] * [[Lamba arindrano]] * [[Jabo-landy]] * [[Laimasaka]] * [[Salaka]] * [[Sobahia]] [[sokajy:kolontsaina malagasy]] [[sokajy:Lamba]] 35pdz1jkjlqxw4g4dq0uf8iw68wkmcy 1148545 1148544 2026-08-01T11:55:20Z Thelezifor 15140 Nanampy sary 1148545 wikitext text/x-wiki [[File:Le travail du lamba landy à Madagascar 3.jpg|thumb|Asa fanenomana lamba eto Madagasikara|373x373px]] Ny [[lambamena]] dia [[Lamba (akora)|lamba]] natao hamonosana ny maty teo amin'ny [[Ntaolo malagasy|Ntaolo]] sy amin' ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] mbola mandala ny fomban-drazana nampiasa izany. Anarana fotsiny ihany ny hoe "lambamena" fa mety ho volonkazo ny lokony, mety ho fotsy na mavo na mena mihitsy, angamba noho izy mivadika mena rehefa ela namonosana razana no nahatonga ny anarany hoe ''lambamena''. Marihina moa fa ny mena tamin'ny [[Ntaolo malagasy|Malagasy taloha]] dia somary miloko volontany mifangaro loko mena. Ny [[lambalandy]] kosa dia lamba vita amin'ny [[landy]] saingy itafian'ny velona. Samy manana ny soratra sy ny lokony ireny lambamena ireny ary ny sasany aza dia misy ny anaran'ilay razana vita amin'ny [[vakana]]. Miankina amin'ny lokony sy ny halehibeny (misy telo vitrana, 5 vitrana, sns...) anefa ny vidiny. Araka ny fiteny hoe "Izay sahy maty no mifono lambamena", dia ny lamba miloko mena no tena lafo vidy ka ny olona manankaja sy mahery fo teo amin'ny fiarahamonina no tena nividianan'ny olona azy sy notolorana azy satria mendrika izany noho ny vidiny. Ny lamba tsy dia misy loko firy kosa (volonkazo) dia mora kokoa ny vidiny. == Fanamboarana lambamena == === Akora anaovana ny lambamena === [[Sary:Bombyx mori Cocon 02.jpg|vignette|235x235px|Akoran-dandin' ny ''[[Bombyx mori]]'']] Maro ny akora azo anaovana ny lambamena, ka nisan' izany ny rongony lavaravina (''[[Linum usitatissimum]]'') sy ny landy tapia (''[[Borocera cajani]]'') ary ny landivato izay ahazoana ny landibe (''[[Borocera madagascariensis]]''), ny landi-hala ahazoana ny landikely (''[[Bombyx mori]]''), ny landimborihazo ary ny lasoà. Efa misy kosa ankehitrio ny manao lambamena amin'ny kofehy ''Tubino''. Amin'ireo akora ireo anefa dia ny landy no ambonin-damba teo amin'ny Ntaolo ka tononiny hoe "andriamanitra". Ny [[samoina]] no manatody ary raha foy dia lasa [[fanday]] in-telo miova (antitra isam-bolana) ka mihodidina ny tenany ary lasa [[soherina]] ahazoana ny [[akoran-dandy]] izay lasa samoina indray satria tsy afa-manidina. Ny akoran-dandy ary no andrahoina ka ahazoana kofehin-dandy izay hasinina ho lasa kofehy ary izany no tenonina. === Tantaran'ny fanenomana lambamena === Taty [[Imerina]] dia saika nahay nanenona landy ny olona indrindra ireo vohitra nisy [[andriana]] saingy [[Ambohidrabiby]], iray amin'ireo [[Tendrombohitra roa ambin' ny folon' Imerina|tendrombohitra 12]] masina, no renivohitry ny lambalandy sy lambamena taty Imerina. Ny nahatonga izany dia izao: [[Rabiby]], mpanjaka arabo teo Ambohidrabiby sy ny taranany teo no tena nampiroborobo ny fanenomana ny landy avy amin'ny bibin-dandy sy ny [[rongony]] taty Imerina fa tao alohan'izany dia landy azo avy amin'ny ala sy landy dia no notenomin'ny olona. Ireo tarana-dRabiby atao hoe [[Andriandoriamanjaka]], no nitafy jaky voalohany taty Imerina, [[jaky]] izay notenoniny ihany. Ny jaky dia lamba vita amin'ny landy na rongony ka miloko mena mitsoriaka volombolamena. Raha nahita ny jaky i [[Ralambo]] dia nanontany izany hoe: "Fa inona no antony anaovanareo izao akanjo jaky izao?". Dia hoy ny famalin'ireo Andriandoriamanjaka tarana-dRabiby ireo: "Izao no ataonay mba tsy hisomongoan'olona izahay fa izahay andria-manjaka". Dia hoy Ralambo: "Tsara izao ataonareo izao fa avelao koa izahay mba hitafy izao". Ary tamin-dRalambo nandova an-dRabiby sy [[Andriamanelo]] dia hoy i Ralambo tamin'ireo Andriandoriamanjaka: "Tsy misy mitafy jaky amin'izao tany izao afatsy ianareo sy ny taranakareo ary ny andriamanjaka, ary ianareo sy ny zanakamamparanareo no mpanenona ny lamban'andriamanjaka mifandimby ka tsy andriana manjaka raha tsy mitafy ny lamba tenominareo". Nanomboka tamin-dRalambo ka hatramin-d[[Ranavalona III]] dia ny Andriandoriamanjaka teo [[Ambohidrabiby]] sy [[Fonohasina]] (eo amin'ny tehezana avaratra antsinanan'ny vohitr'Ambohidrabiby) no mpanenona ny lamban'andriamanjaka taty Imerina sy angalana ny [[soherina]] ilaofan'ny andriamanjaka sy ny ankohonany. Ary mandrak'ankehitriny, dia mbola maro ireo tarana-dRalambo sy [[Andrianjaka]] no maka lambamena sy lamba landy eny Fonohasina. Tamin'[[Andrianampoinimerina]] kosa dia any [[Mahitsy]] no nompiana ny landy satria tsy mety raha sady mamelona no mamono azy, [[Miadanimerina]] no mamoly landy; ny [[Andrianamboninolona]], [[Andriandranando]] sy [[Zanadralambo]] dia isan'ny mpamoly, mpanasina ary mpandrongo firaka ny landin'andriamanjaka raha ny Andriandoriamanjaka ihany no nanao izany teo aloha. Mbola ny [[Andriandoriamanjaka]] hatrany anefa no hany mpanenona ny lamban'Andriamanjaka hatramin-dRalambo ka hatramin-d[[Ranavalona III]]. === Fady manodidina ny landy === Be [[Fady (kolontsaina malagasy)|fady]] ny manodidina ny fiompiana sy fanenomana ary ny fivarotana lambalandy. Ohatra amin'izany, ny bibin-dandy (''[[Bombyx mori]]'') tokoa mantsy tsy tia toerana maloto na misy fofona, tsy itenenan-dratsy, tsy anozonana, tsy anaovana sain-dratsy, fa mamono azy izany. Tsy tia kotaba, tsy tia loto, mananjina, tsy azo hoaina, mila misasa raha avy namonjy fahoriana ny mpiompy raha tsy izany maty ny zana-dandy. Koa teo [[Fonohasina]] no notenomina ny lamban'andriamanjaka satria io toerana io hono dia tanàna masina noho ny hasim-panjakana nafenin'ny mpanjaka [[Rabiby]] tao raha nanao [[joro]] izy. Tamin'ny fiandohan'ny taonjato faha-19 anefa dia tafaray [[Imerina]] sy [[Imamo]] ka noho ilay fadifady hoe izay mamelona tsy mamono dia Imamo no mamelona ny zana-dandy fa ny [[Andriandoriamanjaka]] teo [[Ambohidrabiby]] sy Fonohasina kosa no nahadro sy nanasina ary nanenona ny landy hanaovana ny lamban'andriamanjaka. == Fampiasana ny lambamena == === Fampiasana ny lambamena avy amin'ny landy === Ny lambamena hono no arakotra ny maty dia satria ny [[Fanahy (kolontsaina malagasy)|fanahy]] tsy mba maty fa velona. Jakimena kosa no arakotra ny lakambola mifono ny taolambalon'ny andriamanjaka. Ny lamba avy amin'ny landy koa dia atao hasina hoan'ny mpanjaka fahizay raha mamangy azy. === Tantaran'ny fitafiana lambamena sy lamba landy === Samy manana ny tantaran'ny lambamena sy lamba landy ny faritra rehetra eto [[Madagasikara]]. Ny [[Sakalava]] ohatra dia voalaza fa tsy mba nanenona landy fa [[Raphia|rofia]]. Toy izao ary ny tantaran'ny lambamena sy lambalandy ho an'[[Imerina-Ambaniandro]] manokana. Taty Imerina dia lafo dia lafo tokoa ny lambamena sy lambalandy ka tsy mitafy sy mifono izany afatsy ny mpanefoefo sy ny andriana. Fahizay ary, ny ankabeazan'ny olona dia tsy nitafy lambalandy ary tsy mifono lambamena noho ny halafon'ireo lamba ireo. Ravin-kazo voarary na hodi-biby no nitafian'ny ankamaroan'ny vahoaka. Ny mpanefoefo kosa dia mifono lambamena efa ho 30 isa ka ny fasan'izy ireo dia hadina lalina tokoa ny varavaram-pasana ary fenoina vato amin'ny sarety mihitsy hiarovana amin'ny mpangalatra lambamena. Ireo fianakavian'andriana merina maro kosa dia saika nitafy landy ary nifono landy mba hanehoany ny harenany. Ny [[Andriandoriamanjaka]], ny [[Zanakandriana]], ny [[Zazamarolahy]] ary ny [[Andriamasinavalona]] kosa dia tsy mifono raha tsy jakimena. Ankehitriny dia tonga fanehoana ny maha [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] ny fiakanjoana ny lambalandy saingy indrisy, saika lamba vita avy amin'ny kofehy tubino sy lasoà sentetika no amidy eny antsena. Ho an'ny taranak'andriana merina kosa anefa dia mbola misy ny manao izany rehefa mianjaika na mandevina ka misy soratsoratra maro toy ny satrok'andriana na [[voaloboka]] na [[aviavy]] ireny lamba itafiany ireny. === Lamba vita amin'ny landy sy raharaham-pirenena merina === Amin'ny [[Fandroana|fandroan'andriana]] kosa dia landy fotsy no itafian'ny olona manana ny maha-izy azy fa tamin-d[[Rasoherina]] vao nitafy ny [[lamba arindrano]] ny olona. Lambalandy mena kosa no anakonana ny andriamanjaka raha mandro izy amin'ny fandroana. Maro anefa ny olona sy vohitra nalaza tamin'ny tenona taty [[Imerina]] ary ny fanenomana landy dia saika fanaon'ny vehivavy andriana. Tamin'ny andron-d[[Rabiby]] nanjaka teo [[Ambohidrabiby]] (taonjato faha-16), dia tonga teo Ambohidrabiby ny Antavaratra, ny [[Sakalava]], ,ny [[Sihanaka]], ary ny [[Bezanozano]] hividy lambamena. Nitombo hatrany izany fahatongavan'ny [[Foko eto Madagasikara|foko]] avy any amorontsiraka izany hatramin'ny taonjato faha-19, ka ireo lambamena ireo dia amidin'izy ireo amin'ny tatsambo [[Arabo (vahoaka)|arabo]] sy [[Eorôpeana (vahoaka)|vazaha]]. Nisy mihitsy aza ny mpivarotra arabo no niakatra taty Imerina tamin'ny taonjato faha-18 nitondra [[basy]] sy [[Fanandevozana|andevo]] hatakalo lambamena. Tonga raharaham-pirenena mihitsy taty Imerina ny resaka lambamena ka hoy ny teny anavona nataon'[[Andriamasinavalona]] mantsy an'Imamo mba hanehoany ny fahaleovantenan'ny fanjakany: "[[Tapia]] tsy miakatra an'Imerina ary [[amberivatry]] tsy midina Imamo". Ny tapia sy ny amberivatry mantsy dia samy manome ravin-kazo sakafon'ny zana-dandy izay manome ny kofehy landy. Izany teny izany no nataon'[[Andriamasinavalona]] dia hanehoany fa na malaza aza [[Imamo]] dia manana ny hasiny koa Imerina. Tamin'[[Andrianampoinimerina]] niady tamin'[[Andrianjafy]] dia naka ny fanampian'ny mponin'Ambohidrabiby sy ny manodidina izy. Tonga teo Ambohidrabiby amin'ireo Andriandoriamanjaka mpanenona lamban'andriana ary ny irak'Andrianampoinimerina koa tsy valin-teny no nomen'ireo Andriandoriamanjaka fa [[jaky]] fitafin'andriana notenomin'izy ireo no nampitondrainy ny irak'Andrianampoinimerina. Raha vao hitan'Andrianampoinimerina ny jaky noentin'ireo irany dia hoy izy sady nibitaka: "Efa azoko izao merina rehetra izao fa efa ahy ny jakin'Andriandoriamanjaka". Ary nitafiany izany ka tanteraka taminy ny tenin-d[[Rabiby]] sy [[Ralambo]]. Ary izany hono no nahatonga an'Ambohidrabiby ho "hasin'Imerina". Tsy tokony hohadinoina anefa fa ny fanenomana ny lambamena sy lamba landy dia maneho fa iray ihany ny razan'andriana taty [[Imerina]] sy tany [[Imamo]]. Ara-tantara, tamin-d[[Rabiby]] dia efa nisy ny fifanambadiana tamin'ny andrian'Ambohidrabiby sy ny Andriambahoaka. Ary ny [[Andriandoriamanjaka]] teo Ambohidrabiby aza hono no nitondra ny fanenomana ny landy tany Imamo raha niainga teo Ambohidrabiby izy ireo ka nifanambady tamin'ny andriana tany Imamo. Tsy mena-mitaha amin'ny lambamena sy lamba landy avy any Imamo sy avy amin'ny faritr'i [[Betsileo]] mantsy ny lambamena sy lamba landy novokarina teto Imerina. Voalazan'ny lovantsofina tokoa fa ny lambamena sy lamba landy avy aty anivon'Imerina no tena notadiavin'ny mpivarotra [[Arabo (vahoaka)|arabo]] sy [[Eorôpeana (vahoaka)|eropeana]] tany amorontsiraka nanomboka tamin'ny andron-dRalambo izany, koa maro tamin'ireo mpivarotra ireo no tonga taty anivon'Imerina mihintsy nanakalo izany lambamena sy lambalandy izany amin'ny [[basy]], [[Fanandevozana|andevo]], sns...ary maro tamin'ny lambalandy avy aty Imerina no novidian'ny Arabo tamin'ny seranan'i [[Faritra Boeny|Boeny]] efa tamin'ny taonjato faha-17. Andrianampoinimerina koa hono raha nifampitsapa saina tamin'ny mpanjaka betsileo malaza iray dia nomen'ito mpanjaka betsileo ito lambalandy lafo vidy notenomina tany [[Betsileo|Ibetsileo]]. Manoloana izany dia naniraka [[tandapa]] naka lambajaky tamin'ny Andriandoriamanjaka i Andrianampoinimerina ka notsobarany teo afovoanin'io lambajaky io izay vao nampanateriny tamin'ny mpanjaka betsileo. Vao nahita io lambajaky io hono ilay mpanjaka betsileo dia nanoa an'Andrianampoinimerina satria hitany fa lalin-tsaina ito mpanjakan'Imerina ito. Ankehitrio kosa, amin'izao andron'ny [[Repoblika]] izao, dia mbola fomban-tany maro eto [[Madagasikara]] ny manolotra lambalandy misoratr'andriana hoan'ny filohan'ny Repoblika, izany dia mampiseho fa ny lambalandy dia voasokajy ho isan'ny tolotra fanamarihana fa ny olona ambony sy lehibe indrindra eo amin'ny fiarahamonina no afaka mitondra azy. Izany hoe tsy olonolom-poana no mitafy lamba landy indrindra raha eny imasom-bahoaka. == Ohabolana mikasika ny lambamena == Maro ny fomba fitenenana mahakasika ny lambamena sy ny [[lambalandy]] ka hoy ny [[Ntaolo malagasy|Ntaolo]]: * "Andevo mitafy [[jaky]], ka arahabaina tsy [[andriana]], tsy arahabaina toa andriana": izany hoe ny endriny dia tsy andriana nefa ny fitafiny dia andriana, entina hilazana zavatra manalasala ny momba azy; * "Ny fihavanana toy ny landy, velona itafiana, maty ifonosana ka izay madilana arahi-panondro", entina hilazana zavatra tsy misaraka amin'ny tena na ankaratsiana na ankafaliana na aiza na oviana ka tsy maintsy atao izay hahatsara azy; * "Ny be lamba", entina hilazana ny [[Andriandoriamanjaka]], teo [[Ambohidrabiby]] sy [[Fonohasina]], mpanenona ofisialy ny lamban'ny mpanjaka merina nifandimby, noho izy ireo mitafy lamba landy izay ataony mirebareba amin'ny tany mba hampisehoany fa manankarena sy manana ny maha-izy azy eo amin'ny fiarahamonina izy ireo. == Jereo koa == * [[Lambahoany]] (na [[Lambahoany|lambaoany]]) * [[Lamba akotofahana]] * [[Lamba arindrano]] * [[Jabo-landy]] * [[Laimasaka]] * [[Salaka]] * [[Sobahia]] * [[Landy]] [[sokajy:kolontsaina malagasy]] [[sokajy:Lamba]] myejvfg6agf0g9swaey0om7nu6yhtgy 0 46091 1148472 1147989 2026-07-31T14:37:11Z Valimbavaka Rahary 39787 Nanampy 1148472 wikitext text/x-wiki {{coord|-19.900000|48.800000}} {{infobox tanàna |anarana=Mahanoro |faritany=[[Faritanin' i Toamasina|Toamasina]] |isam-ponina=37800 |velarantany= 264.40 |firenena={{Madagasikara}} |faritra=[[Faritra Atsinanana]] |sary= Mahanoro - bridge.jpg }} '''Mahanoro''' dia kaominina malagasy ao amin'ny [[distrikan'i Mahanoro]], [[Faritra Atsinanana]], [[Faritanin'i Toamasina]]. Ny isam-poniny dia 37800 araka ny faminavinana natao tamin'ny taona 2018. Ny kaodin-kaominina dia 30801 ary ny kaodin-distrika dia 308. Ahitana Kaominina miisa 11 ny distrikan'i Mahanoro, ireto avy izany :Mahanoro, Betsizaraina, Tsaravinany, Ambodiharina, Manjakandriana, Masomeloka, A y distrikan' i Mahanoro, iretoavyizany:n == Vokary ny fambolea == Ny entanafaharoa lafo idy indrindra dia banane. Ny zava-bolena lehibe indrindra amin'ny lafin'ny velarantany dia vary. Ny entana fa, telo lafo vidy indrindra dia litchis. Ny isan'omby dia 1800. Ny isan'ny taona nisiam-pesitry ny vorona teo anelanelan'ny taona 1999-2001 dia 3. Ny zava-bolena faharoa lehibe indrindra amin'ny lafin'ny velarantany dia mangahazo. Ny entana lafo vidy indrindra dia ananas. 2 isan-jaton'ny tanimbary no voatondraka amin'ny tohidrano na paompy. 5 ny mponina no manao asa tanana. 65 ny mponina no miasa tany. 5 ny mponina no miasa amin'ny fanjonoana. 25 ny mponina no miasa amin'ny sampandraharaha. 200 no isan'ny kisoa. == Ara-tsosialy == Ahitana fikambanan-tantsaha ao. Ahitana fikambanam-panjono ao amin'io tanàna io. == Fotodrafitrasa == Misy masoivohon'ny banky. Misy seranam-piaramanidina akaikin'ilay tanàna. Tongavan'ny lalam-paritra ilay tanàna. Ahitana hopitaly na toeram-pitsaboana ao. Ahitana tobim-pahasalamana ao. Misy tsena isan'andro any. Ijanon'ny taksiborosy ilay kaominina. Misy fianarana ambaratonga faharoa (lise). Ahitana orinasa mampiasa olona mihoatra ny 50. Andalovan'ny lalam-pirenena ilay kaominina. Ahitana sekoly ambaratonga fototra. Ahitana orinasa mampiasa olona 10 hatramin'ny 50. Ahitana seranana an-drenirano amin'ilay tanàna. Ahitana orinasa mampiasa olona latsaky ny folo. Misy fitrandrahana harena an-kibon'ny tany amin'ny fomba indostrialy. Ahitana kolejy ao amin'ilay tanàna. Ny JIRAMA no manome ny rano. Misy biraom-paositra ao. == Fitaterana == Ny fitaovam-pitaterana ampiasaina matetika indrindra dia fiara lehibe. Ny faharetan'ny dia mankany amin'ny renivohi-paritany dia 9 ora. Ny fotoam-pitaterana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny andro fahavaratra dia 9 ora. Ny lalan-tany dia azo aleha mandavan-taona. Ny saran-dalan'ny olona tokana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny andro fahavaratra dia 50000 Fmg. Ny saran-dalan'ny olona tokana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny haintany dia 50000 Fmg. Ahitana ireny tobin-dakana (port) ireny koa ao Mahanoro, ary isan'ny be mpandeha na ny lakana na ny botry mandeha motera (pirogue motorisé). == Fahasoavana == 3 isan-jaton'ny mponina no tena mahantra dia mahantra. 37 isan-jaton'ny mponina no atao hoe mahantra. Ny halavan'ny vanim-potoana mety ahalanian'ny vokatry ny taon-dasa dia 4 volana. 10 isan-jaton'ny mponina no atao hoe manan-karena. 50 isan-jaton'ny mponina no manana fari-piainana antonontonony. == Endri-javatra == Misy masoivohon'ny ministeran'ny fiompiana. Misy masoivohon'ny ministeran'ny fiompiana. Misy masoivohon'ny ministeran'ny fahasalamana. Misy masoivohon'ny ministeran'ny fahasalamana. Misy masoivohon'ny ministeran'ny rano sy ny ala. Misy masoivohon'ny ministeran'ny rano sy ny ala. Misy masoivohon'ny ministeran'ny asa tany. Misy masoivohon'ny ministeran'ny asa tany. Misy masoivohon'ny ministeran'ny fiarovana. Misy masoivohon'ny ministeran'ny fiarovana. Misy masoivohon'ny ministeran'ny fanabeazana. Misy masoivohon'ny ministeran'ny fanabeazana. Misy masoivohon'ny ministeran'ny mponina. Misy masoivohon'ny ministeran'ny mponina. Misy masoivohon'ny ministeran'ny angovo ao amin'ilay tanàna. Misy masoivohon'ny ministeran'ny angovo ao amin'ilay tanàna. Misy masoivohon'ny ministeran'ny asa vaventy. Misy masoivohon'ny ministeran'ny asa vaventy. ==Fokontany== 21 fokontany:<ref>[https://www.memoireonline.com/09/12/6089/m_La-redynamisation-du-comite-communal-de-gestion-des-risques-et-des-catastrophes-facteur-cle-d-une3.html Redynalusation du Comité Communal]</ref> Androhomanasa, Ambohimiarina, Maroahitra, Ambohitsara I, Ambilabe, Ambinanisasika, Bemangahazo, Ambodiriana Lohariana, Tandroroho, Miakara, Androrangambo, Maintimbato, Sahabe, Fiadanana, Vohitromby, Tanambao I, Ambalakininina, Ankadirano, Tanamborozano, Ambalamangahazo, Ampampanambo. == Olana == Tapaka in-3 ny lalana tao anatin'ny taona 1999-2001. Ny isan'ny vakitrano tanatin'ny taona 1999-2001 dia 135. Ahitana polisy ao amin'ilay kaominina. Ahitana zandary ao amin'ilay kaominina. == Rohy ivelany == * [http://www.ilo.cornell.edu/ilo/census.xls ilo.cornell.edu] - Statistika momba ny kaominina malagasy ary loharanom-pahaizana namoronana an'ity lahatsoratra ity. {{reflist}} {{commonscat}} [[Sokajy:Kaominina any Faritra Atsinanana]] [[Sokajy:Kaominina any Madagasikara]] 3aeux1gf008ggrbgq8z4089hurjexki 1148473 1148472 2026-07-31T14:43:00Z Valimbavaka Rahary 39787 Nanitsy 1148473 wikitext text/x-wiki {{coord|-19.900000|48.800000}} {{infobox tanàna |anarana=Mahanoro |faritany=[[Faritanin' i Toamasina|Toamasina]] |isam-ponina=37800 |velarantany= 264.40 |firenena={{Madagasikara}} |faritra=[[Faritra Atsinanana]] |sary= Mahanoro - bridge.jpg }} '''Mahanoro''' dia kaominina malagasy ao amin'ny [[distrikan'i Mahanoro]], [[Faritra Atsinanana]], [[Faritanin'i Toamasina]]. Ny isam-poniny dia 37800 araka ny faminavinana natao tamin'ny taona 2018. Ny kaodin-kaominina dia 30801 ary ny kaodin-distrika dia 308. Ahitana Kaominina miisa 11 ny distrikan'i Mahanoro, ireto avy izany :Mahanoro, Betsizaraina, Tsaravinany, Ambodiharina, Manjakandriana, Masomeloka, Ny entana lafo vidy indrindra dia banane. Ny zava-bolena lehibe indrindra amin'ny lafin'ny velarantany dia vary. Ny entana fa, telo lafo vidy indrindra dia litchis. Ny isan'omby dia 1800. Ny isan'ny taona nisiam-pesitry ny vorona teo anelanelan'ny taona 1999-2001 dia 3. Ny zava-bolena faharoa lehibe indrindra amin'ny lafin'ny velarantany dia mangahazo. Ny entana lafo vidy indrindra dia ananas. 2 isan-jaton'ny tanimbary no voatondraka amin'ny tohidrano na paompy. 5 ny mponina no manao asa tanana. 65 ny mponina no miasa tany. 5 ny mponina no miasa amin'ny fanjonoana. 25 ny mponina no miasa amin'ny sampandraharaha. 200 no isan'ny kisoa. == Ara-tsosialy == Ahitana fikambanan-tantsaha ao. Ahitana fikambanam-panjono ao amin'io tanàna io. == Fotodrafitrasa == Misy masoivohon'ny banky. Misy seranam-piaramanidina akaikin'ilay tanàna. Tongavan'ny lalam-paritra ilay tanàna. Ahitana hopitaly na toeram-pitsaboana ao. Ahitana tobim-pahasalamana ao. Misy tsena isan'andro any. Ijanon'ny taksiborosy ilay kaominina. Misy fianarana ambaratonga faharoa (lise). Ahitana orinasa mampiasa olona mihoatra ny 50. Andalovan'ny lalam-pirenena ilay kaominina. Ahitana sekoly ambaratonga fototra. Ahitana orinasa mampiasa olona 10 hatramin'ny 50. Ahitana seranana an-drenirano amin'ilay tanàna. Ahitana orinasa mampiasa olona latsaky ny folo. Misy fitrandrahana harena an-kibon'ny tany amin'ny fomba indostrialy. Ahitana kolejy ao amin'ilay tanàna. Ny JIRAMA no manome ny rano. Misy biraom-paositra ao. == Fitaterana == Ny fitaovam-pitaterana ampiasaina matetika indrindra dia fiara lehibe. Ny faharetan'ny dia mankany amin'ny renivohi-paritany dia 9 ora. Ny fotoam-pitaterana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny andro fahavaratra dia 9 ora. Ny lalan-tany dia azo aleha mandavan-taona. Ny saran-dalan'ny olona tokana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny andro fahavaratra dia 50000 Fmg. Ny saran-dalan'ny olona tokana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny haintany dia 50000 Fmg. Ahitana ireny tobin-dakana (port) ireny koa ao Mahanoro, ary isan'ny be mpandeha na ny lakana na ny botry mandeha motera (pirogue motorisé). == Fahasoavana == 3 isan-jaton'ny mponina no tena mahantra dia mahantra. 37 isan-jaton'ny mponina no atao hoe mahantra. Ny halavan'ny vanim-potoana mety ahalanian'ny vokatry ny taon-dasa dia 4 volana. 10 isan-jaton'ny mponina no atao hoe manan-karena. 50 isan-jaton'ny mponina no manana fari-piainana antonontonony. == Endri-javatra == Misy masoivohon'ny ministeran'ny fiompiana. Misy masoivohon'ny ministeran'ny fiompiana. Misy masoivohon'ny ministeran'ny fahasalamana. Misy masoivohon'ny ministeran'ny fahasalamana. Misy masoivohon'ny ministeran'ny rano sy ny ala. Misy masoivohon'ny ministeran'ny rano sy ny ala. Misy masoivohon'ny ministeran'ny asa tany. Misy masoivohon'ny ministeran'ny asa tany. Misy masoivohon'ny ministeran'ny fiarovana. Misy masoivohon'ny ministeran'ny fiarovana. Misy masoivohon'ny ministeran'ny fanabeazana. Misy masoivohon'ny ministeran'ny fanabeazana. Misy masoivohon'ny ministeran'ny mponina. Misy masoivohon'ny ministeran'ny mponina. Misy masoivohon'ny ministeran'ny angovo ao amin'ilay tanàna. Misy masoivohon'ny ministeran'ny angovo ao amin'ilay tanàna. Misy masoivohon'ny ministeran'ny asa vaventy. Misy masoivohon'ny ministeran'ny asa vaventy. ==Fokontany== 21 fokontany:<ref>[https://www.memoireonline.com/09/12/6089/m_La-redynamisation-du-comite-communal-de-gestion-des-risques-et-des-catastrophes-facteur-cle-d-une3.html Redynalusation du Comité Communal]</ref> Androhomanasa, Ambohimiarina, Maroahitra, Ambohitsara I, Ambilabe, Ambinanisasika, Bemangahazo, Ambodiriana Lohariana, Tandroroho, Miakara, Androrangambo, Maintimbato, Sahabe, Fiadanana, Vohitromby, Tanambao I, Ambalakininina, Ankadirano, Tanamborozano, Ambalamangahazo, Ampampanambo. == Olana == Tapaka in-3 ny lalana tao anatin'ny taona 1999-2001. Ny isan'ny vakitrano tanatin'ny taona 1999-2001 dia 135. Ahitana polisy ao amin'ilay kaominina. Ahitana zandary ao amin'ilay kaominina. == Rohy ivelany == * [http://www.ilo.cornell.edu/ilo/census.xls ilo.cornell.edu] - Statistika momba ny kaominina malagasy ary loharanom-pahaizana namoronana an'ity lahatsoratra ity. {{reflist}} {{commonscat}} [[Sokajy:Kaominina any Faritra Atsinanana]] [[Sokajy:Kaominina any Madagasikara]] bj6etgoi2llc3e86dvj043yv1q73nax 1148474 1148473 2026-07-31T14:45:22Z Valimbavaka Rahary 39787 Nanampy 1148474 wikitext text/x-wiki {{coord|-19.900000|48.800000}} {{infobox tanàna |anarana=Mahanoro |faritany=[[Faritanin' i Toamasina|Toamasina]] |isam-ponina=37800 |velarantany= 264.40 |firenena={{Madagasikara}} |faritra=[[Faritra Atsinanana]] |sary= Mahanoro - bridge.jpg }} '''Mahanoro''' dia kaominina malagasy ao amin'ny [[distrikan'i Mahanoro]], [[Faritra Atsinanana]], [[Faritanin'i Toamasina]]. Ny isam-poniny dia 37800 araka ny faminavinana natao tamin'ny taona 2018. Ny kaodin-kaominina dia 30801 ary ny kaodin-distrika dia 308. Ahitana Kaominina miisa 11 ny distrikan'i Mahanoro, ireto avy izany :Mahanoro, Betsizaraina, Tsaravinany, Ambodiharina, Manjakandriana, Masomeloka,Ambinanidilana, Ambodibonara, Ankazotsifantatra, Ambinanindrano, Befotaka Ny entana lafo vidy indrindra dia banane. Ny zava-bolena lehibe indrindra amin'ny lafin'ny velarantany dia vary. Ny entana fa, telo lafo vidy indrindra dia litchis. Ny isan'omby dia 1800. Ny isan'ny taona nisiam-pesitry ny vorona teo anelanelan'ny taona 1999-2001 dia 3. Ny zava-bolena faharoa lehibe indrindra amin'ny lafin'ny velarantany dia mangahazo. Ny entana lafo vidy indrindra dia ananas. 2 isan-jaton'ny tanimbary no voatondraka amin'ny tohidrano na paompy. 5 ny mponina no manao asa tanana. 65 ny mponina no miasa tany. 5 ny mponina no miasa amin'ny fanjonoana. 25 ny mponina no miasa amin'ny sampandraharaha. 200 no isan'ny kisoa. == Ara-tsosialy == Ahitana fikambanan-tantsaha ao. Ahitana fikambanam-panjono ao amin'io tanàna io. == Fotodrafitrasa == Misy masoivohon'ny banky. Misy seranam-piaramanidina akaikin'ilay tanàna. Tongavan'ny lalam-paritra ilay tanàna. Ahitana hopitaly na toeram-pitsaboana ao. Ahitana tobim-pahasalamana ao. Misy tsena isan'andro any. Ijanon'ny taksiborosy ilay kaominina. Misy fianarana ambaratonga faharoa (lise). Ahitana orinasa mampiasa olona mihoatra ny 50. Andalovan'ny lalam-pirenena ilay kaominina. Ahitana sekoly ambaratonga fototra. Ahitana orinasa mampiasa olona 10 hatramin'ny 50. Ahitana seranana an-drenirano amin'ilay tanàna. Ahitana orinasa mampiasa olona latsaky ny folo. Misy fitrandrahana harena an-kibon'ny tany amin'ny fomba indostrialy. Ahitana kolejy ao amin'ilay tanàna. Ny JIRAMA no manome ny rano. Misy biraom-paositra ao. == Fitaterana == Ny fitaovam-pitaterana ampiasaina matetika indrindra dia fiara lehibe. Ny faharetan'ny dia mankany amin'ny renivohi-paritany dia 9 ora. Ny fotoam-pitaterana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny andro fahavaratra dia 9 ora. Ny lalan-tany dia azo aleha mandavan-taona. Ny saran-dalan'ny olona tokana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny andro fahavaratra dia 50000 Fmg. Ny saran-dalan'ny olona tokana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny haintany dia 50000 Fmg. Ahitana ireny tobin-dakana (port) ireny koa ao Mahanoro, ary isan'ny be mpandeha na ny lakana na ny botry mandeha motera (pirogue motorisé). == Fahasoavana == 3 isan-jaton'ny mponina no tena mahantra dia mahantra. 37 isan-jaton'ny mponina no atao hoe mahantra. Ny halavan'ny vanim-potoana mety ahalanian'ny vokatry ny taon-dasa dia 4 volana. 10 isan-jaton'ny mponina no atao hoe manan-karena. 50 isan-jaton'ny mponina no manana fari-piainana antonontonony. == Endri-javatra == Misy masoivohon'ny ministeran'ny fiompiana. Misy masoivohon'ny ministeran'ny fiompiana. Misy masoivohon'ny ministeran'ny fahasalamana. Misy masoivohon'ny ministeran'ny fahasalamana. Misy masoivohon'ny ministeran'ny rano sy ny ala. Misy masoivohon'ny ministeran'ny rano sy ny ala. Misy masoivohon'ny ministeran'ny asa tany. Misy masoivohon'ny ministeran'ny asa tany. Misy masoivohon'ny ministeran'ny fiarovana. Misy masoivohon'ny ministeran'ny fiarovana. Misy masoivohon'ny ministeran'ny fanabeazana. Misy masoivohon'ny ministeran'ny fanabeazana. Misy masoivohon'ny ministeran'ny mponina. Misy masoivohon'ny ministeran'ny mponina. Misy masoivohon'ny ministeran'ny angovo ao amin'ilay tanàna. Misy masoivohon'ny ministeran'ny angovo ao amin'ilay tanàna. Misy masoivohon'ny ministeran'ny asa vaventy. Misy masoivohon'ny ministeran'ny asa vaventy. ==Fokontany== 21 fokontany:<ref>[https://www.memoireonline.com/09/12/6089/m_La-redynamisation-du-comite-communal-de-gestion-des-risques-et-des-catastrophes-facteur-cle-d-une3.html Redynalusation du Comité Communal]</ref> Androhomanasa, Ambohimiarina, Maroahitra, Ambohitsara I, Ambilabe, Ambinanisasika, Bemangahazo, Ambodiriana Lohariana, Tandroroho, Miakara, Androrangambo, Maintimbato, Sahabe, Fiadanana, Vohitromby, Tanambao I, Ambalakininina, Ankadirano, Tanamborozano, Ambalamangahazo, Ampampanambo. == Olana == Tapaka in-3 ny lalana tao anatin'ny taona 1999-2001. Ny isan'ny vakitrano tanatin'ny taona 1999-2001 dia 135. Ahitana polisy ao amin'ilay kaominina. Ahitana zandary ao amin'ilay kaominina. == Rohy ivelany == * [http://www.ilo.cornell.edu/ilo/census.xls ilo.cornell.edu] - Statistika momba ny kaominina malagasy ary loharanom-pahaizana namoronana an'ity lahatsoratra ity. {{reflist}} {{commonscat}} [[Sokajy:Kaominina any Faritra Atsinanana]] [[Sokajy:Kaominina any Madagasikara]] 3l93l7k2a0194fqxr8bbbwu3gk1h8bl 1148475 1148474 2026-07-31T14:52:26Z Valimbavaka Rahary 39787 Nanova kely 1148475 wikitext text/x-wiki {{coord|-19.900000|48.800000}} {{infobox tanàna |anarana=Mahanoro |faritany=[[Faritanin' i Toamasina|Toamasina]] |isam-ponina=37800 |velarantany= 264.40 |firenena={{Madagasikara}} |faritra=[[Faritra Atsinanana]] |sary= Mahanoro - bridge.jpg }} '''Mahanoro''' dia kaominina malagasy ao amin'ny [[distrikan'i Mahanoro]], [[Faritra Atsinanana]], [[Faritanin'i Toamasina]]. Ny isam-poniny dia 37800 araka ny faminavinana natao tamin'ny taona 2018. Ny kaodin-kaominina dia 30801 ary ny kaodin-distrika dia 308. Ahitana Kaominina miisa 11 ny distrikan'i Mahanoro, ireto avy izany :Mahanoro, Betsizaraina, Tsaravinany, Ambodiharina, Manjakandriana, Masomeloka,Ambinanidilana, Ambodibonara, Ankazotsifantatra, Ambinanindrano, Befotaka Vokatry ny fambolena: Ny entana faharoa lafo vidy ind == Ara-tsosialy == Ahitana fikambanan-tantsaha ao. Ahitana fikambanam-panjono ao amin'io tanàna io. == Fotodrafitrasa == Misy masoivohon'ny banky. Misy seranam-piaramanidina akaikin'ilay tanàna. Tongavan'ny lalam-paritra ilay tanàna. Ahitana hopitaly na toeram-pitsaboana ao. Ahitana tobim-pahasalamana ao. Misy tsena isan'andro any. Ijanon'ny taksiborosy ilay kaominina. Misy fianarana ambaratonga faharoa (lise). Ahitana orinasa mampiasa olona mihoatra ny 50. Andalovan'ny lalam-pirenena ilay kaominina. Ahitana sekoly ambaratonga fototra. Ahitana orinasa mampiasa olona 10 hatramin'ny 50. Ahitana seranana an-drenirano amin'ilay tanàna. Ahitana orinasa mampiasa olona latsaky ny folo. Misy fitrandrahana harena an-kibon'ny tany amin'ny fomba indostrialy. Ahitana kolejy ao amin'ilay tanàna. Ny JIRAMA no manome ny rano. Misy biraom-paositra ao. == Fitaterana == Ny fitaovam-pitaterana ampiasaina matetika indrindra dia fiara lehibe. Ny faharetan'ny dia mankany amin'ny renivohi-paritany dia 9 ora. Ny fotoam-pitaterana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny andro fahavaratra dia 9 ora. Ny lalan-tany dia azo aleha mandavan-taona. Ny saran-dalan'ny olona tokana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny andro fahavaratra dia 50000 Fmg. Ny saran-dalan'ny olona tokana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny haintany dia 50000 Fmg. Ahitana ireny tobin-dakana (port) ireny koa ao Mahanoro, ary isan'ny be mpandeha na ny lakana na ny botry mandeha motera (pirogue motorisé). == Fahasoavana == 3 isan-jaton'ny mponina no tena mahantra dia mahantra. 