Sandry

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mg">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>mgwiki</dbname>
    <base>https://mg.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Fandraisana</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.14</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Rakitra</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Manokana</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Dinika</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Mpikambana</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Dinika amin'ny mpikambana</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Dinika amin'ny Wikipedia</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Sary</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Dinika amin'ny sary</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Dinika amin'ny MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Endrika</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Dinika amin'ny endrika</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Fanoroana</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Dinika amin'ny fanoroana</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Sokajy</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Dinika amin'ny sokajy</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Discussion module</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Sandry</title>
    <ns>0</ns>
    <id>637</id>
    <revision>
      <id>1148831</id>
      <parentid>978943</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T13:01:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Nanisy sary</comment>
      <origin>1148831</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="197" sha1="p5aq5i6znagj65ysyysbrdpsepvyj76" xml:space="preserve">[[Sary:Gray1231.png|vignette|396x396px|Sandry]]
Ny '''sandry''' dia [[rantsam-batana]] hatreo amin' ny foto-t[[soroka]] ka hatramin' ny [[hato-tanana]], na koa anelanelan' ny soroka sy ny [[kiho]].</text>
      <sha1>p5aq5i6znagj65ysyysbrdpsepvyj76</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148833</id>
      <parentid>1148831</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T13:07:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1148833</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="460" sha1="gome5a1bdjwm70d0bz23c846zy8jpzm" xml:space="preserve">[[Sary:Gray1231.png|vignette|396x396px|Sandry]]
Ny '''sandry''' dia [[rantsam-batana]] hatreo amin' ny foto-t[[soroka]] ka hatramin' ny [[hato-tanana]], na koa anelanelan' ny soroka sy ny [[kiho]].

== Jereo koa ==

* [[Fe]]

* [[Hatoka]]
* [[Helika]]
* [[Kibo]]
* [[Lamosina]]
* [[Loha]]

* [[Lohalika]]

* [[Ranjo]]

* [[Nono (an' ny olombelona)|Nono]]
* [[Soroka]]
* [[Takiba]]
* [[Takibaka]]
* [[Tanana]]
* [[Tongotra]]
* [[Tratra]]
* [[Vody]]
* [[Vozona]]</text>
      <sha1>gome5a1bdjwm70d0bz23c846zy8jpzm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148834</id>
      <parentid>1148833</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T13:19:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Ohabolana</comment>
      <origin>1148834</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1430" sha1="tb5a4injnlxis0exfrmsm1lmt6uiqh6" xml:space="preserve">[[Sary:Gray1231.png|vignette|396x396px|Sandry]]
Ny '''sandry''' dia [[rantsam-batana]] hatreo amin' ny foto-t[[soroka]] ka hatramin' ny [[hato-tanana]], na koa anelanelan' ny soroka sy ny [[kiho]].

== Ohabolana ==

* Aza dia manao fanohatra [[amalona]]: raha tsy azo ohatry ny [[fe]], raha azo ohatry ny sandry.
* Hianao toy ny [[lafa]] mihazona ny [[raty]], ary [[soroka]] isavilian' ny sandry.
* Homan-tsandrin' olona.
* Hanao azy ho akan' ny alina ka mitsipy sandry maizim-bolana.
* Miditra an-tranon' olona, mitsipy sandry, fa nony idirana an-trano mitan-[[takolaka]].
* Mipasoka ny efa malama ka ny sandry foana no vizaka.
* Mivilivily tsy misaraka toy ny sandry.
* Modia [[nofo]], modia sandry.
* Na midarona aza ny sandry, na manao laniala aza ny [[nify]], ny tohiloha tsy azo enti-mitsinjaka.
* Na vory nofo aza ny sandry, ny kamo ve mba harisika?
* Ny sandry be tsy ody aina, ary ny hatanorana tsy ody faty; fa samy ho faty avokoa.
* Sandry be tsy hery; fahatanorana tsy ody faty. 
* Sandry mihambo [[akanjo]], [[kibay]] mihambo [[omby]].
* Tsy mety raha manao dihin-dRazihizihy: sady tsy hirebika no tsy hanimpy sandry, fa mihoninkonina an-toerana fotsiny.

== Jereo koa ==

* [[Fe]]

* [[Hatoka]]
* [[Helika]]
* [[Kibo]]
* [[Lamosina]]
* [[Loha]]

* [[Lohalika]]

* [[Ranjo]]

* [[Nono (an' ny olombelona)|Nono]]
* [[Soroka]]
* [[Takiba]]
* [[Takibaka]]
* [[Tanana]]
* [[Tongotra]]
* [[Tratra]]
* [[Vody]]
* [[Vozona]]</text>
      <sha1>tb5a4injnlxis0exfrmsm1lmt6uiqh6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fiteny espaniôla</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2174</id>
    <revision>
      <id>1148896</id>
      <parentid>1123494</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T22:03:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43920-02</username>
        <id>40665</id>
      </contributor>
      <origin>1148896</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8192" sha1="l2icg4h6rvud25rgypnb01gk6zyqqtn" xml:space="preserve">{{vangovango|fiteny}}
{{Infobox fiteny
|fiteny          = Espaniola, Espaniôla, Española&lt;br /&gt;Español
|faritany        = {{Espaina}}, [[Amerika Latina]] (afatsy [[Brazila]])
|isan'ny mpiteny = mahery ny 400 tapitrisa
|sata            = Teny ôfisialin' ny Firenena Mikambana
}}
[[Sary:Detailed SVG map of the Hispanophone world.svg|ankavanana|thumb|Manga : firenena miteny espaniola (fiteny ôfisialy)&lt;br /&gt;Manga mazava: firenena na faritany misy olona miteny espaniôla, fa tsy ôfisialy any ilay fiteny|288x288px]]

Ny '''fiteny espaniôla''', na koa '''fiteny kastilianina''', dia fiteny iray ao [[Eorôpa]]. Io fiteny io dia ao amin’ ny vondrona [[Fiteny rômana|rômana]], ao amin' ny [[Fiteny indô-eorôpeanina|fianakaviam-piteny indô-eorôpeanina]]. Miaraka amin’ ny [[fiteny frantsay]] sy [[Fiteny italiana|italianina]] ary [[Fiteny pôrtogey|pôrtogey]], io fiteny io no anisan’ ny fiteny nisampana avy amin' ny [[fiteny latina]], fiteny taloha nampiasaina manerana an’ i Eorôpa sy i [[Azia Andrefana]] amin' ny fifandraisana. 

Ny fiteny espaniôla dia avy amin’ ny fiteny [[latina]], ary niavaka tamin’ ilay fiteny latina ny fiteny espaniôla taloha nanomboka tamin’ ny taonjato faha-9, noho ny havitsian’ ny fifandraisana tamin’ ny [[Andro Antenatenany]]. Ao amin’ ny faritra afovoan’ i [[Espaina]] no niavian’ ny fiteny kastilianina ankehitriny. Ary tsy io irery no fiteny notenenina ao amin’ ny [[Saikanosy Iberika]] nanomboka tamin’ ny fisarahany tamin’ ny fiteny latina hatramin’ izao fotoana izao: ao ny fiteny pôrtogey, izay tenenina any [[Pôrtogaly]] sy any [[Brazila]], ao ny [[fiteny katalàna]], izay tenenina any [[Katalônia]], manan-drenivohitra an' i Barselôna, ao ny [[fiteny eoskarata]] izay tenenina any amin’ ny farany andrefan’ i Pirenea, ao koa ny [[fiteny galisiana]] izay anisan’ ny fiteny niavian’ ny fiteny pôrtogey any Galisia. 

Ankehitriny ny fiteny espaniôla dia anisan’ ny [[Fiteny ôfisialy|fiteny ôfisiali]]&lt;nowiki/&gt;n’ ny [[Firenena Mikambana]] miaraka amin’ ny [[fiteny frantsay]], [[Fiteny anglisy|anglisy]], [[Fiteny sinoa|sinoa]] ary [[Fiteny rosiana|rosiana]]. Any ivelan’ i Espaina, io no fiteny ôfisialin’ ny firenena ao [[Amerika Afovoany]] ary amin’ ny faritra andrefana amin’ i [[Amerika Atsimo|Amerika Atsimo,]] Ny isan’ ny mpiteny espaniôla manerana izao tontolo izao, raha isaina ny olona mianatra azy nefa tsy nobeazina tamin' ilay fiteny, dia eo amin’ ny 600 tapitrisa eo ho eo no isan’ ireo olona mahazo azy na miteny azy ESPANOL ES MUY GAY!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!?????????????????????????????????????????

== Tantara ==

[[Sary:Linguistic map Southwestern Europe-en.gif|ankavanana|thumb|Sarintan' ny fiteny notenenina tao amin' ny [[Saikanosy Iberika]] nanomboka tamin' ny taonjato faha-11 hatramin' izao fotoana izao.]]

Ny fiteny espaniôla dia [[fiteny rômana]], izany hoe fiteny avy amin’ ny [[fiteny latina]] fampiasan’ ny vahoaka ([[Fiteny latina|latina]]: ''sermo vulgaris latinus'') tamin’ ny andron’ ny [[Empira Rômana]]. Ny fiteny latina fampiasan’ ny daholobe dia somary samihafa amin’ ny fiteny latina an-tsoratra noho izy moramora kokoa. 

Ny fiteny espaniôla taloha izany dia avy amin’ io fiteny latina fampiasan’ ny vahoaka io, ary nanomboka niavaka tamin’ ny fiteny latina tamin’ ny taonjato faha-8 sy ny taonjato faha-9. Tsy io irery no fiteny vokatr’ ilay fiavahana, fa efatra, dia ny [[fiteny kastilianina]] (fiteny espaniôla ôfisialy ankehitriny), ny [[fiteny katalàna]] (any atsinanan’ ny Pirenea), ny [[fiteny aragôney]] izay eo amin’ ny faritra misy an’ i Zaragoza ankehitriny, ny [[fiteny leôney]] (ao amin’ ny faritra afovoan’ i Kantabrika), sy ny [[fiteny galisianina]] (any amin’ ny faritra avaratra-andrefan’ ny [[Saikanosy Iberika]], niteraka ny [[fiteny pôrtogey]] taty aoriana).

Ireo fiteny avy amin’ ny fiteny latina fampiasan’ ny vahoaka ireo dia nipoitra tao amin’ ny faritra avaratr’ i Espaina ankehitriny. Ny faritra afovoany sy ny faritra atsimo ao Espaina tamin’ izany fotoana izany dia nozanahan’ ny [[Maoro]], mponina mozilmana tonga avy any [[Afrika Avaratra]] tao Espaina, ary ny fiteny nampiasaina tao amin’ ny faritra mozilmana tao Espaina tamin’ izany fotoana izany dia ny [[fiteny môzarabo]], fiteny avy amin’ ny fiteny latina ihany koa fa be voambolana avy amin’ ny [[fiteny arabo]] ary soratana amin’ ny alalan’ ny [[abidy arabo]]. Tsy misy intsony ny mpiteny môzarabo ankehitriny ao Espaina ao.

Nandritra ny Reconquista espaniôla sy noho ny &quot;toerana banga&quot; navelan’ ny mpiteny môzarabo sy ny mpiteny [[Abidy arabo|arabo]] tao amin’ ny faritra atsimo sy afovoany ao Espaina, dia nandroso nianatsimo ny endri-piteny latina maron' ny mponina kristianina tany amin’ ny farany avaratr’i Espaina: naka ny toerany ankehitriny ny fiteny kastilàna, katalàna, aragôney ary galisiana (fiteny niavian’ ny fiteny pôrtogey). Nandritra ny taon-jato faha-14 hatramin’ izao fotoana izao, mihamitombo ny tsindrin’ ny fiteny kastilianina amin’ ny fiteny hafa, afa-tsy ao Pôrtogaly, nivadika ho Fanjakana mizaka-tena tamin’ ny taonjato faha-10.

Nandritra ny taonjato faha-16 hatramin’ ny taonjato faha-18, noho ny fahitan-dehibe sy ny fanjanahana an’ i [[Amerika Latina]] ankehitriny, dia lasa fiteny fampiasa any ampitan-dranomasina ny fiteny kastilianina. Ary izay no tena nahatonga azy ho anisan’ ny fiteny fampiasa indrindra any [[Amerika]] ary manerana izao tontolo izao sady anisan’ ny fiteny ôfisialin’ ny [[Firenena Mikambana]]. 

Antsoina hoe fiteny kastilianina taloha ny fiteny kastilianina nialoha ny taonjato faha-15; aorian’ izany, fiteny espaniôla tsotra izao no fiantsoana ilay fiteny, na fiteny kastilianina ankehitriny. Mifanakaiky ireo endrika ireo ary ny fampiasana ny [[renifeo]] fotsiny no mahasamihafa azy ireo, satria betsaka ny fiovana natao mahakasika ny renifeo tamin’ ny taonjato faha-15.

== Endrika ==

Ny fiteny espaniôla dia fiteny misimisy fitovizana amin’ ny [[fiteny frantsay]] sy ny [[fiteny italianina]], noho izy ireo avy amina fiteny iray. Sarotra ny fifankahazoana rehefa Espaniôla sy Frantsay no miresaka, noho ny lalam-pivoarana tsy mitovy, an-tsoratra izy ireo no mety mifankahazo noho ny fiteny frantsay nitazona ny tsipeliny somary &quot;antitra&quot;; manakaiky ny fiteny italianina ny fiteny espaniôla, na am-bava na an-tsoratra, ary mety mifankahazo ny mpiteny italianina sy ny mpiteny espaniôla. Misy koa ny fifankahazoana amin’ ny mpiteny pôrtogey, an-tsoratra sy am-bava, na dia sarotsarotra kokoa aza izany.

Mitazona ny fivoarana entin’ ny fiteny latina fampiasan’ ny vahoaka ny fiteny espaniôla, izany hoe tsy fisian’ ny [[endrika araka anjara asa]], tsy fisian’ ny halavan-janapeo, ary tsy fisian’ ny [[matoanteny]] tsy amin' ny [[fiendrika mañano]].

Ny fivoaran’ ny fiteny espaniôla dia :
* Fivadihan' ny [[zanapeo]] fohy manan-tsindrimpeo ho zanapeo sosona (''ĕ'' → ''ie'' ; ''ŏ'' → ''ue'').
* Fivadihan' ny [[renifeo]] miverina indroa ho renifeo andilany (''nn'' → ''ñ'' ; ''ll'' → ''ll'' {{API|/ʎ/}}).
* Fanjavonan’ ny zanapeo fohy ary fivadihan' ny ''f-'' ho ''h-'' (''fabŭlāre → hablar).''
* Fampiasana zanapeo dimy (a, e, i, o ary u).

== Voambolana ==

Ny voambolan’ny fiteny espaniôla dia avy amin’ ny fiteny latina. Noho ny fanjanahantany arabo nandritry ny taonarivo iray manontolo anefa dia betsaka ireo voambolana avy amin’ ny [[fiteny arabo]] (teny nindramina maherin' ny 4 000).

== Fanoratana ==

Tahaka ireo [[fiteny rômana]] avy amin’ ny fiteny latina fampiasan’ ny vahoaka, ny [[abidy latina]] no anoratana ny fiteny espaniôla miampy mari-tsoratra ho an’ ny tsindrim-peo tsy manara-pitsipika. Ny maha tokana ny fiteny espaniôla dia ireo digrama (renifeo roa mikambana) ''ch'' sy ''ll'' atao ho litera manokana manaraka ny ''c'' sy ny ''l.'' Taorian’ ny fiovana tamin’ ny 2010 dia ireo litera ireo dia tsy atao litera manokana intsony.

== Jereo koa ==
* [[Espaina]]

[[Sokajy:Fiteny indo-eoropeanina]]
[[Sokajy:Fiteny]]
[[sokajy:Espaina]]</text>
      <sha1>l2icg4h6rvud25rgypnb01gk6zyqqtn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nikaragoa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6904</id>
    <revision>
      <id>1148895</id>
      <parentid>1140247</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T21:57:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43920-02</username>
        <id>40665</id>
      </contributor>
      <origin>1148895</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5719" sha1="68h18956ir7l7prtaiatav205n9orlr" xml:space="preserve">{{Infobox Pays|
nom_local1=República de Nicaragua| langue1=es|
nom_malgache=Repoblikan'i Nicaragua|
image_drapeau=Flag of Nicaragua.svg| lien_drapeau=Sainan'i Nicaragua|
image_blason=Coat of arms of Nicaragua.svg| 
lien_blason=mari-piandrianan'i Nicaragua|
image_carte=Nicaragua (orthographic projection).svg|
devise=En Dios Confiamos&lt;br /&gt;(Matoky an'Andriamanitra izahay)|
langues=[[fiteny espaniola]]|
capitale=[[Managua]]| coordonnées_capitale= 12°09’N, 86°16’W|
lien_villes=Tanànan'i Nicaragua| titre_plus_grande_ville=Tanàna ngeza indrindra| plus_grande_ville=[[Managua]], [[León (Nicaragua)|León]], [[Granada (Nicaragua)|Granada]]|
type_gouvernement=[[Repoblika]]|
titres_dirigeants=[[Filoha]]| noms_dirigeants=[[Daniel Ortega]]|
superficie_rang=95| superficie_totale=129 494| pourcentage_eau=2,9%|
population_rang=131| population_totale=5 785 846| population_année=2008|
densité=42 |
type_indépendance=Date| pays_indépendance=Avy amin’ny [[Espaina]]| date_indépendance=[[15 Septambra]] [[1821]]|
pays frontaliers={{HON}}{{-}}{{CRC}}|
gentilé=Nicaraguaianina|
IDH={{augmentation}} 0,710| IDH_année=2005| IDH_catégorie=moyen| IDH_rang=faha 118|
monnaie=[[Córdoba Volamena]]&amp;nbsp;{{exp|1}}| code_monnaie=NIO|
fuseau_horaire=-6|
hymne_national=[[Salve a ti]]|
domaine_internet=.ni| indicatif_téléphonique=505|
notes=|
}}

I '''Nikaragoa''' dia firenena any [[Amerika Afovoany]]. Voafaritr' i [[Kôsta Rika]] izy any atsimo ary i [[Hôndorasy]] any avaratra. Manana morontsiraka ao amin' ny [[Ranomasimbe Pasifika]] sy ao amin' ny [[Ranomasina Karaiba]] izy. Izy no firenena lehibe indrindra any Amerika Afovoany. I [[Managua]] no renivohiny. 

Mizara ho faritra ara-jeôgrafia telo lehibe ny tanim-pireneny: any atsinanana no ahitana an' i Moskitia, izay lemaka amorontsiraka lehibe manatrika ny Ranomasina Karaiba sady rakotra ala trôpikaly amin' ny ampahany; eo afovoany no misy ny tany avo, izay manana salan-kaavo 600 m ary zarazarain' ny [[tandavan-tendrombohitra]] maromaro (mihoatra ny 2 000 m ny Cordillera Isabelia); any andrefana, mitodika any Pasifika, dia ahitana tandavan-tendrombohitra volkano (mbola misy volkano maromaro, ary tandindomin-doza voajanahary io faritra io). Saika ny antsasaky ny tanin' i Nikaragoà no rakotra ala. Any atsimo-andrefan' ilay firenena no misy ny [[Farihy Nicaragua]] izay farihy lehibe indrindra any Amerika Afovoany.

Ny mponin' i Nikaragoà dia ahitana vondrom-piarahamonina kreôla, mainty hoditra sy [[Amerindiana]]. Saika ny 90 %-n' ny mponina no katôlika.

Miompana indrindra amin' ny fambolena ny toekaren' i Nikaragoà, indrindra ny [[Kafe (maniry)|kafe]] sy ny [[landihazo]] ary ny [[akondro (maniry)|akondro]]. I Nikaragoà koa no iray amin' ny firenena be mpiompy omby any [[Amerika Afovoany]].

Zanatany espaniôla ny Nikaragoà nanomboka tamin' ny taona 1524, lasa firenena manam-mahaleo tena i Nikaragoà hatry ny 15 Septambra 1821 ary nikambana tamin' ny Faritany Mikamban' ny Amerika Afovoany (''Provinces unies d'Amérique centrale''). Niala tamin' ilay fikambanana izy tamin' ny taona 1838 ary lasa repoblika mizaka tena tamin' ny taona 1854. NICARAGUAN FAGGOTS!!

== Jeôgrafia ==
[[File:Nicaragua-carteCIA.png|thumb|left|Ny sarintan' i Nikaragoa sy ny farihiny roa: [[farihy Managua]] sy ny [[farihy Nicaragua]]. Ny morontsiraka andrefana no tena be tanàna indrindra]]
I Nikaragoà dia manana velarana mirefy 129&amp;nbsp;494&amp;nbsp;km² ary 10&amp;nbsp;254&amp;nbsp;km² amin' ireo no tany. Miisa 5,8 tapitrisa eo ho eo ny mponina. 

Firenena be tendrombohitra i Nikaragoa, ny tany lemaka eny amorontsiraka (Karaîba sy Pasifika) dia miakatra tsimoramora any amin' ny [[tandavan-tendrombohitra]] anivo (vita dilatra) hatrany amin' ny tendro Mogoton (2&amp;nbsp;438&amp;nbsp;m). Any avaratra no misy ny tendro farany avo indrindra, akaikin' ny sisintan' i [[Hôndorasy]]. Misy [[zetra]] ny any amin' ny sisin-tany atsimo.

Ny tany lemaka amin' ny morontsiraka pasifika dia be [[afotroa]], indrindra eo amin' ny cordillère Maribios, misy ny [[farihy Nicaragua]] (na Cocibolba) sy ny [[farihy Managua]]. Misy nosy maro ao amin' ny farihy Nicaragua, anisan' izany ny nosin' afotroan' i Ometepe sy ny [[Tamba-nosy|tambanosi]]&lt;nowiki/&gt;n' i Solentiname. Ny 7&amp;nbsp;%'ny velarantan' i  Nikaragoa dia velaran' ny farihy.
=== Sisin-tany ===
* 923 km amin'i {{Hondorasy}}.
* 309 km amin'i {{Costa Rica}}

== Pôlitika ==

[[Repoblika ara-parlemanta]] i Nikaragoa, iray ihany ny isan' ny efitra ([[Antenimieram-pirenena]]). [[Solombavambahoaka]] miisa 93 no manan-tseza eo amin' ny Antenimieram-pirenena, mitondra mandritry ny efa-taona ny filoha lany.

== Jereo koa ==

* '''Firenena ao Amerika:''' [[Antigoa-sy-Barboda]] - [[Arjentina]] - [[Bahamasy]] - [[Barbady]] - [[Belizy]] - [[Bôlivia]] - [[Brezila]] - [[Dôminika]] - [[Ekoadôra]] - [[Etazonia]] - [[Goatemala]] - [[Goiana]] - [[Grenady]] - [[Haitỳ|Haity]] -[[Hôndorasy]] - [[Jamaîka]] - [[Kanada]] - [[Kiobà|Kioba]] - [[Kôlômbia]] - [[Kôsta Rika]] - [[Meksika]] - [[Nikaragoa]] - [[Orogoay]] - [[Panamà|Panama]] -  [[Paragoay]] - [[Però]] - [[Pôrtô-Rikô|Pôrtô Rikô]] - [[Repoblika Dôminikana]] - [[Salvadôro]] - [[Santa Losia]] - [[Santa-Kity-sy-Nevisy]] - [[Santa-Vinsanta-sy-Grenadina]] - [[Silia]] - [[Sorinama]] - [[Trinite-sy-Tôbagô]] -[[Venezoela]]

* '''Kôntinenta eto an-tany:''' [[Afrika]] - [[Amerika]] ([[Amerika Avaratra]] - [[Amerika Atsimo]]) - [[Azia]] - [[Eorôpa]] - [[Ôseania]] - [[Antarktika]]

== Rohy ivelany ==

* {{ODP|/World/Français/Régional/Amérique/Nicaragua/}}

* {{es}} [http://www.presidencia.gob.ni/ Gouvernement du Nicaragua] {{Wayback|url=http://www.presidencia.gob.ni/ |date=20100508130336 }}
[[Sokajy:Firenena]]
[[Sokajy:Nikaragoa|*]]</text>
      <sha1>68h18956ir7l7prtaiatav205n9orlr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Andriandranando (foko)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9666</id>
    <revision>
      <id>1148898</id>
      <parentid>1132783</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T00:26:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1148898</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5050" sha1="dehz60rwzql8zr1vzzvb3rjcmjwt7hf" xml:space="preserve">Ny '''Andriandranando''' na '''Zafindranando''' dia [[andriana]] [[merina]] nipoitra tamin' ny mpanjaka [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala antsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] ankehitrio izy mba hitady zara-tany hanjakana. Tsy nataon-dRalambo ho isan' ny [[folovohitra]] ny taranak' Andriandranandobe fa notazominy ho andriana. 

== Ny mpanjaka Andriandranandobe ==
Ny mpanjaka Andriandranandobe (niaina tamin' ny taonjato faha-16) no razambe nipoiran' ny terak' Andriandranando. Avy amin' ny faritry ny ala antsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany hanjakana. Zanaky ny mpanjaka Andriamamilazabe sy Andrianetohento izy. 

Metisy [[Maley (vahoaka)|maley]] sy [[Arabo (vahoaka)|arabo]] ny mpanjaka Andriandranandobe. Raha tonga teto anefa dia efa natanjaka ny fanjakan' [[Andriamanelo]] teo [[Alasora]] sy ny fanjakan-d[[Rabiby]] teo [[Ambohidrabiby]].

=== Tsy tia ady ===
Na dia nalaza ho masin' ody aza Andriandranandobe dia tsy mba nila ady na nanosika ireo fanjakan' andriana efa niorona teo Alasora sy [[Ambohidrabiby]] fa nanao raharaham-pihavanana tamin' Andriamanelo ka nanoa ity farany no mba nisakaiza tsara tamin-dRabiby izay raibeny niteraka ny rainy, araka ny [[lovantsofina]] sasany. Ho marik' io fametraham-pihavanana io dia nomen' Andriamanelo ho vadin' Andriandranandobe i Rasoavimbahoaka anabaviny. Nanana vadikely hafa koa anefa Andriandranandobe.

=== Tsy nanjaka? ===
Raha ny [[lovantsofina]] dia tsy mba nanjaka Andriandranandobe. Anefa ny porofo arkeolojika dia mandiso izany satria raha ny vohitr' Andriandranando no jerena dia manana ny fepetra rehetra saika hita amin' ny tendrombohitra 12 izy. Ambohibe ohatra dia sady avo no misy farihy masina eo amin' ny tehezany.  

=== Ny zanaka lahin' Andrianandobe ===
Telo lahy  ny zanak' Andriandranandobe dia:

* [[Andriantompoinandriana]], lahimatoa ao Ambohimailala, eo avaratr' [[Ambohibe]];
* [[Andriakomahitsy]], lahiaivo, tao Ambohibe izay tendrombohitra avo tokoa ahitana farihy masina fandevenana ny taovan' ireo Zanadranando tamin' izany;
* [[Andrianifantsy]] eo amin' ilay tampotanety atsimon' Ambohibe atao hoe Manankasina-Ambohipotsy akaikin' ny misy ny tanànan' i [[Père Pedro]] ankehitrio.

== Ny Andriandranando ==

=== Isan' ny andriana ny Andriandranando ===
Ho takalon' izany raharaham-pihavanana sy fanoavana izany dia tsy mba nataon-dRalambo ho isan' ny folovohitra ny taranak' Andriandranandobe fa notazominy ho [[andriana]], Andriandranandobe rahateo dia havana akaikin' ireo mpanjaka teo [[Alasora]] sy Ambohidrabiby ihany. 

=== Ny andriambavy andriandranando ===
Ireo andriambavy andriandranando dia miavaka amin' ny andriambavy rehetra satria somary toy ny [[Tailandy|tailandey]] maranidranitra izay izy ireo ary tena tsaratarehy tokoa raha amin' ny andriambavy rehetra. Vokatr' izany dia maro tamin' ireo mpanjaka merina no naka vady andriambavy andriandranando ka ny zanak' izy ireo dia saika nanjaka. Porofon' izany: ny mpanjaka [[Andriantsitakatrandriana]] dia niteraka an' [[Andriatsimitoviaminandriandehibe]] tamin' ny Andriandranadovavy atao hoe Ravololontsimitovy; ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] dia niteraka an' [[Andriatsimitoviaminandriana]] tamin' ny Andriandranandovavy atao hoe Ratompoindraondriana; ary ny mpanjaka [[Radama I]] dia nanambady an-d[[Rasalimo]] zanaky ny mpanjaka [[sakalava]] atao hoe Ramitraho izay manana razana Andriandranando. 

=== Asa sahananiny ===
Tamin' ny fanjakan' andriana kosa dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana azy ary ankoatr' izany dia maro aminy koa no manenona lamba landy. 

=== Niely eran' ny nosy ===
Maro tamin' izy ireo koa anefa no nieli-patrana eran' ny nosy indrindra amin' ny faritr' i [[Fianarantsoa]] iny talohan' ny taona 1896. Niely tamin' ny vohitra manodidina an' Ambohibe ny terak' Andriandranando&quot; : [[Ambohimailala]], [[Ambohibe]], [[Betsizaraina]], [[Soamanandrariny]], [[Iadiambola]], [[Masinandriana]], [[Manankasina]] ary Ampomanjaka, Ambato ao Ambohimangakely, Ankadindramamy, sns....

Tsy mba isan' ireo loharanon' Andriana nipoiran' ireo andriana merina ny Andriandranando nefa kosa dia nanjaka zanaka izy noho ny fifanambadiany tamin' ireo andriana merina dia nipoiran' [[Andriamasinavalona]] mpanjaka izy. 

=== Isan' ny Andriateloray ===
Isan' ireo [[Andriateloray]] ny Andriandranando, koa tamin' ny antanantohatr' andriana dia teo aorian' ny [[Andrianamboninolona]] sy eo anoloan' ny [[Zanadralambo]] no misy ny Andriandranando. Marihina anefa fa nisy foko [[hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana no nakarina ho andriana ho isan' ny Andriandranando. 

== Jereo koa ==

* [[Zanakandriana]]

* [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]
* [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]
* [[Andriandranando]]
* [[Zanadralambo]]
* [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]]
* [[Zazamarolahy]]
* [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]
* [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]
* [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]

[[Sokajy:Mpanjaka tao Madagasikara]]</text>
      <sha1>dehz60rwzql8zr1vzzvb3rjcmjwt7hf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148899</id>
      <parentid>1148898</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T00:28:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1148899</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5053" sha1="cknoo48xaixlbmvkrwuipjzp20kfy8n" xml:space="preserve">Ny '''Andriandranando''' na '''Zafindranando''' dia [[andriana]] [[merina]] nipoitra tamin' ny andriandahy [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala antsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] ankehitrio izy mba hitady zara-tany hanjakana. Tsy nataon-dRalambo ho isan' ny [[folovohitra]] ny taranak' Andriandranandobe fa notazominy ho andriana. 

== Ny mpanjaka Andriandranandobe ==
Ny mpanjaka Andriandranandobe (niaina tamin' ny taonjato faha-16) no razambe nipoiran' ny terak' Andriandranando. Avy amin' ny faritry ny ala antsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany hanjakana. Zanaky ny mpanjaka Andriamamilazabe sy Andrianetohento izy. 

Metisy [[Maley (vahoaka)|maley]] sy [[Arabo (vahoaka)|arabo]] ny mpanjaka Andriandranandobe. Raha tonga teto anefa dia efa natanjaka ny fanjakan' [[Andriamanelo]] teo [[Alasora]] sy ny fanjakan-d[[Rabiby]] teo [[Ambohidrabiby]].

=== Tsy tia ady ===
Na dia nalaza ho masin' ody aza Andriandranandobe dia tsy mba nila ady na nanosika ireo fanjakan' andriana efa niorona teo Alasora sy [[Ambohidrabiby]] fa nanao raharaham-pihavanana tamin' Andriamanelo ka nanoa ity farany no mba nisakaiza tsara tamin-dRabiby izay raibeny niteraka ny rainy, araka ny [[lovantsofina]] sasany. Ho marik' io fametraham-pihavanana io dia nomen' Andriamanelo ho vadin' Andriandranandobe i Rasoavimbahoaka anabaviny. Nanana vadikely hafa koa anefa Andriandranandobe.

=== Tsy nanjaka? ===
Raha ny [[lovantsofina]] dia tsy mba nanjaka Andriandranandobe. Anefa ny porofo arkeolojika dia mandiso izany satria raha ny vohitr' Andriandranando no jerena dia manana ny fepetra rehetra saika hita amin' ny tendrombohitra 12 izy. Ambohibe ohatra dia sady avo no misy farihy masina eo amin' ny tehezany.  

=== Ny zanaka lahin' Andrianandobe ===
Telo lahy  ny zanak' Andriandranandobe dia:

* [[Andriantompoinandriana]], lahimatoa ao Ambohimailala, eo avaratr' [[Ambohibe]];
* [[Andriakomahitsy]], lahiaivo, tao Ambohibe izay tendrombohitra avo tokoa ahitana farihy masina fandevenana ny taovan' ireo Zanadranando tamin' izany;
* [[Andrianifantsy]] eo amin' ilay tampotanety atsimon' Ambohibe atao hoe Manankasina-Ambohipotsy akaikin' ny misy ny tanànan' i [[Père Pedro]] ankehitrio.

== Ny Andriandranando ==

=== Isan' ny andriana ny Andriandranando ===
Ho takalon' izany raharaham-pihavanana sy fanoavana izany dia tsy mba nataon-dRalambo ho isan' ny folovohitra ny taranak' Andriandranandobe fa notazominy ho [[andriana]], Andriandranandobe rahateo dia havana akaikin' ireo mpanjaka teo [[Alasora]] sy Ambohidrabiby ihany. 

=== Ny andriambavy andriandranando ===
Ireo andriambavy andriandranando dia miavaka amin' ny andriambavy rehetra satria somary toy ny [[Tailandy|tailandey]] maranidranitra izay izy ireo ary tena tsaratarehy tokoa raha amin' ny andriambavy rehetra. Vokatr' izany dia maro tamin' ireo mpanjaka merina no naka vady andriambavy andriandranando ka ny zanak' izy ireo dia saika nanjaka. Porofon' izany: ny mpanjaka [[Andriantsitakatrandriana]] dia niteraka an' [[Andriatsimitoviaminandriandehibe]] tamin' ny Andriandranadovavy atao hoe Ravololontsimitovy; ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] dia niteraka an' [[Andriatsimitoviaminandriana]] tamin' ny Andriandranandovavy atao hoe Ratompoindraondriana; ary ny mpanjaka [[Radama I]] dia nanambady an-d[[Rasalimo]] zanaky ny mpanjaka [[sakalava]] atao hoe Ramitraho izay manana razana Andriandranando. 

=== Asa sahananiny ===
Tamin' ny fanjakan' andriana kosa dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana azy ary ankoatr' izany dia maro aminy koa no manenona lamba landy. 

=== Niely eran' ny nosy ===
Maro tamin' izy ireo koa anefa no nieli-patrana eran' ny nosy indrindra amin' ny faritr' i [[Fianarantsoa]] iny talohan' ny taona 1896. Niely tamin' ny vohitra manodidina an' Ambohibe ny terak' Andriandranando&quot; : [[Ambohimailala]], [[Ambohibe]], [[Betsizaraina]], [[Soamanandrariny]], [[Iadiambola]], [[Masinandriana]], [[Manankasina]] ary Ampomanjaka, Ambato ao Ambohimangakely, Ankadindramamy, sns....

Tsy mba isan' ireo loharanon' Andriana nipoiran' ireo andriana merina ny Andriandranando nefa kosa dia nanjaka zanaka izy noho ny fifanambadiany tamin' ireo andriana merina dia nipoiran' [[Andriamasinavalona]] mpanjaka izy. 

=== Isan' ny Andriateloray ===
Isan' ireo [[Andriateloray]] ny Andriandranando, koa tamin' ny antanantohatr' andriana dia teo aorian' ny [[Andrianamboninolona]] sy eo anoloan' ny [[Zanadralambo]] no misy ny Andriandranando. Marihina anefa fa nisy foko [[hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana no nakarina ho andriana ho isan' ny Andriandranando. 

== Jereo koa ==

* [[Zanakandriana]]

* [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]
* [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]
* [[Andriandranando]]
* [[Zanadralambo]]
* [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]]
* [[Zazamarolahy]]
* [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]
* [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]
* [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]

[[Sokajy:Mpanjaka tao Madagasikara]]</text>
      <sha1>cknoo48xaixlbmvkrwuipjzp20kfy8n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148900</id>
      <parentid>1148899</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T00:30:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny mpanjaka Andriandranandobe */</comment>
      <origin>1148900</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5033" sha1="9igzgbj8gpz9tn7t1ti1rlh3gboec41" xml:space="preserve">Ny '''Andriandranando''' na '''Zafindranando''' dia [[andriana]] [[merina]] nipoitra tamin' ny andriandahy [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala antsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] ankehitrio izy mba hitady zara-tany hanjakana. Tsy nataon-dRalambo ho isan' ny [[folovohitra]] ny taranak' Andriandranandobe fa notazominy ho andriana. 

== Andriandranandobe ==
Andriandranandobe (niaina tamin' ny taonjato faha-16) no razambe nipoiran' ny terak' Andriandranando. Avy amin' ny faritry ny ala antsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany hanjakana. Zanaky ny mpanjaka Andriamamilazabe sy Ramanentohento izy. 

Metisy [[Maley (vahoaka)|maley]] sy [[Arabo (vahoaka)|arabo]] hono ny mpanjaka Andriandranandobe. Raha tonga teto anefa dia efa natanjaka ny fanjakan' [[Andriamanelo]] teo [[Alasora]] sy ny fanjakan-d[[Rabiby]] teo [[Ambohidrabiby]].

=== Tsy tia ady ===
Na dia nalaza ho masin' ody aza Andriandranandobe dia tsy mba nila ady na nanosika ireo fanjakan' andriana efa niorona teo Alasora sy [[Ambohidrabiby]] fa nanao raharaham-pihavanana tamin' Andriamanelo ka nanoa ity farany no mba nisakaiza tsara tamin-dRabiby izay raibeny niteraka ny rainy, araka ny [[lovantsofina]] sasany. Ho marik' io fametraham-pihavanana io dia nomen' Andriamanelo ho vadin' Andriandranandobe i Rasoavimbahoaka anabaviny. Nanana vadikely hafa koa anefa Andriandranandobe.

=== Tsy nanjaka? ===
Raha ny [[lovantsofina]] dia tsy mba nanjaka Andriandranandobe. Anefa ny porofo arkeolojika dia mandiso izany satria raha ny vohitr' Andriandranando no jerena dia manana ny fepetra rehetra saika hita amin' ny tendrombohitra 12 izy. Ambohibe ohatra dia sady avo no misy farihy masina eo amin' ny tehezany.  

=== Ny zanaka lahin' Andrianandobe ===
Telo lahy  ny zanak' Andriandranandobe dia:

* [[Andriantompoinandriana]], lahimatoa ao Ambohimailala, eo avaratr' [[Ambohibe]];
* [[Andriakomahitsy]], lahiaivo, tao Ambohibe izay tendrombohitra avo tokoa ahitana farihy masina fandevenana ny taovan' ireo Zanadranando tamin' izany;
* [[Andrianifantsy]] eo amin' ilay tampotanety atsimon' Ambohibe atao hoe Manankasina-Ambohipotsy akaikin' ny misy ny tanànan' i [[Père Pedro]] ankehitrio.

== Ny Andriandranando ==

=== Isan' ny andriana ny Andriandranando ===
Ho takalon' izany raharaham-pihavanana sy fanoavana izany dia tsy mba nataon-dRalambo ho isan' ny folovohitra ny taranak' Andriandranandobe fa notazominy ho [[andriana]], Andriandranandobe rahateo dia havana akaikin' ireo mpanjaka teo [[Alasora]] sy Ambohidrabiby ihany. 

=== Ny andriambavy andriandranando ===
Ireo andriambavy andriandranando dia miavaka amin' ny andriambavy rehetra satria somary toy ny [[Tailandy|tailandey]] maranidranitra izay izy ireo ary tena tsaratarehy tokoa raha amin' ny andriambavy rehetra. Vokatr' izany dia maro tamin' ireo mpanjaka merina no naka vady andriambavy andriandranando ka ny zanak' izy ireo dia saika nanjaka. Porofon' izany: ny mpanjaka [[Andriantsitakatrandriana]] dia niteraka an' [[Andriatsimitoviaminandriandehibe]] tamin' ny Andriandranadovavy atao hoe Ravololontsimitovy; ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] dia niteraka an' [[Andriatsimitoviaminandriana]] tamin' ny Andriandranandovavy atao hoe Ratompoindraondriana; ary ny mpanjaka [[Radama I]] dia nanambady an-d[[Rasalimo]] zanaky ny mpanjaka [[sakalava]] atao hoe Ramitraho izay manana razana Andriandranando. 

=== Asa sahananiny ===
Tamin' ny fanjakan' andriana kosa dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana azy ary ankoatr' izany dia maro aminy koa no manenona lamba landy. 

=== Niely eran' ny nosy ===
Maro tamin' izy ireo koa anefa no nieli-patrana eran' ny nosy indrindra amin' ny faritr' i [[Fianarantsoa]] iny talohan' ny taona 1896. Niely tamin' ny vohitra manodidina an' Ambohibe ny terak' Andriandranando&quot; : [[Ambohimailala]], [[Ambohibe]], [[Betsizaraina]], [[Soamanandrariny]], [[Iadiambola]], [[Masinandriana]], [[Manankasina]] ary Ampomanjaka, Ambato ao Ambohimangakely, Ankadindramamy, sns....

Tsy mba isan' ireo loharanon' Andriana nipoiran' ireo andriana merina ny Andriandranando nefa kosa dia nanjaka zanaka izy noho ny fifanambadiany tamin' ireo andriana merina dia nipoiran' [[Andriamasinavalona]] mpanjaka izy. 

=== Isan' ny Andriateloray ===
Isan' ireo [[Andriateloray]] ny Andriandranando, koa tamin' ny antanantohatr' andriana dia teo aorian' ny [[Andrianamboninolona]] sy eo anoloan' ny [[Zanadralambo]] no misy ny Andriandranando. Marihina anefa fa nisy foko [[hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana no nakarina ho andriana ho isan' ny Andriandranando. 

== Jereo koa ==

* [[Zanakandriana]]

* [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]
* [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]
* [[Andriandranando]]
* [[Zanadralambo]]
* [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]]
* [[Zazamarolahy]]
* [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]
* [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]
* [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]

[[Sokajy:Mpanjaka tao Madagasikara]]</text>
      <sha1>9igzgbj8gpz9tn7t1ti1rlh3gboec41</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148901</id>
      <parentid>1148900</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T00:31:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Andriandranandobe */</comment>
      <origin>1148901</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5023" sha1="tqzv3dzkuak3a5q2cnpfhee0wbpbqbs" xml:space="preserve">Ny '''Andriandranando''' na '''Zafindranando''' dia [[andriana]] [[merina]] nipoitra tamin' ny andriandahy [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala antsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] ankehitrio izy mba hitady zara-tany hanjakana. Tsy nataon-dRalambo ho isan' ny [[folovohitra]] ny taranak' Andriandranandobe fa notazominy ho andriana. 

== Andriandranandobe ==
Andriandranandobe (niaina tamin' ny taonjato faha-16) no razambe nipoiran' ny terak' Andriandranando. Avy amin' ny faritry ny ala antsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany hanjakana. Zanaky ny mpanjaka Andriamamilazabe sy Ramanentohento izy. 

Metisy [[Maley (vahoaka)|maley]] sy [[Arabo (vahoaka)|arabo]] hono i Andriandranandobe. Raha tonga teto anefa dia efa natanjaka ny fanjakan' [[Andriamanelo]] teo [[Alasora]] sy ny fanjakan-d[[Rabiby]] teo [[Ambohidrabiby]].

=== Tsy tia ady ===
Na dia nalaza ho masin' ody aza Andriandranandobe dia tsy mba nila ady na nanosika ireo fanjakan' andriana efa niorona teo Alasora sy [[Ambohidrabiby]] fa nanao raharaham-pihavanana tamin' Andriamanelo ka nanoa ity farany no mba nisakaiza tsara tamin-dRabiby izay raibeny niteraka ny rainy, araka ny [[lovantsofina]] sasany. Ho marik' io fametraham-pihavanana io dia nomen' Andriamanelo ho vadin' Andriandranandobe i Rasoavimbahoaka anabaviny. Nanana vadikely hafa koa anefa Andriandranandobe.

=== Tsy nanjaka? ===
Raha ny [[lovantsofina]] dia tsy mba nanjaka Andriandranandobe. Anefa ny porofo arkeolojika dia mandiso izany satria raha ny vohitr' Andriandranando no jerena dia manana ny fepetra rehetra saika hita amin' ny tendrombohitra 12 izy. Ambohibe ohatra dia sady avo no misy farihy masina eo amin' ny tehezany.  

=== Ny zanaka lahin' Andrianandobe ===
Telo lahy  ny zanak' Andriandranandobe dia:

* [[Andriantompoinandriana]], lahimatoa ao Ambohimailala, eo avaratr' [[Ambohibe]];
* [[Andriakomahitsy]], lahiaivo, tao Ambohibe izay tendrombohitra avo tokoa ahitana farihy masina fandevenana ny taovan' ireo Zanadranando tamin' izany;
* [[Andrianifantsy]] eo amin' ilay tampotanety atsimon' Ambohibe atao hoe Manankasina-Ambohipotsy akaikin' ny misy ny tanànan' i [[Père Pedro]] ankehitrio.

== Ny Andriandranando ==

=== Isan' ny andriana ny Andriandranando ===
Ho takalon' izany raharaham-pihavanana sy fanoavana izany dia tsy mba nataon-dRalambo ho isan' ny folovohitra ny taranak' Andriandranandobe fa notazominy ho [[andriana]], Andriandranandobe rahateo dia havana akaikin' ireo mpanjaka teo [[Alasora]] sy Ambohidrabiby ihany. 

=== Ny andriambavy andriandranando ===
Ireo andriambavy andriandranando dia miavaka amin' ny andriambavy rehetra satria somary toy ny [[Tailandy|tailandey]] maranidranitra izay izy ireo ary tena tsaratarehy tokoa raha amin' ny andriambavy rehetra. Vokatr' izany dia maro tamin' ireo mpanjaka merina no naka vady andriambavy andriandranando ka ny zanak' izy ireo dia saika nanjaka. Porofon' izany: ny mpanjaka [[Andriantsitakatrandriana]] dia niteraka an' [[Andriatsimitoviaminandriandehibe]] tamin' ny Andriandranadovavy atao hoe Ravololontsimitovy; ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] dia niteraka an' [[Andriatsimitoviaminandriana]] tamin' ny Andriandranandovavy atao hoe Ratompoindraondriana; ary ny mpanjaka [[Radama I]] dia nanambady an-d[[Rasalimo]] zanaky ny mpanjaka [[sakalava]] atao hoe Ramitraho izay manana razana Andriandranando. 

=== Asa sahananiny ===
Tamin' ny fanjakan' andriana kosa dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana azy ary ankoatr' izany dia maro aminy koa no manenona lamba landy. 

=== Niely eran' ny nosy ===
Maro tamin' izy ireo koa anefa no nieli-patrana eran' ny nosy indrindra amin' ny faritr' i [[Fianarantsoa]] iny talohan' ny taona 1896. Niely tamin' ny vohitra manodidina an' Ambohibe ny terak' Andriandranando&quot; : [[Ambohimailala]], [[Ambohibe]], [[Betsizaraina]], [[Soamanandrariny]], [[Iadiambola]], [[Masinandriana]], [[Manankasina]] ary Ampomanjaka, Ambato ao Ambohimangakely, Ankadindramamy, sns....

Tsy mba isan' ireo loharanon' Andriana nipoiran' ireo andriana merina ny Andriandranando nefa kosa dia nanjaka zanaka izy noho ny fifanambadiany tamin' ireo andriana merina dia nipoiran' [[Andriamasinavalona]] mpanjaka izy. 

=== Isan' ny Andriateloray ===
Isan' ireo [[Andriateloray]] ny Andriandranando, koa tamin' ny antanantohatr' andriana dia teo aorian' ny [[Andrianamboninolona]] sy eo anoloan' ny [[Zanadralambo]] no misy ny Andriandranando. Marihina anefa fa nisy foko [[hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana no nakarina ho andriana ho isan' ny Andriandranando. 

== Jereo koa ==

* [[Zanakandriana]]

* [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]
* [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]
* [[Andriandranando]]
* [[Zanadralambo]]
* [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]]
* [[Zazamarolahy]]
* [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]
* [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]
* [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]

[[Sokajy:Mpanjaka tao Madagasikara]]</text>
      <sha1>tqzv3dzkuak3a5q2cnpfhee0wbpbqbs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Andrianamboninolona</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61591</id>
    <revision>
      <id>1148903</id>
      <parentid>1009531</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T00:45:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Andrianamboninolona mpanjaka */</comment>
      <origin>1148903</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10466" sha1="qf667ka5hnidhwp6x075s2pyqpgimuz" xml:space="preserve">'''Andrianamboninolona''' dia anaran’ ny iray amin’ ireo zanaka naterak’ [[Andriamananitany]] sy Randranomboahangy. Ny Andrianamboninolona koa dia anarana iantsoana ny satan’ ny iray amin’ ireo antanantohatr’ andriana fito nisy tao [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]] talohan’ ny taona 1896.

== Andrianamboninolona zanak’andriana ==
Andrianamboninolona dia iray amin’ ireo zanaka naterak’ Andriamananitany sy Randranomboahangy. Andriamitondra no rahalahin’ io Andrianamboninolona io. Andrimananitany moa dia rahalahin’ [[Andriamanelo]] mpanjakan’ i [[Alasora]]. Andriamanalimanjaka sy Rangitamanjakatrimovavy kosa no ray sy renin’ Andriamananitany, izany hoe raibe sy reniben’ Andrianamboninolona. Rangitamanjakatrimovavy moa dia zana-d[[Rafohy]] nanjaka tao Imerimanjaka. Telo ny vadin’ Andrianamboninolona, dia i Rafotsindrindramanjaka renin’dRatsitohimanjaka, i Rabefaravolamanjaka zana-d[[Rabiby]] mpanjakan’ Ambohidrabiby ary ilay vadiny niterahany an-dRambavy. Samy niterahan’ Andrianamboninolona ireo vadiny telo ireo. 

== Ny Andrianamboninolona ==
Ary faharoa : ny teny hoe “Andrianamboninolona&quot; koa dia anarana iantsoana ny satan’ ny iray amin’ ireo antanantohatr’ andriana fito nisy tao Imerina talohan’ ny taona 1896. Ity heviny faharoa ity dia hafohezin’ ny fitenena hoe “zanakambony”. Antanantohatr' andriana eo anelanelan' ny [[Andriandranando]] sy ny [[Andriatompokoindrindra|Andriantompokoindrindra]] ny Andrianamboninolona. Tato aoriana dia nantsoina ho Andriateloray ny Andriandranando sy ny Andriantompokoindrindra ary ny Andrianamboninolona.

=== Ny firazananan' ny taranak' Andrianamboninolona ===

Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona dia tsy andrianamboninolona avokoa ny firazanany. 

Ny taranak’ ireo zanakalahin’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka Rasoavimbahoaka, dia ny terak’ Andriantomponarivo, ny terak’ Andriakafazaka ary ny terak’ Andriatompoinarivo mitoetra ao Ambohitrandriananahary akaikin’i Alasora, [[Ambohitromby]], Kilonjy, Ambonisoa, [[Fieferana]] ary ny vohitra miaraka aminy toa an’ Ambohitriniandriana, Ambohipiainana, Andranomanjaka, Viliahazo, sns dia nataon-dRalambo ho andrianamboninolona ny firazanany. Ary izay andrianamboninolona avy eo ka nafindra monina na nifindra monina dia mbola andrianamboninolona no firazanany. 

Ny tarana-dRalambo sy Ratsitohininamanjaka, na dia zanaka vavin’ Andrianamboninolona sy Rasoavimbahoaka Rafotsindrindramanjaka aza i Ratsitohininamanjaka, dia tsy mba natao ho andrianamboninolona ny firazanany fa nataon-dRalambo ho “zanakandriana mahazo manjaka” ny firazanany dia Andrianjaka sy ny doriany izay tato aoriana nosokajian’ Andriamasinavalona ho terak’ Ifohiloha mizara ho antanantohatra zanakandriana, zazamarolahy ary [[andriamasinavalona]].

Ny taranak’i Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka dia tsy mba natao ho andrianamboninolona ny firazanany fa nataon-dRalambo ho “ zanakandriana mandrakizay mahazo manjaka” afohezina hoe Andriandoriamanjaka. Anefa ireo Andriandoriamanjaka tompon’Ambohibe akaikin'Ambohibeloma ao avaratr'Arivonimamo any Imamo dia mitonona ho andrianamboninolona ihany.

Fa nisy koa teo Alasora (sa Ambohitrandriananahary?) zafin’ Andriamananitany, na taranak’ Andrianamboninolona avy amin’ Andriantomponarivo lahimatoa hoy ny lovantsofina hafa, no tsy nanaiky ny nanaovan-dRalambo azy ho andrianamboninolona ny firazanany fa nanasokajy ny tenany ho “zanakandriana mahazo manjaka” koa ny anaran’ izy ireo aza dia nasiany hoe “manjaka” dia Andrianonimanjakatany, Ramanjaka sy Ramanalinarivo mianadahy izany. Koa nandao an’i Alasora izy ireo tamin’ ny nanjakan-dRalambo ary nianatsimo tany Betsileo koa tonga mpanjaka voalohany tao Andratsay. Ary izy ireo dia tsy mitonon-tena ho andrianamboninolona mihitsy mandraka ankehitriny fa zanakandriana no firazanany hatrizay ka hatramin' ny niakaran' [[Andrianampoinimerina]] teo amin' ny fanjakana na dia taranak’ Andriamananitany aza izy ireo.

Fa ny tarana-dRambavy ao [[Masindray]], na dia zanaka naterak’ Andrianamboninolona aza i Rambavy, saingy hafa reny, hoy ny [[lovantsofina]], dia tsy mba natao ho “andrianamboninolona” ny firazanany fa nataon-dRalambo ho “[[zanadralambo]]” ny firazanany.

Ny terak’ Andriamitondra rahalahin’ Andrianamboninolona dia nitonona fa “Andrianamboninolona” no firazanany anefa ny lovantsofina hafa dia milaza fa na dia noeken’ ny mpanjaka nifandimby aza ny maha-taranak’ Andriamananitany ny terak’ Andriamitondra dia tsy nomena ny firazanana “andrianamboninolona” izy ireo saingy natao ho manan-tantara, koa izy ireo ihany no mahazo mikasika ny taolambalo anaty trano masina aty Imerina nanomboka tamin’ Andrianampoinimerina.

Misy kosa ny tera-dRalambo izay milaza fa tsy zanadralambo ny firazanany fa “andrianamboninolona&quot; dia ny sasany amin’ ny terak’ i Manandriana izany.

=== Ny toerana ahitana ny Andrianamboninolona ===

Tamin’ ny nanjakan’ Andriamanelo (talohan’ ny taona 1575) dia teo Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora, teo amin’ Andriamananitany rainy, no nonina Andrianamboninolona. 

Rehefa novonoin’ [[Andriamanelo]] i Andriamananitany rahalahiny dia nandositra niala teo Ambohitrandriananahary-Alasora i Andrianamboninolona ka nifindra nonina teo Analamanitra nantsoina hoe Ambohitralatenina. 

Tato aoriana dia nomen’ Andriamanelo ho zara-tanin’ Andrianamboninolona, ankoatra an’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora, i Ambohitralantenina saingy novainy anarana ho Ambohitrombihavana. Teo Andrianamboninolona sy Rafotsindrindramanjaka no nonina ary maro no teraka teo ireo zanany. Misy fotoana anefa i Andrianamboninolona mitoetra amin-dRabefaravolamanjaka vadiny aman-janany teo Ambohitrandriananahary avaratr’ Ambohidrabiby, koa izy Andrianamboninolona no nanao io anaram-bohitra eo avaratr’ Ambohidrabiby io ho fitadidiana ny maha iray io vohitra io amin’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora izay zara-taniny rahateo.
 
Rehefa lasa vadin-dRalambo i Ratsitohininamanjaka Ratompokoandriambavy zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka dia nitarin-dRalambo ny zara-tanin’ Andrianamboninolona rafozan-dahiny ka ankoatr’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora sy Ambohitrombihavana, dia nomen-dRalambo an’ Andrianamboninolona rafozany ny tampon-tanety mitomandavana hatreo Ambohitrombihavana mianavaratra hatrany Kilonjy sy ny manodidina. Araka izany, teo anelanelan' ny zara-tanin' ny Andriandranando sy ny zara-tanin' ny Andriantompokoindrindra no nisy ny zara-tanin' ny Andrianamboninolona. 

Teo amin’ ny lapan’ Ambohidrabiby renivohim-panjakany kosa anefa no namponenin-dRalambo i Ratsitohininamanjaka vadiny sy ny zanany (fa rehefa lehibe nahasaraka ireo zana-dRatsitohininamanjaka vao napetrany tamin’ ny vohitra hafa). Teo Ambohidrabiby koa, amin’ ny faritra avaratry ny lapany, no namponenin-dRalambo noho ny antony manokana ireo Andriandoriamanjaka zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRabefaravolamanjaka ary ry Andriantomponarivo telo mirahalahy anadahin-dRatsitohininamanjaka izay zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka. Ireo anadahin-dRatsitohininamanjaka ireo moa dia tsy nahazo zara-tany teo Ambohidrabiby (anefa Ratsitohininamanjaka dia nafenina teo Ambohidrabiby rehefa niamboho). 

Nony tato aoriana dia nafindran-dRalambo avy eo Ambohidrabiby honina amin’ ny zara-tanin’ Andrianamboninolona i Andriantomponarivo telo mirahalahy sy ny fianakaviany. Tamin’ izany dia i Andriantomponarivo lahimatoan’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka, no napetra-dRalambo teo Kilonjy sy Ambonisoa izay faritra avaratra indrindra amin’ ny zara-tanin’ Andrianamboninolona. Ireo rahalahin’ Andriantomponarivo kosa dia niparitaka teo Ambohitriniandriana, Ambohitrombihavana sy Ambohitrandriananahary. Nisy tamin’ny terak’ Andriantomponarivo anefa no tsy nanaiky ho eo Kilonjy fa nonina teo Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora. 

Andriantomponarivo sy ny taranany vitsivitsy anefa tsy nonina ela teo Kilonjy fa nidina tety ambany andrefana teo Ankorombe ka nonina tanteraka teo (anefa izy dia nafenina ao Kilonjy ihany rehefa niamboho). Fa ny zanany roa lahy natao hoe Andrianolonantonandriana sy Andriandranotolo tsy mba nanaraka azy teo Ankorombe fa nijanona nonina teo Kilonjy. Marihina anefa fa tato aoriana, nisy tamin’ ny faritra atsimo-andrefana amin’ ny vohitra Kilonjy no lasan’ ny zanadralambo.

Nisy taranak’ Andriatomponarivo niaraka nonina tamin’ Andriatomponarivo teo Ankorombe anefa no efa nanorim-pasana teo Ankorombe koa nisy tamin’ izy ireo no niala teo Ankorombe ka lasa nifindra monina nianavaratra koa natao ho Ankorokely no anaran’ ny vohitra misy azy any avaratra io ho fahatsiarovany an’ Ankorombe.

Tamin’ Andriambelomasina kosa dia nidina avy eo Kilonjy ireo zanaka amam-paran’ Andriantomponarivo dia ny terak’ Andriantompomanarivo sy ny terak’ Andriandranofolo koa nijanona sy nanorim-ponenana teo Ankorombe izay novaina anarana tamin’ io fidinana io ho Fiaferana.
Tamin’ ny nanjakan’ Andriamasinavalona sy Andrianampoinimerina dia nisy tamin’ ireo Andrianamboninolona no nahazo zara-tany teo Antananarivo dia ny faritra avaratr’ Ambohitantely ao antsinanan’ Andohalo, teo Antsakaviro sy Antanimora, ny faritra antsinanan’i Faravohitra hatreo Ampandrana ka hatrany Ampasandratsarahoby, teo Ambohimanga, teo Anosimanjaka, tao atsimon’ Ambohibao Atsimo, teo Amboniloha, Ankadindramamy, Imerimandroso, Ambohinime, Isoavinimerina, ary amin’ny faritra maro hafa.
== Ny asany ==

Ny Andrianamboninolona dia tsy nanana taozavatra tena nampiavaka azy na dia nanavana azy aza ny tenona landy. Ny Andrianamboninolona koa dia nanana [[Sampy (malagasy)|sampy]] natao hoe “Rabehaza”, iray amin’ny sampy 12 masina ka teo Kilonjy no notezaina io sampy io hatramin’ ny nandoroana ny sampy masina. 

Ary farany, ny lehibe indrindra dia tsy amin’ ny maha-mpanjaka an-dRalambo rainy akory no nahazoan’ Andrianjaka nanjaka nandimby an-dRalambo fa avy amin-dRatsitohininamanjaka reniny. Arak’izany, raha saika mpampita hasina no anjaran’ ny vehivavy vadin’ ny mpanjaka taty Imerina, i Ratsitohininamanjaka zanaka vavin’ Andrianamboninolona kosa dia niavaka satria dia ny fanjakana no nampitainy tamin’ Andrianjaka raha nanambady an-dRalambo izy.

[[Sokajy:Tantaran'i Madagasikara]]</text>
      <sha1>qf667ka5hnidhwp6x075s2pyqpgimuz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148904</id>
      <parentid>1148903</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T00:50:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Andrianamboninolona zanak’andriana */</comment>
      <origin>1148904</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10502" sha1="nnhbj6mqco1hwq8hpnfvyh5jmtd61s2" xml:space="preserve">'''Andrianamboninolona''' dia anaran’ ny iray amin’ ireo zanaka naterak’ [[Andriamananitany]] sy Randranomboahangy. Ny Andrianamboninolona koa dia anarana iantsoana ny satan’ ny iray amin’ ireo antanantohatr’ andriana fito nisy tao [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]] talohan’ ny taona 1896.

== Andrianamboninolona zanak’andriana ==
Andrianamboninolona dia iray amin’ ireo zanaka naterak’ Andriamananitany sy Randranomboahangy. Andriamitondra no rahalahin’ io Andrianamboninolona io. Andrimananitany moa dia rahalahin’ [[Andriamanelo]] mpanjakan’ i [[Alasora]]. Andriamanalimanjaka sy Rangitamanjakatrimovavy kosa no ray sy renin’ Andriamananitany, izany hoe raibe sy reniben’ Andrianamboninolona. Rangitamanjakatrimovavy moa dia zana-d[[Rafohy]] nanjaka tao Imerimanjaka. Telo ny vadin’ Andrianamboninolona, dia i Rafotsindrindramanjaka renin’dRatsitohimanjaka, i Rabefaravolamanjaka zana-d[[Rabiby]] mpanjakan’ Ambohidrabiby ary i Ramanga, ilay vadiny niterahany an-dRatomponivololona renin-dRambavy. Samy niterahan’ Andrianamboninolona ireo vadiny telo ireo. 

== Ny Andrianamboninolona ==
Ary faharoa : ny teny hoe “Andrianamboninolona&quot; koa dia anarana iantsoana ny satan’ ny iray amin’ ireo antanantohatr’ andriana fito nisy tao Imerina talohan’ ny taona 1896. Ity heviny faharoa ity dia hafohezin’ ny fitenena hoe “zanakambony”. Antanantohatr' andriana eo anelanelan' ny [[Andriandranando]] sy ny [[Andriatompokoindrindra|Andriantompokoindrindra]] ny Andrianamboninolona. Tato aoriana dia nantsoina ho Andriateloray ny Andriandranando sy ny Andriantompokoindrindra ary ny Andrianamboninolona.