37 isan-jaton'ny mponina no atao hoe mahantra. Ny halavan'ny vanim-potoana mety ahalanian'ny vokatry ny taon-dasa dia 4 volana. 10 isan-jaton'ny mponina no atao hoe manan-karena. 50 isan-jaton'ny mponina no manana fari-piainana antonontonony. == Endri-javatra == Misy masoivohon'ny ministeran'ny fiompiana. Misy masoivohon'ny ministeran'ny fiompiana. Misy masoivohon'ny ministeran'ny fahasalamana. Misy masoivohon'ny ministeran'ny fahasalamana. Misy masoivohon'ny ministeran'ny rano sy ny ala. Misy masoivohon'ny ministeran'ny rano sy ny ala. Misy masoivohon'ny ministeran'ny asa tany. Misy masoivohon'ny ministeran'ny asa tany. Misy masoivohon'ny ministeran'ny fiarovana. Misy masoivohon'ny ministeran'ny fiarovana. Misy masoivohon'ny ministeran'ny fanabeazana. Misy masoivohon'ny ministeran'ny fanabeazana. Misy masoivohon'ny ministeran'ny mponina. Misy masoivohon'ny ministeran'ny mponina. Misy masoivohon'ny ministeran'ny angovo ao amin'ilay tanàna. Misy masoivohon'ny ministeran'ny angovo ao amin'ilay tanàna. Misy masoivohon'ny ministeran'ny asa vaventy. Misy masoivohon'ny ministeran'ny asa vaventy. ==Fokontany== 21 fokontany:<ref>[https://www.memoireonline.com/09/12/6089/m_La-redynamisation-du-comite-communal-de-gestion-des-risques-et-des-catastrophes-facteur-cle-d-une3.html Redynalusation du Comité Communal]</ref> Androhomanasa, Ambohimiarina, Maroahitra, Ambohitsara I, Ambilabe, Ambinanisasika, Bemangahazo, Ambodiriana Lohariana, Tandroroho, Miakara, Androrangambo, Maintimbato, Sahabe, Fiadanana, Vohitromby, Tanambao I, Ambalakininina, Ankadirano, Tanamborozano, Ambalamangahazo, Ampampanambo. == Olana == Tapaka in-3 ny lalana tao anatin'ny taona 1999-2001. Ny isan'ny vakitrano tanatin'ny taona 1999-2001 dia 135. Ahitana polisy ao amin'ilay kaominina. Ahitana zandary ao amin'ilay kaominina. == Rohy ivelany == * [http://www.ilo.cornell.edu/ilo/census.xls ilo.cornell.edu] - Statistika momba ny kaominina malagasy ary loharanom-pahaizana namoronana an'ity lahatsoratra ity. {{reflist}} {{commonscat}} [[Sokajy:Kaominina any Faritra Atsinanana]] [[Sokajy:Kaominina any Madagasikara]] 8xjwv1w09yt14ehoan09hromt5r0h8t 1148476 1148475 2026-07-31T14:53:17Z Valimbavaka Rahary 39787 Nanitsy 1148476 wikitext text/x-wiki {{coord|-19.900000|48.800000}} {{infobox tanàna |anarana=Mahanoro |faritany=[[Faritanin' i Toamasina|Toamasina]] |isam-ponina=37800 |velarantany= 264.40 |firenena={{Madagasikara}} |faritra=[[Faritra Atsinanana]] |sary= Mahanoro - bridge.jpg }} '''Mahanoro''' dia kaominina malagasy ao amin'ny [[distrikan'i Mahanoro]], [[Faritra Atsinanana]], [[Faritanin'i Toamasina]]. Ny isam-poniny dia 37800 araka ny faminavinana natao tamin'ny taona 2018. Ny kaodin-kaominina dia 30801 ary ny kaodin-distrika dia 308. Ahitana Kaominina miisa 11 ny distrikan'i Mahanoro, ireto avy izany :Mahanoro, Betsizaraina, Tsaravinany, Ambodiharina, Manjakandriana, Masomeloka,Ambinanidilana, Ambodibonara, Ankazotsifantatra, Ambinanindrano, Befotaka == Ara-tsosialy == Ahitana fikambanan-tantsaha ao. Ahitana fikambanam-panjono ao amin'io tanàna io. == Fotodrafitrasa == Misy masoivohon'ny banky. Misy seranam-piaramanidina akaikin'ilay tanàna. Tongavan'ny lalam-paritra ilay tanàna. Ahitana hopitaly na toeram-pitsaboana ao. Ahitana tobim-pahasalamana ao. Misy tsena isan'andro any. Ijanon'ny taksiborosy ilay kaominina. Misy fianarana ambaratonga faharoa (lise). Ahitana orinasa mampiasa olona mihoatra ny 50. Andalovan'ny lalam-pirenena ilay kaominina. Ahitana sekoly ambaratonga fototra. Ahitana orinasa mampiasa olona 10 hatramin'ny 50. Ahitana seranana an-drenirano amin'ilay tanàna. Ahitana orinasa mampiasa olona latsaky ny folo. Misy fitrandrahana harena an-kibon'ny tany amin'ny fomba indostrialy. Ahitana kolejy ao amin'ilay tanàna. Ny JIRAMA no manome ny rano. Misy biraom-paositra ao. == Fitaterana == Ny fitaovam-pitaterana ampiasaina matetika indrindra dia fiara lehibe. Ny faharetan'ny dia mankany amin'ny renivohi-paritany dia 9 ora. Ny fotoam-pitaterana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny andro fahavaratra dia 9 ora. Ny lalan-tany dia azo aleha mandavan-taona. Ny saran-dalan'ny olona tokana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny andro fahavaratra dia 50000 Fmg. Ny saran-dalan'ny olona tokana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny haintany dia 50000 Fmg. Ahitana ireny tobin-dakana (port) ireny koa ao Mahanoro, ary isan'ny be mpandeha na ny lakana na ny botry mandeha motera (pirogue motorisé). == Fahasoavana == 3 isan-jaton'ny mponina no tena mahantra dia mahantra. 37 isan-jaton'ny mponina no atao hoe mahantra. Ny halavan'ny vanim-potoana mety ahalanian'ny vokatry ny taon-dasa dia 4 volana. 10 isan-jaton'ny mponina no atao hoe manan-karena. 50 isan-jaton'ny mponina no manana fari-piainana antonontonony. == Endri-javatra == Misy masoivohon'ny ministeran'ny fiompiana. Misy masoivohon'ny ministeran'ny fiompiana. Misy masoivohon'ny ministeran'ny fahasalamana. Misy masoivohon'ny ministeran'ny fahasalamana. Misy masoivohon'ny ministeran'ny rano sy ny ala. Misy masoivohon'ny ministeran'ny rano sy ny ala. Misy masoivohon'ny ministeran'ny asa tany. Misy masoivohon'ny ministeran'ny asa tany. Misy masoivohon'ny ministeran'ny fiarovana. Misy masoivohon'ny ministeran'ny fiarovana. Misy masoivohon'ny ministeran'ny fanabeazana. Misy masoivohon'ny ministeran'ny fanabeazana. Misy masoivohon'ny ministeran'ny mponina. Misy masoivohon'ny ministeran'ny mponina. Misy masoivohon'ny ministeran'ny angovo ao amin'ilay tanàna. Misy masoivohon'ny ministeran'ny angovo ao amin'ilay tanàna. Misy masoivohon'ny ministeran'ny asa vaventy. Misy masoivohon'ny ministeran'ny asa vaventy. ==Fokontany== 21 fokontany:<ref>[https://www.memoireonline.com/09/12/6089/m_La-redynamisation-du-comite-communal-de-gestion-des-risques-et-des-catastrophes-facteur-cle-d-une3.html Redynalusation du Comité Communal]</ref> Androhomanasa, Ambohimiarina, Maroahitra, Ambohitsara I, Ambilabe, Ambinanisasika, Bemangahazo, Ambodiriana Lohariana, Tandroroho, Miakara, Androrangambo, Maintimbato, Sahabe, Fiadanana, Vohitromby, Tanambao I, Ambalakininina, Ankadirano, Tanamborozano, Ambalamangahazo, Ampampanambo. == Olana == Tapaka in-3 ny lalana tao anatin'ny taona 1999-2001. Ny isan'ny vakitrano tanatin'ny taona 1999-2001 dia 135. Ahitana polisy ao amin'ilay kaominina. Ahitana zandary ao amin'ilay kaominina. == Rohy ivelany == * [http://www.ilo.cornell.edu/ilo/census.xls ilo.cornell.edu] - Statistika momba ny kaominina malagasy ary loharanom-pahaizana namoronana an'ity lahatsoratra ity. {{reflist}} {{commonscat}} [[Sokajy:Kaominina any Faritra Atsinanana]] [[Sokajy:Kaominina any Madagasikara]] a6te14y5nopkypvtc8mowzuddz1uyie 0 46416 1148485 1147990 2026-07-31T16:47:19Z Valimbavaka Rahary 39787 Nanampy 1148485 wikitext text/x-wiki {{coord|-20.288690|44.317820}} {{infobox tanàna |anarana=Morondava |faritany=[[Faritanin'i Toliary|Toliary]] |faritra = [[Faritra Menabe|Menabe]] |isam-ponina=130383 |firenena={{Madagasikara}} |sary = Mer,_Morondava,_Madagascar.jpg }} [[File:Straße Morondava 2019-10-04.jpg|thumb|Morondava]] I '''Morondava''' dia [[Kaominina eto Madagasikara|kaominina malagasy]] ao amin' ny [[Distrikan' i Morondava]], [[Faritra Menabe]], [[Faritanin' i Toliara|Faritanin' i Toliary]]. Ny isan' mponiny dia 130&nbsp;383 araka ny faminavinana natao tamin' ny taona 2000. Ny kaodin-kaominina dia 50899 ary ny kaodin-distrika dia 508. Ny anaran'ny foko ao Morondava dia sakalavan'ny Menabe, na izany aza anefa dia efa be mpiavy ao , ohatra: Merina, Betsileo,.... Ahitana toerana fitsangatsangana maro sy toerana mahaliana ny mpizaha tany koa i Morondava, ohatra amin'izany : Allées des baobab Morondava, plage Kimony, plage Nosikely, plage Betania,... ==Renirano== *[[Morondava (renirano)|Morondava]] == Vokatry ny fambolena == Ny tantsaha mampiasa zezika simika dia latsaky ny 75 %. Ny entana faharoa lafo vidy indrindra dia ny [[mangahazo]]. Ny zava-bolena lehibe indrindra amin' ny lafin' ny velaran-tany dia ny [[vary]]. Ny entana fahatelo lafo vidy indrindra dia ny [[katsaka]]. Ny isan' ny [[omby]] dia 1&nbsp;500. Ny isan' ny taona nisian' ny pesitry ny vorona teo anelanelan' ny taona 1999-2001 dia 3. Ny zava-bolena faharoa lehibe indrindra amin' ny lafin' ny velaran-tany dia ny mangahazo. Ny entana lafo vidy indrindra dia ny vary. 100 isan-jaton' ny [[tanimbary]] no voatondraka amin' ny [[tohodrano]] na paompy. 10 isan-jaton' ny mponina no manao [[asa tanana]]. 50 isan-jaton' ny mponina no [[Fambolena|miasa tany]]. 25 isan-jaton' ny mponina no miasa amin' ny [[Jono|fanjonoana]]. 5 isan-jaton' ny mponina no miasa amin' ny [[fiompiana]]. 10 isan-jaton' ny mponina no miasa amin' ny sampandraharaha. 400 ny isan' ny [[kisoa]]. == Fotodrafitrasa == Misy masoivohon' ny banky. Misy seranam-piaramanidina ny akaikin' ilay tanàna. Tongan' ny lalam-paritra ilay tanàna. Ahitana hôpitaly na toeram-pitsaboana ao. Ahitana tobim-pahasalamana ao. Misy tsena isan' andro any. Ijanon' ny taksiborosy ilay kaominina. Misy fianarana ambaratonga faharoa (lise). Ahitana orinasa mampiasa olona mihoatra ny 50. Andalovan' ny lalam-pirenena ilay kaominina. Ahitana sekoly ambaratonga fototra. Ahitana orinasa mampiasa olona 10 hatramin' ny 50. Misy tranom-pitsarana maharitra any. Ahitana seranana an-drenirano amin' ilay tanàna. Ahitana kôlejy ao amin' ilay tanàna. Ny [[Jiro sy Rano Malagasy|JIRAMA]] no manome ny rano. Misy biraom-paositra ao. == Fitaterana == Ny fitaovam-pitaterana ampiasaina matetika indrindra dia fiara maivana base. Ahitana lalana godorô ao amin' ny kaominina. Ny lalan-tany dia azo aleha mandavan-taona. == Fari-piainana == 5 isan-jaton' ny mponina no tena mahantra dia mahantra. 65 isan-jaton' ny mponina no atao hoe mahantra. Ny halavan' ny vanim-potoana mety hahalanian' ny vokatry ny taon-dasa dia 3 volana. 5 isan-jaton' ny mponina no atao hoe manan-karena. 25 isan-jaton' ny mponina no manana fari-piainana antonontonony. == Fitantanana == Misy masoivohon' ny ministeran' ny fiompiana. Misy sampandraharaha misahana ny fananan-tany ao. Misy masoivohon' ny ministeran' ny fahasalamana. Misy masoivohon' ny ministeran' ny rano sy ny ala. Misy masoivohon' ny ministeran' ny asa tany. Misy masoivohon' ny ministeran' ny fiarovana. Misy masoivohon' ny ministeran' ny fanabeazana. Misy masoivohon' ny ministeran' ny mponina. Misy masoivohon' ny ministeran' ny angovo ao amin' ilay tanàna. Misy masoivohon' ny fanaraha-maso ny asa. Misy masoivohon' ny ministeran' ny asa vaventy.Ahitana Fokontany miisa 18 ao amin'ny Kaominina renivohitra Morondava, ireto avy izany : Andakabe, Morondava centre, Betania, Nosikely, Avaradrova, Sans Fil, Andabatoara, Tanambao, Ambalanomby, Ankisirasira Atsimo, Ankisirasira Avaratra, Namahora Atsimo, Namahora Avaratra, Tsimavaobe, Tsimahavaokely, Antsakoameloka, Ampasy, Bemokijy. == Fivavahana == === Kristianisma === ==== Eglizy Katôlika ==== [[Diôsezin' i Morondava|Diosezy]] i Morondava. Ny misiônera spiritana sy [[zezoita]] no nitondra voalohany ny [[Filazantsara|Vaovao Mahafaly]] tany amin' ny [[Faritra Menabe]], fa tamin' ny taona 1928 no nandraisan' ny misiôneran' ny Lasalety ny Misiona tao, ka ny Amerikanina no nanomboka izany. Tamin' ny 14 Septambra 1955 no natsangana ho [[diôsezy]] i Morondava ary ireto avy ny [[eveka]] nifandimby tao: Mgr Paul Girouard m.s (1955-1964), Mgr Bernard Ratsimamotoana m.s (1964-1998), Mgr Donald Pelletier m.s (2000-2010) ary Mgr Raharilamboniaina Marie Fabien o.c.d (2010-…) Raha momba ny ara-pastôraly indray no jerena dia nomena ny anjara toerany manokana ny fanabeazana ao amin' ny Diôsezin' i Morondava. Maro ny trano sekoly naorina, indrindra ny any ambanivohitra. Nosokafana tamin' ny taona 2012 ny Institut Supérieur Catholique du Menabe (ISCaMen) izay ahitana sampam-pianarana efatra: Paramedicaux, Pedagogie, Inforamatique ary Gestion, ka vao avy namoaka ny andiany faharoa ity sekoly ambony ato amin' ny Diôsezy ity. Ny sampana Pedagojia dia natao hamokatra mpampianatra ho an' ny sekoly katôlika ato amin' ny Diôsezy na koa amin' ny fanjakana na ho an' ny tsy miankina hafa. Misy ihany koa ny fampiofanana isan-taona omena ny tanora efa manana ny bacccalaureat mba ho mpampianatra ka anantin' ny iray volana no anaovana izany. Manafatra fikambanan-drelijiozy maro hiasa any Menabe ny Diôsezy mba hiandraikitra mivantana izany asa fanabezana izany, indrindra any ambanivohitra, ary koa hiantsoroka ny asa pastôraly isan-karazany. Raha ny momba ny ara-pastôraly manokana indray no jerena dia niatrika Sinaody manokana ho azy ny Diôsezy nandritra ny telo taona (2012-2015), "Kristy avao ro hazomanga soa" no teny fanevana tamin' izay. Izany dia natao mba hijerena amin' ny antsipiriany ny fampandrosoana ny asa pastôraly: ny lesoka, ny tsara tokony ho tohizana ary ny zava-baovao tokony hampiharina araka ny soridalan' ny [[Eglizy katôlika rômanina|Fiangonana Katôlika]]. Nisy lohahevitra telo ambin' ny folo lehibe no navoitra nandritra izany, ireto avy izy ireo: ny Fiangonana eto an-toerana, ny [[litorjia]], ny fifampiresahana amin' ny hafa finoana, ny [[firaisam-pinoana]], ny fandevanana sy ny [[fivavahana amin' ny razana]], ny fanabeazana, ny ministera sy ny fiainan' ny [[pretra]] ary ny misiônera, ny [[Katekisma|katesizy]], ny [[relijiozy]] sy fiantsoan' Andriamanitra, ny [[fianakaviana]] sy ny [[sakramentan' ny fanambadiana]], ny fampivoarana ny maha olona, ny tanora, ary ny katekista. Anisan' ny tanjon' ny sinoady ihany koa ny hirosoana bebe kokoa amin’ ny maha iraka ny Fiangonana. Anatin' ny fampiharana ny ireo tsoa-kevitra tapaka nandritra ny sinaoda ny Diôsezy ankehitriny, ka ny lohahevitra "Fiangonana eto an-toerana sy ny litorjia" no jerena manokana amin' izao. Ny fanokafana fiangonana vaovao no tena imasoana amin' izany ka ny kristianina [[Laîka|lahika]] no miandraikitra izany mivantana sy ny famelomana azy na dia eo aza ny pretra ary efa maro ny zana-piangonana vaovao nosokafana. Mifandraika amin' izany ihany koa ny famangiana tokantrano kristianina ataon' ny pretra sy katekista ka amin' izany no tena ahitana ny zava-misy iainan' ny [[Kristianina]] sy amborahany amin' ireto mpamangy azy ireo zava-manahirana azy. Manaraka izany, noezahina ny fanomezana lanja manokana ny vavaka eo amin' ny ankohonam-piainana kristianina na ny tranainy na ny vaovao: fitsaohana ny [[Sakramenta|sakramenta masina]], [[sapile]], [[kônfesy]], sns. Ary anisan' ny vokatry ny sinaoda ihany koa ny fisian' ny filan-kevitry ny Diôsezy ka ny volana Septambra lasa teo ^{(taona inona?)} no nanombohana izany voalohany. Ireto avy ny mpandray anjara amin' izany: pretra, relijiozy, katekista, komitim-piangonana, mpampianatra, seminarista, fikambanana masina rehetra, ary ny Eveka ray aman-dreny ka ny zavatra atao amin' izany dia tatitra ny zava-misy any amin' ny [[paroasy]] sy [[distrika]] ka anolorana soso-kevitra sy fanamarihana ary ny ezaka mbola hatao. Amin' io ihany koa no anoloran' ny Eveka soridalana harahina mandritra ny taona pastôraly vaovao. Manaraka izany, mba hisian' ny fandrosoan' ny asa pastôraly any amin' ny paroasy sy distrika dia nozaraina ho vikaria episkôpaly dimy ny Diôsezy ka samy manana ny vikera episkôpaliny tsirairay avy. Ireto avy ireo vikarià ireo: avaratra, avaratra-atsinana, atsinana, afovoany-atsimo, ary Morondava an-tampon-tanana. Ireto misy tarehimarika vitsivitsy mahakasika ny Diôsezy tamin' ny taona 2015: a. pretra: 63; diôsezianina: 13; relijiozy: 50. b. relijiozy: 164 ka 08 lahy sy 156 vavy. c. [[Batisa|batemy]]: 3&nbsp;491 d. komonio voalohany: 924 e. fankaherezana: 859 f. mariazy: 347 == Olana == Ahitana miaramila ao amin' ilay kaominina. Tapaka in-3 ny lalana tao anatin' ny taona 1999-2001. Ahitana pôlisy ao amin' ilay kaominina. Ahitana zandary ao amin' ilay kaominina. == Jereo koa == '''Renivohi-paritany eto Madagasikara''' * [[Antananarivo]] - [[Antsiranana]] - [[Fianarantsoa]] - [[Mahajanga]] - [[Toamasina]] - [[Toliara]] '''Renivohi-paritra eto Madagasikara''' * [[Ambatondrazaka]] - [[Ambositra]] - [[Ambovombe]] - [[Antananarivo]] - [[Antsirabe]] - [[Antsiranana]] - [[Antsohihy]] - [[Farafangana]] - [[Fenoarivo Atsinanana]] - [[Fianarantsoa]] - [[Ihosy]] - [[T|Maevatanana]] - [[Mahajanga]] - [[Maintirano]] - [[Manakara]] - [[Mananjary]] - [[Miarinarivo]] - [[Morondava]] - [[Sambava]] - [[Toamasina]] - [[Tôlanaro]] - [[Toliara]] - [[Tsiroanomandidy]] == Rohy ivelany == * [http://www.ilo.cornell.edu/ilo/census.xls ilo.cornell.edu] - Statistika momba ny kaominina malagasy ary loharanom-pahaizana namoronana an'ity lahatsoratra ity. {{commonscat}} {{reflist}} [[Sokajy:Kaominina any Faritra Menabe]] [[Sokajy:Kaominina any Madagasikara]] 4tr99ignald7myqbbphlu0v7ive51cq 0 225425 1148462 1070456 2026-07-31T13:17:18Z Thelezifor 15140 nanova ny anaran'i [[Mazava (Fokontany)]] ho [[Mazava (fokontany)]] i Thelezifor 1070456 wikitext text/x-wiki {{infobox tanàna |anarana= Mazava (Ambodimotso-Atsimo) |faritany=[[Faritanin'i Mahajanga|Mahajanga]] |faritra= [[Faritra Sofia|Sofia]] |isam-ponina= |firenena={{Madagasikara}} }} '''Mazava''' na antsoina hoe '''Mazavan'i Befandriana-Avaratra''' dia fokontany [[malagasy]] ao anatin'ny kaominina [[Ambodimotso-Atsimo]], [[Distrikan'i Befandriana Avaratra]] ao amin'ny faritra [[Faritra Sofia|Sofia]] any amin'ny tapany [[avaratra]] antsinanany [[Madagasikara]] no misy azy. == Jereo koa == * [[Madagasikara]] * [[Fokontany Madagasikara]] * [[Kaominina Madagasikara]] * [[Ambodimotso-Atsimo]] == Tsiahy == {{ref}} {{Sofia}} [[sokajy:Kaominina any Faritra Sofia]] lw0x8wmcyu269mb3antilddce12yu3d 1148464 1148462 2026-07-31T13:18:48Z Thelezifor 15140 Nanatsara lahatsoratra 1148464 wikitext text/x-wiki {{infobox tanàna |anarana= Mazava (Ambodimotso-Atsimo) |faritany=[[Faritanin'i Mahajanga|Mahajanga]] |faritra= [[Faritra Sofia|Sofia]] |isam-ponina= |firenena={{Madagasikara}} }} I '''Mazava''', izay antsoina hoe '''Mazavan'i Befandriana-Avaratra''' dia fokontany [[malagasy]] ao anatin'ny kaominina [[Ambodimotso-Atsimo]], [[Distrikan'i Befandriana Avaratra]] ao amin'ny faritra [[Faritra Sofia|Sofia]] any amin'ny tapany [[avaratra]] antsinanany [[Madagasikara]] no misy azy. == Jereo koa == * [[Madagasikara]] * [[Kaominina eto Madagasikara|Kaominina malagasy]] * [[Ambodimotso-Atsimo]] == Tsiahy == {{ref}} {{Sofia}} [[sokajy:Kaominina any Faritra Sofia]] tuzo40ch6wnwsb7myymyb4ca4ll3zub 1148465 1148464 2026-07-31T13:19:41Z Thelezifor 15140 1148465 wikitext text/x-wiki {{infobox tanàna |anarana= Mazava (Ambodimotso-Atsimo) |faritany=[[Faritanin'i Mahajanga|Mahajanga]] |faritra= [[Faritra Sofia|Sofia]] |isam-ponina= |firenena={{Madagasikara}} }} I '''Mazava''', izay antsoina hoe '''Mazavan'i Befandriana-Avaratra''' dia fokontany eto [[Madagasikara]] ao anatin'ny kaominina [[Ambodimotso-Atsimo]], [[Distrikan'i Befandriana Avaratra]] ao amin'ny faritra [[Faritra Sofia|Sofia]] any amin'ny tapany [[avaratra]] antsinanan' i Madagasikara. == Jereo koa == * [[Madagasikara]] * [[Kaominina eto Madagasikara|Kaominina malagasy]] * [[Ambodimotso-Atsimo]] == Tsiahy == {{ref}} {{Sofia}} [[sokajy:Kaominina any Faritra Sofia]] rwpplkf0jb9wr1sf88769dgnti7js5d 0 230847 1148481 1131902 2026-07-31T15:41:30Z Valimbavaka Rahary 39787 Nanampy 1148481 wikitext text/x-wiki {{coord|18|46|S|47|34|E|}} {{infobox tanàna |anarana=Ambohimanga Rova |faritany=[[Faritanin'i Antananarivo|Antananarivo]] |faritra = [[Analamanga]] |firenena={{Madagasikara}} |isam-ponina=12229 |velarantany= |sary=Ambohimanga_37.jpg |saina= |fanjakana= |ben'ny tanàna= |tanàn-dehibe= |tanàna=NC}} '''Ambohimanga Rova''' dia firaisam-pokotany malagasy ao amin'ny [[distrikan'i Antananarivo Avaradrano]], [[Faritra Analamanga]] ,[[Faritanin'i Antananarivo]]. Ny isan'ny mponina ao aminy dia 12229 araka ny faminavinana natao tamin'ny taona 2000. Ny kaodim-piraisana dia 10231 ary ny kaodim-pivondronana dia 102. == Vokatry ny fambolena == [[File:Madagascar Rova ambohimanga royal tombs.JPG|thumb|left|Madagascar Rova ambohimanga royal tombs]] Ny anjaran'ny tantsaha mampiasa zezika simika dia >75%. Ny entana faharoa lafo vidy indrindra dia petits pois. Ny zava-bolena lehibe indrindra amin'ny lafin'ny velarantany dia vary. Ny entana fahatelo lafo vidy indrindra dia haricot. Ny isan'omby dia 2536. Ny isan'ny taona nisiam-pesitry ny vorona teo anelanelan'ny taona 1999-2001 dia 3. Ny zava-bolena faharoa lehibe indrindra amin'ny lafin'ny velarantany dia chou-fleur. Ny entana lafo vidy indrindra dia chou-fleur. 20 isan-jaton'ny tanimbary no voatondraka amin'ny tohidrano na paompy. 2 ny mponina no manao asa tanana. 54 ny mponina no miasa tany. 42 ny mponina no miasa amin'ny fiompiana. 2 ny mponina no miasa amin'ny sampandraharaha. 986 no isan'ny kisoa. == Ara-tsosialy == == Fotodrafitrasa == Tongavan'ny lalam-paritra ilay tanàna. Ahitana tobim-pahasalamana ao. Ijanon'ny taksiborosy ilay kaominina. Andalovan'ny lalam-pirenena ilay kaominina. Ahitana sekoly ambaratonga fototra. Ahitana orinasa mampiasa olona latsaky ny folo. Ahitana kolejy ao amin'ilay tanàna. Tsy ny JIRAMA no manome ny rano. == Fitaterana == Ny fitaovam-pitaterana ampiasaina matetika indrindra dia fiara lehibe. Ny faharetan'ny dia mankany amin'ny renivohi-paritany dia 1 ora. Ahitana lalana godorao (goudron) ao amin'ny kaominina. Ny fotoam-pitaterana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny andro fahavaratra dia 1 ora. Ny saran-dalan'ny olona tokana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny andro fahavaratra dia 1500 Fmg. Ny saran-dalan'ny olona tokana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny haintany dia 1500 Fmg. == Fahasoavana == 5 isan-jaton'ny mponina no tena mahantra dia mahantra. 20 isan-jaton'ny mponina no atao hoe mahantra. Ny halavan'ny vanim-potoana mety ahalanian'ny vokatry ny taon-dasa dia 5 volana. 40 isan-jaton'ny mponina no atao hoe manan-karena. 35 isan-jaton'ny mponina no manana fari-piainana antonontonony. == Endri-javatra == == Olana == Ny isan'ny vono olona tanatin'ny taona 1999-2001 dia 1. Tapaka in-1 ny lalana tao anatin'ny taona 1999-2001. Ny isan'ny vakitrano tanatin'ny taona 1999-2001 dia 1. Ahitana zandary ao amin'ilay kaominina. 1 no isan'ireo mpamono olona tratra tanatin'ny taona 1999-2001. == Rohy ivelany == * [http://www.ilo.cornell.edu/ilo/census.xls ilo.cornell.edu] - Statistika momba ny kaominina malagasy ary loharanom-pahaizana namoronana an'ity lahatsoratra ity. {{reflist}} {{commonscat|Ambohimanga}} {{Analamanga}} [[Sokajy:Kaominina any Faritra Analamanga]] [[Sokajy:Kaominina any Madagasikara]] lifw7wmd2n9ay7vth2fo49oezb891sj 1148482 1148481 2026-07-31T15:50:33Z Valimbavaka Rahary 39787 Nanampy 1148482 wikitext text/x-wiki {{coord|18|46|S|47|34|E|}} {{infobox tanàna |anarana=Ambohimanga Rova |faritany=[[Faritanin'i Antananarivo|Antananarivo]] |faritra = [[Analamanga]] |firenena={{Madagasikara}} |isam-ponina=12229 |velarantany= |sary=Ambohimanga_37.jpg |saina= |fanjakana= |ben'ny tanàna= |tanàn-dehibe= |tanàna=NC}} '''Ambohimanga Rova''' dia firaisam-pokotany malagasy ao amin'ny [[distrikan'i Antananarivo Avaradrano]], [[Faritra Analamanga]] ,[[Faritanin'i Antananarivo]]. Ny isan'ny mponina ao aminy dia 12229 araka ny faminavinana natao tamin'ny taona 2000. Ny kaodim-piraisana dia 10231 ary ny kaodim-pivondronana dia 102.. Iray amin'ireo vohitra masina 12 eto Imerina i Ambohimanga, manana tantara sy tahiry maro io toerana io. Miala 15 km eto Antananarivo no misy azy. == Vokatry ny fambolena == [[File:Madagascar Rova ambohimanga royal tombs.JPG|thumb|left|Madagascar Rova ambohimanga royal tombs]] Ny anjaran'ny tantsaha mampiasa zezika simika dia >75%. Ny entana faharoa lafo vidy indrindra dia petits pois. Ny zava-bolena lehibe indrindra amin'ny lafin'ny velarantany dia vary. Ny entana fahatelo lafo vidy indrindra dia haricot. Ny isan'omby dia 2536. Ny isan'ny taona nisiam-pesitry ny vorona teo anelanelan'ny taona 1999-2001 dia 3. Ny zava-bolena faharoa lehibe indrindra amin'ny lafin'ny velarantany dia chou-fleur. Ny entana lafo vidy indrindra dia chou-fleur. 20 isan-jaton'ny tanimbary no voatondraka amin'ny tohidrano na paompy. 2 ny mponina no manao asa tanana. 54 ny mponina no miasa tany. 42 ny mponina no miasa amin'ny fiompiana. 2 ny mponina no miasa amin'ny sampandraharaha. 986 no isan'ny kisoa. == Ara-tsosialy == == Fotodrafitrasa == Tongavan'ny lalam-paritra ilay tanàna. Ahitana tobim-pahasalamana ao. Ijanon'ny taksiborosy ilay kaominina. Andalovan'ny lalam-pirenena ilay kaominina. Ahitana sekoly ambaratonga fototra. Ahitana orinasa mampiasa olona latsaky ny folo. Ahitana kolejy ao amin'ilay tanàna. Tsy ny JIRAMA no manome ny rano. == Fitaterana == Ny fitaovam-pitaterana ampiasaina matetika indrindra dia fiara lehibe. Ny faharetan'ny dia mankany amin'ny renivohi-paritany dia 1 ora. Ahitana lalana godorao (goudron) ao amin'ny kaominina. Ny fotoam-pitaterana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny andro fahavaratra dia 1 ora. Ny saran-dalan'ny olona tokana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny andro fahavaratra dia 1500 Fmg. Ny saran-dalan'ny olona tokana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny haintany dia 1500 Fmg. == Fahasoavana == 5 isan-jaton'ny mponina no tena mahantra dia mahantra. 20 isan-jaton'ny mponina no atao hoe mahantra. Ny halavan'ny vanim-potoana mety ahalanian'ny vokatry ny taon-dasa dia 5 volana. 40 isan-jaton'ny mponina no atao hoe manan-karena. 35 isan-jaton'ny mponina no manana fari-piainana antonontonony. == Endri-javatra == == Olana == Ny isan'ny vono olona tanatin'ny taona 1999-2001 dia 1. Tapaka in-1 ny lalana tao anatin'ny taona 1999-2001. Ny isan'ny vakitrano tanatin'ny taona 1999-2001 dia 1. Ahitana zandary ao amin'ilay kaominina. 1 no isan'ireo mpamono olona tratra tanatin'ny taona 1999-2001. == Rohy ivelany == * [http://www.ilo.cornell.edu/ilo/census.xls ilo.cornell.edu] - Statistika momba ny kaominina malagasy ary loharanom-pahaizana namoronana an'ity lahatsoratra ity. {{reflist}} {{commonscat|Ambohimanga}} {{Analamanga}} [[Sokajy:Kaominina any Faritra Analamanga]] [[Sokajy:Kaominina any Madagasikara]] 3aynbmz5nzd45f0iqkbqmt9xejo8tud 0 230904 1148477 1148117 2026-07-31T14:57:59Z ~2026-41995-41 40534 /* Olana */ 1148477 wikitext text/x-wiki {{coord|-18.183330|47.783330}} {{infobox tanàna |anarana=Betatao |faritany=Antananarivo |isam-ponina=15092 |firenena={{Madagasikara}} }} '''Betatao dia firaisam-pokotany''' malagasy ao amin'ny [[distrikan'i Anjozorobe|fivondronan' Anjozorobe]], [[Faritanin'i Antananarivo|Faritanin'Antananarivo]]. Ny isan'ny mponiny ao dia tombanana ho 15092 araka ny faminavinana natao tamin'ny taona 2000. Ny kaodin'ny kaominina dia ny 10715 , raha toa ka mitondra ny kaodin'ny distrika laharana 107 == Vokatry ny fambolena == Mifototra amin'ny fomba sy tekinika maro ny fambolena fanaon'ny mponina ao amin'ny kaominina ambanivohitra betatao.5% monja raha tombanana ny taham-pampiasana zezika simika ho amin'ny famokarana. Anisan'ny vokatra lafo vidy faharoa ny mangahazo.Raha toa ka ny fambolena vary no lehibe indrindra amin'ny lafin'ny fambolena ary mibahana velarantany lehibe. Ny entana fahatelo lafo vidy indrindra vokarina ao antoerana dia ny tsaramaso Tombanana ho 7172isa ny omby , raha toa ka 2398 kosa ny isan'ny kisoa. Anisan'ny fambolena faharoa lehibe indrindra mibahana velaran-tany ihany koa ny fambolena mangahazo. Ny vokatra lafo vidy indrindra dia vary. 98% ny mponina dia saika mpamboly ary miasa tany mivantana.Raha toa ka ny 2 % ny mponina no miasa amin'ny sehatra asa hafa. == Ara-tsosialy == Ahitana fikambanan-tantsaha ao . Ahitana fikambanam-pampiasa rano ao. == Fotodrafitrasa == Tongavan'ny lalam-paritra ilay tanàna : lalana mampitohy azy amin'ny kaominina rehetra manodidina azy. Ahitana tobim-pahasalamaba ihany koa ao na ny CSBII Ijanon'ny taxi brousse ilay kaominina, izay taxi brousse mampitohy azy amin'ny renivohitry ny district ( Anjozorobe) Ahitana sekoly ambaratonga fototra izy toy ny E.P.P izay saika misy avokoa ny tanàna manodidina azy, ohatra Epp Ambakohasina Ahitana kolejy na C.E.G ao aminy. Tsy mbola misy JIRAMA mamatsy rano sy Jiro ao fa plaque solaire sy rano tarihana avy any andoharano no fampiasan'ny olona. == Fitaterana == Ny fitaovam-pitaterana tena ampiasaina matetika indrindra nohon'ny faharatsian'ny lalana dia ny fiarabe , izay maiantoka ny fitaterana vokatra Raha ny vianavina amin'ny faharetan'ny dia mankany amin'ny renivohi-paritany dia eo ho eo amin'ny 3 ora eo. Ny fotoam-pitaterana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny andro fahavaratra kosa dia 8 ora eo ho eo raha misy fiara ny fiara mitatitra, raha toa ka mandeha dia an-tongotra rehefa tsy misy fiara, na ihany koa mandeha taxi moto. Ny lalan-tany dia azo aleha mandavan-taona. Ny saran-dalan'ny olona tokana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny andro fahavaratra dia 11000 Fmg. Ny saran-dalan'ny olona tokana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny haintany dia 11000 Fmg. == Fahasoavana == 25 isan-jaton'ny mponina no atao hoe mahantra. Ny halavan'ny vanim-potoana mety ahalanian'ny vokatry ny taon-dasa dia 3 volana. 25 isan-jaton'ny mponina no atao hoe manan-karena. 50 isan-jaton'ny mponina no manana fari-piainana antonontonony. == Endri-javatra == == Olana == Misedra olana goavana ity kaomina ambanivohitra betatao ity : <ref>https://mapcarta.com/fr/14478370</ref> - Ny sehatra fandriam-pahalemana - Ny lalana : ny faharatsin-dalana no tena olana goavana tsy ahafahan'iy kaominina ity mbola tena mandroso.<ref><nowiki>https://mapcarta.com/fr/14478370</nowiki></ref> == Rohy ivelany == * [http://www.ilo.cornell.edu/ilo/census.xls ilo.cornell.edu] - Statistika momba ny kaominina malagasy ary loharanom-pahaizana namoronana an'ity lahatsoratra ity. [[Sokajy:Kaominina any Madagasikara]] 2larfjvffyy6c1rqhblu28n1r2exv0e 1148478 1148477 2026-07-31T15:08:41Z ~2026-41995-41 40534 /* Olana */ 1148478 wikitext text/x-wiki {{coord|-18.183330|47.783330}} {{infobox tanàna |anarana=Betatao |faritany=Antananarivo |isam-ponina=15092 |firenena={{Madagasikara}} }} '''Betatao dia firaisam-pokotany''' malagasy ao amin'ny [[distrikan'i Anjozorobe|fivondronan' Anjozorobe]], [[Faritanin'i Antananarivo|Faritanin'Antananarivo]]. Ny isan'ny mponiny ao dia tombanana ho 15092 araka ny faminavinana natao tamin'ny taona 2000.Ka mitsinjara ho amin'ireto tanàna manaraka ireto : Tsimiasy , Ambakohasina , Beseva , Mahatsinjo , Ambodiakondro , Ambohibao , Mahatsara, Apbongamarina , Maharivolanitra, Analabe , Mahambo, fieferana , Manarintsoa , Ambohimalaza , Andohala , Ankondrokely Ny kaodin'ny kaominina dia ny 10715 , raha toa ka mitondra ny kaodin'ny distrika laharana 107 == Vokatry ny fambolena == Mifototra amin'ny fomba sy tekinika maro ny fambolena fanaon'ny mponina ao amin'ny kaominina ambanivohitra betatao.5% monja raha tombanana ny taham-pampiasana zezika simika ho amin'ny famokarana. Anisan'ny vokatra lafo vidy faharoa ny mangahazo.Raha toa ka ny fambolena vary no lehibe indrindra amin'ny lafin'ny fambolena ary mibahana velarantany lehibe. Ny entana fahatelo lafo vidy indrindra vokarina ao antoerana dia ny tsaramaso Tombanana ho 7172isa ny omby , raha toa ka 2398 kosa ny isan'ny kisoa. Anisan'ny fambolena faharoa lehibe indrindra mibahana velaran-tany ihany koa ny fambolena mangahazo. Ny vokatra lafo vidy indrindra dia vary. 98% ny mponina dia saika mpamboly ary miasa tany mivantana.Raha toa ka ny 2 % ny mponina no miasa amin'ny sehatra asa hafa. == Ara-tsosialy == Ahitana fikambanan-tantsaha ao . Ahitana fikambanam-pampiasa rano ao. == Fotodrafitrasa == Tongavan'ny lalam-paritra ilay tanàna : lalana mampitohy azy amin'ny kaominina rehetra manodidina azy. Ahitana tobim-pahasalamaba ihany koa ao na ny CSBII Ijanon'ny taxi brousse ilay kaominina, izay taxi brousse mampitohy azy amin'ny renivohitry ny district ( Anjozorobe) Ahitana sekoly ambaratonga fototra izy toy ny E.P.P izay saika misy avokoa ny tanàna manodidina azy, ohatra Epp Ambakohasina Ahitana kolejy na C.E.G ao aminy. Tsy mbola misy JIRAMA mamatsy rano sy Jiro ao fa plaque solaire sy rano tarihana avy any andoharano no fampiasan'ny olona. == Fitaterana == Ny fitaovam-pitaterana tena ampiasaina matetika indrindra nohon'ny faharatsian'ny lalana dia ny fiarabe , izay maiantoka ny fitaterana vokatra Raha ny vianavina amin'ny faharetan'ny dia mankany amin'ny renivohi-paritany dia eo ho eo amin'ny 3 ora eo. Ny fotoam-pitaterana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny andro fahavaratra kosa dia 8 ora eo ho eo raha misy fiara ny fiara mitatitra, raha toa ka mandeha dia an-tongotra rehefa tsy misy fiara, na ihany koa mandeha taxi moto. Ny lalan-tany dia azo aleha mandavan-taona. Ny saran-dalan'ny olona tokana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny andro fahavaratra dia 11000 Fmg. Ny saran-dalan'ny olona tokana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny haintany dia 11000 Fmg. == Fahasoavana == 25 isan-jaton'ny mponina no atao hoe mahantra. Ny halavan'ny vanim-potoana mety ahalanian'ny vokatry ny taon-dasa dia 3 volana. 25 isan-jaton'ny mponina no atao hoe manan-karena. 50 isan-jaton'ny mponina no manana fari-piainana antonontonony. == Endri-javatra == == Olana == Misedra olana goavana ity kaomina ambanivohitra betatao ity : <ref>https://mapcarta.com/fr/14478370</ref> - Ny sehatra fandriam-pahalemana - Ny lalana : ny faharatsin-dalana no tena olana goavana tsy ahafahan'iy kaominina ity mbola tena mandroso.<ref><nowiki>https://mapcarta.com/fr/14478370</nowiki></ref> == Rohy ivelany == * [http://www.ilo.cornell.edu/ilo/census.xls ilo.cornell.edu] - Statistika momba ny kaominina malagasy ary loharanom-pahaizana namoronana an'ity lahatsoratra ity. [[Sokajy:Kaominina any Madagasikara]] 7z57g73ent2pqdfnjtxz7y7l176b1mi 0 231207 1148455 1131300 2026-07-31T13:00:09Z Thelezifor 15140 nanova ny anaran'i [[Lamba (malagasy)]] ho [[Lamba (kolontsaina malagasy)]] i Thelezifor 1131300 wikitext text/x-wiki [[Sary:Sakalava Cuillères.jpg|vignette|382x382px|[[Sakalava]] mitafy lamba arindrano sy malabary]] Ny '''lamba''' dia fitafiana <ref>https://mg.globalvoices.org/2007/12/14/318/</ref>nentin-mpaharazana anaovan' ny lehilahy sy vehivavy amin' ny faritra maro eto [[Madagasikara]]. Ny lamba, izay tena famantarana mampiavaka ny kolontsaina malagasy, dia misy [[lamba]] natao mahitsizoro ahodidina ny vatana. Misy karazany maro araky ny akora nanamboarana azy sy ny didiny ny lamba. Ny lamba nentim-paharazana<ref>https://mg.globalvoices.org/2007/12/14/318/</ref> ampiasaina amin' ny [[fandevenana]] dia matetika vita amin' ny [[landy]] sy hoditr' omby, fa ny lamba fanao isan' andro dia matetika vita amin' ny [[rofia]], na hodi-kisoa, na [[landihazo]] na tsiraka avy amin' ny hodi-javamaniry. Ny lokon' izy ireo dia manomboka amin' ny loko manja na fotsy ranoray, na mitsoriadriaka mena sy fotsy ary mainty mifandimbindimby izay hita any amin' ny ankamaroan' ny faritra eto amin' ny Nosy, ao koa ny sarisary jeômetrika miloko maitso sy manja matroka vokarin' ny tanàna [[sakalava]] sasany, na ny lamba notenomina be pitsiny maro loko fanaon' ny saranga ambony tao [[Fanjakan' Imerina|Imerina]] talohan' ny [[Zanatanin' i Madagasikara sy ny tany miankina|fanjanahantany]]. Amin' izao fotoana izao dia efa mahazatra ny mahita lamba landihazo ahitana loko sy sary vita printy na lamba vita pirinty avy any [[India]] amidy amin' ny tsena malagasy ankoatra ny vokarina eto an-toerana. Ankoatry ny fampiasa isan' andro ny lamba amin'ny maha fitafy fototra azy, ampiasaina amin' ny famatorana ny zaza amin' ny lamosin' ny reny mibaby na atao hefina rehefa mitondra zavatra mavesatra eo an-tampon-doha ihany koa lamba Ampiasaina amin' ny fombafomba koa ny lamba mba handrakotra ny razana alohan' ny hametrahana azy ao am-pasam-pianakaviana, ka aorian' ny lanonana dia apetraka eo amin' ny maty ho fanajana ny fanahin' izy ireo. [[Sary:Madagascar lambas in shop.JPG|vignette|Lambamena amidy]] Maro ny anaran' ny lamba arakaraka ny endriny sy ny fampiasana azy, ka anisan' izany ny [[lambahoany]] (na [[lambahoany|lambaoany]]), ny [[lamba akotofahana]], ny lamba mpanjaka, ny [[lambamena]], ny [[lamba arindrano]], ny [[jabo-landy]], ny [[laimasaka]], ny [[salaka]], ny [[sobahia]], sns. == Jereo koa == * [[Kolontsaina malagasy]] * [[Akoran-damba]] * [[Lamba (akora)]] == Rohy ivelany == [[Sokajy:Kolontsaina malagasy]] [[Sokajy:lamba]] [[Sokajy:Akanjo]] eozl382z97h5mohr2vz2l7ddc6agi44 0 263889 1148494 1148409 2026-07-31T19:08:30Z Hariniaina14 34924 Nanampy sary 1148494 wikitext text/x-wiki [[File:Indri_(Indri_indri)_(7620904288).jpg|thumb|right|Babakoto ao [[Andasibe-Mantadia]] tamin' ny taona 2004]] [[Sary:INDRY à Andasibe Madagascar 02.jpg|vignette|Babakoto tao Andasibe 2026]] Ny '''babakoto''' na '''endrina''' dia ny lehibe indrindra amin' ny karazana gidro<ref>[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/114465 <small>Folia Primatologica - Female Dominance in ''Indri indri''</small>]</ref>. 64 hatramin' ny 72 sm ny halavany ary milanja 6 hatramin' ny 9,5 kg izy.<ref>{{Cite web |title=<small>New England Primate Conservancy - Indri</small> |url=https://www.neprimateconservancy.org/indri.html |accessdate=2019-07-16 |archivedate=2019-07-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190716110242/https://www.neprimateconservancy.org/indri.html }}</ref> Mainty sy fotsy ny volon' ny babakoto. Tena kely ny rambony. Biby mpivoaka andro ny babakoto (miasa mandritra ny andro). Tokam-bady sady miara-belona amin' ny fianakaviana kely anatin' ny [[alamorana]] ny babakoto. Mitabataba ny vondrona babakoto izay mifadray tsy tapaka amine'ny vondrona babakoto hafa. [[Sary:INDRY à Andasibe Madagascar 01.jpg|vignette|Babakoto à Andasibe le 26 juillet 2026]] Mihinana ravina sy voankazo ary vony ny babakoto. Iray amin' ireo biby izay tsy miaina amin' ny zoo ny babakoto.<ref>[https://www.madamagazine.com/en/die-singenden-lemuren/ <small>Mada Magazine: The Singing Lemurs: Indri</small>]</ref> Tandindonin-doza ka voaaro ny babakoto. Tsy misy babakoto ny any ivelan' i [[Madagasikara]].<ref>{{Cite web |title=<small>Madagascar Tribune - Les lémuriens « Indri-indri » menacés de disparition</small> |url=https://www.madagascar-tribune.com/Les-lemuriens-Indri-indri-menaces-de-disparition-23675-23675.html |access-date=2023-01-22 |archive-date=2023-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230122115913/https://www.madagascar-tribune.com/Les-lemuriens-Indri-indri-menaces-de-disparition-23675-23675.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=<small>New England Primate Conservancy - Indri</small> |url=https://www.neprimateconservancy.org/indri.html |accessdate=2019-07-16 |archivedate=2019-07-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190716110242/https://www.neprimateconservancy.org/indri.html }}</ref> == Toetra mampiavaka azy: == Ny fomba fiainany mivady: N'y babakoto dia biby tsy mampirafy .[https://neprilmateconservancy.org] * '''Andro iainana manontolo''': Mifidy vady tokana ny babakoto lahy sy vavy ary miara-mierina mandra-pahafaty. * '''Tsy misaraka''': Tsy miova vady izy ireo raha tsy hoe maty angamba ny iray tamin'ireo mpivady. * '''Fiarovana ny faritany''': Miara-miaro ny ala sy ny faritany misy azy ny mpivady sy ny zanany. * '''Fifandraisana amin'ny hira''': Miara-mihira ny lahy sy ny vavy isa-maraina mba hanamafisana ny fatoram-panambadiany sy hampitandremana ny hafa. Ny firafitry ny fianakaviana:[https://&#x22;animaldiversity.org] Eo amin'ny 7 hatramin'ny 8taona eo n'y babakoto mitady vady Ary miaina 45 ka hatramin'ny 55taona ny faharetany. * Tsy manambady fianakavina na havana ny babakoto. * '''Fianakaviana kely''': Ny fianakavian'ny babakoto dia ahitana ny ray, ny reny, ary ireo zanany mbola kely. * '''Fiterahana voafetra''': Indray miteraka isaky hisy 2 na 3 taona eo ho eo ny babakoto vavy, ka tena tsinjovina fatratra ny fitaizana ny kely. == Jereo koa == * [[Hira (maky)]] * [[Varika]] * [[Maky]] * [[Sifaka]] * [[Gidro]] * [[Tontolo iainana eto Madagasikara]] ==Tsiahy== [[Sokajy:Biby mampinono]] [[sokajy:Maky]] [[Sokajy:Primata]] 76q71xvh649xdcgzd64n0w6y78i5lrw 0 263946 1148495 1131157 2026-07-31T19:26:58Z Hariniaina14 34924 Nanampy sary 1148495 wikitext text/x-wiki [[File:Common_brown_lemur_(Eulemur_fulvus)_male.jpg|thumb|right|Varika]] Ny '''varika''' dia karazam-biby ao amin' ny fianakaviana ''Lemuridae''. Hita eto [[Madagasikara]] ary efa nampidirina tany [[Mayotte]] koa. '''''Eulemur fulvus''''' no anarany ara-tsiansa Hatramin' ny taona 2000, ny varika dia nozaraina ho zana-karazana enina: * ''Eulemur fulvus fulvus'' * ''Eulemur fulvus albifrons'' * ''Eulemur fulvus sanfordi'' * ''Eulemur fulvus rufus'' * ''Eulemur fulvus albocollaris'' * ''Eulemur fulvus collaris'' == Jereo koa == * [[Hira (maky)]] * [[Sary:INDRY à Andasibe Madagascar le 26 juillet 2026 04.jpg|vignette|varika à Andasibe le 26 juillet 2026]][[Maky]] * [[Babakoto]] * [[Gidro]] * [[Sifaka]] * [[Tontolo iainana eto Madagasikara]] [[Sokajy:Biby mampinono]] [[sokajy:Maky]] [[Sokajy:Primata]] q5t8bdueczogjtrhant917bfzumx2c8 1148496 1148495 2026-07-31T19:29:38Z Hariniaina14 34924 Nanampy sary 1148496 wikitext text/x-wiki [[File:Common_brown_lemur_(Eulemur_fulvus)_male.jpg|thumb|right|Varika]] [[Sary:Des INDRY à Andasibe Madagascar 04.jpg|vignette|varika à Andasibe Madagascar le 26 juillet 2026]] Ny '''varika''' dia karazam-biby ao amin' ny fianakaviana ''Lemuridae''. Hita eto [[Madagasikara]] ary efa nampidirina tany [[Mayotte]] koa. '''''Eulemur fulvus''''' no anarany ara-tsiansa Hatramin' ny taona 2000, ny varika dia nozaraina ho zana-karazana enina: * ''Eulemur fulvus fulvus'' * ''Eulemur fulvus albifrons'' * ''Eulemur fulvus sanfordi'' * ''Eulemur fulvus rufus'' * ''Eulemur fulvus albocollaris'' * ''Eulemur fulvus collaris'' == Jereo koa == * [[Hira (maky)]] * [[Sary:INDRY à Andasibe Madagascar le 26 juillet 2026 04.jpg|vignette|varika à Andasibe le 26 juillet 2026]][[Maky]] * [[Babakoto]] * [[Gidro]] * [[Sifaka]] * [[Tontolo iainana eto Madagasikara]] [[Sokajy:Biby mampinono]] [[sokajy:Maky]] [[Sokajy:Primata]] 9sa15nex6hr28rjj3ic7zkgxcp396hu 0 266352 1148467 1147043 2026-07-31T13:34:28Z Thelezifor 15140 1148467 wikitext text/x-wiki {{Infobox renirano|anarana=Onilahy|velarantany=31 000 km2|halavany=400 km|loharano=distrikan ' i Betroka|firenena=madagasikara|fanjakana=malagasy|faritany=Toliara}} I '''Onilahy''' na '''Oñelahy''' na '''Oñilahy''' dia [[ony]] manavatsava ny faritra atsimo-andrefan' i [[Madagasikara]], ao amin' ny [[faritanin'i Toliara|faritanin' i Toliara]]. Mahatratra 31 600 <abbr>km²</abbr> ny lemaka azony sy ireo sampandranony, 145 <abbr>m³</abbr>/s ny habetsahan' ny korian-dranony ary 400 km any ho any ny halavany ary any amin' ny 1 000 m any ny haambon' ny toerana ipoiran' ny loharanony any amin' ny [[distrikan'i Betroka|distrikan' i Betroka]]. Ny rano mamatsy azy avy ao amin' ny ilany ankavia dia [[Isoanala]], [[Ianapera]], i [[Sakoa]] ary i [[Sakamena]], fa ny avy ao amin' ny ilany ankavanana ao avaratra kosa dia [[Imaloto]], i [[Sakamare (renirano)|Sakamare]], i [[Taheza (renirano)|Taheza]] ary i [[Sakondry (renirano)|Sakondry]]. Mamakivaky [[lohasaha]] lalina i Onilahy ary mivarina mitsotsorina tampoka any amin'ny [[helodranon' i Soalary]] (na ''[[Saint Augustin]]'') (35 [[Kilômetatra|km]] atsimon' i [[Toliara]]) ao amin' ny [[Lakandranon' i Môzambika]] noho ny fitohizan' io lohasaha lalina io any an-dranomasina. Ny ampahan' ilay lohasaha ao andrefan' i [[Tongobory]] dia ahitana fambolem-bary sahan' ny tantsaha [[antanosy]] == Famaritana sy tombana == [[Sary:Onilahy watershed.png|vignette|fari-dranon ' ny Onilahy]] I Onilahy dia iray amin'ireo renirano lehibe indrindra any atsimo-andrefan'i Madagasikara. Araka ny fanadihadiana ara-toedrano nataon'i Aldegheri, dia miforona amin'ny fihaonan'ny Isoanala, Ihazofotsy, Mangoky ary Imaloto izy. Ny sampana heverina ho fototra lehibe amin'ny rafitra Onilahy dia ny Mangoky, izay miainga ao amin'ny tangoron-tendrombohitra Ivakoany, eo amin'ny haavo manodidina ny 1 300 [[Metatra|m]]<ref><nowiki><ref>Aldegheri, Marius. ''The Rivers and Streams on Madagascar'', ao amin'ny ''Biogeography and Ecology in Madagascar'', 1972. IRD Horizon: https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_30-30/32882.pdf</ref>. Rehefa mivoaka ny faritra avo sy ny sisin'ny lembalemba, dia mikoriana miankandrefana i Onilahy. Amin'ny faritra sasany dia manana fandriana midadasika izy, misy fasika sy fiolahana maro, indrindra amin'ny tapany ambany amin'ny làlany. Mivarina ao amin'ny Lakandranon'i Môzambika amin'ny alalan'ny vinany ao amin'ny helodranon'i Saint-Augustin izy<ref><nowiki><ref>Aldegheri, Marius. ''The Rivers and Streams on Madagascar'', IRD Horizon: https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_30-30/32882.pdf</ref>. Ny halavan'ny Onilahy, raha isaina manomboka amin'ny loharanon'ny Mangoky, dia manodidina ny 400 km. Ny velaran'ny fari-drano mamatsy azy dia tombanana ho 32 000 km² eo ho eo. Anisan'ny sakeli-drano lehibe ao aminy ny Imaloto-Lalana, izay mirefy 242 km eo ho eo hatramin'ny fihaonany amin'ny renirano lehibe<ref><nowiki><ref>Aldegheri, Marius. ''The Rivers and Streams on Madagascar'', IRD Horizon: https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_5/b_fdi_30-30/32882.pdf</ref>. == Faritra mando sy arovana == [[Sary:JMLEB 002 StAugustin.JPG|vignette|Fizoran ' i Onilahy mankany amin ' ny helodranon ' i Soalara]] Ny tapany ambany amin'i Onilahy dia tafiditra ao anatin'ny faritra arovana Amoron'i Onilahy. Io faritra io dia ahitana rafitra ara-tontolo iainana mifandray, toy ny renirano, lakandrano madinika, farihy, honahona, ala amoron-drano, kirihitra maina misy tsilo, ary lembalemba vatosokay amin'ny sisin'ny renirano<ref>WWF Madagascar. ''Amoron’i Onilahy Protected Area''. https://www.wwf.mg/en/?18050941/Amoroni-Onilahy-Protected-Area=</ref>. Ny <nowiki>''</nowiki>[https://www.dictionnaire-environnement.com/zone-humide-definition-role-ecologique-protection/ Zones humides] de l'Onilahy<nowiki>''</nowiki> dia toerana Ramsar laharana 2304, voasokajy tamin'ny 22 Mey 2017. Mirefy 42 950 ha io faritra mando io, ary mandrakotra ampahan-dalana 75 km amin'ny tapany ambany amin'ny renirano Onilahy. Ny toerana dia ao amin'ny Faritra Atsimo-Andrefana, amin'ny manodidina ny 23°30'48"S sy 44°02'45"E<ref>Ramsar Sites Information Service. ''Zones humides de l'Onilahy''. https://rsis.ramsar.org/ris/2304</ref>. Anisan'ny sokajy iraisam-pirenena iantsoana ny faritra Amoron'i Onilahy koa ny Key Biodiversity Area, toerana Ramsar, ary ampahany amin'ny tahirin-javaboary biosfera Tsimanampesotse–Nosy Ve Androka. Ao amin'ny faritanin'i Toliara, Faritra Atsimo-Andrefana, distrikan'i Toliara II sy Betioky Atsimo no misy azy, ary mirefy 100 482 ha ny velarany<ref>Fondation pour les Aires Protégées et la Biodiversité de Madagascar. ''Amoron’i Onilahy''. https://www.fapbm.org/en/aire_protegee/amoroni-onilahy-2/</ref>. == Harena voajanahary == [[Sary:JNB-MRU 22.08.2009 13-16-53 (cropped).jpg|vignette]] Manana lanja lehibe ara-tontolo iainana ny tapany ambany amin'i Onilahy noho ny habetsahan'ny karazana fonenana voajanahary ao aminy. Ny faritra Ramsar Onilahy dia voalaza fa ahitana karazana biby maro, anisan'izany ny biby mampinono 27, karazam-biby mandady 56, karazam-borona 79, ary karazan-trondro na biby an-dranomamy sasany hita ao amin'ny faritra<ref>Ramsar Sites Information Service. <nowiki>''</nowiki>Zones humides de l'Onilahy<nowiki>''</nowiki>. <nowiki>https://rsis.ramsar.org/ris/2304</nowiki></ref>. Ny faritra Amoron'i Onilahy dia manan-karena amin'ny zavamaniry sy biby endemika. Voarakitra ao amin'ny FAPBM fa ahitana karazana vorona 89, karazana biby mandady 54, karazana sahona 6, karazana ramanavy 15, ary karazana zavamaniry 107 ao amin'ny faritra arovana. Ahitana karazana maky sy sifaka koa ny faritra, anisan'izany ny <nowiki>''</nowiki>Lemur catta<nowiki>''</nowiki> sy ny <nowiki>''</nowiki>Propithecus verreauxi<nowiki>''</nowiki><ref>Fondation pour les Aires Protégées et la Biodiversité de Madagascar. <nowiki>''</nowiki>Amoron’i Onilahy<nowiki>''</nowiki>. <nowiki>https://www.fapbm.org/en/aire_protegee/amoroni-onilahy-2/</nowiki></ref>. Nisy fanadihadiana siantifika natao tao amin'ny alan'i Belomotse, ao amin'ny lohasaha ambany Onilahy, izay nahitana karazana sahona 6 sy karazana biby mandady 55. Io fanadihadiana io dia nanasongadina fa toerana manan-danja amin'ny fiarovana ny zava-mananaina ao amin'ny faritra atsimo-andrefan'i Madagasikara ny lohasahan'i Onilahy<ref>D'Cruze, N. et al. <nowiki>''</nowiki>The Amphibians and Reptiles of the Lower Onilahy River Valley, a Temporary Protected Area in Southwest Madagascar<nowiki>''</nowiki>. Herpetological Conservation and Biology, 2009. <nowiki>https://www.herpconbio.org/Volume_4/Issue_1/D%27Cruze_etal_2009b.pdf</nowiki></ref>. == Toekarena == [[Sary:Malagasy People around the Onilahy Embouchure (Southwest Madagascar) in 1595 CE 01.jpg|vignette]] Manan-danja amin'ny fiainan'ny mponina manodidina i Onilahy, indrindra amin'ny fambolena, jono, fampiasana ny rano, ary fizahantany. Ny tany lonaka amoron-drano, fantatra amin'ny anarana hoe <nowiki>''</nowiki>baiboho<nowiki>''</nowiki>, dia isan'ny toerana lehibe ho an'ny fambolena ao amin'ny faritra. Misy koa ny mety ho fizahantany mifandray amin'ny renirano, toy ny fidinana an-dakana, fitsidihana farihy, zohy, loharano mafana ary toerana voajanahary manodidina ny faritra mando<ref>Fondation pour les Aires Protégées et la Biodiversité de Madagascar. ''Amoron’i Onilahy''. https://www.fapbm.org/en/aire_protegee/amoroni-onilahy-2/</ref>. Araka ny [[:fr:WWF|WWF]], ny faritra mando ao Onilahy dia manampy amin'ny fandrindrana ny fihodinan'ny rano, amin'ny fifehezana ny fikaohan-tany, ary amin'ny fitahirizana karbôna. Manome tolotra ara-tontolo iainana ho an'ny mponina eo an-toerana koa izy, toy ny rano, vokatra avy amin'ny ala, ary toerana fiveloman'ny jono<ref>WWF Madagascar. ''Amoron’i Onilahy Protected Area''. https://www.wwf.mg/en/?18050941/Amoroni-Onilahy-Protected-Area=</ref>. == Fanamby ara-tontolo iainana == [[Sary:Hutan Tangkahan.jpg|vignette]] Miatrika fanamby ara-tontolo iainana ny faritra Onilahy, indrindra ny fanitarana ny fambolena, ny fahasimban'ny ala, ny famokarana arina, ny doro tanety tsy voafehy, ny fihazana, ny fitrandrahana hazo, ary ny fanjonoana tafahoatra. Ireo olana ireo dia mety hiteraka fikaohan-tany, fitombenana fotaka, fahasimban'ny fonenan'ny zava-mananaina, ary fihenan'ny kalitaon'ny rano<ref>WWF Madagascar. <nowiki>''Amoron’i Onilahy Protected Area''</nowiki>. https://www.wwf.mg/en/?18050941/Amoroni-Onilahy-Protected-Area=&#x3C;/ref> Fondation pour les Aires Protégées et la Biodiversité de Madagascar. ''Amoron’i Onilahy''. https://www.fapbm.org/en/aire_protegee/amoroni-onilahy-2/</ref>. Ny fanadihadiana natao tao amin'ny alan'i Belomotse dia milaza fa ny fahaverezan'ny fonenana voajanahary no iray amin'ireo loza lehibe indrindra ho an'ny sahona sy biby mandady ao amin'ny lohasaha ambany Onilahy. Voatonona ao koa ny fanapahana ala, ny doro ala ho an'ny fambolena sy fiompiana, ny fanamboarana lakana, ary ny fanamainana faritra mando ho an'ny fambolem-bary<ref>D'Cruze, N. et al. ''The Amphibians and Reptiles of the Lower Onilahy River Valley, a Temporary Protected Area in Southwest Madagascar''. Herpetological Conservation and Biology, 2009. https://www.herpconbio.org/Volume_4/Issue_1/D%27Cruze_etal_2009b.pdf</ref>. == Jereo koa == * [[Menarandra]] * [[Lisitry ny renirano eto Madagasikara]] == Fanovozan-kevitra == * "[https://books.openedition.org/pub/533 Onilahy]", [https://books.openedition.org/pub/440?lang=fr ''Petite encyclopédie du Grand Sud de Madagascar'']. {{reflist}} {{Renirano malagasy}} [[Sokajy:Faritra Atsimo-Andrefana]] [[Sokajy:Reniranon'i Madagasikara]] [[Sokajy:Saint Augustin]] alxrno3wbobyaziyqijh9t06qfmomri 0 278715 1148488 1143878 2026-07-31T17:13:13Z Valimbavaka Rahary 39787 Nanitsy sy nanampy 1148488 wikitext text/x-wiki Ny '''hain-teny''' dia sokajin-dahabolana malagasy izay hita indrindra ao amin' ny [[Merina]], izay miendrika tononkalo fohy iresahana zava-madinika aloha, avy eo mankany amin' ny tena lohahevitra, ka amin' ny alalan' ny fampifandraisana amin' ny fomba kanto ny [[voanteny]] araka ny endriny na ny heviny no ahatongavana amin' izany. Ny lohahevitra dia matetika momba ny fitiavana. Azo heverina ho mitovitovy amin' ny ''pantun'' maley ny hainteny, ka azo atao ny manatsoa-kevitra fa fomba fanaovana lahabolana teo amin' ny Malaiô-Pôlineziana efa hatry ny ela izany ary tafiditra teto [[Madagasikara]] tamin' ny fifindrà-monin' ny vahoaka avy any [[Vondro-nosy Indôneziana|Indônezia]].Marihina fa samihafa ny hain-teny sy ny hainteny, ny hainteny mitambatra fanoratra dia ilay adika amin'ny teny frantsay hoe "linguistique". Nampanao fanangonana hainteny an-tsoratra ny mpanjaka [[Ranavalona I]] tamin' ny taonjato faha-19. Ilay mpanoratra frantsay [[Jean Paulhan]], izay nonina teto Madagasikara haramin' ny taona 1908 ka hatramin' ny taona 1910 dia nanao fandalinana momba ny hainteny ka namoaka bokin-kainteny nadika amin' ny [[Fiteny frantsay|teny frantsay]] tamin' ny taona 1913. Matetika ny hainteny dia ahitana [[ohabolana]] sy [[kabary]] mandravaka azy. Mety hahenoana [[angano]] na [[tantara]] na [[ankamantatra]] koa ny hainteny. ==Famaritana== Ny [[hainteny]] dia [[lahateny]] hifaninanan'ny tovolahy sy tovovavy mba hanehoana ny fahaiza-manao amin'ny fampiasana teny, fahaiza-maneho hevitra feno [[kanto]]. Hoy i [[Siméon Rajaona]]:"Hazo tokana an-tany ny hainteny, tokan-tany aniriana ary tokan-tarehy dia ilay tarehin'ankamantatra voaravaka, voahaingo sy voakaly nentina hatramin'ny voalohany ka mbola ananany hatramin'izao; nefa kosa tsy tokam-boa fa mavesatra voa maro samihafa hatramin'ireo vokatra mirakitra hanim-pitiavana sy hanim-pihavanana ka hatramin'ireo voa mifono ny hevitry ny [[Ntaolo malagasy|Ntaolo]] momba ny fahafatesana, ny fiainana, ny fafineraserana sy ny fepetra maha olombelona." == Jereo koa == * [[Kolontsaina malagasy]] * [[Mozika malagasy]] * [[Lisitry ny karazan-kira sy gadona ary dihy malagasy]] * [[Lisitry ny karazana literatiora malagasy nentim-paharazana]] 73ulk3mezws1gv6fr8qyij0hns7uqef 1148489 1148488 2026-07-31T17:14:46Z Valimbavaka Rahary 39787 Nanova kely 1148489 wikitext text/x-wiki Ny '''hain-teny''' dia sokajin-dahabolana malagasy izay hita indrindra ao amin' ny [[Merina]], izay miendrika tononkalo fohy iresahana zava-madinika aloha, avy eo mankany amin' ny tena lohahevitra, ka amin' ny alalan' ny fampifandraisana amin' ny fomba kanto ny [[voanteny]] araka ny endriny na ny heviny no ahatongavana amin' izany. Ny lohahevitra dia matetika momba ny fitiavana. Azo heverina ho mitovitovy amin' ny ''pantun'' maley ny hainteny, ka azo atao ny manatsoa-kevitra fa fomba fanaovana lahabolana teo amin' ny Malaiô-Pôlineziana efa hatry ny ela izany ary tafiditra teto [[Madagasikara]] tamin' ny fifindrà-monin' ny vahoaka avy any [[Vondro-nosy Indôneziana|Indônezia]].Marihina fa samihafa ny hain-teny sy ny haiteny, ny haiteny mitambatra fanoratra, dia ilay adika amin'ny teny frantsay hoe "linguistique". Nampanao fanangonana hainteny an-tsoratra ny mpanjaka [[Ranavalona I]] tamin' ny taonjato faha-19. Ilay mpanoratra frantsay [[Jean Paulhan]], izay nonina teto Madagasikara haramin' ny taona 1908 ka hatramin' ny taona 1910 dia nanao fandalinana momba ny hainteny ka namoaka bokin-kainteny nadika amin' ny [[Fiteny frantsay|teny frantsay]] tamin' ny taona 1913. Matetika ny hainteny dia ahitana [[ohabolana]] sy [[kabary]] mandravaka azy. Mety hahenoana [[angano]] na [[tantara]] na [[ankamantatra]] koa ny hainteny. ==Famaritana== Ny [[hainteny]] dia [[lahateny]] hifaninanan'ny tovolahy sy tovovavy mba hanehoana ny fahaiza-manao amin'ny fampiasana teny, fahaiza-maneho hevitra feno [[kanto]]. Hoy i [[Siméon Rajaona]]:"Hazo tokana an-tany ny hainteny, tokan-tany aniriana ary tokan-tarehy dia ilay tarehin'ankamantatra voaravaka, voahaingo sy voakaly nentina hatramin'ny voalohany ka mbola ananany hatramin'izao; nefa kosa tsy tokam-boa fa mavesatra voa maro samihafa hatramin'ireo vokatra mirakitra hanim-pitiavana sy hanim-pihavanana ka hatramin'ireo voa mifono ny hevitry ny [[Ntaolo malagasy|Ntaolo]] momba ny fahafatesana, ny fiainana, ny fafineraserana sy ny fepetra maha olombelona." == Jereo koa == * [[Kolontsaina malagasy]] * [[Mozika malagasy]] * [[Lisitry ny karazan-kira sy gadona ary dihy malagasy]] * [[Lisitry ny karazana literatiora malagasy nentim-paharazana]] s2tvd6ae1bgwjcq3vxy5w4cz5patc71 1148490 1148489 2026-07-31T17:15:59Z Valimbavaka Rahary 39787 Nanova kely 1148490 wikitext text/x-wiki Ny hainteny na '''hain-teny''' dia sokajin-dahabolana malagasy izay hita indrindra ao amin' ny [[Merina]], izay miendrika tononkalo fohy iresahana zava-madinika aloha, avy eo mankany amin' ny tena lohahevitra, ka amin' ny alalan' ny fampifandraisana amin' ny fomba kanto ny [[voanteny]] araka ny endriny na ny heviny no ahatongavana amin' izany. Ny lohahevitra dia matetika momba ny fitiavana. Azo heverina ho mitovitovy amin' ny ''pantun'' maley ny hainteny, ka azo atao ny manatsoa-kevitra fa fomba fanaovana lahabolana teo amin' ny Malaiô-Pôlineziana efa hatry ny ela izany ary tafiditra teto [[Madagasikara]] tamin' ny fifindrà-monin' ny vahoaka avy any [[Vondro-nosy Indôneziana|Indônezia]].Marihina fa samihafa ny hain-teny sy ny haiteny, ny haiteny mitambatra fanoratra, dia ilay adika amin'ny teny frantsay hoe "linguistique". Nampanao fanangonana hainteny an-tsoratra ny mpanjaka [[Ranavalona I]] tamin' ny taonjato faha-19. Ilay mpanoratra frantsay [[Jean Paulhan]], izay nonina teto Madagasikara haramin' ny taona 1908 ka hatramin' ny taona 1910 dia nanao fandalinana momba ny hainteny ka namoaka bokin-kainteny nadika amin' ny [[Fiteny frantsay|teny frantsay]] tamin' ny taona 1913. Matetika ny hainteny dia ahitana [[ohabolana]] sy [[kabary]] mandravaka azy. Mety hahenoana [[angano]] na [[tantara]] na [[ankamantatra]] koa ny hainteny. ==Famaritana== Ny [[hainteny]] dia [[lahateny]] hifaninanan'ny tovolahy sy tovovavy mba hanehoana ny fahaiza-manao amin'ny fampiasana teny, fahaiza-maneho hevitra feno [[kanto]]. Hoy i [[Siméon Rajaona]]:"Hazo tokana an-tany ny hainteny, tokan-tany aniriana ary tokan-tarehy dia ilay tarehin'ankamantatra voaravaka, voahaingo sy voakaly nentina hatramin'ny voalohany ka mbola ananany hatramin'izao; nefa kosa tsy tokam-boa fa mavesatra voa maro samihafa hatramin'ireo vokatra mirakitra hanim-pitiavana sy hanim-pihavanana ka hatramin'ireo voa mifono ny hevitry ny [[Ntaolo malagasy|Ntaolo]] momba ny fahafatesana, ny fiainana, ny fafineraserana sy ny fepetra maha olombelona." == Jereo koa == * [[Kolontsaina malagasy]] * [[Mozika malagasy]] * [[Lisitry ny karazan-kira sy gadona ary dihy malagasy]] * [[Lisitry ny karazana literatiora malagasy nentim-paharazana]] 24j811d8z9n74k1oaj0tbyb14n9mgg9 1148491 1148490 2026-07-31T17:17:23Z Valimbavaka Rahary 39787 Nanampy 1148491 wikitext text/x-wiki Ny hainteny na '''hain-teny''' dia sokajin-dahabolana malagasy izay hita indrindra ao amin' ny [[Merina]], izay miendrika tononkalo fohy iresahana zava-madinika aloha, avy eo mankany amin' ny tena lohahevitra, ka amin' ny alalan' ny fampifandraisana amin' ny fomba kanto ny [[voanteny]] araka ny endriny na ny heviny no ahatongavana amin' izany. Ny lohahevitra dia matetika momba ny fitiavana. Azo heverina ho mitovitovy amin' ny ''pantun'' maley ny hainteny, ka azo atao ny manatsoa-kevitra fa fomba fanaovana lahabolana teo amin' ny Malaiô-Pôlineziana efa hatry ny ela izany ary tafiditra teto [[Madagasikara]] tamin' ny fifindrà-monin' ny vahoaka avy any [[Vondro-nosy Indôneziana|Indônezia]]. Marihina fa samihafa ny hain-teny sy ny haiteny, ny haiteny mitambatra fanoratra,, tsy misy litera " n" anelanelany dia ilay adika amin'ny teny frantsay hoe "linguistique". Nampanao fanangonana hainteny an-tsoratra ny mpanjaka [[Ranavalona I]] tamin' ny taonjato faha-19. Ilay mpanoratra frantsay [[Jean Paulhan]], izay nonina teto Madagasikara haramin' ny taona 1908 ka hatramin' ny taona 1910 dia nanao fandalinana momba ny hainteny ka namoaka bokin-kainteny nadika amin' ny [[Fiteny frantsay|teny frantsay]] tamin' ny taona 1913. Matetika ny hainteny dia ahitana [[ohabolana]] sy [[kabary]] mandravaka azy. Mety hahenoana [[angano]] na [[tantara]] na [[ankamantatra]] koa ny hainteny. ==Famaritana== Ny [[hainteny]] dia [[lahateny]] hifaninanan'ny tovolahy sy tovovavy mba hanehoana ny fahaiza-manao amin'ny fampiasana teny, fahaiza-maneho hevitra feno [[kanto]]. Hoy i [[Siméon Rajaona]]:"Hazo tokana an-tany ny hainteny, tokan-tany aniriana ary tokan-tarehy dia ilay tarehin'ankamantatra voaravaka, voahaingo sy voakaly nentina hatramin'ny voalohany ka mbola ananany hatramin'izao; nefa kosa tsy tokam-boa fa mavesatra voa maro samihafa hatramin'ireo vokatra mirakitra hanim-pitiavana sy hanim-pihavanana ka hatramin'ireo voa mifono ny hevitry ny [[Ntaolo malagasy|Ntaolo]] momba ny fahafatesana, ny fiainana, ny fafineraserana sy ny fepetra maha olombelona." == Jereo koa == * [[Kolontsaina malagasy]] * [[Mozika malagasy]] * [[Lisitry ny karazan-kira sy gadona ary dihy malagasy]] * [[Lisitry ny karazana literatiora malagasy nentim-paharazana]] oi7rrduw7kan4zweeeojawg5qcbuo6b 0 280051 1148518 1136099 2026-08-01T07:12:18Z Thelezifor 15140 Fihodinana 1148518 wikitext text/x-wiki #FIHODINANA[[Morus alba]] o4j1eb67hjmwvyeg9p0yn2llibh7eo2 0 281893 1148451 1121567 2026-07-31T12:45:27Z Thelezifor 15140 Thelezifor dia namindra ny pejy [[Rongonimbazaha]] any amin'i [[Linum usitatissimum]] ary nanitsaka fihodinana 1121567 wikitext text/x-wiki [[Sary:Linum usitatissimum 20230402.jpg|vignette|Rongonimbazaha mamony|361x361px]] Ny '''rongonimbazaha''' dia [[zavamaniry]] mamony, maniry isan-taona, ambolena mba hahazoana voany misy [[menaka]] azo atao [[sakafo]] sy hahazoana [[tsiraka]] azo anamboarana [[lamba]] ity zavamaniry ity any amin' ny faritra misy [[toetany]] mafana. Ny anarany ara-tsiansa dia '''''Linum usitatissimum'''''. Ao amin' ny fianakaviana ''[[Linaceae]]'' no misy azy. Tamin' ny taona 2022 dia i [[Frantsa]] no namokatra 75 % amin' ny famatsiana rongonimbazaha maneran-tany. Ny [[lamba]] vita amin' ny rongonimbazaha dia ampiasaina amin' ny lambam-pandriana, atin' akanjo ary lamban-databatra. Ity karazan-javamaniry ity dia fantatra amin' ny maha zavamaniry voavoly azy ary toa nambolena voalohany avy amin' ny karazana rongonimbazahadia ''Linum bienne''.