=== Ny firazananan' ny taranak' Andrianamboninolona ===

Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona dia tsy andrianamboninolona avokoa ny firazanany. 

Ny taranak’ ireo zanakalahin’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka Rasoavimbahoaka, dia ny terak’ Andriantomponarivo, ny terak’ Andriakafazaka ary ny terak’ Andriatompoinarivo mitoetra ao Ambohitrandriananahary akaikin’i Alasora, [[Ambohitromby]], Kilonjy, Ambonisoa, [[Fieferana]] ary ny vohitra miaraka aminy toa an’ Ambohitriniandriana, Ambohipiainana, Andranomanjaka, Viliahazo, sns dia nataon-dRalambo ho andrianamboninolona ny firazanany. Ary izay andrianamboninolona avy eo ka nafindra monina na nifindra monina dia mbola andrianamboninolona no firazanany. 

Ny tarana-dRalambo sy Ratsitohininamanjaka, na dia zanaka vavin’ Andrianamboninolona sy Rasoavimbahoaka Rafotsindrindramanjaka aza i Ratsitohininamanjaka, dia tsy mba natao ho andrianamboninolona ny firazanany fa nataon-dRalambo ho “zanakandriana mahazo manjaka” ny firazanany dia Andrianjaka sy ny doriany izay tato aoriana nosokajian’ Andriamasinavalona ho terak’ Ifohiloha mizara ho antanantohatra zanakandriana, zazamarolahy ary [[andriamasinavalona]].

Ny taranak’i Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka dia tsy mba natao ho andrianamboninolona ny firazanany fa nataon-dRalambo ho “ zanakandriana mandrakizay mahazo manjaka” afohezina hoe Andriandoriamanjaka. Anefa ireo Andriandoriamanjaka tompon’Ambohibe akaikin'Ambohibeloma ao avaratr'Arivonimamo any Imamo dia mitonona ho andrianamboninolona ihany.

Fa nisy koa teo Alasora (sa Ambohitrandriananahary?) zafin’ Andriamananitany, na taranak’ Andrianamboninolona avy amin’ Andriantomponarivo lahimatoa hoy ny lovantsofina hafa, no tsy nanaiky ny nanaovan-dRalambo azy ho andrianamboninolona ny firazanany fa nanasokajy ny tenany ho “zanakandriana mahazo manjaka” koa ny anaran’ izy ireo aza dia nasiany hoe “manjaka” dia Andrianonimanjakatany, Ramanjaka sy Ramanalinarivo mianadahy izany. Koa nandao an’i Alasora izy ireo tamin’ ny nanjakan-dRalambo ary nianatsimo tany Betsileo koa tonga mpanjaka voalohany tao Andratsay. Ary izy ireo dia tsy mitonon-tena ho andrianamboninolona mihitsy mandraka ankehitriny fa zanakandriana no firazanany hatrizay ka hatramin' ny niakaran' [[Andrianampoinimerina]] teo amin' ny fanjakana na dia taranak’ Andriamananitany aza izy ireo.

Fa ny tarana-dRambavy ao [[Masindray]], na dia zanaka naterak’ Andrianamboninolona aza i Rambavy, saingy hafa reny, hoy ny [[lovantsofina]], dia tsy mba natao ho “andrianamboninolona” ny firazanany fa nataon-dRalambo ho “[[zanadralambo]]” ny firazanany.

Ny terak’ Andriamitondra rahalahin’ Andrianamboninolona dia nitonona fa “Andrianamboninolona” no firazanany anefa ny lovantsofina hafa dia milaza fa na dia noeken’ ny mpanjaka nifandimby aza ny maha-taranak’ Andriamananitany ny terak’ Andriamitondra dia tsy nomena ny firazanana “andrianamboninolona” izy ireo saingy natao ho manan-tantara, koa izy ireo ihany no mahazo mikasika ny taolambalo anaty trano masina aty Imerina nanomboka tamin’ Andrianampoinimerina.

Misy kosa ny tera-dRalambo izay milaza fa tsy zanadralambo ny firazanany fa “andrianamboninolona&quot; dia ny sasany amin’ ny terak’ i Manandriana izany.

=== Ny toerana ahitana ny Andrianamboninolona ===

Tamin’ ny nanjakan’ Andriamanelo (talohan’ ny taona 1575) dia teo Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora, teo amin’ Andriamananitany rainy, no nonina Andrianamboninolona. 

Rehefa novonoin’ [[Andriamanelo]] i Andriamananitany rahalahiny dia nandositra niala teo Ambohitrandriananahary-Alasora i Andrianamboninolona ka nifindra nonina teo Analamanitra nantsoina hoe Ambohitralatenina. 

Tato aoriana dia nomen’ Andriamanelo ho zara-tanin’ Andrianamboninolona, ankoatra an’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora, i Ambohitralantenina saingy novainy anarana ho Ambohitrombihavana. Teo Andrianamboninolona sy Rafotsindrindramanjaka no nonina ary maro no teraka teo ireo zanany. Misy fotoana anefa i Andrianamboninolona mitoetra amin-dRabefaravolamanjaka vadiny aman-janany teo Ambohitrandriananahary avaratr’ Ambohidrabiby, koa izy Andrianamboninolona no nanao io anaram-bohitra eo avaratr’ Ambohidrabiby io ho fitadidiana ny maha iray io vohitra io amin’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora izay zara-taniny rahateo.
 
Rehefa lasa vadin-dRalambo i Ratsitohininamanjaka Ratompokoandriambavy zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka dia nitarin-dRalambo ny zara-tanin’ Andrianamboninolona rafozan-dahiny ka ankoatr’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora sy Ambohitrombihavana, dia nomen-dRalambo an’ Andrianamboninolona rafozany ny tampon-tanety mitomandavana hatreo Ambohitrombihavana mianavaratra hatrany Kilonjy sy ny manodidina. Araka izany, teo anelanelan' ny zara-tanin' ny Andriandranando sy ny zara-tanin' ny Andriantompokoindrindra no nisy ny zara-tanin' ny Andrianamboninolona. 

Teo amin’ ny lapan’ Ambohidrabiby renivohim-panjakany kosa anefa no namponenin-dRalambo i Ratsitohininamanjaka vadiny sy ny zanany (fa rehefa lehibe nahasaraka ireo zana-dRatsitohininamanjaka vao napetrany tamin’ ny vohitra hafa). Teo Ambohidrabiby koa, amin’ ny faritra avaratry ny lapany, no namponenin-dRalambo noho ny antony manokana ireo Andriandoriamanjaka zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRabefaravolamanjaka ary ry Andriantomponarivo telo mirahalahy anadahin-dRatsitohininamanjaka izay zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka. Ireo anadahin-dRatsitohininamanjaka ireo moa dia tsy nahazo zara-tany teo Ambohidrabiby (anefa Ratsitohininamanjaka dia nafenina teo Ambohidrabiby rehefa niamboho). 

Nony tato aoriana dia nafindran-dRalambo avy eo Ambohidrabiby honina amin’ ny zara-tanin’ Andrianamboninolona i Andriantomponarivo telo mirahalahy sy ny fianakaviany. Tamin’ izany dia i Andriantomponarivo lahimatoan’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka, no napetra-dRalambo teo Kilonjy sy Ambonisoa izay faritra avaratra indrindra amin’ ny zara-tanin’ Andrianamboninolona. Ireo rahalahin’ Andriantomponarivo kosa dia niparitaka teo Ambohitriniandriana, Ambohitrombihavana sy Ambohitrandriananahary. Nisy tamin’ny terak’ Andriantomponarivo anefa no tsy nanaiky ho eo Kilonjy fa nonina teo Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora. 

Andriantomponarivo sy ny taranany vitsivitsy anefa tsy nonina ela teo Kilonjy fa nidina tety ambany andrefana teo Ankorombe ka nonina tanteraka teo (anefa izy dia nafenina ao Kilonjy ihany rehefa niamboho). Fa ny zanany roa lahy natao hoe Andrianolonantonandriana sy Andriandranotolo tsy mba nanaraka azy teo Ankorombe fa nijanona nonina teo Kilonjy. Marihina anefa fa tato aoriana, nisy tamin’ ny faritra atsimo-andrefana amin’ ny vohitra Kilonjy no lasan’ ny zanadralambo.

Nisy taranak’ Andriatomponarivo niaraka nonina tamin’ Andriatomponarivo teo Ankorombe anefa no efa nanorim-pasana teo Ankorombe koa nisy tamin’ izy ireo no niala teo Ankorombe ka lasa nifindra monina nianavaratra koa natao ho Ankorokely no anaran’ ny vohitra misy azy any avaratra io ho fahatsiarovany an’ Ankorombe.

Tamin’ Andriambelomasina kosa dia nidina avy eo Kilonjy ireo zanaka amam-paran’ Andriantomponarivo dia ny terak’ Andriantompomanarivo sy ny terak’ Andriandranofolo koa nijanona sy nanorim-ponenana teo Ankorombe izay novaina anarana tamin’ io fidinana io ho Fiaferana.
Tamin’ ny nanjakan’ Andriamasinavalona sy Andrianampoinimerina dia nisy tamin’ ireo Andrianamboninolona no nahazo zara-tany teo Antananarivo dia ny faritra avaratr’ Ambohitantely ao antsinanan’ Andohalo, teo Antsakaviro sy Antanimora, ny faritra antsinanan’i Faravohitra hatreo Ampandrana ka hatrany Ampasandratsarahoby, teo Ambohimanga, teo Anosimanjaka, tao atsimon’ Ambohibao Atsimo, teo Amboniloha, Ankadindramamy, Imerimandroso, Ambohinime, Isoavinimerina, ary amin’ny faritra maro hafa.
== Ny asany ==

Ny Andrianamboninolona dia tsy nanana taozavatra tena nampiavaka azy na dia nanavana azy aza ny tenona landy. Ny Andrianamboninolona koa dia nanana [[Sampy (malagasy)|sampy]] natao hoe “Rabehaza”, iray amin’ny sampy 12 masina ka teo Kilonjy no notezaina io sampy io hatramin’ ny nandoroana ny sampy masina. 

Ary farany, ny lehibe indrindra dia tsy amin’ ny maha-mpanjaka an-dRalambo rainy akory no nahazoan’ Andrianjaka nanjaka nandimby an-dRalambo fa avy amin-dRatsitohininamanjaka reniny. Arak’izany, raha saika mpampita hasina no anjaran’ ny vehivavy vadin’ ny mpanjaka taty Imerina, i Ratsitohininamanjaka zanaka vavin’ Andrianamboninolona kosa dia niavaka satria dia ny fanjakana no nampitainy tamin’ Andrianjaka raha nanambady an-dRalambo izy.

[[Sokajy:Tantaran'i Madagasikara]]</text>
      <sha1>nnhbj6mqco1hwq8hpnfvyh5jmtd61s2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148905</id>
      <parentid>1148904</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T01:04:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Andrianamboninolona zanak’andriana */</comment>
      <origin>1148905</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10535" sha1="7zl3ub14wcwxya7epo7ztsndzlyesyd" xml:space="preserve">'''Andrianamboninolona''' dia anaran’ ny iray amin’ ireo zanaka naterak’ [[Andriamananitany]] sy Randranomboahangy. Ny Andrianamboninolona koa dia anarana iantsoana ny satan’ ny iray amin’ ireo antanantohatr’ andriana fito nisy tao [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]] talohan’ ny taona 1896.

== Andrianamboninolona zanak’andriana ==
Andrianamboninolona dia iray amin’ ireo zanaka naterak’ Andriamananitany sy Randranomboahangy. Andriamitondra no rahalahin’ io Andrianamboninolona io. Andrimananitany moa dia rahalahin’ [[Andriamanelo]] mpanjakan’ i [[Alasora]]. Andriamanalimanjaka sy Rangitamanjakatrimovavy kosa no ray sy renin’ Andriamananitany, izany hoe raibe sy reniben’ Andrianamboninolona. Rangitamanjakatrimovavy moa dia zana-d[[Rafohy]] nanjaka tao Imerimanjaka. Telo ny vadin’ Andrianamboninolona, dia i Rafotsindrindramanjaka izay renin’dRatsitohinimanjaka, i Rabefaravolamanjaka zana-d[[Rabiby]] mpanjakan’ Ambohidrabiby ary i Ramanga, ilay vadiny niterahany an-dRatomponivololona izay renin-dRambavy tao Masindray. Maro ny zanak’ Andrianamboninolona tamin’ireo vadiny telo ireo. 

== Ny Andrianamboninolona ==
Ary faharoa : ny teny hoe “Andrianamboninolona&quot; koa dia anarana iantsoana ny satan’ ny iray amin’ ireo antanantohatr’ andriana fito nisy tao Imerina talohan’ ny taona 1896. Ity heviny faharoa ity dia hafohezin’ ny fitenena hoe “zanakambony”. Antanantohatr' andriana eo anelanelan' ny [[Andriandranando]] sy ny [[Andriatompokoindrindra|Andriantompokoindrindra]] ny Andrianamboninolona. Tato aoriana dia nantsoina ho Andriateloray ny Andriandranando sy ny Andriantompokoindrindra ary ny Andrianamboninolona.

=== Ny firazananan' ny taranak' Andrianamboninolona ===

Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona dia tsy andrianamboninolona avokoa ny firazanany. 

Ny taranak’ ireo zanakalahin’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka Rasoavimbahoaka, dia ny terak’ Andriantomponarivo, ny terak’ Andriakafazaka ary ny terak’ Andriatompoinarivo mitoetra ao Ambohitrandriananahary akaikin’i Alasora, [[Ambohitromby]], Kilonjy, Ambonisoa, [[Fieferana]] ary ny vohitra miaraka aminy toa an’ Ambohitriniandriana, Ambohipiainana, Andranomanjaka, Viliahazo, sns dia nataon-dRalambo ho andrianamboninolona ny firazanany. Ary izay andrianamboninolona avy eo ka nafindra monina na nifindra monina dia mbola andrianamboninolona no firazanany. 

Ny tarana-dRalambo sy Ratsitohininamanjaka, na dia zanaka vavin’ Andrianamboninolona sy Rasoavimbahoaka Rafotsindrindramanjaka aza i Ratsitohininamanjaka, dia tsy mba natao ho andrianamboninolona ny firazanany fa nataon-dRalambo ho “zanakandriana mahazo manjaka” ny firazanany dia Andrianjaka sy ny doriany izay tato aoriana nosokajian’ Andriamasinavalona ho terak’ Ifohiloha mizara ho antanantohatra zanakandriana, zazamarolahy ary [[andriamasinavalona]].

Ny taranak’i Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka dia tsy mba natao ho andrianamboninolona ny firazanany fa nataon-dRalambo ho “ zanakandriana mandrakizay mahazo manjaka” afohezina hoe Andriandoriamanjaka. Anefa ireo Andriandoriamanjaka tompon’Ambohibe akaikin'Ambohibeloma ao avaratr'Arivonimamo any Imamo dia mitonona ho andrianamboninolona ihany.

Fa nisy koa teo Alasora (sa Ambohitrandriananahary?) zafin’ Andriamananitany, na taranak’ Andrianamboninolona avy amin’ Andriantomponarivo lahimatoa hoy ny lovantsofina hafa, no tsy nanaiky ny nanaovan-dRalambo azy ho andrianamboninolona ny firazanany fa nanasokajy ny tenany ho “zanakandriana mahazo manjaka” koa ny anaran’ izy ireo aza dia nasiany hoe “manjaka” dia Andrianonimanjakatany, Ramanjaka sy Ramanalinarivo mianadahy izany. Koa nandao an’i Alasora izy ireo tamin’ ny nanjakan-dRalambo ary nianatsimo tany Betsileo koa tonga mpanjaka voalohany tao Andratsay. Ary izy ireo dia tsy mitonon-tena ho andrianamboninolona mihitsy mandraka ankehitriny fa zanakandriana no firazanany hatrizay ka hatramin' ny niakaran' [[Andrianampoinimerina]] teo amin' ny fanjakana na dia taranak’ Andriamananitany aza izy ireo.

Fa ny tarana-dRambavy ao [[Masindray]], na dia zanaka naterak’ Andrianamboninolona aza i Rambavy, saingy hafa reny, hoy ny [[lovantsofina]], dia tsy mba natao ho “andrianamboninolona” ny firazanany fa nataon-dRalambo ho “[[zanadralambo]]” ny firazanany.

Ny terak’ Andriamitondra rahalahin’ Andrianamboninolona dia nitonona fa “Andrianamboninolona” no firazanany anefa ny lovantsofina hafa dia milaza fa na dia noeken’ ny mpanjaka nifandimby aza ny maha-taranak’ Andriamananitany ny terak’ Andriamitondra dia tsy nomena ny firazanana “andrianamboninolona” izy ireo saingy natao ho manan-tantara, koa izy ireo ihany no mahazo mikasika ny taolambalo anaty trano masina aty Imerina nanomboka tamin’ Andrianampoinimerina.

Misy kosa ny tera-dRalambo izay milaza fa tsy zanadralambo ny firazanany fa “andrianamboninolona&quot; dia ny sasany amin’ ny terak’ i Manandriana izany.

=== Ny toerana ahitana ny Andrianamboninolona ===

Tamin’ ny nanjakan’ Andriamanelo (talohan’ ny taona 1575) dia teo Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora, teo amin’ Andriamananitany rainy, no nonina Andrianamboninolona. 

Rehefa novonoin’ [[Andriamanelo]] i Andriamananitany rahalahiny dia nandositra niala teo Ambohitrandriananahary-Alasora i Andrianamboninolona ka nifindra nonina teo Analamanitra nantsoina hoe Ambohitralatenina. 

Tato aoriana dia nomen’ Andriamanelo ho zara-tanin’ Andrianamboninolona, ankoatra an’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora, i Ambohitralantenina saingy novainy anarana ho Ambohitrombihavana. Teo Andrianamboninolona sy Rafotsindrindramanjaka no nonina ary maro no teraka teo ireo zanany. Misy fotoana anefa i Andrianamboninolona mitoetra amin-dRabefaravolamanjaka vadiny aman-janany teo Ambohitrandriananahary avaratr’ Ambohidrabiby, koa izy Andrianamboninolona no nanao io anaram-bohitra eo avaratr’ Ambohidrabiby io ho fitadidiana ny maha iray io vohitra io amin’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora izay zara-taniny rahateo.
 
Rehefa lasa vadin-dRalambo i Ratsitohininamanjaka Ratompokoandriambavy zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka dia nitarin-dRalambo ny zara-tanin’ Andrianamboninolona rafozan-dahiny ka ankoatr’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora sy Ambohitrombihavana, dia nomen-dRalambo an’ Andrianamboninolona rafozany ny tampon-tanety mitomandavana hatreo Ambohitrombihavana mianavaratra hatrany Kilonjy sy ny manodidina. Araka izany, teo anelanelan' ny zara-tanin' ny Andriandranando sy ny zara-tanin' ny Andriantompokoindrindra no nisy ny zara-tanin' ny Andrianamboninolona. 

Teo amin’ ny lapan’ Ambohidrabiby renivohim-panjakany kosa anefa no namponenin-dRalambo i Ratsitohininamanjaka vadiny sy ny zanany (fa rehefa lehibe nahasaraka ireo zana-dRatsitohininamanjaka vao napetrany tamin’ ny vohitra hafa). Teo Ambohidrabiby koa, amin’ ny faritra avaratry ny lapany, no namponenin-dRalambo noho ny antony manokana ireo Andriandoriamanjaka zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRabefaravolamanjaka ary ry Andriantomponarivo telo mirahalahy anadahin-dRatsitohininamanjaka izay zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka. Ireo anadahin-dRatsitohininamanjaka ireo moa dia tsy nahazo zara-tany teo Ambohidrabiby (anefa Ratsitohininamanjaka dia nafenina teo Ambohidrabiby rehefa niamboho). 

Nony tato aoriana dia nafindran-dRalambo avy eo Ambohidrabiby honina amin’ ny zara-tanin’ Andrianamboninolona i Andriantomponarivo telo mirahalahy sy ny fianakaviany. Tamin’ izany dia i Andriantomponarivo lahimatoan’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka, no napetra-dRalambo teo Kilonjy sy Ambonisoa izay faritra avaratra indrindra amin’ ny zara-tanin’ Andrianamboninolona. Ireo rahalahin’ Andriantomponarivo kosa dia niparitaka teo Ambohitriniandriana, Ambohitrombihavana sy Ambohitrandriananahary. Nisy tamin’ny terak’ Andriantomponarivo anefa no tsy nanaiky ho eo Kilonjy fa nonina teo Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora. 

Andriantomponarivo sy ny taranany vitsivitsy anefa tsy nonina ela teo Kilonjy fa nidina tety ambany andrefana teo Ankorombe ka nonina tanteraka teo (anefa izy dia nafenina ao Kilonjy ihany rehefa niamboho). Fa ny zanany roa lahy natao hoe Andrianolonantonandriana sy Andriandranotolo tsy mba nanaraka azy teo Ankorombe fa nijanona nonina teo Kilonjy. Marihina anefa fa tato aoriana, nisy tamin’ ny faritra atsimo-andrefana amin’ ny vohitra Kilonjy no lasan’ ny zanadralambo.

Nisy taranak’ Andriatomponarivo niaraka nonina tamin’ Andriatomponarivo teo Ankorombe anefa no efa nanorim-pasana teo Ankorombe koa nisy tamin’ izy ireo no niala teo Ankorombe ka lasa nifindra monina nianavaratra koa natao ho Ankorokely no anaran’ ny vohitra misy azy any avaratra io ho fahatsiarovany an’ Ankorombe.

Tamin’ Andriambelomasina kosa dia nidina avy eo Kilonjy ireo zanaka amam-paran’ Andriantomponarivo dia ny terak’ Andriantompomanarivo sy ny terak’ Andriandranofolo koa nijanona sy nanorim-ponenana teo Ankorombe izay novaina anarana tamin’ io fidinana io ho Fiaferana.
Tamin’ ny nanjakan’ Andriamasinavalona sy Andrianampoinimerina dia nisy tamin’ ireo Andrianamboninolona no nahazo zara-tany teo Antananarivo dia ny faritra avaratr’ Ambohitantely ao antsinanan’ Andohalo, teo Antsakaviro sy Antanimora, ny faritra antsinanan’i Faravohitra hatreo Ampandrana ka hatrany Ampasandratsarahoby, teo Ambohimanga, teo Anosimanjaka, tao atsimon’ Ambohibao Atsimo, teo Amboniloha, Ankadindramamy, Imerimandroso, Ambohinime, Isoavinimerina, ary amin’ny faritra maro hafa.
== Ny asany ==

Ny Andrianamboninolona dia tsy nanana taozavatra tena nampiavaka azy na dia nanavana azy aza ny tenona landy. Ny Andrianamboninolona koa dia nanana [[Sampy (malagasy)|sampy]] natao hoe “Rabehaza”, iray amin’ny sampy 12 masina ka teo Kilonjy no notezaina io sampy io hatramin’ ny nandoroana ny sampy masina. 

Ary farany, ny lehibe indrindra dia tsy amin’ ny maha-mpanjaka an-dRalambo rainy akory no nahazoan’ Andrianjaka nanjaka nandimby an-dRalambo fa avy amin-dRatsitohininamanjaka reniny. Arak’izany, raha saika mpampita hasina no anjaran’ ny vehivavy vadin’ ny mpanjaka taty Imerina, i Ratsitohininamanjaka zanaka vavin’ Andrianamboninolona kosa dia niavaka satria dia ny fanjakana no nampitainy tamin’ Andrianjaka raha nanambady an-dRalambo izy.

[[Sokajy:Tantaran'i Madagasikara]]</text>
      <sha1>7zl3ub14wcwxya7epo7ztsndzlyesyd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148906</id>
      <parentid>1148905</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T01:05:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Andrianamboninolona zanak’andriana */</comment>
      <origin>1148906</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10553" sha1="3sg415py6oak7j5icf199j8901xuikj" xml:space="preserve">'''Andrianamboninolona''' dia anaran’ ny iray amin’ ireo zanaka naterak’ [[Andriamananitany]] sy Randranomboahangy. Ny Andrianamboninolona koa dia anarana iantsoana ny satan’ ny iray amin’ ireo antanantohatr’ andriana fito nisy tao [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]] talohan’ ny taona 1896.

== Andrianamboninolona zanak’andriana ==
Andrianamboninolona dia iray amin’ ireo zanaka naterak’ Andriamananitany sy Randranomboahangy. Andriamitondra no rahalahin’ io Andrianamboninolona io. Andrimananitany moa dia rahalahin’ [[Andriamanelo]] mpanjakan’ i [[Alasora]]. Andriamanalimanjaka sy Rangitamanjakatrimovavy kosa no ray sy renin’ Andriamananitany, izany hoe raibe sy reniben’ Andrianamboninolona dia andriamanjaka. Rangitamanjakatrimovavy moa dia zana-d[[Rafohy]] nanjaka tao Imerimanjaka. Telo ny vadin’ Andrianamboninolona, dia i Rafotsindrindramanjaka izay renin’dRatsitohinimanjaka, i Rabefaravolamanjaka zana-d[[Rabiby]] mpanjakan’ Ambohidrabiby ary i Ramanga, ilay vadiny niterahany an-dRatomponivololona izay renin-dRambavy tao Masindray. Maro ny zanak’ Andrianamboninolona tamin’ireo vadiny telo ireo. 

== Ny Andrianamboninolona ==
Ary faharoa : ny teny hoe “Andrianamboninolona&quot; koa dia anarana iantsoana ny satan’ ny iray amin’ ireo antanantohatr’ andriana fito nisy tao Imerina talohan’ ny taona 1896. Ity heviny faharoa ity dia hafohezin’ ny fitenena hoe “zanakambony”. Antanantohatr' andriana eo anelanelan' ny [[Andriandranando]] sy ny [[Andriatompokoindrindra|Andriantompokoindrindra]] ny Andrianamboninolona. Tato aoriana dia nantsoina ho Andriateloray ny Andriandranando sy ny Andriantompokoindrindra ary ny Andrianamboninolona.

=== Ny firazananan' ny taranak' Andrianamboninolona ===

Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona dia tsy andrianamboninolona avokoa ny firazanany. 

Ny taranak’ ireo zanakalahin’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka Rasoavimbahoaka, dia ny terak’ Andriantomponarivo, ny terak’ Andriakafazaka ary ny terak’ Andriatompoinarivo mitoetra ao Ambohitrandriananahary akaikin’i Alasora, [[Ambohitromby]], Kilonjy, Ambonisoa, [[Fieferana]] ary ny vohitra miaraka aminy toa an’ Ambohitriniandriana, Ambohipiainana, Andranomanjaka, Viliahazo, sns dia nataon-dRalambo ho andrianamboninolona ny firazanany. Ary izay andrianamboninolona avy eo ka nafindra monina na nifindra monina dia mbola andrianamboninolona no firazanany. 

Ny tarana-dRalambo sy Ratsitohininamanjaka, na dia zanaka vavin’ Andrianamboninolona sy Rasoavimbahoaka Rafotsindrindramanjaka aza i Ratsitohininamanjaka, dia tsy mba natao ho andrianamboninolona ny firazanany fa nataon-dRalambo ho “zanakandriana mahazo manjaka” ny firazanany dia Andrianjaka sy ny doriany izay tato aoriana nosokajian’ Andriamasinavalona ho terak’ Ifohiloha mizara ho antanantohatra zanakandriana, zazamarolahy ary [[andriamasinavalona]].

Ny taranak’i Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka dia tsy mba natao ho andrianamboninolona ny firazanany fa nataon-dRalambo ho “ zanakandriana mandrakizay mahazo manjaka” afohezina hoe Andriandoriamanjaka. Anefa ireo Andriandoriamanjaka tompon’Ambohibe akaikin'Ambohibeloma ao avaratr'Arivonimamo any Imamo dia mitonona ho andrianamboninolona ihany.

Fa nisy koa teo Alasora (sa Ambohitrandriananahary?) zafin’ Andriamananitany, na taranak’ Andrianamboninolona avy amin’ Andriantomponarivo lahimatoa hoy ny lovantsofina hafa, no tsy nanaiky ny nanaovan-dRalambo azy ho andrianamboninolona ny firazanany fa nanasokajy ny tenany ho “zanakandriana mahazo manjaka” koa ny anaran’ izy ireo aza dia nasiany hoe “manjaka” dia Andrianonimanjakatany, Ramanjaka sy Ramanalinarivo mianadahy izany. Koa nandao an’i Alasora izy ireo tamin’ ny nanjakan-dRalambo ary nianatsimo tany Betsileo koa tonga mpanjaka voalohany tao Andratsay. Ary izy ireo dia tsy mitonon-tena ho andrianamboninolona mihitsy mandraka ankehitriny fa zanakandriana no firazanany hatrizay ka hatramin' ny niakaran' [[Andrianampoinimerina]] teo amin' ny fanjakana na dia taranak’ Andriamananitany aza izy ireo.

Fa ny tarana-dRambavy ao [[Masindray]], na dia zanaka naterak’ Andrianamboninolona aza i Rambavy, saingy hafa reny, hoy ny [[lovantsofina]], dia tsy mba natao ho “andrianamboninolona” ny firazanany fa nataon-dRalambo ho “[[zanadralambo]]” ny firazanany.

Ny terak’ Andriamitondra rahalahin’ Andrianamboninolona dia nitonona fa “Andrianamboninolona” no firazanany anefa ny lovantsofina hafa dia milaza fa na dia noeken’ ny mpanjaka nifandimby aza ny maha-taranak’ Andriamananitany ny terak’ Andriamitondra dia tsy nomena ny firazanana “andrianamboninolona” izy ireo saingy natao ho manan-tantara, koa izy ireo ihany no mahazo mikasika ny taolambalo anaty trano masina aty Imerina nanomboka tamin’ Andrianampoinimerina.

Misy kosa ny tera-dRalambo izay milaza fa tsy zanadralambo ny firazanany fa “andrianamboninolona&quot; dia ny sasany amin’ ny terak’ i Manandriana izany.

=== Ny toerana ahitana ny Andrianamboninolona ===

Tamin’ ny nanjakan’ Andriamanelo (talohan’ ny taona 1575) dia teo Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora, teo amin’ Andriamananitany rainy, no nonina Andrianamboninolona. 

Rehefa novonoin’ [[Andriamanelo]] i Andriamananitany rahalahiny dia nandositra niala teo Ambohitrandriananahary-Alasora i Andrianamboninolona ka nifindra nonina teo Analamanitra nantsoina hoe Ambohitralatenina. 

Tato aoriana dia nomen’ Andriamanelo ho zara-tanin’ Andrianamboninolona, ankoatra an’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora, i Ambohitralantenina saingy novainy anarana ho Ambohitrombihavana. Teo Andrianamboninolona sy Rafotsindrindramanjaka no nonina ary maro no teraka teo ireo zanany. Misy fotoana anefa i Andrianamboninolona mitoetra amin-dRabefaravolamanjaka vadiny aman-janany teo Ambohitrandriananahary avaratr’ Ambohidrabiby, koa izy Andrianamboninolona no nanao io anaram-bohitra eo avaratr’ Ambohidrabiby io ho fitadidiana ny maha iray io vohitra io amin’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora izay zara-taniny rahateo.
 
Rehefa lasa vadin-dRalambo i Ratsitohininamanjaka Ratompokoandriambavy zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka dia nitarin-dRalambo ny zara-tanin’ Andrianamboninolona rafozan-dahiny ka ankoatr’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora sy Ambohitrombihavana, dia nomen-dRalambo an’ Andrianamboninolona rafozany ny tampon-tanety mitomandavana hatreo Ambohitrombihavana mianavaratra hatrany Kilonjy sy ny manodidina. Araka izany, teo anelanelan' ny zara-tanin' ny Andriandranando sy ny zara-tanin' ny Andriantompokoindrindra no nisy ny zara-tanin' ny Andrianamboninolona. 

Teo amin’ ny lapan’ Ambohidrabiby renivohim-panjakany kosa anefa no namponenin-dRalambo i Ratsitohininamanjaka vadiny sy ny zanany (fa rehefa lehibe nahasaraka ireo zana-dRatsitohininamanjaka vao napetrany tamin’ ny vohitra hafa). Teo Ambohidrabiby koa, amin’ ny faritra avaratry ny lapany, no namponenin-dRalambo noho ny antony manokana ireo Andriandoriamanjaka zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRabefaravolamanjaka ary ry Andriantomponarivo telo mirahalahy anadahin-dRatsitohininamanjaka izay zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka. Ireo anadahin-dRatsitohininamanjaka ireo moa dia tsy nahazo zara-tany teo Ambohidrabiby (anefa Ratsitohininamanjaka dia nafenina teo Ambohidrabiby rehefa niamboho). 

Nony tato aoriana dia nafindran-dRalambo avy eo Ambohidrabiby honina amin’ ny zara-tanin’ Andrianamboninolona i Andriantomponarivo telo mirahalahy sy ny fianakaviany. Tamin’ izany dia i Andriantomponarivo lahimatoan’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka, no napetra-dRalambo teo Kilonjy sy Ambonisoa izay faritra avaratra indrindra amin’ ny zara-tanin’ Andrianamboninolona. Ireo rahalahin’ Andriantomponarivo kosa dia niparitaka teo Ambohitriniandriana, Ambohitrombihavana sy Ambohitrandriananahary. Nisy tamin’ny terak’ Andriantomponarivo anefa no tsy nanaiky ho eo Kilonjy fa nonina teo Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora. 

Andriantomponarivo sy ny taranany vitsivitsy anefa tsy nonina ela teo Kilonjy fa nidina tety ambany andrefana teo Ankorombe ka nonina tanteraka teo (anefa izy dia nafenina ao Kilonjy ihany rehefa niamboho). Fa ny zanany roa lahy natao hoe Andrianolonantonandriana sy Andriandranotolo tsy mba nanaraka azy teo Ankorombe fa nijanona nonina teo Kilonjy. Marihina anefa fa tato aoriana, nisy tamin’ ny faritra atsimo-andrefana amin’ ny vohitra Kilonjy no lasan’ ny zanadralambo.

Nisy taranak’ Andriatomponarivo niaraka nonina tamin’ Andriatomponarivo teo Ankorombe anefa no efa nanorim-pasana teo Ankorombe koa nisy tamin’ izy ireo no niala teo Ankorombe ka lasa nifindra monina nianavaratra koa natao ho Ankorokely no anaran’ ny vohitra misy azy any avaratra io ho fahatsiarovany an’ Ankorombe.

Tamin’ Andriambelomasina kosa dia nidina avy eo Kilonjy ireo zanaka amam-paran’ Andriantomponarivo dia ny terak’ Andriantompomanarivo sy ny terak’ Andriandranofolo koa nijanona sy nanorim-ponenana teo Ankorombe izay novaina anarana tamin’ io fidinana io ho Fiaferana.
Tamin’ ny nanjakan’ Andriamasinavalona sy Andrianampoinimerina dia nisy tamin’ ireo Andrianamboninolona no nahazo zara-tany teo Antananarivo dia ny faritra avaratr’ Ambohitantely ao antsinanan’ Andohalo, teo Antsakaviro sy Antanimora, ny faritra antsinanan’i Faravohitra hatreo Ampandrana ka hatrany Ampasandratsarahoby, teo Ambohimanga, teo Anosimanjaka, tao atsimon’ Ambohibao Atsimo, teo Amboniloha, Ankadindramamy, Imerimandroso, Ambohinime, Isoavinimerina, ary amin’ny faritra maro hafa.
== Ny asany ==

Ny Andrianamboninolona dia tsy nanana taozavatra tena nampiavaka azy na dia nanavana azy aza ny tenona landy. Ny Andrianamboninolona koa dia nanana [[Sampy (malagasy)|sampy]] natao hoe “Rabehaza”, iray amin’ny sampy 12 masina ka teo Kilonjy no notezaina io sampy io hatramin’ ny nandoroana ny sampy masina. 

Ary farany, ny lehibe indrindra dia tsy amin’ ny maha-mpanjaka an-dRalambo rainy akory no nahazoan’ Andrianjaka nanjaka nandimby an-dRalambo fa avy amin-dRatsitohininamanjaka reniny. Arak’izany, raha saika mpampita hasina no anjaran’ ny vehivavy vadin’ ny mpanjaka taty Imerina, i Ratsitohininamanjaka zanaka vavin’ Andrianamboninolona kosa dia niavaka satria dia ny fanjakana no nampitainy tamin’ Andrianjaka raha nanambady an-dRalambo izy.

[[Sokajy:Tantaran'i Madagasikara]]</text>
      <sha1>3sg415py6oak7j5icf199j8901xuikj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148907</id>
      <parentid>1148906</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T01:11:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Andrianamboninolona zanak’andriana */</comment>
      <origin>1148907</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10615" sha1="jw6lmc0bd5h3oq2ux00ow9j7lw8ksk3" xml:space="preserve">'''Andrianamboninolona''' dia anaran’ ny iray amin’ ireo zanaka naterak’ [[Andriamananitany]] sy Randranomboahangy. Ny Andrianamboninolona koa dia anarana iantsoana ny satan’ ny iray amin’ ireo antanantohatr’ andriana fito nisy tao [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]] talohan’ ny taona 1896.

== Andrianamboninolona zanak’andriana ==
Andrianamboninolona dia iray amin’ ireo zanaka naterak’ Andriamananitany sy ny andriambavy Randranomboahangy. Andriamananitany dia niteraka ihany koa an’Andriamitondra, zanany lahy tamin’olona tsy andriana firazanana. 

[[Andriamanelo]] mpanjakan’ i [[Alasora]] dia rahalahin’ Andriamananitany. Andriamanalimanjaka sy Rangitamanjakatrimovavy kosa no ray sy renin’ Andriamananitany, izany hoe ny reniben’ Andrianamboninolona dia andriamanjaka. Rangitamanjakatrimovavy moa dia zana-d[[Rafohy]] nanjaka tao Imerimanjaka. Telo ny vadin’ Andrianamboninolona, dia i Rafotsindrindramanjaka izay renin’dRatsitohinimanjaka, i Rabefaravolamanjaka zana-d[[Rabiby]] mpanjakan’ Ambohidrabiby ary i Ramanga, ilay vadiny niterahany an-dRatomponivololona izay renin-dRambavy tao Masindray. Maro ny zanak’ Andrianamboninolona tamin’ireo vadiny telo ireo. 

== Ny Andrianamboninolona ==
Ary faharoa : ny teny hoe “Andrianamboninolona&quot; koa dia anarana iantsoana ny satan’ ny iray amin’ ireo antanantohatr’ andriana fito nisy tao Imerina talohan’ ny taona 1896. Ity heviny faharoa ity dia hafohezin’ ny fitenena hoe “zanakambony”. Antanantohatr' andriana eo anelanelan' ny [[Andriandranando]] sy ny [[Andriatompokoindrindra|Andriantompokoindrindra]] ny Andrianamboninolona. Tato aoriana dia nantsoina ho Andriateloray ny Andriandranando sy ny Andriantompokoindrindra ary ny Andrianamboninolona.

=== Ny firazananan' ny taranak' Andrianamboninolona ===

Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona dia tsy andrianamboninolona avokoa ny firazanany. 

Ny taranak’ ireo zanakalahin’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka Rasoavimbahoaka, dia ny terak’ Andriantomponarivo, ny terak’ Andriakafazaka ary ny terak’ Andriatompoinarivo mitoetra ao Ambohitrandriananahary akaikin’i Alasora, [[Ambohitromby]], Kilonjy, Ambonisoa, [[Fieferana]] ary ny vohitra miaraka aminy toa an’ Ambohitriniandriana, Ambohipiainana, Andranomanjaka, Viliahazo, sns dia nataon-dRalambo ho andrianamboninolona ny firazanany. Ary izay andrianamboninolona avy eo ka nafindra monina na nifindra monina dia mbola andrianamboninolona no firazanany. 

Ny tarana-dRalambo sy Ratsitohininamanjaka, na dia zanaka vavin’ Andrianamboninolona sy Rasoavimbahoaka Rafotsindrindramanjaka aza i Ratsitohininamanjaka, dia tsy mba natao ho andrianamboninolona ny firazanany fa nataon-dRalambo ho “zanakandriana mahazo manjaka” ny firazanany dia Andrianjaka sy ny doriany izay tato aoriana nosokajian’ Andriamasinavalona ho terak’ Ifohiloha mizara ho antanantohatra zanakandriana, zazamarolahy ary [[andriamasinavalona]].

Ny taranak’i Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka dia tsy mba natao ho andrianamboninolona ny firazanany fa nataon-dRalambo ho “ zanakandriana mandrakizay mahazo manjaka” afohezina hoe Andriandoriamanjaka. Anefa ireo Andriandoriamanjaka tompon’Ambohibe akaikin'Ambohibeloma ao avaratr'Arivonimamo any Imamo dia mitonona ho andrianamboninolona ihany.

Fa nisy koa teo Alasora (sa Ambohitrandriananahary?) zafin’ Andriamananitany, na taranak’ Andrianamboninolona avy amin’ Andriantomponarivo lahimatoa hoy ny lovantsofina hafa, no tsy nanaiky ny nanaovan-dRalambo azy ho andrianamboninolona ny firazanany fa nanasokajy ny tenany ho “zanakandriana mahazo manjaka” koa ny anaran’ izy ireo aza dia nasiany hoe “manjaka” dia Andrianonimanjakatany, Ramanjaka sy Ramanalinarivo mianadahy izany. Koa nandao an’i Alasora izy ireo tamin’ ny nanjakan-dRalambo ary nianatsimo tany Betsileo koa tonga mpanjaka voalohany tao Andratsay. Ary izy ireo dia tsy mitonon-tena ho andrianamboninolona mihitsy mandraka ankehitriny fa zanakandriana no firazanany hatrizay ka hatramin' ny niakaran' [[Andrianampoinimerina]] teo amin' ny fanjakana na dia taranak’ Andriamananitany aza izy ireo.

Fa ny tarana-dRambavy ao [[Masindray]], na dia zanaka naterak’ Andrianamboninolona aza i Rambavy, saingy hafa reny, hoy ny [[lovantsofina]], dia tsy mba natao ho “andrianamboninolona” ny firazanany fa nataon-dRalambo ho “[[zanadralambo]]” ny firazanany.

Ny terak’ Andriamitondra rahalahin’ Andrianamboninolona dia nitonona fa “Andrianamboninolona” no firazanany anefa ny lovantsofina hafa dia milaza fa na dia noeken’ ny mpanjaka nifandimby aza ny maha-taranak’ Andriamananitany ny terak’ Andriamitondra dia tsy nomena ny firazanana “andrianamboninolona” izy ireo saingy natao ho manan-tantara, koa izy ireo ihany no mahazo mikasika ny taolambalo anaty trano masina aty Imerina nanomboka tamin’ Andrianampoinimerina.

Misy kosa ny tera-dRalambo izay milaza fa tsy zanadralambo ny firazanany fa “andrianamboninolona&quot; dia ny sasany amin’ ny terak’ i Manandriana izany.

=== Ny toerana ahitana ny Andrianamboninolona ===

Tamin’ ny nanjakan’ Andriamanelo (talohan’ ny taona 1575) dia teo Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora, teo amin’ Andriamananitany rainy, no nonina Andrianamboninolona. 

Rehefa novonoin’ [[Andriamanelo]] i Andriamananitany rahalahiny dia nandositra niala teo Ambohitrandriananahary-Alasora i Andrianamboninolona ka nifindra nonina teo Analamanitra nantsoina hoe Ambohitralatenina. 

Tato aoriana dia nomen’ Andriamanelo ho zara-tanin’ Andrianamboninolona, ankoatra an’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora, i Ambohitralantenina saingy novainy anarana ho Ambohitrombihavana. Teo Andrianamboninolona sy Rafotsindrindramanjaka no nonina ary maro no teraka teo ireo zanany. Misy fotoana anefa i Andrianamboninolona mitoetra amin-dRabefaravolamanjaka vadiny aman-janany teo Ambohitrandriananahary avaratr’ Ambohidrabiby, koa izy Andrianamboninolona no nanao io anaram-bohitra eo avaratr’ Ambohidrabiby io ho fitadidiana ny maha iray io vohitra io amin’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora izay zara-taniny rahateo.
 
Rehefa lasa vadin-dRalambo i Ratsitohininamanjaka Ratompokoandriambavy zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka dia nitarin-dRalambo ny zara-tanin’ Andrianamboninolona rafozan-dahiny ka ankoatr’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora sy Ambohitrombihavana, dia nomen-dRalambo an’ Andrianamboninolona rafozany ny tampon-tanety mitomandavana hatreo Ambohitrombihavana mianavaratra hatrany Kilonjy sy ny manodidina. Araka izany, teo anelanelan' ny zara-tanin' ny Andriandranando sy ny zara-tanin' ny Andriantompokoindrindra no nisy ny zara-tanin' ny Andrianamboninolona. 

Teo amin’ ny lapan’ Ambohidrabiby renivohim-panjakany kosa anefa no namponenin-dRalambo i Ratsitohininamanjaka vadiny sy ny zanany (fa rehefa lehibe nahasaraka ireo zana-dRatsitohininamanjaka vao napetrany tamin’ ny vohitra hafa). Teo Ambohidrabiby koa, amin’ ny faritra avaratry ny lapany, no namponenin-dRalambo noho ny antony manokana ireo Andriandoriamanjaka zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRabefaravolamanjaka ary ry Andriantomponarivo telo mirahalahy anadahin-dRatsitohininamanjaka izay zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka. Ireo anadahin-dRatsitohininamanjaka ireo moa dia tsy nahazo zara-tany teo Ambohidrabiby (anefa Ratsitohininamanjaka dia nafenina teo Ambohidrabiby rehefa niamboho). 

Nony tato aoriana dia nafindran-dRalambo avy eo Ambohidrabiby honina amin’ ny zara-tanin’ Andrianamboninolona i Andriantomponarivo telo mirahalahy sy ny fianakaviany. Tamin’ izany dia i Andriantomponarivo lahimatoan’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka, no napetra-dRalambo teo Kilonjy sy Ambonisoa izay faritra avaratra indrindra amin’ ny zara-tanin’ Andrianamboninolona. Ireo rahalahin’ Andriantomponarivo kosa dia niparitaka teo Ambohitriniandriana, Ambohitrombihavana sy Ambohitrandriananahary. Nisy tamin’ny terak’ Andriantomponarivo anefa no tsy nanaiky ho eo Kilonjy fa nonina teo Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora. 

Andriantomponarivo sy ny taranany vitsivitsy anefa tsy nonina ela teo Kilonjy fa nidina tety ambany andrefana teo Ankorombe ka nonina tanteraka teo (anefa izy dia nafenina ao Kilonjy ihany rehefa niamboho). Fa ny zanany roa lahy natao hoe Andrianolonantonandriana sy Andriandranotolo tsy mba nanaraka azy teo Ankorombe fa nijanona nonina teo Kilonjy. Marihina anefa fa tato aoriana, nisy tamin’ ny faritra atsimo-andrefana amin’ ny vohitra Kilonjy no lasan’ ny zanadralambo.

Nisy taranak’ Andriatomponarivo niaraka nonina tamin’ Andriatomponarivo teo Ankorombe anefa no efa nanorim-pasana teo Ankorombe koa nisy tamin’ izy ireo no niala teo Ankorombe ka lasa nifindra monina nianavaratra koa natao ho Ankorokely no anaran’ ny vohitra misy azy any avaratra io ho fahatsiarovany an’ Ankorombe.

Tamin’ Andriambelomasina kosa dia nidina avy eo Kilonjy ireo zanaka amam-paran’ Andriantomponarivo dia ny terak’ Andriantompomanarivo sy ny terak’ Andriandranofolo koa nijanona sy nanorim-ponenana teo Ankorombe izay novaina anarana tamin’ io fidinana io ho Fiaferana.
Tamin’ ny nanjakan’ Andriamasinavalona sy Andrianampoinimerina dia nisy tamin’ ireo Andrianamboninolona no nahazo zara-tany teo Antananarivo dia ny faritra avaratr’ Ambohitantely ao antsinanan’ Andohalo, teo Antsakaviro sy Antanimora, ny faritra antsinanan’i Faravohitra hatreo Ampandrana ka hatrany Ampasandratsarahoby, teo Ambohimanga, teo Anosimanjaka, tao atsimon’ Ambohibao Atsimo, teo Amboniloha, Ankadindramamy, Imerimandroso, Ambohinime, Isoavinimerina, ary amin’ny faritra maro hafa.
== Ny asany ==

Ny Andrianamboninolona dia tsy nanana taozavatra tena nampiavaka azy na dia nanavana azy aza ny tenona landy. Ny Andrianamboninolona koa dia nanana [[Sampy (malagasy)|sampy]] natao hoe “Rabehaza”, iray amin’ny sampy 12 masina ka teo Kilonjy no notezaina io sampy io hatramin’ ny nandoroana ny sampy masina. 

Ary farany, ny lehibe indrindra dia tsy amin’ ny maha-mpanjaka an-dRalambo rainy akory no nahazoan’ Andrianjaka nanjaka nandimby an-dRalambo fa avy amin-dRatsitohininamanjaka reniny. Arak’izany, raha saika mpampita hasina no anjaran’ ny vehivavy vadin’ ny mpanjaka taty Imerina, i Ratsitohininamanjaka zanaka vavin’ Andrianamboninolona kosa dia niavaka satria dia ny fanjakana no nampitainy tamin’ Andrianjaka raha nanambady an-dRalambo izy.

[[Sokajy:Tantaran'i Madagasikara]]</text>
      <sha1>jw6lmc0bd5h3oq2ux00ow9j7lw8ksk3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148908</id>
      <parentid>1148907</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T01:25:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Andrianamboninolona zanak’andriana */</comment>
      <origin>1148908</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10619" sha1="qngauybrsw3as1pr4qkwtzyaf2kcu17" xml:space="preserve">'''Andrianamboninolona''' dia anaran’ ny iray amin’ ireo zanaka naterak’ [[Andriamananitany]] sy Randranomboahangy. Ny Andrianamboninolona koa dia anarana iantsoana ny satan’ ny iray amin’ ireo antanantohatr’ andriana fito nisy tao [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]] talohan’ ny taona 1896.

== Andrianamboninolona zanak’andriana ==
Andrianamboninolona dia iray amin’ ireo zanaka naterak’ Andriamananitany sy ny andriambavy Randranomboahangy. Andriamananitany dia niteraka ihany koa an’Andriamitondra, zanany lahy tamin’vady hafa tsy andriana firazanana. 

[[Andriamanelo]] mpanjakan’ i [[Alasora]] dia rahalahin’ Andriamananitany. Andriamanalimanjaka sy Rangitamanjakatrimovavy kosa no ray sy renin’ Andriamananitany, izany hoe ny reniben’ Andrianamboninolona dia andriamanjaka. Rangitamanjakatrimovavy moa dia zana-d[[Rafohy]] nanjaka tao Imerimanjaka. Telo ny vadin’ Andrianamboninolona, dia i Rafotsindrindramanjaka izay renin’dRatsitohinimanjaka, i Rabefaravolamanjaka zana-d[[Rabiby]] mpanjakan’ Ambohidrabiby, ary i Ramanga ilay vadiny niterahany an-dRatomponivololona izay renin-dRambavy tao Masindray. Maro ny zanak’ Andrianamboninolona tamin’ireo vadiny telo ireo. 

== Ny Andrianamboninolona ==
Ary faharoa : ny teny hoe “Andrianamboninolona&quot; koa dia anarana iantsoana ny satan’ ny iray amin’ ireo antanantohatr’ andriana fito nisy tao Imerina talohan’ ny taona 1896. Ity heviny faharoa ity dia hafohezin’ ny fitenena hoe “zanakambony”. Antanantohatr' andriana eo anelanelan' ny [[Andriandranando]] sy ny [[Andriatompokoindrindra|Andriantompokoindrindra]] ny Andrianamboninolona. Tato aoriana dia nantsoina ho Andriateloray ny Andriandranando sy ny Andriantompokoindrindra ary ny Andrianamboninolona.

=== Ny firazananan' ny taranak' Andrianamboninolona ===

Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona dia tsy andrianamboninolona avokoa ny firazanany. 

Ny taranak’ ireo zanakalahin’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka Rasoavimbahoaka, dia ny terak’ Andriantomponarivo, ny terak’ Andriakafazaka ary ny terak’ Andriatompoinarivo mitoetra ao Ambohitrandriananahary akaikin’i Alasora, [[Ambohitromby]], Kilonjy, Ambonisoa, [[Fieferana]] ary ny vohitra miaraka aminy toa an’ Ambohitriniandriana, Ambohipiainana, Andranomanjaka, Viliahazo, sns dia nataon-dRalambo ho andrianamboninolona ny firazanany. Ary izay andrianamboninolona avy eo ka nafindra monina na nifindra monina dia mbola andrianamboninolona no firazanany. 

Ny tarana-dRalambo sy Ratsitohininamanjaka, na dia zanaka vavin’ Andrianamboninolona sy Rasoavimbahoaka Rafotsindrindramanjaka aza i Ratsitohininamanjaka, dia tsy mba natao ho andrianamboninolona ny firazanany fa nataon-dRalambo ho “zanakandriana mahazo manjaka” ny firazanany dia Andrianjaka sy ny doriany izay tato aoriana nosokajian’ Andriamasinavalona ho terak’ Ifohiloha mizara ho antanantohatra zanakandriana, zazamarolahy ary [[andriamasinavalona]].

Ny taranak’i Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka dia tsy mba natao ho andrianamboninolona ny firazanany fa nataon-dRalambo ho “ zanakandriana mandrakizay mahazo manjaka” afohezina hoe Andriandoriamanjaka. Anefa ireo Andriandoriamanjaka tompon’Ambohibe akaikin'Ambohibeloma ao avaratr'Arivonimamo any Imamo dia mitonona ho andrianamboninolona ihany.

Fa nisy koa teo Alasora (sa Ambohitrandriananahary?) zafin’ Andriamananitany, na taranak’ Andrianamboninolona avy amin’ Andriantomponarivo lahimatoa hoy ny lovantsofina hafa, no tsy nanaiky ny nanaovan-dRalambo azy ho andrianamboninolona ny firazanany fa nanasokajy ny tenany ho “zanakandriana mahazo manjaka” koa ny anaran’ izy ireo aza dia nasiany hoe “manjaka” dia Andrianonimanjakatany, Ramanjaka sy Ramanalinarivo mianadahy izany. Koa nandao an’i Alasora izy ireo tamin’ ny nanjakan-dRalambo ary nianatsimo tany Betsileo koa tonga mpanjaka voalohany tao Andratsay. Ary izy ireo dia tsy mitonon-tena ho andrianamboninolona mihitsy mandraka ankehitriny fa zanakandriana no firazanany hatrizay ka hatramin' ny niakaran' [[Andrianampoinimerina]] teo amin' ny fanjakana na dia taranak’ Andriamananitany aza izy ireo.

Fa ny tarana-dRambavy ao [[Masindray]], na dia zanaka naterak’ Andrianamboninolona aza i Rambavy, saingy hafa reny, hoy ny [[lovantsofina]], dia tsy mba natao ho “andrianamboninolona” ny firazanany fa nataon-dRalambo ho “[[zanadralambo]]” ny firazanany.

Ny terak’ Andriamitondra rahalahin’ Andrianamboninolona dia nitonona fa “Andrianamboninolona” no firazanany anefa ny lovantsofina hafa dia milaza fa na dia noeken’ ny mpanjaka nifandimby aza ny maha-taranak’ Andriamananitany ny terak’ Andriamitondra dia tsy nomena ny firazanana “andrianamboninolona” izy ireo saingy natao ho manan-tantara, koa izy ireo ihany no mahazo mikasika ny taolambalo anaty trano masina aty Imerina nanomboka tamin’ Andrianampoinimerina.

Misy kosa ny tera-dRalambo izay milaza fa tsy zanadralambo ny firazanany fa “andrianamboninolona&quot; dia ny sasany amin’ ny terak’ i Manandriana izany.

=== Ny toerana ahitana ny Andrianamboninolona ===

Tamin’ ny nanjakan’ Andriamanelo (talohan’ ny taona 1575) dia teo Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora, teo amin’ Andriamananitany rainy, no nonina Andrianamboninolona. 

Rehefa novonoin’ [[Andriamanelo]] i Andriamananitany rahalahiny dia nandositra niala teo Ambohitrandriananahary-Alasora i Andrianamboninolona ka nifindra nonina teo Analamanitra nantsoina hoe Ambohitralatenina. 

Tato aoriana dia nomen’ Andriamanelo ho zara-tanin’ Andrianamboninolona, ankoatra an’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora, i Ambohitralantenina saingy novainy anarana ho Ambohitrombihavana. Teo Andrianamboninolona sy Rafotsindrindramanjaka no nonina ary maro no teraka teo ireo zanany. Misy fotoana anefa i Andrianamboninolona mitoetra amin-dRabefaravolamanjaka vadiny aman-janany teo Ambohitrandriananahary avaratr’ Ambohidrabiby, koa izy Andrianamboninolona no nanao io anaram-bohitra eo avaratr’ Ambohidrabiby io ho fitadidiana ny maha iray io vohitra io amin’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora izay zara-taniny rahateo.
 
Rehefa lasa vadin-dRalambo i Ratsitohininamanjaka Ratompokoandriambavy zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka dia nitarin-dRalambo ny zara-tanin’ Andrianamboninolona rafozan-dahiny ka ankoatr’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora sy Ambohitrombihavana, dia nomen-dRalambo an’ Andrianamboninolona rafozany ny tampon-tanety mitomandavana hatreo Ambohitrombihavana mianavaratra hatrany Kilonjy sy ny manodidina. Araka izany, teo anelanelan' ny zara-tanin' ny Andriandranando sy ny zara-tanin' ny Andriantompokoindrindra no nisy ny zara-tanin' ny Andrianamboninolona. 

Teo amin’ ny lapan’ Ambohidrabiby renivohim-panjakany kosa anefa no namponenin-dRalambo i Ratsitohininamanjaka vadiny sy ny zanany (fa rehefa lehibe nahasaraka ireo zana-dRatsitohininamanjaka vao napetrany tamin’ ny vohitra hafa). Teo Ambohidrabiby koa, amin’ ny faritra avaratry ny lapany, no namponenin-dRalambo noho ny antony manokana ireo Andriandoriamanjaka zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRabefaravolamanjaka ary ry Andriantomponarivo telo mirahalahy anadahin-dRatsitohininamanjaka izay zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka. Ireo anadahin-dRatsitohininamanjaka ireo moa dia tsy nahazo zara-tany teo Ambohidrabiby (anefa Ratsitohininamanjaka dia nafenina teo Ambohidrabiby rehefa niamboho). 

Nony tato aoriana dia nafindran-dRalambo avy eo Ambohidrabiby honina amin’ ny zara-tanin’ Andrianamboninolona i Andriantomponarivo telo mirahalahy sy ny fianakaviany. Tamin’ izany dia i Andriantomponarivo lahimatoan’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka, no napetra-dRalambo teo Kilonjy sy Ambonisoa izay faritra avaratra indrindra amin’ ny zara-tanin’ Andrianamboninolona. Ireo rahalahin’ Andriantomponarivo kosa dia niparitaka teo Ambohitriniandriana, Ambohitrombihavana sy Ambohitrandriananahary. Nisy tamin’ny terak’ Andriantomponarivo anefa no tsy nanaiky ho eo Kilonjy fa nonina teo Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora. 

Andriantomponarivo sy ny taranany vitsivitsy anefa tsy nonina ela teo Kilonjy fa nidina tety ambany andrefana teo Ankorombe ka nonina tanteraka teo (anefa izy dia nafenina ao Kilonjy ihany rehefa niamboho). Fa ny zanany roa lahy natao hoe Andrianolonantonandriana sy Andriandranotolo tsy mba nanaraka azy teo Ankorombe fa nijanona nonina teo Kilonjy. Marihina anefa fa tato aoriana, nisy tamin’ ny faritra atsimo-andrefana amin’ ny vohitra Kilonjy no lasan’ ny zanadralambo.

Nisy taranak’ Andriatomponarivo niaraka nonina tamin’ Andriatomponarivo teo Ankorombe anefa no efa nanorim-pasana teo Ankorombe koa nisy tamin’ izy ireo no niala teo Ankorombe ka lasa nifindra monina nianavaratra koa natao ho Ankorokely no anaran’ ny vohitra misy azy any avaratra io ho fahatsiarovany an’ Ankorombe.

Tamin’ Andriambelomasina kosa dia nidina avy eo Kilonjy ireo zanaka amam-paran’ Andriantomponarivo dia ny terak’ Andriantompomanarivo sy ny terak’ Andriandranofolo koa nijanona sy nanorim-ponenana teo Ankorombe izay novaina anarana tamin’ io fidinana io ho Fiaferana.
Tamin’ ny nanjakan’ Andriamasinavalona sy Andrianampoinimerina dia nisy tamin’ ireo Andrianamboninolona no nahazo zara-tany teo Antananarivo dia ny faritra avaratr’ Ambohitantely ao antsinanan’ Andohalo, teo Antsakaviro sy Antanimora, ny faritra antsinanan’i Faravohitra hatreo Ampandrana ka hatrany Ampasandratsarahoby, teo Ambohimanga, teo Anosimanjaka, tao atsimon’ Ambohibao Atsimo, teo Amboniloha, Ankadindramamy, Imerimandroso, Ambohinime, Isoavinimerina, ary amin’ny faritra maro hafa.
== Ny asany ==

Ny Andrianamboninolona dia tsy nanana taozavatra tena nampiavaka azy na dia nanavana azy aza ny tenona landy. Ny Andrianamboninolona koa dia nanana [[Sampy (malagasy)|sampy]] natao hoe “Rabehaza”, iray amin’ny sampy 12 masina ka teo Kilonjy no notezaina io sampy io hatramin’ ny nandoroana ny sampy masina. 

Ary farany, ny lehibe indrindra dia tsy amin’ ny maha-mpanjaka an-dRalambo rainy akory no nahazoan’ Andrianjaka nanjaka nandimby an-dRalambo fa avy amin-dRatsitohininamanjaka reniny. Arak’izany, raha saika mpampita hasina no anjaran’ ny vehivavy vadin’ ny mpanjaka taty Imerina, i Ratsitohininamanjaka zanaka vavin’ Andrianamboninolona kosa dia niavaka satria dia ny fanjakana no nampitainy tamin’ Andrianjaka raha nanambady an-dRalambo izy.

[[Sokajy:Tantaran'i Madagasikara]]</text>
      <sha1>qngauybrsw3as1pr4qkwtzyaf2kcu17</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Zanadralambo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>167696</id>
    <revision>
      <id>1148865</id>
      <parentid>1009608</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T16:02:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny tarana-dRalambo tamin' ny vadikeliny andriana */</comment>
      <origin>1148865</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12415" sha1="flhlzrhoe08bn0s0ozle5y2hqqa5m7x" xml:space="preserve">

Ny '''Zanadralambo''' dia iray amin' ireo sokajin' [[andriana]] nisy tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] sy ny [[Fanjakan'i Madagasikara|Fanjakan' i Madagasikara]], izay taranaky ny mpanjaka [[Ralambo]] na havany akaiky.

Nanambady maro ny mpanjaka Ralambo, mpanjakan' [[Imerina]], nonina sy nanjaka teo [[Ambohidrabiby]] Hasin' Imerina tamin' ny taona 1575-1600, ary niterahany maro ireny vadiny andriambavy. Mba hisorohana ny ady fanjakana teo amin' ireo taranany sy ireo andriana maro havany teo amin' ny fanjakany dia namorona sokajin' andriana efatra izy, izay ipoiran' ny mpanjaka eto Imerina, dia ny [[Andriantompokoindrindra]], ny [[Zanadralambo amin' Andrianjaka|Zanadralambo amin'Andrianjaka]], ny [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]], ary ny [[Andriandranando]]. 

Ny sokajy faharoa amin' ny andriana dia nampitondrain-dRalambo ny anarany ka nataony hoe &quot;Zanadralambo&quot;. Arak' izany dia misy amin' ny Zanadralambo no tarana-dRalambo ary misy amin' ny Zanadralambo no tsy tarana-dRalambo mivantana fa havany ary andriana ihany. Ankoatr' izany, misy amin' ny tarana-dRalambo no tsy natao ho isan' ny Zanadralambo toy ireo tera-dRalambo sy ny vadibeny dia Andriatompokoindrindra sy Ravaomasina. Ny zana-dRalambo tamin-dRatsitohinamanjaka vadikeliny dia nataon-dRalambo ho isan' ny [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]].

== Ny razambe telo nipoiran' ny sokajin' ny Zanadralambo ==
Misy karazany telo ny razambe niandohan' ny sokajy Zanadralambo dia ny taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin' ireo vadikeliny, ireo havan' ny mpanjaka Ralambo izay nosokajian' io mpanjaka io ho Zanadralambo ary misy [[Hova]] natao andriana ka natao ho isan' ny Zanadralambo. Fanavahana fotsiny ihany izany saingy mitovy firazanana izy ireo dia samy Zanadralambo. Ny mpanjaka Ralambo dia teo androvan' Ambohidrabiby no nonina ary ireo Zanadralambo sy ireo taranany dia nomeny zara-tany manodidina an' Ambohidrabiby renivohim-panjakana.  

=== Ny tarana-dRalambo tamin' ny vadikeliny andriana ===
Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin' ny vadikeliny andriana dia natao hoe &quot;[[Zanadralambo amin' Andrianjaka]]&quot;. Miisa efatra izay ireo dia ireto avy: Andriampolofantsy ; Andriampanarivomanga ; Andriamasoandro; ary Andriantompombe. Andriampolofantsy no lahimatoan' ny Zanadralambo amin' Andrianjaka. Amin' ny maha-lahimatoa an' Andriampolofantsy dia tao avaratr' Ambohidrabiby eo atsimon' i [[Talata Volonondry]] ary somary avaratry Falimanjaka, dia tao Ambohimanarivo no zara-tany nomen' ny mpanjaka Ralambo an' Andriampolofantsy zanany tany amboalohany. Tato aoriana dia nifindra nonina tao Ankadimanga izay mbola eo avaratr' Ambohidrabiby ary atsimon' i Talata Volonondry i Andriampolofantsy sy ny ankohonany ary ireo mpanaraka azy. Rehefa izany dia niala teo Ankadimanga izy ka nifindra nonina teo Ankazobe izay eroa andafy antsinanana-atsimon' Ambohidrabiby. Ary avy eo Ankazobe indray vao nifindra nonina nankeo Atsomangy ao atsimon' Ambohidrabiby. Nananjanaka roa lahy izy ka ny lahy matoa izay lehilahy manankaja natao hoe Andriamahatsiraina dia napetrany tao avaratr' Atsomangy amin' ny toerana hoe Andafiavaratra ary ny faralahy kosa Andriamasina dia nidina nonina teo ambany atsimon' Atsomangy amin' ny toerana atao hoe Ambany Atsimo. Avy eo Atsomangy kosa no nisy nifindra monina nankeo Ambohitrantenaina. Andriantompombe dia tao andafy avaratra antsinanan' Ambohidrabiby tao atsimon' ny Falimanjaka amin' ny tanàna atao hoe Ambohidalona no zara-tany nomen' ny mpanjaka Ralambo rainy azy ary mbola ao ny fasana nanafenana an' Andriatompombe. Ny taranak' Andriatompombe kosa dia niala teo ka nifindra monina any atsimon' Ambohidrabiby dia ao Ambatofotsy avaradrano sy ao [[Sabotsy Namehana]]. Andriamasoandro kosa dia napetraky ny mpanjaka Ralambo rainy tao andafy atsimon' Ambohidrabiby ao Manandriana. Andriampanariomanga kosa dia teroa andafy atsimo andrefan' Ambohidrabiby no zara-tany nomen' ny mpanjaka Ralambo azy. Rehefa nanambady an' i Ravadifo zanak' Andriampanarivomanga ao Lazaina ny mpanjaka Andrianjaka dia novaina tato aoriana ho ny terak' Andriampanarivomanga no zokiny amin' ny Zanadralambo amin' Andrianjaka. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny Zana-dRambavy ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanaky ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanaka vavin’ Andrianamboninolona sy ny vadikeliny, koa nataon-dRalambo ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranaka ao Masindray ireo.  

Fanamarihana: Ny taranaky Ralambo tamin-dRavoromanga mpihira nalaza izay natao hoe [[Zafindravoromanga]] dia mitonona ho isan' ny Zanadralambo ihany koa saingy tsy isan' iretsy Zanadralambo amin' Andrianjaka akory. Efa sokajy hova no misy azy noho ny antony manokana. Ravoromanga dia niara-nonina tamin' ny mpanjaka Ralambo sy ny zanany telolahy tao androvan' Ambohidrabiby ary nafenina ao ambany antsinanan' Ambohidrabiby ao atsimon' Anjanakarivo andrefana. Ny zanaka telolahin' ny mpanjaka Ralambo tamin-dRavoromanga kosa dia nomen'ny mpanjaka Ralambo zaratany any avaratr'Ambohidrabiby dia tao Ambohitrolomahitsy  ary tato aoriana dia nifindra monina ao Ambohijanamasoandro avaratr'Ambohimanga.

=== Zanadralambo fianakavian-dRalambo ===
Ireo Zanadralambo tsy mba nateraky Ralambo fa fianakavian-dRalambo no natao ho isan' ny sokajin' ny Zanadralambo dia maro. Voalohany amin' izany ny Andriamaneforalambo izay nomen' ny mpanjaka Ralambo zaratany any avaratra antsinanan' Ambohidrabiby dia ao Ankorombe avaratry Talata volonondry. Araka ny [[lovantsofina]] dia tarana-dRabiby raiben-dRalambo ity Andriamaneforalambo ity no fianakavian' ireo [[Andriandoriamanjaka]] koa. Vinanton-dRalambo rahateo koa Andriamaneforalambo satria ny vadiny dia zanaka nateraky Ralambo. Izany rehetra izany angamba no isan' ny nanasokajian-dRalambo ny terak' Andriamaneforalambo ho isan' ny Zanadralambo ary izy ihany amin' ny Zanadralambo no mitondra ny anarana &quot;Ralambo&quot;. Arak' izany, ny Zanadralambo avy amin'[[Andriamaneforalambo]] dia tarana-dRalambo avy amin' ny vadin' Andriamaneforalambo fa tsy avy amin' Andriamaneforalambo razambe akory. Misy lovantsofina milaza fa Rafotsimarovahoaka razan' ny ampahany amin' ny Zanadralambo ao Ambodifahitra dia taranak' Ankorombe no nifindra monina teo. Manaraka izany dia ny tera-dRambavy ao Masindray ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanak' Andrianamboninolona tamin' ny vadikeliny, koa tsy nataon-dRalambo ho Andrianamboninolona ny tera-dRambavy fa nataony ho Zanadralambo ny firazanan' ny Teradrambavy ao Masindray. Ary farany, ny taranak' [[Andrianakotrina]] izay nomen' ny mpanjaka Ralambo zaratany any antsinanan' Ambohidrabiby dia ao Ambohimahatsinjo ao andrefan' Ambohimalaza. Andrianakotrina moa araka ny lovantsofina dia andriana tompon' ny faritra akaikin' i Manandriana-Avaradrano sy Namehana iny tamin' ny andron-dRalambo. Fianakavian-dRalambo rahateo moa Andrianakotrina no nanoa azy, ary izy ihany koa no nitondra ny vary taty anivontany ka nosokajian-dRalambo ho isan' ny Zanadralambo izy. Ny lovantsofina sy ny [[tetiarana]] ao amin' ny Terak' Andrianakotrina ao Ambohimahatsinjo dia manambara fa tena zanaky ny mpanjaka Ralambo izy ireo.

=== Hova kasa Zanadralambo ===
Misy koa [[Hova]] vitsy nataon' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]] ho isan' ny andriana ka nosokajiana ho Zanadralambo izy ireny. Tany amboalohany dia tsy nanaiky hifanambady tamin' ireo nasondrotra andriana ireo Zanadralambo na taranaka na fianakavian' ny mpanjaka Ralambo. Saingy tato aoriana dia nifanakalo vady aman-jakanaka ny vitsy fa tsy izy rehetra akory. Isan' ireny natao ho Zandralambo ireny i Raberanto sy ny fianakaviany tao Ambodifahitra.  

Mbola maro koa ireo vohitra no mitonona ho isan' ny Zanadralambo ary mety ho tena Zanadralambo tokoa saingy tsy neken' ny mpanjaka nifandimby ho isan' ny Zanadralambo izy ireny. Misy amin' ireny vohitra ireny aza no niandry aman-taona maro vao neken' ny mpanjaka tato aoriana fa isan' ny Zanadralambo raha tsy nanaiky izany ny mpanjaka tany aloha. Isan' izany ny Zanadralambo amin' ny [[Vakinisisaony]].

Fehiny, ny teny hoe ''Zanadralambo'' dia tsy midika avy hatrany fa taranaky ny mpanjaka Ralambo. Marihina anefa fa nanana ny maha izy azy manokana amin' ny Zanadralambo ny terak' Andriampanarivomanga ao Lazaina sy ny terak' Andriampolofantsy ao Antsomangy ary ny tera-dRaberanto ao Ambodifahitra. Terak' i Lazaina i Rabedasy izay lehiben' ny Zanadralambo rehetra [tamin-d[[Ranavalona III]]]. Tamin' ny Zanadralambo rehetra dia Raberanto sy ny ankohonany avy ao Ambodifahitra no hany nomen' Andrianampoinimerina zaratany tao amin' ny faritra voahodidina hadivory manodidina an' Andohalo tao [[Antananarivo]] ka niaranonina tamin' ny solotenan' ny [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]], ny Andriandranando, ny Andrianamboninolona, ny Andriatompokoindrindra, ny [[Andriandoriamanjaka]], ary ny [[Zazamarolahy]] teo.

== Ny toerana ahitana ny Zanadralambo ==

Saika nahitana ny Zanadralambo ny lafivalo teto Imerina. Tamin' ny nanjakan-dRalambo dia teo saika nanodidina ny vohitr' Ambohidrabiby Hasin' Imerina iny no nonina ireo Zanadralambo dia tao [[Ambohidrabiby]], [[Falimanjaka]], [[Ankorombe]], [[Ambodifahitra]], [[Lazaina]], [[Antsomangy]], Manandriana, Ambatofotsy, Ambohidrano Antsinanana, Andranovelona, Ambohimahatsinjo ary amin' ny faritra atsimo ao Kilonjy. Tato aoriana dia niely tsikelikely teo amin' ny fanjakan' Imerina ireny Zanadralambo ireny satria ny Zanadralambo dia tsy mba nahazo nivoaka ny faritr' Imerina Enin-toko ka avy amin' izany ny fiteny hoe Zanadralambo Enin-toko. Amin' ny lafiny atsimo ao Ikilonjy sy amin' ny lafiny atsimo ao amin' ny rovan' Ambohijanaka dia misy Zanadralambo. Eny hatrany amin' ny Vakinimananara amin' ny faritr' [[Anjozorobe]] dia misy Zanadralambo. Ireo andriana taranaka taty aoriana araka ny vanimpotoana nifandimby ihany no nanana zo hivoaka an' Imerina raha hanitatra fanjakana na hametram-pihavanana amin' ny fanjakana manodidina na hanorina fanjakana mihintsy.

== Ny andraikitry ny Zanadralambo ==

Ny Zanadralambo dia nanana andraikitra manokana teo amin' ny fanjakan' andriana. Ny Zanadralambo dia loharanon' andriana manjaka. 

Ny Zanadralambo amin' Andrianjaka no akaiky ny mpanjaka [[Andrianjaka]] raha nanjaka tao Antananarivo izy. Natao isan' ny mpanozon-doha na mpanome [[tangena]] ny Zanadralambo. Raha nisy mpanjaka efa hiamboho (manary aina) dia ny Zanadralambo no antsoina hialany aina sy hiamparany. Tato aoriana dia natao isan' ny mpamono fatin' andriamanjaka ny Zanadralambo satria tsy misy mahazo mikasika ny taolambalon' ny mpanjaka raha tsy andriana ny firazanany dia nisy Zanadralambo nahazo nanao izany. Nisy tamin' ny Zanadralambo koa anefa toy ny ao Manadriana-Avaradrano no nahazo andraikitra ho mpanenona ny firavaka [[volamena]] sy [[Volafotsy|volafotsi]]&lt;nowiki/&gt;n' ny mpanjaka. Hatramin' ny andron-dRalambo rainy hono dia Andriamasoandro no mpitohy sy mpanamboatra ny voahangy sampan-dRalambo. Ny Zanadralambo avy amin' ny fianakavian-dRabedasy kosa no nanefy ny volan' ny fanjakana merina ary Rabedasy no lehiben' ny Zanadralambo tamin' ny faran' ny fanjakan' andriana merina.

Betsaka andriana manam-pahaizana ny Zanadralambo amin' Andrianjaka ankehitriny, toa ny Andriana Alfred Ramangasoavina filoha-lefitry ny Repoblika Voalohany sady minisitry ny Fitsarana. Ny andriana Émile Ramarosaona, ministra ny Planina. Ny andriana Profesora [[Siméon Rajaona]] mpampianatra [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] teny amin' ny Oniversite ary olomanga-pirenena koa.

== Ny fomban' ny Zanadralambo ==
Ny samy Zanadralambo dia saika nifanambady. Tsy [[lova tsy mifindra]] anefa izany noho ireo Zanadralambo samy hafa reny ary mety tsy ho tarana-dRalambo mihintsy ny sasany aminy.
Tsy mba nanana [[Sampy (malagasy)|sampy]] manokana koa ny Zanadralambo raha nanana ny azy manokana ireo sokajin' andriana sasany, angamba noho ny maha samy hafa reny ireo vohitry ny Zanadralambo maro. Na izany aza, dia saika nanan-karena ny Zanadralambo.

== Jereo koa ==

* [[Zanakandriana]]

* [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]
* [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]
* [[Andriandranando]]
* [[Zanadralambo]]
* [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]]
* [[Zazamarolahy]]
* [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]
* [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]
* [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]

[[sokajy:Tantaran'i Madagasikara]]</text>
      <sha1>flhlzrhoe08bn0s0ozle5y2hqqa5m7x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148866</id>
      <parentid>1148865</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T16:03:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Zanadralambo fianakavian-dRalambo */</comment>
      <origin>1148866</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12140" sha1="id0kgpm305n90gijukxuxw23dupu4d8" xml:space="preserve">

Ny '''Zanadralambo''' dia iray amin' ireo sokajin' [[andriana]] nisy tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] sy ny [[Fanjakan'i Madagasikara|Fanjakan' i Madagasikara]], izay taranaky ny mpanjaka [[Ralambo]] na havany akaiky.

Nanambady maro ny mpanjaka Ralambo, mpanjakan' [[Imerina]], nonina sy nanjaka teo [[Ambohidrabiby]] Hasin' Imerina tamin' ny taona 1575-1600, ary niterahany maro ireny vadiny andriambavy. Mba hisorohana ny ady fanjakana teo amin' ireo taranany sy ireo andriana maro havany teo amin' ny fanjakany dia namorona sokajin' andriana efatra izy, izay ipoiran' ny mpanjaka eto Imerina, dia ny [[Andriantompokoindrindra]], ny [[Zanadralambo amin' Andrianjaka|Zanadralambo amin'Andrianjaka]], ny [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]], ary ny [[Andriandranando]]. 

Ny sokajy faharoa amin' ny andriana dia nampitondrain-dRalambo ny anarany ka nataony hoe &quot;Zanadralambo&quot;. Arak' izany dia misy amin' ny Zanadralambo no tarana-dRalambo ary misy amin' ny Zanadralambo no tsy tarana-dRalambo mivantana fa havany ary andriana ihany. Ankoatr' izany, misy amin' ny tarana-dRalambo no tsy natao ho isan' ny Zanadralambo toy ireo tera-dRalambo sy ny vadibeny dia Andriatompokoindrindra sy Ravaomasina. Ny zana-dRalambo tamin-dRatsitohinamanjaka vadikeliny dia nataon-dRalambo ho isan' ny [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]].

== Ny razambe telo nipoiran' ny sokajin' ny Zanadralambo ==
Misy karazany telo ny razambe niandohan' ny sokajy Zanadralambo dia ny taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin' ireo vadikeliny, ireo havan' ny mpanjaka Ralambo izay nosokajian' io mpanjaka io ho Zanadralambo ary misy [[Hova]] natao andriana ka natao ho isan' ny Zanadralambo. Fanavahana fotsiny ihany izany saingy mitovy firazanana izy ireo dia samy Zanadralambo. Ny mpanjaka Ralambo dia teo androvan' Ambohidrabiby no nonina ary ireo Zanadralambo sy ireo taranany dia nomeny zara-tany manodidina an' Ambohidrabiby renivohim-panjakana.  

=== Ny tarana-dRalambo tamin' ny vadikeliny andriana ===
Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin' ny vadikeliny andriana dia natao hoe &quot;[[Zanadralambo amin' Andrianjaka]]&quot;. Miisa efatra izay ireo dia ireto avy: Andriampolofantsy ; Andriampanarivomanga ; Andriamasoandro; ary Andriantompombe. Andriampolofantsy no lahimatoan' ny Zanadralambo amin' Andrianjaka. Amin' ny maha-lahimatoa an' Andriampolofantsy dia tao avaratr' Ambohidrabiby eo atsimon' i [[Talata Volonondry]] ary somary avaratry Falimanjaka, dia tao Ambohimanarivo no zara-tany nomen' ny mpanjaka Ralambo an' Andriampolofantsy zanany tany amboalohany. Tato aoriana dia nifindra nonina tao Ankadimanga izay mbola eo avaratr' Ambohidrabiby ary atsimon' i Talata Volonondry i Andriampolofantsy sy ny ankohonany ary ireo mpanaraka azy. Rehefa izany dia niala teo Ankadimanga izy ka nifindra nonina teo Ankazobe izay eroa andafy antsinanana-atsimon' Ambohidrabiby. Ary avy eo Ankazobe indray vao nifindra nonina nankeo Atsomangy ao atsimon' Ambohidrabiby. Nananjanaka roa lahy izy ka ny lahy matoa izay lehilahy manankaja natao hoe Andriamahatsiraina dia napetrany tao avaratr' Atsomangy amin' ny toerana hoe Andafiavaratra ary ny faralahy kosa Andriamasina dia nidina nonina teo ambany atsimon' Atsomangy amin' ny toerana atao hoe Ambany Atsimo. Avy eo Atsomangy kosa no nisy nifindra monina nankeo Ambohitrantenaina. Andriantompombe dia tao andafy avaratra antsinanan' Ambohidrabiby tao atsimon' ny Falimanjaka amin' ny tanàna atao hoe Ambohidalona no zara-tany nomen' ny mpanjaka Ralambo rainy azy ary mbola ao ny fasana nanafenana an' Andriatompombe. Ny taranak' Andriatompombe kosa dia niala teo ka nifindra monina any atsimon' Ambohidrabiby dia ao Ambatofotsy avaradrano sy ao [[Sabotsy Namehana]]. Andriamasoandro kosa dia napetraky ny mpanjaka Ralambo rainy tao andafy atsimon' Ambohidrabiby ao Manandriana. Andriampanariomanga kosa dia teroa andafy atsimo andrefan' Ambohidrabiby no zara-tany nomen' ny mpanjaka Ralambo azy. Rehefa nanambady an' i Ravadifo zanak' Andriampanarivomanga ao Lazaina ny mpanjaka Andrianjaka dia novaina tato aoriana ho ny terak' Andriampanarivomanga no zokiny amin' ny Zanadralambo amin' Andrianjaka. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny Zana-dRambavy ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanaky ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanaka vavin’ Andrianamboninolona sy ny vadikeliny, koa nataon-dRalambo ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranaka ao Masindray ireo.  

Fanamarihana: Ny taranaky Ralambo tamin-dRavoromanga mpihira nalaza izay natao hoe [[Zafindravoromanga]] dia mitonona ho isan' ny Zanadralambo ihany koa saingy tsy isan' iretsy Zanadralambo amin' Andrianjaka akory. Efa sokajy hova no misy azy noho ny antony manokana. Ravoromanga dia niara-nonina tamin' ny mpanjaka Ralambo sy ny zanany telolahy tao androvan' Ambohidrabiby ary nafenina ao ambany antsinanan' Ambohidrabiby ao atsimon' Anjanakarivo andrefana. Ny zanaka telolahin' ny mpanjaka Ralambo tamin-dRavoromanga kosa dia nomen'ny mpanjaka Ralambo zaratany any avaratr'Ambohidrabiby dia tao Ambohitrolomahitsy  ary tato aoriana dia nifindra monina ao Ambohijanamasoandro avaratr'Ambohimanga.

=== Zanadralambo fianakavian-dRalambo ===
Ireo Zanadralambo tsy mba nateraky Ralambo fa fianakavian-dRalambo no natao ho isan' ny sokajin' ny Zanadralambo dia maro. Voalohany amin' izany ny Andriamaneforalambo izay nomen' ny mpanjaka Ralambo zaratany any avaratra antsinanan' Ambohidrabiby dia ao Ankorombe avaratry Talata volonondry. Araka ny [[lovantsofina]] dia tarana-dRabiby raiben-dRalambo ity Andriamaneforalambo ity no fianakavian' ireo [[Andriandoriamanjaka]] koa. Vinanton-dRalambo rahateo koa Andriamaneforalambo satria ny vadiny dia zanaka nateraky Ralambo. Izany rehetra izany angamba no isan' ny nanasokajian-dRalambo ny terak' Andriamaneforalambo ho isan' ny Zanadralambo ary izy ihany amin' ny Zanadralambo no mitondra ny anarana &quot;Ralambo&quot;. Arak' izany, ny Zanadralambo avy amin'[[Andriamaneforalambo]] dia tarana-dRalambo avy amin' ny vadin' Andriamaneforalambo fa tsy avy amin' Andriamaneforalambo razambe akory. Misy lovantsofina milaza fa Rafotsimarovahoaka razan' ny ampahany amin' ny Zanadralambo ao Ambodifahitra dia taranak' Ankorombe no nifindra monina teo. Ary farany, ny taranak' [[Andrianakotrina]] izay nomen' ny mpanjaka Ralambo zaratany any antsinanan' Ambohidrabiby dia ao Ambohimahatsinjo ao andrefan' Ambohimalaza. Andrianakotrina moa araka ny lovantsofina dia andriana tompon' ny faritra akaikin' i Manandriana-Avaradrano sy Namehana iny tamin' ny andron-dRalambo. Fianakavian-dRalambo rahateo moa Andrianakotrina no nanoa azy, ary izy ihany koa no nitondra ny vary taty anivontany ka nosokajian-dRalambo ho isan' ny Zanadralambo izy. Ny lovantsofina sy ny [[tetiarana]] ao amin' ny Terak' Andrianakotrina ao Ambohimahatsinjo dia manambara fa tena zanaky ny mpanjaka Ralambo izy ireo.

=== Hova kasa Zanadralambo ===
Misy koa [[Hova]] vitsy nataon' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]] ho isan' ny andriana ka nosokajiana ho Zanadralambo izy ireny. Tany amboalohany dia tsy nanaiky hifanambady tamin' ireo nasondrotra andriana ireo Zanadralambo na taranaka na fianakavian' ny mpanjaka Ralambo. Saingy tato aoriana dia nifanakalo vady aman-jakanaka ny vitsy fa tsy izy rehetra akory. Isan' ireny natao ho Zandralambo ireny i Raberanto sy ny fianakaviany tao Ambodifahitra.  

Mbola maro koa ireo vohitra no mitonona ho isan' ny Zanadralambo ary mety ho tena Zanadralambo tokoa saingy tsy neken' ny mpanjaka nifandimby ho isan' ny Zanadralambo izy ireny. Misy amin' ireny vohitra ireny aza no niandry aman-taona maro vao neken' ny mpanjaka tato aoriana fa isan' ny Zanadralambo raha tsy nanaiky izany ny mpanjaka tany aloha. Isan' izany ny Zanadralambo amin' ny [[Vakinisisaony]].

Fehiny, ny teny hoe ''Zanadralambo'' dia tsy midika avy hatrany fa taranaky ny mpanjaka Ralambo. Marihina anefa fa nanana ny maha izy azy manokana amin' ny Zanadralambo ny terak' Andriampanarivomanga ao Lazaina sy ny terak' Andriampolofantsy ao Antsomangy ary ny tera-dRaberanto ao Ambodifahitra. Terak' i Lazaina i Rabedasy izay lehiben' ny Zanadralambo rehetra [tamin-d[[Ranavalona III]]]. Tamin' ny Zanadralambo rehetra dia Raberanto sy ny ankohonany avy ao Ambodifahitra no hany nomen' Andrianampoinimerina zaratany tao amin' ny faritra voahodidina hadivory manodidina an' Andohalo tao [[Antananarivo]] ka niaranonina tamin' ny solotenan' ny [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]], ny Andriandranando, ny Andrianamboninolona, ny Andriatompokoindrindra, ny [[Andriandoriamanjaka]], ary ny [[Zazamarolahy]] teo.

== Ny toerana ahitana ny Zanadralambo ==

Saika nahitana ny Zanadralambo ny lafivalo teto Imerina. Tamin' ny nanjakan-dRalambo dia teo saika nanodidina ny vohitr' Ambohidrabiby Hasin' Imerina iny no nonina ireo Zanadralambo dia tao [[Ambohidrabiby]], [[Falimanjaka]], [[Ankorombe]], [[Ambodifahitra]], [[Lazaina]], [[Antsomangy]], Manandriana, Ambatofotsy, Ambohidrano Antsinanana, Andranovelona, Ambohimahatsinjo ary amin' ny faritra atsimo ao Kilonjy. Tato aoriana dia niely tsikelikely teo amin' ny fanjakan' Imerina ireny Zanadralambo ireny satria ny Zanadralambo dia tsy mba nahazo nivoaka ny faritr' Imerina Enin-toko ka avy amin' izany ny fiteny hoe Zanadralambo Enin-toko. Amin' ny lafiny atsimo ao Ikilonjy sy amin' ny lafiny atsimo ao amin' ny rovan' Ambohijanaka dia misy Zanadralambo. Eny hatrany amin' ny Vakinimananara amin' ny faritr' [[Anjozorobe]] dia misy Zanadralambo. Ireo andriana taranaka taty aoriana araka ny vanimpotoana nifandimby ihany no nanana zo hivoaka an' Imerina raha hanitatra fanjakana na hametram-pihavanana amin' ny fanjakana manodidina na hanorina fanjakana mihintsy.

== Ny andraikitry ny Zanadralambo ==

Ny Zanadralambo dia nanana andraikitra manokana teo amin' ny fanjakan' andriana. Ny Zanadralambo dia loharanon' andriana manjaka. 

Ny Zanadralambo amin' Andrianjaka no akaiky ny mpanjaka [[Andrianjaka]] raha nanjaka tao Antananarivo izy. Natao isan' ny mpanozon-doha na mpanome [[tangena]] ny Zanadralambo. Raha nisy mpanjaka efa hiamboho (manary aina) dia ny Zanadralambo no antsoina hialany aina sy hiamparany. Tato aoriana dia natao isan' ny mpamono fatin' andriamanjaka ny Zanadralambo satria tsy misy mahazo mikasika ny taolambalon' ny mpanjaka raha tsy andriana ny firazanany dia nisy Zanadralambo nahazo nanao izany. Nisy tamin' ny Zanadralambo koa anefa toy ny ao Manadriana-Avaradrano no nahazo andraikitra ho mpanenona ny firavaka [[volamena]] sy [[Volafotsy|volafotsi]]&lt;nowiki/&gt;n' ny mpanjaka. Hatramin' ny andron-dRalambo rainy hono dia Andriamasoandro no mpitohy sy mpanamboatra ny voahangy sampan-dRalambo. Ny Zanadralambo avy amin' ny fianakavian-dRabedasy kosa no nanefy ny volan' ny fanjakana merina ary Rabedasy no lehiben' ny Zanadralambo tamin' ny faran' ny fanjakan' andriana merina.

Betsaka andriana manam-pahaizana ny Zanadralambo amin' Andrianjaka ankehitriny, toa ny Andriana Alfred Ramangasoavina filoha-lefitry ny Repoblika Voalohany sady minisitry ny Fitsarana. Ny andriana Émile Ramarosaona, ministra ny Planina. Ny andriana Profesora [[Siméon Rajaona]] mpampianatra [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] teny amin' ny Oniversite ary olomanga-pirenena koa.

== Ny fomban' ny Zanadralambo ==
Ny samy Zanadralambo dia saika nifanambady. Tsy [[lova tsy mifindra]] anefa izany noho ireo Zanadralambo samy hafa reny ary mety tsy ho tarana-dRalambo mihintsy ny sasany aminy.
Tsy mba nanana [[Sampy (malagasy)|sampy]] manokana koa ny Zanadralambo raha nanana ny azy manokana ireo sokajin' andriana sasany, angamba noho ny maha samy hafa reny ireo vohitry ny Zanadralambo maro. Na izany aza, dia saika nanan-karena ny Zanadralambo.

== Jereo koa ==

* [[Zanakandriana]]

* [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]
* [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]
* [[Andriandranando]]
* [[Zanadralambo]]
* [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]]
* [[Zazamarolahy]]
* [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]
* [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]
* [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]

[[sokajy:Tantaran'i Madagasikara]]</text>
      <sha1>id0kgpm305n90gijukxuxw23dupu4d8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148867</id>
      <parentid>1148866</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T16:08:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny tarana-dRalambo tamin' ny vadikeliny andriana */</comment>
      <origin>1148867</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12141" sha1="ndefbf6r6jgfsi3sqp0vkoewv7tbbje" xml:space="preserve">

Ny '''Zanadralambo''' dia iray amin' ireo sokajin' [[andriana]] nisy tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] sy ny [[Fanjakan'i Madagasikara|Fanjakan' i Madagasikara]], izay taranaky ny mpanjaka [[Ralambo]] na havany akaiky.

Nanambady maro ny mpanjaka Ralambo, mpanjakan' [[Imerina]], nonina sy nanjaka teo [[Ambohidrabiby]] Hasin' Imerina tamin' ny taona 1575-1600, ary niterahany maro ireny vadiny andriambavy. Mba hisorohana ny ady fanjakana teo amin' ireo taranany sy ireo andriana maro havany teo amin' ny fanjakany dia namorona sokajin' andriana efatra izy, izay ipoiran' ny mpanjaka eto Imerina, dia ny [[Andriantompokoindrindra]], ny [[Zanadralambo amin' Andrianjaka|Zanadralambo amin'Andrianjaka]], ny [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]], ary ny [[Andriandranando]]. 

Ny sokajy faharoa amin' ny andriana dia nampitondrain-dRalambo ny anarany ka nataony hoe &quot;Zanadralambo&quot;. Arak' izany dia misy amin' ny Zanadralambo no tarana-dRalambo ary misy amin' ny Zanadralambo no tsy tarana-dRalambo mivantana fa havany ary andriana ihany. Ankoatr' izany, misy amin' ny tarana-dRalambo no tsy natao ho isan' ny Zanadralambo toy ireo tera-dRalambo sy ny vadibeny dia Andriatompokoindrindra sy Ravaomasina. Ny zana-dRalambo tamin-dRatsitohinamanjaka vadikeliny dia nataon-dRalambo ho isan' ny [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]].

== Ny razambe telo nipoiran' ny sokajin' ny Zanadralambo ==
Misy karazany telo ny razambe niandohan' ny sokajy Zanadralambo dia ny taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin' ireo vadikeliny, ireo havan' ny mpanjaka Ralambo izay nosokajian' io mpanjaka io ho Zanadralambo ary misy [[Hova]] natao andriana ka natao ho isan' ny Zanadralambo. Fanavahana fotsiny ihany izany saingy mitovy firazanana izy ireo dia samy Zanadralambo. Ny mpanjaka Ralambo dia teo androvan' Ambohidrabiby no nonina ary ireo Zanadralambo sy ireo taranany dia nomeny zara-tany manodidina an' Ambohidrabiby renivohim-panjakana.  

=== Ny tarana-dRalambo tamin' ny vadikeliny andriana ===
Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin' ny vadikeliny andriana dia natao hoe &quot;[[Zanadralambo amin' Andrianjaka]]&quot;. Miisa efatra izay ireo dia ireto avy: Andriampolofantsy ; Andriampanarivomanga ; Andriamasoandro; ary Andriantompombe. Andriampolofantsy no lahimatoan' ny Zanadralambo amin' Andrianjaka. Amin' ny maha-lahimatoa an' Andriampolofantsy dia tao avaratr' Ambohidrabiby eo atsimon' i [[Talata Volonondry]] ary somary avaratry Falimanjaka, dia tao Ambohimanarivo no zara-tany nomen' ny mpanjaka Ralambo an' Andriampolofantsy zanany tany amboalohany. Tato aoriana dia nifindra nonina tao Ankadimanga izay mbola eo avaratr' Ambohidrabiby ary atsimon' i Talata Volonondry i Andriampolofantsy sy ny ankohonany ary ireo mpanaraka azy. Rehefa izany dia niala teo Ankadimanga izy ka nifindra nonina teo Ankazobe izay eroa andafy antsinanana-atsimon' Ambohidrabiby. Ary avy eo Ankazobe indray vao nifindra nonina nankeo Atsomangy ao atsimon' Ambohidrabiby. Nananjanaka roa lahy izy ka ny lahy matoa izay lehilahy manankaja natao hoe Andriamahatsiraina dia napetrany tao avaratr' Atsomangy amin' ny toerana hoe Andafiavaratra ary ny faralahy kosa Andriamasina dia nidina nonina teo ambany atsimon' Atsomangy amin' ny toerana atao hoe Ambany Atsimo. Avy eo Atsomangy kosa no nisy nifindra monina nankeo Ambohitrantenaina. Andriantompombe dia tao andafy avaratra antsinanan' Ambohidrabiby tao atsimon' ny Falimanjaka amin' ny tanàna atao hoe Ambohidalona no zara-tany nomen' ny mpanjaka Ralambo rainy azy ary mbola ao ny fasana nanafenana an' Andriatompombe. Ny taranak' Andriatompombe kosa dia niala teo ka nifindra monina any atsimon' Ambohidrabiby dia ao Ambatofotsy avaradrano sy ao [[Sabotsy Namehana]]. Andriamasoandro kosa dia napetraky ny mpanjaka Ralambo rainy tao andafy atsimon' Ambohidrabiby ao Manandriana. Andriampanariomanga kosa dia teroa andafy atsimo andrefan' Ambohidrabiby no zara-tany nomen' ny mpanjaka Ralambo azy. Rehefa nanambady an' i Ravadifo zanak' Andriampanarivomanga ao Lazaina ny mpanjaka Andrianjaka dia novaina tato aoriana ho ny terak' Andriampanarivomanga no zokiny amin' ny Zanadralambo amin' Andrianjaka. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny Zana-dRambavy ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy ny vadikeliny, koa nataon-dRalambo ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranaka ao Masindray ireo.  

Fanamarihana: Ny taranaky Ralambo tamin-dRavoromanga mpihira nalaza izay natao hoe [[Zafindravoromanga]] dia mitonona ho isan' ny Zanadralambo ihany koa saingy tsy isan' iretsy Zanadralambo amin' Andrianjaka akory. Efa sokajy hova no misy azy noho ny antony manokana. Ravoromanga dia niara-nonina tamin' ny mpanjaka Ralambo sy ny zanany telolahy tao androvan' Ambohidrabiby ary nafenina ao ambany antsinanan' Ambohidrabiby ao atsimon' Anjanakarivo andrefana. Ny zanaka telolahin' ny mpanjaka Ralambo tamin-dRavoromanga kosa dia nomen'ny mpanjaka Ralambo zaratany any avaratr'Ambohidrabiby dia tao Ambohitrolomahitsy  ary tato aoriana dia nifindra monina ao Ambohijanamasoandro avaratr'Ambohimanga.

=== Zanadralambo fianakavian-dRalambo ===
Ireo Zanadralambo tsy mba nateraky Ralambo fa fianakavian-dRalambo no natao ho isan' ny sokajin' ny Zanadralambo dia maro. Voalohany amin' izany ny Andriamaneforalambo izay nomen' ny mpanjaka Ralambo zaratany any avaratra antsinanan' Ambohidrabiby dia ao Ankorombe avaratry Talata volonondry. Araka ny [[lovantsofina]] dia tarana-dRabiby raiben-dRalambo ity Andriamaneforalambo ity no fianakavian' ireo [[Andriandoriamanjaka]] koa. Vinanton-dRalambo rahateo koa Andriamaneforalambo satria ny vadiny dia zanaka nateraky Ralambo. Izany rehetra izany angamba no isan' ny nanasokajian-dRalambo ny terak' Andriamaneforalambo ho isan' ny Zanadralambo ary izy ihany amin' ny Zanadralambo no mitondra ny anarana &quot;Ralambo&quot;. Arak' izany, ny Zanadralambo avy amin'[[Andriamaneforalambo]] dia tarana-dRalambo avy amin' ny vadin' Andriamaneforalambo fa tsy avy amin' Andriamaneforalambo razambe akory. Misy lovantsofina milaza fa Rafotsimarovahoaka razan' ny ampahany amin' ny Zanadralambo ao Ambodifahitra dia taranak' Ankorombe no nifindra monina teo. Ary farany, ny taranak' [[Andrianakotrina]] izay nomen' ny mpanjaka Ralambo zaratany any antsinanan' Ambohidrabiby dia ao Ambohimahatsinjo ao andrefan' Ambohimalaza. Andrianakotrina moa araka ny lovantsofina dia andriana tompon' ny faritra akaikin' i Manandriana-Avaradrano sy Namehana iny tamin' ny andron-dRalambo. Fianakavian-dRalambo rahateo moa Andrianakotrina no nanoa azy, ary izy ihany koa no nitondra ny vary taty anivontany ka nosokajian-dRalambo ho isan' ny Zanadralambo izy. Ny lovantsofina sy ny [[tetiarana]] ao amin' ny Terak' Andrianakotrina ao Ambohimahatsinjo dia manambara fa tena zanaky ny mpanjaka Ralambo izy ireo.

=== Hova kasa Zanadralambo ===
Misy koa [[Hova]] vitsy nataon' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]] ho isan' ny andriana ka nosokajiana ho Zanadralambo izy ireny. Tany amboalohany dia tsy nanaiky hifanambady tamin' ireo nasondrotra andriana ireo Zanadralambo na taranaka na fianakavian' ny mpanjaka Ralambo. Saingy tato aoriana dia nifanakalo vady aman-jakanaka ny vitsy fa tsy izy rehetra akory. Isan' ireny natao ho Zandralambo ireny i Raberanto sy ny fianakaviany tao Ambodifahitra.  

Mbola maro koa ireo vohitra no mitonona ho isan' ny Zanadralambo ary mety ho tena Zanadralambo tokoa saingy tsy neken' ny mpanjaka nifandimby ho isan' ny Zanadralambo izy ireny. Misy amin' ireny vohitra ireny aza no niandry aman-taona maro vao neken' ny mpanjaka tato aoriana fa isan' ny Zanadralambo raha tsy nanaiky izany ny mpanjaka tany aloha. Isan' izany ny Zanadralambo amin' ny [[Vakinisisaony]].

Fehiny, ny teny hoe ''Zanadralambo'' dia tsy midika avy hatrany fa taranaky ny mpanjaka Ralambo. Marihina anefa fa nanana ny maha izy azy manokana amin' ny Zanadralambo ny terak' Andriampanarivomanga ao Lazaina sy ny terak' Andriampolofantsy ao Antsomangy ary ny tera-dRaberanto ao Ambodifahitra. Terak' i Lazaina i Rabedasy izay lehiben' ny Zanadralambo rehetra [tamin-d[[Ranavalona III]]]. Tamin' ny Zanadralambo rehetra dia Raberanto sy ny ankohonany avy ao Ambodifahitra no hany nomen' Andrianampoinimerina zaratany tao amin' ny faritra voahodidina hadivory manodidina an' Andohalo tao [[Antananarivo]] ka niaranonina tamin' ny solotenan' ny [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]], ny Andriandranando, ny Andrianamboninolona, ny Andriatompokoindrindra, ny [[Andriandoriamanjaka]], ary ny [[Zazamarolahy]] teo.

== Ny toerana ahitana ny Zanadralambo ==

Saika nahitana ny Zanadralambo ny lafivalo teto Imerina. Tamin' ny nanjakan-dRalambo dia teo saika nanodidina ny vohitr' Ambohidrabiby Hasin' Imerina iny no nonina ireo Zanadralambo dia tao [[Ambohidrabiby]], [[Falimanjaka]], [[Ankorombe]], [[Ambodifahitra]], [[Lazaina]], [[Antsomangy]], Manandriana, Ambatofotsy, Ambohidrano Antsinanana, Andranovelona, Ambohimahatsinjo ary amin' ny faritra atsimo ao Kilonjy. Tato aoriana dia niely tsikelikely teo amin' ny fanjakan' Imerina ireny Zanadralambo ireny satria ny Zanadralambo dia tsy mba nahazo nivoaka ny faritr' Imerina Enin-toko ka avy amin' izany ny fiteny hoe Zanadralambo Enin-toko. Amin' ny lafiny atsimo ao Ikilonjy sy amin' ny lafiny atsimo ao amin' ny rovan' Ambohijanaka dia misy Zanadralambo. Eny hatrany amin' ny Vakinimananara amin' ny faritr' [[Anjozorobe]] dia misy Zanadralambo. Ireo andriana taranaka taty aoriana araka ny vanimpotoana nifandimby ihany no nanana zo hivoaka an' Imerina raha hanitatra fanjakana na hametram-pihavanana amin' ny fanjakana manodidina na hanorina fanjakana mihintsy.

== Ny andraikitry ny Zanadralambo ==

Ny Zanadralambo dia nanana andraikitra manokana teo amin' ny fanjakan' andriana. Ny Zanadralambo dia loharanon' andriana manjaka. 

Ny Zanadralambo amin' Andrianjaka no akaiky ny mpanjaka [[Andrianjaka]] raha nanjaka tao Antananarivo izy. Natao isan' ny mpanozon-doha na mpanome [[tangena]] ny Zanadralambo. Raha nisy mpanjaka efa hiamboho (manary aina) dia ny Zanadralambo no antsoina hialany aina sy hiamparany. Tato aoriana dia natao isan' ny mpamono fatin' andriamanjaka ny Zanadralambo satria tsy misy mahazo mikasika ny taolambalon' ny mpanjaka raha tsy andriana ny firazanany dia nisy Zanadralambo nahazo nanao izany. Nisy tamin' ny Zanadralambo koa anefa toy ny ao Manadriana-Avaradrano no nahazo andraikitra ho mpanenona ny firavaka [[volamena]] sy [[Volafotsy|volafotsi]]&lt;nowiki/&gt;n' ny mpanjaka. Hatramin' ny andron-dRalambo rainy hono dia Andriamasoandro no mpitohy sy mpanamboatra ny voahangy sampan-dRalambo. Ny Zanadralambo avy amin' ny fianakavian-dRabedasy kosa no nanefy ny volan' ny fanjakana merina ary Rabedasy no lehiben' ny Zanadralambo tamin' ny faran' ny fanjakan' andriana merina.

Betsaka andriana manam-pahaizana ny Zanadralambo amin' Andrianjaka ankehitriny, toa ny Andriana Alfred Ramangasoavina filoha-lefitry ny Repoblika Voalohany sady minisitry ny Fitsarana. Ny andriana Émile Ramarosaona, ministra ny Planina. Ny andriana Profesora [[Siméon Rajaona]] mpampianatra [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] teny amin' ny Oniversite ary olomanga-pirenena koa.

== Ny fomban' ny Zanadralambo ==
Ny samy Zanadralambo dia saika nifanambady. Tsy [[lova tsy mifindra]] anefa izany noho ireo Zanadralambo samy hafa reny ary mety tsy ho tarana-dRalambo mihintsy ny sasany aminy.
Tsy mba nanana [[Sampy (malagasy)|sampy]] manokana koa ny Zanadralambo raha nanana ny azy manokana ireo sokajin' andriana sasany, angamba noho ny maha samy hafa reny ireo vohitry ny Zanadralambo maro. Na izany aza, dia saika nanan-karena ny Zanadralambo.

== Jereo koa ==

* [[Zanakandriana]]

* [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]
* [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]
* [[Andriandranando]]
* [[Zanadralambo]]
* [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]]
* [[Zazamarolahy]]
* [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]
* [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]
* [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]

[[sokajy:Tantaran'i Madagasikara]]</text>
      <sha1>ndefbf6r6jgfsi3sqp0vkoewv7tbbje</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148894</id>
      <parentid>1148867</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T20:35:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny tarana-dRalambo tamin' ny vadikeliny andriana */</comment>
      <origin>1148894</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12166" sha1="q2x0w851g8tbowxq83yy5bbcrvbplmc" xml:space="preserve">

Ny '''Zanadralambo''' dia iray amin' ireo sokajin' [[andriana]] nisy tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] sy ny [[Fanjakan'i Madagasikara|Fanjakan' i Madagasikara]], izay taranaky ny mpanjaka [[Ralambo]] na havany akaiky.

Nanambady maro ny mpanjaka Ralambo, mpanjakan' [[Imerina]], nonina sy nanjaka teo [[Ambohidrabiby]] Hasin' Imerina tamin' ny taona 1575-1600, ary niterahany maro ireny vadiny andriambavy. Mba hisorohana ny ady fanjakana teo amin' ireo taranany sy ireo andriana maro havany teo amin' ny fanjakany dia namorona sokajin' andriana efatra izy, izay ipoiran' ny mpanjaka eto Imerina, dia ny [[Andriantompokoindrindra]], ny [[Zanadralambo amin' Andrianjaka|Zanadralambo amin'Andrianjaka]], ny [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]], ary ny [[Andriandranando]]. 

Ny sokajy faharoa amin' ny andriana dia nampitondrain-dRalambo ny anarany ka nataony hoe &quot;Zanadralambo&quot;. Arak' izany dia misy amin' ny Zanadralambo no tarana-dRalambo ary misy amin' ny Zanadralambo no tsy tarana-dRalambo mivantana fa havany ary andriana ihany. Ankoatr' izany, misy amin' ny tarana-dRalambo no tsy natao ho isan' ny Zanadralambo toy ireo tera-dRalambo sy ny vadibeny dia Andriatompokoindrindra sy Ravaomasina. Ny zana-dRalambo tamin-dRatsitohinamanjaka vadikeliny dia nataon-dRalambo ho isan' ny [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]].

== Ny razambe telo nipoiran' ny sokajin' ny Zanadralambo ==
Misy karazany telo ny razambe niandohan' ny sokajy Zanadralambo dia ny taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin' ireo vadikeliny, ireo havan' ny mpanjaka Ralambo izay nosokajian' io mpanjaka io ho Zanadralambo ary misy [[Hova]] natao andriana ka natao ho isan' ny Zanadralambo. Fanavahana fotsiny ihany izany saingy mitovy firazanana izy ireo dia samy Zanadralambo. Ny mpanjaka Ralambo dia teo androvan' Ambohidrabiby no nonina ary ireo Zanadralambo sy ireo taranany dia nomeny zara-tany manodidina an' Ambohidrabiby renivohim-panjakana.  

=== Ny tarana-dRalambo tamin' ny vadikeliny andriana ===
Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin' ny vadikeliny andriana dia natao hoe &quot;[[Zanadralambo amin' Andrianjaka]]&quot;. Miisa efatra izay ireo dia ireto avy: Andriampolofantsy ; Andriampanarivomanga ; Andriamasoandro; ary Andriantompombe. Andriampolofantsy no lahimatoan' ny Zanadralambo amin' Andrianjaka. Amin' ny maha-lahimatoa an' Andriampolofantsy dia tao avaratr' Ambohidrabiby eo atsimon' i [[Talata Volonondry]] ary somary avaratry Falimanjaka, dia tao Ambohimanarivo no zara-tany nomen' ny mpanjaka Ralambo an' Andriampolofantsy zanany tany amboalohany. Tato aoriana dia nifindra nonina tao Ankadimanga izay mbola eo avaratr' Ambohidrabiby ary atsimon' i Talata Volonondry i Andriampolofantsy sy ny ankohonany ary ireo mpanaraka azy. Rehefa izany dia niala teo Ankadimanga izy ka nifindra nonina teo Ankazobe izay eroa andafy antsinanana-atsimon' Ambohidrabiby. Ary avy eo Ankazobe indray vao nifindra nonina nankeo Atsomangy ao atsimon' Ambohidrabiby. Nananjanaka roa lahy izy ka ny lahy matoa izay lehilahy manankaja natao hoe Andriamahatsiraina dia napetrany tao avaratr' Atsomangy amin' ny toerana hoe Andafiavaratra ary ny faralahy kosa Andriamasina dia nidina nonina teo ambany atsimon' Atsomangy amin' ny toerana atao hoe Ambany Atsimo. Avy eo Atsomangy kosa no nisy nifindra monina nankeo Ambohitrantenaina. Andriantompombe dia tao andafy avaratra antsinanan' Ambohidrabiby tao atsimon' ny Falimanjaka amin' ny tanàna atao hoe Ambohidalona no zara-tany nomen' ny mpanjaka Ralambo rainy azy ary mbola ao ny fasana nanafenana an' Andriatompombe. Ny taranak' Andriatompombe kosa dia niala teo ka nifindra monina any atsimon' Ambohidrabiby dia ao Ambatofotsy avaradrano sy ao [[Sabotsy Namehana]]. Andriamasoandro kosa dia napetraky ny mpanjaka Ralambo rainy tao andafy atsimon' Ambohidrabiby ao Manandriana. Andriampanariomanga kosa dia teroa andafy atsimo andrefan' Ambohidrabiby no zara-tany nomen' ny mpanjaka Ralambo azy. Rehefa nanambady an' i Ravadifo zanak' Andriampanarivomanga ao Lazaina ny mpanjaka Andrianjaka dia novaina tato aoriana ho ny terak' Andriampanarivomanga no zokiny amin' ny Zanadralambo amin' Andrianjaka. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny Zana-dRambavy ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy ny vadikeliny. Nataon’ Andrianampoinimerina ho sokajy Zanadralambo ny firazanan' ireo tarana-dRalambo ao Masindray ireo.  

Fanamarihana: Ny taranaky Ralambo tamin-dRavoromanga mpihira nalaza izay natao hoe [[Zafindravoromanga]] dia mitonona ho isan' ny Zanadralambo ihany koa saingy tsy isan' iretsy Zanadralambo amin' Andrianjaka akory. Efa sokajy hova no misy azy noho ny antony manokana. Ravoromanga dia niara-nonina tamin' ny mpanjaka Ralambo sy ny zanany telolahy tao androvan' Ambohidrabiby ary nafenina ao ambany antsinanan' Ambohidrabiby ao atsimon' Anjanakarivo andrefana. Ny zanaka telolahin' ny mpanjaka Ralambo tamin-dRavoromanga kosa dia nomen'ny mpanjaka Ralambo zaratany any avaratr'Ambohidrabiby dia tao Ambohitrolomahitsy  ary tato aoriana dia nifindra monina ao Ambohijanamasoandro avaratr'Ambohimanga.

=== Zanadralambo fianakavian-dRalambo ===
Ireo Zanadralambo tsy mba nateraky Ralambo fa fianakavian-dRalambo no natao ho isan' ny sokajin' ny Zanadralambo dia maro. Voalohany amin' izany ny Andriamaneforalambo izay nomen' ny mpanjaka Ralambo zaratany any avaratra antsinanan' Ambohidrabiby dia ao Ankorombe avaratry Talata volonondry. Araka ny [[lovantsofina]] dia tarana-dRabiby raiben-dRalambo ity Andriamaneforalambo ity no fianakavian' ireo [[Andriandoriamanjaka]] koa. Vinanton-dRalambo rahateo koa Andriamaneforalambo satria ny vadiny dia zanaka nateraky Ralambo. Izany rehetra izany angamba no isan' ny nanasokajian-dRalambo ny terak' Andriamaneforalambo ho isan' ny Zanadralambo ary izy ihany amin' ny Zanadralambo no mitondra ny anarana &quot;Ralambo&quot;. Arak' izany, ny Zanadralambo avy amin'[[Andriamaneforalambo]] dia tarana-dRalambo avy amin' ny vadin' Andriamaneforalambo fa tsy avy amin' Andriamaneforalambo razambe akory. Misy lovantsofina milaza fa Rafotsimarovahoaka razan' ny ampahany amin' ny Zanadralambo ao Ambodifahitra dia taranak' Ankorombe no nifindra monina teo. Ary farany, ny taranak' [[Andrianakotrina]] izay nomen' ny mpanjaka Ralambo zaratany any antsinanan' Ambohidrabiby dia ao Ambohimahatsinjo ao andrefan' Ambohimalaza. Andrianakotrina moa araka ny lovantsofina dia andriana tompon' ny faritra akaikin' i Manandriana-Avaradrano sy Namehana iny tamin' ny andron-dRalambo. Fianakavian-dRalambo rahateo moa Andrianakotrina no nanoa azy, ary izy ihany koa no nitondra ny vary taty anivontany ka nosokajian-dRalambo ho isan' ny Zanadralambo izy. Ny lovantsofina sy ny [[tetiarana]] ao amin' ny Terak' Andrianakotrina ao Ambohimahatsinjo dia manambara fa tena zanaky ny mpanjaka Ralambo izy ireo.

=== Hova kasa Zanadralambo ===
Misy koa [[Hova]] vitsy nataon' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]] ho isan' ny andriana ka nosokajiana ho Zanadralambo izy ireny. Tany amboalohany dia tsy nanaiky hifanambady tamin' ireo nasondrotra andriana ireo Zanadralambo na taranaka na fianakavian' ny mpanjaka Ralambo. Saingy tato aoriana dia nifanakalo vady aman-jakanaka ny vitsy fa tsy izy rehetra akory. Isan' ireny natao ho Zandralambo ireny i Raberanto sy ny fianakaviany tao Ambodifahitra.  

Mbola maro koa ireo vohitra no mitonona ho isan' ny Zanadralambo ary mety ho tena Zanadralambo tokoa saingy tsy neken' ny mpanjaka nifandimby ho isan' ny Zanadralambo izy ireny. Misy amin' ireny vohitra ireny aza no niandry aman-taona maro vao neken' ny mpanjaka tato aoriana fa isan' ny Zanadralambo raha tsy nanaiky izany ny mpanjaka tany aloha. Isan' izany ny Zanadralambo amin' ny [[Vakinisisaony]].

Fehiny, ny teny hoe ''Zanadralambo'' dia tsy midika avy hatrany fa taranaky ny mpanjaka Ralambo. Marihina anefa fa nanana ny maha izy azy manokana amin' ny Zanadralambo ny terak' Andriampanarivomanga ao Lazaina sy ny terak' Andriampolofantsy ao Antsomangy ary ny tera-dRaberanto ao Ambodifahitra. Terak' i Lazaina i Rabedasy izay lehiben' ny Zanadralambo rehetra [tamin-d[[Ranavalona III]]]. Tamin' ny Zanadralambo rehetra dia Raberanto sy ny ankohonany avy ao Ambodifahitra no hany nomen' Andrianampoinimerina zaratany tao amin' ny faritra voahodidina hadivory manodidina an' Andohalo tao [[Antananarivo]] ka niaranonina tamin' ny solotenan' ny [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]], ny Andriandranando, ny Andrianamboninolona, ny Andriatompokoindrindra, ny [[Andriandoriamanjaka]], ary ny [[Zazamarolahy]] teo.

== Ny toerana ahitana ny Zanadralambo ==

Saika nahitana ny Zanadralambo ny lafivalo teto Imerina. Tamin' ny nanjakan-dRalambo dia teo saika nanodidina ny vohitr' Ambohidrabiby Hasin' Imerina iny no nonina ireo Zanadralambo dia tao [[Ambohidrabiby]], [[Falimanjaka]], [[Ankorombe]], [[Ambodifahitra]], [[Lazaina]], [[Antsomangy]], Manandriana, Ambatofotsy, Ambohidrano Antsinanana, Andranovelona, Ambohimahatsinjo ary amin' ny faritra atsimo ao Kilonjy. Tato aoriana dia niely tsikelikely teo amin' ny fanjakan' Imerina ireny Zanadralambo ireny satria ny Zanadralambo dia tsy mba nahazo nivoaka ny faritr' Imerina Enin-toko ka avy amin' izany ny fiteny hoe Zanadralambo Enin-toko. Amin' ny lafiny atsimo ao Ikilonjy sy amin' ny lafiny atsimo ao amin' ny rovan' Ambohijanaka dia misy Zanadralambo. Eny hatrany amin' ny Vakinimananara amin' ny faritr' [[Anjozorobe]] dia misy Zanadralambo. Ireo andriana taranaka taty aoriana araka ny vanimpotoana nifandimby ihany no nanana zo hivoaka an' Imerina raha hanitatra fanjakana na hametram-pihavanana amin' ny fanjakana manodidina na hanorina fanjakana mihintsy.

== Ny andraikitry ny Zanadralambo ==

Ny Zanadralambo dia nanana andraikitra manokana teo amin' ny fanjakan' andriana. Ny Zanadralambo dia loharanon' andriana manjaka. 

Ny Zanadralambo amin' Andrianjaka no akaiky ny mpanjaka [[Andrianjaka]] raha nanjaka tao Antananarivo izy. Natao isan' ny mpanozon-doha na mpanome [[tangena]] ny Zanadralambo. Raha nisy mpanjaka efa hiamboho (manary aina) dia ny Zanadralambo no antsoina hialany aina sy hiamparany. Tato aoriana dia natao isan' ny mpamono fatin' andriamanjaka ny Zanadralambo satria tsy misy mahazo mikasika ny taolambalon' ny mpanjaka raha tsy andriana ny firazanany dia nisy Zanadralambo nahazo nanao izany. Nisy tamin' ny Zanadralambo koa anefa toy ny ao Manadriana-Avaradrano no nahazo andraikitra ho mpanenona ny firavaka [[volamena]] sy [[Volafotsy|volafotsi]]&lt;nowiki/&gt;n' ny mpanjaka. Hatramin' ny andron-dRalambo rainy hono dia Andriamasoandro no mpitohy sy mpanamboatra ny voahangy sampan-dRalambo. Ny Zanadralambo avy amin' ny fianakavian-dRabedasy kosa no nanefy ny volan' ny fanjakana merina ary Rabedasy no lehiben' ny Zanadralambo tamin' ny faran' ny fanjakan' andriana merina.

Betsaka andriana manam-pahaizana ny Zanadralambo amin' Andrianjaka ankehitriny, toa ny Andriana Alfred Ramangasoavina filoha-lefitry ny Repoblika Voalohany sady minisitry ny Fitsarana. Ny andriana Émile Ramarosaona, ministra ny Planina. Ny andriana Profesora [[Siméon Rajaona]] mpampianatra [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] teny amin' ny Oniversite ary olomanga-pirenena koa.

== Ny fomban' ny Zanadralambo ==
Ny samy Zanadralambo dia saika nifanambady. Tsy [[lova tsy mifindra]] anefa izany noho ireo Zanadralambo samy hafa reny ary mety tsy ho tarana-dRalambo mihintsy ny sasany aminy.
Tsy mba nanana [[Sampy (malagasy)|sampy]] manokana koa ny Zanadralambo raha nanana ny azy manokana ireo sokajin' andriana sasany, angamba noho ny maha samy hafa reny ireo vohitry ny Zanadralambo maro. Na izany aza, dia saika nanan-karena ny Zanadralambo.

== Jereo koa ==

* [[Zanakandriana]]

* [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]
* [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]
* [[Andriandranando]]
* [[Zanadralambo]]
* [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]]
* [[Zazamarolahy]]
* [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]
* [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]
* [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]

[[sokajy:Tantaran'i Madagasikara]]</text>
      <sha1>q2x0w851g8tbowxq83yy5bbcrvbplmc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Alliance Française ny Faradofay</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190415</id>
    <revision>
      <id>1148887</id>
      <parentid>1100996</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T19:34:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ZAFINIVANA Thélor</username>
        <id>40663</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>1148887</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7413" sha1="6f0kyjbva0e7xzbismym8bn52kvgj8v" xml:space="preserve">&lt;!--
{{Infobox Université
 | blason = 
[[Fichier:Logo AFFD2-portrait.jpg|vignette|centré|Logo de l'Alliance française de Fort Dauphin]]
 | Taille blason = 
 | Légende blason = 
 | Nom             = Alliance française de Fort Dauphin
 | Nom original    = 
 | fondation       = 1976
 | Type            = Centre culturel et linguistique
 | Budget          = 
 | Situation       = 
 | ville           = [[Fort-Dauphin]]
 | pays            = [[Madagascar]]
[[Fichier:Carte-madagascar.png|vignette|centré|Situation de Fort-Dauphin]]
 | Campus          = 
 | Langue          = 
 | Devise          = 
 | Président       = 
| Directeur       = 
 | Administrateur  = 
 | Chancelier      = 
 | vice-chancelier  = 
 | Recteur         = 
 | Personnel       = 
 | étudiants = arivo nisoratra tamin’ny taona roa ambiny folo sy roa arivo
| Premier cycle   = 
 | Deuxième cycle  = 
 | Troisième cycle = 
 | Undergraduate   = 
 | Postgraduate    = 
 | Niveau          = 
 | Affiliation     = 
 | mascotte        = 
 | Particularités  = 
 | Web             = [http://www.alliancefr.mg/reseau/17-ft-dauphin-tolagnaro.html]
 | weblabel        = 
 | Latitude        = 
 | Longitude       = 
 | Géo localisation = 
}} 
--&gt;
Niorina tamin’ny taona enina ambin’ny fitopolo sy sivinjato sy arivo ny '''Alliance Française ny Faradofay'''  ([[Tolagnaro]]) dia fikambanana mikatsaka tombotsoa natokana ho an’ny Malagasy. Hatramin’ny iraika amby telopolo jolay dia tafiditra tao anatin’ny tamban-jotran’ny Alliance Française iraisam-pirenena izy, izay miasa ho an’ny tombotsoam-bahoaka 2012.

== Toerana misy azy == 
Amin’izao fotoana izao dia eo Bazarikely no misy azy, izay toerana maresaka, misy toeram-pampianarana amin’ny [[Fiteny frantsay|teny frantsay]], akaiky ny banky ary koa toeram-pandraisam-bahiny. Manome fampianarana ny teny frantsay amin’ireo toeram-pampianarana maromaro ao [[Taolagnaro|Faradofay]] ihany koa izy.
== Asa iandraketany == 
Mampiroborobo ny teny sy ny kolontsaina frantsay ary koa mamporisika ny fifanakalozana ara-kolontsaina eo amin’i Frantsa sy i [[Madagasikara]] izy. Manan-danja tokoa ny fandraisan’anjaran'ny Alliance Française ao  Faradofay amin’ny tetik’asany eo amin’ny lafiny ara kolontsaina. Izy irery no fikambanana hany manana tetik’asa hampiroboroboana ny fiaraha-miasa amin’ireo mpanakanto ao amin’ny [[Faritra Anosy|Faritra Anôsy]].