[[Sary:Brown_Flax_Seeds.jpg|thumb|Vihin-drongonimbazaha|240x240px]] [[Sary:Linum usitatissimum capsules, vlas zaadbollen.jpg|vignette|298x298px|Voan' ny rongonimbazaha]] Tao amin' ny [[Tsinambolana Lonaka]] (faritra ao [[Atsinanana Akaiky]]) ny rongonimbazaha no novolena voalohany. Ny sisa tavela amin' ny voan' ny rongonimbazaha hita any amin' ny tanàna fambolena neôlitika dia kely tamin' ny voalohany, toy ny an' ny rongonimbazahadia, ''Linum bienne'', avy eo ny voany tany amin' ny 10&nbsp;500 taona dia lehibe kokoa, mandra-pahatongany ho lehibe toy ny an' ny rongonimbazaha volena ankehitriny, nanomboka tamin' ny taona 8600 tal JK. Ny fambolena rongonimbazaha dia nanaraka ny lalan' ny fiparitahan' ny fambolena neôlitika manomboka amin' ny ivon' ny [[Tsinambolana Lonaka]] ka hatrany [[Eorôpa]] sy any amin' ny lohasahan' ny ony [[Nily]]. == Jereo koa == * ''[[Linum]]'' * [[Taretra]] * [[Landihazo]] * [[Landy]] * [[Voanjo]] * [[Sôza]] * [[Rongony]] [[Sokajy:Zavamaniry]] cqy2bneknlnd8c2kj57kfnh8ra1rpqx 1148453 1148451 2026-07-31T12:58:06Z Thelezifor 15140 Nandamina lahatsoratra 1148453 wikitext text/x-wiki [[Sary:Linum usitatissimum 20230402.jpg|vignette|Rongonimbazaha mamony|457x457px]] Ny '''''Linum usitatissimum''''' dia [[zavamaniry]] mamony ao amin' ny fianakaviana ''[[Linaceae]]''. Maniry isan-taona sy ambolena mba hahazoana voany misy [[menaka]] azo atao [[sakafo]] sy hahazoana [[tsiraka]] azo anamboarana [[lamba]] ity zavamaniry ity any amin' ny faritra manana [[toetany]] mafana. Amin' ny teny malagasy izy dia atao hoe '''rongonimbazaha'''. no misy azy. Tamin' ny taona 2022 dia i [[Frantsa]] no namokatra 75 % amin' ny famatsiana rongonimbazaha maneran-tany. Ny [[lamba]] vita amin' ny rongonimbazaha dia ampiasaina amin' ny lambam-pandriana, atin' akanjo ary lamban-databatra. Ity karazan-javamaniry ity dia fantatra amin' ny maha zavamaniry voavoly azy ary toa nambolena voalohany avy amin' ny karazana rongonimbazahadia ''Linum bienne''.[[Sary:Brown_Flax_Seeds.jpg|thumb|Vihin-drongonimbazaha|240x240px]] [[Sary:Linum usitatissimum capsules, vlas zaadbollen.jpg|vignette|298x298px|Voan' ny rongonimbazaha]] Tao amin' ny [[Tsinambolana Lonaka]] (faritra ao [[Atsinanana Akaiky]]) ny rongonimbazaha no novolena voalohany. Ny sisa tavela amin' ny voan' ny rongonimbazaha hita any amin' ny tanàna fambolena neôlitika dia kely tamin' ny voalohany, toy ny an' ny rongonimbazahadia, ''Linum bienne'', avy eo ny voany tany amin' ny 10&nbsp;500 taona dia lehibe kokoa, mandra-pahatongany ho lehibe toy ny an' ny rongonimbazaha volena ankehitriny, nanomboka tamin' ny taona 8600 tal. JK. Ny fambolena rongonimbazaha dia nanaraka ny lalan' ny fiparitahan' ny fambolena neôlitika manomboka amin' ny ivon' ny [[Tsinambolana Lonaka]] ka hatrany [[Eorôpa]] sy any amin' ny lohasahan' ny ony [[Nily]]. == Jereo koa == * ''[[Linum]]'' * [[Taretra]] * [[Landihazo]] * [[Landy]] * [[Voanjo]] * [[Sôza]] * [[Rongony]] [[Sokajy:Zavamaniry]] p09mda7571chojcqqf5iaulwxghpahf 1148454 1148453 2026-07-31T12:58:25Z Thelezifor 15140 1148454 wikitext text/x-wiki [[Sary:Linum usitatissimum 20230402.jpg|vignette|Rongonimbazaha mamony|457x457px]] Ny '''''Linum usitatissimum''''' dia [[zavamaniry]] mamony ao amin' ny fianakaviana ''[[Linaceae]]''. Maniry isan-taona sy ambolena mba hahazoana voany misy [[menaka]] azo atao [[sakafo]] sy hahazoana [[tsiraka]] azo anamboarana [[lamba]] ity zavamaniry ity any amin' ny faritra manana [[toetany]] mafana. Amin' ny teny malagasy izy dia atao hoe '''rongonimbazaha'''. no misy azy. Tamin' ny taona 2022 dia i [[Frantsa]] no namokatra 75 % amin' ny famatsiana rongonimbazaha maneran-tany. Ny [[lamba]] vita amin' ny rongonimbazaha dia ampiasaina amin' ny lambam-pandriana, atin' akanjo ary lamban-databatra. Ity karazan-javamaniry ity dia fantatra amin' ny maha zavamaniry voavoly azy ary toa nambolena voalohany avy amin' ny karazana rongonimbazahadia ''Linum bienne''.[[Sary:Brown_Flax_Seeds.jpg|thumb|Vihin-drongonimbazaha|240x240px]] [[Sary:Linum usitatissimum capsules, vlas zaadbollen.jpg|vignette|298x298px|Voan' ny rongonimbazaha]] Tao amin' ny [[Tsinambolana Lonaka]] (faritra ao [[Atsinanana Akaiky]]) ny rongonimbazaha no novolena voalohany. Ny sisa tavela amin' ny voan' ny rongonimbazaha hita any amin' ny tanàna fambolena neôlitika dia kely tamin' ny voalohany, toy ny an' ny rongonimbazahadia, ''Linum bienne'', avy eo ny voany tany amin' ny 10&nbsp;500 taona dia lehibe kokoa, mandra-pahatongany ho lehibe toy ny an' ny rongonimbazaha volena ankehitriny, nanomboka tamin' ny taona 8600 tal. JK. Ny fambolena rongonimbazaha dia nanaraka ny lalan' ny fiparitahan' ny fambolena neôlitika manomboka amin' ny ivon' ny [[Tsinambolana Lonaka]] ka hatrany [[Eorôpa]] sy any amin' ny lohasahan' ny ony [[Nily]]. == Jereo koa == * ''[[Linum]]'' * [[Taretra]] * [[Landihazo]] * [[Landy]] * [[Voanjo]] * [[Sôza]] * [[Rongony]] [[Sokajy:Zavamaniry]] e4o2ex79hebybhpm7ipvpt4ifes4w6g 14 287767 1148505 1148424 2026-08-01T01:19:11Z JDkwibgp 39716 Fanitsiana ny vaovao 1148505 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Businesspeople}} [[Sokajy:Orinasa]] pk69ybueqyvfmdosaoud9gh7cwpzv7f 0 288346 1148458 1131302 2026-07-31T13:03:42Z Thelezifor 15140 1148458 wikitext text/x-wiki Ny '''sobahia''' dia [[Lamba (malagasy)|lamba]] nentim-paharazana malagasy, vita amin' ny akoran-javamaniry notenomina. Taloha dia ny andriana, indrindra tao amin' ny [[Sakalava]], nitafy sobahia. Ny sobahia dia lamba saro-bidy sy avo lenta eo amin' ny kolontsaina malagasy. Matetika izy dia miloko mena na volomboasary na volomboasary manopy volamena na voloparasy. Any amin' ny [[Tontolo Atsinanana|Tontolo Tatsinanana]] no fiavian' ity lamba ity izay nampidirin' ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] mpivarotra any amin' ny morontsiraka andrefan' i [[Madagasikara]] tamin' ny taonjato faha-14. Ho an' ny mpandala ny nentim-paharazana, ny sobahia dia lamba natokana hitafian' ny olona avy amin' ny fianakavian' ny mpanjaka. Ny sobahia itafian' ny [[Zafinimena]] dia mena fa ny an' ny [[Zafinifotsy]] dia fotsy misy sisiny somary miloko mena. Ny mena sy fotsy dia mampahatsiahy ny tantara momba an' [[Andriandahifotsy]] izay nametraka volamena sy volafotsy teo ambony vilia. Nampisafidianiny ny zanany lahy roa. Ny zokiny nisafidy ny volamena, fa ny zandriny nisafidy ny volafotsy. Ho an' ny Sakalavan' i [[Boeny]] dia mariky ny maha andriana ny sobahia ka tsy misy nitafy azy raha tsy ny mpanjaka mandritra ny lanonana nentim-paharazanan toy ny [[fitampoha]], ny [[Tsangan-tsaina|tsangan-tsaiñy]], ny fandroana an-driaka, sns. Nanjary nalaza ny fitafiana sobahia rehefa nandeha ny fotoana. Lasa fitafiana anehoana ny maha [[Malagasy]] ny sobahia ankehitriny. Ankehitriny dia fenti-mamonjy fanasana sy lanonana ny sobahia, toy ny fampakaram-bady sy ny hafa any amin' ny morontsiraka andrefana ao amin' ny Faritra Boeny. Nampitondrana ny anarana hoe "Sobahya" ny fetibe ara-kolontsaina izay atao isan-taona any amin' ny kaominin' i Katsepy izay toerana nananganana ny Fanjakana Antalaotsy any Boina. Tamin' ny fametrahana azy tao [[Ambanja]] dia nitafy sobahia ny ny arseveka [[Donatien Francis Randriamalala]] ([[:de:Donatien_Francis_Randriamalala|de]]). == Jereo koa == * [[Lamba (malagasy)]] * [[Lambahoany]] (na [[lambaoany]]) * [[Lamba akotofahana]] * [[Lambamena]] * [[Lamba arindrano]] * [[Jabo-landy]] * [[Laimasaka]] ==Jereo koa== [[Sokajy:Akanjo]] [[Sokajy:Lamba]] qmug88681arymqh8idj4ys0w1j22sno 0 288357 1148538 1117724 2026-08-01T11:29:27Z Thelezifor 15140 1148538 wikitext text/x-wiki [[Sary:Silk worm adult01.JPG|vignette|368x368px|''Bombyx mori'']] Ny '''''Bombyx mori''''' dia [[Lolo (bibikely)|lolo]] ompiana fahita betsaka any [[Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina|Sina]] avaratra, ompina mba hamokarana [[landy]]. Ny [[fanday]] avy aminy no antsoina hoe [[bibin-dandy]]. Aorian' izay izy vao lasa [[soherina]]. Tsy misy any an' ala izy io fa tsy maintsy ompiana. Izy io dia vokatry ny fifantenana amin' ny alalan' ny fiompiana bibikely mitovy vondron-karazana aminy. Rehefa eo amin' ny maha lasa fanday ny zanany no mamokatra ny [[tsiraka]] sarobidy ao anaty rorany be dia be izay, rehefa azon' ny rivotra dia miova ho kofehin-dandy tokana izay anaovan' ny fanday [[tranon-dandy]] (atao hoe [[mason-dandy]] koa). Ampangotrahina ny fanday amin' io vanim-potoana iainany io mba hahazoana ilay kofehy izay manana halava mirefy 800 ka hatramin' ny 1&nbsp;500 m. == Jereo koa == * [[Landibe]] * [[Mondry]] qepetb843xw8hnauvex628a1it85az6 0 288358 1148535 1088265 2026-08-01T11:12:12Z Thelezifor 15140 Olitry ny samoina 1148535 wikitext text/x-wiki Ny '''bibin-dandy''' na '''bibindandy''' dia ny olitry ny lolo mpivoaka alina (samoina) izay azo amokarana landy ny akorany izay ifonosan' ny [[soherina]]. Anisan' ny karazana voakasik' izany ny ''[[Borocera cajani]]'' (landibe) sy ny ''[[Borocera madagascariensis]]'' (landibe)  ary ny ''[[Bombyx mori]]'' (landikely na landivazaha). Azo antsoina amin’ io anarana io koa ny ''[[Samia ricini]]'' sy ny ''[[Antheraea mylitta]]'' ary ny ''[[Antheraea pernyi]]'' izay azo akana landy ihany koa nefa tsy misy eto Madagasikara fa any [[Azia]] sy ao [[Afrika]]. == Jereo koa == * [[Olitra]] * [[Samoina]] * [[Soherina]] * [[Landy]] rn4n24kjs34qtq6y24vcto32gcw9uv3 1148536 1148535 2026-08-01T11:13:20Z Thelezifor 15140 Nanisy sary 1148536 wikitext text/x-wiki [[Sary:Bombyx mori Morus Zetarra marugatze zuhaitzean1.JPG|vignette|364x364px|Bibin-dandin' ny ''[[Bombyx mori]]'' ]] Ny '''bibin-dandy''' na '''bibindandy''' dia ny olitry ny lolo mpivoaka alina (samoina) izay azo amokarana landy ny akorany izay ifonosan' ny [[soherina]]. Anisan' ny karazana voakasik' izany ny ''[[Borocera cajani]]'' (landibe) sy ny ''[[Borocera madagascariensis]]'' (landibe)  ary ny ''[[Bombyx mori]]'' (landikely na landivazaha). Azo antsoina amin’ io anarana io koa ny ''[[Samia ricini]]'' sy ny ''[[Antheraea mylitta]]'' ary ny ''[[Antheraea pernyi]]'' izay azo akana landy ihany koa nefa tsy misy eto Madagasikara fa any [[Azia]] sy ao [[Afrika]]. == Jereo koa == * [[Olitra]] * [[Samoina]] * [[Soherina]] * [[Landy]] ek1vqcoj2r8a852t8l4rgd0i4of2168 0 288814 1148513 1126607 2026-08-01T06:15:57Z Thelezifor 15140 1148513 wikitext text/x-wiki [[Sary:Leinengewebe.JPG|vignette|285x285px|Lamba]] Ny '''lamba''' dia izay akora vita amin' ny fanenomana. Matetika ny lamba dia atao amin' ny fitaovam-panenomana, ary vita amin' ny [[kofehy]] maro. Ara-teknika, ny lamba izay vita amin' ny fampifampidirana kofehy roa na maromaro mifampijidina, misy tenany mitsangana sy fahany mitsivalana. Azo atao amin' ny tsiraka voajanahary, tsiraka sintetika, na fifangaroan' izy roa, toy ny [[landihazo]] sy ny pôliestera, ny lamba. Ampiasaina amin' ny fanamboarana [[fitafiana]], haingon-trano, fanaka, [[karipetra]] ary amin' ny fampiasana hafa ny lamba. == Jereo koa == * [[Akoran-damba]] * [[Lamba (kolontsaina malagasy)]] [[Sokajy:lamba]] 49c0gglo5segu1641mjoz4bvo4qd591 0 288816 1148512 1084781 2026-08-01T06:14:42Z Thelezifor 15140 1148512 wikitext text/x-wiki [[Sary:Red thread (yarn).jpg|vignette|284x284px|Kofehy]] Ny '''kofehy''' dia [[tsiraka]] mifamatotra, lava sy mitohy, ampiasaina amin' ny fanjairana, ny fanaovana ba, ny fanenomana, ny peta-kofehy, fanamboarana [[tady]] ary famokarana [[Lamba (akora)|lamba]]. Mety ho nasiana [[savoka]] na fandamana hafa ny kofehy fanjairana môderina mba hanoherana ny fahasimbany mandritra ny fanjairana. Ny kofehin' amboradara (petakofehy) dia kofehy manokana ho an' ny asa atao amin' ny [[fanjaitra]]. Ny kofehy dia azo amboarina amin' ny akora voajanahary na sentetika, ary miseho amin' ny loko sy hatevina isan-karazany. Na dia mety holokoina amin' ny loko samihafa aza ny kofehy, ny ankamaroan' ny kofehy dia miloko ranoray. Ny akora ampiasaina amin' ny fanamboarana kofehy ho an' ny indostrian' ny lamba dia: ny [[landihazo]], ny [[volonondry]], ny volon-tsoavaly, ny [[rongonimbazaha]], ny [[rongony]], ny [[landy]], ny [[fingotra]], ny [[plastika]], ny fitaratra, ny [[volamena]], ny [[volafotsy]], sns. == Jereo koa == * [[Tady]] * [[Taroby]] ioh78lvcwswe9slv9a6iwezmxzzln3d 0 289278 1148517 1144789 2026-08-01T07:06:59Z Thelezifor 15140 Fihodinana 1148517 wikitext text/x-wiki #FIHODINANA[[Cajanus cajan]] 7suxwrw446qf7mgcgso5tl5y0u9qgkm 0 289285 1148531 1088219 2026-08-01T09:59:41Z Thelezifor 15140 1148531 wikitext text/x-wiki [[Sary:Borocera madagascariensis 1833.jpg|vignette|336x336px|''Borocera madagascariensis'']] Ny '''''Borocera madagascariensis''''' dia karazana [[Lolo (bibikely)|lolo]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Lasiocampidae]]'', mpamokatra [[landy]] tsy hita afa-tsy ao amin' ny morontsirak' i [[Madagasikara]]. Iray amin' ny karazana samoina telo mpamokatra [[landy]] hita eto [[Madagasikara]] izy io. Matetika ny ''Borocera madagascariensis'' no afangaron' ny olona amin' ny ''[[Borocera cajani]]'' izay mitovitovy aminy, izay miparitaka manerana ny nosy ary ny landiny dia ampiasaina betsaka amin' ny famokarana landy. Maro ny boky aman-gazety manafangaro ny ''B. cajani'' amin' ny ''B. madagascariensis''. Samy atao hoe '''''landibe''''' ny [[samoina]]<nowiki/>n' izy roa ireo. Ny [[Soherina|soherin]]' ny ''B. madagascariensis'' dia ataon' ny mponina eto Madagasikara sakafo. == Jereo koa == * ''[[Brocera]]'' * ''[[Borocera cajani]]'' * [[Landibe]] * [[Lolon-dandy]] 3sp4bd50wjbyv7ofu4bajifiql04250 1148537 1148531 2026-08-01T11:27:55Z Thelezifor 15140 1148537 wikitext text/x-wiki [[Sary:Borocera madagascariensis 1833.jpg|vignette|336x336px|''Borocera madagascariensis'']] Ny '''''Borocera madagascariensis''''' dia karazana [[Lolo (bibikely)|lolo]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Lasiocampidae]]'', mpamokatra [[landy]] tsy hita afa-tsy ao amin' ny morontsirak' i [[Madagasikara]]. Iray amin' ny karazana samoina telo mpamokatra [[landy]] hita eto [[Madagasikara]] izy io. Matetika ny ''Borocera madagascariensis'' no afangaron' ny olona amin' ny ''[[Borocera cajani]]'' izay mitovitovy aminy, izay miparitaka manerana ny nosy ary ny landiny dia ampiasaina betsaka amin' ny famokarana landy. Maro ny boky aman-gazety manafangaro ny ''B. cajani'' amin' ny ''B. madagascariensis''. Samy atao hoe '''''landibe''''' ny [[Akoran-dandy|akoran]]' izy roa ireo. Ny [[Soherina|soherin]]' ny ''B. madagascariensis'' dia ataon' ny mponina eto Madagasikara sakafo. == Jereo koa == * ''[[Brocera]]'' * ''[[Borocera cajani]]'' * [[Landibe]] * [[Lolon-dandy]] 8tfqk57ztlvkef7cnmcf0c4pip2e7yp 0 289288 1148530 1088231 2026-08-01T09:58:57Z Thelezifor 15140 1148530 wikitext text/x-wiki [[Sary:Soie qui sèche.jpg|vignette|342x342px|Fanahazana landy]] Ny '''''Borocera cajani''''' dia karazana lolon-dandy ao amin' ny fianakaviana ''[[Lasiocampidae]]'', mamokatra landy izay tsy hita raha tsy eto [[Madagasikara]]. Matetika izy io no afangaro amin' ny ''[[Borocera madagascariensis]]'' izay mitovitovy aminy, izay samy fantatra amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] hoe '''landibe'''. Na izany aza, ny ''B. cajani'' no karazana mpamokatra landy ao afovoan-tany eto Madagasikara, fa ny ''B. madagascariensis'' kosa no any amin' ny faritra amorontsiraka. Miparitaka manerana ny ala tapia any amin' ny faritra afovoan' i Madagasikara ny landibe, anisan' izany ny faritr' [[Imamo]] sy ny tangoron-tendrombohitr' Itremo, ny [[Valan-javaboarim-pirenena Isalo]], ary ny Col des Tapia. Manidina mandritra ny ao anaty ala tapia izy ireo. Ny ''B. cajani'' dia mamokatra karazana landidia izay angonin' ny teratany malagasy any amin' ny faritra afovoan' i Madagasikara efa an-jatony taona maro. Ny famokarana landy sy ny fanenomana dia ataon' ny vahoaka any amin' ny faritra samihafa. Foibem-pamokarana landy avy amin' ny landibe dia ao amin' ny tanànan' i Sahatsiho Ambohimanjaka, ao amin' ny faritra afovoan' i Madagasikara. Ny landy avy amin' ny landibe dia matevina kokoa noho ny an' ny samoina mahazatra atao hoe ''[[Bombyx mori]]''. == Jereo koa == * ''[[Brocera]]'' * [[Landy]] * [[Landibe]] qpx5pt97s7gtaa85dvl79ydn5d6t9fc 0 289289 1148542 1117723 2026-08-01T11:42:27Z Thelezifor 15140 1148542 wikitext text/x-wiki [[Sary:Borocera madagascariensis 1833.jpg|vignette|417x417px|[[Borocera madagascariensis|''Borocera madagascariensis'']]]] Ny '''landibe''' dia karazana bibikely mamokatra [[landy]] izay tsy hita raha tsy eto [[Madagasikara]]. Roa ny karazana antsoina amin' io anarana io, dia ny '''''Borocera cajani''''', izay hita any afovoan-tanin' i Madagasikara, sy ny '''''Borocera madagascariensis''''', izay hita any amorontsiraka. == Jereo koa == * ''[[Borocera cajani]]'' * ''[[Borocera madagascariensis]]'' * ''[[Bombyx mori]]'' * [[Mondry]] 4a78v0psmfy99wvhy9p665z9mq0d55h 0 289291 1148516 1088237 2026-08-01T07:05:21Z Thelezifor 15140 Redirection supprimée vers [[Amberivatry]] 1148516 wikitext text/x-wiki [[Sary:Cajanus cajan.jpg|vignette|338x338px|Amberivatry (''Cajanus cajan'')]] Ny '''''Cajanus cajan''''' dia karazana [[zavamaniry]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Fabaceae]]'', izay maniry isan-taona. Ny anarany siantifika feno dia ''Cajanus cajan'' <small>(L.) Millsp.</small>. Anarana nahafantarana azy koa ny hoe '''''Cajanus indicus''''' <small>Spreng.</small>. Tondrahana amin' ny ranon' orana fambolena amberivatry izay [[voamaina]] volena amin' ny faritra trôpikaly somary maina. Amin' ny teny malagasy izy io dia atao hoe '''antsotry''', '''ambarivatry''', '''amberivatry''', '''amberovatry''' ary '''ambatry'''. == Tantara == Efa 3&nbsp;000 taona fara fahakeliny ny nambolen' ny olona ny amberivatry. Any [[India]] no azo inoana fa fiavian' ity zavamaniry ity, izay niely tao [[Afrika Atsinanana]] ary avy eo, niaraka amin' ny [[Fivarotana andevo|varotra andevo]], nankany [[Amerika]]. Amin' izao fotoana izao dia ambolena betsaka manerana ny faritra trôpikaly sy ny manodidina azy ao amin' ny [[Tontolo Tranainy]] sy [[Tontolo Vaovao]] ny amberivatry. == Faritra ambolena azy == [[Sary:Cajanus cajan, flowers.jpg|vignette|263x263px|Ravina sy vonin' ny amberivatry]] Ny [[Zana-Kôntinenta Indiana]] sy i [[Afrika Atsinanana]] ary i [[Amerika Afovoany]], araka io filaharana io, no faritra telo lehibe mpamokatra ''Cajanus cajan'' eto amin' izao tontolo izao. Maniry any amin' ny firenena trôpikaly sy ny manodidina maherin' ny 25 ny amberivatry, izay atao voly tokana na voly mifandimby amin' ny [[voamaina]] hafa toy ny ampemba (''[[Sorghum bicolor]]''), sy ny ampemby perla (''[[Pennisetium glaucum]]''), na ny katsaka (''[[Zea mays]]'') na volena miaraka amin' ny [[voamaina]] hafa toy ny voanjo (''[[Arachis hypogaea]]''). == Fampiasana azy == [[Sary:Poids d’engole murs dans les gousses dépose dans 1 plastiques jaune au Bénin.jpg|vignette|Pepan' anberivatry efa maina|344x344px]] Sady voly fanao sakafo ([[voamaina]], lafarinina, voa maitso na anana maitso) no voly fanao [[vilona]] fanaovana voly rakotra ny amberivatry. Misy [[prôteinina]] sy [[asidra amino]] betsaka (metiôninina sy lizinina ary triptôfanina) ny voan' ny amberivatry. Sakafo mifandanja ny amberivatry ampiarahina amin' ny [[voamadinika]] ([[vary]], [[katsaka]], sns). Any [[India]] dia anisan' ny voamaina be mpitia indrindra ny amberivatry vakivaky noho ny fisian' ny prôteinina betsaka ao aminy izay tsara ho n' ny olona tsy mihinan-kena. Ahandroina hatao sakafo ny [[pepa]]<nowiki/>n' ny amberivatry sy ny tsimoka tanora ary ny raviny any [[Etiôpia]]. Hita matetika any amin' ny toerana toa an' i [[Hawaii]] koa ity [[legioma]]. Sakafo nentim-paharazana any amin' ny [[Repoblika Dôminikana|Repoblika Dôminikanina]], any [[Pôrtô-Rikô|Pôrtô Rikô]], atsy [[Kômôro]], any [[Trinite-sy-Tôbagô]] ary any [[Grenady|Grenada]] ny nahandro vita amin' ny vary sy amberivatry maitso, izay ahitana zana-karazany antsoina hoe ''pelau'', ampiarahina amin' ny hena [[omby]] na [[Akoho amam-borona|vorona]], ary indraindray karazana voatavo (''Cucurbita pepo'' subsp. ''pepo'') sy rambon-[[kisoa]]. Laoka mahazatra amin' ny [[Noely]] ny amberivatry, ary saika amin' io fotoana io no tena ihinanana azy, any [[Guadeloupe]] sy [[Martinique]]. Any [[Tailandy]] dia ambolena ny amberivatry mba hapiantranoana ny bibikely atao amin' ny anarana siantifika hoe ''Kerria lacca'', izay mamokatra dity fanaovana [[varinesy]] fiarovana ny fanaka vita amin' ny hazo. Tahaka ny voamaina rehetra, ny amberivatry dia mahabetsaka azôta ao anaty nofon-tany amin' ny alalan' ny fihazonany azôta. Noho izany dia [[zezika maitso]] manome azôta 40 kg isaky ny hektara ny amberivatry. Ny akora mafy tsiraka avy amin' ny amberivatry dia azo atao [[kitay]] na fefy na tafo. Eto [[Madagasikara]], ny ravin' ny amberivatry sy ny tahony dia ampiasaina hanadiovana nify, atao sakafon' ny [[landibe]] (''[[Borocera madagascariensis]]'') ary ny voany dia fihinana. == Jereo koa == * [[tsaramaso]] * [[tsiasisa]] * [[voanjobory]] * [[kabaro]] * [[voanjo]] * [[sôza]] 57srhurm9mty6e52zuxcqbccybzv2f6 1148523 1148516 2026-08-01T09:34:03Z Thelezifor 15140 Anarana amin' ny teny malagasy 1148523 wikitext text/x-wiki [[Sary:Cajanus cajan.jpg|vignette|338x338px|Amberivatry (''Cajanus cajan'')]] Ny '''''Cajanus cajan''''' dia karazana [[zavamaniry]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Fabaceae]]'', izay maniry isan-taona. Ny anarany siantifika feno dia ''Cajanus cajan'' <small>(L.) Millsp.</small>. Anarana nahafantarana azy koa ny hoe '''''Cajanus indicus''''' <small>Spreng.</small>. Tondrahana amin' ny ranon' orana fambolena amberivatry izay [[voamaina]] volena amin' ny faritra trôpikaly somary maina. Amin' ny teny malagasy izy io dia atao hoe '''ambarivatry''', '''ambatry''', '''amberivatry''', '''ambiatrimbohitra''', '''ambiatry''', '''antsotry''', '''asotrilahy''', '''bokana''', '''hazondandy''', '''kiambatrimbohitsa''' ary '''kivanja'''. == Tantara == Efa 3&nbsp;000 taona fara fahakeliny ny nambolen' ny olona ny amberivatry. Any [[India]] no azo inoana fa fiavian' ity zavamaniry ity, izay niely tao [[Afrika Atsinanana]] ary avy eo, niaraka amin' ny [[Fivarotana andevo|varotra andevo]], nankany [[Amerika]]. Amin' izao fotoana izao dia ambolena betsaka manerana ny faritra trôpikaly sy ny manodidina azy ao amin' ny [[Tontolo Tranainy]] sy [[Tontolo Vaovao]] ny amberivatry. == Faritra ambolena azy == [[Sary:Cajanus cajan, flowers.jpg|vignette|263x263px|Ravina sy vonin' ny amberivatry]] Ny [[Zana-Kôntinenta Indiana]] sy i [[Afrika Atsinanana]] ary i [[Amerika Afovoany]], araka io filaharana io, no faritra telo lehibe mpamokatra ''Cajanus cajan'' eto amin' izao tontolo izao. Maniry any amin' ny firenena trôpikaly sy ny manodidina maherin' ny 25 ny amberivatry, izay atao voly tokana na voly mifandimby amin' ny [[voamaina]] hafa toy ny ampemba (''[[Sorghum bicolor]]''), sy ny ampemby perla (''[[Pennisetium glaucum]]''), na ny katsaka (''[[Zea mays]]'') na volena miaraka amin' ny [[voamaina]] hafa toy ny voanjo (''[[Arachis hypogaea]]''). == Fampiasana azy == [[Sary:Poids d’engole murs dans les gousses dépose dans 1 plastiques jaune au Bénin.jpg|vignette|Pepan' anberivatry efa maina|344x344px]] Sady voly fanao sakafo ([[voamaina]], lafarinina, voa maitso na anana maitso) no voly fanao [[vilona]] fanaovana voly rakotra ny amberivatry. Misy [[prôteinina]] sy [[asidra amino]] betsaka (metiôninina sy lizinina ary triptôfanina) ny voan' ny amberivatry. Sakafo mifandanja ny amberivatry ampiarahina amin' ny [[voamadinika]] ([[vary]], [[katsaka]], sns). Any [[India]] dia anisan' ny voamaina be mpitia indrindra ny amberivatry vakivaky noho ny fisian' ny prôteinina betsaka ao aminy izay tsara ho n' ny olona tsy mihinan-kena. Ahandroina hatao sakafo ny [[pepa]]<nowiki/>n' ny amberivatry sy ny tsimoka tanora ary ny raviny any [[Etiôpia]]. Hita matetika any amin' ny toerana toa an' i [[Hawaii]] koa ity [[legioma]]. Sakafo nentim-paharazana any amin' ny [[Repoblika Dôminikana|Repoblika Dôminikanina]], any [[Pôrtô-Rikô|Pôrtô Rikô]], atsy [[Kômôro]], any [[Trinite-sy-Tôbagô]] ary any [[Grenady|Grenada]] ny nahandro vita amin' ny vary sy amberivatry maitso, izay ahitana zana-karazany antsoina hoe ''pelau'', ampiarahina amin' ny hena [[omby]] na [[Akoho amam-borona|vorona]], ary indraindray karazana voatavo (''Cucurbita pepo'' subsp. ''pepo'') sy rambon-[[kisoa]]. Laoka mahazatra amin' ny [[Noely]] ny amberivatry, ary saika amin' io fotoana io no tena ihinanana azy, any [[Guadeloupe]] sy [[Martinique]]. Any [[Tailandy]] dia ambolena ny amberivatry mba hapiantranoana ny bibikely atao amin' ny anarana siantifika hoe ''Kerria lacca'', izay mamokatra dity fanaovana [[varinesy]] fiarovana ny fanaka vita amin' ny hazo. Tahaka ny voamaina rehetra, ny amberivatry dia mahabetsaka azôta ao anaty nofon-tany amin' ny alalan' ny fihazonany azôta. Noho izany dia [[zezika maitso]] manome azôta 40 kg isaky ny hektara ny amberivatry. Ny akora mafy tsiraka avy amin' ny amberivatry dia azo atao [[kitay]] na fefy na tafo. Eto [[Madagasikara]], ny ravin' ny amberivatry sy ny tahony dia ampiasaina hanadiovana nify, atao sakafon' ny [[landibe]] (''[[Borocera madagascariensis]]'') ary ny voany dia fihinana. == Jereo koa == * ''[[Cajanus]]'' * [[Hazondandy]]: ''[[Cajanus cajan]]'' <small>(L.) Huth</small> (''[[Fabaceae]]''); ''[[Crotalaria ibityensis]]'' <small>R.Vig. & Humbert</small> (''Fabaceae''); ''[[Dodonaea madagascariensis]]'' <small>Radlk</small>. (''[[Sapindaceae]]''); ''[[Morus alba]]'' <small>L.</small> (''[[Moraceae]]''); ''[[Rhopalocarpus coriaceus]]'' <small>(Scott-Elliot) Capuron</small> (''[[Sphaerosepalaceae]]''); ''[[Uapaca bojeri]]'' <small>Baill</small>. (''[[Phyllanthaceae]]'') * [[Voamaina]] sasantsasany: [[tsaramaso]] (''[[Phaseolus vulgaris]]'') - [[tsiasisa]] (''[[Cicer arietinum]]'') - [[voanjobory]] (''[[Vigna subterranea]]'') - [[kabaro]] (''[[Phaseolus lunatus]]'') - [[voanjo]] (''[[Arachis hypogaea]]'') - [[sôza]] (''[[Glycine max]]'') q52idt3sgxef1twmx5kne7s6u1ij6jy 1148525 1148523 2026-08-01T09:37:25Z Thelezifor 15140 Nanalehibe sary 1148525 wikitext text/x-wiki [[Sary:Cajanus cajan.jpg|vignette|367x367px|Amberivatry (''Cajanus cajan'')]] Ny '''''Cajanus cajan''''' dia karazana [[zavamaniry]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Fabaceae]]'', izay maniry isan-taona. Ny anarany siantifika feno dia ''Cajanus cajan'' <small>(L.) Millsp.</small>. Anarana nahafantarana azy koa ny hoe '''''Cajanus indicus''''' <small>Spreng.</small>. Tondrahana amin' ny ranon' orana fambolena amberivatry izay [[voamaina]] volena amin' ny faritra trôpikaly somary maina. Amin' ny teny malagasy izy io dia atao hoe '''ambarivatry''', '''ambatry''', '''amberivatry''', '''ambiatrimbohitra''', '''ambiatry''', '''antsotry''', '''asotrilahy''', '''bokana''', '''hazondandy''', '''kiambatrimbohitsa''' ary '''kivanja'''. == Anarana == Indreto ny anarana ara-tsiansa nahafantarana ny ''Cajanus cajan'': * ''Phaseolus balicus'' <small>L.</small> * ''Cytisus pseudocajan'' <small>Jacq.</small> * ''Cytisus pseudo-cajan'' <small>Jacq.</small> * ''Cytisus guineensis'' <small>Schum. & Thonn.</small> * ''Cajanus striatus'' <small>Bojer</small> * ''Cajanus pseudo-cajan'' <small>(Jacq.)Schinz & Guillaumin</small> * ''Cajanus obcordifolius'' <small>V.Singh</small> * ''Cajanus luteus'' <small>Bello</small> * ''Cajanus inodorus'' <small>Medik.</small> * ''Cajanus inodorum'' <small>Medik.</small> * ''Cajanus indicus'' var. ''maculatus'' <small>Kuntze</small> * ''Cajanus indicus'' var. ''flavus'' <small>(DC.)Kuntze</small> * ''Cajanus indicus'' var. ''bicolor'' <small>(DC.)Kuntze</small> * ''Cajanus indicus'' <small>Spreng.</small> * ''Cajanus flavus'' <small>DC.</small> * ''Cajanus bicolor'' <small>DC.</small> * ''Cajan indorum'' <small>Medik.</small> * ''Cytisus cajan'' <small>L.