== Rafi-pijoroana == 
Ny Alliance Française ao Faradofay dia fikambanana eo anivon’ny lalàna malagasy, mahaleo tena ara-drafitra sy ara-bola hatrizay niorenany. Ny fidiram-bolany dia azo avy amin’ny :

*	Ny saram-pisoratana anarana,
*	Ireo fanampian’ny malala-tanana ao an-toerana (toy ny [[Orange]]-Madagascar et [[Canal SAT Canal SAT Madagascar]] ny [[Rio Tinto]]-QMM, ny Port Ehoala, ny [[Sodexo]], ny Unitrans) sy ny any ivelany (toy ny Bouquin Volant, ny Adifor, ny Trait d'Union Madagascar) 
*	Ny latsa-kembokan’ireo mpikambana.

Toy ny Alliance Française rehetra maneran-tany dia nahazo tombony avy amin’ny Minisitry ny Raharaham-Bahiny izy amin’ny fanomezana tomponadraikitra amin’ny fitantanana. Mahazo fanampiana avy amin’ny Ambasadaoron'ny Frantsa eto Madagasikara koa izy.

== Firindran’ny asa == 
Ny Alliance Française ao Faradofay dia ao anatiny fikambanana 29n'ny Alliances Fançaises eto Madagasikara. Ny Alliance Française ao Faradofay dia tantanan’ireo mpikambana voatendry ho mpanolo-kevitra ao an-toerana sady manara-maso amin’ny fanentanana sy manampy azy ireo avy hatrany koa ny fisian'ny teratany vahiny miisa 20 eo ho eo (2013).
== Ny fampianarana teny frantsay sy malagasy == 
Na ny vahiny na ny Malagasy eto an-toerana dia samy afaka mianatra avy hatrany ny fampianarana frantsay sy malagasy isan’ambaratongany ao amin’ny Alliance Française. Toy izany koa ireo orinasa maniry hanome fiofanana ny mpiasany. Marihina fa fanta-daza eran-tany indrindra eo anivon’ny [[Vondrona Eorôpeana|Vondrona Eoropeana]] ny rafi-piofanana sy ny talentan’ny mpiofanaa nivoaka tamin’izany. Anisan’izany ny valim-panadinana DELF sy DALF izay azon'ny mpiofana nofanin’ireo mpanabe nanana ny maha izy azy eto an-toerana.

== Ny tranom-boky == 
Anisan’ireo trano famakiam-boky iray izay nahasarika mpikambana hatramin’ny efatra sy arivo ny Alliance Française Faradofay tamin’ny taona roa ambiny folo sy roa arivo. Miisa dimy ambin'ny folo sy eninjato sy efatra arivo ny karazam-boky misy ao ary natokana ho an’ny rehetra na kely na lehibe. Ireo boky ireo dia avy amin’ny fanomezan’ny fikambanana Trait-d’Union sy Bouquin Volant ary Adifor.

== Fanetsiketsehana ara kolontsaina == 
Ao anatin’ny asan’ny Alliance Française ao Faradofay ny maneho sary mihetsika vaovao matetika eny ankalamanjana. Manolotra hoan’ny rehetra koa izy amin’ny fampisehoana an-tsehatra tantara an-dampihazo sy ireo kilalao sy tantara maro isan-karazany. Avy amin’ny Alliance Française Faradofay ihany koa ny nahatanteraka ireo vanim-potoana lehibe tahaka ny herinandron' ny Frankofonia (Fikambanan'ny tany miteny frantsay) izay nivadika ho iray volan'ny Frankofonia tamin’ny taona 2013, toy izany koa ny fankalazana ny fetim-pirenena malagasy, ny fetin’ny mozika, ny herinandron’ny tsiroary Madajazzcar. 

Ny fanatanterahana ireo fihetsiketsahana ara-kolonbtsaina ireo dia miankina amin’ny fiaraha-miasa misy ao an-toerana toy ny Hotely Kaleta, ny Musée Flacourt, ny Kaominina Tolagnaro ary ny Faritra Anôsy. 

== Ny ampahefatr’oran’ny Alliance == 
Nanomboka amin’ny valo novambra telo ambiny folo sy roa arivo dia manana fandaharana manokana ny Alliance Française ao Faradofay ao amin’ny Radio Anosy Frequeance (91.2). Isaky ny zoma amin’ny fito ora hariva, izay anehoana ireo hira malaza frantsay sy ireo vaovao ara-kolontsaina maro samihafa ary kilalao mivantana am-pinday (telefonina) ho an’ny mpihaino. Nahakasika ny &quot;la Vie en rose&quot; noresahin’i Edith Piaf.

== Fifaninanana == 
Maro isan-karazany ny fifaninanana natokana hoan’ny rehetra ao amin’ny Alliance Française any Faradofay, toy ny &quot;Dis-moi dix mots&quot; isan-taona. Efa nisy koa ny fanehoana an-tsary mahakasika ny foto-kevitra hoe &quot;Jouons sur terre&quot;.
== Ny sarababem-bahoaka == 
Miisa arivo ny mpikambana ato amin’ny Alliance Française Faradofay, izay ahitana karazam-piaviana maro samihafa; ny roa ampahatelon’ireo dia ankizy sy tanora izay nanam-paniriana hanitatra ny fahaizany teny frantsay 

Ny Alliance Française dia miezaka hatrany ny mampita isan’andro ny traikefany sy ny fandaharan’asany amin’ny alalan’ny tapakila taratasy na amin’ny radio sy ny tranonkalany ary eo amin’ny facebook ihany koa. 
== Fanamarihana tsara ho fantatra ==
Ny fandaharana vokarina rehetra dia avy ao amin’ny tahirin-kevitra misy ao amin’ny Alliance Française ao Faradofay ihany {{Références}}
==Rohy ivelany ==
* [http://www.alliancefr.mg/reseau/17-ft-dauphin-tolagnaro.html/ Site internet officiel] {{Wayback|url=http://www.alliancefr.mg/reseau/17-ft-dauphin-tolagnaro.html/ |date=20131118194653 }}
* [http://www.alliancefr.mg/  Délégation Générale de l'Alliance Française à Madagascar] {{Wayback|url=http://www.alliancefr.mg/ |date=20131115080354 }} 
* [http://www.trait-d-union.org Association Trait d'union] {{Wayback|url=http://www.trait-d-union.org/ |date=20131112103949 }}

[[Catégorie:Alliance française ao Madagasikara]]
[[Sokajy:Tolagnaro]]</text>
      <sha1>6f0kyjbva0e7xzbismym8bn52kvgj8v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gillian Anderson</title>
    <ns>0</ns>
    <id>214514</id>
    <revision>
      <id>1148897</id>
      <parentid>1019936</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T22:59:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dostojewskij</username>
        <id>7697</id>
      </contributor>
      <comment>Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1968</comment>
      <origin>1148897</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1042" sha1="psp1j8zgcoicyzbu6iq96x1kru8nbot" xml:space="preserve">{{infobox olona
|sary= Gillian Anderson 2013 (cropped).jpg
|anarana=Gillian Anderson
|teraka=9 Aogositra 1968
|maty= 
|firenena=Etazonia
|mpiaraka=
|asa=

* [[mpilalao]]
* [[mpilalao amin'ny fahitalavitra]]
* [[mpilalao amin'ny horonantsary]]
* [[talen-koronantsary]]
* [[mpanoratra senariô]]
* [[mpampindrana ny feony]]
|taona niasàna=
}}
'''Gillian Anderson''' dia mpilalao, mpilalao amin'ny fahitalavitra, mpilalao amin'ny horonantsary, talen-koronantsary, mpanoratra senariô, mpampindrana ny feony mizaka ny zom-pirenen'i [[Etazonia]] teraka ny 9 Aogositra 1968 tao [[Chicago]]
== Jereo koa ==
* [[Biôgrafia]]

===Rohy ivelany===
* Ao amin'i Freebase: [https://www.freebase.com/m/03d_w3h] {{Wayback|url=https://www.freebase.com/m/03d_w3h |date=20160218210337 }}

[[sokajy:Biôgrafia]]
{{vangovango}}
[[sokajy:mpilalao]]
[[sokajy:mpilalao amin'ny fahitalavitra]]
[[sokajy:mpilalao amin'ny horonantsary]]
[[sokajy:talen-koronantsary]]
[[sokajy:mpanoratra senariô]]
[[sokajy:mpampindrana ny feony]]
[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1968]]</text>
      <sha1>psp1j8zgcoicyzbu6iq96x1kru8nbot</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Taraneh Alidoosti</title>
    <ns>0</ns>
    <id>229919</id>
    <revision>
      <id>1148909</id>
      <parentid>794352</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T02:05:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dostojewskij</username>
        <id>7697</id>
      </contributor>
      <comment>Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1984</comment>
      <origin>1148909</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="213" sha1="ldf4tnqm04xyril53znxogcqb11ia7s" xml:space="preserve">[[Sary:Taraneh Alidoosti in Shahrzad series closing ceremony.jpg|vignette|Taraneh Alidoosti]]
Taraneh Alidoosti dia Artist sy ny mpilalao.
{{vangovango}}
[[sokajy:Biôgrafia]]
[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1984]]</text>
      <sha1>ldf4tnqm04xyril53znxogcqb11ia7s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mahafaly</title>
    <ns>0</ns>
    <id>229969</id>
    <revision>
      <id>1148858</id>
      <parentid>1141850</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T14:29:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Rohy anatiny</comment>
      <origin>1148858</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39191" sha1="ih5vo71wl8jxdnlpitqehdmwtw092zd" xml:space="preserve">[[Sary:Ragazze Mahafaly.JPG|vignette|310x310px|Ankizy mahafaly]]
Ny '''Mahafaly''' dia [[vondrom-poko]] ao amin' ny faritra atsimo-andrefana amin' i [[Madagasikara]]. Eo anelanelan' ny ony [[Menarandra]] ao atsimo sy [[Onilahy]] ao avaratra&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Eggert, Karl (1981). &quot;[http://madarevues.recherches.gov.mg/IMG/pdf/omaly13-14_13_.pdf Who are the Mahafaly? Cultural and social misidentification in southwestern Madagascar]&quot;. ''[[Omaly sy anio]]'': ''[[Hier et aujourd'hui]]'' (PDF). Vol. 13–14. Antananarivo: Université de Madagascar, Département d'histoire. pp. 149–176, p. 149.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; no fonenany nentim-paharazana, eo amin' ny [[lembalemba]] be [[Vatosokay|sokay]] sy [[fasika]] izay mitondra io anarana ''Mahafaly'' io ihany.

Malaza amin' ny fahaizana manao [[Sokitra|sary sokitra]] ny Mahafaly ka anisan' izany ny fanamboarana [[aloalo]] izay entiny manaingo ny fasana sy manaja ny [[Razana (finoana malagasy)|razana]] sy ny mpanjaka maty. I [[Betioky Atsimo|Betioky]] sy i [[Ejeda]] ary [[Ampanihy Andrefana|Ampanihy]] no tanàna lehibe ao aminy. Anisan' ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny Mahafaly, toy ny [[Antandroy]] koa, ny mihinana [[sokatra]] (mahafaly: ''sokake''). Tamin' ny taona 2013 dia tombanana ho 150&amp;nbsp;000 ny isan' ny Mahafaly&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Diagram Group (2013). ''[https://books.google.mg/books?id=xJQuAgAAQBAJ&amp;redir_esc=y Encyclopedia of African Peoples]''. San Francisco, CA: Routledge.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Mpiompy [[omby]] sy [[osy]] sy [[ondry]] ary [[akoho amam-borona]] (anisan' izany ny [[vorontsiloza]]) ny Mahafaly. Mamboly [[mangahazo]] sy [[voamaina]] koa ny mponina amin' ny faritra mahafaly.
[[Sary:Ethnic groups of Madagascar Map.png|vignette|Sarintany maneho ireo [[Foko eto Madagasikara|vondrom-poko eto Madagasikara]]: miloko maitso tanora eto ny faritra misy ny Mahafaly.]]
Heverina ho avy ao [[Afrika Atsimo-Atsinanana]]  ny sasany amin' ny razamben' ny Mahafaly voalohany izay tonga teto amin' ny Nosy tamin' ny taonjato faha-12. Nanjary malaza izy ireo noho ny fasana lehibe aoriny ho fanomezam-boninahitra ny lehibe sy ny mpanjaka maty.  

Miteny [[Fiteny mahafaly|mahafaly]], izay fitenim-paritra mifanakaiky amin' ny [[fiteny antandroy]], [[fitenim-paritra malagasy]], sampan' ny [[Fiteny malaiô-pôlineziana|vondrom-piteny malaiô-pôlineziana]], ny Mahafaly&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;&lt;small&gt;Shoup, John A. (17 October 2011). ''[https://books.google.mg/books?id=GN5yv3-U6goC&amp;pg=PA180&amp;redir_esc=y Ethnic Groups of Africa and the Middle East: An Encyclopedia: An Encyclopedia]''. ABC-CLIO. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-1-59884-363-7&lt;/nowiki&gt;., p. 180.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;&lt;small&gt;Various (2003). ''[https://books.google.mg/books?id=sl_dDVctycgC&amp;pg=PA205&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false International Encyclopedia of Linguistics Vol. 1]''. Oxford University Press. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-0-19-513977-8&lt;/nowiki&gt;., p. 205.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Ny maha foko ny Mahafaly ==
Nampiasain' ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] hafa sy ny vahiny hilazana ny mponina nipetraka amin' ny morontsiraka atsimo-andrefan' i [[Madagasikara]], voafaritry ny ony [[Menarandra]] sy [[Onilahy (ony)|Onilahy]], ny anarana hoe ''Mahafaly''&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;&lt;small&gt;Eggert, Karl (1981). &quot;[http://madarevues.recherches.gov.mg/IMG/pdf/omaly13-14_13_.pdf Who are the Mahafaly? Cultural and social misidentification in southwestern Madagascar]&quot;. ''[[Omaly sy anio]]'': ''[[Hier et aujourd'hui]]'' (PDF). Vol. 13–14. Antananarivo: Université de Madagascar, Département d'histoire. pp. 150–51.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Tsy mampiasa an' io teny io ary tsy milaza azy ireo ho foko tokana anefa ny Mahafaly, fa aleony manonona ny tenany araka ny firazanany hafa na ara-jeôpôlitika; tsy misy heviny ho an' ny olona avy amin' io faritra io ny anarana hoe ''Mahafaly'' fa mari-pamantarana napetraky ny avy any ivelan' ny faritra misy azy&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;. Monina amin' ny moron' ny renirano sy ony mamakivaky faritra tena maina ny ankamaroan' ny Mahafaly&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Zimmermann, Maurice (1911). &quot;[https://www.persee.fr/doc/geo_0003-4010_1911_num_20_110_7420 Le pays Mahafaly dans le sud Malgache]&quot;. ''Annales de Géographie''. 20 (110).&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.  

== Jeôgrafia ==

=== Toerana sy tanàna ===
[[Ampanihy Andrefana|Ampanihy]] sy i [[Betioky Atsimo|Betioky]] ary i [[Ejeda]] no tanànan' ny Mahafaly ao amin' ny [[faritra Atsimo-Andrefana]]. Ny [[lalam-pirenena faha-10]] no mampitohy ireo tanàna ireo. Ao amin' ny [[Distrikan' Ampanihy]] no misy ny tanànan' Ampanihy izay malaza amin' ny fisian' ny fanenomana [[karipetra]] (''tapis mohair''). Ao amin' ny [[Distrikan' i Betioky-Atsimo|Distrikan' i Betioky]] no misy ny tanànan' i Betioky. Marihina fa onenan' ny [[Antanosy]] ny tapany avaratry ny Distrikan' i Betioky, ka ny renivohitr' izy ireo dia i [[Bezaha]]. Tanàna ao amin' ny Distrikan' Ampanihy i Ejeda izay kaominina.

=== Korian-drano ===
[[Sary:Onilahy watershed.png|vignette|Ny faritanin-dranon' i Onilahy]]
Misy ony sy renirano vitsivitsy mamakivaky ny faritra Mahafaly, ka anisan' izany i [[Onilahy (ony)|Onilahy]] sy i [[Menarandra]]. I Onilahy na Oñelahy dia [[ony]] manana faritanin-drano mahatratra 31&amp;nbsp;600 &lt;abbr&gt;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;/abbr&gt; sy mitondra rano 145 &lt;abbr&gt;m&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;&lt;/abbr&gt;/s ary manana halava 400 km any ho any. Any amin' ny [[Distrikan' i Betroka]] no misy ny loharanony. Izy no mamaritra avy ao avaratra ny faritra mahafaly. Ireto ny rano manompo azy: Isoanala, Ianapera, i Sakoa, i Sakamena, Imaloto, i Sakamare, i Taheza ary i Sakondry. Mamakivaky lohasaha lalina i Onilahy ary mivarina mitsotsorika tampoka ao amin' ny [[Lakandranon' i Môzambika]].
[[Sary:Madagascar - Androy region.jpg|vignette|Menarandra]]
Ony mivarina any amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]] ao akaikin' i Bevoalavo Atsinanana any amin' ny [[faritra Anosy]] kosa i Menarandra izay manasarana ny faritry ny Mahafaly sy ny an' ny [[Antandroy]]. Mahatratra 250 km eo ho eo ny halavany, ary avy ao Andoharano any amin' ny faritra nentim-paharazana misy ny [[Bara]]; ao amin' ny tendrombohitra Tsikoriky, no ipoiran' ny loharanony. Eo anelanelnan' i Bekily sy [[Isoanala]] no anangonany ny rano ao aminy. Mizotra avy avaratra-atsinana mankany atsimo-andrefana izy. Tsy betsaka ny [[sakelidrano]] lehibe manompo an' i Menerandra: i Manantanana, i Manamboly, i Sakatovo ary i Beandry. Mirefy 8&amp;nbsp;350&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; any ho any ny sahandriakan' i Menarandra.

== Tantara ==

=== Fiandohany ===
Sahala amin' ny ankamaroan' ny [[Foko eto Madagasikara|foko malagasy]], dia tsy tokana ny niandohan' ny Mahafaly. Araka ny [[lovantsofina]] tranainy indrindra, tamin’ ny fotoana nahatongavan’ ny tarana-mpanjaka [[maroserana]] tamin’ ny taonjato faha-16, dia vondron’ olona mitoka-monina be dia be notarihin’ ny ''ndatibey'', izay niaina tamin’ ny fihazana ombidia sy ny fitadiavana [[tantely]] remby sy fakan-javamaniry fihinana, ary tamin’ ny [[fambolena]] amin’ ny tany tsy dia midadasika, no tratran’ izy ireo nonina tamin’ ny tanin’ ny Mahafaly, izay mbola tena rakotra ala tamin’ izany fotoana izany. Tsy fantatra ny anaran’ ireo tompontany ireo, izay atao hoe ''[[renitany]]'' na ''[[renetane]]'', afa-tsy ny an’ ny [[Falonaombe]] na Faloanombe izay nisy fandaminam-piarahamonina tsara kokoa, nahay nitrandraka akoram-by, nahay nanefy, namoly [[landihazo]] ary nanenona.

=== Ny fahatongavan' ny Maroseraña ===
Araka ny lovantsofina, ny tarana-mpanjaka mahafaly dia avy amin' i [[Olombetsitoto]]&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ogot, Bethwell A. (1992). ''[https://books.google.mg/books?id=WAQbp7aLpZkC&amp;redir_esc=y Africa from the Sixteenth to the Eighteenth Century]''. Paris: UNESCO., p. 856.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, andriana maroserana tany am-boalohany, izay mpitarika nipoitra manodidina ny taona 1500 niaraka tamin' ny fifindran' ny [[Maroserana|Maroseraña]] (na ''Maroseraña'') ho any amin' ny faritra atsimo-andrefana amin' i [[Madagasikara]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;small&gt;Ogot, Bethwell A. (1992). ''Africa from the Sixteenth to the Eighteenth Century''. Paris: UNESCO., p. 867.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Talohan' ny nahatongavan' ny Maroserana dia nipetraka tao amin' ny tany nofehezin' ny foko antsoina hoe [[Andriantsileliky]] (na ''Andriantsileleke'') ny mponina tao amin' io faritry ny Nosy io&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ogot, Bethwell A. (1992). ''Africa from the Sixteenth to the Eighteenth Century''. Paris: UNESCO., p. 859.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Nanao fifanekena tamin' ireo vahoaka ireo ny mpifindra monina maroserana tamin' ny voalohany, saingy nivadika ho ady izany tamin' ny farany, ka ny Maroserana no nivoaka mpandresy; rehefa tonga teo amin' ny fitondrana ny Maroserana, dia navelany hihazona ny tombontsoany sy satany manokana ihany ny Andriantsileliky.  

Rehefa avy nanjaka nandritra ny taona vitsivitsy i [[Olombetsitoto]] dia nitoka-monina. Nino ny mpanara-dia azy fa lasa ''faly'' (izany hoe &quot;masina&quot; na &quot;fady&quot;) izy ary nanamasina ny taniny sy ny vahoakany (''naha-faly'': &quot;naha-fady&quot;) tamin' ny alalan' izany fitokana-monina izany, izay taratry ny finoan' ny besinimaro ny [[Andriamanitra (finoan-drazana malagasy)|zanahary]] [[Andriamaro (zanahary)|Andriamaro]] nivavahan' ny Maroserana, nivavahana tamin' ny alalan' ny mpanelanelana, ary nametraka ny fankatoavana tamin' ny alalan' ny tahotra sy ny horohoro. Ny mpanaraka an' io andriana io dia niray saina fa tsy hivadika aminy tamin' ny alalan' ny [[ombiasy]] izay mpanelanelana teo amin' ny mpitondra sy ny vahoakany. Ny iray amin' ny hetsika ara-pôlitika nataon' ny Mahafaly voarakitra an-tsoratra voalohany indrindra dia izay niseho tamin' ny volana Jona 1649, raha nitsidika ny tanàna nisy ny Frantsay, tao [[Tolagnaro|Fort-Dauphin]], ny iraka mahafaly roa ambin' ny folo mba hahazoany ny fanampian' ny [[mpikarama an' ady]] frantsay hanampy ny Mahafaly amin' ny ady nifanaovany tamin' ny [[Masikoro]] izay nangalatra ny [[Omby|ombi]]&lt;nowiki/&gt;n' ny mpanjakany&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;&lt;small&gt;Ogot, Bethwell A. (1992). ''Africa from the Sixteenth to the Eighteenth Century''. Paris: UNESCO., p. 868.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Ny Maroserana no tompon' ny omby sy nitafy akanjo lafo vidy ary nanana tafika, fa ny sarambabem-bahoaka kosa nionona amin' ny akanjo hodi-kazo na hodi-biby. Rehefa tsapan’ ny vahoaka fa nihoatra ny tokony ho izy ny fahefan' ny Maroserana dia niverina tany anaty ala ny sasany.

=== Fizarazaràn' ny fanjakana mahafaly ===
Nanomboka nizarazara ho [[Fanjakana mahafaly|fanjakana]] mahaleo tena ny Mahafaly tamin' ny taona 1650 tany ho any ka anisan' izany ny Fanjakan' i Sakatovo sy ny Fanjakan' i Menarandra. Roapolo taona eo ho eo taty aoriana dia nivaky ny Fanjakan' i Linta, ka niforona ny Fanjakan' i Onilahy tamin' ny tany sisa tavela tamin' ny taona 1750. Tamin’ ny taonjato faha-19 dia nizara ho fanjakana dimy ny tanin’ ny Mahafaly, ka ireto avy izany: 

# tany avaratra ny [[Fanjakan' i Onilahy]], izay i Beroy na Manera no renivohiny;
# tany atsimo kokoa ny [[Fanjakan' i Linta]], ka renivohitra Ankazotaha (na Ankasontaha);
# vakivakin’ ny tapany ambony amin' ny renirano [[Linta]], eo anelanelan' i Menakaralahy sy i Behandry, ny [[Fanjakan’ i Sakatovo|Fanjakan' i Sakatovo]], izay manana an' Ankiliabo ho renivohitra;
# ny faritra mahaleo tena an' ny [[Falonaombe]] dia teo amin’ ny tany somary teritery teo anelanelan' ny Fanjakan' i Sakatovo sy Fanjakan' i Linta;
# farany, ny [[Fanjakan' i Menarandra]] notarihin’ i [[Tsiampondy]] izay niitatra nianatsimo amin’ ny tanin’ ny Mahafaly.

Araka ny lovantsofin’ ny Mahafaly dia tsy niady ireo fanjakana rehetra notarihin’ ny Maroserana ireo, ary matetika izy ireo no niray hina nanohitra ny [[Antandroy]] izay niady taminy. 

Nisy fifandonana teo amin' ny mpanjakan' i Menarandra sy ny Antandroy tao andrefana ka nahatonga ny fanakambanana ny tanin' ny Antandroy any [[Karimbola]] tamin' ny tanin' ny Mahafaly, tamin' ny tapany voalohan' ny taonjato faha-18. Na dia tsy fantatra loatra aza ny mombamomba ireo fanjakana ireo talohan' ny taona 1800, ny fiovan' ny mpitondra isan-tokony matetika dia manambara ny tsy fandriam-pahalemana sy ny korontana teo anivon' ny tarana-mpanjaka maroserana: mpanjaka fito no nifandimby nitondra an' i [[Linta]], enina ny an' i [[Sakatovo]], telo ny an' i Menarandra teo anelanelan' ny taona 1750 sy 1800, ary roa ny an' i Onilahy. Ny Fanjakan' i Onilahy dia nahitana taratra ny asan' ny [[Antemoro]], toy ny fiantsoana ny mpanjaka mahafaly sasany amin' ny anarana hoe ''Andrianony''.

Ny fanjakana mahafaly dia anisan' ny fanjakana vitsy tsy teo ambany fifehezan' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] tamin' ny taonjato faha-19&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ade Ajayi, Jacob Festus (1998). ''[https://books.google.mg/books?id=VC7kKcXdDhkC&amp;redir_esc=y General history of Africa: Africa in the nineteenth century until the 1880s]''. Paris: UNESCO., p. 422.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Faharavan' ny fanjakana mahafaly ===
Ny mpanjaka mahafaly farany dia i [[Tsiampondy]], izay nanomboka nanapaka tamin' ny taona 1890&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Araka ny ''Africa from the Sixteenth to the Eighteenth Century'', dia nifarana tamin' ny taona 1911 ny fanjakan' i [[Tsiampondy]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;, raha araka ny tahirin-kevitra frantsay antsoina hoe ''Observations sur les Mahafalys'' kosa dia nifarana ny fitondran' i Tsiampondy taorian' ny fidiran' ny tafika frantsay tamin' ny 1907&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Picard (1907). &quot;[https://www.persee.fr/docAsPDF/bmsap_0037-8984_1907_num_8_1_7000.pdf Observations sur les Mahafalys]&quot; (PDF). ''persee.fr''. p. 206.&lt;/small&gt; &lt;/ref&gt;.  

== Fiarahamonina ==
[[Sary:Villaggio Mahafaly.JPG|vignette|Trano mahafaly]]Amin' ny ankapobeny dia fiarahamonina entin-dray ny fiarahamonin' ny Mahafaly&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Eggert, Karl (1981). &quot;Who are the Mahafaly? Cultural and social misidentification in southwestern Madagascar&quot;. ''Omaly sy anio: Hier et aujourd'hui'' (PDF). Vol. 13–14. Antananarivo: Université de Madagascar, Département d'histoire. pp. 149–176., p. 151.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Monina mifanakaiky ny lehilahy ao amin' ny [[fianakaviana]] (ny ray, ny zanakalahy, ny mpirahalahy), fa ny vehivavy kosa mifindra any amin' ny tanànan' ny vadiny&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;&lt;small&gt;Eggert, Karl (1981). &quot;Who are the Mahafaly? Cultural and social misidentification in southwestern Madagascar&quot;. ''Omaly sy anio: Hier et aujourd'hui'' (PDF). Vol. 13–14. Antananarivo: Université de Madagascar, Département d'histoire. pp. 149–176., p. 153.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Ny fiarahamonina dia voarafitra voalohany indrindra amin' ny karazana vondrona ara-pirazanana dimy, ka ny tokantrano akaiky no zava-dehibe indrindra. Toy ny any amin' ny faritra hafa eto Madagasikara dia hajaina ny [[Razana (finoana malagasy)|razana]].  

Ara-tantara, nanomboka tamin' ny mpitondra [[maroserana]] voalohany dia ny mpanjaka avy amin' ny Maroserana no nitondra ny Mahafaly. Nalevina tao amin' ny fasana atao hoe ''volamena'' ny mpanjaka ary ovana anarana aorian' ny fahafatesany&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ogot, Bethwell A. (1992). ''Africa from the Sixteenth to the Eighteenth Century''. Paris: UNESCO., p. 858.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, atao hoe ''anaran-tahîna'', satria [[fady]] aorian' ny fahafatesana ny fanononana ny tena anaran' ny mpanjaka&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ogot, Bethwell A. (1992). ''Africa from the Sixteenth to the Eighteenth Century''. Paris: UNESCO., p. 857.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;; tsy maintsy manapaka ny volony amin' ny fiandohan' ny [[fisaonana]] ny mpanaraka azy ary izay tsy nankatò dia roahina tsy ho anisan' ny fiarahamonina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Gennep, A.V. (1904). ''[https://books.google.mg/books?id=plISAwAAQBAJ&amp;redir_esc=y Tabou Et Totémisme à Madagascar]''. Paris: Ernest Leroux., p. 103.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.  

Ny mpanjaka mahafaly tany am-boalohany dia nipetraka tao amin' ny toerana itambarana izay misy lalana mizarazara mankany amin' ny tanàna lehibe tsirairay manodidina ao amin' ny tany anjakany&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ogot, Bethwell A. (1992). ''Africa from the Sixteenth to the Eighteenth Century''. Paris: UNESCO., p. 857.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, ary ny fahefany dia hamafisin' ny fananany vakoka navelan' ny mpanjaka maty izay inoana fa manana hery mihoatra ny ara-boajanahary&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Gennep, A.V. (1904). ''Tabou Et Totémisme à Madagascar''. Paris: Ernest Leroux., p. 96.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.  

Ny mpanjaka no nitondra ny fiarahamonina izay nizarazara amin' ny olona mahazo tombontsoa manokana (''[[Renilimy]]'' na ''Renelime''), ny olon-tsotra (''[[Valohazomanga]]'') ary ny mpifindra monina avy any amin' ny faritra hafa (''[[Folohazomanga]]''). Ny ''Renilimy'' dia ny taranaky ny lehibe nahery indrindra tamin' ny fotoana nananganana ny [[tarana-mpanjaka]] maroserana, atao hoe [[Tsileliky]] (midika hoe &quot;tsy resy&quot;); ny taranaky ny naman' ny Tsileliky sy ny olom-peheziny tiany; ary ny olona manokana (na ny taranany) izay nahazo sitraka tamin' ny mpanjaka.  

Ny [[Ombiasa|mbiasa]] sy ny mpisoro no niandraikitra ny fanaovana [[sorona]] biby teo amin' ny [[hazomanga]] lavan' ny mpanjaka (izay karazana alitara na ôtely iombonana).  

Nizara ho [[fokom-pianakaviana]] maro ny Mahafaly, ka ny sasany tamin' izy ireo dia nanana andraikitra manokana toy ny [[fanefena]] sy ny fanangonana [[tantely]]. Ny lohan' ireo fokom-pianakaviana ireo dia nofidina sady nomena ny anara hoe ''rañitse ty mpanjaka'' (&quot;naman' ny mpanjaka&quot;) ary nanana ''ondatibey'' (mpanolo-tsaina ôfisialy) mitovy amin' ny mpanjaka mihitsy&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Ny lohan' ny isam-pokom-pianakaviana sy ny mpanjaka ihany no nahazo alalana hitondra lefom-by lehibe (atao hoe ''beraha''), izay mariky ny sata misy azy&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;&lt;small&gt;Gennep, A.V. (1904). ''Tabou Et Totémisme à Madagascar''. Paris: Ernest Leroux., p. 90.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.  

=== Ny fianakaviana sy ny rohim-pihavanana ===
Manan-danja indrindra eo amin' ny fiarahamonina mahafaly ny [[tokantrano]]. Ny mpianakavy miara-mipetraka tarihin' ny lehilahy be taona indrindra ao amin' ilay fianakaviana no mamorona ny tokantrano. Mijanona ho anisan' ny ankohonan-drainy ny ankizy mandra-pahatongany ho olon-dehibe, amin' izay fotoana izay dia manorina ny tranony sy ny ankohonany eo akaikin' ny tranon-drainy ny zatovolahy, ary ny zatovovavy kosa dia manambady sy mifindra any amin' ny tranon' ny vadiny. Ny lehilahy no manan-jo amin' ny fitaizana ny zaza raha misy ny [[fisaraham-panambadiana]]&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. Matetika dia manana [[Fampirafesana|vady mihoatra ny iray]] ny lehilahy. Ny mpianakavy akaiky miara-monina ao an-tokantrano dia tompon' andraikitra amin' ny fikarakarana ny [[fampakaram-bady]] sy ny [[fandevenana]] ny fianakaviany, ary koa ny fanonerana ny fandaniana nateraky ny fombafomba enti-manasitrana (''rombo'') ho an' ny mpianakavy marary&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;&lt;small&gt;Eggert, Karl (1981). &quot;Who are the Mahafaly? Cultural and social misidentification in southwestern Madagascar&quot;. ''Omaly sy anio: Hier et aujourd'hui'' (PDF). Vol. 13–14. Antananarivo: Université de Madagascar, Département d'histoire. pp. 149–176., p. 152.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.  

Maha-izy azy ny Mahafaly eo amin' ny fiarahamonina ihany koa ny ''&quot;foko&quot;'' misy azy. Ny atao hoe &quot;foko&quot; eto dia ny fivondronan' ny taranaky ny lehilahy na vehivavy mbola velona; noho izany ny olona iray dia an' ny foko maromaro. Matetika ny mpiray &quot;foko&quot; dia tsy mivory na miara-miasa raha tsy rehefa marary, na mila vonjy, na maty ny mpitarika an' ilay foko, ka ny mpiray foko dia mandray andraikitra araka izay ilaina&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;. Ny vondrona lehibe kokoa dia ny &quot;''tariha&quot;'' (jereo: [[fokom-pianakaviana]]), izay taranaka mbola velona nipoitra avy amin' ny razambe lahy iray izay maty vao haingana ka ny zokiny indrindra amin' ny tariha dia mahafantatra ny fifandraisan' izy ireo aminy ary mahatadidy ny endri-javatra sasany momba azy amin' ny maha olona azy.  

Ny [[Sorona|soro]] (sorona) rehetra atao ho an' ny [[Razana (finoana malagasy)|raza]] (razana) dia atao amin' ny anaran' ity razana iombonana ity, ary ny lehilahy zokiny indrindra ao amin' ny tariha no tompon' andraikitra amin' ny fanatanterahana ny fombafomba amin' ny anaran' ilay tariha. Matetika ny olona iray tariha dia mifanakaiky toeram-ponenana ao amin' ny [[Vohitra (tanàna)|vohitra]] iray na vondrom-bohitra iray&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.  

=== Ny faritra sy toeram-ponenany ===
Ny Mahafaly dia mipetraka any amin' ny tapany atsimo-andrefan' i Madagasikara, faritra eo anelanelan' ny renirano [[Menarandra]] sy [[Onilahy]]. Ny [[Antandroy]] dia mihamitombo hatrany ao andrefan' i [[Tranoroa]], ny [[Bara]] dia mikisaka mankany [[Fotadrevo]] ary nanomboka tamin' ny taonjato faha-19 dia nanorim-ponenana tany atsinanan' i [[Betioky Atsimo|Betioky]] sy ny renirano [[Taheza (renirano)|Taheza]] izy ireo. Ny antsasaky ny Mahafaly dia mipetraka ivelan’ ny faritra nentim-paharazana niaviany, indrindra any [[Toliara]] sy any amin' ny faritry ny ony [[Mangoky]].  
[[Sary:Agave de Madagascar.jpg|vignette|251x251px|[[Taretra]] (''Agave sisalana'')]]
[[Sary:Alluaudia procera 001.JPG|ankavia|vignette|222x222px|[[Fantiolotsy|Fantiholotse]] (''Alluaudia procera'')]]
Vita amin' ny hazo ''[[Fantiolotsy|fantiholotse]]'' (''Alluaudia procera'') ny trano nentim-paharazana izay miendrika [[mahitsizoro]], ho an' ny manankarena indrindra, ary vita amin' ny bozaka ho an' ny mahantra indrindra. Mihabetsaka ny trano bongo vita amin’ ny tany. Miorina eo atsimon-tanàna ny tranon' ny zokiolona indrindra. Matetika voahodidin' ny [[taretra]] (''Agave sisalana'') ny tanàna, ary miditra ao anaty vala ny [[omby]] amin' ny hariva. Talohan' ny nidiran' ny [[Lolo (bibikely)|lolo]] atao ny amin' ny [[Fiteny frantsay|teny frantsay]] hoe &quot;cochenille&quot; (''[[Coccoidea]]''), dia novalana tamin' ny raketa (''[[Opuntia ficus-indica]]'' na ''[[Opuntia vulgaris]]''), izay nampidirina tamin' ny taonjato faha-18, ny tanàna. Namboarina amin' ny hazo maranitra na ''fantiholotse'' ny vala talohan' ny nahatongavan' ny raketa.

== Kolontsaina ==
[[Sary:Les zébus du lagon - 7.jpg|vignette|264x264px|[[Omby misy trafo|Omby]] eny amin' ny [[riakasia]]]]
Ny [[fambolena]] sy [[fiompiana omby]] no asa fivelomana tena ataon' ny Mahafaly&lt;ref&gt;&lt;small&gt;LeHoullier, Sara (August 2010). ''[https://books.google.mg/books?id=QhAbnvPKaVUC&amp;pg=PA50&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false Madagascar (Travel Companion)]''. Other Places Publishing., p. 50.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Mitana toerana lehibe eo amin' ny fiaraha-monina ny [[omby]] noho ny antony ara-toekarena sy ara-panahy, izay tandindon' ny fiainana sy ny maha andriana, ary koa fitaovana mampifandray ny velona amin' ny [[Razana (finoana malagasy)|razana]]&lt;ref&gt;&lt;small&gt;UNESCO. &quot;[http://madagascar-unesco.com/Anatole.pdf L'art funeraire Mahafaly]&quot; (PDF). Notsidihina tamin' ny 20 Febroary 2017.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Miara-miasa amin' ny fambolena sy fivelomana hafa ny olona ao amin' ny tokantrano iray mba hahazoana izay ilain' ny fianakaviana. Ny lehilahy zandriolona dia tompon' andraikitra amin' ny fiandrasana ny ombin' ny fianakaviana&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; ary ny lehilahy amin' ny sokajin-taona rehetra dia miasa eny an-tsaha. Ny vehivavy dia manampy amin' ny asa eny an-tsaha ary tompon' andraikitra amin' ny asa ao an-tokantrano toy ny fandrahoan-tsakafo sy ny fantsakana rano, izay matetika ampian' ny zanany ary indraindray ny vadiny&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Mattern, Chiarella; Ravelomandeha, Farasoa (2012). &quot;[http://madagascar-unesco.com/Anatole.pdf Etude anthropologique exploratoire: l'organisation sociale et les structures politiques sur le plateau Mahafaly Madagascar, Region Atsimo Andrefana]&quot; (PDF). ''Action Contre la Faim''.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Ny akanjo ao amin' io faritra io dia atao amin' ny [[landihazo]] voahodina, izay novolena teo an-toerana; tsy dia matetika loatra ny fampiasana ny [[landy]] novolavolaina teo an-toerana&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Condra, Jill (2013). ''[https://books.google.mg/books?id=lazWAQAAQBAJ&amp;redir_esc=y Encyclopedia of National Dress: Traditional Clothing Around the World]''. Los Angeles: ABC Clio, p. 456.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.  

=== Fady ===
[[Sary:Radiated tortoise (Astrochelys radiata) Tsimanampetsotsa.jpg|vignette|221x221px|Sokatra (''[[Astrochelys radiata]]'')]]
Hatry ny ela no nitana anjara toerana lehibe teo amin' ny kolontsain' ny Mahafaly ny [[fady]] (''faly''). Ireto ny sasany amin' ny fady mahazatra teo amin' ny Mahafaly: tsy  azon' ny vehivavy atao ny misotro amin' ny kaopy iray amin' ny vadiny, ny mipetraka amin' ny tsihy iray miaraka amin' ny vadiny, ny mitsangana eo am-piresahana amin' ny mpanjaka. Afaka mifoka [[paraky]] ny vehivavy mahafaly saingy tsy afaka mitsako izany. Tsy azon' ny olona fotsy hoditra atao ny miditra amin' ny faritra misy ny Mahafaly; raha misy miditra ao amin' izany faritra izany, dia vonoina ho faty ny lehiben' ny tany nisy niditra. Manana fahefana hametraka fady amin' ny teny sasany izay lasa tsy azo tononina intsony ny mpanjaka.  

=== Fombafomba fandevenana ===
[[Sary:Mahafaly tomb painted carved south Madagascar.jpg|vignette|Fasana mahafaly]]Toy ny any amin' ny ankamaroan' ny vahoaka eto Madagasikara, ny Mahafaly dia mandevim-paty am-[[Fasana|pasana]]. Ny fasan' ny mpianakavy dia tany amin' ny faritra misy ala fady lavitra ny tranon' ny velona, ​​nefa noho ny fandripahana ala sy ny antony hafa dia tsy izany intsony no miseho. Ny fasana mazàna dia mitangorona ary apetraka araka ny laharam-boninahitra sy ny andraikitry ny maty, ka ny fasan' ny razambe zokiny indrindra no any atsimo indrindra, ny an' ny taranany any avaratra, ary ny an' ny vady sy ny an' ny tsy manambady any andrefana. Misy dingan-danonana maromaro ny fandevenana, ary anaovana sorona omby ny dingana tsirairay avy; apetraka eo ambonin' ny fasana ny karandohan' ny omby miaraka amin' ny tandrony. Ny lanonana voalohany dia fiomanana amin' ireo hetsika manaraka ary ny ombilahy novonoina sorona tamin' io lanonana io dia zava-dehibe indrindra satria ny hena dia zaraina amin' izay rehetra nanatrika mba ho fanehoana firaisankina sy [[fihavanana]].  [[Sary:Malagasy tomb with zebu horns.jpg|vignette|Fasana mahafaly ahitana tandrok' omby sy [[aloalo]].]]

Ny Mahafaly koa dia mandravaka ny fasan' izy ireo amin' ny [[aloalo]], izay andry hazo avo voasokitra amin' ny endrika geômetrika ary indraindray misy omby voasokitra na sary hafa manan-danja ho an' ilay maty. Ireo zavatra ireo dia maneho fa nisy olona maty ka nahazo ny satan' ny [[Razana (finoana malagasy)|razana]], izay mpanelanelana ny velona amin' [[Andriamanitra (finoan-drazana malagasy)|Andriamanitra]]; ny fasana no fonenana vaovao ho an' ny razana, satria ny fahafatesana dia tsy fiafarana fa fiovana ho amin' ny dingana hafa eo amin' ny fiainana. Ny aloalo amin' izao fotoana izao dia heverina ho marika famantarana an' i [[Madagasikara]], ary nampidirina ao amin' ny lisitry ny vakoka maneran-tany ny tanindrazan' ny Mahafaly izay ahitana ny tontolo iainana somary maina sy ny haingon' ny fasana sy ny [[zavakanto]] momba ny fandevenana. Amin' ny [[fandevenana]] na rehefa hitady omby mirenireny ihany no azo tsidihina ny fasana fa raha tsy izany dia voarara tanteraka.  

Ny fianakaviana mahafaly dia tsy mahazo manamboatra aloalo na vatam-paty na mampiasa fitaovam-panamboarana fasana na omby avy ao aminy - izany rehetra izany dia tsy maintsy vidina na hafarina amin' ny foko manokana iankinan' io fianakaviana io amin' ny fanamboarana ireo zavatra ireo, ary izany fiéanakaviana izany dia tsy maintsy mandoa ny vidiny amin' ny alalan' ny omby na hanina. Amin' ireo mbola mandala tanteraka ny fomban-drazana dia mety haharitra herintaona na mihoatra ny fanatanterahana ny lanonana isan-karazany sy ny fanamboarana fasana, ka mandritra izany dia tsy maintsy mijanona miaraka amin' ny razana ao an-tranon' ny maty ny vadin' ny maty. Ny zanaka lahimatoan' ny maty no tompon' andraikitra amin' ny fividianana [[vatolahy]] - izay vato fisaka lava mitsangana mahatratra hatramin' ny roa metatra, izay anisan' ny mandrafitra ny fasana - fa ny zanany vavy kosa no miantoka ny aloalo sy ny omby atao sorona; ny havany sy ny namany sisa no mividy ny vato ilaina amin' ny fanamboarana ny fasana. Ny haben' ny fasana dia miankina amin' ny haben' ny fianakaviana sy ny toeram-boninahitra misy ny maty teo amin' ny fiarahamonina.  

Zava-dehibe amin’ ny Mahafaly ny fandevenana satria amin’ io no misy ny fihaonan' ny havana sy naman' ny maty. Ny maha zava-dehibe ny fombafomba dia miankina amin' ny harena sy ny lazan' ilay olona maty.  

=== Ny aloalo ===
[[Sary:Madagaskar Grabpfosten Museum Rietberg RAF 1152.jpg|vignette|331x331px|[[Aloalo]]]]
Nanana sivilizasiôna nandroso kokoa ny [[Maroserana|Maroseraña]]; misy pitsopitsony maro ny fomba fandevenany ny maty. Ny maty, raha anisan’ ny tarana-mpanjaka na mpiara-dia aminy, dia tsy nalevina tamin’ ny fasana tsotra intsony tamin’ izany fotoana izany fa nasiana aloalo. Tsy ny Mahafaly rehetra anefa no mampiasa [[Aloalo|alolalo]] amin’ ny fandevenana, satria nisy mpanao sokitra sasany toy ny Tsimangataka tao Behavandra izay nanamboatra aloalo nefa tsy azo asiana aloalo ny fasany.

Ny [[aloalo]] dia tsato-kazo voasokitra amin' ny fomba kanto avy aty ambany hatrany ambony izay entina anaingoana ny [[fasana]] any amin' ny faritra mahafaly, tahaka ny any [[Androy (faritra)|Androy]] koa. Matetika ahitana sarin' omby na sarin' olona ny eny amin' ny tampon' ny aloalo. Ny aloalo amin' ny fasana mahafaly dia hodidinin' ny loha aman-tandroky ny omby novonoina tamin' ny fanamboaram-pasana. Tsy ampiasana afa-tsy ny loko mainty ny aloalo mahafaly, ka ny fisokirana ilay hazo no manome loko mazava mampisongadina ny sary voasokitra. Mamintina ny tantaran' ny olona milevina ao amin' ilay fasana ny sary aseho amin' ny alalan' ny aloalo, ka mahakasika ny toerany teo amin' ny fiarahamonina izany.

Ny fahafatesana, ho an' ny ''fotora'' sasany, dia fotoana fananganana ''aloalo'' amin' ny fasana, ho an' izay manam-piaviana afaka manao izany fomba izany. Ankehitriny ny olona, indrindra ny mpanan-karena, na inona na inona fiaviany, dia manatanteraka izany fomba izany ihany koa. Ankehitriny koa dia misy amin' ireo mpanao sokitra izay tsy nahazo alalana amin' ny fanamboarana aloalo, araka ny fomban-drazana, no efa misahana izany asa izany.

=== Hazomanga ===
[[Sary:Cédrelopsis grevei.jpg|vignette|227x227px|[[Katrafay]]]]
Ny [[hazomanga]], izay tsato-kazo atao hanatanterahana ny fivavahana, dia vita amin’ ny hazo [[Cedrelopsis grevei|katrafay]] (''Cedrelopsis grevei''). Mandritra ny fanaovana sorona dia ampiasaina ny vilia atao hoe ''sakazo'' hasiana ny hena, sy ny ''velagne vy'' hahandroana izany. Ny olona maty any an-tany lavitra dia soloana ny sarivongana atao hoe ''ajiba''.
[[Sary:Tamarindus indica pods.JPG|vignette|226x226px|[[Tamarindus indica|Kily]]]]
Nanome zo hanana hazomanga ny mponina sasany tao amin’ ny tanin’ ny Mahafaly ny Maroserana, ka ireo tsy nahazo izany dia nanohy nanao sorona teo ambanin' ny [[Tamarindus indica|kily]] (''Tamarindus indica'').

=== Fitafiana ===
Ny fitafiana nentim-paharazana dia ahitana ny ''sadia'' ([[salaka]], jereo: [[Sadiavahy|Sadiavahe]]), ny ''[[salampy]]'' (lamba vita amin' ny [[landy]], itafian' ny tapany ambony amin' ny vehivavy), ny ''hana'' ([[kapa]]) vita amin’ ny hoditr' omby mba hiaro amin' ny tsilo, ny ''lamban-droandria'' (toy ny salampy nefa lava kokoa, nanaovan' ny [[Maroserana|Maroseraña]] taloha), ny ''satro-bory'' (tsy mitovy tanteraka amin' ny an' ny [[Antandroy]] satria tsy misy kinifinifiny ny morony).

=== Zavakanto ===
Misy ny atao hoe ''mañova'' (saron-tava natao hampatahotra ny zazakely sy ny tovovavy), izay anaovana indrindra amin' ny lanonam-pandevenana. Indreto ny zava-maneno ampiasain' ny Mahafaty: ny [[lokanga]], ny [[marovany]] (toy ny [[valiha]], nefa miendrika vata misy lafiny sy zorony), ny [[jejolava]] (na jejilava, vita amin' ny sampan-kazo madinika sy voatavo), ny ''rene'' (amponga lehibe ampiasaina amin' ny fandevenana), ny ''fahota'' (amponga kely lalaovin' ny tovovavy amin' ny fotoan' ny haiady ''[[ringa]]'').

== Fiteny ==
[[Sary:Mahafaly dialect sample.ogg|vignette|[[Fiteny mahafaly|Teny mahafaly]]|ankavia|145x145px]]
[[Sary:IMG 6026 Mahafaly men.jpg|vignette|Lehilahy mahafaly]]
Ny Mahafaly dia miteny [[Fitenim-paritra malagasy|fitenim-paritra]] amin' ny [[fiteny malagasy]], izay sampan' ny [[Fiteny malaiô-pôlineziana|vondrom-piteny malaiô-pôlineziana]] avy amin' ny [[fiteny baritô]], ampiasaina any atsimon' i [[Bôrneô]]&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;. Izany fitenim-paritra mahafaly izany dia mitovitovy amin' ny [[Fiteny antandroy|fitenim-paritra antandroy]] ka matetika atambatry ny mpahay teny ao amin' ny [[fiteny tandroy-mahafaly]].

== Fiharian-karena ==

=== Fiompiana ===
[[Sary:Zébu Malgache.jpg|vignette|Omby malagasy]]
Mpiandry [[omby]] ny Mahafaly. Ary miompy biby madinika toy ny [[ondry]] aman' [[osy]] koa izy ireo. Misy ny fifindrà-monina itadiavana toerana misy ahitra ho hanin’ ny omby avy any amin' ny morontsiraka mankany anaty tany mandritra ny main-tany noho ny tsy fahampian’ ny ahitra, misy koa izany fifindrà-monina izay amin' ny vanim-potoana mafana noho ny firongatry ny bibikely mpitsentsitra izay tsy afaka mivelona tsara amin' ny faritry ny lembalemba. 

=== Fambolena ===
[[Sary:Vigna unguiculata habit7.jpg|vignette|298x298px|Voanemba na lojy]]
Misy karazany roa ny fambolena: ny fambolena anaty ala (''tetek' ala'') sy ny fambolena akaikin' ny renirano (''baiboho'' na ''baibò''). Tombontsoa manokana ho an' ny Maroseraña tao [[Menarandra]] hatry ny ela ny fanomezana baiboho tsara indrindra azy ireo. Efa hatramin' ny taonjato faha-16 no nambolen' ny Mahafaly ''hasy'' (izany hoe [[landihazo]]). Mamboly anana koa izy ireo. Mamboly [[Mangahazo|balahazo]] (na mangahazo - ''Manihot esculenta'') sy [[voamaina]] toy ny [[voanemba]] (''Vigna sinensis'') sy [[Vigna subterranea|voanjobory]] (''Vigna subterranea''), kapîke (na voanjo - ''[[Arachis hypogaea]]''), [[Katsaka|tsako]] (na katsaka - ''Zea mays''), [[legioma]], [[taboara]] (''[[Cucurbita maxima]]''), [[Citrullus lanatus|vazavo]] (''Citrullus lanatus''), [[Cucumis melo|vatango]] (''Cucumis melo'') ary [[Vomanga|bageda]] (na vomanga - ''Ipomoea batatas'') ny mponina amin' ny faritra mahafaly.

Fanao miely patrana ny fampambolena tany hizaràna ny vokatra azo (atao hoe ''komba''); amin' izany, ny ampahatelon' ny vokatra dia an' ny tompony, ny ampahatelony an' ny mpamboly ary ny ampahatelony an' ny mpiambina ny fambolena. Maro koa ny olona manao ''[[kibaroa]]''.

=== Seha-pihariana hafa ===
Manangona [[tantely]] remby koa izy ireo, mivarotra [[saribao]], manenona [[harona]] sy [[tsihy]], manao asa hazo. Zava-dehibe ho an' ny tsy manana, na ho an' ny rehetra (indrindra amin' ny fotoanan' ny tsy fahampiana) ny fiotazana voankazo sy ny fangadiana fakan-zavamaniry eny amin’ ny natiora. Ohatra amin' izany ny ''lamoty'' (''[[Flacourtia indica]]'')'','' ny [[fangitse]] (''[[Dolichos fangitsa]]''), ny ''[[baboho]]'' (''[[Dioscorea]] sp'') ary ny ''[[Sosa (zavamaniry)|sosa]]'' (''Dioscorea'' sp). Ao koa ny fihazana biby madinika toy ny ''[[Trandraka|tandraka]]'' (''[[Tenrec ecaudatus]]''), ny ''sora'' (''[[Setifer setosus]]''), ny ''akangadia'' (''[[Numida meleagris]]''). Mampiasa ''[[Antsamotady|piletse]]'' na ''pilatse'' (antsamontady) ny Mahafaly rehefa mihaza vorona.

Olona manana ny maha izy azy eo amin' ny fiarahamonina mahafaly ny mpanefy [[vy]]. Ny [[tafoforana]] atao hoe ''vata tefea'', izay vita amin' ny vatan-kazo, no ampiasana amin' ny fanefana vy hafa. Ny fanefena [[volafotsy]] kosa dia ampiasana ny tafoforana vita amin' ny hoditr' ondry atao hoe ''kofòke''. Ny [[mpanefy firavaka]] mahafaly dia manefy volafotsy mifangaro [[alimo]] hatao [[rojo]]. 

== Jereo koa ==

* Momba ny Mahafaly:
** [[Fanjakana mahafaly]]: [[Fanjakan' i Onilahy]] - [[Fanjakan' i Linta]] - [[Fanjakan’ i Sakatovo|Fanjakan' i Sakatovo]] - [[Fanjakan' i Falonaombe]] - [[Fanjakan' i Menarandra]].

* Ny vahoaka eto Madagasikara:
** [[Antambahoaka]] -  [[Antandroy]] - [[Antankarana]] - [[Antanosy]] - [[Antefasy]] - [[Antemoro]] - [[Antesaka]] - [[Bara]] - [[Beosy]] - [[Betsileo]] - [[Betsimisaraka]] - [[Bezanozano]] - [[Mahafaly]] - [[Makoa]] - [[Masikoro]] - [[Merina]] - [[Mikea]] - [[Sakalava]] - [[Sihanaka]] - [[Tanala]] - [[Tsimihety]] - [[Vezo]] - [[Zafimaniry]] - [[Zafisoro]].
** Ny vahoaka hafa eto Madagasikara: [[Sinoa eto Madagasikara]] - [[Vazaha eto Madagasikara]] - [[Karàna]] - [[Kômôriana eto Madagasikara]]

* Samihafa
** [[Jiosy malagasy]]

== Boky azo anovozan-kevitra ==

* Ade Ajayi, Jacob Festus (1998). ''General history of Africa: Africa in the nineteenth century until the 1880s''. Paris: UNESCO. &lt;nowiki&gt;ISBN 9780520067011&lt;/nowiki&gt;.
* Alain Bernard, ''Essai sur la transition de la société Mahafaly vers les rapports marchands'', Éditions de l'Office de la recherche scientifique et technique outre-mer, Paris, 1978, 405 p. (&lt;nowiki&gt;ISBN 2-7099-0506-X&lt;/nowiki&gt;) (texte remanié d’une thèse soutenue à l’Université de Paris 10 en 1976)
* Campbell, Gwyn (2012). ''David Griffiths and the Missionary &quot;History of Madagascar&quot;''. Leiden, the Netherlands: Brill. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-90-04-20980-0&lt;/nowiki&gt;.
* Clément Séverin Charles, ''Les Mahafale de l’Onilahy : des clans au royaume, du 16e siècle à la conquête coloniale'', Université de Paris 1, 1986, 588 p. (thèse de 3&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt; cycle)
* Condra, Jill (2013). ''Encyclopedia of National Dress: Traditional Clothing Around the World''. Los Angeles: ABC Clio. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-0-313-37637-5&lt;/nowiki&gt;.
* Diagram Group (2013). ''Encyclopedia of African Peoples''. San Francisco, CA: Routledge. &lt;nowiki&gt;ISBN 9781135963415&lt;/nowiki&gt;.
* Eggert, Karl (1981). &quot;Who are the Mahafaly? Cultural and social misidentification in southwestern Madagascar&quot;. ''[http://madarevues.recherches.gov.mg/IMG/pdf/omaly13-14_13_.pdf Omaly sy anio: Hier et aujourd'hui] {{Wayback|url=http://madarevues.recherches.gov.mg/IMG/pdf/omaly13-14_13_.pdf |date=20210424135541 }}'' (PDF). 13–14. Antananarivo: Université de Madagascar, Département d'histoire. pp. 149–176.
* Gennep, A.V. (1904). ''Tabou Et Totémisme à Madagascar''. Paris: Ernest Leroux. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-87839-721-6&lt;/nowiki&gt;.
* Jeffrey C. Kaufmann, &quot;Faly aux vazaha : Eugǹe Bastard, taboo, and Mahafale Autarky in southwest Madagascar, 1899&quot;, in ''History in Africa'' (New Brunswick, NJ), 26, 1999, p. 129-155
* LeHoullier, Sara (August 2010). ''Madagascar'' (Travel Companion). Other Places Publishing. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-0-9822619-5-8&lt;/nowiki&gt;.
* Lotte Schomerus-Gernböck, ''Die Mahafaly : eine ethnische Gruppe im Süd-Westen Madagaskars'', D. Reimer, Berlin, 1981, 232 p. (&lt;nowiki&gt;ISBN 3-496-00184-4&lt;/nowiki&gt;)
* Nicole Boulfroy, &quot;L'art funéraire des Mahafale (sud-Ouest de Madagascar)&quot;, in ''Anthropologie de l'art : formes et significations : arts de l'Afrique, de l'Amerique et du Pacifique'', ORSTOM, Paris, 1988, p. 30-38
* Ogot, Bethwell A. (1992). ''Africa from the Sixteenth to the Eighteenth Century''. Paris: UNESCO. &lt;nowiki&gt;ISBN 9789231017117&lt;/nowiki&gt;.
* René Battistini, ''Géographie humaine de la plaine côtière mahafaly,'' Éditions Cujas, 1964, 197 p. (thèse complémentaire)
* Shoup, John A. (17 October 2011). ''Ethnic Groups of Africa and the Middle East: An Encyclopedia''. ABC-CLIO. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-1-59884-363-7&lt;/nowiki&gt;.
* Various (2003). ''International Encyclopedia of Linguistics'' Vol. 1. Oxford University Press. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-0-19-513977-8&lt;/nowiki&gt;.

== Loharano sy fanamarihana ==
[[Sokajy:Foko ao Madagasikara]]</text>
      <sha1>ih5vo71wl8jxdnlpitqehdmwtw092zd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Saint Helena</title>
    <ns>0</ns>
    <id>258280</id>
    <revision>
      <id>1148940</id>
      <parentid>1138995</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T11:13:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Nandamina lahatsoratra</comment>
      <origin>1148940</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1065" sha1="04iobe5d9r9ellvvd4gyz9uif0v113y" xml:space="preserve">{{coord|15|57|S|05|42|W}}
{{infobox tanàna
|anarana       = Saint Helena
|velarantany   =123,28 
|faritany      = 
|isam-ponina   = 	4439 
|firenena      = {{Fanjakana Mitambatra}}
|ben'ny tanàna =
|sary          =Topographic map of Saint Helena-de.svg
|saina =Flag of Saint Helena.svg
}}

I '''Saint Helena''' dia [[nosy]] britanika any amin' ny ilany atsimo amin' ny [[Ranomasimbe Atlantika]]. 1&amp;nbsp;950 km andrefan' ny morontsiraka atsimo-andrefan' i [[Afrika]], sy 4&amp;nbsp;000 km any atsinanan' i [[Rio de Janeiro]] any [[Amerika Atsimo]] no misy azy. Fantatra koa amin' ny hoe '''St Helena''' izy. Nosy volkano any Atlantika Atsimo izy. Izy sy ny [[Nosy Ascension]] ary ny vondronosy [[Tristan da Cunha]] dia mandrafitra ny Fizaran-tany Britanika any ampitan-dranomasina any Saint Helena. [[Napoleon I]] dia maty tao tamin' ny taona 1821.

==Jeôgrafia==
Ny nosy Saint Helena dia 1&amp;nbsp;859 km avy any Afrika ([[Angôla]]) ary 3&amp;nbsp;286 km avy any Amerika Atsimo ([[Recife]], [[Brezila]]).

[[Sokajy:Nosy britanika]]
[[Sokajy:Nosy ny Ranomasimbe Atlantika]]</text>
      <sha1>04iobe5d9r9ellvvd4gyz9uif0v113y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Andriandranandobe</title>
    <ns>0</ns>
    <id>279906</id>
    <revision>
      <id>1148902</id>
      <parentid>1009631</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T00:34:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1148902</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1814" sha1="9hfklewafkgfbxhje6rykl48xpebboo" xml:space="preserve">'''Andriandranandobe''' dia andriana [[merina]] niaina tamin' ny taonjato faha-16, razambe nipoiran' ny terak' Andriandranando, atao koa hoe [[Andriandranando (foko)|Andriandranando]] na Zafindranando. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] ankehitrio izy mba hitady zara-tany hanjakana. Zanaky ny mpanjaka Andriamamilazabe sy Ramanentohento izy. Tsy nataon-d[[Ralambo]] ho isan' ny [[folovohitra]] ny taranak' Andriandranandobe fa notazominy ho [[andriana]].

=== Tsy tia ady ===
Na dia nalaza ho masin' ody aza Andriandranandobe dia tsy mba nila ady na nanosika ireo fanjakan' andriana efa niorona teo Alasora sy [[Ambohidrabiby]] fa nanao raharaham-pihavanana tamin' Andriamanelo ka nanoa ity farany no mba nisakaiza tsara tamin-dRabiby izay raibeny niteraka ny rainy, araka ny [[lovantsofina]] sasany. Ho marik' io fametraham-pihavanana io dia nomen' Andriamanelo ho vadin' Andriandranandobe i Rasoavimbahoaka anabaviny. Nanana vadikely hafa koa anefa Andriandranandobe.

=== Tsy nanjaka? ===
Raha ny [[lovantsofina]] dia tsy mba nanjaka Andriandranandobe. Anefa ny porofo arkeolojika dia mandiso izany satria raha ny vohitr' Andriandranando no jerena dia manana ny fepetra rehetra saika hita amin' ny tendrombohitra 12 izy. Ambohibe ohatra dia sady avo no misy farihy masina eo amin' ny tehezany.

=== Ny zanaka lahin' Andrianandobe ===
Telo lahy  ny zanak' Andriandranandobe dia:

* [[Andriantompoinandriana]], lahimatoa ao Ambohimailala, eo avaratr' [[Ambohibe]];
* [[Andriakomahitsy]], lahiaivo, tao Ambohibe izay tendrombohitra avo tokoa ahitana farihy masina fandevenana ny taovan' ireo Zanadranando tamin' izany;
* [[Andrianifantsy]] eo amin' ilay tampotanety atsimon' Ambohibe atao hoe Manankasina-Ambohipotsy akaikin' ny misy ny tanànan' i [[Père Pedro]] ankehitrio.</text>
      <sha1>9hfklewafkgfbxhje6rykl48xpebboo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Menakely (fizaran-tany)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>280033</id>
    <revision>
      <id>1148856</id>
      <parentid>1010664</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T14:21:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>nanova ny anaran'i [[Menakely (tany)]] ho [[Menakely (fizaran-tany)]] i Thelezifor</comment>
      <origin>1010664</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="638" sha1="jwsj2qmal9p21r5s9n9ifpnyuulo8ba" xml:space="preserve">Ny '''menakely''' na '''vodivona''' dia ampahan-tany tapahin' ny mpajaka nefa iadidian' ny andriana votendriny, ka io andriana io no atao hoe [[tompomenakely]] na tompombodivona. Mifanohitra amin' io ny [[Menabe (tany)|menabe]] izay tany iadidian' ny mpanjaka mivantana.

== Ny menakely tao Imerina ==
Ny menakely tao amin' ny [[fanjakan' Imerina]] dia faritra kely iray ao anatin’ ny [[Menabe (tany)|menabe]] nefa anjakana ny tompombodivona (na tompomenakely) sy ny fianakaviany izay avy amin’ ny foko [[Andriamasinavalona (foko)|andriamasinavalona]]. Ny mponina ao amin’ izany faritra izany dia nantsoina hoe &quot;menakely&quot; ihany koa.</text>
      <sha1>jwsj2qmal9p21r5s9n9ifpnyuulo8ba</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Menabe (fizaran-tany)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>280034</id>
    <revision>
      <id>1148853</id>
      <parentid>1010617</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T14:19:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>nanova ny anaran'i [[Menabe (tany)]] ho [[Menabe (fizaran-tany)]] i Thelezifor</comment>
      <origin>1010617</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="878" sha1="p3ftz8i7cvep18yfeq5q1bsb6rwq4z3" xml:space="preserve">Ny '''menabe''' dia ampahan-tany iadidian' ny mpanjaka mivantana fa tsy ankininy amin' ny andriana (tompomenakely na tompombodivona). Mifanohitra amin' io ny [[Menakely (tany)|menakely]] izay tany iadidian' ny andriana na dia eo ambany fanapahan' ny mpanjaka aza.

== Ny menabe tao Imerina ==
Ny menabe, tao amin' ny [[fanjakan' Imerina]], dia ny faritra nisy ny vohitra rehetra sy ny vahoaka teo ambany fahefan’ ny andriamanjaka mivantana ka ny foibeny dia [[Antananarivo]]. Ny mponina tamin’ izany faritra izany dia nantsoina koa hoe &quot;menabe&quot;. Rehefa niamboho [[Andriamasinavalona]], dia samy nanjaka tamin’ ny vodivona nisy azy avy izy ny zanany efa-dahy, nihazakazaka samy nanao menabe ny faritra natolotra hanjakan’ izy ireo tsirairay. Ireto ny menabe tamin’ izany: [[Antananarivo Renivohitra|Antananarivo]], [[Ambohimanga]], [[Ambohidratrimo]] ary i [[Alasora]].</text>
      <sha1>p3ftz8i7cvep18yfeq5q1bsb6rwq4z3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148855</id>
      <parentid>1148853</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T14:21:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1148855</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="897" sha1="fj8ls9k6z4ihrmhkdp0xtfi3bqnszyd" xml:space="preserve">Ny '''menabe''' dia ampahan-tany iadidian' ny mpanjaka mivantana fa tsy ankininy amin' ny [[andriana]] na ny [[hova]] (tompomenakely na tompombodivona). Mifanohitra amin' io ny [[Menakely (tany)|menakely]] izay tany iadidian' ny andriana na dia eo ambany fanapahan' ny mpanjaka aza.

== Ny menabe tao Imerina ==
Ny menabe, tao amin' ny [[fanjakan' Imerina]], dia ny faritra nisy ny vohitra rehetra sy ny vahoaka teo ambany fahefan’ ny andriamanjaka mivantana ka ny foibeny dia [[Antananarivo]]. Ny mponina tamin’ izany faritra izany dia nantsoina koa hoe &quot;menabe&quot;. Rehefa niamboho [[Andriamasinavalona]], dia samy nanjaka tamin’ ny vodivona nisy azy avy izy ny zanany efa-dahy, nihazakazaka samy nanao menabe ny faritra natolotra hanjakan’ izy ireo tsirairay. Ireto ny menabe tamin’ izany: [[Antananarivo Renivohitra|Antananarivo]], [[Ambohimanga]], [[Ambohidratrimo]] ary i [[Alasora]].</text>
      <sha1>fj8ls9k6z4ihrmhkdp0xtfi3bqnszyd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lohalika</title>
    <ns>0</ns>
    <id>280091</id>
    <revision>
      <id>1148836</id>
      <parentid>1011041</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T13:36:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Ohabolana</comment>
      <origin>1148836</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1155" sha1="iwk57q25lryut4n9e9g0ditfwx5tm2x" xml:space="preserve">[[Sary:Blausen_0597_KneeAnatomy_Side.png|thumb|362x362px|Lohalika ]]

Ny '''lohalika''' dia ny vanin-taolana mampitohy ny [[ranjo]] amin' ny [[fe]] amin' ny alalan' ny [[taolana]] iray boribory atao hoe [[ampelandohalika]].

== Ohabolana ==

* Aza misolo voina ny [[akalana]] ka miteti-[[Hena|kena]] ambony [[fe]].
* Saro-po amin' akalana, ka miteti-kena ambony [[felantanana]].
* Be ny tanora natao tsy hivaona, fa raha antitra miady lohalika.
* [[Fararano]] vao didimaso; vokatra [[Ovimbazaha|ovy]] vao vilam-bava; voky [[vomanga]] vao be lohalika. 
* Ketraka ny henjana fa eo an-dohalika ny [[aretina]].
* [[Lahiantitra]] manin-[[Havana|kavana]]: hitsinjo mipetrapendrana, handeha godrogodro lohalika.
* [[Leferana]] sy lohalika ka izay mandefitra no mandina.
* Lohalika no komavoka: mihenjana, leferana no mandina: mandefitra.
* Mangala-pijery ohatra ny banga voaroso taolan-dohaliny.
* Raha ny tianao no hatao: avia rey [[ambanilanitra]], fa raha ny an' olona kosa: tsy afaka aho fa be lohalika !
* Tovony tsy nanao dia maika, ka miady lohalika vao hanao rarangy.

== Jereo koa ==

* [[Fe]]
* [[Leferana]]
* [[Pokopoko]]
* [[Talikana]]
* [[Tongotra]]</text>
      <sha1>iwk57q25lryut4n9e9g0ditfwx5tm2x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sarangam-poko merina</title>
    <ns>0</ns>
    <id>283314</id>
    <revision>
      <id>1148849</id>
      <parentid>1117609</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T14:00:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Sokajin' Andriana */</comment>
      <origin>1148849</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17992" sha1="8s44yujxyltrlss4828ajt6yomxp05l" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko merina''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra lehibe, dia ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]). Amin' izao fotoana izao dia mbola misy ny Merina atao hoe Andriana (na taranak' andriana) sy Hova (na taranaka hova) ry Mainty ao [[Antananarivo]] sy ny tanàna manodidina. Tsy misy intsony ny Andevo.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana dia sarangan' olona farany ambony tao amin' ny [[Fanjakana Merina]] sy anisany ireo taranaka mpanjaka. Nisy ny sokajin' andriana sy ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:  

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ary ny Zanadralambo amin' Andrianjaka  sy Zanadralambo.

==== Ny Zanakandriana ====
Ny [[Zanakandriana]] no natokan’ Andriananampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka hanandratana izay ho mpanjaka hifandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]](taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa nandà ny hanjaka na dia nomen’dRabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Navelany hitazona ny hasina maha Zanakandriana azy mandrakizay anefa izy ireo ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka fa maro aminy ireo no tsy hasandratra  toy ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy ireny. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny     lalam-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihintsy. Tato aoriana dia nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny [[Zazamarolahy]], dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary Ambohimanga, izy efa-dahy zanaky ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]]. Tamin' ny andron' Andrianampoinimerina sy ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy koa ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa, toa ny andriana tany Imamo izay nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay. Ny Zazamarolahy dia sady azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; no azo nahetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot;.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]] dia anasokajiana ireo taranaky ity mpanjaka ity izay tsy nahazo nanjaka noho izy ireo tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany. Misy ihany koa izy ireo taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy, isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no natao ho Andriamasinavalona. Ary misy ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no natao ho Andriamasinavalona. Maro koa ny foko hafa no natao ho isan' ny     Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay     Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     nanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy amin' ireny tsy     taranaky ny mpanjaka Andrianjaka ireny izay nakarina ho Andriamasinavalona anefa no tsy mahazo &quot;trano manara&quot; eo amin' ny fasany.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] dia Andriana [[merina]], taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan-d[[Ralambo]]. Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]] dia taranak' [[Andrianamboninolona]], zana-drahalahin-dray sy rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]]. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa ny firazanany. Ny Andriandoriamanjaka ohatra, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny [[Andriandranando (foko)|Andriandranando]] na Zafindranando dia nipoitra tamin' [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany. Andriandranandobe dia naka vady ny anabavin-drain’dRalambo ary dia tsy nataon-dRalambo ho isan' ny [[folovohitra]] ny taranak' Andriandranandobe fa notazominy ho Andriana. Tamin' ny fanjakan' Andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ny taranany ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, no nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny [[Zanadralambo]] dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo) sy Zanadralambo (ireo dia tsy mba taranaky ny mpanjaka Ralambo). Tamin' ny mpanjaka maro, dia nisy ireo olona nisaoran' ny mpanjaka ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra, ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa saribakoliny ny mpanjaka.

Maro koa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ireo ra hova. Maro koa ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy tokoa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany kingakinga kokoa amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina kokoa.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>8s44yujxyltrlss4828ajt6yomxp05l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148863</id>
      <parentid>1148849</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T15:36:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny Andriana */</comment>
      <origin>1148863</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18946" sha1="d8d1lpabeehjsmz0z6n0sjchtwvi88h" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko merina''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra lehibe, dia ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]). Amin' izao fotoana izao dia mbola misy ny Merina atao hoe Andriana (na taranak' andriana) sy Hova (na taranaka hova) ry Mainty ao [[Antananarivo]] sy ny tanàna manodidina. Tsy misy intsony ny Andevo.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana dia sarangan' olona farany ambony tao amin' ny [[Fanjakana Merina]] sy anisany ireo taranaka mpanjaka. Nisy ny sokajin' andriana sy ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,

==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka hipoiran’ izay ho mpanjaka mandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]](taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa nandà ny hanjaka na dia nomen’dRabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany ny mpanjaka Rabiby vao namela an’i Ralambo handimby azy. Navelany hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka azy mandrakizay anefa ireo Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka irery ihany: teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary Ambohimanga. Izy efa-dahy moa dia zanaky ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]]. Tamin' ny andron' Andrianampoinimerina sy ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy koa ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa, toa ny andriana tany Imamo izay nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay. Ny Zazamarolahy dia sady azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; no afaka nahetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot;.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany ary tsy misy Andriamasinavalona afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy. Misy ihany koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay     Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     nanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy moa ny nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina tsy  taranaky ny mpanjaka Andrianjaka izay nakarina ho Andriamasinavalona, fa kosa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasan’izy ireo.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan-d[[Ralambo]] nanorina ny fanjakany teo Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot;. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny no afaka manohy io fomba io. Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; dia taranak' [[Andrianamboninolona]], zana-drahalahin-dray sy rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]]. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanany vavy mantsy no nahazon’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny [[Andriandranando (foko)|Andriandranando]] na Zafindranando dia nipoitra tamin' [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany. Andriandranandobe dia naka vady ny anabavin-drain’dRalambo ary dia tsy nataon-dRalambo ho isan' ny [[folovohitra]] ny taranak' Andriandranandobe fa notazominy ho Andriana. Tamin' ny fanjakan' Andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina ihany anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny [[Zanadralambo]] dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (ireo dia tsy mba taranaky ny mpanjaka Ralambo). Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy ireo olona nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa saribakoliny ny mpanjaka.

Maro koa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ireo ra hova. Maro koa ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy tokoa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany kingakinga kokoa amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina kokoa.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>d8d1lpabeehjsmz0z6n0sjchtwvi88h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148864</id>
      <parentid>1148863</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T15:49:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny Zanadralambo */</comment>
      <origin>1148864</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18954" sha1="ms99sl8n0o6s1h38ht9sw615mpw2ijl" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko merina''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra lehibe, dia ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]). Amin' izao fotoana izao dia mbola misy ny Merina atao hoe Andriana (na taranak' andriana) sy Hova (na taranaka hova) ry Mainty ao [[Antananarivo]] sy ny tanàna manodidina. Tsy misy intsony ny Andevo.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana dia sarangan' olona farany ambony tao amin' ny [[Fanjakana Merina]] sy anisany ireo taranaka mpanjaka. Nisy ny sokajin' andriana sy ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,

==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka hipoiran’ izay ho mpanjaka mandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]](taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa nandà ny hanjaka na dia nomen’dRabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany ny mpanjaka Rabiby vao namela an’i Ralambo handimby azy. Navelany hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka azy mandrakizay anefa ireo Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka irery ihany: teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary Ambohimanga. Izy efa-dahy moa dia zanaky ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]]. Tamin' ny andron' Andrianampoinimerina sy ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy koa ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa, toa ny andriana tany Imamo izay nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay. Ny Zazamarolahy dia sady azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; no afaka nahetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot;.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany ary tsy misy Andriamasinavalona afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy. Misy ihany koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay     Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     nanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy moa ny nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina tsy  taranaky ny mpanjaka Andrianjaka izay nakarina ho Andriamasinavalona, fa kosa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasan’izy ireo.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan-d[[Ralambo]] nanorina ny fanjakany teo Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot;. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny no afaka manohy io fomba io. Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; dia taranak' [[Andrianamboninolona]], zana-drahalahin-dray sy rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]]. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanany vavy mantsy no nahazon’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny [[Andriandranando (foko)|Andriandranando]] na Zafindranando dia nipoitra tamin' [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany. Andriandranandobe dia naka vady ny anabavin-drain’dRalambo ary dia tsy nataon-dRalambo ho isan' ny [[folovohitra]] ny taranak' Andriandranandobe fa notazominy ho Andriana. Tamin' ny fanjakan' Andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina ihany anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny [[Zanadralambo]] dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (tsy taranaky ny mpanjaka Ralambo fa havany akaiky). Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy koa ireo olona nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa saribakoliny ny mpanjaka.

Maro koa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ireo ra hova. Maro koa ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy tokoa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany kingakinga kokoa amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina kokoa.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>ms99sl8n0o6s1h38ht9sw615mpw2ijl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148868</id>
      <parentid>1148864</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T16:17:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny Zanadralambo */</comment>
      <origin>1148868</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19212" sha1="99quvd5nbdm5fomp0rqm4vyqwctrbcs" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko merina''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra lehibe, dia ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]). Amin' izao fotoana izao dia mbola misy ny Merina atao hoe Andriana (na taranak' andriana) sy Hova (na taranaka hova) ry Mainty ao [[Antananarivo]] sy ny tanàna manodidina. Tsy misy intsony ny Andevo.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana dia sarangan' olona farany ambony tao amin' ny [[Fanjakana Merina]] sy anisany ireo taranaka mpanjaka. Nisy ny sokajin' andriana sy ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,

==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka hipoiran’ izay ho mpanjaka mandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]](taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa nandà ny hanjaka na dia nomen’dRabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany ny mpanjaka Rabiby vao namela an’i Ralambo handimby azy. Navelany hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka azy mandrakizay anefa ireo Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka irery ihany: teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary Ambohimanga. Izy efa-dahy moa dia zanaky ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]]. Tamin' ny andron' Andrianampoinimerina sy ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy koa ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa, toa ny andriana tany Imamo izay nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay. Ny Zazamarolahy dia sady azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; no afaka nahetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot;.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany ary tsy misy Andriamasinavalona afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy. Misy ihany koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay     Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     nanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy moa ny nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina tsy  taranaky ny mpanjaka Andrianjaka izay nakarina ho Andriamasinavalona, fa kosa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasan’izy ireo.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan-d[[Ralambo]] nanorina ny fanjakany teo Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot;. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny no afaka manohy io fomba io. Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; dia taranak' [[Andrianamboninolona]], zana-drahalahin-dray sy rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]]. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanany vavy mantsy no nahazon’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny [[Andriandranando (foko)|Andriandranando]] na Zafindranando dia nipoitra tamin' [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany. Andriandranandobe dia naka vady ny anabavin-drain’dRalambo ary dia tsy nataon-dRalambo ho isan' ny [[folovohitra]] ny taranak' Andriandranandobe fa notazominy ho Andriana. Tamin' ny fanjakan' Andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina ihany anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny [[Zanadralambo]] dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny Zana-dRambavy ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy ny vadikeliny, koa nataony ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranany ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy koa ireo olona nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa saribakoliny ny mpanjaka.

Maro koa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ireo ra hova. Maro koa ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy tokoa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany kingakinga kokoa amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina kokoa.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>99quvd5nbdm5fomp0rqm4vyqwctrbcs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148869</id>
      <parentid>1148868</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T16:18:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny Andriandranando */</comment>
      <origin>1148869</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19212" sha1="dykf37d7xzmrp7njslaofeq042zfhiz" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko merina''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra lehibe, dia ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]). Amin' izao fotoana izao dia mbola misy ny Merina atao hoe Andriana (na taranak' andriana) sy Hova (na taranaka hova) ry Mainty ao [[Antananarivo]] sy ny tanàna manodidina. Tsy misy intsony ny Andevo.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana dia sarangan' olona farany ambony tao amin' ny [[Fanjakana Merina]] sy anisany ireo taranaka mpanjaka. Nisy ny sokajin' andriana sy ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,

==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka hipoiran’ izay ho mpanjaka mandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]](taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa nandà ny hanjaka na dia nomen’dRabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany ny mpanjaka Rabiby vao namela an’i Ralambo handimby azy. Navelany hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka azy mandrakizay anefa ireo Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka irery ihany: teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary Ambohimanga. Izy efa-dahy moa dia zanaky ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]]. Tamin' ny andron' Andrianampoinimerina sy ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy koa ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa, toa ny andriana tany Imamo izay nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay. Ny Zazamarolahy dia sady azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; no afaka nahetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot;.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany ary tsy misy Andriamasinavalona afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy. Misy ihany koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay     Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     nanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy moa ny nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina tsy  taranaky ny mpanjaka Andrianjaka izay nakarina ho Andriamasinavalona, fa kosa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasan’izy ireo.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan-d[[Ralambo]] nanorina ny fanjakany teo Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot;. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny no afaka manohy io fomba io. Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; dia taranak' [[Andrianamboninolona]], zana-drahalahin-dray sy rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]]. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanany vavy mantsy no nahazon’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny [[Andriandranando (foko)|Andriandranando]] na Zafindranando dia nipoitra tamin' [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany. Andriandranandobe dia naka vady ny anabavin-drain’dRalambo ary dia tsy nataon-dRalambo ho isan' ny [[folovohitra]] ny taranak' Andriandranandobe fa notazominy ho andriana. Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina ihany anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny [[Zanadralambo]] dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny Zana-dRambavy ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy ny vadikeliny, koa nataony ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranany ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy koa ireo olona nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa saribakoliny ny mpanjaka.

Maro koa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ireo ra hova. Maro koa ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy tokoa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany kingakinga kokoa amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina kokoa.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>dykf37d7xzmrp7njslaofeq042zfhiz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148870</id>
      <parentid>1148869</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T16:27:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny Zanadralambo */</comment>
      <origin>1148870</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19456" sha1="7rwf1qo0hup1p3vgr08d2qf0s6pv73j" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko merina''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra lehibe, dia ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]). Amin' izao fotoana izao dia mbola misy ny Merina atao hoe Andriana (na taranak' andriana) sy Hova (na taranaka hova) ry Mainty ao [[Antananarivo]] sy ny tanàna manodidina. Tsy misy intsony ny Andevo.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana dia sarangan' olona farany ambony tao amin' ny [[Fanjakana Merina]] sy anisany ireo taranaka mpanjaka. Nisy ny sokajin' andriana sy ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,

==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka hipoiran’ izay ho mpanjaka mandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]](taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa nandà ny hanjaka na dia nomen’dRabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany ny mpanjaka Rabiby vao namela an’i Ralambo handimby azy. Navelany hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka azy mandrakizay anefa ireo Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka irery ihany: teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary Ambohimanga. Izy efa-dahy moa dia zanaky ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]]. Tamin' ny andron' Andrianampoinimerina sy ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy koa ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa, toa ny andriana tany Imamo izay nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay. Ny Zazamarolahy dia sady azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; no afaka nahetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot;.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany ary tsy misy Andriamasinavalona afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy. Misy ihany koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay     Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     nanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy moa ny nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina tsy  taranaky ny mpanjaka Andrianjaka izay nakarina ho Andriamasinavalona, fa kosa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasan’izy ireo.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan-d[[Ralambo]] nanorina ny fanjakany teo Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot;. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny no afaka manohy io fomba io. Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; dia taranak' [[Andrianamboninolona]], zana-drahalahin-dray sy rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]]. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanany vavy mantsy no nahazon’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny [[Andriandranando (foko)|Andriandranando]] na Zafindranando dia nipoitra tamin' [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany. Andriandranandobe dia naka vady ny anabavin-drain’dRalambo ary dia tsy nataon-dRalambo ho isan' ny [[folovohitra]] ny taranak' Andriandranandobe fa notazominy ho andriana. Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina ihany anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny [[Zanadralambo]] dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga, Andriamasoandro ary Andriantompombe. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny &quot;Zana-dRambavy&quot; ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy ny vadikeliny, koa nataony ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranany ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy koa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa saribakoliny ny mpanjaka.

Maro koa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ireo ra hova. Maro koa ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy tokoa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany kingakinga kokoa amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina kokoa.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>7rwf1qo0hup1p3vgr08d2qf0s6pv73j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148871</id>
      <parentid>1148870</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T16:28:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny Zanadralambo */</comment>
      <origin>1148871</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19458" sha1="ldfeub3gz9mkb3ax5s3b6dk0622yun7" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko merina''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra lehibe, dia ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]). Amin' izao fotoana izao dia mbola misy ny Merina atao hoe Andriana (na taranak' andriana) sy Hova (na taranaka hova) ry Mainty ao [[Antananarivo]] sy ny tanàna manodidina. Tsy misy intsony ny Andevo.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana dia sarangan' olona farany ambony tao amin' ny [[Fanjakana Merina]] sy anisany ireo taranaka mpanjaka. Nisy ny sokajin' andriana sy ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,

==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka hipoiran’ izay ho mpanjaka mandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]](taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa nandà ny hanjaka na dia nomen’dRabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany ny mpanjaka Rabiby vao namela an’i Ralambo handimby azy. Navelany hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka azy mandrakizay anefa ireo Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka irery ihany: teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary Ambohimanga. Izy efa-dahy moa dia zanaky ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]]. Tamin' ny andron' Andrianampoinimerina sy ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy koa ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa, toa ny andriana tany Imamo izay nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay. Ny Zazamarolahy dia sady azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; no afaka nahetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot;.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany ary tsy misy Andriamasinavalona afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy. Misy ihany koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay     Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     nanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy moa ny nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina tsy  taranaky ny mpanjaka Andrianjaka izay nakarina ho Andriamasinavalona, fa kosa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasan’izy ireo.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan-d[[Ralambo]] nanorina ny fanjakany teo Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot;. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny no afaka manohy io fomba io. Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; dia taranak' [[Andrianamboninolona]], zana-drahalahin-dray sy rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]]. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanany vavy mantsy no nahazon’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny [[Andriandranando (foko)|Andriandranando]] na Zafindranando dia nipoitra tamin' [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany. Andriandranandobe dia naka vady ny anabavin-drain’dRalambo ary dia tsy nataon-dRalambo ho isan' ny [[folovohitra]] ny taranak' Andriandranandobe fa notazominy ho andriana. Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina ihany anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny &quot;[[Zanadralambo]]&quot; dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga, Andriamasoandro ary Andriantompombe. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny &quot;Zana-dRambavy&quot; ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy ny vadikeliny, koa nataony ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranany ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy koa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa saribakoliny ny mpanjaka.

Maro koa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ireo ra hova. Maro koa ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy tokoa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany kingakinga kokoa amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina kokoa.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>ldfeub3gz9mkb3ax5s3b6dk0622yun7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148872</id>
      <parentid>1148871</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T16:39:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny Andriandranando */</comment>
      <origin>1148872</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19659" sha1="crmq353q025fd04mmo36apscydnlxg6" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko merina''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra lehibe, dia ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]). Amin' izao fotoana izao dia mbola misy ny Merina atao hoe Andriana (na taranak' andriana) sy Hova (na taranaka hova) ry Mainty ao [[Antananarivo]] sy ny tanàna manodidina. Tsy misy intsony ny Andevo.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana dia sarangan' olona farany ambony tao amin' ny [[Fanjakana Merina]] sy anisany ireo taranaka mpanjaka. Nisy ny sokajin' andriana sy ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,

==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka hipoiran’ izay ho mpanjaka mandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]](taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa nandà ny hanjaka na dia nomen’dRabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany ny mpanjaka Rabiby vao namela an’i Ralambo handimby azy. Navelany hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka azy mandrakizay anefa ireo Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka irery ihany: teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary Ambohimanga. Izy efa-dahy moa dia zanaky ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]]. Tamin' ny andron' Andrianampoinimerina sy ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy koa ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa, toa ny andriana tany Imamo izay nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay. Ny Zazamarolahy dia sady azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; no afaka nahetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot;.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany ary tsy misy Andriamasinavalona afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy. Misy ihany koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay     Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     nanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy moa ny nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina tsy  taranaky ny mpanjaka Andrianjaka izay nakarina ho Andriamasinavalona, fa kosa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasan’izy ireo.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan-d[[Ralambo]] nanorina ny fanjakany teo Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot;. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny no afaka manohy io fomba io. Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; dia taranak' [[Andrianamboninolona]], zana-drahalahin-dray sy rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]]. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanany vavy mantsy no nahazon’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny [[Andriandranando (foko)|Andriandranando]] na Zafindranando dia nipoitra tamin' [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany. Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia tsy nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny [[folovohitra]] ny taranak' Andriandranandobe fa notazominy ho andriana. Ny taranak’Andriandranandobe dia avy amin’izy telo lahy ireto avy: Andriantompoinandriana, Andriankomahitsy ary Andrianifantsy.

Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny &quot;[[Zanadralambo]]&quot; dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga, Andriamasoandro ary Andriantompombe. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny &quot;Zana-dRambavy&quot; ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy ny vadikeliny, koa nataony ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranany ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy koa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa saribakoliny ny mpanjaka.

Maro koa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ireo ra hova. Maro koa ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy tokoa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany kingakinga kokoa amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina kokoa.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>crmq353q025fd04mmo36apscydnlxg6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148873</id>
      <parentid>1148872</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T16:57:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Anjara toerany */</comment>
      <origin>1148873</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19682" sha1="5xhi43130w2253g9513ukwkmehcm1q1" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko merina''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra lehibe, dia ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]). Amin' izao fotoana izao dia mbola misy ny Merina atao hoe Andriana (na taranak' andriana) sy Hova (na taranaka hova) ry Mainty ao [[Antananarivo]] sy ny tanàna manodidina. Tsy misy intsony ny Andevo.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana dia sarangan' olona farany ambony tao amin' ny [[Fanjakana Merina]] sy anisany ireo taranaka mpanjaka. Nisy ny sokajin' andriana sy ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,

==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka hipoiran’ izay ho mpanjaka mandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]](taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa nandà ny hanjaka na dia nomen’dRabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany ny mpanjaka Rabiby vao namela an’i Ralambo handimby azy. Navelany hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka azy mandrakizay anefa ireo Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka irery ihany: teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary Ambohimanga. Izy efa-dahy moa dia zanaky ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]]. Tamin' ny andron' Andrianampoinimerina sy ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy koa ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa, toa ny andriana tany Imamo izay nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay. Ny Zazamarolahy dia sady azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; no afaka nahetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot;.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany ary tsy misy Andriamasinavalona afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy. Misy ihany koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay     Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     nanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy moa ny nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina tsy  taranaky ny mpanjaka Andrianjaka izay nakarina ho Andriamasinavalona, fa kosa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasan’izy ireo.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan-d[[Ralambo]] nanorina ny fanjakany teo Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot;. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny no afaka manohy io fomba io. Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; dia taranak' [[Andrianamboninolona]], zana-drahalahin-dray sy rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]]. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanany vavy mantsy no nahazon’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny [[Andriandranando (foko)|Andriandranando]] na Zafindranando dia nipoitra tamin' [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany. Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia tsy nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny [[folovohitra]] ny taranak' Andriandranandobe fa notazominy ho andriana. Ny taranak’Andriandranandobe dia avy amin’izy telo lahy ireto avy: Andriantompoinandriana, Andriankomahitsy ary Andrianifantsy.

Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny &quot;[[Zanadralambo]]&quot; dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga, Andriamasoandro ary Andriantompombe. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny &quot;Zana-dRambavy&quot; ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy ny vadikeliny, koa nataony ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranany ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy koa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy.

Maro koa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ireo ra hova. Maro koa ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy tokoa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany kingakinga kokoa amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina kokoa.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>5xhi43130w2253g9513ukwkmehcm1q1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148874</id>
      <parentid>1148873</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T17:01:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Anjara toerany */</comment>
      <origin>1148874</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19677" sha1="eeusoca0ry1m4s2ws22emlbagplixon" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko merina''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra lehibe, dia ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]). Amin' izao fotoana izao dia mbola misy ny Merina atao hoe Andriana (na taranak' andriana) sy Hova (na taranaka hova) ry Mainty ao [[Antananarivo]] sy ny tanàna manodidina. Tsy misy intsony ny Andevo.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana dia sarangan' olona farany ambony tao amin' ny [[Fanjakana Merina]] sy anisany ireo taranaka mpanjaka. Nisy ny sokajin' andriana sy ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,

==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka hipoiran’ izay ho mpanjaka mandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]](taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa nandà ny hanjaka na dia nomen’dRabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany ny mpanjaka Rabiby vao namela an’i Ralambo handimby azy. Navelany hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka azy mandrakizay anefa ireo Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka irery ihany: teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary Ambohimanga. Izy efa-dahy moa dia zanaky ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]]. Tamin' ny andron' Andrianampoinimerina sy ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy koa ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa, toa ny andriana tany Imamo izay nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay. Ny Zazamarolahy dia sady azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; no afaka nahetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot;.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany ary tsy misy Andriamasinavalona afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy. Misy ihany koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay     Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     nanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy moa ny nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina tsy  taranaky ny mpanjaka Andrianjaka izay nakarina ho Andriamasinavalona, fa kosa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasan’izy ireo.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan-d[[Ralambo]] nanorina ny fanjakany teo Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot;. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny no afaka manohy io fomba io. Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; dia taranak' [[Andrianamboninolona]], zana-drahalahin-dray sy rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]]. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanany vavy mantsy no nahazon’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny [[Andriandranando (foko)|Andriandranando]] na Zafindranando dia nipoitra tamin' [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany. Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia tsy nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny [[folovohitra]] ny taranak' Andriandranandobe fa notazominy ho andriana. Ny taranak’Andriandranandobe dia avy amin’izy telo lahy ireto avy: Andriantompoinandriana, Andriankomahitsy ary Andrianifantsy.

Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny &quot;[[Zanadralambo]]&quot; dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga, Andriamasoandro ary Andriantompombe. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny &quot;Zana-dRambavy&quot; ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy ny vadikeliny, koa nataony ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranany ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy koa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy.

Maro koa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kinga saina kokoa amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>eeusoca0ry1m4s2ws22emlbagplixon</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148875</id>
      <parentid>1148874</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T17:04:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Anjara toerany */</comment>
      <origin>1148875</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19673" sha1="toouyh7wj7kf5ki5y9m189xjd7cam6d" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko merina''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra lehibe, dia ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]). Amin' izao fotoana izao dia mbola misy ny Merina atao hoe Andriana (na taranak' andriana) sy Hova (na taranaka hova) ry Mainty ao [[Antananarivo]] sy ny tanàna manodidina. Tsy misy intsony ny Andevo.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana dia sarangan' olona farany ambony tao amin' ny [[Fanjakana Merina]] sy anisany ireo taranaka mpanjaka. Nisy ny sokajin' andriana sy ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,

==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka hipoiran’ izay ho mpanjaka mandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]](taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa nandà ny hanjaka na dia nomen’dRabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany ny mpanjaka Rabiby vao namela an’i Ralambo handimby azy. Navelany hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka azy mandrakizay anefa ireo Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka irery ihany: teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary Ambohimanga. Izy efa-dahy moa dia zanaky ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]]. Tamin' ny andron' Andrianampoinimerina sy ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy koa ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa, toa ny andriana tany Imamo izay nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay. Ny Zazamarolahy dia sady azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; no afaka nahetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot;.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany ary tsy misy Andriamasinavalona afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy. Misy ihany koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay     Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     nanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy moa ny nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina tsy  taranaky ny mpanjaka Andrianjaka izay nakarina ho Andriamasinavalona, fa kosa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasan’izy ireo.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan-d[[Ralambo]] nanorina ny fanjakany teo Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot;. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny no afaka manohy io fomba io. Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; dia taranak' [[Andrianamboninolona]], zana-drahalahin-dray sy rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]]. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanany vavy mantsy no nahazon’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny [[Andriandranando (foko)|Andriandranando]] na Zafindranando dia nipoitra tamin' [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany. Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia tsy nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny [[folovohitra]] ny taranak' Andriandranandobe fa notazominy ho andriana. Ny taranak’Andriandranandobe dia avy amin’izy telo lahy ireto avy: Andriantompoinandriana, Andriankomahitsy ary Andrianifantsy.

Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny &quot;[[Zanadralambo]]&quot; dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga, Andriamasoandro ary Andriantompombe. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny &quot;Zana-dRambavy&quot; ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy ny vadikeliny, koa nataony ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranany ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy koa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy.

Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>toouyh7wj7kf5ki5y9m189xjd7cam6d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148876</id>
      <parentid>1148875</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T17:06:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny Manisotra */</comment>
      <origin>1148876</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19674" sha1="g0e589m3i03mrefme6mjzfzrgssqkuo" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko merina''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra lehibe, dia ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]). Amin' izao fotoana izao dia mbola misy ny Merina atao hoe Andriana (na taranak' andriana) sy Hova (na taranaka hova) ry Mainty ao [[Antananarivo]] sy ny tanàna manodidina. Tsy misy intsony ny Andevo.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana dia sarangan' olona farany ambony tao amin' ny [[Fanjakana Merina]] sy anisany ireo taranaka mpanjaka. Nisy ny sokajin' andriana sy ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,

==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka hipoiran’ izay ho mpanjaka mandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]](taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa nandà ny hanjaka na dia nomen’dRabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany ny mpanjaka Rabiby vao namela an’i Ralambo handimby azy. Navelany hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka azy mandrakizay anefa ireo Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka irery ihany: teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary Ambohimanga. Izy efa-dahy moa dia zanaky ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]]. Tamin' ny andron' Andrianampoinimerina sy ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy koa ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa, toa ny andriana tany Imamo izay nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay. Ny Zazamarolahy dia sady azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; no afaka nahetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot;.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany ary tsy misy Andriamasinavalona afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy. Misy ihany koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay     Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     nanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy moa ny nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina tsy  taranaky ny mpanjaka Andrianjaka izay nakarina ho Andriamasinavalona, fa kosa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasan’izy ireo.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan-d[[Ralambo]] nanorina ny fanjakany teo Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot;. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny no afaka manohy io fomba io. Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; dia taranak' [[Andrianamboninolona]], zana-drahalahin-dray sy rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]]. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanany vavy mantsy no nahazon’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny [[Andriandranando (foko)|Andriandranando]] na Zafindranando dia nipoitra tamin' [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany. Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia tsy nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny [[folovohitra]] ny taranak' Andriandranandobe fa notazominy ho andriana. Ny taranak’Andriandranandobe dia avy amin’izy telo lahy ireto avy: Andriantompoinandriana, Andriankomahitsy ary Andrianifantsy.

Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny &quot;[[Zanadralambo]]&quot; dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga, Andriamasoandro ary Andriantompombe. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny &quot;Zana-dRambavy&quot; ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy ny vadikeliny, koa nataony ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranany ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy koa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy.

Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>g0e589m3i03mrefme6mjzfzrgssqkuo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148877</id>
      <parentid>1148876</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T17:24:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny Andriantompokoindrindra */</comment>
      <origin>1148877</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19693" sha1="ieaz9974wfi7uealtj56tvtfmchalzi" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko merina''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra lehibe, dia ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]). Amin' izao fotoana izao dia mbola misy ny Merina atao hoe Andriana (na taranak' andriana) sy Hova (na taranaka hova) ry Mainty ao [[Antananarivo]] sy ny tanàna manodidina. Tsy misy intsony ny Andevo.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana dia sarangan' olona farany ambony tao amin' ny [[Fanjakana Merina]] sy anisany ireo taranaka mpanjaka. Nisy ny sokajin' andriana sy ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,

==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka hipoiran’ izay ho mpanjaka mandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]](taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa nandà ny hanjaka na dia nomen’dRabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany ny mpanjaka Rabiby vao namela an’i Ralambo handimby azy. Navelany hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka azy mandrakizay anefa ireo Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka irery ihany: teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary Ambohimanga. Izy efa-dahy moa dia zanaky ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]]. Tamin' ny andron' Andrianampoinimerina sy ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy koa ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa, toa ny andriana tany Imamo izay nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay. Ny Zazamarolahy dia sady azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; no afaka nahetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot;.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany ary tsy misy Andriamasinavalona afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy. Misy ihany koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay     Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     nanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy moa ny nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina tsy  taranaky ny mpanjaka Andrianjaka izay nakarina ho Andriamasinavalona, fa kosa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasan’izy ireo.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan-d[[Ralambo]] nanorina ny fanjakany teo Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot;. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny izay nanjaka ihany no afaka manohy io fomba io. Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; dia taranak' [[Andrianamboninolona]], zana-drahalahin-dray sy rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]]. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanany vavy mantsy no nahazon’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny [[Andriandranando (foko)|Andriandranando]] na Zafindranando dia nipoitra tamin' [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany. Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia tsy nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny [[folovohitra]] ny taranak' Andriandranandobe fa notazominy ho andriana. Ny taranak’Andriandranandobe dia avy amin’izy telo lahy ireto avy: Andriantompoinandriana, Andriankomahitsy ary Andrianifantsy.

Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny &quot;[[Zanadralambo]]&quot; dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga, Andriamasoandro ary Andriantompombe. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny &quot;Zana-dRambavy&quot; ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy ny vadikeliny, koa nataony ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranany ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy koa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy.

Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>ieaz9974wfi7uealtj56tvtfmchalzi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148878</id>
      <parentid>1148877</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T17:26:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny Andrianamboninolona */</comment>
      <origin>1148878</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19712" sha1="jalm4lmtprlnm46xwhgs7sav6iknb8r" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko merina''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra lehibe, dia ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]). Amin' izao fotoana izao dia mbola misy ny Merina atao hoe Andriana (na taranak' andriana) sy Hova (na taranaka hova) ry Mainty ao [[Antananarivo]] sy ny tanàna manodidina. Tsy misy intsony ny Andevo.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana dia sarangan' olona farany ambony tao amin' ny [[Fanjakana Merina]] sy anisany ireo taranaka mpanjaka. Nisy ny sokajin' andriana sy ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,

==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka hipoiran’ izay ho mpanjaka mandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]](taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa nandà ny hanjaka na dia nomen’dRabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany ny mpanjaka Rabiby vao namela an’i Ralambo handimby azy. Navelany hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka azy mandrakizay anefa ireo Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka irery ihany: teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary Ambohimanga. Izy efa-dahy moa dia zanaky ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]]. Tamin' ny andron' Andrianampoinimerina sy ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy koa ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa, toa ny andriana tany Imamo izay nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay. Ny Zazamarolahy dia sady azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; no afaka nahetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot;.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany ary tsy misy Andriamasinavalona afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy. Misy ihany koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay     Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     nanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy moa ny nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina tsy  taranaky ny mpanjaka Andrianjaka izay nakarina ho Andriamasinavalona, fa kosa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasan’izy ireo.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan-d[[Ralambo]] nanorina ny fanjakany teo Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot;. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny izay nanjaka ihany no afaka manohy io fomba io. Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; dia taranak' [[Andrianamboninolona]], zanak’Andriamananitany rahalahin-dray sy rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]]. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanany vavy mantsy no nahazon’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny [[Andriandranando (foko)|Andriandranando]] na Zafindranando dia nipoitra tamin' [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany. Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia tsy nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny [[folovohitra]] ny taranak' Andriandranandobe fa notazominy ho andriana. Ny taranak’Andriandranandobe dia avy amin’izy telo lahy ireto avy: Andriantompoinandriana, Andriankomahitsy ary Andrianifantsy.

Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny &quot;[[Zanadralambo]]&quot; dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga, Andriamasoandro ary Andriantompombe. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny &quot;Zana-dRambavy&quot; ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy ny vadikeliny, koa nataony ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranany ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy koa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy.

Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>jalm4lmtprlnm46xwhgs7sav6iknb8r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148879</id>
      <parentid>1148878</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T17:27:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny Andrianamboninolona */</comment>
      <origin>1148879</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19734" sha1="bulis37zymlwzosq0jhy9rrxntavcgs" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko merina''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra lehibe, dia ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]). Amin' izao fotoana izao dia mbola misy ny Merina atao hoe Andriana (na taranak' andriana) sy Hova (na taranaka hova) ry Mainty ao [[Antananarivo]] sy ny tanàna manodidina. Tsy misy intsony ny Andevo.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana dia sarangan' olona farany ambony tao amin' ny [[Fanjakana Merina]] sy anisany ireo taranaka mpanjaka. Nisy ny sokajin' andriana sy ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,

==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka hipoiran’ izay ho mpanjaka mandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]](taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa nandà ny hanjaka na dia nomen’dRabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany ny mpanjaka Rabiby vao namela an’i Ralambo handimby azy. Navelany hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka azy mandrakizay anefa ireo Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka irery ihany: teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary Ambohimanga. Izy efa-dahy moa dia zanaky ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]]. Tamin' ny andron' Andrianampoinimerina sy ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy koa ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa, toa ny andriana tany Imamo izay nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay. Ny Zazamarolahy dia sady azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; no afaka nahetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot;.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany ary tsy misy Andriamasinavalona afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy. Misy ihany koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay     Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     nanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy moa ny nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina tsy  taranaky ny mpanjaka Andrianjaka izay nakarina ho Andriamasinavalona, fa kosa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasan’izy ireo.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan-d[[Ralambo]] nanorina ny fanjakany teo Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot;. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny izay nanjaka ihany no afaka manohy io fomba io. Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; dia taranak' [[Andrianamboninolona]], zanak’Andriamananitany rahalahin-dray sy rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]]. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona mantsy no nahazon’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny [[Andriandranando (foko)|Andriandranando]] na Zafindranando dia nipoitra tamin' [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany. Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia tsy nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny [[folovohitra]] ny taranak' Andriandranandobe fa notazominy ho andriana. Ny taranak’Andriandranandobe dia avy amin’izy telo lahy ireto avy: Andriantompoinandriana, Andriankomahitsy ary Andrianifantsy.

Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny &quot;[[Zanadralambo]]&quot; dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga, Andriamasoandro ary Andriantompombe. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny &quot;Zana-dRambavy&quot; ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy ny vadikeliny, koa nataony ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranany ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy koa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy.

Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>bulis37zymlwzosq0jhy9rrxntavcgs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148880</id>
      <parentid>1148879</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T17:53:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny Andrianamboninolona */</comment>
      <origin>1148880</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19978" sha1="pyhlwbdef6vv7jrm67j6rucr7jdfw9d" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko merina''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra lehibe, dia ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]). Amin' izao fotoana izao dia mbola misy ny Merina atao hoe Andriana (na taranak' andriana) sy Hova (na taranaka hova) ry Mainty ao [[Antananarivo]] sy ny tanàna manodidina. Tsy misy intsony ny Andevo.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana dia sarangan' olona farany ambony tao amin' ny [[Fanjakana Merina]] sy anisany ireo taranaka mpanjaka. Nisy ny sokajin' andriana sy ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,

==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka hipoiran’ izay ho mpanjaka mandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]](taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa nandà ny hanjaka na dia nomen’dRabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany ny mpanjaka Rabiby vao namela an’i Ralambo handimby azy. Navelany hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka azy mandrakizay anefa ireo Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka irery ihany: teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary Ambohimanga. Izy efa-dahy moa dia zanaky ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]]. Tamin' ny andron' Andrianampoinimerina sy ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy koa ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa, toa ny andriana tany Imamo izay nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay. Ny Zazamarolahy dia sady azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; no afaka nahetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot;.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany ary tsy misy Andriamasinavalona afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy. Misy ihany koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay     Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     nanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy moa ny nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina tsy  taranaky ny mpanjaka Andrianjaka izay nakarina ho Andriamasinavalona, fa kosa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasan’izy ireo.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan-d[[Ralambo]] nanorina ny fanjakany teo Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot;. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny izay nanjaka ihany no afaka manohy io fomba io. Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zafin-dRangita mpanjakan Imerimanjaka ary zanak’Andriamananitany rahalahin-dray sy rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy.

Isan’ny foko andriana merina mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay ao Ambohitrombihavana, vohitr’Ambohitralantenina taloha, no toerana nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny [[Andriandranando (foko)|Andriandranando]] na Zafindranando dia nipoitra tamin' [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany. Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia tsy nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny [[folovohitra]] ny taranak' Andriandranandobe fa notazominy ho andriana. Ny taranak’Andriandranandobe dia avy amin’izy telo lahy ireto avy: Andriantompoinandriana, Andriankomahitsy ary Andrianifantsy.

Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny &quot;[[Zanadralambo]]&quot; dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga, Andriamasoandro ary Andriantompombe. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny &quot;Zana-dRambavy&quot; ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy ny vadikeliny, koa nataony ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranany ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy koa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy.

Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>pyhlwbdef6vv7jrm67j6rucr7jdfw9d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148881</id>
      <parentid>1148880</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T18:23:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny Andriantompokoindrindra */</comment>
      <origin>1148881</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20001" sha1="3nu7eewar0w3idzant6egpf7dmvftel" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko merina''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra lehibe, dia ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]). Amin' izao fotoana izao dia mbola misy ny Merina atao hoe Andriana (na taranak' andriana) sy Hova (na taranaka hova) ry Mainty ao [[Antananarivo]] sy ny tanàna manodidina. Tsy misy intsony ny Andevo.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana dia sarangan' olona farany ambony tao amin' ny [[Fanjakana Merina]] sy anisany ireo taranaka mpanjaka. Nisy ny sokajin' andriana sy ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,

==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka hipoiran’ izay ho mpanjaka mandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]](taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa nandà ny hanjaka na dia nomen’dRabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany ny mpanjaka Rabiby vao namela an’i Ralambo handimby azy. Navelany hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka azy mandrakizay anefa ireo Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka irery ihany: teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary Ambohimanga. Izy efa-dahy moa dia zanaky ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]]. Tamin' ny andron' Andrianampoinimerina sy ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy koa ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa, toa ny andriana tany Imamo izay nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay. Ny Zazamarolahy dia sady azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; no afaka nahetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot;.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany ary tsy misy Andriamasinavalona afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy. Misy ihany koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay     Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     nanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy moa ny nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina tsy  taranaky ny mpanjaka Andrianjaka izay nakarina ho Andriamasinavalona, fa kosa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasan’izy ireo.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] izay nanorina ny fanjakany teo Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot; izy. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io.

Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zafin-dRangita mpanjakan Imerimanjaka ary zanak’Andriamananitany rahalahin-dray sy rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy.

Isan’ny foko andriana merina mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay ao Ambohitrombihavana, vohitr’Ambohitralantenina taloha, no toerana nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny [[Andriandranando (foko)|Andriandranando]] na Zafindranando dia nipoitra tamin' [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany. Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia tsy nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny [[folovohitra]] ny taranak' Andriandranandobe fa notazominy ho andriana. Ny taranak’Andriandranandobe dia avy amin’izy telo lahy ireto avy: Andriantompoinandriana, Andriankomahitsy ary Andrianifantsy.

Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny &quot;[[Zanadralambo]]&quot; dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga, Andriamasoandro ary Andriantompombe. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny &quot;Zana-dRambavy&quot; ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy ny vadikeliny, koa nataony ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranany ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy koa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy.

Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>3nu7eewar0w3idzant6egpf7dmvftel</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148882</id>
      <parentid>1148881</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T18:52:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny Andriandranando */</comment>
      <origin>1148882</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19982" sha1="7dchlvor3naxvagc0t5fgljt37e1y44" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko merina''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra lehibe, dia ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]). Amin' izao fotoana izao dia mbola misy ny Merina atao hoe Andriana (na taranak' andriana) sy Hova (na taranaka hova) ry Mainty ao [[Antananarivo]] sy ny tanàna manodidina. Tsy misy intsony ny Andevo.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana dia sarangan' olona farany ambony tao amin' ny [[Fanjakana Merina]] sy anisany ireo taranaka mpanjaka. Nisy ny sokajin' andriana sy ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,

==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka hipoiran’ izay ho mpanjaka mandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]](taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa nandà ny hanjaka na dia nomen’dRabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany ny mpanjaka Rabiby vao namela an’i Ralambo handimby azy. Navelany hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka azy mandrakizay anefa ireo Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka irery ihany: teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary Ambohimanga. Izy efa-dahy moa dia zanaky ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]]. Tamin' ny andron' Andrianampoinimerina sy ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy koa ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa, toa ny andriana tany Imamo izay nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay. Ny Zazamarolahy dia sady azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; no afaka nahetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot;.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany ary tsy misy Andriamasinavalona afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy. Misy ihany koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay     Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     nanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy moa ny nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina tsy  taranaky ny mpanjaka Andrianjaka izay nakarina ho Andriamasinavalona, fa kosa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasan’izy ireo.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] izay nanorina ny fanjakany teo Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot; izy. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io.

Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zafin-dRangita mpanjakan Imerimanjaka ary zanak’Andriamananitany rahalahin-dray sy rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy.

Isan’ny foko andriana merina mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay ao Ambohitrombihavana, vohitr’Ambohitralantenina taloha, no toerana nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny &quot;[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]&quot; na Zafindranando dia nipoitra tamin' [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany. Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana 4 voalohany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana, Andriankomahitsy ary Andrianifantsy.

Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny &quot;[[Zanadralambo]]&quot; dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga, Andriamasoandro ary Andriantompombe. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny &quot;Zana-dRambavy&quot; ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy ny vadikeliny, koa nataony ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranany ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy koa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy.

Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>7dchlvor3naxvagc0t5fgljt37e1y44</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148883</id>
      <parentid>1148882</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T19:01:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny Andriandranando */</comment>
      <origin>1148883</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19988" sha1="7e26inqb6ibgxf5edjx397ab3vhjko8" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko merina''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra lehibe, dia ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]). Amin' izao fotoana izao dia mbola misy ny Merina atao hoe Andriana (na taranak' andriana) sy Hova (na taranaka hova) ry Mainty ao [[Antananarivo]] sy ny tanàna manodidina. Tsy misy intsony ny Andevo.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana dia sarangan' olona farany ambony tao amin' ny [[Fanjakana Merina]] sy anisany ireo taranaka mpanjaka. Nisy ny sokajin' andriana sy ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,

==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka hipoiran’ izay ho mpanjaka mandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]](taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa nandà ny hanjaka na dia nomen’dRabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany ny mpanjaka Rabiby vao namela an’i Ralambo handimby azy. Navelany hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka azy mandrakizay anefa ireo Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka irery ihany: teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary Ambohimanga. Izy efa-dahy moa dia zanaky ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]]. Tamin' ny andron' Andrianampoinimerina sy ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy koa ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa, toa ny andriana tany Imamo izay nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay. Ny Zazamarolahy dia sady azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; no afaka nahetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot;.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany ary tsy misy Andriamasinavalona afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy. Misy ihany koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay     Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     nanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy moa ny nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina tsy  taranaky ny mpanjaka Andrianjaka izay nakarina ho Andriamasinavalona, fa kosa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasan’izy ireo.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] izay nanorina ny fanjakany teo Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot; izy. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io.

Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zafin-dRangita mpanjakan Imerimanjaka ary zanak’Andriamananitany rahalahin-dray sy rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy.

Isan’ny foko andriana merina mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay ao Ambohitrombihavana, vohitr’Ambohitralantenina taloha, no toerana nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny &quot;[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]&quot; na Zafindranando dia nipoitra tamin' [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany.

Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana, Andriankomahitsy ary Andrianifantsy.

Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny &quot;[[Zanadralambo]]&quot; dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga, Andriamasoandro ary Andriantompombe. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny &quot;Zana-dRambavy&quot; ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy ny vadikeliny, koa nataony ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranany ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy koa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy.

Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>7e26inqb6ibgxf5edjx397ab3vhjko8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148884</id>
      <parentid>1148883</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T19:03:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny Zanadralambo */</comment>
      <origin>1148884</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19988" sha1="grgj5x660tctba4kz9n0om2h35brcnq" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko merina''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra lehibe, dia ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]). Amin' izao fotoana izao dia mbola misy ny Merina atao hoe Andriana (na taranak' andriana) sy Hova (na taranaka hova) ry Mainty ao [[Antananarivo]] sy ny tanàna manodidina. Tsy misy intsony ny Andevo.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana dia sarangan' olona farany ambony tao amin' ny [[Fanjakana Merina]] sy anisany ireo taranaka mpanjaka. Nisy ny sokajin' andriana sy ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,

==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka hipoiran’ izay ho mpanjaka mandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]](taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa nandà ny hanjaka na dia nomen’dRabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany ny mpanjaka Rabiby vao namela an’i Ralambo handimby azy. Navelany hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka azy mandrakizay anefa ireo Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka irery ihany: teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary Ambohimanga. Izy efa-dahy moa dia zanaky ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]]. Tamin' ny andron' Andrianampoinimerina sy ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy koa ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa, toa ny andriana tany Imamo izay nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay. Ny Zazamarolahy dia sady azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; no afaka nahetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot;.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany ary tsy misy Andriamasinavalona afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy. Misy ihany koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay     Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     nanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy moa ny nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina tsy  taranaky ny mpanjaka Andrianjaka izay nakarina ho Andriamasinavalona, fa kosa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasan’izy ireo.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] izay nanorina ny fanjakany teo Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot; izy. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io.

Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zafin-dRangita mpanjakan Imerimanjaka ary zanak’Andriamananitany rahalahin-dray sy rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy.

Isan’ny foko andriana merina mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay ao Ambohitrombihavana, vohitr’Ambohitralantenina taloha, no toerana nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny &quot;[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]&quot; na Zafindranando dia nipoitra tamin' [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany.

Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana, Andriankomahitsy ary Andrianifantsy.

Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny &quot;[[Zanadralambo]]&quot; dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga, Andriamasoandro ary Andriantompombe. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny &quot;Zana-dRambavy&quot; ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy ny vadikeliny, koa nataony ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranany ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy moa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy.

Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>grgj5x660tctba4kz9n0om2h35brcnq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148885</id>
      <parentid>1148884</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T19:30:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny Andriantompokoindrindra */</comment>
      <origin>1148885</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19999" sha1="8ihycty1scl78vujsgcok0fmb0dx6vd" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko merina''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra lehibe, dia ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]). Amin' izao fotoana izao dia mbola misy ny Merina atao hoe Andriana (na taranak' andriana) sy Hova (na taranaka hova) ry Mainty ao [[Antananarivo]] sy ny tanàna manodidina. Tsy misy intsony ny Andevo.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana dia sarangan' olona farany ambony tao amin' ny [[Fanjakana Merina]] sy anisany ireo taranaka mpanjaka. Nisy ny sokajin' andriana sy ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,

==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka hipoiran’ izay ho mpanjaka mandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]](taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa nandà ny hanjaka na dia nomen’dRabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany ny mpanjaka Rabiby vao namela an’i Ralambo handimby azy. Navelany hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka azy mandrakizay anefa ireo Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka irery ihany: teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary Ambohimanga. Izy efa-dahy moa dia zanaky ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]]. Tamin' ny andron' Andrianampoinimerina sy ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy koa ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa, toa ny andriana tany Imamo izay nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay. Ny Zazamarolahy dia sady azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; no afaka nahetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot;.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany ary tsy misy Andriamasinavalona afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy. Misy ihany koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay     Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     nanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy moa ny nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina tsy  taranaky ny mpanjaka Andrianjaka izay nakarina ho Andriamasinavalona, fa kosa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasan’izy ireo.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot; izy. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io.

Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zafin-dRangita mpanjakan Imerimanjaka ary zanak’Andriamananitany rahalahin-dray sy rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy.

Isan’ny foko andriana merina mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay ao Ambohitrombihavana, vohitr’Ambohitralantenina taloha, no toerana nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny &quot;[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]&quot; na Zafindranando dia nipoitra tamin' [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany.

Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana, Andriankomahitsy ary Andrianifantsy.

Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny &quot;[[Zanadralambo]]&quot; dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga, Andriamasoandro ary Andriantompombe. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny &quot;Zana-dRambavy&quot; ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy ny vadikeliny, koa nataony ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranany ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy moa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy.

Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>8ihycty1scl78vujsgcok0fmb0dx6vd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148886</id>
      <parentid>1148885</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T19:33:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny Andrianamboninolona */</comment>
      <origin>1148886</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19957" sha1="lcp0n8khbrguedwfpcpvvus5df2e05m" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko merina''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra lehibe, dia ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]). Amin' izao fotoana izao dia mbola misy ny Merina atao hoe Andriana (na taranak' andriana) sy Hova (na taranaka hova) ry Mainty ao [[Antananarivo]] sy ny tanàna manodidina. Tsy misy intsony ny Andevo.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana dia sarangan' olona farany ambony tao amin' ny [[Fanjakana Merina]] sy anisany ireo taranaka mpanjaka. Nisy ny sokajin' andriana sy ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,

==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka hipoiran’ izay ho mpanjaka mandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]](taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa nandà ny hanjaka na dia nomen’dRabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany ny mpanjaka Rabiby vao namela an’i Ralambo handimby azy. Navelany hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka azy mandrakizay anefa ireo Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka irery ihany: teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary Ambohimanga. Izy efa-dahy moa dia zanaky ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]]. Tamin' ny andron' Andrianampoinimerina sy ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy koa ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa, toa ny andriana tany Imamo izay nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay. Ny Zazamarolahy dia sady azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; no afaka nahetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot;.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany ary tsy misy Andriamasinavalona afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy. Misy ihany koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay     Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     nanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy moa ny nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina tsy  taranaky ny mpanjaka Andrianjaka izay nakarina ho Andriamasinavalona, fa kosa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasan’izy ireo.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot; izy. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io.

Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany rahalahin-dray sy rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy.

Isan’ny foko andriana merina mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay ao Ambohitrombihavana, vohitr’Ambohitralantenina taloha, no toerana nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny &quot;[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]&quot; na Zafindranando dia nipoitra tamin' [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany.

Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana, Andriankomahitsy ary Andrianifantsy.

Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny &quot;[[Zanadralambo]]&quot; dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga, Andriamasoandro ary Andriantompombe. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny &quot;Zana-dRambavy&quot; ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy ny vadikeliny, koa nataony ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranany ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy moa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy.

Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>lcp0n8khbrguedwfpcpvvus5df2e05m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148888</id>
      <parentid>1148886</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T19:38:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny Andrianamboninolona */</comment>
      <origin>1148888</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19958" sha1="fa2geybyjwbnfv6juuociwtq5ntjuum" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko merina''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra lehibe, dia ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]). Amin' izao fotoana izao dia mbola misy ny Merina atao hoe Andriana (na taranak' andriana) sy Hova (na taranaka hova) ry Mainty ao [[Antananarivo]] sy ny tanàna manodidina. Tsy misy intsony ny Andevo.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana dia sarangan' olona farany ambony tao amin' ny [[Fanjakana Merina]] sy anisany ireo taranaka mpanjaka. Nisy ny sokajin' andriana sy ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,

==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka hipoiran’ izay ho mpanjaka mandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]](taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa nandà ny hanjaka na dia nomen’dRabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany ny mpanjaka Rabiby vao namela an’i Ralambo handimby azy. Navelany hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka azy mandrakizay anefa ireo Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka irery ihany: teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary Ambohimanga. Izy efa-dahy moa dia zanaky ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]]. Tamin' ny andron' Andrianampoinimerina sy ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy koa ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa, toa ny andriana tany Imamo izay nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay. Ny Zazamarolahy dia sady azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; no afaka nahetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot;.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany ary tsy misy Andriamasinavalona afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy. Misy ihany koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay     Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     nanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy moa ny nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina tsy  taranaky ny mpanjaka Andrianjaka izay nakarina ho Andriamasinavalona, fa kosa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasan’izy ireo.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot; izy. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io.

Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy.

Isan’ny foko andriana merina mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay ao Ambohitrombihavana, vohitr’Ambohitralantenina taloha, no toerana nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny &quot;[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]&quot; na Zafindranando dia nipoitra tamin' [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany.

Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana, Andriankomahitsy ary Andrianifantsy.

Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny &quot;[[Zanadralambo]]&quot; dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga, Andriamasoandro ary Andriantompombe. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny &quot;Zana-dRambavy&quot; ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy ny vadikeliny, koa nataony ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranany ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy moa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy.

Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>fa2geybyjwbnfv6juuociwtq5ntjuum</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148889</id>
      <parentid>1148888</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T19:50:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny Andriandranando */</comment>
      <origin>1148889</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19994" sha1="hmu9841th0lyc64gvhctanxjrrzzn76" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko merina''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra lehibe, dia ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]). Amin' izao fotoana izao dia mbola misy ny Merina atao hoe Andriana (na taranak' andriana) sy Hova (na taranaka hova) ry Mainty ao [[Antananarivo]] sy ny tanàna manodidina. Tsy misy intsony ny Andevo.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana dia sarangan' olona farany ambony tao amin' ny [[Fanjakana Merina]] sy anisany ireo taranaka mpanjaka. Nisy ny sokajin' andriana sy ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,

==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka hipoiran’ izay ho mpanjaka mandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]](taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa nandà ny hanjaka na dia nomen’dRabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany ny mpanjaka Rabiby vao namela an’i Ralambo handimby azy. Navelany hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka azy mandrakizay anefa ireo Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka irery ihany: teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary Ambohimanga. Izy efa-dahy moa dia zanaky ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]]. Tamin' ny andron' Andrianampoinimerina sy ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy koa ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa, toa ny andriana tany Imamo izay nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay. Ny Zazamarolahy dia sady azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; no afaka nahetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot;.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany ary tsy misy Andriamasinavalona afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy. Misy ihany koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay     Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     nanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy moa ny nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina tsy  taranaky ny mpanjaka Andrianjaka izay nakarina ho Andriamasinavalona, fa kosa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasan’izy ireo.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot; izy. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io.

Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy.

Isan’ny foko andriana merina mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay ao Ambohitrombihavana, vohitr’Ambohitralantenina taloha, no toerana nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny &quot;[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]&quot; na Zafindranando dia nipoitra tamin' [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany.

Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy ary Andrianifantsy.

Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny &quot;[[Zanadralambo]]&quot; dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga, Andriamasoandro ary Andriantompombe. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny &quot;Zana-dRambavy&quot; ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy ny vadikeliny, koa nataony ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranany ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy moa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy.

Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>hmu9841th0lyc64gvhctanxjrrzzn76</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148890</id>
      <parentid>1148889</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T19:51:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny Andrianamboninolona */</comment>
      <origin>1148890</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19957" sha1="55kw9fg796n94z405nlzy9qzb7cxpas" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko merina''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra lehibe, dia ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]). Amin' izao fotoana izao dia mbola misy ny Merina atao hoe Andriana (na taranak' andriana) sy Hova (na taranaka hova) ry Mainty ao [[Antananarivo]] sy ny tanàna manodidina. Tsy misy intsony ny Andevo.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana dia sarangan' olona farany ambony tao amin' ny [[Fanjakana Merina]] sy anisany ireo taranaka mpanjaka. Nisy ny sokajin' andriana sy ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,

==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka hipoiran’ izay ho mpanjaka mandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]](taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa nandà ny hanjaka na dia nomen’dRabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany ny mpanjaka Rabiby vao namela an’i Ralambo handimby azy. Navelany hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka azy mandrakizay anefa ireo Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka irery ihany: teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary Ambohimanga. Izy efa-dahy moa dia zanaky ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]]. Tamin' ny andron' Andrianampoinimerina sy ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy koa ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa, toa ny andriana tany Imamo izay nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay. Ny Zazamarolahy dia sady azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; no afaka nahetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot;.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany ary tsy misy Andriamasinavalona afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy. Misy ihany koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay     Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     nanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy moa ny nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina tsy  taranaky ny mpanjaka Andrianjaka izay nakarina ho Andriamasinavalona, fa kosa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasan’izy ireo.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot; izy. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io.

Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy.

Isan’ny foko andriana merina mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay ao Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny &quot;[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]&quot; na Zafindranando dia nipoitra tamin' [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany.

Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy ary Andrianifantsy.

Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny &quot;[[Zanadralambo]]&quot; dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga, Andriamasoandro ary Andriantompombe. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny &quot;Zana-dRambavy&quot; ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy ny vadikeliny, koa nataony ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranany ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy moa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy.

Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>55kw9fg796n94z405nlzy9qzb7cxpas</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148891</id>
      <parentid>1148890</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T19:52:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny Andriantompokoindrindra */</comment>
      <origin>1148891</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19977" sha1="o96u242chtxu38d8b17hxp99esasdhb" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko merina''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra lehibe, dia ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]). Amin' izao fotoana izao dia mbola misy ny Merina atao hoe Andriana (na taranak' andriana) sy Hova (na taranaka hova) ry Mainty ao [[Antananarivo]] sy ny tanàna manodidina. Tsy misy intsony ny Andevo.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana dia sarangan' olona farany ambony tao amin' ny [[Fanjakana Merina]] sy anisany ireo taranaka mpanjaka. Nisy ny sokajin' andriana sy ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,

==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka hipoiran’ izay ho mpanjaka mandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]](taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa nandà ny hanjaka na dia nomen’dRabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany ny mpanjaka Rabiby vao namela an’i Ralambo handimby azy. Navelany hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka azy mandrakizay anefa ireo Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka irery ihany: teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary Ambohimanga. Izy efa-dahy moa dia zanaky ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]]. Tamin' ny andron' Andrianampoinimerina sy ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy koa ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa, toa ny andriana tany Imamo izay nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay. Ny Zazamarolahy dia sady azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; no afaka nahetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot;.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany ary tsy misy Andriamasinavalona afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy. Misy ihany koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay     Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     nanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy moa ny nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina tsy  taranaky ny mpanjaka Andrianjaka izay nakarina ho Andriamasinavalona, fa kosa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasan’izy ireo.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot; izy. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io.

Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy.

Isan’ny foko andriana merina mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay ao Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny &quot;[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]&quot; na Zafindranando dia nipoitra tamin' [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany.

Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy ary Andrianifantsy.

Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny &quot;[[Zanadralambo]]&quot; dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga, Andriamasoandro ary Andriantompombe. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny &quot;Zana-dRambavy&quot; ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy ny vadikeliny, koa nataony ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranany ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy moa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy.

Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>o96u242chtxu38d8b17hxp99esasdhb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148892</id>
      <parentid>1148891</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T19:53:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny Zanadralambo */</comment>
      <origin>1148892</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19996" sha1="lny50r3qzoaaakdjh5hnj10zo4j3mgm" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko merina''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra lehibe, dia ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]). Amin' izao fotoana izao dia mbola misy ny Merina atao hoe Andriana (na taranak' andriana) sy Hova (na taranaka hova) ry Mainty ao [[Antananarivo]] sy ny tanàna manodidina. Tsy misy intsony ny Andevo.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana dia sarangan' olona farany ambony tao amin' ny [[Fanjakana Merina]] sy anisany ireo taranaka mpanjaka. Nisy ny sokajin' andriana sy ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,

==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka hipoiran’ izay ho mpanjaka mandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]](taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa nandà ny hanjaka na dia nomen’dRabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany ny mpanjaka Rabiby vao namela an’i Ralambo handimby azy. Navelany hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka azy mandrakizay anefa ireo Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka irery ihany: teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary Ambohimanga. Izy efa-dahy moa dia zanaky ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]]. Tamin' ny andron' Andrianampoinimerina sy ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy koa ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa, toa ny andriana tany Imamo izay nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay. Ny Zazamarolahy dia sady azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; no afaka nahetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot;.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany ary tsy misy Andriamasinavalona afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy. Misy ihany koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay     Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     nanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy moa ny nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina tsy  taranaky ny mpanjaka Andrianjaka izay nakarina ho Andriamasinavalona, fa kosa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasan’izy ireo.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot; izy. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io.

Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy.

Isan’ny foko andriana merina mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay ao Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny &quot;[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]&quot; na Zafindranando dia nipoitra tamin' [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany.

Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy ary Andrianifantsy.

Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny &quot;[[Zanadralambo]]&quot; dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny &quot;Zana-dRambavy&quot; ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy ny vadikeliny, koa nataony ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranany ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy moa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy.

Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>lny50r3qzoaaakdjh5hnj10zo4j3mgm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148893</id>
      <parentid>1148892</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T19:54:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny Zanadralambo */</comment>
      <origin>1148893</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20005" sha1="gx7j8ocx81zcfcb3p8l06knzucmotbs" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko merina''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra lehibe, dia ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]). Amin' izao fotoana izao dia mbola misy ny Merina atao hoe Andriana (na taranak' andriana) sy Hova (na taranaka hova) ry Mainty ao [[Antananarivo]] sy ny tanàna manodidina. Tsy misy intsony ny Andevo.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana dia sarangan' olona farany ambony tao amin' ny [[Fanjakana Merina]] sy anisany ireo taranaka mpanjaka. Nisy ny sokajin' andriana sy ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,

==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka hipoiran’ izay ho mpanjaka mandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]](taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa nandà ny hanjaka na dia nomen’dRabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany ny mpanjaka Rabiby vao namela an’i Ralambo handimby azy. Navelany hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka azy mandrakizay anefa ireo Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka irery ihany: teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary Ambohimanga. Izy efa-dahy moa dia zanaky ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]]. Tamin' ny andron' Andrianampoinimerina sy ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy koa ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa, toa ny andriana tany Imamo izay nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay. Ny Zazamarolahy dia sady azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; no afaka nahetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot;.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany ary tsy misy Andriamasinavalona afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy. Misy ihany koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay     Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     nanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy moa ny nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina tsy  taranaky ny mpanjaka Andrianjaka izay nakarina ho Andriamasinavalona, fa kosa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasan’izy ireo.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot; izy. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io.

Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy.

Isan’ny foko andriana merina mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay ao Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny &quot;[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]&quot; na Zafindranando dia nipoitra tamin' [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany.

Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy ary Andrianifantsy.

Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny &quot;[[Zanadralambo]]&quot; dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny &quot;Zana-dRambavy&quot; ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy ny vadikeliny, koa nataony ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranany avy ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy moa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy.

Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>gx7j8ocx81zcfcb3p8l06knzucmotbs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rabarioelina Ndriana</title>
    <ns>0</ns>
    <id>283601</id>
    <revision>
      <id>1148911</id>
      <parentid>1148748</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T05:51:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Nanitsy tsipelina</comment>
      <origin>1148911</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54723" sha1="8imvlvcdknxx31zy9e6w1770tve0vqs" xml:space="preserve">{{Infobox olona|anarana=Rabarioelina Ndriana|teraka=1963|firenena=Madagasikara|asa=Mpahay tantara|asa hafa=Mpikaroka
Teôlôjiana|sary=Rabarioelina Ndriana01}}
'''Rabarioelina''' '''Ndriana''' dia [[Teôlôjia|teôlôjiana]] [[Prôtestantisma eto Madagasikara|prôtestanta malagasy]], teraka tamin' ny taona 1963, ao amin' ny fokon' [[andriana]] [[merina]] avy ao [[Ambohimalaza]], ao [[Antananarivo]], renivohitr' i [[Madagasikara]], mpanindrahindra ny fitondra-mpanjaka. Zanaky ny profesora sy dokotera Lala Rabarioelina izy&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://tanikomadagascar.com/2023/02/18/faculte-de-medecine-dantananarivo-deces-du-professeur-lala-rabarioelina/ Faculté de médecine d’Antananarivo – Décès du professeur Lala Rabarioelina]&quot;, ''Taniko Madagasikara'', publié le 18 février 2023, mis à jour le 16 septembre 2024,&lt;/small&gt; &lt;/ref&gt;. Milaza izy fa voahosotra sy nohamasinina ho mpanjakan' Imerina sy mpanjakan' i Madagasikara tamin' ny taona 2015 ary mikatroka amin' ny tokony hamerenana ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakan' i Madagasikara]] indray&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.koolsaina.com/royaume-de-madagascar-monarchie-interview-ndriana-rabarioelina-ibc-television/#comments Les solutions proposées par Ndriana Rabarioelina à travers le retour à la monarchie]&quot;,  ''www.koolsaina.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.youtube.com/watch?v=CnzKEvBocnA&amp;t=1s Les solutions proposées par Ndriana Rabarioelina à travers le retour à la monarchie]&quot; (Video),  ''Youtube''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;[[FANJAKAN’ I MADAGASIKARA|Fanjakan' i Madagasikara]], ''mg.wikipedia.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Nanohanana tsangan-kevitra nampitondrainy ny lohateny hoe ''[[Biblical Relations between Israel and Madagascar]]'' izy&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://stalcuinhouseseminary.academia.edu/RevDrNdrianaRABARIOELINA?utm_source=chatgpt.com Prince Dr. Ndriana Rabarioelina]&quot;, ''stalcuinhouseseminary.academia.edu''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, izay miompana amin' ny fifandraisana ara-[[Baiboly]] eo amin' i [[Fanjakan' i Israely (mitambatra)|Israely]] sy i [[Madagasikara]], ary koa amin' ny niandohan' ny olombelona, ​​ka nikarohany ny fifandraisan' ny [[sivilizasiôna]] maro fahiny sy ny [[Tantaran' i Madagasikara|tantara malagasy]]. Filoha mpanorina sy mpikambana ao amin' ny ''Royal Academy of Sciences of Madagascar'' izy&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;.

== Zotram-piainany ==

=== Ny ray aman-dreniny ===
Teraka tamin' ny taona 1963 izy, zanaky ny profesora Lala Rabarioelina sy Rajerison Victorine&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://gw.geneanet.org/taniko?lang=es&amp;n=rabarioelina&amp;p=ndriana Ndriana Rabarioelina]&quot;, ''gw.geneanet.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, izay samy [[andriana]]&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://mpanjaka-madagasikara.blogspot.com/2020/12/tantaran-ny-andriana-eto-madagasikara.html? Tantaran' ny Andriana eto madagasikara]&quot;, ''mpanjaka-madagasikara.blogspot.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. I Lala Rabarioelina dia Docteur en Médecine (nianatra tany amin' ny Faculté de Médecine de [[Montpellier]]) sy mpandidy&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://tanikomadagascar.com/2023/02/18/faculte-de-medecine-dantananarivo-deces-du-professeur-lala-rabarioelina/ Faculté de médecine d’Antananarivo – Décès du professeur Lala Rabarioelina]&quot;, ''tanikomadagascar.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Rajerison Victorine renin' i Ndriana Rabarioelina kosa dia manana ny diplôma ambony amin' ny haizaitra (diplôme de Haute Couture de Paris).  

=== Ny fianarana norantoviny ===
Nahazo ny diplôma ''baccalauréat série C'' tao amin' ny [[Académie d' Aix-Marseille]] ('''''[[:fr:Académie_d'Aix-Marseille|fr]]''''') tany [[Frantsa]] i Rabarioelina Ndriana, sy ny ''Licence en Théologie'' ary nahavita ''Master en Théologie'' tao amin' ny [[Faculté Libre de Théologie Réformée na Faculté Jean-Calvin]] ('''''[[:fr:Faculté_Jean-Calvin|fr]]''''') tao Aix-en-Provence any [[Frantsa]].

Nandalina fitantanana orinasa tao amin' ny [[Ecole Supérieure de Commerce de Paris]] (ESCP-Senior, Paris, 1994) ('''''[[:fr:ESCP_Business_School|fr]]''''') ary nandalim-pahaizana momba ny [[vatosoa]] tao amin' ny [[Gemological Institute of America]] (GIA, 2003, 2005) ('''''[[:en:Gemological_Institute_of_America|en]]''''').

[[Teôlôjia|Teôlôjiana]] i Ndriana Rabarioelina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://stalcuinhouseseminary.academia.edu/RevDrNdrianaRABARIOELINA? Prince Dr. Ndriana Rabarioelina]&quot;, S''t Alcuin House Seminary Academia''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; sady mpikaroka tantara koa&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://royal-academy-of-madagascar.blogspot.com/2017/11/iii-members-of-royal-academy-of.html Some members of the Royal Academy of Science of Madagascar]&quot;, ''royal-academy-of-madagascar.blogspot.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Nanao fikarohana izy ka nahazo ny diplôma ''PhD in Theology'' tamin' ny fanohanany ny [[tsangan-kevitra]] hoe &quot;''[[Biblical Relations between Israel and Madagascar]]''&quot; na &quot;Ny fifandraisana ara-Baiboly eo amin' i Israely sy i Madagasikara&quot; (''PhD'', Doctoral Dissertation, Saint Alcuin House Theological Seminary, USA, 2010, 458 pejy) mikasika ny &quot;Tantara miafin' i Madagasikara nandritra ny telo arivo taona mahery&quot; ary nahazo ny diplôma ''Doctor of Theology''  tamin' ny fanohanany ny tsangan-kevitra mitondra ny lohateny hoe &quot;''[[Madagascar in the Last Vestiges of the Birthplace of Humanity]]''&quot; na &quot;I Madagasikara, ao amin' ny sisa tavela amin' ny toerana nahaterahan' ny olombelona&quot; (''D.Theol''., Doctoral Dissertation, Saint Alcuin House Seminary, USA, 2016, 638 pejy).

Nianatra sy nampitaha tenim-pirenena mihoatra ny roa ambin' ny folo koa izy ([[Fiteny malagasy|malagasy]], [[Fiteny hebreo|hebreo]], [[Fiteny arameana|arameana]], [[Fiteny grika|grika]], [[Fiteny anglisy|anglisy]], [[Fiteny alemàna|alemana]], [[Fiteny tamily taloha|tamily tranainy]], [[Fiteny sanskrity|sanskrity]], [[Fiteny someriana|someriana]], [[Fiteny malaiô-pôlineziana|malaiô-pôlineziana]], [[Vondrom-piteny amerindiana|amerindiana]], [[Fiteny aty Afrika|afrikana]], sns)&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;.

Anisan' ny mpampianatra azy ireto profesora manaraka ireto:  

* i [[Pierre Berthoud]] (FLTR, [[Aix-en-Provence]], [[Frantsa]]), manam-pahaizana momba ny [[Testamenta Taloha]];
* i [[Peter R. Jones]] (Harvard, Princeton, [[Etazonia]]), manampahaizana momba ny [[Testamenta Vaovao]];
* i Jean Marc Daumas de Cornilhac (FLTR, Aix-en-Provence, Frantsa) momba ny [[Fiteny hebreo|teny hebreo]] sy ny [[Tantaran' ny kristianisma|tantaram-piangonana]];
* i Maurice Carrez (FTP, [[Paris]], Frantsa) momba ny [[Fiteny grika|teny grika]] sy ny [[Testamenta Vaovao]];
* i Edmund Clowney ([[Westminster, Kalifornia|Westminster]], WTS, Etazonia) momba ny [[teôlôjia biblika]];
* i Roger Greenway (Westminster, WTS, Etazonia), momba ny [[World Missiology|World Missiolog]][[World Missiology|y]];
* i J&lt;nowiki/&gt;ean Brun (Oniversite, Dijon) momba ny [[filôzôfia kristiana]];
* i Pierre Courthial (FLTR, Aix-en-Provence, Frantsa) momba ny [[teôlôjia pratika]] sy ny [[apôlôjetika]];
* i Olivier Clément (Institut Orthodoxe Saint Serge, Paris, Frantsa) momba ny [[teôlôjia ôrtôdôksa]];
* ary i [[Pierre Chaunu]], manampahaizana momba ny [[Tantara]].

=== Faharesen-dahatra ara-pivavahana ===
Nilaza ho nahazo teny fikasana avy amin' Andriamanitra sy tsodrano avy amin' ny raiamandreny ara-panahy izy, dia ireto: ny mpitandrina [[Daniel Ratefy]]&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ny mpitandrina [[Daniel Ratefy]], mpanorina ny [[Fiangonana Protestanta Malagasy aty Andafy]] (FPMA) tao [[Montpellier]] tamin' ny taona 1946, mpiaraka nanorina ny [[Fiangonan' i Jesoa Kristy eto Madagasikara]] (FJKM) tamin' ny taona 1968, mpiaraka nanorina ny [[Fiombonan' ny Fiangonana Kristiana eto Madagasikara]] (FFKM) teny Ambohimalaza, Antananarivo, tamin' ny taona 1950, efa tonian' ny Fiombonan' ny Fiangonana Protestanta eto Madagasikara (FFPM) tamin' ny taona 1986-1992, solontenan' i Madagasikara tamin' ny fanorenana ny [[Filankevitra Ekiomenikan' ny Fiangonana|Filankevitry ny Fiangonana eran-Tany]] na [[Filankevitra Ekiomenikan' ny Fiangonana|World Council of Churches]] (WCC) tany [[Amsterdam]] tamin' ny taona 1947-1948.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; (taona 1981), ny mpitandrina Razafindrakoto Gabriel (taona 1986), i Mama [[Volahavana Germaine]]&lt;ref&gt;&lt;small&gt;I Mama [[Volahavana Germaine]] (na Nenilava), mpiandry zokiolona (1941), raiamandreny nanorina ny [[Tobilehibe Ankaramalaza]] tamin' ny taona 1941, izay miombona amin' ny FFPM, efa nihaona tamin' i [[Olav V]], mpanjakan' i [[Nôrvezy]], tany amin' ny Lapan' Andriamanjaka tany [[Oslo]] any tamin' ny taona 1973, mpitory Filazantsara, mpiahy marary sy kamboty ary olona sahirana an-jatony, izay heverin' ny ao amin' ny hetsika [[Fifohazana (kristianisma malagasy)|Fifohazana]] ho mpaminany. ary mahay tenim-pirenena roa ambin' ny folo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; (taona 1996), ny kardinaly [[Armand Gaétan Razafindratandra]]&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ny kardinaly [[Armand Gaétan Razafindratandra|Armand Gaetan Razafindratandra]], ao amin' ny [[Eglizy Katôlika Apôstôlika Rômanina (Madagasikara)|Eglizy Katôlika Apôstôlika Rômanina]] (EKAR) eto Madagasikara, mpiaraka nanorina ny Fiombonan' ny Fiangonana Kristiana eto Madagasikara (FFKM) tao Ambohimalaza tamin' ny taona 1950.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; (taona 2007), i Mama Ravolazaimanga Bernadette (taona 2009), i Mama Rasoazanakolona Hèlene (taona 2012), i Dada Manase (taona 2018) ao anatin' ny [[Fiangonana Loterana Malagasy]], ny [[Fiangonan' i Jesoa Kristy eto Madagasikara]]&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;[http://royal-house-of-madagascar.blogspot.com/ &lt;small&gt;http://royal-house-of-madagascar.blogspot.com/&lt;/small&gt;]&lt;/ref&gt;. Anisan' ny raiamandrany mpiahy azy koa ny mpitandrina [[Daniel Ralibera]]&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ny mpitandrina [[Daniel Ralibera]], mpitandrina FJKM Ambavahadimitafo, mpampianatra tantaram-piangonana (FTP) ao Antananarivo, mpiaraka nanorina ny FJKM tamin' ny taona 1968, mpiaraka nanorina ny FFKM tao Ambohimalaza tamin' ny taona 1950, mpiaraka nanorina ofisialy ny FPMA tany Paris tamin' ny taona 1959.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; sy ny profesora [[Albert Rakoto Ratsimamanga]]&lt;ref&gt;&lt;small&gt;I [[Albert Rakoto Ratsimamanga]], Docteur en Médecine, Docteur ès Sciences, ambasadaoron' i Madagasikara tamin' ny taona 1960-1972, manampahaizana, tale amin' ny Centre National de Recherche Scientifique (CNRS) any [[Paris]], akademisiana amin' ny firenena maro, mpikambana ao amin' ny Institut any Paris, ary nahazo loka siantifika iraisam-pirenena maro.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.  

I Ndriana Rabarioelina dia kristiana prôtestanta. [[Fifohazana (kristianisma malagasy)|Mpiandry]] izy nanomboka amin' ny taona 1991, zanaky ny [[Tobilehibe Ankaramalaza]] ([[Fiombonan' ny Fiangonana Kristiana eto Madagasikara|FFPM]]). Izy dia efa filohan' ny [[Fiangonana Protestanta Malagasy aty Andafy]] (FPMA Aix-Marseille)&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ny [[Fiangonana Protestanta Malagasy aty Andafy]] (FPMA Aix-Marseille) tamin' ny taona 1986-1988, izay mpikambana ao amin' ny [[Fikambanana Mampiely Baiboly Malagasy|Fikambanana Mampiely Baiboly]] eto Madagasikara (FMBM), ao amin' ny [[Fédération protestante de France]] (FPF), ao amin' ny [[Alliance nationale des églises luthériennes de France]] (ANELF), ao amin' ny [[Lutheran World Federation]] (WLF), ao amin' ny [[Alliance réformée mondiale]] (ARM) ary ao amin' ny [[Conseil oecuménique de églises]] (COE).&lt;/small&gt;   &lt;/ref&gt; tamin' ny taona 1986-1988.   

Izy no nahitana ny Lycée Gardanne, Département Bouche-du-Rhône, Région Provence (PACA), izay toerana nanaovana ny Fivoriambe Isankerintaona Fifohazana voalohany teo anivon' ny Fiangonana Protestanta Malagasy aty Andafy (FPMA, 1989).  

== Ny tsangan-keviny ==

=== Jiosy na Israelita ny Malagasy ===
Ny tsangan-kevitra nahazoan' i Ndriana Rabarioelina ny diplôma ''PhD in Theology'' dia mitondra ny lohateny hoe ''[[Biblical Relations between Israel and Madagascar]]'' (&quot;Fifandraisana ara-Baiboly eo amin' i Israely sy i Madagasikara&quot;)&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.deliremadagascar.com/conference-internationale-sur-les-origines-juives-a-madagascar/ Conférence internationale sur les origines juives à Madagascar]&quot;, in [https://www.deliremadagascar.com/ deliremadagascar.com]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Izany [[tsangan-kevitra]] izany dia anohanany ny maha [[Jiosy]] na Jody ny [[Malagasy]]. 

Ny mpitandrina [[Ravelojaona (mpitandrina)|Ravelojaona]] no efa nanoratra fa [[Jiosy]] ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] (1909). Taty aoriana dia nanamafy izany i Mama [[Volahavana Germaine]] (1941). Izany tsangan-kevitra izany dia efa naelin' ny ilay misiônera [[lazarista]] atao hoe [[Joseph Briant]] (1946) izay niezaka naniamarina fa avy amin' ny [[Fiteny hebreo|teny hebreo]] ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] Toraka izany koa i [[Roger Andriatsiratahina]] (1976) sy ny mpitandrina [[Ratefy Tolotra]] (1979) izay nanamafy fa Jiosy ny Malagasy &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;&lt;small&gt;Rabarioelina, Ndriana (Rev. Dr.) (2011), &quot;''Biblical Relations between Israel and Madagascar''&quot;, États-Unis, 2010.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Ny filazan' i Joseph Briant fa nisy koa ny andiam-pifidrà-monina jiosy mankaty Madagasikara -- ka ny voalohany tamin' ireo fifindrà-monina ireo dia tamin' ny andron' i [[Sôlômôna]], manodidina ny taona 900 tal. J.K. -- dia nohamafisin' i Tolotra Ratefy (1976) sy i Ndriana Rabarioelina (2010) tao amin' ny fikarohana ara-teôlôjia sy ara-tantara nataon' izy ireo nandritra ny efapolo taona mahery&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. 

=== Avy amin' ny teny hebreo ny teny malagasy ===
Izao koa no anisan' ny hevitra tohanan' i Ndriana Rabarioelina: ny [[fiteny malagasy]] dia avy amin' ny [[fiteny hebreo]], ny [[kolontsaina malagasy]] dia avy amin' ny [[Jodaisma|kolontsaina jiosy]], ary nisy ny fifindrà-monina jiosy nankaty [[Madagasikara]], izay toherin' ny manam-pahaizana maro&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Sophie Goedefroit et Albert Roca (2021), &quot;[https://publicacions.antropologia.cat/quaderns/article/download/371/199/1378 La &quot;plus belle énigme du monde&quot; ne veut pas être résolue. Le besoin de mémoire multiple à Madagascar]&quot;, ''publicacions.antropologia.cat''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Nisy ny &quot;Fihaonana iraisam-pirenena mikasika ny Fiaviana Jiosy eto Madagasikara&quot; na ''Conférence Internationale sur les Origines Juives à Madagascar'' izay niarahan' ny profesora [[Tudor Parfitt]]  sy ny pastora [[Ratefy Tolotra|Tolotra Ratefy]] ary ny Ndriana Rabarioelina, teo anatrehan' ny [[Raby]] dimy avy any [[Etazonia]], [[Kanada]], [[Marôka]], [[Frantsa]] ary [[Aostralia]], tao [[Antananarivo]] tamin' ny volana Mey 2017&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;&lt;small&gt;Royal Academy of Sciences of Madagascar, 2017.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Madagasikara: tokony ho fanjakà-mpanjaka teôkratika sy kristôkratika ===
Anisan' ny tohanan' i Ndriana Rabarioelina koa ny tokony hahatonga an' i Madagasikara ho fanjakana [[Teôkrasia|teôkratika]] sy [[Kristôkrasia|kristôkratika]], sady hiverenana amin' ny fanjaka-mpanjaka manandratra indray ny rafitra ara-piarahamonina sy ara-pôlitika mankato an' [[Andriamanitra (tokana)|Andriamanitra]] sy manaja ny [[soatoavina]] malagasy, ary ny fandravana ny rafitra [[Repoblika|repoblikana]] &lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[[FANJAKAN’ I MADAGASIKARA|Fanjakan' i Madagasikara]]&quot; in ''[https://mg.wikipedia.org/ mg.wikipedia.org]''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[http://www.midi-madagasikara.mg/index.php/component/content/article/5-societe/2933-declaration--les-malagasy-descendants-de-juifs Déclaration : Les Malagasy, descendants de juifs]&quot; in ''[https://midi-madagasikara.mg/ midi-madagasikara.mg] {{Wayback|url=https://midi-madagasikara.mg/ |date=20230430165033 }}''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[http://www.tonga-soa.com/for/ecrire.php3?nume=3949&amp;repid=31423&amp;th= Déclaration: les Malagasy dscendants des juifs] {{Wayback|url=http://www.tonga-soa.com/for/ecrire.php3?nume=3949&amp;repid=31423&amp;th= |date=20230430172043 }}&quot;, in ''[http://www.tonga-soa.com/ tonga-soa.com] {{Wayback|url=http://www.tonga-soa.com/ |date=20250616035827 }}''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Tsy mijanona ho tsangan-kevitra fotsiny ny famerenana ny fitondra-mpanjaka fa raha [[andriana]] na printsy fotsiny i Ndriana Rabarioelina tany am-panombohana dia narahiny fanambaràn-tena ho mpanjaka izany&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[http://royal-house-of-madagascar.blogspot.com/2019/ Royal house of Madagascar]&quot;, in [http://royal-house-of-madagascar.blogspot.com/ royal-house-of-madagascar.blogspot.com/]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.  

== Mpanjakan' ny Merina sy mpanjakan' i Madagasikara ==

=== Ny fototry ny fanjakany ===

==== Taranaka mpanjaka ====
Nilaza i Ndriana Rabarioelina fa avy amin' ny mpanjaka [[Andriantomara]], ny mpanjaka [[Andrianerinerina]], ny mpanjaka [[Andriamanelo]], ny mpanjaka [[Ralambo]], ny mpanjaka [[Andriantompokoindrindra]], tompon' ny Tranomanara, Tranofohiloha, Tranomasina, izay nolovany avy amin' ny mpanjaka [[Andriamamilazabe]] razambeny, sy avy amin' ny mpanjaka [[Andrianjaka]], ny mpanjaka [[Andriantsitakatrandriana]], ny mpanjaka [[Andriantsimitoviaminandriandehibe]] ary ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Ny ''Geneanet'' no ahitana tetiarana momba an' i Ndriana Rabarioelina, fa saingy tsy ahafaha-mahafantatra ny fifandraisany amin' ny mpanjaka merina teo aloha izany&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[[Ndriana Rabarioelina]]&quot;, ''Geneanet''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.  

Araka ny voalazan' i Ndriana Rabarioelina dia izao ny hafatry ny mpanjaka razambeny:&lt;blockquote&gt;An' [[Andriamanelo]] ny Alakamisy ary an' [[Andriamananintany]] ny Zoma. Raha manary fanjakana ny Terak' Andriamananintany dia miverina amin' Andriamanelo ny fanjakana. Vokany: ny hafatra napetraky ny mpanjaka [[Ralambo]] sy [[Andriantompokoindrindra]] ary [[Andrianjaka]] izay nisy fifanarahana fito dia manjaka aloha Andriantompokoindrindra avy amin' Andriamanelo, avy eo manjaka [[Andrianjaka]] avy amin' [[Andriamananintany]], ary ny Andriandahy avy amin' ny Terak' Andrianjaka manana reny mivantana [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] (foko) ihany no mahazo manjaka sy mahazo Tranomasina. Ny [[Ranavalona|vehi]][[Rasoherina|vavy]] tsy mahazo manjaka. Ary rehefa tsy manaja na very fanjakana ny Terak' Andrianjaka dia miverina amin' Andriantompokoindrindra Lahimatoan' Imerina, avy amin' Andriamanelo, ny fanjakana. (Ndriana Rabarioelina)   &lt;/blockquote&gt;
==== Tendry avy amin' Andriamanitra ====
Araka ny filazan' i Ndriana Rabarioelina dia mpaminany miisa fito, raiamandreny andriana sy ireo zokiolona fotsy volo amin' ny tany, raiamandreny ara-panahy (ny pastora [[Daniel Ratefy]] avy ao [[Ambohimalaza]], ny pastora Razafindrakoto Gabriel avy ao [[Antanamalaza]], i [[Volahavana Germaine|Mama Volahavana Germaine]] avy amin' ny [[Tobilehibe Ankaramalaza|Toby Ankaramalaza]], i Dada Manasé avy amin' ny Toby Ankaramalaza, ny Andriambavy Rasoazanakolona Hélène na Mamafara avy amin' ny [[Toby Namahanambasy]] Imerinatsimo, ny Kardinaly [[Armand Gaétan Razafindratandra]] avy ao Ambohimalaza, ny Andriambavy Ravolazaimanga Bernadette&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ravolazaimanga Bernadette dia voalaza fa mpiandry zokiolona indrindra (1955) amin' ny Toby Lehibe Ankaramalaza sy ny Toby Lehibe Manolotrony (FFPM). Raimandreny ny Toby Masina Itaitso (FLM, FFPM). Nampianarin' i Mama Volahavana Germaine Nenilava (Toby Amkaramalaza) sy Neny Ravelonjanahary (Toby Manolotrony).  Anisan' ny olona manana vina kristiana ho an' i Madagasikara manontolo izy ary miasa ho amin' izany, satria araka ny  Hafatr' i Jesosy Kristy tamin' i Mama Nenilava dia ho lasa ivon' ny [[fitoriana ny filazantsara]] maneran-tany i Madagasikara.&lt;/small&gt;  &lt;/ref&gt; avy amin' ny [[Toby Itaitso]]) no nampilazain' [[Andriamanitra (tokana)|Andriamanitra]] mialoha nanomboka ny taona 1981, ny maha mpanjaka mpandova fanjakana sy nanome tsodrano an' i Ndriana Rabarioelina.   

=== Ny fanjakany ===

==== Fanosorana niteraka resabe ====
Araka ny filazana nataon' i Ndriana Rabarioelina dia tamin' ny volana Septambra 2015 no nanosorana sy nanamasinina azy ho mpanjaka tamin' ny lanonana ara-panahy teny [[Ambohidrabiby]]. Nisy fahazavana avy any an-danitra nidina sy nipetraka naharitra ela teo aminy, ary &quot;fahazavana avo zato heny noho ny fahazavan' ny [[masoandro]]&quot; niposaka vao maraina avy any atsinanana tamin' io fotoana fanosorana mpanjaka sy fitsofandrano azy io teny Ambohidrabiby, izay mariky ny &quot;fanatrehan' Andriamanitra sy ny fankatoavany ary ny fitahiany&quot;. &lt;sup&gt;[Omeo ny loharano]&lt;/sup&gt; Na dia teo aza izany fanosorana izany dia efa taty amin' ny taona 2020 no nahenoana ny maha mpanjaka azy, raha andriana na printsy no nahalalana azy hatramin' izay. &lt;sup&gt;[Omeo ny loharano]&lt;/sup&gt;

Nilaza anefa ny andriana andriana [[Ralitera Jaques]] fa tsy fanosorana azy ho mpanjaka tamin' io andro io fa fotoana nanendrena azy hitantana vonjimaika ara-panjakana ny Taranaka Andriana Miray eto Madagasikara (TAMIMA) satria efa tsy salama Ralitera Étienne rain' i  Ralitera Jaques, izay lehiben' io fikambanana io tamlin' izany fotoana izany. Tsy fanosorana azy tamin' io andro io fa tso-drano hahafahany miasa tsara. Araka ny filazan' io andriana io ihany dia tsy hankatoavin' izy ireo ny maha mpanjakan' i Madagasikara azy satria tsy manaraka ny soatoavina sy ny rafitra ary ny fomba malagasy ianao izy&lt;ref&gt;&lt;small href=&quot;Armand Gaétan Razafindratandra&quot;&gt;&quot;[https://web.facebook.com/groups/616012189011168/posts/1250031802275867/?_rdc=1&amp;_rdr# Toherin' ireo taranak' andriana ny fanandratan-tenan' i Ndriana Rabarioelina ho mpanjaka]&quot;, ''web.facebook.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Ny anaram-boninahitra entiny ====
Izao ny anaram-boninahitra isalorany amin' ny maha mpanjaka azy, izay matetika adika amin' ny tenim-pirenena samihafa: &quot;''Mpanjaka, avy amin' ny Lahimatoan' Imerina, Lehiben' ny Fianakaviamben' ny Andriana Merina, Lehiben' ny Fianakaviamben' ny Mpanjaka eto Madagasikara''&quot;.

==== Mbola mitaky ny tena fanjakana ====
Na dia efa voahosotra sy nohamasinina ho mpanjaka aza i Ndriana Rabarioelina dia mbola miasa momba ny hamerenana ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakan' i Madagasikara]] sy ny handravana ny Repoblikan' i Madagasikara, izay lazainy fa naorin' ny mpanjanatany frantsay, mba hametrahany ny fanjakana [[Teôkrasia|teôkratika]] sy [[Kristôkrasia|kristôkratika]].

=== Fidirana an-tsehatra amin' ny raharaham-pirenena ===
Rabarioelina Ndriana dia nahazo fiofanana pôlitika nandritra ny dimy taona (1995-2000) tamin' i Blaise Rabetafika, ambasadaoron' i Madagasikara tany amin' ny [[Firenena Mikambana]] (ONU)&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ny Andriana Blaise Rabetafika dia ambasadaoron' i Madagasikara tany amin' ny [[Firenena Mikambana]] (ONU) sady zokiolona indrindra amin' ireo ambasadaoro erantany (1969-1992) tao amin' ny Firenena Mikambana, efa filohan' ny [[Filankevi-Pilaminan' ny Firenena Mikambana|Filankevitry ny Fandriampahalemana]] indroa (1985,1986) tao amin' ny Firenena Mikambana ary efa nahazo ny &quot;Prix International Mercure d'Or&quot; izay natokana ho an' ny filoham-pirenena avo lenta indrindra sy olona sangany sy mendrika indrindra eran-tany&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Mandray anjara momba ny raharaha [[Pôlitika eto Madagasikara|pôlitika]] sy [[Fiarahamonina malagasy|sôsialy]] eto Madagasikara izy.

Nanome toromarika stratejika ara-tafika in-telo ho an' ny Ministry ny Fiarovam-pirenena Mamizara Jules sy Jeneraly miisa folo izy tao amin' ny biraon' ny Ministra ny Fiarovam-pirenena hampitsaharana ny [[ady an-trano]] niaraka amin' ny basy aman-tafondro sy ny hanavotana ny takalonaina sivily an-jatony tao Brickaville sy hamonjena ny vahoaka an-tapitrisa nijaly tamin' ny raharaha 2002. Tanteraka soa aman-tsara izany. &lt;sup&gt;[Omeo ny loharano ahafahana manamarina izany]&lt;/sup&gt;

Nanohitra ny tsy fanarahan-dalàna sy ny [[Hosoka amin' ny fifidianana|hala-bato]] goavana ary nanao [[fampielezan-kevitra]] ho an' ny &quot;Tsia&quot; tamin' ny [[fitsapan-kevi-bahoaka]] tamin' ny taona 2010.  &lt;sup&gt;[Omeo ny loharano ahafahana manamarina izany]&lt;/sup&gt;

Nisakana ny fanotofana [[tanimbary]] arivo hektara mahery tamin' ny kaominina miisa enina ([[Ambohitrimanjaka]], [[Ambohidrapeto]], [[Fiombonana]], [[Ankadimanga]], [[Anosibe Zaivola]], [[Itaosy]]) ary niaro ny tantsaha enina alina mahery voan' ny tsindray hazo lena sy nampijalina. Ireo tanimbary ireo dia mirefy arivo hektara, mamelona vahoaka enina hetsy mahery eto [[Antananarivo]] sy ny manodidina. Nanoro hevitra izy mba hakisaka amin' ny toerana hafa ny [[tetikasa Tanamasoandro]] (2019). Vokany: nafindra tany amin' ny toerankafa ny tetikasa Tanamasoandro. &lt;sup&gt;[Omeo ny loharano ahafahana manamarina izany]&lt;/sup&gt;

Nanome hevitra mba handanian' ny [[Antenimierandoholona (Madagasikara)|Antenimierandoholona]] ny [[volavolan-dalàna]] manamafy fa an' i Madagasikara ny [[Nosy Miparitaka|nosy]] dimy manodidina an' i Madagasikara ([[Bassas da India]], [[Nosy Europa|Europa]], [[Nosy Glorieuses|Glorioso]], [[Juan de Nova]], [[Nosy Tromelin|Tromelin]]). Ramatoa Arlette Ramaroson, mpitsara iraisam-pirenena, sy ny mpiaradia manampahaizana no nandrafitra ilay volavolan-dalàna ary nankatoavina sy nolanian' ny Antenimierandoholona tamin' ny 18 Desambra 2020.  &lt;sup&gt;[Omeo ny loharano ahafahana manamarina izany]&lt;/sup&gt;

=== Fitsipahana ny maha mpanjaka azy ===
Tsy voarakitra loatra amin' ny literatiora akademika ny fanakianana ataon' ny mpitsikera an' i Ndriana Rabarioelina momba ny maha &quot;Mpanjakan' Imerina&quot; na &quot;Mpanjakan' i Madagasikara&quot; azy, fa avy amin' ny adihevitra ampahibemaso, amin' ny hevitry ny mpampiasa [[aterineto]], amin' ny fanadihadiana ara-tantara ivelan' ny sehatra akademika, ary amin' ny hevitra avoakan' ny antokon' olona samy mpandala ny fitondrà-mpanjaka ([[Mônarsisma|mônarsista]]) sy amin' ny mpanao pôlitika sasany&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.youtube.com/watch?v=0T_sFcuEODI &quot;Mpanjaka&quot; Ndriana Rabarioelina Tsipahan'ny Vovonan'ny Andriana]&quot;, ''www.youtube.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Fanoherana ny maha mpajakan' Imerina azy ====
Lazain' ny taranak' andriana sasany ho misandoka ho mpanjakan' Imerina i Ndriana Rabarioelina. Anisan' ireo izay manohitra azy amin' izany ny andriana [[Ralitera Jaques]] izay nilaza izao teny manaraka izao&lt;ref&gt;&lt;small href=&quot;Armand Gaétan Razafindratandra&quot;&gt;&quot;[https://web.facebook.com/groups/616012189011168/posts/1250031802275867/?_rdc=1&amp;_rdr# Toherin' ireo taranak' andriana ny fanandratan-tenan' i Ndriana Rabarioelina ho mpanjaka]&quot;, ''web.facebook.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;:&lt;blockquote&gt;Tompony Aho fa tsy mpindrana. Izaho Andriambe Ralitera Jacques, nandimby ny raiko ny Andriambe [[Ralitera Étienne]] lehiben' ny Taranaka Andriana Miray eto Madagasikara, dia manao izao fanitsiana manaraka izao ho an' i Andriana Rabarioelina Ndriana:

Miangavy anao aho tsy hamoaka intsony vaovao diso sy ny sary misy ny Masina Ralitera Étienne (Efa nanarin' i Masina Violette Ralitera ianao tamin' io fihetsikao io fa tsy mendrika ary tokony hiera aloha).

Ireo sary avoakanao ireo dia fotoana nanendrena anao hitantana vonjimaika (administratif) ara-panjakana ny TAMIMA satria efa tsy salama ny Masina Ralitera Étienne. Tsy fanosorana anao na inona na inona tamin' io andro io fa tso-drano hahafahanao miasa tsara.

Koa averiko etoana fa fanimbazimbana ny Masina Ralitera Étienne izao ataonao izao ary tsy hankatoavinay ny maha mpanjakan' i Madagasikara anao, Tompoko, satria tsy manaraka ny soatoavina sy ny rafitra sy ny fomba malagasy ianao.&lt;/blockquote&gt;

==== Fitsipahana ny maha ara-dalàna ny tetiarana ====
Maro no milaza fa tsy voamarina ampahibemaso sy tsy misy fomba azo amarinana azy ny [[tetiarana]] anohanana ny sata maha mpandova fanjakana an' i Ndriana Rabarioelina. Ampahampahany na tsy hita amin' ny fomba ampy ao amin' ny arisiva ara-tantara azo jerena ny fampahalalana momba ny tetiarany.

Tsy namela taranaka handova fanjakana amin' ny fomba mazava ny mpanjaka merina farany, [[Ranavalona III]], taorian' ny fanjavonan' ny taranany. Amin' ity toe-javatra ity dia sarotra porofoina amin' ny fomba azo antoka ny fitakiana fandovana fanjakana aty aorina. Tsy nanana afa-tsy zanakavavy iray ity mpanjakavavy ity, dia i Marie-Louise (1894-1948) izay tsy nanambady sy tsy nanan-janaka&lt;ref&gt;&lt;small&gt;I Marie-Louise (1894-1948) izay teraka nandritra ny sesitany taorian' ny fanafoanan' i Frantsa ny Fanjakan' i Madagasikara tamin' ny 1897. Tsy nanambady sy tsy nanan-janaka izy. Maty tamin' ny taona 1948 izy. Noho izany dia tapitra teo aminy ny taranaka mivantana avy amin-dRanavalona III.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Misy ny miaiky fa mety ho anisan' ny fianakavian' andriana i Rabarioelina, nefa tsy avy hatrany dia manome zo ho eo amin' ny seza fiandrianana ny maha andriana.

==== Olana momba ny fitsipiky ny fifandimbiasana ====
Nomarihin' ny mpanohitra sasany fa tsy nanaraka rafitra henjana momba ny maha lahimatoa ny fandovana ny seza fiandrianan' ny [[Fanjakan' Imerina]], tsy toy ny fitondram-panjaka eorôpeana sasany. Araka ny tantara dia niankina amin' ny lafin-javatra maro ny fifandimbiasana: ny fanendren' ny mpanjaka ny handimby azy, ny fanohanan' ny fianakavian' andriana malaza, ny fifandanjana ara-pôlitika anatiny, ary ny fankatoavan' ny mpitana ny fomban-drazana. Izany dia manasarotra ny famantarana mandeha hoazy ny mpandova aty amin' ny taranaka maromaro taorian' ny naharavan' ilay fanjakana. Milaza ireo mpitsikera ireo fa tsy misy fitsipika voarakitry ny tantara azo anondroana mazava ny mpandimby tokana.

==== Tsy fahampian' ny fankatoavana iombonana ====
Amin' ny fanao ara-pôlitika merina, ny fikarana eo amin' ny seza fiandrianana amin' ny ankapobeny dia mitaky ny fisian' ny marimaritra iraisana eo amin' ny taranaka [[andriana]] lehibe, sy ny fankatoavan' ny manam-pahefana nentim-paharazana, ary ny fanatanterahana ny fombafomba mifandray amin' izany. Tsy nisy anefa izany fankatoavana iombonana izany na tao [[Faritra Analamanga|Analamanga]] na tany amin' ny faritra hafa eto Madagasikara. Maro ny mpanjaka, ny lehibe ara-drazana, ny taranak' andriana sns izay tsy manaiky ny maha mpanjaka an-dRabarioelina, na ho an' ny [[Merina]] na ho an' ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] rehetra. Koa satria ahitana andriana sy taranaka mpanjaka isan-karazany sy isam-paritra eto Madagasikara, dia tsy hisy olon-tokana hekena amin' ny alalan' ny marimaritra iraisana ho mpanjaka. Ao koa ny fisian' ny firazanana na vondrona maro ao amin' ny Merina izay samy milaza tena fa afaka na tokony ho eo amin' ny toeran' ny mpanjaka. Izany no mahasarotra ny fahazoana olona iray eken' ny taranaka mpanjaka merina na malagasy ho mpanjakany.

==== Fanakianana ara-pôlitika sy ara-pivavahana ====
Misy koa tsikera maromaro mifantoka amin' ny tsy tena maha zava-dehibe ara-pôlitika ny famerenana ny [[fanjakà-mpanjaka]]. [[Repoblika]] i [[Madagasikara]] ankehitriny ka tsy manaiky fisiana fanjakà-mpanjaka ny andrim-panjakana misy ao aminy. Ampifandraisina amin' ny fanjakazakana ara-pôlitikan' ny Merina tamin' ny [[Foko eto Madagasikara|foko]] hafa teto amin' ny Nosy ny [[Fanjakan' Imerina]] teo aloha, ka mety hiteraka fanoherana eo amin' ny toe-draharaham-pirenena mandala ny fahasamihafana ny fikasana hamerina ny fitondrà-mpanjaka. Maro koa ny mihevitra fa efa nilaozan' ny toetrandro na tsy mifanentana amin' ny zava-misy ara-pôlitika ankehitriny ny fiheverana ny fiverenana amin' ny fanjakà-mpanjaka. Araka io fomba fijery io dia tetikasa ideôlôjika na an' ohatra ny fitakiana ny maha mpanjaka fa tsy safidy ara-pôlitika mifanentana amin' ny zava-misy.

Anisan' ny fanakianana ihany koa ny momba ny fiheverana ara-pôlitika sasany voizin-dRabarioelina, indrindra ny fikasany hametraka fahefana ara-pôlitika eo amin' ny fototra ara-pivavahana. Milaza ny mpanohitra izany hevitra izany fa ny fanandratana ny fahefana [[Teôkrasia|teôkratika]] dia tsy mifanaraka amin' ny foto-kevitra momba ny [[Sekiolarisma|maha laîka]] ny fanjakana sy ny fandalana ny fahasamihafan' ny [[Fivavahana eto Madagasikara|atokom-pivavahana]].

==== Kely ny fankatoavan' ny besinimaro sy ny fanjakana malagasy ====
Mpandinika maro no manamarika fa toa tsy miteraka hetsi-bahoaka miely patrana ho amin' ny famerenana ny fanjakà-mpanjaka ny hetsika sy ny hevitra voizin' i Ndriana Rabarioelina. Ny asany dia fantatra indrindra ao anatin' ny faribolan' ny mpandala ny famerenana ny fanjakà-mpanjaka sasany, sy ampahany amin' ny zanaka am-pielezana, ary vondrona manam-pahaizana sy ara-pivavahana voafetra. Izany dia manamafy ny fiheveran' ny mpanohitra azy fa mipetraka ho tsinontsinoavina ny fitakiana ataony eo amin' ny adihevitra pôlitika eto [[Madagasikara]].

Saika tsy misy na kely dia kely ny fankatoavan' ny fitondram-panjakana sy ny andrim-panjakana malagsy ny maha mpanjaka azy raha ampitahaina amin' ny mpanjaka any amin' ny faritra hafa eto Madagasikara (any amin' ny [[Sakalava]] sy ny [[Antankarana]], ohatra).

== Ny zava-bitany ==

=== Ny boky nosoratany ===
Amin' ny asasorany dia ireto no azo tanisaina:

* ''[[Biblical Relations between Israel and Madagascar]]'' (2010)&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://royal-academy-of-madagascar.blogspot.com/2017/11/iii-members-of-royal-academy-of.html Some members of the Royal Academy of Sciences of Madagascar]&quot;, ''Royal Academy of Sciences of Madagascar''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;;
* ''[[The King and High Priest Andriantompokoindrindra]]'' (2012)&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;;
* ''[[The New Kingdom of Madagascar]]'' (2014)&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;;
* ''[[Madagascar in the Last Vestiges of the Birthplace of Humanity]]'' (2016)&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

Ireo boky ireo dia maneho ny fahavononany hikaroka ny fifandraisan' ny [[Tantaran' i Madagasikara|tantara malagasy]] sy ny ara-panahy ary ny sivilizasiôna fahiny&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://royal-house-of-madagascar.blogspot.com/2012/07/interview-du-prince-rev-dr-ndriana.html? Interview de S.A.R. le Prince Rev. Dr. Ndriana Rabarioelina: &quot; La christocratie est la solution durable de l'Eternel pour Madagascar]&quot;, ''Royal House of Madagascar'', 26 juillet 2012.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Ny zavatra natsangany ===

==== Momba ny hira sy mozika ====
Mpitendry [[gitara klasika]] iraisam-pirenena i Ndriana Rabarioelina sady lehiben' ôrkesitra. Izy no filoha mpanorina ny fikambanana ''Conservatoire National Supérieur de Musique de Madagascar'' (ONG-CNSMM) sy ny ''Orchestre Philharmonique Amontana,'' nanomboka tamin' ny taona 1996'','' izay natao hanomezam-boninahitra an' Andriamanitra sy hanomezana lanja ny haimozika malagasy avo lenta, ary efa nanao fampisehoana maro, anisan' izany ny fampisehoana impito ny ''oratorio'' &quot;''Messiah''&quot; ([[George Frideric Handel|G.F. Hande]]&lt;nowiki/&gt;l) amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] niaraka amin' ny mpihira miisa 90 ao amin' ny antoko mpihira Zanak' Ambohimalaza (ZAMA) sy mpitendry mozika iraisam-pirenena miisa 20, ny &quot;''Messe en Si mineur''&quot; ([[Johann Sebastian Bach|J.S. Bach]]) niaraka tamin' ny ''CNSMM Choir'' sy ny ''Orchestre Philharmonique Amontana'', ary ny &quot;Haleloia&quot; (G.F. Handel) niaraka tamin' ny antoko mpihira malagasy maro izay nisy mpihira niisa 600 teo anoloan' ny Lapan' ny Tanàna Antananarivo&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://conservatoire-cnsmm-madagascar.blogspot.com/2020/05/blog-post_17.html Maestro Étienne Ramboatiana (1930-2007): Orchestra for Orchestra for 40 Guitars]&quot;,&lt;/small&gt; &lt;small&gt;''Conservatoire National Supérieur de Musique de Madagascar''.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://conservatoire-cnsmm-madagascar.blogspot.com/2011/01/realisations-du-conservatoire-cnsmm.html? Achievements of the Superior Royal Conservarory of Music in Madagascar - CNSMM]&quot;, ''Conservatoire National Supérieur de Musique de Madagascar''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Filoha mpanorina ny ''Festival International de Musique Classique'' voalohany teto Madagasikara, nanomboka tamin' ny taona 1998, ary nikarakara [[kônseritra]] ampolony maro, izay nandraisan' ny mpitendry zavamaneno anjara avy eto [[Madagasikara]], any [[Etazonia]], any [[Alemaina]], [[Fanjakana Mitambatra|United Kingdom]], [[Frantsa]], [[Nôrvezy]], [[Brezila]], [[Italia]], [[Rosia]], [[Afrika Atsimo]], nosy [[La Réunion|La Reunion]] sy firenena hafa. &lt;sup&gt;[Omeo ny loharano hanamarinana izany rehetra izany]&lt;/sup&gt; 

Filoha mpanorina ny ''Festival International de Jazz'' ''à Madagascar'', izay nanao fampisehoana mihoatra ny zato ary nandraisan' ny mpitendry zavamaneno anjara avy eto Madagasikara, Etazonia, Alemana, [[Soisa]], [[Belzika]], United Kingdom, Nôrvezy, Brezila, Italia, [[Afrika Atsimo]], Frantsa, nosy La Reunion, nosy [[Maorisy]] sy firenena hafa. &lt;sup&gt;[Omeo ny loharano hanamarinana izany rehetra izany]&lt;/sup&gt;

==== Akademia ====
Filoha mpanorina ny ''International Royal Academy of Theology'' i Ndriana Rabarioelina nanomboka tamin' ny taona 2010, izay misy &lt;u&gt;manampahaizana mikasika ny [[teôlôjia]] eto Madagasikara sy maneran-tany&lt;/u&gt; &lt;sup&gt;[Omeo ny loharano]&lt;/sup&gt;. Filoha mpanorina ny ''Royal Academy of Sciences of Madagascar'' koa izy nanomboka tamin' ny taona 2016, izay misy Malagasy manampahaizana amin' ny taranja maro (teôlôjia, siansa teôrika, siansa ampiharina, kolontsaina sy haikanto, siansa mikasika ny olombelona, tantara sy lalàna ary pôlitika, siansan' ny fampandrosoana). &lt;sup&gt;[Omeo ny loharano]&lt;/sup&gt;

==== Fikambanana ====
Izy dia nanorina ny Fianakaviamben' ny Andriana Merina, ny Fianakaviamben' ny Andriana eto Madagasikara, ny Fianakaviamben' ny Mpanjaka eto Madagasikara, ny Fiombonamben' ny Ampanjaka eto Madagasikara ary niaraka nanorina ny fiombonamben' ny Taranaka Andriana Miray eto Madagasikara (TAMIMA) niaraka tamin' ny mpitandrina [[Ratefy Tolotra|Tolotra Ratefy]] taorian' ny 06 Novambra 1995.

=== Ny blaogy ampiasainy ===
Ity ny topimaso momba ny [[blaogy]] na [[vohikala]] izay anehoan' i Ndriana Rabarioelina tsy tapaka ny tenany. Ireo blaogy ireo dia manasongadina ny maha andriana azy sy ny fiheverany ny tenany ho mpanjaka hatrany na dia misy isan-karazany aza ny lohahevitra hita ao amin' izy ireo. Indreto ny sasany amin' izy ireo:

==== Blaogy momba ny tantara, ny siansa, ny zavakanto, sns ====
* ''Conservatoire National Supérieur de Musique de Madagascar''&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://conservatoire-cnsmm-madagascar.blogspot.com/ Conservatoire National Supérieur de Musique de Madagascar&quot;], ''conservatoire-cnsmm-madagascar.blogspot.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ny ''Conservatoire National Supérieur de Musique de Madagascar'' dia miompana amin' ny [[kolontsaina]] sy ny [[mozika]] izay namoahany ny asany amin' ny maha lehiben' [[ôrkesitra]] sy mpitendry [[gitara klasika]] azy. Ato amin' ity blaogy ity dia manambara ny fomba fijeriny ara-javakanto sy ara-panabeazana izy, manasa amin' ny fampisehoana kôseritra, mitantara ny fiaraha-miasany iraisam-pirenena ary manome voninahitra ny lafiny ara-panahy amin' ny mozika.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;;
* ''Royal Academy of Sciences of Madagascar''&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ity blaogy ity dia manolotra ny asany amin' ny maha filohan' ny ''Royal Academy of Sciences of Madagascar'' azy. Hita ny tantaram-piainany, ny andraikitra akademika sahaniny, ary ny seha-pikarohana andraisany anjara ([[Teôlôjia]], [[Jeôpôlitika]], [[Fiandohan'_ny_olombelona]], ​​sns.). Ity blaogy ity koa dia mamintina ny fizotran' ny fianarana sy fikarohana nataon' i Ndriana Rabarioelina, ny mari-pahaizana momba ny teôlôjia sy ny fikarohana momba ny fisian' ny fifandraisana ara-[[Baiboly]] eo amin' i Madagasikara sy i [[Fanjakan' i Israely (mitambatra)|Israely]], ny fiheverany ny anajara toeran' i [[Madagasikara]] eo amin' ny fiandohan' ny olombelona.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://royal-academy-of-madagascar.blogspot.com/ Royal Academy of Sciences of Madagascar]&quot;, ''royal-academy-of-madagascar.blogspot.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;;

==== Blaogy momba pôlitika, ny sôsialy, ny fanjakana sns ====
Ireo blaogy ireo dia sehatra miompana amin' ny mpanjaka ara-drazana, ka izy no mpandray anjara lehibe amin' izany. Mamoaka lahatsoratra sy sary ary manambara hetsika ao izy.
* ''Fanjakan' i Madagasikara''&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ao amin' ity blaogy ''Fanjakan' i Madagasikara'' ity no itantarany ny fitarihany lanonana miaraka amin' ny tarana-mpanjaka antemoro sy merina, sy ny maro hafa, manamafy ny fifandraisan' ny samy [[Foko eto Madagasikara|foko]] [[Foko eto Madagasikara|malagasy]] sy ny tarana-mpanjaka manerana an' i Madagasikara. Asehony ny fanomezana — anisan' izany ny &quot;Boky Masina&quot; mirakitra ny 6&amp;nbsp;000 taona nisian' ny tantaran' ny [[Merina]] sy ny [[Antemoro]] — nandritra ireo fivoriana ireo. Takiany ny hananganana fanjakana kristiana araka ny &quot;Sitrapon' Andriamanitra&quot;, tsy araka ny [[Repoblika|lamina repoblikana]], izay heveriny fa mifanohitra amin' ny soatoavina' ny razambe malagasy. Manohana am-pahavitrihana ny [[teôkrasia]] kristiana izy, miara-miasa amin' ny Fiangonana eto Madagasikara ([[Fiombonan' ny Fiangonana Kristiana eto Madagasikara|FFKM]]), amin' ny sendikan' ny oniversite, ary amin' ny mpisehatra ara-tsôsialy, ho fototry ny fitantanana ny firenena.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://fanjakana-madagasikara.blogspot.com/ Fanjakan' i Madagasikara]&quot;, ''fanjakana-madagasikara.blogspot.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;;
* ''Fianakaviamben' ny Andriana Merina''&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ato amijn' ity blaogy ity no ahitana ny fiantsoan' i Ndriana Rabarioelina, tamin' ny 14–15 Desambra 2022, ny mpanjaka sy ny andriana mba hanavotra ny firenena malagasy. Tsikerainy ny kolikoly mirongatra, ny fanitsakitsahana ny [[Zon' olombelona|zon']] [[Zon' olombelona|olombelona]] ary ny hosoka amin' ny fifidianana, ny fanimbana ny [[Tontolo iainana eto Madagasikara|tontolo iainana]] sy ny fahantran' ny 81,6% amin' ny vahoaka malagasy. Hamafisiny ny maha zava-dehibe ny [[soatoavina]] malagasy, ny fanajana ny fomba amam-panao ary ny firaisankinan' ny tarana-mpanjaka.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://mpanjaka-madagasikara.blogspot.com/ ''Fianakaviamben' ny Andriana Merina''], ''mpanjaka-madagasikara.blogspot.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;;
* ''Fianakaviamben' ny Mpanjaka eto Madagasikara''&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ao amin' ity blaogy ity no iresahany ny lanjan' ny Fiambonamben' ny Ampanjaka eto Madagasikara. Ao no ahitana ny fanambaràna ataony, ny fanosorana azy ho mpanjaka, ny zava-mitranga amin' ny taranaka mpanjaka. Mampivondrona ny Raiamandreny ara-drazana (mpanjaka sy andriana) avy amin' ny [[Foko eto Madagasikara|foko malagasy]] rehetra izy. Resahiny ny fivoriana miaraka amin' ny mpanjaka solontena amin' ny lanonana nentim-paharazana (taombaovao, fanosorana ho mpanjaka, sns).&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://ampanjaka-madagasikara.blogspot.com/ Fianakaviamben' ny Mpanjaka eto Madagasikara]&quot;, ''ampanjaka-madagasikara.blogspot.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;;
* ''Fiombonamben' ny Taranaka Andriana Miray eto Madagasikara'' (''TAMIMA'')&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ny blaogy ''Fiombonambe Taranaka Andriana Miray (TAMIMA)'' dia iresahany momba ny fivondronan' ny Andriana, anisan' izany ny fihaonana tamin' ny taona 2021 sy 2022 izay niompana amin' ny tantara sy ny firaisankinan' ny taranaka mpanjaka. Ato amin' ity blaogy ity izy no mankalaza ny fety toy ny [[Taom-baovao malagasy|Taombaovao]] [[Taom-baovao malagasy|Malagasy]], izay angatahany ny fitahian' Andriamanitra ho an' ny tarana-mpanjaka.&lt;/small&gt; &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://tamima-madagasikara.blogspot.com/ Fiombonamben' ny Taranaka Andriana Miray eto Madagasikara (TAMIMA)]&quot;, ''tamima-madagasikara.blogspot.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;;
* ''Ny Andriantompokoindrindra''&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ity blaogy ''Ny Andriantompokoindrindra'' ity dia mifantoka amin' ny Fanjakana Merina sy ny andraikitra maha mpitarika ny Fiombonamben' ny Andriana eto Madagasikara azy.  Ao amin' ity blaogy ity koa i Ndriana Rabarioelina dia manazava ny maha taranaky ny &quot;mpanjaka-mpisorona&quot; [[Andriantompokoindrindra|Andrianatompokoindrindra]] azy (1600–1610 tany ho any) sy ny mpanjaka tao [[Fanjakan' Imerina|Imerina]], itantarany ny fanosorana azy ho Mpanjaka tamin' ny taona 2015. Asehony ihany koa ny fototra ara-pivavahana sy ara-drazana momba ny maha ara-dalàna ny maha Mpanjaka azy sy ny fanoloran-tenany amin' ny hamerina indray ny Fanjakana Masina miorina amin' ny soatoavina malagasy sy kristiana .&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://andriantompokoindrindra.blogspot.com/ Ny Andriantompokoindrindra]&quot;, ''andriantompokoindrindra.blogspot.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;;
* ''Ny Jiosy eto Madagasikara''&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ato no iresahany fa misy ifandraisany amin' ny [[Israelita]] fahiny ny razamben' ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], nanomboka amin' ny fifindra-monina ara-[[Baiboly]] teto [[Madagasikara]] tany amin' ny 3&amp;nbsp;000 taona lasa izay. Milaza koa izy fa avy amin' ny [[Fiteny hebreo|teny hebreo]] ny [[Fiteny malagasy|teny]] sy ny [[Kolontsaina malagasy|kolontsaina]] ary ny [[Fomban-drazana malagasy|fomban-drazana]] sasany eto Madagasikara, araka ny fikarohana nataony nandritra ny telopolo taona. Miezaka mampiseho ny fitoviana misy eo amin' ny tantara malagasy sy ny fitantarana ao amin' ny [[Testamenta Taloha]] izy, indrindra amin' ny filazany fa eto Madagasikara ilay toerana atao hoe [[Ôfira]] .&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://jiosy-eto-madagasikara.blogspot.com/ Jiosy eto Madagasikara]&quot;, ''jiosy-eto-madagasikara.blogspot.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;;
* ''Royal House of Madagascar''&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Io no blaogy ôfisialin' ny ''Royal House of Madagascar'', izay mirakitra hafatra ara-[[pôlitika]] sy ara-[[kolontsaina]], indrindra momba ny famerenana indray [[Fanjakan' Imerina|Fanjakan' i Madagasikara]] miorina amin' ny soatoavina malagasy, ny fanolorana lalàmpanorenana vaovao eo ambany fahefan' ny mpanjaka, ary momba ny fifandraisana amin' ny fikambanana maneran-tany (ny [[Firenena Mikambana]], ny [[Fandaharan' Asan' ny Firenena Mikambana ho an' ny Fampandrosoana|Fandaharan' Asan' ny Firenena Mikambana ho an' ny Fampandrosoan]]&lt;nowiki/&gt;a (PNUD), sns.). Ity blaogy ity koa dia itakiany ny tokony hiverenana amin' Andriamanitra.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://royal-house-of-madagascar.blogspot.com/ Royal House of Madagascar]&quot;, ''royal-house-of-madagascar.blogspot.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.
Anisan' ny anehoany hevitra koa ny blaogy ''Taniko Madagasikara'' ([https://tanikomadagascar.com/ Jereo eto]) sy blaogy maro hafa izay matetika manana anarana ahitana ny teny hoe &quot;''Royal''&quot;.