(1753)</small> * ''Cajan cajan'' <small>(L.)Millsp.</small> == Tantara == Efa 3&nbsp;000 taona fara fahakeliny ny nambolen' ny olona ny amberivatry. Any [[India]] no azo inoana fa fiavian' ity zavamaniry ity, izay niely tao [[Afrika Atsinanana]] ary avy eo, niaraka amin' ny [[Fivarotana andevo|varotra andevo]], nankany [[Amerika]]. Amin' izao fotoana izao dia ambolena betsaka manerana ny faritra trôpikaly sy ny manodidina azy ao amin' ny [[Tontolo Tranainy]] sy [[Tontolo Vaovao]] ny amberivatry. == Faritra ambolena azy == [[Sary:Cajanus cajan, flowers.jpg|vignette|263x263px|Ravina sy vonin' ny amberivatry]] Ny [[Zana-Kôntinenta Indiana]] sy i [[Afrika Atsinanana]] ary i [[Amerika Afovoany]], araka io filaharana io, no faritra telo lehibe mpamokatra ''Cajanus cajan'' eto amin' izao tontolo izao. Maniry any amin' ny firenena trôpikaly sy ny manodidina maherin' ny 25 ny amberivatry, izay atao voly tokana na voly mifandimby amin' ny [[voamaina]] hafa toy ny ampemba (''[[Sorghum bicolor]]''), sy ny ampemby perla (''[[Pennisetium glaucum]]''), na ny katsaka (''[[Zea mays]]'') na volena miaraka amin' ny [[voamaina]] hafa toy ny voanjo (''[[Arachis hypogaea]]''). == Fampiasana azy == [[Sary:Poids d’engole murs dans les gousses dépose dans 1 plastiques jaune au Bénin.jpg|vignette|Pepan' anberivatry efa maina|344x344px]] Sady voly fanao sakafo ([[voamaina]], lafarinina, voa maitso na anana maitso) no voly fanao [[vilona]] fanaovana voly rakotra ny amberivatry. Misy [[prôteinina]] sy [[asidra amino]] betsaka (metiôninina sy lizinina ary triptôfanina) ny voan' ny amberivatry. Sakafo mifandanja ny amberivatry ampiarahina amin' ny [[voamadinika]] ([[vary]], [[katsaka]], sns). Any [[India]] dia anisan' ny voamaina be mpitia indrindra ny amberivatry vakivaky noho ny fisian' ny prôteinina betsaka ao aminy izay tsara ho n' ny olona tsy mihinan-kena. Ahandroina hatao sakafo ny [[pepa]]<nowiki/>n' ny amberivatry sy ny tsimoka tanora ary ny raviny any [[Etiôpia]]. Hita matetika any amin' ny toerana toa an' i [[Hawaii]] koa ity [[legioma]]. Sakafo nentim-paharazana any amin' ny [[Repoblika Dôminikana|Repoblika Dôminikanina]], any [[Pôrtô-Rikô|Pôrtô Rikô]], atsy [[Kômôro]], any [[Trinite-sy-Tôbagô]] ary any [[Grenady|Grenada]] ny nahandro vita amin' ny vary sy amberivatry maitso, izay ahitana zana-karazany antsoina hoe ''pelau'', ampiarahina amin' ny hena [[omby]] na [[Akoho amam-borona|vorona]], ary indraindray karazana voatavo (''Cucurbita pepo'' subsp. ''pepo'') sy rambon-[[kisoa]]. Laoka mahazatra amin' ny [[Noely]] ny amberivatry, ary saika amin' io fotoana io no tena ihinanana azy, any [[Guadeloupe]] sy [[Martinique]]. Any [[Tailandy]] dia ambolena ny amberivatry mba hapiantranoana ny bibikely atao amin' ny anarana siantifika hoe ''Kerria lacca'', izay mamokatra dity fanaovana [[varinesy]] fiarovana ny fanaka vita amin' ny hazo. Tahaka ny voamaina rehetra, ny amberivatry dia mahabetsaka azôta ao anaty nofon-tany amin' ny alalan' ny fihazonany azôta. Noho izany dia [[zezika maitso]] manome azôta 40 kg isaky ny hektara ny amberivatry. Ny akora mafy tsiraka avy amin' ny amberivatry dia azo atao [[kitay]] na fefy na tafo. Eto [[Madagasikara]], ny ravin' ny amberivatry sy ny tahony dia ampiasaina hanadiovana nify, atao sakafon' ny [[landibe]] (''[[Borocera madagascariensis]]'') ary ny voany dia fihinana. == Jereo koa == * ''[[Cajanus]]'' * [[Hazondandy]]: ''[[Cajanus cajan]]'' <small>(L.) Huth</small> (''[[Fabaceae]]''); ''[[Crotalaria ibityensis]]'' <small>R.Vig. & Humbert</small> (''Fabaceae''); ''[[Dodonaea madagascariensis]]'' <small>Radlk</small>. (''[[Sapindaceae]]''); ''[[Morus alba]]'' <small>L.</small> (''[[Moraceae]]''); ''[[Rhopalocarpus coriaceus]]'' <small>(Scott-Elliot) Capuron</small> (''[[Sphaerosepalaceae]]''); ''[[Uapaca bojeri]]'' <small>Baill</small>. (''[[Phyllanthaceae]]'') * [[Voamaina]] sasantsasany: [[tsaramaso]] (''[[Phaseolus vulgaris]]'') - [[tsiasisa]] (''[[Cicer arietinum]]'') - [[voanjobory]] (''[[Vigna subterranea]]'') - [[kabaro]] (''[[Phaseolus lunatus]]'') - [[voanjo]] (''[[Arachis hypogaea]]'') - [[sôza]] (''[[Glycine max]]'') koewrz9c75cdii6afwmnjc44bodrip7 1148526 1148525 2026-08-01T09:38:35Z Thelezifor 15140 1148526 wikitext text/x-wiki [[Sary:Cajanus cajan.jpg|vignette|367x367px|Amberivatry (''Cajanus cajan'')]] Ny '''''Cajanus cajan''''' dia karazana [[zavamaniry]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Fabaceae]]'', izay maniry isan-taona. Ny anarany siantifika feno dia ''Cajanus cajan'' <small>(L.) Millsp.</small>. Anarana nahafantarana azy koa ny hoe '''''Cajanus indicus''''' <small>Spreng.</small>. Tondrahana amin' ny ranon' orana fambolena amberivatry izay [[voamaina]] volena amin' ny faritra trôpikaly somary maina. Amin' ny teny malagasy izy io dia atao hoe '''ambarivatry''', '''ambatry''', '''amberivatry''', '''ambiatrimbohitra''', '''ambiatry''', '''antsotry''', '''asotrilahy''', '''bokana''', '''hazondandy''', '''kiambatrimbohitsa''' ary '''kivanja'''. == Anarana == Indreto ny anarana ara-tsiansa nahafantarana ny ''Cajanus cajan'': * ''Phaseolus balicus'' <small>L.</small> * ''Cytisus pseudocajan'' <small>Jacq.</small> * ''Cytisus pseudo-cajan'' <small>Jacq.</small> * ''Cytisus guineensis'' <small>Schum. & Thonn.</small> * ''Cajanus striatus'' <small>Bojer</small> * ''Cajanus pseudo-cajan'' <small>(Jacq.)Schinz & Guillaumin</small> * ''Cajanus obcordifolius'' <small>V.Singh</small> * ''Cajanus luteus'' <small>Bello</small> * ''Cajanus inodorus'' <small>Medik.</small> * ''Cajanus inodorum'' <small>Medik.</small> * ''Cajanus indicus'' var. ''maculatus'' <small>Kuntze</small> * ''Cajanus indicus'' var. ''flavus'' <small>(DC.)Kuntze</small> * ''Cajanus indicus'' var. ''bicolor'' <small>(DC.)Kuntze</small> * ''Cajanus indicus'' <small>Spreng.</small> * ''Cajanus flavus'' <small>DC.</small> * ''Cajanus bicolor'' <small>DC.</small> * ''Cajan indorum'' <small>Medik.</small> * ''Cytisus cajan'' <small>L.(1753)</small> * ''Cajan cajan'' <small>(L.)Millsp.</small> == Tantara == Efa 3&nbsp;000 taona fara fahakeliny ny nambolen' ny olona ny amberivatry. Any [[India]] no azo inoana fa fiavian' ity zavamaniry ity, izay niely tao [[Afrika Atsinanana]] ary avy eo, niaraka amin' ny [[Fivarotana andevo|varotra andevo]], nankany [[Amerika]]. Amin' izao fotoana izao dia ambolena betsaka manerana ny faritra trôpikaly sy ny manodidina azy ao amin' ny [[Tontolo Tranainy]] sy [[Tontolo Vaovao]] ny amberivatry. == Faritra ambolena azy == [[Sary:Cajanus cajan, flowers.jpg|vignette|263x263px|Ravina sy vonin' ny amberivatry]] Ny [[Zana-Kôntinenta Indiana]] sy i [[Afrika Atsinanana]] ary i [[Amerika Afovoany]], araka io filaharana io, no faritra telo lehibe mpamokatra ''Cajanus cajan'' eto amin' izao tontolo izao. Maniry any amin' ny firenena trôpikaly sy ny manodidina maherin' ny 25 ny amberivatry, izay atao voly tokana na voly mifandimby amin' ny [[voamaina]] hafa toy ny ampemba (''[[Sorghum bicolor]]''), sy ny ampemby perla (''[[Pennisetium glaucum]]''), na ny katsaka (''[[Zea mays]]'') na volena miaraka amin' ny [[voamaina]] hafa toy ny voanjo (''[[Arachis hypogaea]]''). == Fampiasana azy == [[Sary:Poids d’engole murs dans les gousses dépose dans 1 plastiques jaune au Bénin.jpg|vignette|Pepan' anberivatry efa maina|344x344px]] Sady voly fanao sakafo ([[voamaina]], lafarinina, voa maitso na anana maitso) no voly fanao [[vilona]] fanaovana voly rakotra ny amberivatry. Misy [[prôteinina]] sy [[asidra amino]] betsaka (metiôninina sy lizinina ary triptôfanina) ny voan' ny amberivatry. Sakafo mifandanja ny amberivatry ampiarahina amin' ny [[voamadinika]] ([[vary]], [[katsaka]], sns). Any [[India]] dia anisan' ny voamaina be mpitia indrindra ny amberivatry vakivaky noho ny fisian' ny prôteinina betsaka ao aminy izay tsara ho n' ny olona tsy mihinan-kena. Ahandroina hatao sakafo ny [[pepa]]<nowiki/>n' ny amberivatry sy ny tsimoka tanora ary ny raviny any [[Etiôpia]]. Hita matetika any amin' ny toerana toa an' i [[Hawaii]] koa ity [[legioma]]. Sakafo nentim-paharazana any amin' ny [[Repoblika Dôminikana|Repoblika Dôminikanina]], any [[Pôrtô-Rikô|Pôrtô Rikô]], atsy [[Kômôro]], any [[Trinite-sy-Tôbagô]] ary any [[Grenady|Grenada]] ny nahandro vita amin' ny vary sy amberivatry maitso, izay ahitana zana-karazany antsoina hoe ''pelau'', ampiarahina amin' ny hena [[omby]] na [[Akoho amam-borona|vorona]], ary indraindray karazana voatavo (''Cucurbita pepo'' subsp. ''pepo'') sy rambon-[[kisoa]]. Laoka mahazatra amin' ny [[Noely]] ny amberivatry, ary saika amin' io fotoana io no tena ihinanana azy, any [[Guadeloupe]] sy [[Martinique]]. Any [[Tailandy]] dia ambolena ny amberivatry mba hapiantranoana ny bibikely atao amin' ny anarana siantifika hoe ''Kerria lacca'', izay mamokatra dity fanaovana [[varinesy]] fiarovana ny fanaka vita amin' ny hazo. Tahaka ny voamaina rehetra, ny amberivatry dia mahabetsaka azôta ao anaty nofon-tany amin' ny alalan' ny fihazonany azôta. Noho izany dia [[zezika maitso]] manome azôta 40 kg isaky ny hektara ny amberivatry. Ny akora mafy tsiraka avy amin' ny amberivatry dia azo atao [[kitay]] na fefy na tafo. Eto [[Madagasikara]], ny ravin' ny amberivatry sy ny tahony dia ampiasaina hanadiovana nify, atao sakafon' ny [[landibe]] (''[[Borocera madagascariensis]]'') ary ny voany dia fihinana. == Jereo koa == * ''[[Cajanus]]'' * [[Hazondandy]]: ''Cajanus cajan'' <small>(L.) Huth</small> (''[[Fabaceae]]''); ''[[Crotalaria ibityensis]]'' <small>R.Vig. & Humbert</small> (''Fabaceae''); ''[[Dodonaea madagascariensis]]'' <small>Radlk</small>. (''[[Sapindaceae]]''); ''[[Morus alba]]'' <small>L.</small> (''[[Moraceae]]''); ''[[Rhopalocarpus coriaceus]]'' <small>(Scott-Elliot) Capuron</small> (''[[Sphaerosepalaceae]]''); ''[[Uapaca bojeri]]'' <small>Baill</small>. (''[[Phyllanthaceae]]'') * [[Voamaina]] sasantsasany: [[tsaramaso]] (''[[Phaseolus vulgaris]]'') - [[tsiasisa]] (''[[Cicer arietinum]]'') - [[voanjobory]] (''[[Vigna subterranea]]'') - [[kabaro]] (''[[Phaseolus lunatus]]'') - [[voanjo]] (''[[Arachis hypogaea]]'') - [[sôza]] (''[[Glycine max]]'') kgy1f56r01m8x484ar1qf8gx86glwqe 0 289292 1148524 1088238 2026-08-01T09:34:46Z Thelezifor 15140 Fihodinana 1148524 wikitext text/x-wiki #FIHODINANA[[Cajanus cajan]] 7suxwrw446qf7mgcgso5tl5y0u9qgkm 0 296943 1148519 1125364 2026-08-01T07:19:03Z Thelezifor 15140 Nanisy votoatiny 1148519 wikitext text/x-wiki [[Sary:Morus-alba.jpg|vignette|368x368px|Voaroihazo na hazondandy (''Morus alba'')]] Ny '''''Morus alba''''' dia zavamaniry mamony, ao amin' ny fianakaviana ''[[Moraceae]]''. ''Morus alba'' <small>L.</small> ny anarany ara-tsiansa. Avy any [[Sina]] ny voaroihazo vao niely eran' i [[Eorôpa]], volena hohanin' ny [[landy]] (''Bombix mori'') ny raviny. Amin' ny teny malagasy izy dia atao hoe '''voaroihazo''' sy '''vorihazo''' ary '''hazondandy'''. == Anarana hafa == [[Sary:Murier à Grand Clément.JPG|vignette|281x281px|Voaroihazo]]Indreto ny anarana ara-tsiansa ahafanatarana ny voaroihazo: * ''Morus venosa'' <small>Del. ex Spach</small> * ''Morus venassaini'' <small>Hort. ex Steud.</small> * ''Morus tortuosa'' <small>Audib. ex Moretti</small> * ''Morus tokwa'' <small>Hort. ex C. Koch</small> * ''Morus tatarica'' <small>L.</small> * ''Morus subalba'' <small>Hort. ex Steud.</small> * ''Morus stylosa'' <small>Ser.</small> * ''Morus sinensis'' <small>Hort. ex Loud.</small> * ''Morus serotina'' <small>Mart. ex Bur.</small> * ''Morus romana'' <small>Lodd. ex Spach</small> * ''Morus pumila'' <small>Balb.</small> * ''Morus patavina'' <small>Hort. ex Spach.</small> * ''Morus patavia'' <small>Audib. ex Dippel</small> * ''Morus nigriformis'' <small>Koidz.</small> * ''Morus nervosa'' <small>Hort.</small> * ''Morus nana'' <small>Audib. ex Loisel.</small> * ''Morus morettiana'' <small>Lodd.</small> * ''Morus moretti'' <small>Audib. ex Bur.</small> * ''Morus membranacea'' <small>Hort. ex Steud.</small> * ''Morus mariettii'' <small>Hort. ex Steud.</small> * ''Morus macrophylla'' <small>Hort. ex Steud.</small> * ''Morus lucida'' <small>Hort. ex Loud.</small> * ''Morus lhou'' <small>Koidz.</small> * ''Morus levasseurei'' <small>Hort. ex Lavallee</small> * ''Morus latifolia'' <small>Hort. ex Spach</small> * ''Morus laciniata'' <small>Audib. ex Loisel.</small> * ''Morus kaki'' <small>Hort. ex Lavallee</small> * ''Morus japonica'' <small>Audib. ex Ser.</small> * ''Morus italica'' <small>Poir. ex Lam.</small> * ''Morus intermedia'' <small>Perr.</small> * ''Morus hispanica'' <small>Hort. ex Loud.</small> * ''Morus heterophylla'' <small>Loud.</small> * ''Morus guzziola'' <small>Hort. ex Steud.</small> * ''Morus furcata'' <small>Hort. ex Steud.</small> * ''Morus fastigiata'' <small>Hort. ex Dippel</small> * ''Morus dulcis'' <small>Royle</small> * ''Morus cucullata'' <small>Bonaf.</small> * ''Morus constantinopolitana'' <small>Hort. ex Poir.</small> * ''Morus colombassa'' <small>Hort. ex Dippel</small> * ''Morus chinensis'' <small>Lodd.</small> * ''Morus byzantina'' <small>Sieber ex Steud.</small> * ''Morus bullata'' <small>Balb. ex Loud.</small> * ''Morus atropurpurea'' <small>Roxb.</small> * ''Morus arabica'' <small>Koidz.</small> * ''Morus alba tatarica'' <small>(L.) Ser.</small> * ''Morus alba atropurpurea'' <small>(Roxb.) Bur.</small> * ''Morus alba tatarica'' <small>(L.) Ser.</small> * ''Morus alba nigrobacca'' <small>Moldenke</small> == Voaroihazo eto Madagasikara == Ny voaroihazo dia zavamaniry vahiny nampidirina teto [[Madagasikara]] tamin' ny taonjato faha-18 sady volena hohanin' ny [[landy]] (''Bombix mori''). Maro ovan-karazana ny voaroihazo eto Madagasikara, ka ao ireo kely ravina (''Morus alba var. indica'' na ''Morus indica rumphius'') izay mety misy voany fotsy na mainty, ary ny karazany misy raviny lehibe, nampidirina taty aoriana kokoa (''Morus alba var. latifolia na Morus milricaulis''). == Voaroihazo resahina ao amin' ny Baiboly == [[Sary:Morus alba Tbilisi.jpg|vignette|''Morus alba'']] Ao amin' ny [[Baiboly]], ao amin' ny [[Testamenta Vaovao]] (ao amn' ny ''[[Filazantsara araka an' i Lioka|Evanjelin' i Lioka]]'') dia misy firesahana momba ny voaroihazo na vorihazo. Mety ho ny ''Morus alba'' na ny ''[[Morus nigra]]'' izy io.<blockquote>Fa hoy ny Tompo: Raha manana finoana na dia hoatra ny voan-t[[sinapy]] iray aza ianareo, dia azonareo lazaina amin' io <u>vorihazo</u> io hoe: Miongota, ary aoka hambolena ao anatin' ny ranomasina, dia hanaiky anareo izy. (''[[Baiboly prôtestanta amin' ny teny malagasy|Ny Baiboly]]'', Lioka 17:6)</blockquote><blockquote>Fa hoy ny Tompo: Raha manam-pinoana ohatra ny voan-t[[sinapy]] iray hianareo, dia mahazo milaza amin' io <u>voaroihazo</u> io hoe: Miongòta, ka mifindrà any anatin' ny ranomasina, dia hanaiky anareo izy. (''[[Baiboly katôlika amin' ny teny malagasy|Ny Baiboly Masina]]'', Lioka 17:6)</blockquote> == Jereo koa == * ''[[Morus]]'' * [[Voaroy]] * [[Voaroibe]] * [[Voarohitsaka]] * [[Voaroimainty]] * [[Voaroimbazaha]] * [[Voarointsilo]] 3ckt3g7hanoqfullzh6kvczi2gsqca4 0 299035 1148510 1147596 2026-08-01T05:59:17Z Thelezifor 15140 1148510 wikitext text/x-wiki {{Infobox olona|anarana=[[Céline Ratsiraka]]|teraka=30 janoary 1938|maty=22 aogositra 2025|firenena=[[Madagasikara]]|seha-pitiavana=manambady|karazana=vadin'ny filoham-pirenena taloha [[Didier Ratsiraka]]}} '''Céline Ratsiraka''', teraka '''Céline Marthe Velonjara''' tamin'ny 30 janoary 1938 nandritra ny [[Madagasikara zanatany frantsay|fanjanahantany frantsay]] ary maty tamin'ny 22 aogositra 2025 tao [[Antananarivo]], dia mpanao politika [[Madagasikara|malagasy]] sady vadin'ny filoha [[Ratsiraka Didier|Didier Ratsiraka]] . == Tantaram-piainana == Vadin'ny Filoha teto Madagasikara nitana izany toerana zany maharitra indrindra teo amin'ny tantaran'ny firenena, satria nitana io toerana io nanomboka tamin'ny taona 1975 ka hatramin'ny taona 1993 sy ny taona 1997 ka hatramin'ny taona 2002 <ref name=":0">{{Cite web |title=Madagascar First ladies : De Justine à Voahangy, en passant par les deux Thérèse |url=https://www.madagate.org/reportages/manifestation/3911-madagascar-first-ladies-de-justine-a-voahangy-en-passant-par-les-deux-therese.html |access-date=2024-04-03 |website=www.madagate.org |archive-date=2025-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250813075251/https://www.madagate.org/reportages/manifestation/3911-madagascar-first-ladies-de-justine-a-voahangy-en-passant-par-les-deux-therese.html |url-status=dead }}</ref>. Vehivavy nanana ny anjara toerany koa tao amin'ny antoko [[Andry sy Rihana Enti-Manavotra an' i Madagasikara|Andry sy Rihana Enti-Manavotra an'i Madagasikara]] (AREMA) izay nitondra ny firenena nandritra ny taompolo 1970 ka hatramin'ny taompolo 1990, indrindra fa tao amin'ny elatra havia tao amin'ny antoko no nisy azy <ref name=":1">{{Cite book |last=Marcus |first=Richard R. |date=2016-02-10 |title=The Politics of Institutional Failure in Madagascar's Third Republic |url=https://books.google.com/books?id=oq_NCwAAQBAJ&dq=C%C3%A9line+Ratsiraka+sister+AREMA&pg=PA120 |language=en |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-7391-8161-4 |access-date=2024-04-03}}</ref> , <ref name=":2">{{Cite web |title=Write A Book And Publish - PDF Free Download |url=https://epdf.pub/ |access-date=2024-04-03 |website=epdf.pub |language=en}}</ref> . Teraka tamin'ny [[30 Janoary]] [[1938]] izy <ref>http://www.madagate.org/reportages/manifestation/3911-madagascar-first-ladies-de-justine-a-voahangy-en-passant-par-les-deux-therese.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20171015120738/http://www.madagate.org/reportages/manifestation/3911-madagascar-first-ladies-de-justine-a-voahangy-en-passant-par-les-deux-therese.html</ref> ary maty tamin'ny 22 aogositra 2025 teto [[Antananarivo]] <ref>{{Cite web |title=Madagascar : Décès de l’ancienne Première Dame, Céline Ratsiraka à l’âge de 87 ans |url=https://www.aa.com.tr/fr/afrique/madagascar-d%C3%A9c%C3%A8s-de-l-ancienne-premi%C3%A8re-dame-c%C3%A9line-ratsiraka-%C3%A0-l-%C3%A2ge-de-87-ans/3666634 |access-date=2025-08-23 |website=www.aa.com.tr}}</ref>. Zanakavavin'i [[Pascal Velonjara]], parlemantera nandritra ny vanim-potoanan'ny [[fanjanahantany frantsay]] anisan'ny mpanorina ny [[Parti des déshérités de Madagascar]] (PADESM). Tamin'ny taona 1964 izy natao mariazy tamin' i [[Didier Ratsiraka]], izay tanora manamboninahitry ny Tafika an-dranomasina tamin'izany fotoana izany, teo ambany fanamasinan'ny Père [[Armand Gaétan Razafindratandra|Armand Gaëtan Razafindratandra]] araka ny fomban'ny [[Eglizy Katôlika Apôstôlika Rômanina (Madagasikara)|Eglizy Katolika Apostolika Romana]]. Nanan-janaka efatra izy mivady ka vavy ny telo dia i Olga, Sophie ary i Annick, ary lahy kosa ny iray izay antsoina hoe Xavier. == Vadin'ny filoham-pirenena teo aloha == Nandray ny fahefana ho Filohan'ny Filankevitra Faratampon'ny Tolom-Piavotana i Didier Ratsiraka tamin'ny taona 1975. Lasa vehivavy nanana ny lanjany teo amin'ny politika Malagasy sy teo anivon' ny antoko AREMA i Céline Ratsiraka nandritra ny fitondran'ny vadiny tao anatin' ny fehim-potoana mitohy voalohany tamin'ny taona 1975 ka hatramin'ny taona 1993, noho izy vadin'ny filoha sady Ramatoan'ny Firenena rahateo.<ref>Marcus, Richard R. (10 February 2016). "The Politics of Institutional Failure in Madagascar's Third Republic". Lexington Books (Google Books). ISBN 9780739181614. Retrieved 5 August 2018.</ref> Nitarika ny [[elatra|helatra]] havia tao amin'ny antoko AREMA ry Céline Ratsiraka sy ny rahavaviny, [[Hortense Raveloson Mahasampo]], izay niasa ho toy ny mpanitsy ireo mpitarika ao amin'ny elatra havanan 'ny antoko ahitana an'i [[Rakotomavo Pascal]] sy [[Rakotovao Razakaboana]]. Navitrika ihany koa ry zareo nandamina sy nitarika ny sampana [[vehivavy]] ao amin'ny antoko, fantatra amin'ny anarana hoe Vehivavy AREMA. Ankoatra izany, navitrika ihany koa tamin'ny fananganana ireo [[Koperativa|koperativa]] nanerana ny firenena i Céline Ratsiraka mbamin'ny [[Akanin-jaza|akanin-jaza]] ary ny sampan'asa toy ny procoops. Nanao sesitany ny tenany voalohany izy mivady tamin'ny taona 1993 rehefa resin'i [[Zafy Albert]], mpitariky ny [[Hery Velona Rasalama]], tamin'ny fifidianana filoham-pirenena voalohany tamin'ny [[Repoblikan' i Madagasikara (1992-2009)|Repoblika fahatelo]]. Na dia tafaverina teo amin'ny fitondrana aza Didier Ratsiraka vadiny, dia tsy nisehoseho fahitalavitra sy fampitam-baovao isankarazany tahaka ny tamin'ny [[Repoblika Demôkratika Malagasy|Repoblika Faharoa]] intsony i Céline Ratsiraka. Nanao sesitany ny tenany fanindroany tany Frantsa i Didier sy Céline Ratsiraka tamin'ny [[Jolay 2002]], namarana ny krizy politika taorian'ny fifidianana filoham-pirenena tamin'ny taona 2001 ary naharitra fito volana. Nifandona tamin'izany krizy izany moa i Didier Ratsiraka sy i [[Ravalomanana Marc|Marc Ravalomanana]]<ref>https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/2115198.stm</ref>, izay nandresy tamin'io fifidianana io. Nitodi-doha teto [[Madagasikara]] indray ny fianakaviana Ratsiraka tamin'ny Avrily 2013 rehefa nanao sesitany ny tenan-dry zareo tany Frantsa nandritra ny iraika ambin'ny folo taona mba hahafahan'ny vadiny mifaninana amin'ny [[Fifidianana filoham-pirenena ao Madagasikara 2013|fifidianana filoham-pirenena taona 2013]].<ref>Iloniaina, Alain (27 April 2013). "Former Madagascar president Ratsiraka to contest July election". Reuters News. Archived from the original on 5 August 2018. Retrieved 5 August 2018.</ref> Nesorin'ny Vaomieram-Pirenena misahana ny fifidianana anefa ny vadiny Didier Ratsiraka tamin'ny Aogositra 2013 satria tsy nahafeno ny fe-potoana nipetrahana enim-bolana teto an-toerana.<ref>Ilioniania, Alain (22 August 2013). "Madagascar pushes back presidential election to October". Reuters. Retrieved 25 August 2025. "The election was postponed to July when the electoral commission said it was unprepared to hold the poll. It was then pushed back to late August because the decision by Rajoelina and Ravalomanana's wife to stand led to donors suspending financing for the poll. At the weekend, the electoral court banned Rajoelina and Ravalomanana's wife, Lalao, from standing in the poll. The court also struck former President Didier Ratsiraka from the list of candidates."</ref><ref>Müller, Friederike (20 August 2013). "Overdue elections". Deutsche Welle. Retrieved 25 August 2025. "... all presidential hopefuls must have lived in Madagascar for at at least 6 months before declaring their candidacy. This also applies to ex-President Didier Ratsiraka who lived in exile in France until recently."</ref> Tamin'ny 22 Martsa 2021, samy nampidirina hopitaly tao amin'ny Hopitaly Miaramila Soavinandriana (CENHOSOA) tao Antananarivo i Céline Ratsiraka sy ny vadiny, noho ny fitsaboana "gripa kely", araka ny filazan'ny havany.<ref>"Madagascar: Atteint d'une "petite grippe"? Didier Ratsiraka hospitalisé au CENHOSOA". Midi Madagasikara. AllAfrica.com. 24 March 2021. Archived from the original on 29 March 2021. Retrieved 29 March 2021.</ref> Maty tao amin'ny hopitaly i Didier Ratsiraka noho ny fijanonan'ny fo andro vitsivitsy taty aoriana tamin'ny 28 Martsa 2021, teo amin'ny faha-84 taonany.<ref>"Madagascar: l'ancien président Didier Ratsiraka est mort". Jeune Afrique. 28 March 2021. Archived from the original on 28 March 2021. Retrieved 29 March 2021.</ref> Maty teo amin'ny faha-87 taonany tamin'ny 22 Aogositra 2025 kosa i Céline Ratsiraka.<ref>"Madagascar : Décès de l'ancienne Première Dame, Céline Ratsiraka à l'âge de 87 ans". Anadolu Ajansi. Retrieved 25 August 2025.</ref> == Naoty sy tondro == {{Reflist}} [[Sokajy:Didier Ratsiraka]] [[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1938]] [[Sokajy:Maty tamin'ny taona 2025]] 6jm3fwsju75jb62ap5yi83n9d0p6kzr 1148511 1148510 2026-08-01T06:10:52Z Thelezifor 15140 Nanitsy tsipelina 1148511 wikitext text/x-wiki {{Infobox olona|anarana=[[Céline Ratsiraka]]|teraka=30 janoary 1938|maty=22 aogositra 2025|firenena=[[Madagasikara]]|seha-pitiavana=manambady|karazana=vadin'ny filoham-pirenena taloha [[Didier Ratsiraka]]}} '''Céline Ratsiraka''', teraka '''Céline Marthe Velonjara''' tamin'ny 30 Janoary 1938 nandritra ny [[Madagasikara zanatany frantsay|fanjanahantany frantsay]] ary maty tamin'ny 22 Aogositra 2025 tao [[Antananarivo]], dia mpanao politika malagasy sady vadin'ny filoha [[Ratsiraka Didier|Didier Ratsiraka]] . == Tantaram-piainana == Vadin'ny filoham-pirenena malagasy izay nitana izany toerana zany maharitra indrindra teo amin'ny tantaran'ny firenena, satria nitana io toerana io nanomboka tamin'ny taona 1975 ka hatramin'ny taona 1993 sy ny taona 1997 ka hatramin'ny taona 2002<ref name=":0">{{Cite web |title=Madagascar First ladies : De Justine à Voahangy, en passant par les deux Thérèse |url=https://www.madagate.org/reportages/manifestation/3911-madagascar-first-ladies-de-justine-a-voahangy-en-passant-par-les-deux-therese.html |access-date=2024-04-03 |website=www.madagate.org |archive-date=2025-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250813075251/https://www.madagate.org/reportages/manifestation/3911-madagascar-first-ladies-de-justine-a-voahangy-en-passant-par-les-deux-therese.html |url-status=dead }}</ref>. Vehivavy nanana ny anjara toerany koa tao amin'ny antoko [[Andry sy Rihana Enti-Manavotra an' i Madagasikara|Andry sy Rihana Enti-Manavotra an'i Madagasikara]] (AREMA) izay nitondra ny firenena nandritra ny taompolo 1970 ka hatramin'ny taompolo 1990, indrindra fa tao amin'ny elatra havia tao amin'ny antoko no nisy azy<ref name=":1">{{Cite book |last=Marcus |first=Richard R. |date=2016-02-10 |title=The Politics of Institutional Failure in Madagascar's Third Republic |url=https://books.google.com/books?id=oq_NCwAAQBAJ&dq=C%C3%A9line+Ratsiraka+sister+AREMA&pg=PA120 |language=en |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-7391-8161-4 |access-date=2024-04-03}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |title=Write A Book And Publish - PDF Free Download |url=https://epdf.pub/ |access-date=2024-04-03 |website=epdf.pub |language=en}}</ref> . Teraka tamin'ny [[30 Janoary]] [[1938]] izy <ref>http://www.madagate.org/reportages/manifestation/3911-madagascar-first-ladies-de-justine-a-voahangy-en-passant-par-les-deux-therese.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20171015120738/http://www.madagate.org/reportages/manifestation/3911-madagascar-first-ladies-de-justine-a-voahangy-en-passant-par-les-deux-therese.html</ref> ary maty tamin'ny 22 Aogositra 2025 teto [[Antananarivo]] <ref>{{Cite web |title=Madagascar : Décès de l’ancienne Première Dame, Céline Ratsiraka à l’âge de 87 ans |url=https://www.aa.com.tr/fr/afrique/madagascar-d%C3%A9c%C3%A8s-de-l-ancienne-premi%C3%A8re-dame-c%C3%A9line-ratsiraka-%C3%A0-l-%C3%A2ge-de-87-ans/3666634 |access-date=2025-08-23 |website=www.aa.com.tr}}</ref>. Zanakavavin'i [[Pascal Velonjara]], parlemantera nandritra ny vanim-potoanan'ny [[fanjanahantany frantsay]] anisan'ny mpanorina ny [[Parti des déshérités de Madagascar]] (PADESM). Tamin'ny taona 1964 izy natao mariazy tamin' i [[Didier Ratsiraka]], izay tanora manamboninahitry ny Tafika an-dranomasina tamin'izany fotoana izany, teo ambany fanamasinan'ny mompera [[Armand Gaétan Razafindratandra|Armand Gaëtan Razafindratandra]] araka ny fomban'ny [[Eglizy Katôlika Apôstôlika Rômanina (Madagasikara)|Eglizy Katôlika Apôstôlika Rômanina]]. Nanan-janaka efatra izy mivady ka vavy ny telo dia i Olga, Sophie ary i Annick, ary lahy kosa ny iray izay antsoina hoe Xavier. == Vadin'ny filoham-pirenena teo aloha == Nandray ny fahefana ho Filohan'ny Filankevitra Faratampon'ny Tolom-Piavotana i Didier Ratsiraka tamin'ny taona 1975. Lasa vehivavy nanana ny lanjany teo amin'ny pôlitika malagasy sy teo anivon' ny antoko AREMA i Céline Ratsiraka nandritra ny fitondran'ny vadiny tao anatin' ny fehim-potoana mitohy voalohany tamin'ny taona 1975 ka hatramin'ny taona 1993, noho izy vadin'ny filoha sady Ramatoan'ny Firenena rahateo.<ref>Marcus, Richard R. (10 February 2016). "The Politics of Institutional Failure in Madagascar's Third Republic". Lexington Books (Google Books). ISBN 9780739181614. Retrieved 5 August 2018.</ref> Nitarika ny elatra havia tao amin'ny antoko AREMA i Céline Ratsiraka sy ny rahavaviny, [[Hortense Raveloson Mahasampo]], izay niasa ho mpanitsy ny mpitarika ao amin'ny elatra havanan' ny antoko ahitana an-d[[Rakotomavo Pascal]] sy [[Rakotovao Razakaboana]]. Navitrika ihany koa izy ireo nandamina sy nitarika ny sampana vehivavy ao amin'ny antoko, fantatra amin'ny anarana hoe Vehivavy AREMA. Ankoatra izany, navitrika ihany koa tamin'ny fananganana ny kôperativa nanerana ny firenena i Céline Ratsiraka mbamin'ny [[Akanin-jaza|akanin-jaza]] ary ny sampan'asa toy ny Procoops. Nisesy tany voalohany izy mivady tamin'ny taona 1993 rehefa resin'i [[Zafy Albert]], mpitariky ny [[Hery Velona Rasalama]], tamin'ny fifidianana filoham-pirenena voalohany tamin'ny [[Repoblikan' i Madagasikara (1992-2009)|Repoblika fahatelo]]. Na dia tafaverina teo amin'ny fitondrana aza i Didier Ratsiraka vadiny, dia tsy nisehoseho fahitalavitra sy fampitam-baovao isan-karazany tahaka ny tamin'ny [[Repoblika Demôkratika Malagasy|Repoblika Faharoa]] intsony i Céline Ratsiraka. Nanao sesitany ny tenany fanindroany tany Frantsa i Didier sy Céline Ratsiraka tamin'ny Jolay 2002, namarana ny krizy pôlitika taorian'ny fifidianana filoham-pirenena tamin'ny taona 2001 ary naharitra fito volana. Nifandona tamin'izany krizy izany moa i Didier Ratsiraka sy i [[Ravalomanana Marc|Marc Ravalomanana]]<ref>https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/2115198.stm</ref>, izay nandresy tamin'io fifidianana io. Nitodi-doha teto [[Madagasikara]] indray ny fianakaviana Ratsiraka tamin'ny Avrily 2013 rehefa nanao sesitany ny tenany tany Frantsa nandritra ny iraika ambin'ny folo taona mba hahafahan'ny vadiny mifaninana amin'ny [[Fifidianana filoham-pirenena ao Madagasikara 2013|fifidianana filoham-pirenena taona 2013]].<ref>Iloniaina, Alain (27 April 2013). "Former Madagascar president Ratsiraka to contest July election". Reuters News. Archived from the original on 5 August 2018. Retrieved 5 August 2018.</ref> Nesorin'ny Vaomieram-Pirenena misahana ny fifidianana anefa i Didier Ratsiraka tamin'ny Aogositra 2013 satria tsy nahafeno ny fe-potoana nipetrahana enim-bolana teto an-toerana.