== Fikambanana sy hetsika iraisam-pirenena ==

=== Fikambanana iraisam-pirenen' ny mpanjaka ===
I Ndriana Rabarioelina dia mpikambana miaraka amin' ny [[mpanjaka]] notsongaina eran-tany ao anatin' ny ''Delphic Royal Society'', nanomboka tamin' ny taona 2011 tao [[Berlin]] any [[Alemaina]], izay miaraka amin' ny ''Delphic International Council'' manome lanja ny kolontsaina sy haikanto avo lenta eran-tany. &lt;sup&gt;[Omeo ny loharano]&lt;/sup&gt; 

=== Fifandraisana amin' ny samy mpanjaka maneran-tany ===
I Ndriana Rabarioelina dia nampita &quot;Hafatr' Andriamanitra&quot; manohitra ny fiarahan' ny olona mitovy fananahana na ''Message of the Lord Adonai Elohim to All Churches in the World on the Homosexuality'' ary nalefa tamin' ny mpitarika fiangonana lehibe maneran-tany (ny [[Eglizy Katôlika Rômanina|Eglizy Katolika Apostolika Romana]] any [[Vatikàna]], ny [[Fiombonambe Anglikana|Anglican Communion]], ny [[Alliance réformée mondiale|World Reformed Alliance]], ny [[Fiangonana Loterana Eran-Tany|World Lutheran Federation]], ny [[Filankevitra Ekiomenikan' ny Fiangonana|World Council of Churches]], ...) tamin' ny taona 2010 sy 2011. &lt;sup&gt;[Omeo ny loharano]&lt;/sup&gt;

Lehiben' ny delegasiona malagasy misy ny mpanjaka malagasy notsongaina, tamin' ny Fihaonambe Iraisam-Pirenenan' ny Mpanjaka sy Zanakandriana ary Mpitarika ara-drazana, indroa miantoana, tany [[Tripoli]] sy [[Benghazi]] any [[Libia]] tamin' ny taona 2008 sy 2009. Ary notendrena ho lehiben' ny delegasiona mitarika ny mpanjaka rehetra avy amin' ny firenena miisa dimampolo mahery raha nihaona tamin' ny filoham-pirenena miisa folo mahery avy any [[Amerika]], [[Eorôpa]], [[Afrika]] ary [[Atsinanana Afovoany|Afovoany Atsinanana]] tany Libia tamin' ny taona 2009. &lt;sup&gt;[Omeo ny loharano]&lt;/sup&gt;

I Ndriana Rabarioelina koa dia solontenan' ny ampanjaka rehetra eto Madagasikara tamin' ny Fihaonambe Iraisam-Pirenenan' ny Mpanjaka sy Zanakandriana ary Mpitarika ara-drazana, ary nihaona tamin' ny filoham-pirenena maro tany [[Pretoria]] atsy [[Afrika Atsimo]] tamin' ny taona 2011. &lt;sup&gt;[Omeo ny loharano]&lt;/sup&gt;

Nahazo ny mariboninahitra ''Grand Cross of the Royal Order of Bunyoro-Kitara Kingdom'' any [[Oganda]] izy&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;.

== Jereo koa ==
* [[Andriana]]
* [[Jiosy malagasy]]
* [[Ratefy Tolotra]]
* [[Joseph Briant]]
* [[Vahoaka milaza fa taranaky ny Israelita]]
* [[Richard Brothers]]
* [[Anglô-israelisma]]

== Fanovozan-kevitra ==
'''Boky sy lahatsoratra'''

* Briant, Joseph, ''[https://www.google.com/search?q=Briant%2C+Joseph%2C+L%27h%C3%A9breu+%C3%A0+Madagascar&amp;sca_esv=c7c67eb20f0b5775&amp;sxsrf=ADLYWIKaeaF1lxKCRhfWaMtjxkig_QiHCw%3A1734705771500&amp;ei=a4JlZ6CmHoHOhbIPxdK5gAE&amp;ved=0ahUKEwjgh7PKyraKAxUBZ0EAHUVpDhAQ4dUDCA8&amp;uact=5&amp;oq=Briant%2C+Joseph%2C+L%27h%C3%A9breu+%C3%A0+Madagascar&amp;gs_lp=Egxnd3Mtd2l6LXNlcnAiJ0JyaWFudCwgSm9zZXBoLCBMJ2jDqWJyZXUgw6AgTWFkYWdhc2NhcjIIEAAYgAQYogQyCBAAGIAEGKIEMggQABiABBiiBDIIEAAYgAQYogRItRBQ4AZYlwpwBHgBkAEAmAHHA6ABxwOqAQM0LTG4AQPIAQD4AQH4AQKYAgWgAv4DqAIKwgIKEAAYsAMY1gQYR8ICDRAAGIAEGLADGEMYigXCAgcQIxgnGOoCmAMN8QWSdHSb40MGMYgGAZAGCpIHBTQuNC0xoAeGAw&amp;sclient=gws-wiz-serp L'hébreu à Madagascar]''.
* Ferrand, Gabriel (1905). ''[https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k1667374 Les migrations musulmanes et juives à Madagascar]''. Paris: Revue de l'histoire des religions.
* Rabarioelina, Ndriana (Rev. Dr.) (2011), &quot;''Biblical Relations between Israel and Madagascar''&quot;, Doctoral Dissertation, Ph.D in Theology, SAHTS, États-Unis, 2010, 458 pages. Abstract in Saint-Alcuin House Journal, Volume 8, N&lt;sup&gt;o&lt;/sup&gt; 1, États-Unis, And in Library of Congress, number (ISSN 1548-4459), États-Unis.

* Ramilison, Emmanuel (1951), ''[https://books.google.mg/books/about/Ny_Loharanon_ny_Andriana_nanjaka_teto_Im.html?id=LfxmQwAACAAJ&amp;redir_esc=y Andriantomara-Andriamamilazabe. Loharanon' ny Andriana nanjaka eto Imerina]'', Imprimerie Ankehitriny.
* Ramilison, Emmanuel (1962), ''Ny Baiboly sy Andrianampoinimerina'', Librarie Iarivo, Antananarivo, 66 pejy.
* Kasanga, Fernand (1963), ''Ny Antemoro Anakara voasoratra tamin' ny taona 1506,'' Imprimerie Iarivo, Antananarivo.

* Rombaka, Jacques Philippe (1963), ''[https://www.bulac.fr/image/tantaran-drazana Tantaran-drazana Antemoro-Anteony]'', Antananarivo, Imprimerie LMS.
* Rombaka, Jacques Philippe (1970), ''[https://www.sudoc.abes.fr/cbs/xslt/DB=2.1//SRCH?IKT=12&amp;TRM=097789631 Fomban-drazana antemoro-usages et coutumes antemoro] {{Wayback|url=https://www.sudoc.abes.fr/cbs/xslt/DB=2.1//SRCH?IKT=12&amp;TRM=097789631 |date=20241220155652 }}'', Ambozontany, Fianarantsoa.
* [[Ratefy Tolotra|Ratefy, Tolotra]] (1986), ''&quot;Sind die Madagassichen Juden&quot;'' na &quot;Jiosy ve ny malagasy ?&quot;, Munster-Antananarivo, 600 pejy.

*[https://forum.serasera.org/forum/message/m4f91363e6aa74/m4f914d7409e95 Lahatsoratra tao amin' ny ''Midi Madagascar'' tamin' ny 20 Avrily 2012] (rohy maty: http://www.midi-madagasikara.mg/index.php/component/content/article/5-societe/2933-declaration--les-malagasy-descendants-de-juifs)
* &quot;[https://www.madagate.org/politique-madagascar/dossier/1752-ndriana-rabarioelina--des-propositions-pertinentes.html Ndriana Rabarioelina : des propositions pertinentes…] {{Wayback|url=https://www.madagate.org/politique-madagascar/dossier/1752-ndriana-rabarioelina--des-propositions-pertinentes.html |date=20241220163037 }}&quot;, ''www.madagate.org''
* &quot;[https://www.malagasynews.com/info-breves/le-prince-ndriana-rabarioelina-appelle-les-dirigeants-a-demolir-toutes-nouvelles-constructions-dans-le-rova-dantananarivo/ Le prince Ndriana Rabarioelina appelle les dirigeants à démolir toutes nouvelles constructions dans le Rova d’Antananarivo].&quot;, ''www.malagasynews.com''
* International Royal Academy of Theology (2010): ''Message of the Lord Adonai Elohim to All Churches in the World on the Homosexuality,'' http://academy-of-theology.blogspot.com/2011/06/message-of-the-lord-adonai-elohim-to-all.html
* &quot;[https://gw.geneanet.org/kingofmada_w?lang=fr&amp;pz=king+ndriana&amp;nz=ndriana Ndriana Rabarioelina]&quot;, ''gw.geneanet.org''
* &quot;[https://web.facebook.com/ndriana.rabarioelina?_rdc=1&amp;_rdr Ndriana Rabarioelina]&quot;, ''web.facebook.com''
* &quot;[https://fanjakana-madagasikara.blogspot.com/2020/? Fanosorana mpanjaka sy tsodrano ny Mpanjaka Ndriana Rabarioelina, avy amin' ny Lahimatoan' Imerina, Lehiben' ny Fianakaviamben' ny Mpanjaka eto Madagasikara (Taona 2015)]&quot;, ''fanjakana-madagasikara.blogspot.com''
* &quot;[https://royal-house-of-madagascar.blogspot.com/2020/09/? The anointing and the consecration of HRM King Ndriana Rabarioelina (in 2015)]&quot;, ''royal-house-of-madagascar.blogspot.com''
* &quot;[https://mpanjaka-madagasikara.blogspot.com/2020/? Famindrana zakaka sy famindrana fahefana ho an' ny Mmpanjaka Ndriana Rabarioelina avy amin' ny Lahimatoan' Imerina (taona 2015)]&quot;, ''mpanjaka-madagasikara.blogspot.com''

'''Sary mihetsika'''
* &quot;[https://www.youtube.com/watch?v=BeFJAOfucqs Ny Jiosy eto Madagasikara, ny Mpanjaka Ndriana Rabarioelina]&quot;, ''youtube.com''
* &quot;[https://tanikomadagascar.com/2019/10/05/tantara-sy-fiainam-pirenena-prince-dr-ndriana-rabarioelina/ Tantara sy Fiainam-pirenena]&quot; (''youtube''), ''tanikomadagascar.com''
* &quot;[https://www.youtube.com/watch?v=_6UVnBc0dgE Ndriana Rabarioelina: Manandratra Fanjakan' ny Mpisorona]&quot;, ''youtube.com''.
* &quot;[https://www.youtube.com/results?search_query=Mpanjaka+Ndriana+Rabarioelina%3A+Teny+Gasy Mpanjaka Ndriana Rabarioelina: &quot;Teny Gasy&quot;]&quot;, 06 Novambra 2021, Madagascar24TV, youtube.com: &quot;(66) Ny Mpanjaka Ndrian&lt;nowiki/&gt;a Rabarioelina, &quot;Tena Gasy&quot; 01 Oktobra 2022, Madagascar24TV - YouTube&quot;.
* &quot;[https://www.youtube.com/results?search_query=Mpanjaka+Ndriana+Rabarioelina%3A+Dinika Mpanjaka Ndriana Rabarioelina: &quot;Dinika&quot;]&quot;, MBSTV, 03 Oktobra 2022, youtube.com: &quot;Ny Mpanjaka Ndriana Rabarioelina, &quot;Dinika&quot; 03oktobra2022, MBS TV&quot;.
* &quot;[https://www.youtube.com/results?search_query=Mpanjaka+Ndriana+Rabarioelina%3A%22Antso+ho+an%27+ny+firenena Mpanjaka Ndriana Rabarioelina:''&quot;Antso ho an' ny firenena'']''&quot;''', 13 Oktobra 2022, youtube.com: &quot;Antso ho an' ny Firenena, Ny Mpanjaka Ndriana Rabarioelina&quot;.
* &quot;[https://www.youtube.com/results?search_query=Mpanjaka+Ndriana+Rabarioelina%2C+Fanjakan%27+i+Madagasikara Mpanjaka Ndriana Rabarioelina, ''Fanjakan' i Madagasikara'']''&quot;'', 21/07/2023, Le 20H15, Madagascar24Redaction: youtube.com: &quot;(66) Le 20H15 - 2023 07 21 - Mpanjaka Ndriana Rabarioelina- YouTube&quot;.
* &quot;[https://www.youtube.com/results?search_query=Mpanjaka+Ndriana+Rabarioelina%C2%A0%3A+%22Fanjakam-Pisorona%2C+Fanjakan%27i+Madagasikara Mpanjaka Ndriana Rabarioelina : &quot;''Fanjakam-Pisorona, Fanjakan'i Madagasikara'']''&quot;&quot;'', 22/07/2023, youtube.com&quot;.
* &quot;[https://www.youtube.com/results?search_query=Mpanjaka+Ndriana+Rabarioelina%3A+%22Mijoro+ny+Fianakaviambe+eto+Madagasikara%22 Mpanjaka Ndriana Rabarioelina: &quot;''Mijoro ny Fianakaviambe eto Madagasikara&quot;'']''&quot;'', 05 Aogositra 2023, youtube.com&quot;.
* &quot;[https://www.youtube.com/results?search_query=Mpanjaka+Ndriana+Rabarioelina%3A+%22Ny+Jiosy+eto+Madagasikara%22 Mpanjaka Ndriana Rabarioelina: &quot;''Ny Jiosy eto Madagasikara&quot;'']''&quot;'', TV I-BC, 2023, youtube.com&quot;.

== Loharano sy fanamarihana ==

[[Sokajy:Mpanao malagasy]]</text>
      <sha1>8imvlvcdknxx31zy9e6w1770tve0vqs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Upupa epops</title>
    <ns>0</ns>
    <id>285079</id>
    <revision>
      <id>1148930</id>
      <parentid>1066258</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T10:25:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>nanova ny anaran'i [[Takodarambazaha]] ho [[Upupa epops]] i Thelezifor</comment>
      <origin>1066258</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1936" sha1="ajaw13lns9i3w0y36mlxvn4b4kjpu0d" xml:space="preserve">[[Sary:ABUBILLA (Upupa epops).jpg|vignette|Takodarambazaha (''upup epops'')|338x338px]]
Ny '''takodarambazaha''' na '''tsakodarambazaha''' na '''takidarambazaha''' dia karazana [[vorona]] misy sanga, iray amin' ireo ao amin' ny fianakaviana ''[[Takodara|Upupidae]]'' telo sy ao amin' ny vondron-karazana ''Upupa''. Atao hoe '''''Upupa epops''''' ny anarany ra-tsiansa. Ireo karazany roa hafa dia ny [[takodara afrikana]] (''Upupa africana'') sy ny &lt;u&gt;[[takodaran' i Madagasikara|t]]&lt;/u&gt;[[takodaran' i Madagasikara|akodaran' i Madagasikara]] (''Upupa marginata''), dia efa noheverina hatry ny ela fa zana-karazan' ny takodara. Ireo karazana ireo dia apetraky ny mpanoratra sasantsasany ao amin' ny filaharana manokana, ny ''Upupiformae''.

== Faritra misy azy ==
[[Sary:Upupa distribution.png|vignette|234x234px|Fitsinjaràn' ny faritra misy ny [[takodara]]: Maitso antitra: faritra onenan' ny [[takodarambazaha]] maharitra, volomboasary: faritra fanamboarany ny tranony, manga: faritra andaniany ny ririnina. Maitso: faritra misy ny [[takodara afrikana]]. Maitso matroka: faritra misy ny [[takodaran' i Madagasikara]]]]
Ny takodarambazaha dia mipetraka any amin' ny faritra manana tioetany antonony sy mafana ao [[Afrika]] sy any [[Azia]] ary ao [[Eorôpa]].

Amin' ny ankapobeny dia mifindra any Afrika trôpikaly ny takodara eorôpeana amin' ny fizaran-taona ratsin' ny [[ila-bolantany]] avaratra. Tsy fahita firy ary tsy nahy ny fitoerany mandritra ny ririnina any Frantsa; ny tranga tsy fahita firy voalaza dia mety mahakasika ny vorona maratra na malemy.

Any [[Frantsa]], aloha ny fahatongavany, hita amin' ny faran' ny volana Febroary any atsimo, amin'ny Marsa na Avrily any amin' ny faritra avaratra kokoa. Miala amin' ireo laharam-pehintany ireo izy raha vao vita ny akany, amin' ny volana Aogositra ary mahalana kokoa amin' ny Septambra.

== Jereo koa ==

* [[Takodara]]
* [[Takodara afrikana]]
* [[Takodaran' i Madagasikara]]</text>
      <sha1>ajaw13lns9i3w0y36mlxvn4b4kjpu0d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148932</id>
      <parentid>1148930</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T10:33:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Nandamina lahatsoratra</comment>
      <origin>1148932</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1752" sha1="3bymseqqm1fnrzlenqaxp1urv9a5q4x" xml:space="preserve">[[Sary:ABUBILLA (Upupa epops).jpg|vignette|''Upupa epops''|338x338px]]
Ny '''''Upupa epops''''' dia karazana [[Upupa|takodara]], vorona misy sanga, ao amin' ny fianakaviana ''[[Upupa|Upupidae]]''. Ny karazany roa hafa dia ny ''[[Upupa africana]]'' (takodara afrikana) sy ny ''[[Upupa marginata]]'' (takodara malagasy), dia noheverina hatry ny ela fa zana-karazan' ny ''Upupa epops''. Apetraky ny mpanoratra sasantsasany ao amin' ny filaharana manokana, ''Upupiformae'', ireo karazana ireo.

== Faritra misy azy ==
[[Sary:Upupa distribution.png|vignette|234x234px|Fitsinjaràn' ny faritra misy ny [[takodara]]: Maitso antitra: faritra onenan' ny ''Upupa epops'' maharitra, volomboasary: faritra fanamboarany ny tranony, manga: faritra andaniany ny ririnina. Maitso: faritra misy ny ''[[Upupa africana]]''. Maitso matroka: faritra misy ny ''[[Upupa marginata]].''|ankavia]]
Ny ''Upupa epops'' dia mipetraka any amin' ny faritra manana [[toetany antonony]] sy [[Toetanin-jana-pehin-tany|toetany mafana]] ao [[Afrika]] sy any [[Azia]] ary ao [[Eorôpa]]. Amin' ny ankapobeny dia mifindra any [[Faritra Afrôtrôpikaly|Afrika trôpikaly]] ny ''Upupa epops'' amin' ny fizaran-taona ratsin' ny [[ila-bolantany]] avaratra. Tsy fahita firy ary tsy nahy ny fitoerany mandritra ny ririnina any [[Frantsa]]; ny tranga tsy fahita firy voalaza dia mety mahakasika ny vorona maratra na malemy.

Any Frantsa, aloha ny fahatongavany, hita amin' ny faran' ny volana Febroary any atsimo, amin' ny Marsa na Avrily any amin' ny faritra avaratra kokoa. Miala amin' ireo laharam-pehintany ireo izy raha vao vita ny akany, amin' ny volana Aogositra ary mahalana kokoa amin' ny Septambra.

== Jereo koa ==

* [[Takodara]]
* [[Takodara afrikana]]
* [[Takodaran' i Madagasikara]]</text>
      <sha1>3bymseqqm1fnrzlenqaxp1urv9a5q4x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148943</id>
      <parentid>1148932</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T11:17:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Rohy anatiny</comment>
      <origin>1148943</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1868" sha1="0w4ud58cyr3a4ki89leaa5j3ayosaxe" xml:space="preserve">[[Sary:ABUBILLA (Upupa epops).jpg|vignette|''Upupa epops''|338x338px]]
Ny '''''Upupa epops''''' dia karazana [[Upupa|takodara]], vorona misy sanga, ao amin' ny fianakaviana ''[[Upupa|Upupidae]]''. Ny karazany roa hafa dia ny ''[[Upupa africana]]'' (takodara afrikana) sy ny ''[[Upupa marginata]]'' (takodara malagasy), dia noheverina hatry ny ela fa zana-karazan' ny ''Upupa epops''. Apetraky ny mpanoratra sasantsasany ao amin' ny filaharana manokana, ''Upupiformae'', ireo karazana ireo.

== Faritra misy azy ==
[[Sary:Upupa distribution.png|vignette|234x234px|Fitsinjaràn' ny faritra misy ny [[takodara]]: Maitso antitra: faritra onenan' ny ''Upupa epops'' maharitra, volomboasary: faritra fanamboarany ny tranony, manga: faritra andaniany ny ririnina. Maitso: faritra misy ny ''[[Upupa africana]]''. Maitso matroka: faritra misy ny ''[[Upupa marginata]].''|ankavia]]
Ny ''Upupa epops'' dia mipetraka any amin' ny faritra manana [[toetany antonony]] sy [[Toetanin-jana-pehin-tany|toetany mafana]] ao [[Afrika]] sy any [[Azia]] ary ao [[Eorôpa]]. Amin' ny ankapobeny dia mifindra any [[Faritra Afrôtrôpikaly|Afrika trôpikaly]] ny ''Upupa epops'' amin' ny fizaran-taona ratsin' ny [[ila-bolantany]] avaratra. Tsy fahita firy ary tsy nahy ny fitoerany mandritra ny ririnina any [[Frantsa]]; ny tranga tsy fahita firy voalaza dia mety mahakasika ny vorona maratra na malemy.

Any Frantsa, aloha ny fahatongavany, hita amin' ny faran' ny volana Febroary any atsimo, amin' ny Marsa na Avrily any amin' ny faritra avaratra kokoa. Miala amin' ireo laharam-pehintany ireo izy raha vao vita ny akany, amin' ny volana Aogositra ary mahalana kokoa amin' ny Septambra.

== Jereo koa ==

* ''[[Upupa]]''

* ''[[Upupa africana]]'' (takodara afrikana)
* ''[[Takodaran' i Madagasikara|Upupa marginata]]'' (takodara malagasy)
* ''[[Upupa antaios]]'' (takodaran' i Sainte Helena)</text>
      <sha1>0w4ud58cyr3a4ki89leaa5j3ayosaxe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148946</id>
      <parentid>1148943</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T11:19:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1148946</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1842" sha1="gv3z1myx9td4zawudxhl6t1vl2ikd11" xml:space="preserve">[[Sary:ABUBILLA (Upupa epops).jpg|vignette|''Upupa epops''|338x338px]]
Ny '''''Upupa epops''''' dia karazana [[Upupa|takodara]], vorona misy sanga, ao amin' ny fianakaviana ''[[Upupa|Upupidae]]''. Ny karazany roa hafa dia ny ''[[Upupa africana]]'' (takodara afrikana) sy ny ''[[Upupa marginata]]'' (takodara malagasy), dia noheverina hatry ny ela fa zana-karazan' ny ''Upupa epops''. Apetraky ny mpanoratra sasantsasany ao amin' ny filaharana manokana, ''Upupiformae'', ireo karazana ireo.

== Faritra misy azy ==
[[Sary:Upupa distribution.png|vignette|234x234px|Fitsinjaràn' ny faritra misy ny [[takodara]]: Maitso antitra: faritra onenan' ny ''Upupa epops'' maharitra, volomboasary: faritra fanamboarany ny tranony, manga: faritra andaniany ny ririnina. Maitso: faritra misy ny ''[[Upupa africana]]''. Maitso matroka: faritra misy ny ''[[Upupa marginata]].''|ankavia]]
Ny ''Upupa epops'' dia mipetraka any amin' ny faritra manana [[toetany antonony]] sy [[Toetanin-jana-pehin-tany|toetany mafana]] ao [[Afrika]] sy any [[Azia]] ary ao [[Eorôpa]]. Amin' ny ankapobeny dia mifindra any [[Faritra Afrôtrôpikaly|Afrika trôpikaly]] ny ''Upupa epops'' amin' ny fizaran-taona ratsin' ny [[ila-bolantany]] avaratra. Tsy fahita firy ary tsy nahy ny fitoerany mandritra ny ririnina any [[Frantsa]]; ny tranga tsy fahita firy voalaza dia mety mahakasika ny vorona maratra na malemy.

Any Frantsa, aloha ny fahatongavany, hita amin' ny faran' ny volana Febroary any atsimo, amin' ny Marsa na Avrily any amin' ny faritra avaratra kokoa. Miala amin' ireo laharam-pehintany ireo izy raha vao vita ny akany, amin' ny volana Aogositra ary mahalana kokoa amin' ny Septambra.

== Jereo koa ==

* ''[[Upupa]]''

* ''[[Upupa africana]]'' (takodara afrikana)
* ''[[Upupa marginata]]'' (takodara malagasy)
* ''[[Upupa antaios]]'' (takodaran' i Sainte Helena)</text>
      <sha1>gv3z1myx9td4zawudxhl6t1vl2ikd11</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148952</id>
      <parentid>1148946</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T11:36:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Zana-karazana</comment>
      <origin>1148952</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2528" sha1="mx3bngv6lopfrjllghxjyej5ni3f1eq" xml:space="preserve">[[Sary:ABUBILLA (Upupa epops).jpg|vignette|''Upupa epops''|338x338px]]
Ny '''''Upupa epops''''' dia karazana [[Upupa|takodara]], vorona misy sanga, ao amin' ny fianakaviana ''[[Upupa|Upupidae]]''. Ny karazany roa hafa dia ny ''[[Upupa africana]]'' (takodara afrikana) sy ny ''[[Upupa marginata]]'' (takodara malagasy), dia noheverina hatry ny ela fa zana-karazan' ny ''Upupa epops''. Apetraky ny mpanoratra sasantsasany ao amin' ny filaharana manokana, ''Upupiformae'', ireo karazana ireo.

== Faritra misy azy ==
[[Sary:Upupa distribution.png|vignette|234x234px|Fitsinjaràn' ny faritra misy ny [[takodara]]: Maitso antitra: faritra onenan' ny ''Upupa epops'' maharitra, volomboasary: faritra fanamboarany ny tranony, manga: faritra andaniany ny ririnina. Maitso: faritra misy ny ''[[Upupa africana]]''. Maitso matroka: faritra misy ny ''[[Upupa marginata]].''|ankavia]]
Ny ''Upupa epops'' dia mipetraka any amin' ny faritra manana [[toetany antonony]] sy [[Toetanin-jana-pehin-tany|toetany mafana]] ao [[Afrika]] sy any [[Azia]] ary ao [[Eorôpa]]. Amin' ny ankapobeny dia mifindra any [[Faritra Afrôtrôpikaly|Afrika trôpikaly]] ny ''Upupa epops'' amin' ny fizaran-taona ratsin' ny [[ila-bolantany]] avaratra. Tsy fahita firy ary tsy nahy ny fitoerany mandritra ny ririnina any [[Frantsa]]; ny tranga tsy fahita firy voalaza dia mety mahakasika ny vorona maratra na malemy.

Any Frantsa, aloha ny fahatongavany, hita amin' ny faran' ny volana Febroary any atsimo, amin' ny Marsa na Avrily any amin' ny faritra avaratra kokoa. Miala amin' ireo laharam-pehintany ireo izy raha vao vita ny akany, amin' ny volana Aogositra ary mahalana kokoa amin' ny Septambra.

== Zana-karazana ==
Indreto ny zana-karazan' ny ''Upupa epops'':

* ''Upupa epops epops'' &lt;small&gt;Linnaeus, 1758&lt;/small&gt;
* ''Upupa epops saturata'' &lt;small&gt;Lönnberg, 1909&lt;/small&gt;
* ''Upupa epops ceylonensis'' &lt;small&gt;Reichenbach, 1853&lt;/small&gt;
* ''Upupa epops longirostris'' &lt;small&gt;Jerdon, 1862&lt;/small&gt;
* ''Upupa epops major'' &lt;small&gt;C.L. Brehm, 1855&lt;/small&gt;
* ''Upupa epops senegalensis'' &lt;small&gt;Swainson, 1837&lt;/small&gt;
* ''Upupa epops waibeli'' &lt;small&gt;Reichenow, 1913&lt;/small&gt;
* ''[[Upupa epops africana]]'' &lt;small&gt;Bechtein, 1811&lt;/small&gt;
* Ny ''[[Upupa marginata]]'' dia noheverina ho zanakarazany koa (''Upupa epops'' ''marginata'') talohan' ny nametrahana azy ho karazana mahaleo tena.

== Jereo koa ==

* ''[[Upupa]]''

* ''[[Upupa africana]]'' (takodara afrikana)
* ''[[Upupa marginata]]'' (takodara malagasy)
* ''[[Upupa antaios]]'' (takodaran' i Sainte Helena)</text>
      <sha1>mx3bngv6lopfrjllghxjyej5ni3f1eq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Upupa marginata</title>
    <ns>0</ns>
    <id>285080</id>
    <revision>
      <id>1148926</id>
      <parentid>1124343</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T10:18:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>nanova ny anaran'i [[Takodaran' i Madagasikara]] ho [[Upupa marginata]] i Thelezifor</comment>
      <origin>1124343</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1945" sha1="nkvlpeegi5rx9lsyqp9sjzpwmo4elvv" xml:space="preserve">[[Sary:Madagascar Hoopoe (Frank Wouters).jpg|vignette|247x247px|Takodara ''Upupa marginata'']]
Ny '''takodaran' i Madagasikara''' na '''tsakodaran' i Madagasikara''' na '''takidaran' i Madagasikara''' dia karazana vorona misy sangany, anisan' ny fianakaviana ''[[Takodara|Upupidae]]''. Ny hoe '''''Upupa marginata''''' no anarany ara-tsiansa. Ny Malagasy dia miatso azy hoe '''takodara''', '''tsakodara''', '''takidara''', '''barao''', '''drao''' na '''takadalana''' fotsiny ihany koa.

Taloha izy dia noheverina ho zana-karazan' ny [[Takodarambazaha|Upupa epops]]  (''Upupa epops marginata''), saingy natokana no karazana hafa noho ny feony sy ny fahasamihafan' ny volony. Ny manam-pahaizana sasany dia mbola mihevitra ny karazana telo ho mitovy. Misy manam-pahaizana ihany koa mamondrona ho karazana iray ny [[takodara afrikana]] sy ny [[takodarambazaha]] (eoraziana), nefa nanasaraka ny takodaran' i Madagasikara.

Ity vorona ity dia tsy hita afa-tsy eto [[Madagasikara]] izay toeram-ponenany voajanahary, ao amin' ny ala maina. Vorona mbola betsaaka izy io ary heverin' ny Vondrona Iraisam-Pirenena ho an' ny Fiarovana ny Zavaboary ho tsy dia mampanahy loatra ny fiarovana azy.
[[Sary:Upupa distribution.png|vignette|234x234px|Fitsinjaràn' ny faritra misy ny [[takodara]]: Maitso antitra: faritra onenan' ny [[takodarambazaha]] maharitra, volomboasary: faritra fanamboarany ny tranony, manga: faritra andaniany ny ririnina. Maitso: faritra misy ny [[takodara afrikana]]. Maitso matroka: faritra misy ny [[takodaran' i Madagasikara]]]]
Ny takodarambazaha dia mipetraka any amin' ny faritra manana tioetany antonony sy mafana ao [[Afrika]] sy any [[Azia]] ary ao [[Eorôpa]].

== Jereo koa ==

* [[Takodara]]
* [[Takodara afrikana]]
* [[Takodarambazaha]]
* [[Takodarabe]]

* [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy]]

* [[Lisitry ny karazam-borona eto Madagasikara]] '''(''[[:fr:Liste_des_espèces_d'oiseaux_de_Madagascar|fr]]'')'''</text>
      <sha1>nkvlpeegi5rx9lsyqp9sjzpwmo4elvv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148929</id>
      <parentid>1148926</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T10:24:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Nandamina lahatsoratra</comment>
      <origin>1148929</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1883" sha1="1zksy6i49lm1uzi8q9jyodsvaugbrdp" xml:space="preserve">[[Sary:Madagascar Hoopoe (Frank Wouters).jpg|vignette|364x364px|Takodara ''Upupa marginata'']]
Ny '''''Upupa marginata''''' dia karazana vorona misy sangany, anisan' ny fianakaviana ''[[Upupa|Upupidae]]''. Ny [[Malagasy]] dia miatso azy hoe '''barao''', '''drao''', '''takadalana''', '''takidara''', '''takodara''', '''tsakodara''' ary '''tsikodara'''. Io no karazana misy eto Madagasikara.

Taloha dia noheverina ho zana-karazan' ny [[Takodarambazaha|''Upupa epops'']]  (''Upupa epops marginata'') izy io, saingy natokana no karazana hafa noho ny feony sy ny fahasamihafan' ny volony. Mbola mihevitra ny karazana telo rehetra ao amin' ny ''[[Upupa]]'' ho mitovy ny manam-pahaizana sasany. Misy koa manam-pahaizana ihany izay mamondrona ho karazana iray ny [[takodara afrikana]] sy ny [[takodarambazaha]] (eoraziana), nefa nanasaraka ny takodara malagasy.

Tsy hita afa-tsy eto [[Madagasikara]] ao amin' ny ala maina, izay toeram-ponenany voajanahary, ity vorona ity. Vorona mbola betsaka izy io ary heverin' ny Fikambanana Iraisam-Pirenena ho an' ny Fiarovana ny Zavaboary ho tsy dia mampanahy loatra ny fiarovana azy.
[[Sary:Upupa distribution.png|vignette|234x234px|Fitsinjaràn' ny faritra misy ny [[takodara]]: Maitso antitra: faritra onenan' ny [[takodarambazaha]] maharitra, volomboasary: faritra fanamboarany ny tranony, manga: faritra andaniany ny ririnina. Maitso: faritra misy ny [[takodara afrikana]]. Maitso matroka: faritra misy ny [[takodaran' i Madagasikara]]]]
Ny takodarambazaha dia mipetraka any amin' ny faritra manana tioetany antonony sy mafana ao [[Afrika]] sy any [[Azia]] ary ao [[Eorôpa]].

== Jereo koa ==

* [[Takodara]]
* [[Takodara afrikana]]
* [[Takodarambazaha]]
* [[Takodarabe]]

* [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy]]

* [[Lisitry ny karazam-borona eto Madagasikara]] '''(''[[:fr:Liste_des_espèces_d'oiseaux_de_Madagascar|fr]]'')'''</text>
      <sha1>1zksy6i49lm1uzi8q9jyodsvaugbrdp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148945</id>
      <parentid>1148929</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T11:18:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Rohy anatiny</comment>
      <origin>1148945</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1894" sha1="h39cosz8utafm9bblamheicqdkv1i60" xml:space="preserve">[[Sary:Madagascar Hoopoe (Frank Wouters).jpg|vignette|364x364px|Takodara ''Upupa marginata'']]
Ny '''''Upupa marginata''''' dia karazana vorona misy sangany, anisan' ny fianakaviana ''[[Upupa|Upupidae]]''. Ny [[Malagasy]] dia miatso azy hoe '''barao''', '''drao''', '''takadalana''', '''takidara''', '''takodara''', '''tsakodara''' ary '''tsikodara'''. Io no karazana misy eto Madagasikara.

Taloha dia noheverina ho zana-karazan' ny [[Takodarambazaha|''Upupa epops'']]  (''Upupa epops marginata'') izy io, saingy natokana no karazana hafa noho ny feony sy ny fahasamihafan' ny volony. Mbola mihevitra ny karazana telo rehetra ao amin' ny ''[[Upupa]]'' ho mitovy ny manam-pahaizana sasany. Misy koa manam-pahaizana ihany izay mamondrona ho karazana iray ny [[takodara afrikana]] sy ny [[takodarambazaha]] (eoraziana), nefa nanasaraka ny takodara malagasy.

Tsy hita afa-tsy eto [[Madagasikara]] ao amin' ny ala maina, izay toeram-ponenany voajanahary, ity vorona ity. Vorona mbola betsaka izy io ary heverin' ny Fikambanana Iraisam-Pirenena ho an' ny Fiarovana ny Zavaboary ho tsy dia mampanahy loatra ny fiarovana azy.
[[Sary:Upupa distribution.png|vignette|234x234px|Fitsinjaràn' ny faritra misy ny [[takodara]]: Maitso antitra: faritra onenan' ny [[takodarambazaha]] maharitra, volomboasary: faritra fanamboarany ny tranony, manga: faritra andaniany ny ririnina. Maitso: faritra misy ny [[takodara afrikana]]. Maitso matroka: faritra misy ny [[takodaran' i Madagasikara]]]]
Ny takodarambazaha dia mipetraka any amin' ny faritra manana tioetany antonony sy mafana ao [[Afrika]] sy any [[Azia]] ary ao [[Eorôpa]].

== Jereo koa ==

* ''[[Upupa]]''
* ''[[Upupa epops]]'' (takodara eoraziana)
* ''[[Upupa africana]]'' (takodara afrikana)
* ''[[Upupa antaios]]'' (takodaran' i Sainte Helena)
* [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy]]
* [[Lisitry ny karazam-borona eto Madagasikara]]</text>
      <sha1>h39cosz8utafm9bblamheicqdkv1i60</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Upupa epops africana</title>
    <ns>0</ns>
    <id>285081</id>
    <revision>
      <id>1148933</id>
      <parentid>1065099</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T10:33:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>nanova ny anaran'i [[Takodara afrikana]] ho [[Upupa africana]] i Thelezifor</comment>
      <origin>1065099</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1558" sha1="95bunnby7qly8tnjl59bs2u7f1sah69" xml:space="preserve">[[Sary:African Hoopoe - Upupa africana.jpg|vignette|243x243px|Takodara afrikana]]
Ny '''takodara afrikana''' na '''tsakodara afrikana''' na '''takidara afrikana''' dia karazana vorona misy sangany, noheverina teo aloha ho anisan' ny [[takodarambazaha]] (''Upupa epops africana''). Atao hoe ''Upupa africana'' izy amin' ny anarana ara-tsiansa. Ny volony dia volomboasary antitra kokoa noho ny an' ny karazana hafa. Mandrakotra an' i [[Afrika]] ny faritra misy azy, manomboka any afovoan' ny [[Repoblika Demôkratikan' i Kôngô]] ka hatrany [[Kenia]] ary any Cap ([[Afrika Atsimo]]). Tsy mpifindra monina izy, tsy toy ny takodarambazaha (''Upupa epops'').
Ny takodarambazaha dia mipetraka any amin' ny faritra manana tioetany antonony sy mafana ao [[Afrika]] sy any [[Azia]] ary ao [[Eorôpa]]. Ny takodara afrikana dia hita ao [[Afrika Atsimo]], ao [[Lesôtô]], ao [[Esoatiny]], ao [[Namibia]], ao [[Bôtsoana]], ao [[Zimbaboe]], ao [[Môzambika]], ao [[Angôla]], ao [[Zambia]], ao [[Malaoỳ|Malaoy]], ao [[Tanzania]], ao [[Arabia Saodita]] ary ao amin' ny tapany atsimon' ny [[Repoblika Demôkratikan' i Kôngô]]. 
[[Sary:Upupa_distribution.png|vignette|234x234px|Fitsinjaràn' ny faritra misy ny takodara: maitso antitra: faritra onenan' ny [[takodarambazaha]] maharitra, volomboasary: farira fanamboarany ny tranony, manga: faritra andaniany ny ririnina. Maitso: faritra misy ny [[takodara afrikana]]. Mitso matroka: faritra misy ny [[takodaran' i Madagasikara]]]]

== Jereo koa ==

* [[Takodara]]
* [[Takodarambazaha]]
* [[Takodaran' i Madagasikara]]</text>
      <sha1>95bunnby7qly8tnjl59bs2u7f1sah69</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148935</id>
      <parentid>1148933</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T10:38:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Nandamina lahatsoratra</comment>
      <origin>1148935</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1513" sha1="frd3i717p6aelpevej0oarmgfdt9xld" xml:space="preserve">[[Sary:African Hoopoe - Upupa africana.jpg|vignette|364x364px|Takodara afrikana (''Upupa africana'')]]
Ny '''''Upupa africana''''' dia karazana [[Upupa|takodara]], vorona misy sangany, noheverina teo aloha ho anisan' ny zana-karazan' ny  ''[[Upupa epops]]'' (''Upupa epops africana''). Volomboasary antitra kokoa noho ny an' ny karazana hafa ny volony. Mandrakotra an' i [[Afrika]] ny faritra misy azy, manomboka any afovoan' ny [[Repoblika Demôkratikan' i Kôngô]] ka hatrany [[Kenia]] ary any Cap ([[Afrika Atsimo]]). Tsy mpifindra monina izy, tsy toy ny ''Upupa epops''.  

== Faritra ahitana azy ==
[[Sary:Upupa_distribution.png|vignette|234x234px|Fitsinjaràn' ny faritra misy ny takodara: maitso antitra: faritra onenan' ny [[takodarambazaha]] maharitra, volomboasary: farira fanamboarany ny tranony, manga: faritra andaniany ny ririnina. Maitso: faritra misy ny [[takodara afrikana]]. Mitso matroka: faritra misy ny [[takodaran' i Madagasikara]]|ankavia]]Monina any amin' ny faritra manana toetany antonony sy mafana ao [[Afrika]] sy any [[Azia]] ary ao [[Eorôpa]] ny ''Upupa epops''. Ny ''Upupa africana'' kosa dia hita ao [[Afrika Atsimo]], ao [[Lesôtô]], ao [[Esoatiny]], ao [[Namibia]], ao [[Bôtsoana]], ao [[Zimbaboe]], ao [[Môzambika]], ao [[Angôla]], ao [[Zambia]], ao [[Malaoỳ|Malaoy]], ao [[Tanzania]], ao [[Arabia Saodita]] ary ao amin' ny tapany atsimon' ny [[Repoblika Demôkratikan' i Kôngô]]. 

== Jereo koa ==

* [[Takodara]]
* [[Takodarambazaha]]
* [[Takodaran' i Madagasikara]]</text>
      <sha1>frd3i717p6aelpevej0oarmgfdt9xld</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148944</id>
      <parentid>1148935</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T11:18:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Namelona rohy</comment>
      <origin>1148944</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1628" sha1="c39db5q638ow3y3eh92ky9sno1t34lt" xml:space="preserve">[[Sary:African Hoopoe - Upupa africana.jpg|vignette|364x364px|Takodara afrikana (''Upupa africana'')]]
Ny '''''Upupa africana''''' dia karazana [[Upupa|takodara]], vorona misy sangany, noheverina teo aloha ho anisan' ny zana-karazan' ny  ''[[Upupa epops]]'' (''Upupa epops africana''). Volomboasary antitra kokoa noho ny an' ny karazana hafa ny volony. Mandrakotra an' i [[Afrika]] ny faritra misy azy, manomboka any afovoan' ny [[Repoblika Demôkratikan' i Kôngô]] ka hatrany [[Kenia]] ary any Cap ([[Afrika Atsimo]]). Tsy mpifindra monina izy, tsy toy ny ''Upupa epops''.  

== Faritra ahitana azy ==
[[Sary:Upupa_distribution.png|vignette|234x234px|Fitsinjaràn' ny faritra misy ny takodara: maitso antitra: faritra onenan' ny [[takodarambazaha]] maharitra, volomboasary: farira fanamboarany ny tranony, manga: faritra andaniany ny ririnina. Maitso: faritra misy ny [[takodara afrikana]]. Mitso matroka: faritra misy ny [[takodaran' i Madagasikara]]|ankavia]]Monina any amin' ny faritra manana toetany antonony sy mafana ao [[Afrika]] sy any [[Azia]] ary ao [[Eorôpa]] ny ''Upupa epops''. Ny ''Upupa africana'' kosa dia hita ao [[Afrika Atsimo]], ao [[Lesôtô]], ao [[Esoatiny]], ao [[Namibia]], ao [[Bôtsoana]], ao [[Zimbaboe]], ao [[Môzambika]], ao [[Angôla]], ao [[Zambia]], ao [[Malaoỳ|Malaoy]], ao [[Tanzania]], ao [[Arabia Saodita]] ary ao amin' ny tapany atsimon' ny [[Repoblika Demôkratikan' i Kôngô]]. 

== Jereo koa ==

* ''[[Upupa]]''
* ''[[Upupa epops]]'' (takodara eoraziana)
* ''[[Takodaran' i Madagasikara|Upupa marginata]]'' (takodara malagasy)
* ''[[Upupa antaios]]'' (takodaran' i Sainte Helena)</text>
      <sha1>c39db5q638ow3y3eh92ky9sno1t34lt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148947</id>
      <parentid>1148944</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T11:19:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1148947</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1602" sha1="60txt2j0sjuuxmcvitwn680mm9iv6mw" xml:space="preserve">[[Sary:African Hoopoe - Upupa africana.jpg|vignette|364x364px|Takodara afrikana (''Upupa africana'')]]
Ny '''''Upupa africana''''' dia karazana [[Upupa|takodara]], vorona misy sangany, noheverina teo aloha ho anisan' ny zana-karazan' ny  ''[[Upupa epops]]'' (''Upupa epops africana''). Volomboasary antitra kokoa noho ny an' ny karazana hafa ny volony. Mandrakotra an' i [[Afrika]] ny faritra misy azy, manomboka any afovoan' ny [[Repoblika Demôkratikan' i Kôngô]] ka hatrany [[Kenia]] ary any Cap ([[Afrika Atsimo]]). Tsy mpifindra monina izy, tsy toy ny ''Upupa epops''.  

== Faritra ahitana azy ==
[[Sary:Upupa_distribution.png|vignette|234x234px|Fitsinjaràn' ny faritra misy ny takodara: maitso antitra: faritra onenan' ny [[takodarambazaha]] maharitra, volomboasary: farira fanamboarany ny tranony, manga: faritra andaniany ny ririnina. Maitso: faritra misy ny [[takodara afrikana]]. Mitso matroka: faritra misy ny [[takodaran' i Madagasikara]]|ankavia]]Monina any amin' ny faritra manana toetany antonony sy mafana ao [[Afrika]] sy any [[Azia]] ary ao [[Eorôpa]] ny ''Upupa epops''. Ny ''Upupa africana'' kosa dia hita ao [[Afrika Atsimo]], ao [[Lesôtô]], ao [[Esoatiny]], ao [[Namibia]], ao [[Bôtsoana]], ao [[Zimbaboe]], ao [[Môzambika]], ao [[Angôla]], ao [[Zambia]], ao [[Malaoỳ|Malaoy]], ao [[Tanzania]], ao [[Arabia Saodita]] ary ao amin' ny tapany atsimon' ny [[Repoblika Demôkratikan' i Kôngô]]. 

== Jereo koa ==

* ''[[Upupa]]''
* ''[[Upupa epops]]'' (takodara eoraziana)
* ''[[Upupa marginata]]'' (takodara malagasy)
* ''[[Upupa antaios]]'' (takodaran' i Sainte Helena)</text>
      <sha1>60txt2j0sjuuxmcvitwn680mm9iv6mw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148949</id>
      <parentid>1148947</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T11:23:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1148949</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1608" sha1="8vc3mvs8qrn0thdwo55qfu4v79rk2n3" xml:space="preserve">[[Sary:African Hoopoe - Upupa africana.jpg|vignette|364x364px|Takodara afrikana (''Upupa africana'')]]
Ny '''''Upupa africana''''' dia karazana [[Upupa|takodara]], vorona misy sangany, noheverina teo aloha ho anisan' ny zana-karazan' ny  ''[[Upupa epops]]'' ('''''Upupa epops africana'''''). Volomboasary antitra kokoa noho ny an' ny karazana hafa ny volony. Mandrakotra an' i [[Afrika]] ny faritra misy azy, manomboka any afovoan' ny [[Repoblika Demôkratikan' i Kôngô]] ka hatrany [[Kenia]] ary any Cap ([[Afrika Atsimo]]). Tsy mpifindra monina izy, tsy toy ny ''Upupa epops''.  

== Faritra ahitana azy ==
[[Sary:Upupa_distribution.png|vignette|234x234px|Fitsinjaràn' ny faritra misy ny takodara: maitso antitra: faritra onenan' ny [[takodarambazaha]] maharitra, volomboasary: farira fanamboarany ny tranony, manga: faritra andaniany ny ririnina. Maitso: faritra misy ny [[takodara afrikana]]. Mitso matroka: faritra misy ny [[takodaran' i Madagasikara]]|ankavia]]Monina any amin' ny faritra manana toetany antonony sy mafana ao [[Afrika]] sy any [[Azia]] ary ao [[Eorôpa]] ny ''Upupa epops''. Ny ''Upupa africana'' kosa dia hita ao [[Afrika Atsimo]], ao [[Lesôtô]], ao [[Esoatiny]], ao [[Namibia]], ao [[Bôtsoana]], ao [[Zimbaboe]], ao [[Môzambika]], ao [[Angôla]], ao [[Zambia]], ao [[Malaoỳ|Malaoy]], ao [[Tanzania]], ao [[Arabia Saodita]] ary ao amin' ny tapany atsimon' ny [[Repoblika Demôkratikan' i Kôngô]]. 

== Jereo koa ==

* ''[[Upupa]]''
* ''[[Upupa epops]]'' (takodara eoraziana)
* ''[[Upupa marginata]]'' (takodara malagasy)
* ''[[Upupa antaios]]'' (takodaran' i Sainte Helena)</text>
      <sha1>8vc3mvs8qrn0thdwo55qfu4v79rk2n3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148950</id>
      <parentid>1148949</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T11:25:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>nanova ny anaran'i [[Upupa africana]] ho [[Upupa epops africana]] i Thelezifor</comment>
      <origin>1148949</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1608" sha1="8vc3mvs8qrn0thdwo55qfu4v79rk2n3" xml:space="preserve">[[Sary:African Hoopoe - Upupa africana.jpg|vignette|364x364px|Takodara afrikana (''Upupa africana'')]]
Ny '''''Upupa africana''''' dia karazana [[Upupa|takodara]], vorona misy sangany, noheverina teo aloha ho anisan' ny zana-karazan' ny  ''[[Upupa epops]]'' ('''''Upupa epops africana'''''). Volomboasary antitra kokoa noho ny an' ny karazana hafa ny volony. Mandrakotra an' i [[Afrika]] ny faritra misy azy, manomboka any afovoan' ny [[Repoblika Demôkratikan' i Kôngô]] ka hatrany [[Kenia]] ary any Cap ([[Afrika Atsimo]]). Tsy mpifindra monina izy, tsy toy ny ''Upupa epops''.  

== Faritra ahitana azy ==
[[Sary:Upupa_distribution.png|vignette|234x234px|Fitsinjaràn' ny faritra misy ny takodara: maitso antitra: faritra onenan' ny [[takodarambazaha]] maharitra, volomboasary: farira fanamboarany ny tranony, manga: faritra andaniany ny ririnina. Maitso: faritra misy ny [[takodara afrikana]]. Mitso matroka: faritra misy ny [[takodaran' i Madagasikara]]|ankavia]]Monina any amin' ny faritra manana toetany antonony sy mafana ao [[Afrika]] sy any [[Azia]] ary ao [[Eorôpa]] ny ''Upupa epops''. Ny ''Upupa africana'' kosa dia hita ao [[Afrika Atsimo]], ao [[Lesôtô]], ao [[Esoatiny]], ao [[Namibia]], ao [[Bôtsoana]], ao [[Zimbaboe]], ao [[Môzambika]], ao [[Angôla]], ao [[Zambia]], ao [[Malaoỳ|Malaoy]], ao [[Tanzania]], ao [[Arabia Saodita]] ary ao amin' ny tapany atsimon' ny [[Repoblika Demôkratikan' i Kôngô]]. 

== Jereo koa ==

* ''[[Upupa]]''
* ''[[Upupa epops]]'' (takodara eoraziana)
* ''[[Upupa marginata]]'' (takodara malagasy)
* ''[[Upupa antaios]]'' (takodaran' i Sainte Helena)</text>
      <sha1>8vc3mvs8qrn0thdwo55qfu4v79rk2n3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Upupa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>285083</id>
    <revision>
      <id>1148924</id>
      <parentid>1118757</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T10:11:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>nanova ny anaran'i [[Takodara]] ho [[Upupa]] i Thelezifor</comment>
      <origin>1118757</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8978" sha1="4xy0opy1s438gic5pojhmvmhdvn9bmx" xml:space="preserve">[[Sary:Upupa epops Madrid 01.jpg|vignette|317x317px|Takodara]]
Ny '''takodara''' na '''tsakodara''' na '''takidara''' na '''tsikodara''' dia [[vorona|karazam-borona]] maro loko misy vombo, hita manerana an' i [[Afrika]] sy i [[Azia]] ary i [[Eorôpa]]. Mamorona vondron-karazana tokana ('''''Upupa''''') ao amin' ny fianakaviana atao ara-tsiansa hoe '''''Upupidea''''' ny takodara.

Ireto koa ny anarana hafa ahafantarana ireo vorona ireo amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]]: '''barao''', '''drao''' na '''takadalana'''.

Amin' ny karazany efatra fantatra dia ny telo no mbola velona fa iray no efa lany tamingana. Natambatra ho karazany iray ihany (''Upupa epops'') ireo karazany mbola velona ireo nandritra ny taona maro. Raha ny marina, ny sasany amin' ny manam-pahaizana momba ny fanakilasiana dia mbola mihevitra ireo karazana telo ireo ho mitovy. Ny manam-pahaizana hafa sasany ihany koa dia manambatra ho karazana iray ny [[takodara afrikana]] sy ny [[Takodarambazaha|takodara eoraziana]] saingy nihevitra ny [[takodaran' i Madagasikara]] ho karazana manokana.

Ny takodarambazaha dia vorona mahazatra any amin' ny faritra misy azy ary mbola betsaka, noho izany dia tombanana ho tsy dia mampanahy firy ao amin' ny Lisitra Menan' ny ''International Union for Conservation of Nature'' (IUCN) momba ny karazana atahorana ho lany tamingana. Mihena anefa ny isan’ izy ireo any [[Eorôpa Andrefana]]. Mifanohitra amin' izany, dia nitombo isa ny takodara ao amin' ny tendron' i [[Tany efitr' i Sinay|Sinay]] Atsimo, ao Sharm el-Sheikh. Misy mpivady akany am-polony izay mitoetra mandritra ny taona.

== Karazana ==
Misy telo ny takodara: ny [[takodarambazaha]] (''Upupa epops) sy'' ny [[takodara afrikana]] (''Upupa africana''), [[takodaran' i Madagasikara]] (''[[Takodaran' i Madagasikara|Upupa marginata]]''). Misy iray hafa izay efa lany tamingana tamin' ny taonjato faha-16, dia ny [[takodaran' i Saint Helena]] (''Upupa antai''os) tany amin' ny nosy Saint Helena any amin' ny faritra atsimo amin' ny [[Ranomasimbe Atlantika]]''.''

=== Ny takodarambazaha ===
[[Sary:Common Hoopoe Upupa epops in Maharashtra.jpg|vignette|225x225px|''Upupa epops'' in [[Maharashtra]] ([[India]])|ankavia]]
Ny [[takodarambazaha]] na takodara eoraziana (''Upupa epops'') dia hita any [[Eorôpa]], any [[Azia]], any [[Afrika Avaratra]] ary any amin' ny tapany avaratra amin' i [[Afrika atsimon' i Sahara]].

=== Ny takodara afrikana ===
[[Sary:Upupa africana in Shingwedzi, October 2008.jpg|vignette|231x231px|''Upupa africana'' ao Shingwedzi ([[Afrika Atsimo]])]]
Ny [[takodara afrikana]] (''Upupa africana'') dia hita ao [[Afrika Atsimo]], ao [[Lesôtô]], ao [[Esoatiny]], ao [[Namibia]], ao [[Bôtsoana]], ao [[Zimbaboe]], ao [[Môzambika]], ao [[Angôla]], ao [[Zambia]], ao [[Malaoỳ|Malaoy]], ao [[Tanzania]], ao [[Arabia Saodita]] ary ao amin' ny tapany atsimon' ny [[Repoblika Demôkratikan' i Kôngô]].

=== Ny takodaran' i Madagasikara ===
[[Sary:Madagascar Hoopoe - Ankarafantsika - Madagascar S4E9386 (15110965529).jpg|vignette|231x231px|''Upupa marginata'' ao [[Ankarafantsika]] ([[Madagasikara]])]]
Ny [[takodaran' i Madagasikara]] (''Upupa marginata'') dia tsy hita raha tsy eto [[Madagasikara]].

=== Ny takodaran' i Saint Helena ===
Ny [[takodaran' i Saint Helena]] na takodarabe (''Upupa antaios'') dia efa lany tamingana, fantatra  noho ny fahitana taolany tsy feno. Tsy nisy afa-tsy tany amin' ny nosy Saint Helena ity vorona ity izay hita farany tamin' ny taona 1550 any ho any, izay mety lany tamingana noho ny asan' ny olombelona.

== Toeram-ponenany ==
[[Sary:Upupa_distribution.png|vignette|353x353px|Fitsinjaràn' ny faritra misy ny takodara: maitso antitra: faritra onenan' ny [[takodarambazaha]] maharitra, volomboasary: farira fanamboarany ny tranony, manga: faritra andaniany ny ririnina. Maitso: faritra misy ny [[takodara afrikana]]. Mitso matroka: faritra misy ny [[takodaran' i Madagasikara]]]]
Miely patrana any [[Eorôpa]], any [[Azia]], any [[Afrika Avaratra]], atsy [[Afrika atsimon' i Saharà|Afrika atsimon' i Sahara]] ary eto [[Madagasikara]] ny takodara. Ny ankamaroan' ny takodara any Eorôpa sy any Azia Avaratra dia mifindra monina any amin' ny tany mafana rehefa ririnina. Mifanohitra amin' izany kosa ny takodara afrikana izay tsy mifindra mandritra ny taona. Ireo karazana ireo mpirenireny tany [[Alaska]]; ''Upupa epops saturata'' dia hita tao tamin' ny taona 1975 tao amin' ny Hefak' i Yukon–Kuskokwim. Ny takodara dia fantatra fa miteraka any avaratra amin' ny faritra eorôpeana, ary any amin' ny faritra atsimo amin' i [[Angletera]] mandritra ny fahavaratra mafana sy maina izay misy [[valala]] be dia be sy bibikely hafa, na dia tamin' ny fiandohan' ny taompolo 1980 aza dia voalaza fa nihena isa ny takodara any amin' ny faritra avaratra amin' i Eorôpa noho ny fiovan' ny toetany.
[[Sary:Eurasian hoopoe (Upupa epops) juvenile in nest box 2.jpg|vignette|254x254px|Zanaka [[takodarambazaha]] any [[Hôngria]]]]
Ny takodara dia mitaky fepetra fototra roa amin' ny toeram-ponenany: tany tsy misy zavamaniry na misy kely ihany ka azony itadiavana sakafo ary torana mijidina misy lavaka (toy ny hazo, hantsana na rindrina mihitsy aza, sns). Ireo fepetra ireo dia mety ho hita amin' ny tontolo iainana isan-karazany, ary vokatr' izany, ny takodara dia mipetraka amin' ny karazan-toeram-ponenana maro toy ny [[fatrana]] anirian-kazo, ny [[hivoka]] ary lemaka anirian' ahitra, ary koa ny alananahary mikitroka kokoa. Miaina amin' ny alananahary mikitroka koa ny takodara malagasy. Ny fanovàn' ny olombelona ny toeram-ponenany voajanahary ho amin' ny tanjona momba isan-karazany dia nahatonga ny takodara honina eny amin' ny tanin' [[Ôliva (zavamaniry)|ôliva]], ny saha, eny amin' ny tanim-[[Voaloboka|boaloboka]], eny amin' ny zaridaina ary eny amin' ny toeram-pambolena hafa, na dia tsy fahita firy aza izy ireo ary mihena any amin' ny faritra be fambolena. Mampanahy ny fihazana any amin' ny faritra atsimo amin' i [[Eorôpa]] sy [[Azia]].

Ny takodara dia manao fifindra-monna manaraka fizaran-taona ho setrin' ny orana any amin' ny faritra sasany toa an' i [[Srilanka]] sy any amin' ny tangoron-tendrombohitra Ghat Andrefana ([[India]]). Tazana teny amin' ny toerana avo ny takodara mandritra ny fifindrà-monina mamakivaky an' i Himalaya. Nisy iray dia voarakitra an-tsoratra tany amin' ny 6 400 m any ho any tamin' ny diabe  voalohany teny amin' ny tendrombohitra Everest.

== Fifandraisany amin' ny olombelona ==
Ny sakafon' ny takodara dia ahitana karazam-biby maro noheverin' ny olona ho bibikely mpanimba, toy ny olitra amin' ny samoinan-kazokesika mpilahatra, bibikely mpanimba ala izay hanin' ny vorona vitsy noho ny volony malailay. Noho izany antony izany dia omena fiarovana araka ny [[lalàna]] any amin' ny firenena maro ny takodara.