<ref>Ilioniania, Alain (22 August 2013). "Madagascar pushes back presidential election to October". Reuters. Retrieved 25 August 2025. "The election was postponed to July when the electoral commission said it was unprepared to hold the poll. It was then pushed back to late August because the decision by Rajoelina and Ravalomanana's wife to stand led to donors suspending financing for the poll. At the weekend, the electoral court banned Rajoelina and Ravalomanana's wife, Lalao, from standing in the poll. The court also struck former President Didier Ratsiraka from the list of candidates."</ref><ref>Müller, Friederike (20 August 2013). "Overdue elections". Deutsche Welle. Retrieved 25 August 2025. "... all presidential hopefuls must have lived in Madagascar for at at least 6 months before declaring their candidacy. This also applies to ex-President Didier Ratsiraka who lived in exile in France until recently."</ref> Tamin'ny 22 Marsa 2021, samy nampidirina hôpitaly tao amin'ny Hôpitaly Miaramila Soavinandriana (CENHOSOA) tao Antananarivo i Céline Ratsiraka sy ny vadiny, noho ny fitsaboana "gripa kely", araka ny filazan'ny havany<ref>"Madagascar: Atteint d'une "petite grippe"? Didier Ratsiraka hospitalisé au CENHOSOA". Midi Madagasikara. AllAfrica.com. 24 March 2021. Archived from the original on 29 March 2021. Retrieved 29 March 2021.</ref>. Maty tao amin'io hôpitaly io i Didier Ratsiraka noho ny fijanonan'ny fo andro vitsivitsy taty aoriana tamin'ny 28 Marsa 2021, teo amin'ny faha-84 taonany<ref>"Madagascar: l'ancien président Didier Ratsiraka est mort". Jeune Afrique. 28 March 2021. Archived from the original on 28 March 2021. Retrieved 29 March 2021.</ref>. Maty teo amin'ny faha-87 taonany tamin'ny 22 Aogositra 2025 kosa i Céline Ratsiraka.<ref>"Madagascar : Décès de l'ancienne Première Dame, Céline Ratsiraka à l'âge de 87 ans". Anadolu Ajansi. Retrieved 25 August 2025.</ref> == Naoty sy tondro == {{Reflist}} [[Sokajy:Didier Ratsiraka]] [[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1938]] [[Sokajy:Maty tamin'ny taona 2025]] k6rw2rnbtbiwhgealgw2moha4veh7mt 0 299268 1148509 1139341 2026-08-01T05:54:32Z Thelezifor 15140 Rohy anatiny 1148509 wikitext text/x-wiki [[File:Razafinandriamanitra, niece of Queen Ranavalona III.jpg|thumb|Razafinandriamanitra, zana-drahavavin'ny mpanjakavavy Ranavalona III]] '''Razafinandriamanitra''' avy eto [[Madagasikara]], teraka tamin'ny taona 1882 ary maty tamin'ny 6 Mey 1897 tao [[Saint-Denis, Réunion|Saint-Denis]], dia andriambavy malagasy sady zana-drahavavin'ny mpanjaka [[Ranavalona III]]. Heverina ho mpandova ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakan'i Madagasikara]] mandra-panafoanana ny fitondrana enti-mpanjaka tamin'ny taona 1897. {{Infobox olona|anarana=Razafinandriamanitra|teraka=1882|toerana=Madagasikara|maty=6 Mey 1897 tao Saint-Denis|firenena=Madagasikara|seha-pitiavana=Bevohokan'ny miaramila frantsay}} == Tantaram-piainana == Teraka tamin'ny taona 1882 tao amin'ny fianakavian'ny mpanjaka malagasy ny Printsesy Razafinandriamanitra. Zanakavavin'i Dokotera Andrianaly sy ny Printsesy [[Rasendranoro]], rahavavin'ny Mpanjakavavy [[Ranavalona III]] <ref name="7lameslamer">{{Cite journal |last=Jean-Claude Legros |date=14 mars 2017 |title=La « Petite fille du Bon Dieu » au cimetière de Saint-Denis (2) |url=http://7lameslamer.net/les-flamboyants-de-l-exil-2eme.html |journal=7 lames la Mer |language=fr}}.</ref> , <ref>{{Cite web |title=The Merina (or Hova) Dynasty |url=http://www.royalark.net/Madagascar/imerina4.htm |website=Royal Ark |language=en}}.</ref> , <ref>{{Cite book |last=Rober Alrich |year=2018 |title=Banished Potentates : dethroning and exiling indigenous monarchs under British and French colonial rule, 1815-1955 |language=en |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=}}.</ref> . Nekena ho mpandova ny seza fiandrianan'i Madagasikara izy <ref>{{Cite web |title=Madagascar (2) |url=http://www.royalark.net/Madagascar/madagascar2.htm |website=Royal Ark |language=en}}.</ref> . Teo amin'ny faha-efatra ambin'ny folo taonany, nandritra ny nibodoan'ny Frantsay an'i Madagasikara, bevohokan'ny miaramila frantsay Razafinandriamanitra <ref name="Barrier1996P243">{{Cite book |last=Marie-France Barrier |year=1996 |title=Ranavalona, dernière reine de Madagascar |language=fr |location=Paris |publisher=Balland |page=243 |pages=395 |isbn=978-2-7158-1094-5}}.</ref> . Heverina no nisipa tamina tanora manamboninahitra frantsay ilay zatovovavy, na dia tsy nankasitraka izany aza ny nenitoany sady mpanjakavavy <ref>{{Cite book |last=Malanjaona Rakotomalala |year=2012 |title=À cœur ouvert sur la sexualité merina (Madagascar). Une anthropologie du non-dit |url=https://books.google.fr/books?id=XjEYBgAAQBAJ&pg=PA168&dq=rasoherina+fille+Rasendranoro |language=fr |publisher=[[Éditions Karthala]] |page=168 |isbn=}}.</ref>. Rehefa nofoanan'ny miaramila mpanjanaka frantsay ny Fanjakan'i Madagasikara dia nalefa sesitany avy hatrany ny mpanjaka malagasy. Nalefa nanaraka ny mpanjaka ihany koa ny ampitson'io izy sy ny reniny Rasendranoro hamonjy ny nenitoany, ny Mpanjakavavy Ranavalona III, nialoha azy ireo tao [[Toamasina|Toamasiana]]. Niara-niondrana an-tsambo La Peyrouse ry zareo ka nandalo tao Nosy Boraha haka ny renin'ny mpanjakavavy Ranavalona III, Ramasindrazana, izay efa nalefa sesitany mialoha tao, ary avy eo ny sambo nizotra nankany [[La Réunion]] <ref name="Barrier1996P260">{{Cite book |last=Marie-France Barrier |year=1996 |title=Ranavalona, dernière reine de Madagascar |language=fr |location=Paris |publisher=Balland |page=260-266 |pages=395 |isbn=978-2-7158-1094-5}}.</ref> . Tonga tao Pointe des Galets ry zareo. Nentina tany [[Saint-Denis, Réunion|Saint-Denis]] ny mpanjakavavy sy ny fianakaviana ary nipetraka tao amin'ny Hôtel de l'Europe. Ny 1 Mey 1897 dia niteraka zazavavy iray antsoina hoe Marie-Louise i Razafinandriamanitra. Maty tamin'ny 6 Mey 1897 i Razafinandriamanitra, dimy andro taorian'ny niterahany. Nalevina tao amin'ny fasana iray tao Saint-Denis izy <ref name="7lameslamer">{{Cite journal |last=Jean-Claude Legros |date=14 mars 2017 |title=La « Petite fille du Bon Dieu » au cimetière de Saint-Denis (2) |url=http://7lameslamer.net/les-flamboyants-de-l-exil-2eme.html |journal=7 lames la Mer |language=fr}}.</ref> . Ny zanany vavy no mpandova ny satroboninahitra <ref name="Barrier1996P260" /> . == Tondro == {{Reflist}} [[Sokajy:Tantaran'i Madagasikara]] [[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1882]] pkiv1m7eyup9cjm0fduownm2oq62x1o 0 299549 1148468 1140795 2026-07-31T13:39:39Z Thelezifor 15140 Nanitsy tsipelina 1148468 wikitext text/x-wiki Ny '''Rovan' Antsahadinta''' dia toerana manan-tantara eto [[Madagasikara]], hita ao amin'ny faritr' Imerina, eo amin'ny 20 km atsimo andrefan'i [[Antananarivo]], renivohitr'i Madagasikara. Iray amin'ny [[Tendrombohitra roa ambin' ny folon' Imerina|vohitra masina roa ambin'ny folo]] tamin'ny andron'ny mpanjaka merina izy io ary ohatra manan-danja amin'ny lova ara-maritrano sy ara-kolontsainan'ny mpanjaka malagasy. Niorina tamin'ny taonjato faha-18, ity rova ity ary mbola mitazona ny ankamaroan'ny maha-izy azy mandraka ankehitriny. Ny vohitra Antsahadinta dia naorin'ny mpanjaka [[Andriamangarira]] tamin'ny taona 1725 tany ho any. Tamin'ny faramparan' ny taonjato faha-18 sy ny fiandohan'ny taonjato faha-19, izay anisan'ny tetikasany hampiray an' Imerina, dia nametraka an-dRabodozafimanjaka vadiny tao ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]], taranak' Andriatsiramanjaka, mpitondra an'i [[Alasora]]. Nentiny tany koa ny rahalahiny Ratsimisotry, izay mbola eo an-tampon-kavoana ny fasany ary anisan'ny rova <ref>{{Cite web |last=mahefa |date=2024-07-29 |title=TOURISME : GUIDE DE VISITE D'ANTSAHADINTA, L'UNE DES 12 COLLINES SACRÉES DE L'IMERINA - ANTANANARIVO |url=https://www.villamahefa.com/tourisme-antsahadinta/ |access-date=2026-03-14 |website=VILLA MAHEFA |language=fr-FR}}</ref> .[[Sary:FITO_MIANDALANA.jpg|vignette|Fito Miandalana Antsahadinta]]Ara-tantara, ny mpitondra fantatra voalohany nanjaka tao Antsahadinta dia [[Andriamangarira]] <ref>{{Cite book |date=2002 |title=Madagascar, des paysages proteiformes |url=https://books.google.mg/books?id=62twAAAAMAAJ&q=andriamangarira&dq=andriamangarira&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwi8jPrEgfnzAhUSQkEAHWpMAc8Q6AF6BAgKEAI |language=fr |publisher=Année internationale des montagnes |access-date=2026-03-14}}</ref> . Zanakalahin’Andriamifonozozoro sy Ravololondrenitrimo ([[Andriamasinavalona|taranak’Andriamasinavalona]]), ary niteraka dimy izy: Ramakilahy, Andriambolamena, Raseheno, Ranivofotsimanjaka ary Andrianentivolo. Ny taranany no mandrafitra ny zana-poko Zanamangarira. Nifindra tany amin’Andriambolamena, zandrin’i Ramakilahy, ny fahefana tao Antsahadinta, taorian’ny nanesorana an’ity farany noho ny fanambadiany vehivavy folovohitra <ref>{{Cite web |title=Ratompoindraondriana |url=https://amontana.likesyou.org/ged2web/people/p00004s2.htm |website=AVIAVY & AMONTANA Family Tree, Madagascar |language=fr}}</ref> . == Loharano == 06wox3ys9p25rduaynnwlc525f1fdlm 0 299932 1148502 1148418 2026-08-01T01:02:45Z JDkwibgp 39716 {{Commons}} 1148502 wikitext text/x-wiki [[Sary:BG Group-CNOOC signing ceremony in Brisbane hosted by QGC (8712724787).jpg|vignette|Mpandraharaha]] '''Ny Mpandraharaha''', antsoina koa hoe mpandraharaha na vehivavy mpandraharaha, dia olona iray nanorina, manana, na mitana anjara amin'ny (anisan'izany ny maha-anjely mpampiasa vola) orinasa tsy miankina.<ref>[https://web.archive.org/web/20090202202231/http://www.businessdictionary.com/definition/businessman.html]sman". WebFinance Inc. 2018. Archived from the original on 2 February 2009. Retrieved 6 July 2018. businessman[:] Olona iray miasa amin'ny fikambanana na orinasa iray. Ny mpandraharaha dia matetika mifandray amin'ny asa fotsy hoditra. Mba hisorohana ny firaisana ara-nofo na ny faharetan'ny stereotypes, ny teny hoe "businessperson" dia matetika ampiasaina amin'ny teny hoe "businessperson".</ref> == Loharano == {{Reflist}} {{commonscat|Businessperson }} [[Sokajy:Asa]] [[Sokajy:Asa venezoeliana]] [[Sokajy:Asa britanika]] [[Sokajy:Mpandraharaha]] [[Sokajy:Fandraharahana]] [[Sokajy:Asa eo amin'ny sehatry ny fandraharahana]] m1gyi8sv0csh6a0pu0ikhg805sww8fk 1148503 1148502 2026-08-01T01:12:47Z JDkwibgp 39716 1148503 wikitext text/x-wiki [[Sary:BG Group-CNOOC signing ceremony in Brisbane hosted by QGC (8712724787).jpg|vignette|Mpandraharaha]] '''Ny Mpandraharaha''', antsoina koa hoe mpandraharaha na vehivavy mpandraharaha, dia olona iray nanorina, manana, na mitana anjara amin'ny (anisan'izany ny maha-anjely mpampiasa vola) orinasa tsy miankina.<ref>[https://web.archive.org/web/20090202202231/http://www.businessdictionary.com/definition/businessman.html]sman". WebFinance Inc. 2018. Archived from the original on 2 February 2009. Retrieved 6 July 2018. businessman[:] Olona iray miasa amin'ny fikambanana na orinasa iray. Ny mpandraharaha dia matetika mifandray amin'ny asa fotsy hoditra. Mba hisorohana ny firaisana ara-nofo na ny faharetan'ny stereotypes, ny teny hoe "businessperson" dia matetika ampiasaina amin'ny teny hoe "businessperson".</ref> == Loharano == {{Reflist}} {{commonscat|Businessperson}} [[Sokajy:Asa]] [[Sokajy:Asa venezoeliana]] [[Sokajy:Asa britanika]] [[Sokajy:Mpandraharaha]] [[Sokajy:Fandraharahana]] [[Sokajy:Asa eo amin'ny sehatry ny fandraharahana]] s7hcxly1mjh9q586xnoac2ars61sc91 1148504 1148503 2026-08-01T01:14:44Z JDkwibgp 39716 1148504 wikitext text/x-wiki [[Sary:BG Group-CNOOC signing ceremony in Brisbane hosted by QGC (8712724787).jpg|vignette|Mpandraharaha]] '''Ny Mpandraharaha''', antsoina koa hoe mpandraharaha na vehivavy mpandraharaha, dia olona iray nanorina, manana, na mitana anjara amin'ny (anisan'izany ny maha-anjely mpampiasa vola) orinasa tsy miankina.<ref>[https://web.archive.org/web/20090202202231/http://www.businessdictionary.com/definition/businessman.html]sman". WebFinance Inc. 2018. Archived from the original on 2 February 2009. Retrieved 6 July 2018. businessman[:] Olona iray miasa amin'ny fikambanana na orinasa iray. Ny mpandraharaha dia matetika mifandray amin'ny asa fotsy hoditra. Mba hisorohana ny firaisana ara-nofo na ny faharetan'ny stereotypes, ny teny hoe "businessperson" dia matetika ampiasaina amin'ny teny hoe "businessperson".</ref> == Loharano == {{Reflist}} {{commonscat|Businesspeople}} [[Sokajy:Asa]] [[Sokajy:Asa venezoeliana]] [[Sokajy:Asa britanika]] [[Sokajy:Mpandraharaha]] [[Sokajy:Fandraharahana]] [[Sokajy:Asa eo amin'ny sehatry ny fandraharahana]] kw8zcpn8sgb11ujuuap1qp9diqahk96 0 300042 1148522 1141021 2026-08-01T09:26:01Z Thelezifor 15140 Rohy anatiny 1148522 wikitext text/x-wiki [[Sary:Tapia_Uapaca_bojeri_Ibity.jpg|vignette|Tapia (''Uapaca bojeri'')|426x426px]] Ny '''''Uapaca bojeri''''' dia karazana hazo ao amin' ny fianakaviana ''[[Phyllanthaceae]]''. Hazo tsy fahita afa-tsy eto [[Madagasikara]] izy io. Amin' ny teny malagasy izy dia atao hoe '''hazondandy''', '''tapia''', '''voampaka'''. Hita any afovoan-tany izy, eny amin' ny karazana ala mahazaka haintany sy hafanana maharitra. Manana lanja ara-tontolo iainana ambony io zavamaniry io noho ny fisian-karazam-[[biby]] sy karazan-[[Plantae|javamaniry]] ary karazana [[holatra]] izay ampiantranoiny, ary zava-dehibe amin' ny mponina eo an-toerana izy, indrindra amin' ny fanangonana ny voany, ny kitay avy aminy, ny [[holatra]] na [[bibin-dandy]], ary ny [[fihazana]]. Ny [[doro tanety]] sy ny fanapahana dia heverin' ny olona ho tsy misy fiantraikany ratsy kanefa tsy hita afa-tsy amin' ny toerana miparitaka sy mitoka-monina izay mahatratra 132&nbsp;255 hekitara ny ala tapia amin' izao fotoana izao. Mihamitombo hatrany ny [[sahalava]] any amin' ny faritra afovoany izay misolo ny ala, noho ny fahatetehan' ny doro tanety satria may isan-taona ireo toerana ireo. == Famariparitana == [[Sary:Tapia Uapaca bojeri Ibity burnt trunk.jpg|vignette|209x209px|Vatan' ny tapia|ankavia]] Hazo afaka mitombo hatramin' ny haavo 10-12 m ny tapia, saingy matetika mijanona eo anelanelan' ny 3 sy 5 m. Matevina sy misy vakivaky ny hodiny. === Ravina === Mifandimby sy mahazaka hafanana sy toetany maina maharitra ny ravin' ny tapia. === Vony === [[Sary:Tapia-fleurs.JPG|vignette|208x208px|ankavia|Vonin' ny tapia]] Zavamaniry [[mônôika]] ny tapia. Miseho manomboka amin' ny Marsa ka hatramin' ny Septambra ny famelanany. Manana lahimbony dimy sy felambony dimy, ary mamorona [[vondrombony]] boribory matevina hodidinin' ny [[brakte]] miisa 7 na 8 ny voniny lahy. Tsy ahitana afa-tsy vony iray misy [[fihary atodinaina]] miefitra telo, voahodidina brakte maromaro koa ny vondrombony vavy. === Voa === [[Sary:Tapia-fruits.JPG|vignette|208x208px|Voan' ny tapia]] Misy nofony malemy manana savaivo 2 hatramin' ny 3 sm ny voan' ny tapia, izay maitso hatramin' ny mavo, ary lasa volontakatra rehefa masaka sady mamy ary ahitana [[vihim-boa]] telo. == Faritra sy toerana aniriany == [[Sary:Tapia Uapaca bojeri.JPG|vignette|208x208px|Tapia maniry amin' ny toerana misolampy|ankavia]] [[Sary:Tapia Uapaca bojeri Itremo 1.jpg|vignette|206x206px|Hazo tapia mitandahatra any amin' ny faritr' Itremo]] Tsy fahita afa-tsy any amin' ny faritra afovoan' i Madagasikara ny tapia, indrindra amin' ny faritry ny ala somary mando, amin' ny haabo 500 ka hatramin' ny 1&nbsp;800 m. Faritra tena ahitana azy ny faritr' [[Imamo]] ao andrefan' [[Antananarivo]], ny Col des Tapia eo anelanelan' [[Antsirabe]] sy [[Ambositra]], ny [[tangoron-tendrombohitra Itremo]], ary ny [[Valan-javaboarim-pirenena Isalo]]. Hita any amin' ny faritra maina kokoa sy tsy dia misy orana ny ala tapia, indrindra amin' ny tany asidra misy [[vatovary]] sy [[vatokaranana]] ary [[sista]]. == Fampiasana == [[Sary:Borocera madagascariensis cocoon on tapia.jpg|vignette|198x198px|Hoditry ny vatan' ny tapia ahitana landin' ny [[Borocera madagascariensis|''Borocera madagascariensi''s]] ]] Ampiasain' ny mponina ho amin' ny tanjona maromaro ny hazo tapia sy ny ala tapia. Angonina ny voany azo haninarehefa mihintsana, satria fady ny mioty azy mivantana avy eny amin' ny hazo tapia. Tsy hatao sakafo ihany no ilan' ny mponina any an-toerana ny voany fa hamidy koa. Angonina ihany koa ny tranon' ny landibe (''[[Borocera cajani]]'') ary ampiasaina amin' ny famokarana [[lambamena]] fanao amin' ny fandevenana. Manana ny lanjany ara-barotra eo an-toerana ihany koa ity landy ity. Ilaina koa io zavamaniry io amin' ny fanangonana ny sampany sy ny rantsany maina hatao kitay, amin' ny fanangonana ny [[holatra]], ny voany, ny [[Insecta|bibikely]] azo hanina, amin' ny fanaovana azy ho [[Zavamaniry eto Madagasikara|fanafody zavamaniry]], ary amin' ny [[fihazana]] (anisan' izany ny karazana [[Tenrecidae|trandraka]] roa). == Jereo koa == * ''[[Uapaca]]'' * [[Hazondandy]]: ''[[Cajanus cajan]]'' <small>(L.) Huth</small> (''[[Fabaceae]]''); ''[[Crotalaria ibityensis]]'' <small>R.Vig. & Humbert</small> (''Fabaceae''); ''[[Dodonaea madagascariensis]]'' <small>Radlk</small>. (''[[Sapindaceae]]''); ''[[Morus alba]]'' <small>L.</small> (''[[Moraceae]]''); ''[[Rhopalocarpus coriaceus]]'' <small>(Scott-Elliot) Capuron</small> (''[[Sphaerosepalaceae]]''); ''Uapaca bojeri'' <small>Baill</small>. (''[[Phyllanthaceae]]'') 1wjchb9r4q2fiipr3kpcflo4pk23vix 0 301041 1148460 1145916 2026-07-31T13:06:49Z Thelezifor 15140 nanova ny anaran'i [[Ny rano ao amin'ny baiboly]] ho [[Rano ao amin'ny Baiboly]] i Thelezifor 1145916 wikitext text/x-wiki [[Sary:Purekkari_neemel.jpg|vignette|Rano]] Singa manandanja amin'ny [[fiainana]] ny '''rano'''. Tsy mahagaga raha manana anjara toerana miavaka amin'ireo karazana antokom-pivavahana misy eto an-tany. Tsy diso anjara amin'izany ny [[baiboly]] raha miresaka [[rano]]. Ny baiboly lazaina eto dia ilay bokim-pivavahana famakin'ny [[Kristianina|kristiana]], fa mpamaky azy ihany koa ny [[jiosy]] ao amin'ny fivavahana [[jodaisma]] raha ny testamenta taloha fotsiny no iompanana. == Ny fiandohana == Vao manomboka ny baiboly, ao amin'ny [[Bokin' ny Genesisy|Genesisy]] na Fiandohana dia efa ahitana sahady ny voambolana hoe rano ao amin'ny fehezanteny faharoa. Voasoratra hoe: "''Ary ny [[tany]] dia tsy nisy endrika sady foana; ary aizina no tambonin'ny lalina. Ary ny [[Fanahy Masina (kristianisma)|fanah]]<nowiki/>in'Andriamanitra nanomba tambonin'ny rano''."<ref>Ny Baiboly : https://nybaiboly.net/Bible/BibleMalagasyHtm-at01-Genese.htm</ref><ref>Ny Baiboly: Genesisy toko 1 andininy faha-2</ref>Efa hatramin'ny voalohany, noho izany, no efa mipetraka ny fisian'ny rano. Amin'ny Baiboly, tsy misy ny filazana fa vao foronina ny rano. Taorian'ny fampisarahana ny mazava sy ny aizina, ka ny mazava nantsoina hoe [[andro]] ary ny aizina natao hoe [[Alina (fotoana)|alina]], nandritra ny andro voalohany, dia ny fampisarahana ny rano ambony sy ny rano ambany tamin'ny alalan'ny [[habakabaka]] indray no natao tamin'ny andro faharoa, izany hoe nasiana habakabaka tanelanelan'ny rano ambony sy ny rano ambany. Ka io habakabaka mpanelanelana io no nantsoina hoe [[lanitra]]. Voasoratra hoe: "''Ary Andriamanitra nanao hoe: Misia habakabaka eo anelanelan'ny rano; ary aoka hampisaraka ny rano amin'ny rano izy. Ary Andriamanitra nanao ny habakabaka ka nampisaraka ny rano ambanin'ny habakabaka tamin'ny rano ambonin'ny habakabaka; dia nisy izany''. ''Ary Andriamanitra nanao ny habakabaka hoe lanitra.''"<ref>Ny Baiboly: Genesisy toko 1 andininy 6 ka hatramin'ny 8</ref> Izay no andro faharoa amin'ny tantaran'ny famoronana na fiandohana ao amin'ny Baiboly. Tsy mbola vita anefa ny fitantarana fa mbola napoitra ihany koa ny maina izay nantsoina hoe [[tany]] ary ny rano tafangona kosa ho [[ranomasina]]. Voasoratra hoe : "''Ary Andriamanitra nanao hoe: Aoka hiangona ny rano eny ambanin'ny lanitra ho eo amin'ny fitoerana iray, ary aoka hiseho ny maina; dia nisy izany. Ary Andriamanitra nanao ny maina hoe tany; ary ny rano tafangona nataony hoe ranomasina. Ary hitan'Andriamanitra fa tsara izany''."<ref>Ny Baiboly, Genesisy toko 1 andininy faha-9 sy faha-10</ref> Tapany voalohany amin'ny andro fahatelo amin'ny tantaran'ny famoronana ao amin'ny Baiboly izany. Rehefa vita izany fanasarahana ny tany sy ny rano izany dia izay vao nitsiry ny [[zavamaniry]],<ref>Genesisy 1, 11-12</ref> ary izay ihany koa vao natao ho betsaka ny [[zavamananaina]].<ref>Genesisy 1, 20-22</ref> Azo heverina hoe izay nandalovan'ny rano no itsimohan'ny [[Zavamaniry eto Madagasikara|zavamaniry]] sy isian'ny [[Zavamananaina bitika|zavamananaina]] ka mametraka ny rano ho loharanon'ny aina. Ao amin'ny tantaran'ny famoronana faharoa ao amin'ny Fiandohana kosa isika mahita fa nisy ony iray nivoaka tao Edena, ilay toerana nametrahan' Andriamanitra ilay olona voalohany noforoniny, ka nisampana efatra avy eo io ony io. Mazava loatra fa resaka rano izany, natao hanondraka na handena ny saha, natao hamelona ny zavamaniry sy ny zavamananaina. Voasoratra hoe: "''Ary nisy ony nivoaka avy tao Edena handena ny saha; hatreo izy dia nizara ka nisampana efatra''".<ref>Genesisy 2,10</ref>Na ahoana izany na ahoana dia loharano sy antoky ny aina hatrany ny rano. == Ny safodrano == Misy ny fanondroana hafa manokana momba ny [[Safodrano (araka ny Baiboly)|safodrano]]<ref>Genesisy toko-6 ka hatramin'ny toko-9</ref> ao amin'ny baiboly azonao vakiana ihany koa. Ny tantaram-pamoronana ao amin'ny Baiboly tamin'ny andro faharoa dia nametraka ny fampisarahana ny rano hisy ambony sy ambany ka elanelanin'ny habakabaka izany. Ny zotra mifanohitra amin'izany kosa no asehon'ny tantaran'ny safodrano. Hoy ny voasoratra: "''Tamin'ny andro fahafito ambin'ny folo tamin'ny volana faharoa tamin'ny fahenin-jato taona niainan'i Noa, tamin'izany andro izany dia nipoitra ny loharano rehetra amin'ny lalina lehibe, ary nivoha ny varavaran'ny lanitra. Dia nisy ranonorana nivatravatra tamin'ny tany efa-polo andro sy efa-polo alina.''"<ref>Genesisy 7, 11-12</ref> Azo sainina ho fanakambanana tsikelikely ny rano ambony sy ny rano ambany ny fitosahan'ny loharano any amin'ny lalina sy ny fivatravatran'ny ranonorana amin'ny fivohan'ny varavaran'ny lanitra. Tsy nisy kosa ny filazana hoe foana ilay habakabaka nanasaraka ny rano ambony amin'ny rano ambany. Mifanindran-dalana amin'izany, anefa, mba tsy hahafoana ny zavamananaina teto an-tany dia misy ny "tany" vaovao naorina hametrahana na hitehirizana ireo zava-noforonina miaina rehetra tsy ho ringana. Tsy toerana vaovao fa zava-norafetina teto an-tany ihany antsoina hoe "[[Sambofiaran' i Nôa|sambofiara]]". Tsy mamorona zavamananaina vaovao fa ny teo aloha ihany no nisy nanavotana rehefa niaritra andro maro tao anaty sambofiara. Ireo sisa niangana indray no namerenana ny tso-drano efa voateny tany amin'ny tantaram-pamoronana. Ny Genesisy 1, 28 manao hoe: "''Ary Andriamanitra nitso-rano azy hoe: Maroa fara sy mihabetsaha ary mamenoa ny tany, ka mampanompoa azy; ary manjaka amin'ny hazandrano ao amin'ny ranomasina sy ny voromanidina ary ny biby rehetra izay mihetsiketsika ambonin'ny tany''" ary ny tso-drano ao amin'ny Genesisy 9, 1 kosa manao hoe: "''Ary Andriamanitra nitso-drano an'i Noa sy ny zanany hoe; Maroa fara sy mihabetsaha ary mamenoa ny tany''" ary mbola azo vakiana ao amin'ny Baiboly ny tohiny. == Ny rano teo amin'ny tantaran'ireo Patriarka == Amin'ny Baiboly tsy misy voambolana hoe [[Patriarka (ao amin' ny Baiboly)|Patriarka]] fa entina hanondroana an'i [[Abrahama (patriarka)|Abrahama]], [[Isaaka (zanak' i Abrahama)|Isaaka]] ary [[Jakôba (patriarka hebreo)|Jakoba]] kosa izany. Amin'ny toerana izay sarotra ahazoana izany rano izany dia sarobidy ny fananana azy. === Tamin'ny andron'i Abrahama === Satria tsy niteraka i Saray (mbola Saray no anarany tamin'izany fa tsy Saraha), dia nomen'i Saray ho vadin'i Abrama (mbola izay koa ny anarany) koa i Hagara andevovaviny mba hananany zanaka. Rehefa bevohoka anefa ilay andevovaviny dia lasa nataony tsinontsinona i Saray tompovaviny.<ref>Genesisy 16, 4</ref> Namaly bontana i Saray ka nampijaly an'i Hagara rehefa niteny an'i Abrama amin'izay manjo azy, nandositra i Hagara ka any akaikin'ny '''loharano''' no niafina. Hoy ny voasoratra: "''Ary Ilay Anjelin'i Jehovah nahita azy teo anilan'ny '''loharano''' anankiray tany an-efitra, dia teo anilan'ilay loharano eo amin'ny làlana mankany Sora. Ary hoy Izy: Ry Hagara, andevovavin'i Saray, avy taiza hianao? ary hankaiza? Ary hoy izy; Mandositra ny tavan'i Saray tompovaviko aho. Ary hoy Ilay Anjelin'i Jehovah taminy: Miverena any amin'ny tompovavinao ka miareta izay ataony aminao. Ary hoy koa Ilay Anjelin'i Jehovah taminy: Hataoko maro indrindra ny taranakao, ka tsy ho azo isaina izy noho ny hamaroany. Ary hoy indray Ilay Anjelin'i Jehovah taminy: Indro, manan­anaka hianao ka hiteraka zazalahy, ary ny anarany hataonao hoe Isimaela, satria efa nihaino ny fahorianao Jehovah''."<ref>Genesisy 16, 7-11</ref> Fihaonana akaiky loharano miampy tso-drano. Noroahin'i Abrahama tanteraka indray i [[Hagara]] izay niterahany an'i [[Ismaela]] noho ny tenin'i [[Saraha]] vadiny izay efa nanana an'[[Isaaka (zanak' i Abrahama)|Isàka]] ho zanaka ihany koa. Nomena ny '''rano''' ihany izy mianaka noroahina fa tsy ampy azy ireo amin'izay handehanany izany, nahita lavaka [[fantsakana]] ihany anefa rehefa nisedra fahakiviana tanteraka. "''Dia nifoha maraina koa Abrahama ka naka mofo sy siny hoditra iray feno rano, ary nomeny an'i Hagara ka napetrany teo an­tsorony ary natolony azy koa ny zaza, dia nampandehaniny izy mianaka; ary lasa nande­ha izy ka nirenireny tany an-efitr'i Beri­sheba. Ary rehefa lany ny rano tao amin'ny siny hoditra, dia nariany teo ampototry ny hazo kely anankiray ny zaza. Dia lasa izy ka nipetraka tery lavidavitra tandrifiny, tokony ho tra-tsipika; fa hoy izy: Aza mba ho hitako anie izay hahafatesan'ny zaza. Ary nipetraka tandrifiny izy, dia nanandratra ny feony nitomany. Ary ren'Andriamanitra ny feon'ny zaza, dia niantso an'i Hagara Ilay Anjelin'Andriamanitra tany an-danitra ka nanao taminy hoe: Inona izato manjo anao, ry Hagara ? aza matahotra, fa efa ren'Andriamanitra ny feon'ny zaza eo amin'ny itoerany. Mitsa­ngana, areno ny zaza, ka tantano; fa hataoko firenena lehibe izy. Dia nampahiratin'Andriamanitra ny mason'i Hagara, ka nahita lavaka fantsakana izy; ary lasa izy, dia nameno rano ny siny hoditra ka nampisotro rano ny zaza''."<ref>Genesisy 21, 14-19</ref> === Eny am-pantsakana no fitadiavam-bady === Fahizany, tsy voatery ho avy amin'ny fifankatiavan'ny tanoralahy iray sy ny tanoravavy iray no miteraka fanambadiana fa araka ny sitrapon'ny ray aman-dreny aza. Tahaka izany no nahazoan' Isaka vady, niainga avy eo akaikin'ny lavaka fantsakana no niandohan'ny tantara satria any no mora ahitana indrindra ireo zazavavy sy zatovovavy tadiavina. Tsy maintsy mandalo amin'ny fakàna rano ny fiainana andavanandro. Eto izany dia avy amin'ny rano no nahazoam-bady, tsy ilay zatovolahy no nitady azy fa olon-kafa no nirahina hitady ho an'ilay zatovolahy. Hoy ny voasoratra: "''Ary ilay mpanompo naka rameva folo tamin'ny ramevan'ny tompony ka lasa, ary izay zava-tsoa nananan'ny tompony dia samy nitondrany avokoa; dia nandeha izy ka nankany Mesopotamia ho any an-tanànan'i Nahora. Ary nampandohalehiny teo ivelan'ny tanàna tanilan'ny lavaka fantsakan-drano ny rameva, rehefa harivariva ny andro, dia tamin'ilay fandehanan'ny vehivavy mpantsaka iny. Dia hoy izy: Jehovah ô, Andriamanitr'i Abrahama tompoko, ambino aho anio, ary asio soa Abrahama tompoko. Indro, mijanona eto anilan'ny fantsakana aho; ary ny zanakavavin'ny mponina ao an-tanàna mivoaka hantsaka rano; koa izay zazavavy hilazako hoe: Mba areho kely ny sininao hisotroa­ko, ka hamaly hoe izy: Misotroa, sady hampisotro ny ramevanao koa aho: dia izy ihany no aoka ho voatendrinao ho an'Isaka mpanomponao; ary izany no hahafantarako fa nasianao soa ny tompoko''."<ref>Genesisy 24, 10-14</ref> Milaza ny tantara feno ny toko manontolo fa io ihany no notsongaina. Loharano: h28ugae3f5obo4hbgy6x8dt37wtxctk 1148466 1148460 2026-07-31T13:30:02Z Thelezifor 15140 Nandamina lahatsoratra 1148466 wikitext text/x-wiki [[Sary:Purekkari_neemel.jpg|vignette|Rano|422x422px]] Ny '''rano ao amin' ny Baiboly''' dia singa manana ny anjara toerany eo amin' ny [[Jodaisma|fivavahana jiosy]] sy [[Kristianisma|kristiana]], tahaka ny hita ihany koa ao amin' ny karazana antokom-pivavahana misy eto an-tany. Singa manandanja amin'ny [[fiainana]] ny [[rano]]. Tsy diso anjara amin'izany ny Baiboly raha miresaka rano, dia ilay bokim-pivavahana famakin'ny Kristiana, fa mpamaky azy ihany koa ny [[Jiosy]] ao amin'ny jodaisma raha ny [[Testamenta Taloha]] fotsiny no iompanana. == Fiandohana == Vao manomboka ny [[Baiboly]], ao amin'ny [[Bokin' ny Genesisy|Genesisy]] na Fiandohana dia efa ahitana sahady ny voambolana hoe "rano" ao amin'ny fehezanteny faharoa. Voasoratra hoe: <blockquote>"''Ary ny [[tany]] dia tsy nisy endrika sady foana; ary haizina no tambonin'ny lalina. Ary ny [[Fanahy Masina (kristianisma)|fanah]]<nowiki/>in' Andriamanitra nanomba tambonin'ny rano''."<ref>Ny Baiboly : https://nybaiboly.net/Bible/BibleMalagasyHtm-at01-Genese.htm</ref><ref>Ny Baiboly: Genesisy toko 1 andininy faha-2</ref></blockquote>Efa hatramin'ny voalohany, noho izany, no efa mipetraka ny fisian'ny rano. Amin'ny Baiboly dia tsy misy ny filazana fa vao foronina ny rano. Taorian'ny fampisarahana ny mazava sy ny haizina, ka ny mazava nantsoina hoe [[andro]] ary ny haizina natao hoe [[Alina (fotoana)|alina]], nandritra ny andro voalohany, dia ny fampisarahana ny rano ambony sy ny rano ambany tamin'ny alalan'ny [[habakabaka]] indray no natao tamin'ny andro faharoa, izany hoe nasiana habakabaka tanelanelan'ny rano ambony sy ny rano ambany. Ka io habakabaka mpanelanelana io no nantsoina hoe [[lanitra]]. Voasoratra hoe: <blockquote>"''Ary Andriamanitra nanao hoe: Misia habakabaka eo anelanelan'ny rano; ary aoka hampisaraka ny rano amin'ny rano izy. Ary Andriamanitra nanao ny habakabaka ka nampisaraka ny rano ambanin'ny habakabaka tamin'ny rano ambonin'ny habakabaka; dia nisy izany''. ''Ary Andriamanitra nanao ny habakabaka hoe lanitra.''"<ref>Ny Baiboly: Genesisy toko 1 andininy 6 ka hatramin'ny 8</ref> </blockquote>Izay no andro faharoa amin'ny tantaran'ny [[Famoronana (finoana sy fedrà)|famoronana]] na fiandohana ao amin'ny Baiboly. Tsy mbola vita anefa ny fitantarana fa mbola napoitra ihany koa ny maina izay nantsoina hoe tany ary ny rano tafangona kosa ho [[ranomasina]]. Voasoratra hoe : <blockquote>"''Ary Andriamanitra nanao hoe: Aoka hiangona ny rano eny ambanin'ny lanitra ho eo amin'ny fitoerana iray, ary aoka hiseho ny maina; dia nisy izany. Ary Andriamanitra nanao ny maina hoe tany; ary ny rano tafangona nataony hoe ranomasina. Ary hitan'Andriamanitra fa tsara izany''."<ref>Ny Baiboly, Genesisy toko 1 andininy faha-9 sy faha-10</ref> </blockquote>Tapany voalohany amin'ny andro fahatelo amin'ny tantaran'ny [[Famoronana (araka ny Baiboly)|famoronana]] ao amin'ny Baiboly izany. Rehefa vita izany fanasarahana ny tany sy ny rano izany dia izay vao nitsiry ny [[zavamaniry]],<ref>Genesisy 1, 11-12</ref> ary izay ihany koa vao natao betsaka ny [[zavamananaina]].<ref>Genesisy 1, 20-22</ref> Azo heverina hoe izay nandalovan'ny rano no itsimohan'ny [[Zavamaniry eto Madagasikara|zavamaniry]] sy isian'ny [[Zavamananaina bitika|zavamananaina]] ka mametraka ny rano ho loharanon'ny aina. Ao amin'ny tantaran'ny famoronana faharoa ao amin'ny Fiandohana kosa dia hita fa nisy [[ony]] iray nivoaka tao [[Edena]], ilay toerana nametrahan' Andriamanitra ilay [[Adama (Baiboly)|olona voalohany]] noforoniny, ka nisampana efatra avy eo io ony io. Mazava loatra fa resaka rano izany, natao hanondraka na handena ny saha, natao hamelona ny zavamaniry sy ny zavamananaina hafa. Voasoratra hoe: <blockquote>"''Ary nisy ony nivoaka avy tao Edena handena ny saha; hatreo izy dia nizara ka nisampana efatra''".<ref>Genesisy 2,10</ref> </blockquote>Na ahoana izany na ahoana dia loharano sy antoky ny aina hatrany ny rano. == Ny safodrano == Misy ny fanondroana hafa manokana momba ny [[Safodrano (araka ny Baiboly)|safodrano]]<ref>Genesisy toko-6 ka hatramin'ny toko-9</ref> ao amin'ny Baiboly. Ny tantaram-pamoronana ao amin'ny Baiboly tamin'ny andro faharoa dia nametraka ny fampisarahana ny rano hisy ambony sy ambany ka elanelanin'ny habakabaka izany. Ny zotra mifanohitra amin'izany kosa no asehon'ny tantaran'ny safodrano. Hoy ny voasoratra: <blockquote>"''Tamin'ny andro fahafito ambin'ny folo tamin'ny volana faharoa tamin'ny fahenin-jato taona niainan'i Noa, tamin'izany andro izany dia nipoitra ny loharano rehetra amin'ny lalina lehibe, ary nivoha ny varavaran'ny lanitra. Dia nisy ranonorana nivatravatra tamin'ny tany efa-polo andro sy efa-polo alina.''"<ref>Genesisy 7, 11-12</ref> </blockquote>Azo sainina ho fanakambanana tsikelikely ny rano ambony sy ny rano ambany ny fitosahan'ny loharano any amin'ny lalina sy ny fivatravatran'ny ranonorana amin'ny fivohan'ny varavaran'ny lanitra. Tsy nisy kosa ny filazana hoe foana ilay habakabaka nanasaraka ny rano ambony amin'ny rano ambany. Mifanindran-dalana amin'izany, anefa, mba tsy hahafoana ny zavamananaina teto an-tany dia misy ny "tany" vaovao naorina hametrahana na hitehirizana ny zava-noforonina miaina rehetra tsy ho ringana. Tsy toerana vaovao fa zava-norafetina teto an-tany ihany antsoina hoe "[[Sambofiaran' i Nôa|sambofiara]]". Tsy mamorona zavamananaina vaovao fa ny teo aloha ihany no nisy nanavotana rehefa niaritra andro maro tao anaty sambofiara. Ireo sisa niangana indray no namerenana ny tso-drano efa voateny tany amin'ny tantaram-pamoronana. Ny Genesisy 1, 28 manao hoe: <blockquote>"''Ary Andriamanitra nitso-rano azy hoe: Maroa fara sy mihabetsaha ary mamenoa ny tany, ka mampanompoa azy; ary manjaka amin'ny hazandrano ao amin'ny ranomasina sy ny voromanidina ary ny biby rehetra izay mihetsiketsika ambonin'ny tany''"</blockquote>ary ny tso-drano ao amin'ny Genesisy 9, 1 kosa manao hoe: <blockquote>"''Ary Andriamanitra nitso-drano an'i Noa sy ny zanany hoe; Maroa fara sy mihabetsaha ary mamenoa ny tany''" </blockquote>ary mbola azo vakiana ao amin'ny Baiboly ny tohiny. == Ny rano teo amin'ny tantaran'ny Patriarka == Amin'ny Baiboly tsy misy voambolana hoe [[Patriarka (ao amin' ny Baiboly)|Patriarka]] fa entina hanondroana an'i [[Abrahama (patriarka)|Abrahama]] sy i [[Isaaka (zanak' i Abrahama)|Isaaka]] ary i [[Jakôba (patriarka hebreo)|Jakoba]] kosa izany. Amin'ny toerana izay sarotra ahazoana izany rano izany dia sarobidy ny fananana azy. === Tamin'ny andron'i Abrahama === Satria tsy niteraka i [[Saraha|Saray]] (mbola Saray no anarany tamin'izany fa tsy Saraha), dia nomen'i Saray ho vadin'i [[Abrahama (patriarka)|Abrama]] (mbola izay koa ny anarany) koa i [[Hagara]] andevovaviny mba hananany zanaka. Rehefa bevohoka anefa ilay andevovaviny dia lasa nataony tsinontsinona i Saray tompovaviny.<ref>Genesisy 16, 4</ref> Namaly bontana i Saray ka nampijaly an'i Hagara rehefa niteny an'i Abrama amin'izay manjo azy, nandositra i Hagara ka any akaikin'ny loharano no niafina. Hoy ny voasoratra: <blockquote>"''Ary Ilay [[Anjelin' ny Tompo|Anjelin'i Jehovah]] nahita azy teo anilan'ny loharano anankiray tany an-efitra, dia teo anilan'ilay loharano eo amin'ny làlana mankany Sora. Ary hoy Izy: Ry Hagara, andevovavin'i Saray, avy taiza hianao? ary hankaiza? Ary hoy izy; Mandositra ny tavan'i Saray tompovaviko aho. Ary hoy Ilay Anjelin'i Jehovah taminy: Miverena any amin'ny tompovavinao ka miareta izay ataony aminao. Ary hoy koa Ilay Anjelin'i Jehovah taminy: Hataoko maro indrindra ny taranakao, ka tsy ho azo isaina izy noho ny hamaroany. Ary hoy indray Ilay Anjelin'i Jehovah taminy: Indro, manan­anaka hianao ka hiteraka zazalahy, ary ny anarany hataonao hoe Isimaela, satria efa nihaino ny fahorianao [[Jehovah]]''."<ref>Genesisy 16, 7-11</ref> </blockquote>Fihaonana akaiky loharano miampy tso-drano izany. Noroahin'i Abrahama tanteraka indray i [[Hagara]] izay niterahany an'i [[Ismaela]] noho ny tenin'i [[Saraha]] vadiny izay efa nanana an'[[Isaaka (zanak' i Abrahama)|Isàka]] ho zanaka ihany koa. Nomena ny rano ihany izy mianaka noroahina fa tsy ampy azy ireo amin'izay handehanany izany, nahita lavaka [[fantsakana]] ihany anefa rehefa nisedra fahakiviana tanteraka. <blockquote>"''Dia nifoha maraina koa Abrahama ka naka mofo sy siny hoditra iray feno rano, ary nomeny an'i Hagara ka napetrany teo an­tsorony ary natolony azy koa ny zaza, dia nampandehaniny izy mianaka; ary lasa nande­ha izy ka nirenireny tany an-efitr'i [[Beersheba|Beri­sheba]]. Ary rehefa lany ny rano tao amin'ny siny hoditra, dia nariany teo ampototry ny hazo kely anankiray ny zaza. Dia lasa izy ka nipetraka tery lavidavitra tandrifiny, tokony ho tra-tsipika; fa hoy izy: Aza mba ho hitako anie izay hahafatesan'ny zaza. Ary nipetraka tandrifiny izy, dia nanandratra ny feony nitomany. Ary ren'[[Andriamanitra ao amin' ny fivavahana abrahamika|Andriamanitra]] ny feon'ny zaza, dia niantso an'i Hagara Ilay Anjelin'Andriamanitra tany an-danitra ka nanao taminy hoe: Inona izato manjo anao, ry Hagara ? aza matahotra, fa efa ren'Andriamanitra ny feon'ny zaza eo amin'ny itoerany. Mitsa­ngana, areno ny zaza, ka tantano; fa hataoko firenena lehibe izy. Dia nampahiratin'Andriamanitra ny mason'i Hagara, ka nahita lavaka fantsakana izy; ary lasa izy, dia nameno rano ny siny hoditra ka nampisotro rano ny zaza''."<ref>Genesisy 21, 14-19</ref></blockquote> === Eny am-pantsakana no fitadiavam-bady === Fahizany, tsy voatery ho avy amin'ny fifankatiavan'ny tanoralahy iray sy ny tanoravavy iray no miteraka [[fanambadiana]] fa araka ny sitrapon'ny ray aman-dreny aza. Tahaka izany no nahazoan' [[Isaaka (zanak' i Abrahama)|Isaaka]] vady, niainga avy eo akaikin'ny lavaka fantsakana no niandohan'ny tantara satria any no mora ahitana indrindra ireo zazavavy sy zatovovavy tadiavina. Tsy maintsy mandalo amin'ny fakàna rano ny fiainana andavanandro. Eto izany dia avy amin'ny rano no nahazoam-bady, tsy ilay zatovolahy no nitady azy fa olon-kafa no nirahina hitady ho an'ilay zatovolahy. Hoy ny voasoratra: <blockquote>"''Ary ilay mpanompo naka [[rameva]] folo tamin'ny ramevan'ny tompony ka lasa, ary izay zava-tsoa nananan'ny tompony dia samy nitondrany avokoa; dia nandeha izy ka nankany [[Mesôpôtamia|Mesopotamia]] ho any an-tanànan'i Nahora. Ary nampandohalehiny teo ivelan'ny tanàna tanilan'ny lavaka fantsakan-drano ny rameva, rehefa harivariva ny andro, dia tamin'ilay fandehanan'ny vehivavy mpantsaka iny. Dia hoy izy: Jehovah ô, Andriamanitr'i Abrahama tompoko, ambino aho anio, ary asio soa Abrahama tompoko. Indro, mijanona eto anilan'ny fantsakana aho; ary ny zanakavavin'ny mponina ao an-tanàna mivoaka hantsaka rano; koa izay zazavavy hilazako hoe: Mba areho kely ny sininao hisotroa­ko, ka hamaly hoe izy: Misotroa, sady hampisotro ny ramevanao koa aho: dia izy ihany no aoka ho voatendrinao ho an'Isaka mpanomponao; ary izany no hahafantarako fa nasianao soa ny tompoko''."<ref>Genesisy 24, 10-14</ref></blockquote>Milaza ny tantara feno ny toko manontolo fa io ihany no notsongaina. == Loharano == o4130yrxu81arti18l9bi13l9dkleyr 0 301497 1148469 1148120 2026-07-31T14:06:16Z Mammysou17 34685 1148469 wikitext text/x-wiki Ny '''hetsika LGBT''' dia hetsika ara-piarahamonina iray tany am-boalohany fa lasa nitatra ho hetsika ara-politika mba ho fampiroboroboana ny zon'izy ireo hitovy amin'ny zon'ny olona hafa amin'ny ankapobeny. Tsy hetsika tokana fa fivondronana na fiarahana hetsika samy manana ny azy sy ny zo arovany. Karazam-piombonana hetsika maro samy hafa noho izany ny hetsika LGBT. == Ireo fanondroana isankarazany == Ny '''L''' fanafohezana ny '''[[Lesbiana]]''' dia entina anondroana ireo [[vehivavy]] tia vehivavy. Fironana ara-pananahana izany. Ny '''G''' dia fanafohezana ny teny anglisy hoe '''Gay''' ary entina anondroana ireo '''sekatra'''<ref>https://randy-donny.com/articles/l-homosexualite-n-est-ni-une-mode-ni-importee</ref> araka ny filazan'ny Ntaolo fa '''[[pelaka]]''' kosa no fandre mazava taty aorian'ny fahaleovantena ka manana ny fironana ara-pananahana [[lehilahy]] tia lehilahy. Ny '''B''' kosa, fanafohezana ny teny anglisy hoe '''Bisexual,''' dia mbola fironana ara-pananahana ihany koa fa sady tia lehilahy izy no tia vehivavy. Ary ny '''T''' kosa dia fanafohezana ny '''Trans''' izay lehilahy iray na vehivavy iray mahatsapa ny tenany ho tsy araka izay anondroana azy na araka izay hita maso raha mitanjaka izy. Misy ireo mahavita manova ny fitaovam-pananahany amin'ny alalan'ny fandidiana. Eo amin'ny fanondroan'ny [[Malagasy (vahoaka)|malagasy]] ity vondron'olona Trans ity dia azo raisina ny voambolana '''sarindahy''' (vehivavy iray mitomban-dahy na manana toetra ho lahy eo amin'ny fihetsika sy ny fitafy) sy '''[https://mg.globalvoices.org/2020/04/15/146591/ sarimbavy]''' (lehilahy iray lazaina ho vavy toetra na fihetsika na fitafy). Tsy misy, noho izany, na tsy ampidirina ny fironana ara-pananahana ao aminy amin'ny maha-'''trans''' azy fa ifotorany manokana kosa ny fijeren'ny olona iray ny toe-tenany na toe-batany. Ireo toetra efatra ireo no mamaritra ny antsoina hoe '''LGBT'''. Taoriandriana kokoa dia mety ho ampidirin'ireo efatra voalaza etsy ambony ny fironana antsoina amin'ny teny anglisy hoe '''Queer'''. Ny teny anglisy hoe queer izay nohafohezina hoe '''Q''' dia midika hoe ''hafahafa'' na ''tsy mahazatra''. Nandritra ny taonjato faha-20 io voambolana io dia nampiasaina ho teny fanaratsiana na fandrabirabiana ireo olona heverina ho [https://www.tiatanindrazana.mg/actualites/pelaka-manohitra-ny-fanilihana-azy-13291.php pelaka] na tsy manaraka ny fenitra mahazatra hoe lahy na vavy. Tamin'ny faramparan'ny taonjato faha-20 anefa, dia nisy ireo olona sy fikambanana sasantsasany tao amin'ny fiarahamonina LGBT nandray indray io teny io ary nampiasa azy ho mariky ny hambo sy hanoherana ny fanilikilihana. Dia mbola misy ihany koa ny '''I''' izay nanafohezana ny voambolana anglisy Intersex. Ireto vondron'olona vitsy an'isa hafa ireto kosa indray dia notondroina noho ny toe-batany amin'ny fitaovam-pananahana manokana tsy mitovy loatra amin'ny fitaovam-pananahany lehilahy mahazatra na fitaovam-pananahan'ny vehivavy mahazatra. == Ny Hetsika LGBT == Na dia tsy misy fikambanana iray mahasolo tena ny olona LGBTQ rehetra aza, dia manao ny asany ireo vondrona maro mpiaro ny zon'ny olona LGBTQ, ao ireo fikambanana eny ifotony sy vondrom-piarahamonina mampandroso ireo fotokevitra mifandraika amin'izany. Ny fikambanana voalohany fantatra momba ny zon'ny LGBTQ dia ny [[Komity Siantifika Mahaolombelona]], izay niorina tao Berlin tamin'ny taona 1897.<ref>Whisnant, Clayton J. (2016). Queer Identities and Politics in Germany: A History, 1880–1945. Columbia University Press. p. 17. <nowiki>ISBN 978-1-939594-10-5</nowiki>.</ref> Tanjona iraisan'ny hetsika LGBTQ ny hananan'ny olona LGBTQ zo mitovy amin'ireo olona hafa mahazatra. Tanjona manokana ny tsy hametrahana ho heloka eo anatrehan'ny lalàna ny firaisan'ny lahy amin'ny lahy na/sy ny firaisan'ny vavy amin'ny vavy. Tanjona manokana ihany koa ny fankatoavana eo anatrehan'ny lalàna, mba ho ara-dalàna, ny fisoratam-panambadian'ny samy lahy na samy vavy, ny fiarovana azy ireo manoloana ny fanilikilihana ary mba hahazo fitsaboana manamafy ny maha-lahy na maha-vavy tian-dry zareo ijoroana ry zareo. Misy ny vondrona sasany amin'ireo hetsika ireo mampiharihary ampahibemaso ny fahitana azy ireo amin'ny kolontsainy, amin'ny fifampitsinjovan'ny mpiray monina ary ny fanafahana azy ireo amin'ny rafitra ara-tsosialy heverina ho mangeja azy ireo. Ny hetsika LGBT maoderina dia mahafaoka paikady isan-karazany, anisan'izany ny fandresen-dahatra an-dalantsara eo amin'ny lafiny politika, ny diabe an-dalambe sy ireo fihetsiketsehana maro isan-karazany, ny fifanampiana, ny fanohanana asa-karoka akademika (oniversitera), ary ny fanehoana ara-javakanto. 7px0i16now96e2k96qyo81xt3x4z0bc 1148470 1148469 2026-07-31T14:07:26Z Mammysou17 34685 1148470 wikitext text/x-wiki Ny '''hetsika LGBT''' dia hetsika ara-piarahamonina iray tany am-boalohany fa lasa nitatra ho hetsika ara-politika mba ho fampiroboroboana ny zon'izy ireo hitovy amin'ny zon'ny olona hafa amin'ny ankapobeny. Tsy hetsika tokana fa fivondronana na fiarahana hetsika samy manana ny azy sy ny zo arovany. Karazam-piombonana hetsika maro samy hafa noho izany ny hetsika LGBT. == Ireo fanondroana isankarazany == Ny '''L''' fanafohezana ny '''[[Lesbiana]]''' dia entina anondroana ireo [[vehivavy]] tia vehivavy. Fironana ara-pananahana izany. Ny '''G''' dia fanafohezana ny teny anglisy hoe '''Gay''' ary entina anondroana ireo '''sekatra'''<ref>https://randy-donny.com/articles/l-homosexualite-n-est-ni-une-mode-ni-importee</ref> araka ny filazan'ny Ntaolo fa '''[[pelaka]]''' kosa no fandre mazava taty aorian'ny fahaleovantena ka manana ny fironana ara-pananahana [[lehilahy]] tia lehilahy. Ny '''B''' kosa, fanafohezana ny teny anglisy hoe '''Bisexual,''' dia mbola fironana ara-pananahana ihany koa fa sady tia lehilahy izy no tia vehivavy. Ary ny '''T''' kosa dia fanafohezana ny '''Trans''' izay lehilahy iray na vehivavy iray mahatsapa ny tenany ho tsy araka izay anondroana azy na araka izay hita maso raha mitanjaka izy. Misy ireo mahavita manova ny fitaovam-pananahany amin'ny alalan'ny fandidiana. Eo amin'ny fanondroan'ny [[Malagasy (vahoaka)|malagasy]] ity vondron'olona Trans ity dia azo raisina ny voambolana '''sarindahy''' (vehivavy iray mitomban-dahy na manana toetra ho lahy eo amin'ny fihetsika sy ny fitafy) sy '''[https://mg.globalvoices.org/2020/04/15/146591/ sarimbavy]''' (lehilahy iray lazaina ho vavy toetra na fihetsika na fitafy). Tsy misy, noho izany, na tsy ampidirina ny fironana ara-pananahana ao aminy amin'ny maha-'''trans''' azy fa ifotorany manokana kosa ny fijeren'ny olona iray ny toe-tenany na toe-batany. Ireo toetra efatra ireo no mamaritra ny antsoina hoe '''LGBT'''. Taoriandriana kokoa dia mety ho ampidirin'ireo efatra voalaza etsy ambony ny fironana antsoina amin'ny teny anglisy hoe '''Queer'''. Ny teny anglisy hoe queer izay nohafohezina hoe '''Q''' dia midika hoe ''hafahafa'' na ''tsy mahazatra''. Nandritra ny taonjato faha-20 io voambolana io dia nampiasaina ho teny fanaratsiana na fandrabirabiana ireo olona heverina ho [https://www.tiatanindrazana.mg/actualites/pelaka-manohitra-ny-fanilihana-azy-13291.php pelaka] na tsy manaraka ny fenitra mahazatra hoe lahy na vavy. Tamin'ny faramparan'ny taonjato faha-20 anefa, dia nisy ireo olona sy fikambanana sasantsasany tao amin'ny fiarahamonina LGBT nandray indray io teny io ary nampiasa azy ho mariky ny hambo sy hanoherana ny fanilikilihana. Dia mbola misy ihany koa ny '''I''' izay nanafohezana ny voambolana anglisy Intersex. Ireto vondron'olona vitsy an'isa hafa ireto kosa indray dia notondroina noho ny toe-batany amin'ny fitaovam-pananahana manokana tsy mitovy loatra amin'ny fitaovam-pananahany lehilahy mahazatra na fitaovam-pananahan'ny vehivavy mahazatra. == Ny Hetsika LGBT == Na dia tsy misy fikambanana iray mahasolo tena ny olona LGBTQ rehetra aza, dia manao ny asany ireo vondrona maro mpiaro ny zon'ny olona LGBTQ, ao ireo fikambanana eny ifotony sy vondrom-piarahamonina mampandroso ireo fotokevitra mifandraika amin'izany. Ny fikambanana voalohany fantatra momba ny zon'ny LGBTQ dia ny [[Komity Siantifika Mahaolombelona]], izay niorina tao Berlin tamin'ny taona 1897.<ref>Whisnant, Clayton J. (2016). Queer Identities and Politics in Germany: A History, 1880–1945. Columbia University Press. p. 17. <nowiki>ISBN 978-1-939594-10-5</nowiki>.</ref> Tanjona iraisan'ny hetsika LGBTQ ny hananan'ny olona LGBTQ zo mitovy amin'ireo olona hafa mahazatra. Tanjona manokana ny tsy hametrahana ho heloka eo anatrehan'ny lalàna ny firaisan'ny lahy amin'ny lahy na/sy ny firaisan'ny vavy amin'ny vavy. Tanjona manokana ihany koa ny fankatoavana eo anatrehan'ny lalàna, mba ho ara-dalàna, ny fisoratam-panambadian'ny samy lahy na samy vavy, ny fiarovana azy ireo manoloana ny fanilikilihana ary mba hahazo fitsaboana manamafy ny maha-lahy na maha-vavy tian-dry zareo ijoroana ry zareo. Misy ny vondrona sasany amin'ireo hetsika ireo mampiharihary ampahibemaso ny fahitana azy ireo amin'ny kolontsainy, amin'ny fifampitsinjovan'ny mpiray monina ary ny fanafahana azy ireo amin'ny rafitra ara-tsosialy heverina ho mangeja azy ireo. Ny hetsika LGBT maoderina dia mahafaoka paikady isan-karazany, anisan'izany ny fandresen-dahatra an-dalantsara eo amin'ny lafiny politika, ny diabe an-dalambe sy ireo fihetsiketsehana maro isan-karazany, ny fifanampiana, ny fanohanana asa-karoka akademika (oniversitera), ary ny fanehoana ara-javakanto. == Naoty sy Referansa == f02ztzxn9e8ykejcoiaxrbrdnozexw1 1148471 1148470 2026-07-31T14:08:20Z Mammysou17 34685 1148471 wikitext text/x-wiki Ny '''hetsika LGBT''' dia hetsika ara-piarahamonina iray tany am-boalohany fa lasa nitatra ho hetsika [[Pôlitika|ara-politika]] mba ho fampiroboroboana ny zon'izy ireo hitovy amin'ny zon'ny olona hafa amin'ny ankapobeny. Tsy hetsika tokana fa fivondronana na fiarahana hetsika samy manana ny azy sy ny zo arovany. Karazam-piombonana hetsika maro samy hafa noho izany ny hetsika LGBT. == Ireo fanondroana isankarazany == Ny '''L''' fanafohezana ny '''[[Lesbiana]]''' dia entina anondroana ireo [[vehivavy]] tia vehivavy. Fironana ara-pananahana izany. Ny '''G''' dia fanafohezana ny teny anglisy hoe '''Gay''' ary entina anondroana ireo '''sekatra'''<ref>https://randy-donny.com/articles/l-homosexualite-n-est-ni-une-mode-ni-importee</ref> araka ny filazan'ny Ntaolo fa '''[[pelaka]]''' kosa no fandre mazava taty aorian'ny fahaleovantena ka manana ny fironana ara-pananahana [[lehilahy]] tia lehilahy. Ny '''B''' kosa, fanafohezana ny teny anglisy hoe '''Bisexual,''' dia mbola fironana ara-pananahana ihany koa fa sady tia lehilahy izy no tia vehivavy. Ary ny '''T''' kosa dia fanafohezana ny '''Trans''' izay lehilahy iray na vehivavy iray mahatsapa ny tenany ho tsy araka izay anondroana azy na araka izay hita maso raha mitanjaka izy. Misy ireo mahavita manova ny fitaovam-pananahany amin'ny alalan'ny fandidiana. Eo amin'ny fanondroan'ny [[Malagasy (vahoaka)|malagasy]] ity vondron'olona Trans ity dia azo raisina ny voambolana '''sarindahy''' (vehivavy iray mitomban-dahy na manana toetra ho lahy eo amin'ny fihetsika sy ny fitafy) sy '''[https://mg.globalvoices.org/2020/04/15/146591/ sarimbavy]''' (lehilahy iray lazaina ho vavy toetra na fihetsika na fitafy). Tsy misy, noho izany, na tsy ampidirina ny fironana ara-pananahana ao aminy amin'ny maha-'''trans''' azy fa ifotorany manokana kosa ny fijeren'ny olona iray ny toe-tenany na toe-batany. Ireo toetra efatra ireo no mamaritra ny antsoina hoe '''LGBT'''. Taoriandriana kokoa dia mety ho ampidirin'ireo efatra voalaza etsy ambony ny fironana antsoina amin'ny teny anglisy hoe '''Queer'''. Ny teny anglisy hoe queer izay nohafohezina hoe '''Q''' dia midika hoe ''hafahafa'' na ''tsy mahazatra''. Nandritra ny taonjato faha-20 io voambolana io dia nampiasaina ho teny fanaratsiana na fandrabirabiana ireo olona heverina ho [https://www.tiatanindrazana.mg/actualites/pelaka-manohitra-ny-fanilihana-azy-13291.php pelaka] na tsy manaraka ny fenitra mahazatra hoe lahy na vavy. Tamin'ny faramparan'ny taonjato faha-20 anefa, dia nisy ireo olona sy fikambanana sasantsasany tao amin'ny fiarahamonina LGBT nandray indray io teny io ary nampiasa azy ho mariky ny hambo sy hanoherana ny fanilikilihana. Dia mbola misy ihany koa ny '''I''' izay nanafohezana ny voambolana anglisy Intersex. Ireto vondron'olona vitsy an'isa hafa ireto kosa indray dia notondroina noho ny toe-batany amin'ny fitaovam-pananahana manokana tsy mitovy loatra amin'ny fitaovam-pananahany lehilahy mahazatra na fitaovam-pananahan'ny vehivavy mahazatra. == Ny Hetsika LGBT == Na dia tsy misy fikambanana iray mahasolo tena ny olona LGBTQ rehetra aza, dia manao ny asany ireo vondrona maro mpiaro ny zon'ny olona LGBTQ, ao ireo fikambanana eny ifotony sy vondrom-piarahamonina mampandroso ireo fotokevitra mifandraika amin'izany. Ny fikambanana voalohany fantatra momba ny zon'ny LGBTQ dia ny [[Komity Siantifika Mahaolombelona]], izay niorina tao Berlin tamin'ny taona 1897.<ref>Whisnant, Clayton J. (2016). Queer Identities and Politics in Germany: A History, 1880–1945. Columbia University Press. p. 17. <nowiki>ISBN 978-1-939594-10-5</nowiki>.</ref> Tanjona iraisan'ny hetsika LGBTQ ny hananan'ny olona LGBTQ zo mitovy amin'ireo olona hafa mahazatra. Tanjona manokana ny tsy hametrahana ho heloka eo anatrehan'ny lalàna ny firaisan'ny lahy amin'ny lahy na/sy ny firaisan'ny vavy amin'ny vavy. Tanjona manokana ihany koa ny fankatoavana eo anatrehan'ny lalàna, mba ho ara-dalàna, ny fisoratam-panambadian'ny samy lahy na samy vavy, ny fiarovana azy ireo manoloana ny fanilikilihana ary mba hahazo fitsaboana manamafy ny maha-lahy na maha-vavy tian-dry zareo ijoroana ry zareo. Misy ny vondrona sasany amin'ireo hetsika ireo mampiharihary ampahibemaso ny fahitana azy ireo amin'ny kolontsainy, amin'ny fifampitsinjovan'ny mpiray monina ary ny fanafahana azy ireo amin'ny rafitra ara-tsosialy heverina ho mangeja azy ireo. Ny hetsika LGBT maoderina dia mahafaoka paikady isan-karazany, anisan'izany ny fandresen-dahatra an-dalantsara eo amin'ny lafiny politika, ny diabe an-dalambe sy ireo fihetsiketsehana maro isan-karazany, ny fifanampiana, ny fanohanana asa-karoka akademika (oniversitera), ary ny fanehoana ara-javakanto. == Naoty sy Referansa == 4q1jo4ujxqysdmk693h2m9a2qnyhwbk 0 301542 1148450 1148392 2026-07-31T12:39:56Z Thelezifor 15140 Nanova ny "ireo" amn' ny "ny" mba ho fanajana ny fitsipiteny malagasy 1148450 wikitext text/x-wiki Ny '''Solidarité MSM Madagascar''' dia tambajotram-pikambanana [[malagasy]] tsy manao asam-barotra, natsangana tamin'ny taona 2008, ivondronan' ny fikambanana ifotony manolo-tena hikarakara ny lehilahy miray amin'ny lehilahy. Karakarainy ihany koa ny vondron' olona ailikilika noho ny fironany ara-pananahana ary atrehiny koa ny olam-pahasalamana ara-pananahana, anisan' izany ny fisorohana ny otrik'aretina VIH/SIDA eto [[Madagasikara]]. == Tantara == Ho fiatrehana ny filàna manokana eo amin'ny vondron'olona ifantohany no nananganana ny Solidarité MSM Madagascar noho ny hantsana mihatra amin'izy ireo amin' ny tolotra ara-pahasalamana, ny fanaovana ho anjorombala azy ireo ary amin' ny fanavakavahana mihatra amin'izy ireo. Mamolavola fandaharan'asam-panentanana, fandaharan'asa fisorohana sy tolo-tanana iarahana amin'ny mpiray monina ny fikambanana ary iraisany amin'ny mpiara-miombon'antoka nasionaly sy iraisam-pirenena izany <ref>{{Cite journal |last=Hanitra R. |date=2 décembre 2014 |title=MSM : A bas la stigmatisation et la discrimination |url=https://midi-madagasikara.mg/msm-bas-la-stigmatisation-et-la-discrimination/ |journal=journal |language=fr}}</ref> . == Iraka == Ireto avy ny tanjona tian'ny Solidarité MSM Madagascar hotanterahina <ref>{{Cite journal |last=Stéphane WALGER Stanislas MOMMESSIN Dhiren MOHER |date=16/11/14 |title=Rapport de mission exploratoire du 16 au 25 Novembre 2014 |url=https://centrederessources.sidaction.org/wp-content/uploads/2016/08/PILS-Rapport-mission-explo-Mada_nov14_VF.pdf |format=pdf |journal=revue scientifique |language=fr |page=21}}</ref> : * fampiroboroboana ny [[Zon' olombelona|zon'olombelona]] sy ny fitoviana ; * ady amin'ny fanavakavahana noho ny fironana ara-pananahana sy ny maha-lahy/vavy azy ; * fisorohana ny VIH, ny aretina azo avy amin'ny firaisana ara-nofo sy ny olana ara-pahasalamana hafa ; * fanamafisana ny fahaizan'ny fikambanana eo an-toerana mandamina ; * fisoloana teny hisian'ny politikam-panjakana mampiaty ny rehetra. == Asa == Mandray anjara ny fikambanana manatsara ny fahaiza-manaon'ireo mpisehatra eny anivon'ny fiarahamonina sy ireo matihanina amin'ny sehatry ny fahasalamana sy ny fanohanana ara-tsosialy, mba hanatsarana ny kalitaon'ny fikarakarana sy hahamora ny fahazoana an-tsaina ireo olana mianjady amin'ireo mponina tohanany <ref>{{Cite web |last=Canada |first=Immigration and Refugee Board of |date=2019-10-22 |title=Madagascar : information sur le traitement réservé par la société et les autorités aux minorités sexuelles et de genre, y compris aux membres de leur famille; protection offerte par l'État (2017-octobre 2019) [MDG106369.F] |url=https://www.ecoi.net/en/document/2080088.html |access-date=2026-07-27 |website=https://irb-cisr.gc.ca/fr/renseignements-pays/rdi/Pages/index.aspx?doc=457941&pls=1 |language=fr}}</ref> . == Fiaraha-miombon'antoka == Andrim-panjakana sy firaisamonim-pirenena ary mpiara-miombon'antoka ara-teknika sy ara-bola maromaro mirotsaka amin'ny sehatry ny fahasalamam-bahoaka sy ny zon'olombelona ary ny fampandrosoana no iarahan'ny Solidarité MSM Madagascar miombona antoka. == Naoty sy tondro == {{Reflist}} == Jereo koa == * [[Zon'ny LGBT eto Madagasikara]] 168k9lb4wby70n5uop5uk5ykitzge5r 14 301544 1148514 1148421 2026-08-01T06:20:52Z JDkwibgp 39716 Ovay ny rohy 1148514 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Business and financial operations occupations}} [[Sokajy:Raharaham-barotra]] horg8c5vva1mbxsqhglvwiuq4zaybsf 14 301546 1148506 1148423 2026-08-01T01:24:52Z JDkwibgp 39716 1148506 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Entrepreneurship}} bj14286sbienb6u4a4gfmg0mwyqvymo 0 301555 1148452 2026-07-31T12:45:27Z Thelezifor 15140 Thelezifor dia namindra ny pejy [[Rongonimbazaha]] any amin'i [[Linum usitatissimum]] ary nanitsaka fihodinana 1148452 wikitext text/x-wiki #FIHODINANA [[Linum usitatissimum]] nkvwdhotrwnm5a4xp7emx4xepcmx89t 0 301556 1148456 2026-07-31T13:00:09Z Thelezifor 15140 nanova ny anaran'i [[Lamba (malagasy)]] ho [[Lamba (kolontsaina malagasy)]] i Thelezifor 1148456 wikitext text/x-wiki #FIHODINANA [[Lamba (kolontsaina malagasy)]] n7yjcjlnkp898x791wa2yu2hdil0lql 0 301557 1148461 2026-07-31T13:06:49Z Thelezifor 15140 nanova ny anaran'i [[Ny rano ao amin'ny baiboly]] ho [[Rano ao amin'ny Baiboly]] i Thelezifor 1148461 wikitext text/x-wiki #FIHODINANA [[Rano ao amin'ny Baiboly]] kbzqc7kfcfhrkq1h88pvl6tggm37jeu 0 301558 1148463 2026-07-31T13:17:18Z Thelezifor 15140 nanova ny anaran'i [[Mazava (Fokontany)]] ho [[Mazava (fokontany)]] i Thelezifor 1148463 wikitext text/x-wiki #FIHODINANA [[Mazava (fokontany)]] 6dgfb88nilc3b2osoub6g7ptw5wceim 2 301559 1148492 2026-07-31T17:55:41Z TinahLuce23 39583 Pejy noforonina tamin'ny « '''TinahLuce23''' Tongasoa eto amin'ny pejiko ! Mpandray anjara ao amin'ny Wikipédia amin'ny teny malagasy aho. Sosiôlôgy nahazo diplaoma tao amin'ny [[Oniversiten'Antananarivo]], ary miasa eo amin'ny sehatry nomerika (ho an'ny aterineto sy ny tambajotra sosialy) mpamolavola paikady sy mpamorona votoaty na contenu. Liana manokana amin'ny fizarana fahalalana malalaka, ny [[teny]] sy ny kolontsaina malagasy ary ny lova voajanahary aho. == Izaho sy Wikiméd... » 1148492 wikitext text/x-wiki '''TinahLuce23''' Tongasoa eto amin'ny pejiko ! Mpandray anjara ao amin'ny Wikipédia amin'ny teny malagasy aho. Sosiôlôgy nahazo diplaoma tao amin'ny [[Oniversiten'Antananarivo]], ary miasa eo amin'ny sehatry nomerika (ho an'ny aterineto sy ny tambajotra sosialy) mpamolavola paikady sy mpamorona votoaty na contenu. Liana manokana amin'ny fizarana fahalalana malalaka, ny [[teny]] sy ny kolontsaina malagasy ary ny lova voajanahary aho. == Izaho sy Wikimédia == Nanomboka nandray anjara tao amin'ny [[Wikimedia Foundation|Wikimedia]] aho tamin'ny Mey 2026, nandritra ny hetsika [[Africa Wiki Women]]. Tao anatin'izany no nanoratako sy nanatsarako lahatsoratra momba ireo vehivavy malagasy nisongadina teo amin'ny sehatra samihafa, toy ny politika, ny kolontsaina, ny fanabeazana, ny siansa ary ny fiarahamonina, mba hampitomboana ny fisian'ny votoaty momba ny vehivavy afrikana ao amin'ny Wikipédia. Tamin'ny Jona 2026, nandray anjara tamin'ny [[Wikiteny]] aho tamin'ny alalan'ny famoronana sy fanatsarana lahatsoratra momba ireo mpanoratra malagasy, ny sanganasany ary ireo lohahevitra mifandraika amin'ny teny sy ny [[kolontsaina malagasy]]. Ny volana jona 2026 ihany dia nandray anjara tamin'ny hetsika Arica Wiki Challenge 2026 izay niompana tamin'ny lohahevitra mahakasika ny [[Ranoë|rano.]] Ny volana Jolay 2026, nandray anjara tamin'ny [[Wiki Loves Earth]] aho, fifaninanana iraisam-pirenena mampiroborobo ny fakàna sy ny fizaràna sary momba ireo faritra arovana sy ny lova voajanahary. Nampakatra sary momba ny natiora, ny zava-maniry, ny biby ary ny tontolo voajanahary eto Madagasikara tao amin'ny [[Wikimedia Commons]] aho mba hanampy amin'ny fanomezana sary malalaka azo ampiasaina amin'ny Wikimedia. Ankoatra ny fandraisana anjara amin'ny Wikipédia amin'ny [[teny malagasy]], dia mandray anjara amin'ny fanitsiana sy fanavaozana lahatsoratra ao amin'ny Wikipédia amin'ny teny frantsay ihany koa aho. == Sehatra mahaliana == * Sosiôlôjia na ny fandinihana ny fiarahamonina (mivantana na hanabaka) * Serasera nomerika sy tambajotra sosialy * Famoronana "contenu" nomerika * Teny sy kolontsaina malagasy * Fanoratana sy fanatsarana lahatsoratra * Natiora sy tontolo iainana * Fakan-tsary momba ny zava-maniry, ny biby ary ny lova voajanahary eto Madagasikara Ny tanjoko dia ny handray anjara amin'ny fanatsarana ny kalitaon'ny votoaty ao amin'ny Wikimedia, hampitombo ny lahatsoratra momba an'i Madagasikara sy ny teny malagasy, ary hanamora ny fahazoan'ny rehetra fahalalana malalaka. 9ronamr7uuz06pbqju6gc6wsqxhewhq 0 301560 1148493 2026-07-31T18:59:11Z TinahLuce23 39583 Pejy noforonina tamin'ny « Ny '''Mpanjakavavin'ny alina''' dia anarana iantsoana ny zavamaniry fantatra amin'ny anarana ara-tsiansa hoe '''Epiphyllum oxypetalum''' (DC.) Haw., karazana ao amin'ny fianakaviana Cactaceae. Zavamaniry raketa epifita izy, malaza noho ny voniny lehibe, fotsy ary manitra, izay misokatra amin'ny alina ihany ary mihidy na malazo alohan'ny fiposahan'ny masoandro.<ref name=":0">https://floraurbana.blogspot.com/2012/07/epiphyllum-oxypetalum.html</ref> Matetika izy... » 1148493 wikitext text/x-wiki Ny '''Mpanjakavavin'ny alina''' dia anarana iantsoana ny zavamaniry fantatra amin'ny anarana ara-tsiansa hoe '''Epiphyllum oxypetalum''' (DC.) Haw., karazana ao amin'ny fianakaviana Cactaceae. Zavamaniry raketa epifita izy, malaza noho ny voniny lehibe, fotsy ary manitra, izay misokatra amin'ny alina ihany ary mihidy na malazo alohan'ny fiposahan'ny masoandro.<ref name=":0">https://floraurbana.blogspot.com/2012/07/epiphyllum-oxypetalum.html</ref> Matetika izy no antsoina amin'ny teny frantsay hoe "Reine de la Nuit" na "Belle de nuit", ary amin'ny teny anglisy hoe "Queen of the Night". Na dia misy karazana raketa hafa antsoina amin'io anarana io aza, ny Epiphyllum oxypetalum no iray amin'ireo malaza indrindra amin'ireo zavamaniry mamony amin'ny alina<ref>https://www.fuchsia-delhommeau.com/epiphyllum-oxypetalum.html</ref>. Marihina fa samy hafa ny Epiphyllum oxypetalum sy ny Selenicereus grandiflorus na dia samy antsoina hoe "Mpanjakavavin'ny alina" aza izy ireo amin'ny anarana mahazatra.<ref>https://powo.science.kew.org/taxon/132938-1</ref> == Famaritana == Epiphyllum oxypetalum dia zavamaniry manana taho fisaka, maitso ary lava, izay mitovy endrika amin'ny [[Ravina (zavamaniry)|ravina]]. Tsy manana ravina tena izy izy fa ireo taho ireo no manao ny asan'ny ravina amin'ny famokarana sakafo amin'ny alalan'ny fotosintezy.<ref>https://plants.ces.ncsu.edu/plants/epiphyllum-oxypetalum/</ref> Zavamaniry epifita izy, izany hoe amin'ny toerana niaviany dia mety maniry eo ambonin'ny hazo na zavamaniry hafa mba hahazoana hazavana sy toerana, nefa tsy maka otrikaina avy amin'ilay zavamaniry iorenany<ref>https://www.inaturalist.org/taxa/85410-Epiphyllum-oxypetalum</ref>. Ny tahony dia afaka mitombo hatramin'ny 1,20 m ka hatramin'ny 1,80 m amin'ny toe-piainana mety. Ny [[Vony|voniny]] dia lehibe, manana felany maro manify, miloko fotsy madio, ary mety hahatratra santimetatra maro ny habeny.<ref>https://www.rhs.org.uk/plants/32100/epiphyllum-oxypetalum/</ref> == Famelana == Ny mampiavaka indrindra ny '''Mpanjakavavin'ny alina''' dia ny fotoam-pamelany. Misokatra amin'ny alina ny voniny, matetika manomboka aorian'ny filentehan'ny masoandro, ary mihidy na malazo tanteraka rehefa maraina.<ref>https://www.fuchsia-delhommeau.com/epiphyllum-oxypetalum.html</ref> Mamoaka fofona [[manitra]] sy mahery izy mandritra ny alina. Io hanitra io dia manampy amin'ny fisarihana ireo biby mpandoto voninkazo, indrindra ireo bibikely mivezivezy amin'ny alina.<ref name=":1">https://gardenworld.app/fr/blog/planten/epiphyllum-oxypetalum</ref> Noho ny faharetan'ny voniny izay fohy dia lasa zavamaniry ankafizin'ny mpamboly sy mpitia voninkazo izy, satria fotoana manokana sy mahaliana ny fahitana azy mamony. == Fiparitahana sy toeram-ponenana == Avy any amin'ny faritra tropikaly any Amerika Afovoany sy [[Amerika Atsimo]]<ref>https://www.jardin-exotique-de-cosyhome.fr/product/epiphyllum-oxypetalum/</ref> ny Epiphyllum oxypetalum. Any amin'ny ala mando izy no hita amin'ny toerana voaaro sy misy hamandoana ampy. Ankehitriny dia ambolena any amin'ny faritra mafana maro maneran-tany izy noho ny hakanton'ny voniny sy ny maha-zavamaniry haingo azy. == Fikarakarana == === Toerana === Mila hazavana tsara ny Mpanjakavavin'ny alina, saingy tsy dia mahazaka tara-masoandro mivantana mafy mandritra ny fotoana maharitra. Ny toerana misy hazavana voasivana no mety aminy<ref>https://www.southsideblooms.com/queen-of-the-night/?srsltid=AfmBOor8639oOHGM1gxkajExFgjLUt9YjK9HSGPtrjwzzZwg4iKkIVcr</ref>. === Fanondrahana === Mila rano antonony izy mandritra ny vanim-potoana mafana. Ahena kosa ny fanondrahana mandritra ny vanim-potoana mangatsiaka mba hisorohana ny fahasimban'ny fakany.<ref name=":1" /> === Tany === Mila tany malefaka sy mora mamoaka rano izy. Ny tany mifangaro amin'ny [[fasika]], perlite na akora manampy amin'ny fivoahan-drano tsara dia mety amin'ny fitomboany<ref name=":0" />. == Anarana hafa == Anarana ara-tsiansa: Epiphyllum oxypetalum (DC.) Haw. Fianakaviana: Cactaceae Anarana frantsay: Reine de la Nuit, Belle de nuit, Orchidée blanche Anarana anglisy: Queen of the Night, Dutchman's Pipe Cactus == Jereo koa == [[Cactaceae]] [[Zavamaniry]] epifita [[Voninkazo]] mamony amin'ny alina do81ylmgu0cglgiwv1z0cskq9w3w5i3 3 301561 1148498 2026-07-31T19:38:06Z MediaWiki message delivery 6907 /* From a piece of the puzzle to the whole thing, you won a prize as a virtual attendee of Wikimania 2026! */ fizarana vaovao 1148498 wikitext text/x-wiki == <span lang="en" dir="ltr">From a piece of the puzzle to the whole thing, you won a prize as a virtual attendee of Wikimania 2026!</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="body" /> [[File:Wikimania_2026_gateau_retake_w_colo.png|right|200px]] Hi {{PAGENAME}}, thanks for attending Wikimania virtually and participating in the [https://factorday.com/raffle raffle for Wikimania virtual attendees]. You have won a limited edition Ravensburger Wikipedia globe 3D puzzle, created in celebration of Wikipedia’s 25th birthday! [https://drive.google.com/file/d/13fGEUAozoZ-Iw-Omzg7f5Je9j_s60qfP/view?usp=sharing You can see what the puzzle looks like here (Google link).] Please email wikimania{{@}}wikimedia.org '''with your username in the subject line''', and we will send you the redemption form! Thanks again for being part of Wikimania 2026 online! <section end="body" /> </div> –[[Mpikambana:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:MediaWiki message delivery|resaka]]) 31 Jolay 2026 à 19:38 (UTC) <!-- Message envoyé par User:CKoerner (WMF)@metawiki en utilisant la liste sur https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:CKoerner_(WMF)/Wikimania_2026_virtual_prize_winners_message/MassMessage_list&oldid=30875469 --> 69xru55am72e0ohu0q44f0p1xovk9aj 1148507 1148498 2026-08-01T03:52:13Z Rufhar 39588 /* From a piece of the puzzle to the whole thing, you won a prize as a virtual attendee of Wikimania 2026! */ Valiny 1148507 wikitext text/x-wiki == <span lang="en" dir="ltr">From a piece of the puzzle to the whole thing, you won a prize as a virtual attendee of Wikimania 2026!</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="body" /> [[File:Wikimania_2026_gateau_retake_w_colo.png|right|200px]] Hi {{PAGENAME}}, thanks for attending Wikimania virtually and participating in the [https://factorday.com/raffle raffle for Wikimania virtual attendees]. You have won a limited edition Ravensburger Wikipedia globe 3D puzzle, created in celebration of Wikipedia’s 25th birthday! [https://drive.google.com/file/d/13fGEUAozoZ-Iw-Omzg7f5Je9j_s60qfP/view?usp=sharing You can see what the puzzle looks like here (Google link).] Please email wikimania{{@}}wikimedia.org '''with your username in the subject line''', and we will send you the redemption form! Thanks again for being part of Wikimania 2026 online! <section end="body" /> </div> –[[Mpikambana:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:MediaWiki message delivery|resaka]]) 31 Jolay 2026 à 19:38 (UTC) <!-- Message envoyé par User:CKoerner (WMF)@metawiki en utilisant la liste sur https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:CKoerner_(WMF)/Wikimania_2026_virtual_prize_winners_message/MassMessage_list&oldid=30875469 --> :Hi,thank you so much for this amazing Wikimania 2026 and for the raffle for Wikimania virtual attendees! I'm so excited to win. I’ll send an email with my username right away! [[Mpikambana:Rufhar|Rufhar]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Rufhar|resaka]]) 1 Aogositra 2026 à 03:52 (UTC) h33kevufckh9j63q1vf5c6djg4t285k 0 301562 1148500 2026-07-31T20:49:33Z TinahLuce23 39583 Pejy noforonina tamin'ny « '''Vohimana''' na "'''Réserve Vohimana'''" dia tahiry voajanahary tsy miankina any amin'ny [[faritra Alaotra-Mangoro]], any atsinanan'i Madagasikara. Eo amin'ny [[Lalam-pirenena faha-2|lalam-pirenena RN2]], eo anelanelan'i [[Moramanga]] sy [[Toamasina]], no misy azy, ao anatin'ny Corridor forestier Ankeniheny–Zahamena (CAZ), iray amin'ireo ala mitohy lehibe indrindra eto [[Madagasikara]]. Ny tahiry dia tantanan'ny ONG L'Homme et l'Environnement miaraka amin... » 1148500 wikitext text/x-wiki '''Vohimana''' na "'''Réserve Vohimana'''" dia tahiry voajanahary tsy miankina any amin'ny [[faritra Alaotra-Mangoro]], any atsinanan'i Madagasikara. Eo amin'ny [[Lalam-pirenena faha-2|lalam-pirenena RN2]], eo anelanelan'i [[Moramanga]] sy [[Toamasina]], no misy azy, ao anatin'ny Corridor forestier Ankeniheny–Zahamena (CAZ), iray amin'ireo ala mitohy lehibe indrindra eto [[Madagasikara]]. Ny tahiry dia tantanan'ny ONG L'Homme et l'Environnement miaraka amin'ny fiaraha-miasan'ny fiarahamonina eo an-toerana mba hiarovana ny ala sy hanatsarana ny fari-piainan'ny mponina<ref>https://www.vohimana.com/</ref>. == Toerana sy velarantany == Ao amin'ny kaominina Ambavaniasy no misy ny Réserve Vohimana. Mirefy eo amin'ny 2 082 acres (eo amin'ny 842 ha) ny velarantany arovana araka ny tranonkala ofisialy, ary fonenan'ny mponina manodidina ny 1 500, izay ankamaroany dia avy amin'ny foko [[Betsimisaraka]]<ref>https://www.eng.cameleoncenterconservation.org/chameleons-vohimana</ref>. == Zavamananaina == Ny tahiry voajanahary '''Vohimana''' dia iray amin'ireo ala mando manana fahasamihafan'ny zavamananaina ambony indrindra any atsinanan'i Madagasikara. Araka ny fanisam-biby sy fanisam-boninkazo natao tao amin'ny tahiry dia ahitana: * 11 karazana gidro (lémuriens), anisan'izany ny Indri (Indri indri), gidro lehibe indrindra eto Madagasikara, * 70 karazana sahona<ref>https://www.voyagemadagascar.com/guide-madagascar/destination/reserve-vohimana</ref>, * 90 karazana vorona, * karazana biby mandady maro ihany koa no hita ao, anisan'izany ny tanalahy Pinocchio (Calumma gallus)<ref>https://www.eng.cameleoncenterconservation.org/chameleons-vohimana</ref> sy ny Calumma Parsonii, izay malaza amin'ny tandrony lava eo amin'ny lohany ary isan'ireo karazana endemika hita any amin'ny ala mando atsinanan'i Madagasikara<ref>https://www.cameleoncenterconservation.org/publications</ref>, * karazana [[Tana (biby)|tanalahy]] hafa, gecko ary [[bibilava]] tsy mampidi-doza, * karazana rofia, orkide ary zavamaniry azo atao fanafody anjatony ampiasain'ny mponina eo an-toerana<ref>https://www.evaneos.fr/madagascar/voyage/explorer/942-1-la-reserve-de-vohimana/</ref>. Ny fisian'ireo karazana endemika ireo dia mahatonga ny tahiry voajanahary Vohimana ho toerana manan-danja amin'ny fikarohana ara-tsiansa sy ny fiarovana ny zavamananaina eto Madagasikara. Misy fikarohana ara-tsiansa maro natao tao amin'ilay tahiry momba ny fipariahan'ny tanalahy, ka nahitana fa isan'ireo faritra manankarena indrindra amin'ny karazana Calumma sy Brookesia ao amin'ny Corridor Ankeniheny–Zahamena ny Vohimana.<ref>https://www.voyagemadagascar.com/guide-madagascar/destination/reserve-vohimana</ref> == Fitantanana sy fiarovana == Hatramin'ny 20 taona mahery, ny ONG L'Homme et l'Environnement no miara-miasa amin'ny [[mponina]] eo an-toerana amin'ny fitantanana ny tahiry<ref>https://www.studiosifaka.org/magazines/environnement-hiakan-ny-tontolo/item/7108-reserve-de-vohimana-le-modele-de-conservation-des-voi.html</ref>. Ny tetikasa dia mikendry ny hampihenana ny fandripahana ala sy ny [[Tavy (fambolena)|tavy]] amin'ny alalan'ny famoronana asa fivelomana hafa, toy ny fizahantany ara-[[tontolo iainana]], ny toeram-pamokarana menaka manitra, ny famokarana zana-kazo amin'ny alalan'ny tanim-pambolena ary ny asa tanana. Ny tombom-barotra azo amin'ireo hetsika ireo dia averina ampiasaina amin'ny fiarovana ny ala sy ny fampandrosoana ny [[fiarahamonina]]<ref>https://blogderasamy.com/2017/05/06/vohimana-un-autre-joyau-meconnu-a-madagascar/</ref>. == Fizahantany == Ny fizahantany ara-tontolo iainana (écotourisme) dia iray amin'ireo asa fototra ao amin'ny tahiry voajanahary Vohimana. Araka ny tranonkala ofisialy dia misy circuit fitsangantsanganana efatra (4): * Sentier Lakabato – 3,9 km, 5 ora: ahitana zavamaniry fanafody sy toerana fijerena ny ala avy eny ambony. * Sentier Babakoto – 5,2 km, 3 ora: lalana tsara indrindra hijerena ny Indri indri (Babakoto) ary azo tohizana amin'ny bivouac anaty ala. * Sentier Ramanavy – 3,2 km, 3 ora: mandalo amin'ny riandrano sy tonelina ara-tantara misy ramanavy. * Sentier Ny Riana – 6,5 km, 4 ora: mitondra mankany amin'ny riandrano lehibe sy ny lohasahan'i Vohimana. Ankoatra ireo "circuit" ireo dia afaka mitsidika ny "Relais du Naturaliste", ny toeram-pamokarana menaka manitra, ny "pépinière", ny ivon'ny asa tanana ary mandray anjara amin'ny fambolen-kazo ny mpitsidika<ref>https://www.evaneos.fr/madagascar/voyage/explorer/942-1-la-reserve-de-vohimana/</ref>. == Maha-zava-dehibe ny tahiry voajanahary Vohimana == Ny tahiry voajanahary Vohimana dia manana anjara toerana lehibe amin'ny fiarovana ny [[ala]] ao amin'ny Corridor Ankeniheny–Zahamena, izay manampy amin'ny fitazonana ny fifindra-monin'ny [[biby]] sy ny fahasamihafan'ny fototarazo (génétique). Ahitana karazana biby sy [[zavamaniry]] endemika maro izy, ka anisan'ny toerana anaovana fikarohana ara-tsiansa sy fanaraha-maso ny fiovan'ny zavamananaina eto Madagasikara<ref>https://www.cameleoncenterconservation.org/post/du-terrain-%C3%A0-la-science-une-avanc%C3%A9e-majeure-pour-la-conservation-des-cam%C3%A9l%C3%A9ons-%C3%A0-vohimana</ref>. Eo amin'ny lafiny ara-tontolo iainana, ny ala ao '''Vohimana''' dia manampy amin'ny fiarovana ny loharanon-drano, ny fampihenana ny fikaohan-tany, ny fitahirizana karbôna ary ny fanalefahana ny fiovan'ny [[toetrandro]]. Eo amin'ny lafiny ara-tsosialy sy ara-toekarena kosa, ny tetikasa dia mamorona asa sy fidiram-bola ho an'ny mponina amin'ny alalan'ny fizahantany ara-tontolo iainana, ny fambolen-kazo, ny fanodinana zavamaniry ho menaka manitra ary ny asa tanana<ref>https://www.madamagazine.com/en/reservat-vohimana/</ref>. 0ktrbry0odpcahuxcg2lmf3njdhvzz9 1148501 1148500 2026-07-31T20:50:35Z TinahLuce23 39583 1148501 wikitext text/x-wiki '''Vohimana''' na "'''Réserve Vohimana'''" dia tahiry voajanahary tsy miankina any amin'ny [[faritra Alaotra-Mangoro]], any atsinanan'i Madagasikara. Eo amin'ny [[Lalam-pirenena faha-2|lalam-pirenena RN2]], eo anelanelan'i [[Moramanga]] sy [[Toamasina]], no misy azy, ao anatin'ny Corridor forestier Ankeniheny–Zahamena (CAZ), iray amin'ireo ala mitohy lehibe indrindra eto [[Madagasikara]]. Ny tahiry dia tantanan'ny ONG L'Homme et l'Environnement miaraka amin'ny fiaraha-miasan'ny fiarahamonina eo an-toerana mba hiarovana ny ala sy hanatsarana ny fari-piainan'ny mponina<ref>https://www.vohimana.com/</ref>. == Toerana sy velarantany == Ao amin'ny kaominina Ambavaniasy no misy ny Réserve Vohimana. Mirefy eo amin'ny 2 082 acres (eo amin'ny 842 ha) ny velarantany arovana araka ny tranonkala ofisialy, ary fonenan'ny mponina manodidina ny 1 500, izay ankamaroany dia avy amin'ny foko [[Betsimisaraka]]<ref>https://www.eng.cameleoncenterconservation.org/chameleons-vohimana</ref>. == Zavamananaina == Ny tahiry voajanahary '''Vohimana''' dia iray amin'ireo ala mando manana fahasamihafan'ny zavamananaina ambony indrindra any atsinanan'i Madagasikara. Araka ny fanisam-biby sy fanisam-boninkazo natao tao amin'ny tahiry dia ahitana: * 11 karazana gidro (lémuriens), anisan'izany ny Indri (Indri indri), gidro lehibe indrindra eto Madagasikara, * 70 karazana sahona<ref>https://www.voyagemadagascar.com/guide-madagascar/destination/reserve-vohimana</ref>, * 90 karazana vorona, * karazana biby mandady maro ihany koa no hita ao, anisan'izany ny tanalahy Pinocchio (Calumma gallus)<ref>https://www.eng.cameleoncenterconservation.org/chameleons-vohimana</ref> sy ny Calumma Parsonii, izay malaza amin'ny tandrony lava eo amin'ny lohany ary isan'ireo karazana endemika hita any amin'ny ala mando atsinanan'i Madagasikara<ref>https://www.cameleoncenterconservation.org/publications</ref>, * karazana [[Tana (biby)|tanalahy]] hafa, gecko ary [[bibilava]] tsy mampidi-doza, * karazana rofia, orkide ary zavamaniry azo atao fanafody anjatony ampiasain'ny mponina eo an-toerana<ref>https://www.evaneos.fr/madagascar/voyage/explorer/942-1-la-reserve-de-vohimana/</ref>. Ny fisian'ireo karazana endemika ireo dia mahatonga ny tahiry voajanahary Vohimana ho toerana manan-danja amin'ny fikarohana ara-tsiansa sy ny fiarovana ny zavamananaina eto Madagasikara. Misy fikarohana ara-tsiansa maro natao tao amin'ilay tahiry momba ny fipariahan'ny tanalahy, ka nahitana fa isan'ireo faritra manankarena indrindra amin'ny karazana Calumma sy Brookesia ao amin'ny Corridor Ankeniheny–Zahamena ny Vohimana.<ref>https://www.voyagemadagascar.com/guide-madagascar/destination/reserve-vohimana</ref> == Fitantanana sy fiarovana == Hatramin'ny 20 taona mahery, ny ONG L'Homme et l'Environnement no miara-miasa amin'ny [[mponina]] eo an-toerana amin'ny fitantanana ny tahiry<ref>https://www.studiosifaka.org/magazines/environnement-hiakan-ny-tontolo/item/7108-reserve-de-vohimana-le-modele-de-conservation-des-voi.html</ref>. Ny tetikasa dia mikendry ny hampihenana ny fandripahana ala sy ny [[Tavy (fambolena)|tavy]] amin'ny alalan'ny famoronana asa fivelomana hafa, toy ny fizahantany ara-[[tontolo iainana]], ny toeram-pamokarana menaka manitra, ny famokarana zana-kazo amin'ny alalan'ny tanim-pambolena ary ny asa tanana. Ny tombom-barotra azo amin'ireo hetsika ireo dia averina ampiasaina amin'ny fiarovana ny ala sy ny fampandrosoana ny [[fiarahamonina]]<ref>https://blogderasamy.com/2017/05/06/vohimana-un-autre-joyau-meconnu-a-madagascar/</ref>. == Fizahantany == Ny fizahantany ara-tontolo iainana (écotourisme) dia iray amin'ireo asa fototra ao amin'ny tahiry voajanahary Vohimana. Araka ny tranonkala ofisialy dia misy circuit fitsangantsanganana efatra (4): * Circuit Lakabato – 3,9 km, 5 ora: ahitana zavamaniry fanafody sy toerana fijerena ny ala avy eny ambony. * Circuit Babakoto – 5,2 km, 3 ora: lalana tsara indrindra hijerena ny Indri indri (Babakoto) ary azo tohizana amin'ny bivouac anaty ala. * Circuit Ramanavy – 3,2 km, 3 ora: mandalo amin'ny riandrano sy tonelina ara-tantara misy ramanavy. * Circuit Ny Riana – 6,5 km, 4 ora: mitondra mankany amin'ny riandrano lehibe sy ny lohasahan'i Vohimana. Ankoatra ireo "circuit" ireo dia afaka mitsidika ny "Relais du Naturaliste", ny toeram-pamokarana menaka manitra, ny "pépinière", ny ivon'ny asa tanana ary mandray anjara amin'ny fambolen-kazo ny mpitsidika<ref>https://www.evaneos.fr/madagascar/voyage/explorer/942-1-la-reserve-de-vohimana/</ref>. == Maha-zava-dehibe ny tahiry voajanahary Vohimana == Ny tahiry voajanahary Vohimana dia manana anjara toerana lehibe amin'ny fiarovana ny [[ala]] ao amin'ny Corridor Ankeniheny–Zahamena, izay manampy amin'ny fitazonana ny fifindra-monin'ny [[biby]] sy ny fahasamihafan'ny fototarazo (génétique). Ahitana karazana biby sy [[zavamaniry]] endemika maro izy, ka anisan'ny toerana anaovana fikarohana ara-tsiansa sy fanaraha-maso ny fiovan'ny zavamananaina eto Madagasikara<ref>https://www.cameleoncenterconservation.org/post/du-terrain-%C3%A0-la-science-une-avanc%C3%A9e-majeure-pour-la-conservation-des-cam%C3%A9l%C3%A9ons-%C3%A0-vohimana</ref>. Eo amin'ny lafiny ara-tontolo iainana, ny ala ao '''Vohimana''' dia manampy amin'ny fiarovana ny loharanon-drano, ny fampihenana ny fikaohan-tany, ny fitahirizana karbôna ary ny fanalefahana ny fiovan'ny [[toetrandro]]. Eo amin'ny lafiny ara-tsosialy sy ara-toekarena kosa, ny tetikasa dia mamorona asa sy fidiram-bola ho an'ny mponina amin'ny alalan'ny fizahantany ara-tontolo iainana, ny fambolen-kazo, ny fanodinana zavamaniry ho menaka manitra ary ny asa tanana<ref>https://www.madamagazine.com/en/reservat-vohimana/</ref>. b81l926ga0p8s2nutymwigletyh52al 0 301563 1148508 2026-08-01T05:04:04Z Nitokiana 40334 Nampiditra lahatsoratra 1148508 wikitext text/x-wiki Ity ary ny mombamomba azy e✍️🇲🇬🖇️ ✍️🔥🇲🇬 #𝗜𝗱𝗲𝗮𝗹𝘆_𝗦𝗼𝗮 (77 𝘁𝗮𝗼𝗻𝗮), 𝗺𝗽𝗮𝗻𝗼𝗿𝗮𝘁𝗿𝗮 𝗻𝗮𝗻𝗮𝗻𝗮 𝗻𝘆 𝗹𝗮𝘇𝗮𝗻𝘆 𝗮𝗿𝘆 𝗶𝘀𝗮𝗻’𝗶𝗿𝗲𝗼 𝗻𝗮𝗺𝗼𝗮𝗸𝗮 𝗯𝗼𝗸𝘆 𝗺𝗮𝗿𝗼 𝘁𝗮𝗺𝗶𝗻’𝗶𝘇𝗮𝗻𝘆 𝗮𝘀𝗮 𝗳𝗮𝗻𝗼𝗿𝗮𝘁𝗮𝗻𝗮 𝗶𝘇𝗮𝗻𝘆. <nowiki>#</nowiki>IdealySoa ......................... kdfdrxczl31t1rriabunofyoeikaazm 0 301564 1148520 2026-08-01T07:21:01Z Thelezifor 15140 Zavamaniry samihafa 1148520 wikitext text/x-wiki Ny '''hazondandy''' dia zavamaniry samihafa ao amin' ny fianakaviana ''[[Fabaceae]]'', ''[[Moraceae]]'', ''[[Phyllanthaceae]]'', ''[[Sapindaceae]]'' ary ''[[Sphaerosepalaceae]]'': * ''[[Cajanus cajan]]'' <small>(L.) Huth</small> (''Fabaceae'') -- * ''[[Crotalaria ibityensis]]'' <small>R.Vig. & Humbert</small> (''Fabaceae'') -- * ''[[Dodonaea madagascariensis]]'' <small>Radlk</small>. (''Sapindaceae'') -- * ''[[Morus alba]]'' <small>L.</small> (''Moraceae'') * ''[[Rhopalocarpus coriaceus]]'' <small>(Scott-Elliot) Capuron</small> (''Sphaerosepalaceae'') * ''[[Uapaca bojeri]]'' <small>Baill</small>. (''Phyllanthaceae'') -- == Jereo koa == * ''[[Cajanus]]'' * ''[[Crotalaria]]'' * ''[[Dodonaea]]'' * ''[[Morus]]'' * ''[[Rhopalocarpus]]'' * ''[[Uapaca]]'' ngvslgc2v379prufco44d5nyrhjtd4a 1148521 1148520 2026-08-01T07:33:52Z Thelezifor 15140 Anarana amin' ny teny malagasy 1148521 wikitext text/x-wiki Ny '''hazondandy''' dia zavamaniry samihafa ao amin' ny fianakaviana ''[[Fabaceae]]'', ''[[Moraceae]]'', ''[[Phyllanthaceae]]'', ''[[Sapindaceae]]'' ary ''[[Sphaerosepalaceae]]'': * ''[[Cajanus cajan]]'' <small>(L.) Huth</small> (''Fabaceae'') -- ambarivatry, ambatry, amberivatry, ambiatrimbohitra, ambiatry, antsotry, asotrilahy, bokana, hazondandy, kiambatrimbohitsa, kivanja * ''[[Crotalaria ibityensis]]'' <small>R.Vig. & Humbert</small> (''Fabaceae'') -- angeafotsy, anky, fanamonala, hazondandy, hazongagà, hazonondry, kitsakitsana, tombokanjiva, vahipasika, vahompasika * ''[[Dodonaea madagascariensis]]'' <small>Radlk</small>. (''Sapindaceae'') -- hazondandy, savia, tsilamboza, tsitoavana, tsitohavina, vilila * ''[[Morus alba]]'' <small>L.</small> (''Moraceae'') -- hazondandy, voankazondandy, voaroihazo, vorihazo * ''[[Rhopalocarpus coriaceus]]'' <small>(Scott-Elliot) Capuron</small> (''Sphaerosepalaceae'') -- havohaberavina, hazondandy, hazondrigisy, mantaditra, taolandambo, tavia, taviaberavina, taviavavy, tsilavimbinato, tsivakimbinato * ''[[Uapaca bojeri]]'' <small>Baill</small>. (''Phyllanthaceae'') -- hazondandy, tapia == Jereo koa == * ''[[Cajanus]]'' * ''[[Crotalaria]]'' * ''[[Dodonaea]]'' * ''[[Morus]]'' * ''[[Rhopalocarpus]]'' * ''[[Uapaca]]'' dxbd7rbukcv9k3buold4zg7eukrq8j3 1148527 1148521 2026-08-01T09:39:28Z Thelezifor 15140 1148527 wikitext text/x-wiki Ny '''hazondandy''' dia zavamaniry samihafa ao amin' ny fianakaviana ''[[Fabaceae]]'', ''[[Moraceae]]'', ''[[Phyllanthaceae]]'', ''[[Sapindaceae]]'' ary ''[[Sphaerosepalaceae]]'': * ''[[Cajanus cajan]]'' <small>(L.) Huth</small> (←''Cajanus indicus'' <small>Spreng.</small>) (''Fabaceae'') -- ambarivatry, ambatry, amberivatry, ambiatrimbohitra, ambiatry, antsotry, asotrilahy, bokana, hazondandy, kiambatrimbohitsa, kivanja * ''[[Crotalaria ibityensis]]'' <small>R.Vig. & Humbert</small> (''Fabaceae'') -- angeafotsy, anky, fanamonala, hazondandy, hazongagà, hazonondry, kitsakitsana, tombokanjiva, vahipasika, vahompasika * ''[[Dodonaea madagascariensis]]'' <small>Radlk</small>. (''Sapindaceae'') -- hazondandy, savia, tsilamboza, tsitoavana, tsitohavina, vilila * ''[[Morus alba]]'' <small>L.</small> (''Moraceae'') -- hazondandy, voankazondandy, voaroihazo, vorihazo * ''[[Rhopalocarpus coriaceus]]'' <small>(Scott-Elliot) Capuron</small> (''Sphaerosepalaceae'') -- havohaberavina, hazondandy, hazondrigisy, mantaditra, taolandambo, tavia, taviaberavina, taviavavy, tsilavimbinato, tsivakimbinato * ''[[Uapaca bojeri]]'' <small>Baill</small>. (''Phyllanthaceae'') -- hazondandy, tapia == Jereo koa == * ''[[Cajanus]]'' * ''[[Crotalaria]]'' * ''[[Dodonaea]]'' * ''[[Morus]]'' * ''[[Rhopalocarpus]]'' * ''[[Uapaca]]'' a5anbfgw4isz7la2lsfph69uk8lrynx 0 301565 1148528 2026-08-01T09:43:53Z Thelezifor 15140 Zavamananaina zanaky ny landy 1148528 wikitext text/x-wiki [[Sary:Con Nhong Tam from Lotte Mart 03.jpg|vignette|416x416px|Soherina ]] Ny '''soherina''' dia zanaky ny landy izay miofo ao anatin' ny akorany atao hoe ombindandy, izany hoe io no [[samoina]]<nowiki/>n' ny [[bibindandy]] (fandain' ny lolo miteraka azy). == Jereo koa == * [[Lolo (bibikely)]] p5kreedp3p90eb8hrvhf9ylng49e95h 1148529 1148528 2026-08-01T09:46:03Z Thelezifor 15140 1148529 wikitext text/x-wiki [[Sary:Con Nhong Tam from Lotte Mart 03.jpg|vignette|416x416px|Soherina ]] Ny '''soherina''' dia zanaky ny landy (''[[Borocera cajani]],'' ''[[Borocera madagascariensis]], [[Bombyx mori]], sns'') izay miofo ao anatin' ny akorany atao hoe ombindandy, izany hoe io no [[samoina]]<nowiki/>n' ny [[bibindandy]] (fandain' ny lolo miteraka azy). == Jereo koa == * [[Lolo (bibikely)]] 4j95xiliwdmroseyi4lwjsm317zo2li 1148532 1148529 2026-08-01T10:08:26Z Thelezifor 15140 1148532 wikitext text/x-wiki [[Sary:Con Nhong Tam from Lotte Mart 03.jpg|vignette|416x416px|Soherina ]] Ny '''soherina''' dia zanaky ny landy (''[[Borocera cajani]],'' ''[[Borocera madagascariensis]], [[Bombyx mori]], sns'') izay miofo ao anatin' ny akorany atao hoe ombindandy, izany hoe io no [[samoina]]<nowiki/>n' ny [[bibindandy]] (fandain' ny lolo miteraka azy). == Jereo koa == * [[Lolo (bibikely)]] * [[Olimpanjehy]] * [[Fanday]] qy2ii8wj6qw4vzy99y73x1ts2sdob4u 1148533 1148532 2026-08-01T10:14:35Z Thelezifor 15140 Rohy anatiny 1148533 wikitext text/x-wiki [[Sary:Con Nhong Tam from Lotte Mart 03.jpg|vignette|416x416px|Soherina ]] Ny '''soherina''' dia zanaky ny landy (''[[Borocera cajani]],'' ''[[Borocera madagascariensis]], [[Bombyx mori]], sns'') izay miofo ao anatin' ny akorany atao hoe ombindandy, izany hoe io no samoinan' ny [[bibindandy]] (fandain' ny lolo miteraka azy). == Jereo koa == * [[Lolo (bibikely)]] * [[Olimpanjehy]] * [[Fanday]] * [[Akoran-dandy]] * [[Samoina]] 9coa6zo2u7zmp0ftkmdk228jgf3ioea 1148541 1148533 2026-08-01T11:40:59Z Thelezifor 15140 1148541 wikitext text/x-wiki [[Sary:Con Nhong Tam from Lotte Mart 03.jpg|vignette|416x416px|Soherina ]] Ny '''soherina''' dia zanaky ny [[samoina]] (''[[Borocera cajani]],'' ''[[Borocera madagascariensis]], [[Bombyx mori]], sns'') izay miofo ao anatin' ny [[Akoran-dandy|akorany]] atao hoe ombindandy, izany hoe io no samoinan' ny [[bibin-dandy]] (fandain' ny lolo miteraka azy). == Jereo koa == * [[Lolo (bibikely)]] * [[Fanday]] * [[Bibin-dandy]] * [[Akoran-dandy]] * [[Samoina]] mxbbvvhe85pmbxrw1fub5s1tdes7kd5 0 301566 1148534 2026-08-01T10:29:20Z Thelezifor 15140 Fonosana tenomin' ny olitry ny samoina 1148534 wikitext text/x-wiki [[Sary:Ipek-kozasi.jpg|vignette|Akoran-dandy na ombindandy]] Ny '''akoran-dandy''' dia fonosana tenomin' ny [[Olitra|olitry]] ny karazana lolo sasany ([[samoina]]), ka ao anatiny no iatrehany ny fiofohany. Raha mbola misy [[soherina]] ny ao anatiny dia atao hoe '''ombindandy''' izy io. mg8ir4ucdyzb50f2u9bf5z3bdmd5tzk 1148543 1148534 2026-08-01T11:51:25Z Thelezifor 15140 1148543 wikitext text/x-wiki [[Sary:Ipek-kozasi.jpg|vignette|Akoran-dandy na ombindandy]] Ny '''akoran-dandy''' dia fonosana tenomin' ny [[Olitra|olitry]] ny karazana lolo sasany ([[samoina]]), ka ao anatiny no iatrehany ny fiofohany. Raha mbola misy [[soherina]] ny ao anatiny dia atao hoe '''ombindandy''' izy io. == Jereo koa == * [[Landy]] * [[Soherina]] * [[Bibin-dandy]] * [[Samoina]] 7ggq5myva1a70jru3o72xc7lg7tslbk 0 301567 1148539 2026-08-01T11:33:44Z Thelezifor 15140 Lolo mpamokatra landy 1148539 wikitext text/x-wiki [[Sary:Borocera_madagascariensis_1833.jpg|vignette|371x371px|''Borocera madagascariensis'']] Ny '''samoina''' dia ny lolon' ny [[bibin-dandy]] sy ny [[soherina]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Bombycidae]]'' sy ''[[Lasiocampidae]]'' ary ''[[Saturniidae]]''. Ireto ny samoina fakana [[landy]] misy eto [[Madagasikara]]: ''[[Bombyx mori]]'' (''Bombycidae'') sy ''[[Borocera cajani]]'' ary ''[[Borocera madagascariensis]]'' (''Lasiocampidae''). Hita eto Madagasikara sady mamokatra akorany koa ny ''[[Argema mittrei]]'' sy ny ''[[Antherina suraka]]'' (''Saturniidae'') nefa sarotra folesina. Indreto koa ny lolo fakana landy hita any [[Azia]] sy ao [[Afrika]]: ''[[Antheraea mylitta]]'' sy ''[[Antheraea pernyi]]'' ary ''[[Samia ricini]]'' (''Saturniidae''). [[Sary:Silk_worm_adult01.JPG|vignette|224x224px|''Bombyx mori'']] == Jereo koa == * ''[[Antheraea]]'' * ''[[Bombyx]]'' * ''[[Borocera]]'' * [[Samia (zôôlôjia)|''Samia'' (zôôlôjia)]] mqux0z2i8mtpd13p3odcpj9eu6mhwwe 1148540 1148539 2026-08-01T11:39:08Z Thelezifor 15140 1148540 wikitext text/x-wiki [[Sary:Borocera_madagascariensis_1833.jpg|vignette|371x371px|''Borocera madagascariensis'']] Ny '''samoina''' dia ny lolon' ny [[bibin-dandy]] sy ny [[soherina]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Bombycidae]]'' sy ''[[Lasiocampidae]]'' ary ''[[Saturniidae]]''. Ireto ny samoina fakana [[landy]] misy eto [[Madagasikara]]: ''[[Bombyx mori]]'' (''Bombycidae'') sy ''[[Borocera cajani]]'' ary ''[[Borocera madagascariensis]]'' (''Lasiocampidae''). Hita eto Madagasikara sady mamokatra akorany koa ny ''[[Argema mittrei]]'' sy ny ''[[Antherina suraka]]'' (''Saturniidae'') nefa sarotra folesina. Indreto koa ny lolo fakana landy hita any [[Azia]] sy ao [[Afrika]]: ''[[Antheraea mylitta]]'' sy ''[[Antheraea pernyi]]'' ary ''[[Samia ricini]]'' (''Saturniidae''). [[Sary:Silk_worm_adult01.JPG|vignette|224x224px|''Bombyx mori'']] == Jereo koa == * ''[[Antheraea]]'' * ''[[Bombyx]]'' * ''[[Borocera]]'' * [[Samia (zôôlôjia)|''Samia'' (zôôlôjia)]] * [[Bibin-dandy]] * [[Soherina]] jr49g2h2966yh2ipteb2ew1wmkith77