=== Ao amin' ny lovantsofina sy ny fedrà ary ny fivavahana ===
Ny takodara dia vorona miavaka ary misy fiantraikany ara-kolontsaina amin' ny ankamaroan' ny faritra misy azy. Noheverina ho masina izy ireo tany [[Ejipta tamin' ny Andro Taloha|Ejipta Taloha]], ary naseho an-tsary teo amin' ny rindrin' ny fasana sy ny tempoly. Tamin' ny Fanjakana Taloha, ny takodara dia nampiasaina tao amin' ny ikônôgrafia hatao hitondra garatra an' ohatra mba hanondroana fa ilay zaza no mpandova sy mpandimby an-drainy. Nahazo toerana mitovy amin' izany ny takodara tany Kreta nanjakan' ny [[sivilizasiona minôana]].

Ao amin' ny ny [[Levitikosy toko faha-11|Levitikosy 11:13–19]] ao amin' ny [[Torah]] dia voatanisa ho anisan' ny biby maharikoriko sy tsy tokony hohanina ny takodara na takidara&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;13 Ary izao no ho zava-betaveta aminareo amin' ny vorona ka tsy ho fihinanareo, fa zava-betaveta izy: ny voltora sy ny gypa sy ny ankoay ... 19 sy ny vano sy ny vanobe, isan-karazany, ary ny takidara sy ny manavy. &quot; (Levitikôsy 11:13-19)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Voatanisa ao amin' ny [[Deoterônômia toko faha-14|Deoterônômia 14:18]] koa izy ireo fa tsy azo hanina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;ary ny vano sy ny vanobe, samy araka ny karazany avy, ary ny takidara sy ny manavy.&quot; (Deoterônômia 14:18)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Ny takodara, fantatra amin' ny anarana [[Fiteny arabo|arabo]] hoe هُدْهُد / ''hudhud'', koa dia miseho miaraka amin' i [[Sôlômôna]] mpanjaka (Sulaymân) ao amin' ny [[Kor'any]] ao amin' ny Sorata 27:20-24 ٱلنَّمْل / ''Al-Naml'' (&quot;Ny Vitsika&quot;). Ity soràta ity dia miresaka momba ny tsy fahitana ny takatra (iray amin' ny vorona nentin' ny mpanjaka miaraka amin' ny tafika), ny tatitra nataon' ilay takatra tamin' i Sôlômôna, rehefa tonga izy, momba ny Fanjakan' i Seba (fanjakan' ny [[Mpanjakavavin' i Saba|mpanjakavavy]]), ny fanompoan-tsampin' ny vahoakan' ity fanjakana ity izay nivavaka amin' ny masoandro.

== Jereo koa ==

* [[Vorona]]

* [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy]]
* [[Lisitry ny karazam-borona eto Madagasikara]] '''(''[[:fr:Liste_des_espèces_d'oiseaux_de_Madagascar|fr]]'')'''

== Loharano sy fanamarihana ==

[[Sokajy:Vorona]]</text>
      <sha1>4xy0opy1s438gic5pojhmvmhdvn9bmx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148936</id>
      <parentid>1148924</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T11:03:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Nandamina lahatsoratra</comment>
      <origin>1148936</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9057" sha1="gmtjp39ir5i2kdasuysk3r4zz3kc2lx" xml:space="preserve">[[Sary:Upupa epops Madrid 01.jpg|vignette|317x317px|Takodara]]
Ny '''''Upupa''''' dia vondron-karazam-borona maro loko misy vombony, hita manerana an' i [[Afrika]] sy i [[Azia]] ary i [[Eorôpa]], ao amin' ny fianakaviana '''''Upupidea'''''. Vondron-karazana tokana ao amin' io fianakaviana io ny ''Upupa''. Amin' ny teny malagasy ireo vorona ireo dia atao hoe '''barao''', '''drao''', '''takadalana''', '''takidara''', '''takodara''', '''tsakodara''' ary '''tsikodara'''.

Amin' ny karazany efatra fantatra dia ny telo no mbola velona fa iray kosa efa lany tamingana. Natambatra ho karazany iray ihany (''[[Upupa epops]]'') ireo karazany mbola velona ireo nandritra ny taona maro. Raha ny marina dia mbola mihevitra ireo karazana telo ireo ho mitovy amin' ny manam-pahaizana sasany momba ny fanakilasiana. Ny manam-pahaizana hafa sasany ihany koa dia manambatra ho karazana iray ny ''[[Upupa africana]]'' (takodara afrikana) sy ny  ''Upupa epops'' (takodara eoraziana) saingy nihevitra ny ''[[Upupa marginata]]'' (takodara malagasy) ho karazana manokana.

Ny ''Upupa epops'' dia vorona mahazatra any amin' ny faritra misy azy ary mbola betsaka, noho izany dia tombanana ho tsy dia mampanahy firy ao amin' ny [[Lisitra Menan' ny UICN|Lisitra Menan' ny ''International Union for Conservation of Nature'' (IUCN)]] momba ny karazana atahorana ho lany tamingana. Mihena anefa ny isan' izy ireo any [[Eorôpa Andrefana]]. Mifanohitra amin' izany, dia nitombo isa ny takodara ao amin' ny tendron' i [[Tany efitr' i Sinay|Sinay]] Atsimo, ao Sharm el-Sheikh. Misy mpivady mitambatra akany am-polony izay mitoetra mandritra ny taona.

== Karazana ==
Misy telo ny karazana mbola velona ao amin' ny Upupa:

* ''[[Upupa epops]]'' (takodara eoraziana)
* ''[[Upupa africana]]'' (takodara afrikana)
* ''[[Takodaran' i Madagasikara|Upupa marginata]]'' (takodara malagasy)

Misy karazana iray hafa izay efa lany tamingana tamin' ny taonjato faha-16, dia ny [[Upupa antaios|''Upupa antai''os]] (izay atao hoe takodaran' i Saint Helena) tany amin' ny [[nosy Saint Helena]] any amin' ny faritra atsimo amin' ny [[Ranomasimbe Atlantika]]''.''

=== Ny takodara eoraziana ===
[[Sary:Common Hoopoe Upupa epops in Maharashtra.jpg|vignette|225x225px|''Upupa epops'' in [[Maharashtra]] ([[India]])|ankavia]]
Hita any [[Eorôpa]], any [[Azia]], any [[Afrika Avaratra]] ary any amin' ny tapany avaratra amin' i [[Afrika atsimon' i Sahara]] ny takodara eoraziana (''[[Upupa epops]]'').

=== Ny takodara afrikana ===
[[Sary:Upupa africana in Shingwedzi, October 2008.jpg|vignette|231x231px|''Upupa africana'' ao Shingwedzi ([[Afrika Atsimo]])]]
Ny takodara afrikana (''[[Upupa africana]]'') dia hita ao [[Afrika Atsimo]], ao [[Lesôtô]], ao [[Esoatiny]], ao [[Namibia]], ao [[Bôtsoana]], ao [[Zimbaboe]], ao [[Môzambika]], ao [[Angôla]], ao [[Zambia]], ao [[Malaoỳ|Malaoy]], ao [[Tanzania]], ao [[Arabia Saodita]] ary ao amin' ny tapany atsimon' ny [[Repoblika Demôkratikan' i Kôngô]].

=== Ny takodaran' i Madagasikara ===
[[Sary:Madagascar Hoopoe - Ankarafantsika - Madagascar S4E9386 (15110965529).jpg|vignette|231x231px|''[[Upupa marginata]]'' ao [[Ankarafantsika]] ([[Madagasikara]])]]
Tsy hita raha tsy eto [[Madagasikara]] ny takodara malagasy (''[[Upupa marginata]]'').

=== Ny takodaran' i Saint Helena ===
Ny takodaran' i Saint Helena (''Upupa antaios'') dia efa lany tamingana, nefa fantatra  noho ny fahitana taolany tsy feno. Tsy nisy afa-tsy tany amin' ny [[nosy Saint Helena]] ity vorona ity izay hita farany tamin' ny taona 1550 any ho any sy mety lany tamingana noho ny asan' ny olombelona.

== Toeram-ponenany ==
[[Sary:Upupa_distribution.png|vignette|353x353px|Fitsinjaràn' ny faritra misy ny takodara: maitso antitra: faritra onenan' ny takodara eoraziana (''[[Upupa epops]]'') maharitra, volomboasary: farira fanamboarany ny tranony, manga: faritra andaniany ny ririnina. Maitso: faritra misy ny takodara afrikana (''[[Upupa africana]]''). Mitso matroka: faritra misy ny takodara malagasy (''[[Upupa marginata]]'').]]
Miely patrana any [[Eorôpa]], any [[Azia]], any [[Afrika Avaratra]], atsy [[Afrika atsimon' i Saharà|Afrika atsimon' i Sahara]] ary eto [[Madagasikara]] ny takodara. Mifindra monina any amin' ny tany mafana ny ankamaroan' ny takodara eoraziana (''[[Upupa epops]]'') rehefa ririnina. Mifanohitra amin' izany kosa ny takodara afrikana (''[[Upupa africana]]'') izay tsy mifindra mandritra ny taona. Ireo karazana ireo dia mpirenireny tany [[Alaska]]; ''Upupa epops saturata'' dia hita tao tamin' ny taona 1975 tao amin' ny Hefak' i Yukon–Kuskokwim.

Ny takodara dia fantatra fa miteraka any avaratra amin' ny faritra eorôpeana, ary any amin' ny faritra atsimo amin' i [[Angletera]] mandritra ny fahavaratra mafana sy maina izay misy [[valala]] be dia be sy bibikely hafa, na dia tamin' ny fiandohan' ny taompolo 1980 aza dia voalaza fa nihena isa ny takodara any amin' ny faritra avaratra amin' i Eorôpa noho ny fiovan' ny toetany.
[[Sary:Eurasian hoopoe (Upupa epops) juvenile in nest box 2.jpg|vignette|254x254px|Zanaka [[takodarambazaha]] any [[Hôngria]]]]
Mitaky fepetra fototra roa amin' ny toeram-ponenany ny takodara: tany tsy misy zavamaniry na misy kely ihany ka azony itadiavana sakafo ary toerana mijidina misy lavaka (toy ny hazo, hantsana na rindrina mihitsy aza, sns). Mety ho hita amin' ny tontolo iainana isan-karazany ireo fepetra ireo, ary vokatr' izany dia mipetraka amin' ny karazan-toeram-ponenana maro toy ny [[fatrana]] anirian-kazo, ny [[hivoka]] ary lemaka anirian' ahitra, ary koa ny alananahary mikitroka kokoa, ny takodara. Miaina amin' ny alananahary mikitroka koa ny takodara malagasy. Ny fanovàn' ny olombelona ny toeram-ponenany voajanahary ho amin' ny tanjona isan-karazany dia nahatonga ny takodara honina eny amin' ny tanin' [[Ôliva (zavamaniry)|ôliva]], ny saha, eny amin' ny tanim-[[Voaloboka|boaloboka]], eny amin' ny zaridaina ary eny amin' ny toeram-pambolena hafa, na dia tsy fahita firy aza izy ireo ary mihena any amin' ny faritra be fambolena. Mampanahy ny fihazana any amin' ny faritra atsimo amin' i [[Eorôpa]] sy [[Azia]].

Manao fifindra-monina manaraka fizaran-taona ny takodara ho setrin' ny orana any amin' ny faritra sasany toa an' i [[Srilanka]] sy any amin' ny tangoron-tendrombohitra Ghat Andrefana ([[India]]). Tazana eny amin' ny toerana avo ny takodara mandritra ny fifindrà-monina mamakivaky an' i [[Himalaya]]. Nisy andiany iray voarakitra an-tsoratra tany amin' ny 6&amp;nbsp;400 m any ho any tamin' ny diabe voalohany teny amin' ny tendrombohitra Everest.

== Fifandraisany amin' ny olombelona ==
Ahitana karazam-biby maro noheverin' ny olona ho bibikely mpanimba ny sakafon' ny takodara, anisan' izany ny [[Olitra|olitry]] ny ny samoinan-kazokesika iray (''[[Thaumetopoea pityocampa]]''), izay bibikely mpanimba ala izay hanin' ny vorona vitsy noho ny volony malailay. Noho izany antony izany dia omena fiarovana araka ny [[lalàna]] any amin' ny firenena maro ny takodara.

=== Ao amin' ny lovantsofina sy ny fedrà ary ny fivavahana ===
Vorona miavaka sy misy fiantraikany ara-kolontsaina amin' ny ankamaroan' ny faritra misy azy ny takodara. Noheverina ho masina izy ireo tany [[Ejipta tamin' ny Andro Taloha|Ejipta Taloha]], ary naseho an-tsary teo amin' ny rindrin' ny fasana sy ny tempoly. Tamin' ny Fanjakana Taloha, ny takodara dia nampiasaina tao amin' ny ikônôgrafia hatao hitondra garatra an' ohatra mba hanondroana fa ilay zaza no mpandova sy mpandimby an-drainy. Nahazo toerana mitovy amin' izany ny takodara tany Kreta nanjakan' ny [[sivilizasiona minôana]].

Ao amin' ny ny [[Levitikosy toko faha-11|Levitikosy 11:13–19]] ao amin' ny [[Torah]] dia voatanisa ho anisan' ny biby maharikoriko sy tsy tokony hohanina ny takodara na takidara&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;13 Ary izao no ho zava-betaveta aminareo amin' ny vorona ka tsy ho fihinanareo, fa zava-betaveta izy: ny voltora sy ny gypa sy ny ankoay ... 19 sy ny vano sy ny vanobe, isan-karazany, ary ny takidara sy ny manavy. &quot; (Levitikôsy 11:13-19)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Voatanisa ao amin' ny [[Deoterônômia toko faha-14|Deoterônômia 14:18]] koa izy ireo fa tsy azo hanina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;ary ny vano sy ny vanobe, samy araka ny karazany avy, ary ny takidara sy ny manavy.&quot; (Deoterônômia 14:18)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Miseho miaraka amin' i [[Sôlômôna]] mpanjaka (Sulaymân) ny takodara, fantatra amin' ny anarana [[Fiteny arabo|arabo]] hoe هُدْهُد / ''hudhud'', araka ny [[Kor'any]] ao amin' ny Sorata 27:20-24 ٱلنَّمْل / ''Al-Naml'' (&quot;Ny Vitsika&quot;). Ity soràta ity dia miresaka momba ny tsy fahitana ny takatra (iray amin' ny vorona nentin' ny mpanjaka miaraka amin' ny tafika), ny tatitra nataon' ilay takatra tamin' i Sôlômôna, rehefa tonga izy, momba ny Fanjakan' i Seba (fanjakan' ny [[Mpanjakavavin' i Saba|mpanjakavavy]]), ny fanompoan-tsampin' ny vahoakan' ity fanjakana ity izay nivavaka amin' ny masoandro.

== Jereo koa ==

* [[Vorona]]

* [[Lisitry ny anaram-borona amin' ny teny malagasy]]
* [[Lisitry ny karazam-borona eto Madagasikara]]

== Loharano sy fanamarihana ==

[[Sokajy:Vorona]]</text>
      <sha1>gmtjp39ir5i2kdasuysk3r4zz3kc2lx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Upupa antaios</title>
    <ns>0</ns>
    <id>285084</id>
    <revision>
      <id>1148937</id>
      <parentid>1065090</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T11:03:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>nanova ny anaran'i [[Takodaran' i Saint Helena]] ho [[Upupa antaios]] i Thelezifor</comment>
      <origin>1065090</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="909" sha1="rgggq8odtfh0tknpqzd7zm831ioaqrs" xml:space="preserve">[[Sary:Upupa antaios.JPG|vignette|298x298px|Takodarabe]]
Ny '''takodaran' i Sainte Helena''' na '''takodarabe''' (''Upupa antaios'') dia karazam-borona misy sanga ao amin' ny fianakaviana ''[[Takodara|Upupidae]]''. Ity karazana [[takodara]] ity dia tsy fahita afa-tsy any amin' ny nosy Saint Helena.

Ny Saint Helena dia nosy britanika any amin' ny tapany atsimo amin' ny [[Ranomasimbe Atlantika]]. 1 950 km andrefan' ny morontsiraka atsimo-andrefan' i [[Afrika]], ary 4 000 km any atsinanan' i [[Rio de Janeiro]] any [[Amerika Atsimo]] no misy azy.

Heverina fa nanjavona ity karazana takodara ity taoriana kelin' ny nahitan' ny [[Pôrtogaly|Pôrtogey]] ilay nosy tamin' ny taona 1502. Lehibe lavitra noho ny karazana hafa misy ilay ity karazany iray ity. Miaina an-tanety izy io ary tsy nanidina.

== Jereo koa ==

* [[Takodara]]
* [[Takodarambazaha]]
* [[Takodara afrikana]]
* [[Takodaran' i Madagasikara]]</text>
      <sha1>rgggq8odtfh0tknpqzd7zm831ioaqrs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148942</id>
      <parentid>1148937</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T11:16:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Rohy anatiny</comment>
      <origin>1148942</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="979" sha1="jadlwbgoa56e8r8eud68vg3xmce9hkd" xml:space="preserve">[[Sary:Upupa antaios.JPG|vignette|298x298px|''Upupa antaios'']]
Ny '''''Upupa antaios''''' na '''takodaran' i Sainte Helena''' dia karazam-borona misy sanga ao amin' ny fianakaviana ''[[Upupa|Upupidae]]''. Tsy fahita afa-tsy any amin' ny [[nosy Saint Helena]] ity karazana takodara ity.

I Saint Helena dia nosy britanika any amin' ny tapany atsimo amin' ny [[Ranomasimbe Atlantika]]. 1 950 km andrefan' ny morontsiraka atsimo-andrefan' i [[Afrika]], ary 4 000 km any atsinanan' i [[Rio de Janeiro]] any [[Amerika Atsimo]] no misy azy.

Heverina fa nanjavona ity karazana takodara ity taoriana kelin' ny nahitan' ny [[Pôrtogaly|Pôrtogey]] ilay nosy tamin' ny taona 1502. Lehibe lavitra noho ny karazana hafa misy ilay ity karazany iray ity. Miaina an-tanety izy io ary tsy nanidina.

== Jereo koa ==

* ''[[Upupa]]''

* ''[[Upupa epops]]'' (takodara eoraziana)
* ''[[Upupa africana]]'' (takodara afrikana)
* ''[[Takodaran' i Madagasikara|Upupa marginata]]'' (takodara malagasy)</text>
      <sha1>jadlwbgoa56e8r8eud68vg3xmce9hkd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148948</id>
      <parentid>1148942</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T11:20:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Rohy anatiny</comment>
      <origin>1148948</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="953" sha1="8fvafbx4cnc5xau6cndy7penyskbct3" xml:space="preserve">[[Sary:Upupa antaios.JPG|vignette|355x355px|''Upupa antaios'']]
Ny '''''Upupa antaios''''' na '''takodaran' i Sainte Helena''' dia karazam-borona misy sanga ao amin' ny fianakaviana ''[[Upupa|Upupidae]]''. Tsy fahita afa-tsy any amin' ny [[nosy Saint Helena]] ity karazana takodara ity.

I Saint Helena dia nosy britanika any amin' ny tapany atsimo amin' ny [[Ranomasimbe Atlantika]]. 1 950 km andrefan' ny morontsiraka atsimo-andrefan' i [[Afrika]], ary 4 000 km any atsinanan' i [[Rio de Janeiro]] any [[Amerika Atsimo]] no misy azy.

Heverina fa nanjavona ity karazana takodara ity taoriana kelin' ny nahitan' ny [[Pôrtogaly|Pôrtogey]] ilay nosy tamin' ny taona 1502. Lehibe lavitra noho ny karazana hafa misy ilay ity karazany iray ity. Miaina an-tanety izy io ary tsy nanidina.

== Jereo koa ==

* ''[[Upupa]]''

* ''[[Upupa epops]]'' (takodara eoraziana)
* ''[[Upupa africana]]'' (takodara afrikana)
* ''[[Upupa marginata]]'' (takodara malagasy)</text>
      <sha1>8fvafbx4cnc5xau6cndy7penyskbct3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fe</title>
    <ns>0</ns>
    <id>287590</id>
    <revision>
      <id>1148835</id>
      <parentid>1077790</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T13:22:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Jereo koa</comment>
      <origin>1148835</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="549" sha1="sr2tu1sfsoaxir1cverei4h6wpu9lho" xml:space="preserve">[[Sary:Thigh.jpg|vignette|Fen' olombelona]]
Ny '''fe''' dia ampahany ambony amin' ny rantsam-batana ambany na aoriana hatreo amin' ny valahana ka hatreo amin' ny [[lohalika]], izay matetika nofosana kokoa na matevina kokoa. Ny fen' ny [[akoho]], ny an' ny [[Olombelona|olona]], ​​ny an' ny [[soavaly]], ny an' ny [[ondry]], ny an' ny [[omby]], ny an' ny [[kisoa]], ny an' ny [[osy]] na ny an' ny [[serfa]] anefa dia tsy mitovy amin' ny endriny ivelany.

== Jereo koa ==

* [[Leferana]]
* [[Lohalika]]
* [[Pokopoko]]
* [[Talikana]]
* [[Tongotra]]</text>
      <sha1>sr2tu1sfsoaxir1cverei4h6wpu9lho</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Soroka</title>
    <ns>0</ns>
    <id>287594</id>
    <revision>
      <id>1148830</id>
      <parentid>1077801</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T12:57:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Nanalehibe sary</comment>
      <origin>1148830</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="636" sha1="belxqn4gjspa0lx2th3k5simem0fxro" xml:space="preserve">[[Sary:Photo of male right shoulder, combined with an anatomical drawing from Leonardo da Vinci.jpg|vignette|353x353px|Soroka]]
Ny '''soroka''' dia faritry ny tena eo amin' ny fihaonan' ny [[Vatan' olombelona|vatana]] sy ny [[rantsam-batana]] ambony, izay misy [[taolana]] telo: ny [[taolampanavy]] sy ny rangomaina ary ny taolan-tsandry, ary koa ny nofotra sy ny [[rohinofo]] ary ny [[hozatra]] manapy azy.

Ny soroka dia tokony ho afa-mihetsika tsara hahafahan' ny [[sandry]] sy ny [[tanana]] mihetsika malalaka, ary tokony ho marin-toerana tsara hahafahana manatanteraka hetsika toy ny fanaingana sy ny fanosehana ary ny fisintonana.</text>
      <sha1>belxqn4gjspa0lx2th3k5simem0fxro</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148832</id>
      <parentid>1148830</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T13:06:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1148832</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="899" sha1="he4c62d13uf9wa25ablqsz1jngvypy4" xml:space="preserve">[[Sary:Photo of male right shoulder, combined with an anatomical drawing from Leonardo da Vinci.jpg|vignette|353x353px|Soroka]]
Ny '''soroka''' dia faritry ny tena eo amin' ny fihaonan' ny [[Vatan' olombelona|vatana]] sy ny [[rantsam-batana]] ambony, izay misy [[taolana]] telo: ny [[taolampanavy]] sy ny rangomaina ary ny taolan-tsandry, ary koa ny nofotra sy ny [[rohinofo]] ary ny [[hozatra]] manapy azy.

Ny soroka dia tokony ho afa-mihetsika tsara hahafahan' ny [[sandry]] sy ny [[tanana]] mihetsika malalaka, ary tokony ho marin-toerana tsara hahafahana manatanteraka hetsika toy ny fanaingana sy ny fanosehana ary ny fisintonana.

== Jereo koa ==

* [[Fe]]

* [[Hatoka]]
* [[Helika]]
* [[Kibo]]
* [[Lamosina]]
* [[Loha]]

* [[Lohalika]]

* [[Ranjo]]

* [[Nono (an' ny olombelona)|Nono]]
* [[Soroka]]
* [[Takiba]]
* [[Takibaka]]
* [[Tanana]]
* [[Tongotra]]
* [[Tratra]]
* [[Vody]]
* [[Vozona]]</text>
      <sha1>he4c62d13uf9wa25ablqsz1jngvypy4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fanjakan' i Onilahy</title>
    <ns>0</ns>
    <id>290773</id>
    <revision>
      <id>1148860</id>
      <parentid>1117996</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T14:32:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1148860</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8186" sha1="qdg1vze3cmcwktasouiyivzq9tnl10p" xml:space="preserve">[[Sary:Onilahy watershed.png|vignette|421x421px|Ny faritanin-dranon' i [[Onilahy (ony)|Onilahy]]]]
Ny '''Fanjakan'''' '''i Onilahy''' dia fanjakana tao amin' ny tapany atsimo-andrefan' i [[Madagasikara]], indrindra ny manodidina ny ony [[Onilahy (ony)|Onilahy]]. Foibem-pahefana lehibe izy io talohan' ny [[Zanatanin' i Madagasikara sy ny tany miankina|fanjanahan]]' ny Frantsay, indrindra fa teo ambany fahefan' ny mpanjaka [[antandroy]] sy [[mahafaly]]. Anisan' ny fanjakana efatra lehibe tao amin' ny faritra nisy ny [[Mahafaly]] tamin' ny taonjato faha-18, niaraka tamin' ny [[Fanjakan’ i Sakatovo|Fanjakan' i Sakatovo]] sy ny [[Fanjakan' i Menarandra]] ary ny [[Fanjakan' i Linta]]. I Beroy na Manera no renivohitry ny Fanjakan' i Onilahy. Niroborobo io fanjakana io tamin’ ny alalan' ny varotra, indrindra fa ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] sy ny [[omby]] ary ny vokatra hafa teo an-toerana. Nisy fiantraikany taminy koa ny fifandraisana tamin' ny Eorôpeana, ny Arabo ary ny mponina amorontsiraka hafa.

== Fiavian' ny anarany ==
Nahazo io anarany io avy amin' ny anaran' ny [[ony]] atao hoe [[Onilahy (ony)|Onilahy]] izay mamakivaky ny faritra nisy an' io fanjakana io ny Fanjakan' i Onilahy. Ony lehibe eto [[Madagasikara]] i Onilahy, ary azo inoana fa nomena io anarana io ity fanjakana ity noho ny maha zava-dehibe ilay ony ao amin' ilay faritra na amin' ny olona nonina tao.

== Tantara ==
Fanjakana natanjaka tany atsimo-andrefan' i Madagasikara, manodidina ny ony [[Onilahy (ony)|Onilahy]], ny Fanjakan' i Onilahy. Nisongadina teo amin' ny tantarany ny fitaoman' ny vahoaka [[Mahafaly]] sy [[Antandroy|Tandroy]] sy [[Vezo]] ary [[Masikoro]], ary koa ny varotra tamin' ny Eorôpeana sy ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]]. Naorin' ny mpifindra monina avy any [[Afrika Atsinanana]] tamin' ny taonjato faha-16 io fanjakana io.

ivoatra manodidina ny ony mitovy anarana aminy, izay nanan-danja tamn' ny lafiny toekarena sy stratejika, ny Fanjakan' i Onilahy. Nonina tao ny Mahafaly sy ny Tandroy ary ny Vezo, izay nanangana rafitra pôlitika tsikelikely manana foibem-pitondrana. Nalaza tamin' ny fanoherana ny fitaomana avy any ivelany sy tamin' ny fandaminany ara-piarahamonina mifototra amin' ny [[Fokom-pianakaviana|foko]] sy ny mpitarika nentim-paharazana ireo vahoaka ireo. Niitatra ny Fanjakan' i Onilahy tamin' ny taonjato faha-16 na faha-17 rehefa tonga ny foko [[Masikoro]]. 

Niroborobo io fanjakana io tamin' ny alalan' ny [[varotra]] sy ny [[fambolena]] ary ny [[fiompiana]]. Nanana ny anjara toerany lehibe teo amin' io faritra io izy, indrindra tamin' ny fanaraha-maso ny lalam-barotra sy ny harena voajanahary. Nalamina ho sarangnam-poko ny [[fiarahamonina]], misy andriana, mpitondra fivavahana, mpanao asa tanana ary mpamboly.

Tamin' ny faratampon' ny heriny dia ivon' ny varotra lehibe tany atsimo-andrefan' i Madagasikara ny Fanjakan' i Onilahy. Nitazona ny fifanakalozana tamin' ny mpivarotra sy mpiantsambo [[Arabo (vahoaka)|arabo]] sy [[Pôrtogey (vahoaka)|pôrtogey]] ary [[Frantsay (vahoaka)|frantsay]] izy. Niroborobo ny fivarotana biby fiompy ([[omby]] sns) sy [[sira]] ary [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]], ka nahatonga ity faritra ity ho anisan' ny von' ny fifanakalozana ara-toekarena taty amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]].

Niatrika ady anatiny sy ivelany ilay fanjakana. Nanohitra ny fanitarana izay nokasain' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakan' ny Merina]] hatao tamin' ny taonjato faha-19 izy. Na izany aza, toy ny fanjakana malagasy hafa, dia niharatsy ny toe-draharaha noho ny fifandrafiana teo an-toerana sy ny nafitsoky ny mpanjanaka frantsay.

Nihena tsikelikely ny herin' ny Fanjakan' i Onilahy nanomboka tamin’ ny taonjato faha-19, tamin' ny fahatongavan' ny Eorôpeana sy ny [[Zanatanin' i Madagasikara sy ny tany miankina|fanjanahan']] [[Zanatanin' i Madagasikara sy ny tany miankina|i Frantsa an' i Madagasikara]]. Tamin’ ny faran' ny taonjato faha-19 dia nanamafy ny fifehezany an' i Madagasikara ny Frantsay. Taorian' ny faharesen' ny Nosy tamin' ny taona 1895 dia nampidirina tao anatin' ny fitondran' ny mpanjanaka frantsay ny Fanjakan' i Onilahy, ka izany no fiafaran' ny [[Fahaleovantena|fahaleovantenany]] ara-pôlitika.

Indreto ny mpanjaka nifandimby&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://vetso.serasera.org/tononkalo/ny-andri-fara/madagasikara-fahagola-sy-faha-mpanjaka-tohiny01 Madagasikara fahagola sy faha mpanjaka]&quot;, ''vetso.serasera.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;:

* [[Herontany]] (1810 - 1850)
* [[Refiafy]] (1851 - 1889)
* [[Lahitafika]] (1889 - 1890)
* [[Refotaka]] (1990 - 1922)

== Toekarena ==
Ny fambolena no fototry ny toekaren' ny Fanjakan' i Onilahy. Zava-dehibe koa ny fambolena [[vary]], indrindra tany amin' ny faritra akaikin' i Onilahy. Nambolena hatao sakafo ny [[mangahazo]] sy ny [[ovy]]. Nambolena koa ny [[voamadinika]] ([[katsaka]] sy ny hafa). Nanana anjara toerana lehibe teo amin’ ny toekaren' ilay fanjakana ny fiompiana, indrindra fa ny [[omby]] sy [[ondry]]. Tsy natao ho fivelomana fotsiny ny biby fiompy, fa koa ho karazana vola ifanakalozana amin' ny varotra sy hanatanterahana fombafomba nentim-paharazana. Nanjono koa ny mponina, indrindra fa ireo monina amin' ny faritra akaikin' ny morontsiraka. Nameno ny sakafo sy ny toekarena ny [[Jono|fanjonoana]].

Nandray anjara amin' ny varotra [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] ilay fanjakana, andevo izay natakalo entana eorôpeina na [[Arabo (vahoaka)|arabo]]. Natakalo koa ny [[sira]], ny [[tantely]], ny [[Lamba (akora)|lamba]] ary ny biby fiompy. Ny mpivarotra eorôpeana sy arabo dia nitondra entana toy ny fitaovam-piadiana, ny lamba ary zava-manitra, ho takalon' ny vokatra eto an-toerana..

Nanao asa tanana koa ny mponina. Nisy ny fanamboarana akanjo nentim-paharazana amin' ny [[fanenomana]] sy amin' ny [[hoditra]]; tao koa ny famokarana zavatra vita amin' ny hazo, anisan' izany ny sary [[sokitra]].

== Kolontsaina ==
Manan-karena sy samihafa ny [[kolontsaina]] tao amin' ny Fanjakan' i Onilahy. Singa fototra amin' ny fiainana andavanandro ny [[zavakanto]], ny [[mozika]], ny [[dihy]] ary ny fombafomba ara-pivavahana.

Ny mpanjaka no niandraikitra ny fandaminana ara-tsôsialy sy ny fitantanana ny tany ary ny fiarovana ny vahoaka. Ny ambaratongam-pahefana dia nahitana ny fifandraisan' ny [[Fianakaviana (fomba malagasy)|fianakaviana]] sy ny [[fokom-pianakaviana]], ary ny fianakavian' ny mpanjaka dia nanana anjara toerana lehibe tamin' ny fitandroana ny filaminana sy ny fombafomba ara-tsôsialy.

Nitana toerana ambony teo amin' ny fiainan' ny mponina tao amin' ny Fanjakan’ i Onilahy ny [[Fivavahan-drazana malagasy|fivavahana nentim-paharazana]]. Ny finoana dia [[Animisma|animista]], ary nanaja ny [[Razana (finoana malagasy)|razana]] ny mponina. Nahitana sorona biby sy dihy matetika ny fombafomba izay natao mba hampitony ny fanahin'ny razana sy ny an' ny zavanoary, sy mba hiantohana ny firoboroboan' ny fanjakana. Nanana anjara toerana lehibe koa ny [[tromba]].

Nisy fiantraikany tao amin' ny faritra tao amin' ilay fanbjakana ny fomban-drazana [[masikoro]] sy ny fifandraisana tamin' ny foko maro hafa eto [[Madagasikara]] sy tao amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]].

== Lova navelany ==
Na dia efa rava amin' ny maha fanjakana azy aza ny Fanjakan' i Onilahy dia mbola hita any amin' ny faritr' i [[Onilahy]] ny lova ara-kolontsaina sy ara-tantara navelany. Ny lovantsofina sy ny fomba amam-panao ary ny finoana avy amin' ity fanjakana ity dia nolovain' ny taranaka mifandimby, ary mbola misy fiantraikany amin' ny fiainana andavanandron' ny mponina ao amin' ilay faritra izany.

Mbola velona amin' izao fotoana izao ny tantaran' ny Fanjakan' i Onilahy amin' ny alalan' ny kolontsaina sy ny fomban-drazan' ny mponina any amin' ny ilany atsimo-andrefan' i Madagasikara, indrindra ny an' ny [[Mahafaly]] sy [[Antandroy|Tandroy]]. Ny fanoheran' izy ireo ny fanjakazakana avy any ivelany sy ny firaiketam-pony amin' ny fomba amam-panaon' ny razambeny dia manaporofo ny nisian' ity fanjakana ity eo amin' ny [[tantaran' i Madagasikara]].

== Jereo koa ==

* [[Mahafaly]]
* [[Masikoro]]
* [[Fanjakan' i Linta]]
* [[Fanjakan' i Sakatovo]]
* [[Fanjakan' i Menarandra]]
* [[Fanjakan' i Falonaombe]]

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>qdg1vze3cmcwktasouiyivzq9tnl10p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fanjakana mahafaly</title>
    <ns>0</ns>
    <id>290887</id>
    <revision>
      <id>1148859</id>
      <parentid>1095848</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T14:31:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1148859</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="521" sha1="6a23p1marijsl30j26x24q6db9hq56u" xml:space="preserve">Ny '''fanjakana''' '''mahafaly''' dia anisan' ny vondrona pôlitika nentim-paharazana tany atsimo-andrefan' i [[Madagasikara]]. Nanangana fanjakana kely mahaleo tena maromaro talohan' ny [[Madagasikara zanatany frantsay|fanjanahantany]] ny [[Mahafaly]]. Tamin’ ny taonjato faha-19 dia nizara ho fanjakana dimy ny tanin' ny Mahafaly, ka ireto avy izany:

* ny [[Fanjakan' i Onilahy]];
* ny [[Fanjakan' i Linta]];
* ny [[Fanjakan’ i Sakatovo|Fanjakan' i Sakatovo]];
* ny [[Falonaombe]];
* ny [[Fanjakan' i Menarandra]].</text>
      <sha1>6a23p1marijsl30j26x24q6db9hq56u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Zon'ny LGBT eto Madagasikara</title>
    <ns>0</ns>
    <id>294194</id>
    <revision>
      <id>1148837</id>
      <parentid>1148403</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T13:46:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Graciella09</username>
        <id>38831</id>
      </contributor>
      <origin>1148837</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6876" sha1="rpu2q29v0se1d3xql3ssgl5k846nmj6" xml:space="preserve">
{{Infobox}}
[[Sary:LGBT flag map of Madagascar.svg|vignette|LGBT Madagasikara]] Miatrika fanavakavahana sy sakana ara-pitsarana izay tsy iainan'ny mponina tsy LGBTQ ny '''olona vavy tia vavy, olona lahy tia lahy, olona sady tia lahy ny tia vavy, lahy niova ho vavy na vavy niova ho lahy, ary ireo karazana fahatelo ara-pananahana ([[LGBTQ+ ao Madagasikara|LGBT]]Q) eto Madagasikara'''. Na dia tsy sazian'ny [[lalàna]] aza ny firaisana ara-nofo eo amin'ny samy lahy na samy vavy ho an'ny [[Olombelona|olona]] samy mihoatra ny 21 taona, dia tsy omena ny olona LGBTQ ny ankamaroan'ny fahalalahana sivily toy ny zo hivady anatrehan'ny [[Lalàna momba ny LGBTQ+ ao Madagasikara|lalàna]] sy ny zo hanangan-janaka .
Araka ny fehezan-dalàna famaizana dia sazina an-tranomaizina roa ka hatramin'ny dimy taona, ary lamandy 2 ka hatramin'ny 10 tapitrisa Ariary izay olona manao « fihetsika tsy mendrika na tsy ara-boajanahary amin'ny olona mitovy fananahana amin' olona latsaky ny 21 taona » &lt;ref name=&quot;Report&quot;&gt;[https://2009-2017.state.gov/documents/organization/186425.pdf ''2011 Country Reports on Human Rights Practices: Madagascar'', Bureau of Democracy, Human Rights and Labor, U.S. Department of State, page 26]&lt;/ref&gt; .

== Fankatoavana ny fanambadian'ny olona mitovy fananahana ==
Araka ny lalàna eto Madagasikara&lt;ref&gt;https://textes.lexxika.com/lois-malagasy/loi-n2007-022-du-20-aout-2007-relative-au-mariage-et-aux-regimes-matrimoniaux/&lt;/ref&gt;, dia tsy ekena ny [[Fanambadiana|fanambadian]]’ olona mitovy [[fananahana]] na hoe samy lahy na samy vavy, ary tahaka izany ihany koa ny amin'ny fanateram-bodiondry na ny araka ny fomban-drazana eo amin’ny olona mitovy fananahana.&quot; Nanao fanambarana ny ao amin'ny [[Lapan'i Mahazoarivo|lapan'ny Mahazoarivo]] mahakasika izany.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=FANAMBARANA - Primature |url=https://www.primature.gov.mg/index.php/2019/12/21/fanambarana/ |access-date=2025-07-04 |archive-date=2025-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250417144506/https://www.primature.gov.mg/index.php/2019/12/21/fanambarana/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Ny foto-dàlana [[Fiangonan' i Jesoa Kristy eto Madagasikara|FJKM]] ihany koa dia tsy manaiky ny fanambadian'olona mitovy fananahana ary tsy manao [[Fanamasinam-panambadian' ny mitovy fananahana|Fitsofan-drano ny fanambadian' olona mitovy fananahana]], nambaran'ny Mpitandrina Irako Andriamahazosoa Ammi efa filohan'io antokom-[[Fivavahana kristiana|pivavahana kristiana]] io izany.&lt;ref&gt;[https://www.agencemalagasydepresse.com/vaovao-samihafa/fanambadianny-mitovy-fananahana-manao-antsom-pitiavana-ny-filohanny-fjkm/ FANAMBADIAN’NY MITOVY FANANAHANA : Manao antsom-pitiavana ny filohan’ny FJKM - Agence Malagasy de Presse]&lt;/ref&gt;

Tsy eto Madagasikara irery ihany no vitsy an'isa sy voahilikilika ny vondrompiarahamonina LGBT fa mbola maro ireo firenena tsy misokatra amin'izy ireo, toa an'i [[Hong Kong]].&lt;ref&gt;[https://mg.globalvoices.org/2025/01/06/170574/ Mpifankatia LGBTQ folo ‘mirehareha fa mpivady’ na tsy ankatoavina aza ny fanambadian’olona mitovy fananahana ao Hong Kong · Global Voices teny Malagasy]&lt;/ref&gt;

== Fananganan-jaza ataon'ny mpivady mitovy fananahana ==
Ny fanambadian'ny lehilahy sy vehivavy ihany no manan-jo hanangan-janaka araka ny lalàna eto Madagasikara.   .

== Lehilahy miaraka amin'ny lehilahy ==

Tamin’ny taona 2011, hita tao anatin’ny Tatitry ny [[Zon' olombelona|Zon’Olombelona]] navoakan’ny Departemantam-panjakana [[Amerikanina]] fa mielipatrana ny [[fanavakavahana]] ara-piarahamonina manjo ny vondrom-piarahamonina LGBT. Nampitain’ilay tatitra fa tsy dia resahina loatra eto amin’ny firenena ny momba ny fironana ara-pananahana sy ny maha-lahy na maha-vavy, ary manomboka amin’ny fankatoavana an-tsokosoko ka hatramin’ny fandavana mivantana no fihetsiky ny besinimaro amin’izany, indrindra fa amin’ireo mpivaro-tena nanova fananahana. Nohamarinin'ny tatitra ihany koa fa matetika lasibatry ny fanafihana ireo mpivaro-tena LGBT &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.tiatanindrazana.mg/actualites/mpivaro-tena-manam-bady-hafakely-ny-tontolo-androni-lila-61533.php |title=kopian'ny arisiva |access-date=2026-07-18 |archive-date=2026-07-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260718163406/https://www.tiatanindrazana.mg/actualites/mpivaro-tena-manam-bady-hafakely-ny-tontolo-androni-lila-61533.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, anisan’izany ny fanararaotana am-bava, ny fitoraham-bato, ary tonga hatramin'ny famonoana mihitsy aza. 

Ny volana Desambra 2019, nisy lalàna iray navoaka izay manasazy ny herisetra mifototra amin'ny lahy sy ny vavy. Lasa resabe izany, ka nisy solombavambahoaka niampanga azy ho mampiroborobo ny firaisan'ny samy lehilahy na samy vehivavy, na dia tsy hita ao anatin'ilay volavolan-dalàna aza ilay teny. Noro Ravaozanany dia nanamarika fa « Tsy vonona ny hanome lanja ny zon’ny olona mitovy fananahana (pelaka) ny [[Fiarahamonina malagasy|fiarahamonina malagasy.]] Ny fanatrarana fitovian-jo eo amin'ny lahy sy vavy (miralenta) dia efa fanamby amin'ny taona 2020, eny fa na dia eo amin'ny faribolana ara-tsaina aza. »  .

Tamin'ny taona 2020, vehivavy 33 taona no nosamborina noho ny fanolanana vehivavy 19 taona, rehefa nametraka fitarainana ny renin'ity farany. Raha ny marina, misy [[lalàna]] manasazy amin'ny fanagadrana &quot; na iza na iza nanao fihetsika tsy mendrika na tsy ara-boajanahary tamin'ny olona mitovy fananahana, tsy ampy taona latsaky ny 21 taona &quot;. Naniry hamaly faty ilay renim-pianakaviana noho ny fanapahan-kevitry ny zanany vavy nametraka fitoriana ny rainy izay efa nanolana azy. Nisy ny hetsika fanohanana azy roa vavy nokarakaraina tao amin’ny [[Tambajotra sôsialy|tambajotra sosialy]], raha nanambara i Noro Ravaozanany fa “ Mampalahelo ny tsy niarovan'ny reniny ny zanany vavy tamin'io fanolanana nataon-drainy io. [...] Valifaty nataon-dreniny izany no miranga ary fomba nataony io hanafenana ny fiampangana ny firaisana ara-nofo sy ny fanolanana&quot;. Ato amin'ny [[aterineto]], iharan'ny fanevatevana sy fandrahonana ho faty ireo mpanohana azy roa ; ny mpivavaka miampanga azy ireo ho nanao « fampiroboroboana ny firaisan'ny samy lehilahy na samy vehivavy &quot;, manolotra fitsaboana fiovam-po ho an'ilay tovovavy ihany koa. Na dia tsy voararan'ny lalàna aza ny firaisan'ny samy lehilahy na samy vehivavy eto [[Madagasikara]], dia melohin'ny [[fiarahamonina]] mafy izany  .

Tamin’ny fiandohan’ny volana jolay 2021, nofoanan’ny fanjakana malagasy ny takarivan’ny LGBT natao tao amin’ny trano fisotroana iray teto [[Antananarivo]], noho ny antony « famporisihana ho amin'ny fijangajangana » . Nokarakaraina isan-taona nandritra ny telo taona izany mba hanasongadinana ny fiarahamonina LGBT ao amin'ny nosy. Nanohitra io fanapahan-kevitra io ny talen'ny orinasa, ka nitarika ny fandrahonana ny fanakatonana ilay trano fisotroana.

== Loharano ==</text>
      <sha1>rpu2q29v0se1d3xql3ssgl5k846nmj6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Madagascar in the Last Vestiges of the Birthplace of Humanity</title>
    <ns>0</ns>
    <id>294252</id>
    <revision>
      <id>1148912</id>
      <parentid>1109756</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T06:40:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Nanovona teny kely (&quot;amin'ny teôlôjia&quot;)</comment>
      <origin>1148912</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1926" sha1="0lfpyj7zce0mdgy30fzfsc2he4nlyb3" xml:space="preserve">Ny tezy &quot;'''''Madagascar in the Last Vestiges of the birthplace of Humanity'''''&quot;, nosoratan' i [[Ndriana Rabarioelina]]  tamin' ny taona 2016, no notohanany ka nahazoany ny ny dôktôrà faharoa amin' ny teôlôjia (''Doctorate in Theology'') tao amin' ny Saint Alcuin House Theological Seminary (Saint-Alcuin House, any [[Etazonia]]). Milaza ity tezy ity fa i [[Madagasikara]] dia iray amin' ny sisa tavela amin' ny toerana nipoiran' ny [[olombelona]], ​​toa an' i [[Afrika Atsinanana]], tamin' ny alalan' ny fikarohany ny lasa any amin' ny 6&amp;nbsp;000 taona any ho any. Ny mpikaroka dia manazava ny tantara miafina momba an' i Madagasikara, tantara izay aoriny amin' ny fifindra-monina tany aloha ela sy ny fifandraisana amin' ny [[sivilizasiôna]] samihafa ([[Fiteny (heviny mivelatra)|fiteny]], [[kolontsaina]]).Fanadihadiana ara-piteny ([[fiteny hebreo taloha]], [[fiteny malagasy]]), ara-[[Fivavahana|pivavahana]], ara-[[teôlôjia]] ary ara-[[tantara]] sy [[jeôpôlitika]] no nataony mba hanehoany ny anjara toeran' i Madagasikara eo amin' ny fiforonan' ny olombelona.

Ity asa ity dia mameno ny diplôma doktôrà izay azony teo aloha (tamin' ny taona 2010), “[[Biblical Relations between Israel and Madagascar|''Biblical Relations between Israely and Madagasca'']]&lt;nowiki/&gt;r”, izay manamafy ny petra-kevitra momba ny fifandraisana ara-Baiboly eo amin' ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] sy ny [[Hebreo (vahoaka)|Hebreo]] fahiny. Tafiditra ao anatin’ ny fikarohana nataony momba ny niandohan’ ny [[Jiosy malagasy|Jiosy]] [[Jiosy malagasy|malagasy]], ny fitondrà-mpanjaka [[Teôkrasia|teôkratika]] teto amin' ny Nosy, izay mampiseho ny fomba fijeriny an' i Madagasikara izay aoriny amin’ ny lasa ara-paminaniana sy ara-panahy.

== Jereo koa ==

* ''[[Biblical Relations between Israel and Madagascar]]''
* ''[[The King and High Priest Andriantompokoindrindra]]''
* ''[[The New Kingdom of Madagascar]]''</text>
      <sha1>0lfpyj7zce0mdgy30fzfsc2he4nlyb3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Etôlôjia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>294423</id>
    <revision>
      <id>1148921</id>
      <parentid>1118500</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T09:46:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Nanatsara rafi-pehezanteny</comment>
      <origin>1148921</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2526" sha1="s1u2v0txp6rr416d2xaqgcjghdemgxv" xml:space="preserve">
[[Sary:Fighting impalas edit2.jpg|vignette|372x372px|Impala lahy (''[[Aepyceros melampus]]'') miady]]
Ny '''etôlôjia''' dia sampan' ny [[siansa]] mikaroka sy mandinika ny fihetsika sy ny fitondran-tenana voaanaharin' ny biby, izany hoe ao amin' ny tontolo misy azy. Io taranja io dia manambatra fahalalana avy amin' ny [[biôlôjia]], ny [[zôlôjia]], ny [[sôsiôlôjia]], ary indraindray ny [[psikôlôjia]], mba hahazoana manazava ny antony sy ny fivoaran' ny fitondran-tenan' ny biby iray&lt;ref&gt;https://mg.globalvoices.org/2020/08/04/149131/&lt;/ref&gt;.

== Tanjona sy sehatra iasany ==
Ny etôlôjia dia mikendry ny:

* hahafantatra ny antony ara-tsiansa mahatonga [[biby]] iray hanao zavatra iray (toy ny fihetsiketsehana, fifandraisana, fihinanana, fiarovan-tena, sns.)
* handinika ny fitondran-tena voajanahary sy ny fitondran-tena nianarana
* handinika ny fifandraisan' ny biby &lt;ref&gt;https://mg.globalvoices.org/2016/10/29/90817/&lt;/ref&gt;amin’ny hafa ao amin’ny vondrony
* hitady ny anjara toerana sy lanjan’ny fitondran-tena amin’ny fiveloman’ny karazana iray

== Mpikaroka malaza ==
Anisan' ny mpikaroka malaza amin' ny etôlôjia ireto:

* [[Konrad Lorenz]]: anisan' ny rain' ny etôlôjia môderina, nahazo [[loka Nobel]] tamin' ny 1973.
* [[Nikolaas Tinbergen]]: nanazava ny antony efatra amin' ny fitondran-tena: fiavian' ny fitondran-tena, fiasa ara-tsaina, fivoarana ara-potoana, ary soa azo amin' izany (fonction adaptative).
* [[Jane Goodall]]: nandinika sy niara-niaina tamin' ny rajako ''chimpanzé'' (''[[Pan troglodytes]]'') tao [[Afrika]].

== Fomba fandalinana ==
Mampiasa fandinihana mivantana ny tontolo voajanahary sy fitsapana amin' ny laboratoara ny etôlôjia, amin' ny alalan' ny:

* fanarahana biby &lt;ref&gt;https://mg.globalvoices.org/2016/06/02/83373/&lt;/ref&gt;iray na vondrona biby;
* firaketana sy famakafakana ny fihetsika (araka ny fotoana, antony, vokatra);
* fanadihadiana amin' ny alalan' ny sary, horonan-tsary, na fitaovana siantifika hafa.

== Sampana sy fampiharana ==
Ny etôlôjia dia ahitana taranja manokana toy ny:

* etôlôjia ara-tsôsialy: fitondran-tenan' ny biby amin’ny fiaraha-monina;
* etôlôjian' ny fiompiana: fitondran-tenan' ny [[biby fiompy]];
* etôlôjian' ny biby an-trano: famantarana ny filan' ny biby toy ny [[alika]] na [[saka]];
* etôlôjian' ny olombelona (indraindray): fitondran-tenan' ny olombelona amin' ny fomba ara-biôlôjia

== Jereo koa ==
* [[Fitondran-tenan' ny biby]]
* [[Biôlôjia]]
* [[Zôôlôjia]]
* [[Psikôlôjia]]

== Rohy ivelany ==</text>
      <sha1>s1u2v0txp6rr416d2xaqgcjghdemgxv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ambaniandro</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295105</id>
    <revision>
      <id>1148841</id>
      <parentid>1116044</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T13:49:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Nanitatra</comment>
      <origin>1148841</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="807" sha1="sttnnhsa61sqoa9x3afd4fe2cwtp8qr" xml:space="preserve">Ny '''ambaniandro''' ny vahoakan' ny mpanjaka tao [[Fanjakan' Imerina|Imerina]], afa-tsy ny [[andriana]] sy ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]]. Anisan' izany ny Hova sy ny [[bemihisatra]] ary ny [[folovohitra]]. Nantsoina hoe '''ambanimasoandro''' koa izy ireo. &quot;[[Ambanilanitra]]&quot; kosa no niantsoana ny mponina rehetra tsy an-kanavaka eran' ny fanjakana, ao anatin' izany na [[andriana]] na [[hova]] na [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]]. Io anarana hoe &quot;Ambaniandro&quot; io dia nomen' ny foko malagasy hafa ny [[Merina]], na inona [[Sarangam-poko merina|sarangany]] na inona.

== Ohabolana ==

* Mangalatra an-[[tsena]] ka mihaika ny ambaniandro.
* Masia-tongotra toa Ambaniandro.
* Sitrapon-dRakamisy no nanambadiany Ambaniandro.

== Jereo koa ==

* [[Imerina-Ambaniandro]]
* [[Andriana]]
* [[Hova]]</text>
      <sha1>sttnnhsa61sqoa9x3afd4fe2cwtp8qr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148846</id>
      <parentid>1148841</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T13:59:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Nanatsara lahatsoratra</comment>
      <origin>1148846</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="833" sha1="kgibaqokd36g56rx6zip8nem38ycctc" xml:space="preserve">Ny '''Ambaniandro''' ny vahoakan' ny mpanjaka tao [[Fanjakan' Imerina|Imerina]], afa-tsy ny [[andriana]] sy ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]]. Anisan' izany ny [[Hova]] (na Folovohitra) sy ny [[Bemihisatra]]. Nantsoina hoe '''Ambanimasoandro''' koa izy ireo. &quot;[[Ambanilanitra]]&quot; kosa no niantsoana ny mponina rehetra tsy an-kanavaka eran' ny fanjakana, ao anatin' izany na [[andriana]] na [[hova]] na [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]]. Io anarana hoe &quot;Ambaniandro&quot; io dia nomen' ny [[Foko eto Madagasikara|foko malagasy]] sasany ny [[Merina]], na inona [[Sarangam-poko merina|sarangany]] na inona.

== Ohabolana ==

* Mangalatra an-[[tsena]] ka mihaika ny ambaniandro.
* Masia-tongotra toa Ambaniandro.
* Sitrapon-dRakamisy no nanambadiany Ambaniandro.

== Jereo koa ==

* [[Imerina-Ambaniandro]]
* [[Andriana]]
* [[Hova]]</text>
      <sha1>kgibaqokd36g56rx6zip8nem38ycctc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148847</id>
      <parentid>1148846</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T14:00:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1148847</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="816" sha1="p7etk7e8ij8jacfkw153uvhttwp2ixn" xml:space="preserve">Ny '''Ambaniandro''' ny vahoakan' ny mpanjaka tao [[Fanjakan' Imerina|Imerina]], afa-tsy ny [[andriana]] sy ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]]. Anisan' izany ny [[Hova]] sy ny [[Bemihisatra]]. Nantsoina hoe '''Ambanimasoandro''' koa izy ireo. &quot;[[Ambanilanitra]]&quot; kosa no niantsoana ny mponina rehetra tsy an-kanavaka eran' ny fanjakana, ao anatin' izany na [[andriana]] na [[hova]] na [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]]. Io anarana hoe &quot;Ambaniandro&quot; io dia nomen' ny [[Foko eto Madagasikara|foko malagasy]] sasany ny [[Merina]], na inona [[Sarangam-poko merina|sarangany]] na inona.

== Ohabolana ==

* Mangalatra an-[[tsena]] ka mihaika ny ambaniandro.
* Masia-tongotra toa Ambaniandro.
* Sitrapon-dRakamisy no nanambadiany Ambaniandro.

== Jereo koa ==

* [[Imerina-Ambaniandro]]
* [[Andriana]]
* [[Hova]]</text>
      <sha1>p7etk7e8ij8jacfkw153uvhttwp2ixn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148848</id>
      <parentid>1148847</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T14:00:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1148848</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="834" sha1="0jvfhsixd9iaoir70217erj9gmk6rry" xml:space="preserve">Ny '''Ambaniandro''' ny vahoakan' ny mpanjaka tao [[Fanjakan' Imerina|Imerina]], afa-tsy ny [[andriana]] sy ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]]. Anisan' izany ny [[Hova]] sy ny [[Bemihisatra]]. Nantsoina hoe '''Ambanimasoandro''' koa izy ireo. &quot;[[Ambanilanitra]]&quot; kosa no niantsoana ny mponina rehetra tsy an-kanavaka eran' ny fanjakana, ao anatin' izany na [[andriana]] na [[hova]] na [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]]. Io anarana hoe &quot;Ambaniandro&quot; io dia nomen' ny [[Foko eto Madagasikara|foko malagasy]] sasany ny [[Merina]], na inona [[Sarangam-poko merina|sarangany]] na inona.

== Ohabolana ==

* Mangalatra an-[[tsena]] ka mihaika ny ambaniandro.
* Masia-tongotra toa Ambaniandro.
* Sitrapon-dRakamisy no nanambadiany Ambaniandro.

== Jereo koa ==

* [[Imerina-Ambaniandro]]
* [[Andriana]]
* [[Hova]]
* [[Folovohitra]]</text>
      <sha1>0jvfhsixd9iaoir70217erj9gmk6rry</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148851</id>
      <parentid>1148848</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T14:11:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1148851</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="896" sha1="7c6v5lq0hhrzhdis2pg98gg5qaf1r6f" xml:space="preserve">Ny '''Ambaniandro''' ny vahoakan' ny mpanjaka tao [[Fanjakan' Imerina|Imerina]], afa-tsy ny [[andriana]] sy ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]]. Anisan' izany ny [[Hova]] sy ny [[Bemihisatra]]. Nantsoina hoe '''Ambanimasoandro''' koa izy ireo. &quot;[[Ambanilanitra]]&quot; kosa no niantsoana ny mponina rehetra tsy an-kanavaka eran' ny fanjakana, ao anatin' izany na [[andriana]] na [[hova]] na [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]]. Io anarana hoe &quot;Ambaniandro&quot; io dia nomen' ny [[Foko eto Madagasikara|foko malagasy]] sasany ny [[Merina]], na inona [[Sarangam-poko merina|sarangany]] na inona.

== Ohabolana ==

* Mangalatra an-[[tsena]] ka mihaika ny ambaniandro.
* Masia-tongotra toa Ambaniandro.
* Sitrapon-dRakamisy no nanambadiany Ambaniandro.

== Jereo koa ==

* [[Imerina-Ambaniandro]]
* [[Andriana]]
* [[Hova]]
* [[Folovohitra]]
* [[Menabe (sokajin' olona)]]
* [[Menakely (sokajin' olona)]]</text>
      <sha1>7c6v5lq0hhrzhdis2pg98gg5qaf1r6f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148852</id>
      <parentid>1148851</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T14:12:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Jereo koa */</comment>
      <origin>1148852</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="892" sha1="cq4tenf84oaoya9xgcn8xtsktb2sfol" xml:space="preserve">Ny '''Ambaniandro''' ny vahoakan' ny mpanjaka tao [[Fanjakan' Imerina|Imerina]], afa-tsy ny [[andriana]] sy ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]]. Anisan' izany ny [[Hova]] sy ny [[Bemihisatra]]. Nantsoina hoe '''Ambanimasoandro''' koa izy ireo. &quot;[[Ambanilanitra]]&quot; kosa no niantsoana ny mponina rehetra tsy an-kanavaka eran' ny fanjakana, ao anatin' izany na [[andriana]] na [[hova]] na [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]]. Io anarana hoe &quot;Ambaniandro&quot; io dia nomen' ny [[Foko eto Madagasikara|foko malagasy]] sasany ny [[Merina]], na inona [[Sarangam-poko merina|sarangany]] na inona.

== Ohabolana ==

* Mangalatra an-[[tsena]] ka mihaika ny ambaniandro.
* Masia-tongotra toa Ambaniandro.
* Sitrapon-dRakamisy no nanambadiany Ambaniandro.

== Jereo koa ==

* [[Imerina-Ambaniandro]]
* [[Andriana]]
* [[Hova]]
* [[Folovohitra]]
* [[Menabe (fizaran-tany)]]
* [[Menakely (fizaran-tany)]]</text>
      <sha1>cq4tenf84oaoya9xgcn8xtsktb2sfol</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sevohitse</title>
    <ns>0</ns>
    <id>298343</id>
    <revision>
      <id>1148861</id>
      <parentid>1132742</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T14:40:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1148861</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1032" sha1="1x0kf9ffe5jy2co0a2tlxajmrpo3m5k" xml:space="preserve">Ny '''Sevohitse''' na '''Sahivohitse''' iray amin' ny [[fokom-pianakaviana]] ao amin' ny [[Antandroy]]&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Randriamamonjy Frédéric, ''Tantaran' i Madagasikara isam-paritra'', 2006, pp. 73-76.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, any amin' ny farany atsimon' i [[Madagasikara]], any amin' ny faritra [[Faritra Androy|Androy]] manodidina an' [[Ambovombe]]. Ny [[fambolena]] sy ny [[fiompiana]] no asa ara-toekarena nentim-paharazan' izy ireo, indrindra  ny fambolena [[tsaramaso]] sy ny [[Zea mays|katsaka]] ary ny [[Ricinus communis|kinana]]. Tsy dia manambady ivelan' ny foko misy azy ny olona ao amin' ity vondrona ity. Manana lovantsofina izay milaza ny fiaviany mifandray amin' ny [[Hebreo (vahoaka)|Hebreo]] fahiny ny sasany amin' izy ireo&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Bruder, Edith (2013). &quot;Descendants of David&quot;. In Sicher, Efraim (ed.). ''Race, color, identity: rethinking discourses about &quot;Jews&quot; in the twenty-first century''. New York: Berghahn Books. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-0-85745-892-6&lt;/nowiki&gt;.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Loharano sy fanamarihana ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>1x0kf9ffe5jy2co0a2tlxajmrpo3m5k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148862</id>
      <parentid>1148861</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T14:45:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1148862</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1088" sha1="0ndc5hsxmiibuso4h5ypejt8nvkdgfp" xml:space="preserve">Ny '''Sevohitse''' na '''Sahivohitse''' iray amin' ny [[fokom-pianakaviana]] ao amin' ny [[Antandroy]]&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Randriamamonjy Frédéric, ''Tantaran' i Madagasikara isam-paritra'', 2006, pp. 73-76.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, any amin' ny farany atsimon' i [[Madagasikara]], any amin' ny faritra [[Faritra Androy|Androy]] manodidina an' [[Ambovombe]]. Ny [[fambolena]] sy ny [[fiompiana]] no asa ara-toekarena nentim-paharazan' izy ireo, indrindra  ny fambolena [[tsaramaso]] sy ny [[Zea mays|katsaka]] ary ny [[Ricinus communis|kinana]]. Tsy dia manambady ivelan' ny foko misy azy ny olona ao amin' ity vondrona ity. Manana lovantsofina izay milaza ny fiaviany mifandray amin' ny [[Hebreo (vahoaka)|Hebreo]] fahiny ny sasany amin' izy ireo&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Bruder, Edith (2013). &quot;Descendants of David&quot;. In Sicher, Efraim (ed.). ''Race, color, identity: rethinking discourses about &quot;Jews&quot; in the twenty-first century''. New York: Berghahn Books. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-0-85745-892-6&lt;/nowiki&gt;.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Jereo koa ==

* [[Antandroy]]

* [[Jiosy malagasy]]

== Loharano sy fanamarihana ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>0ndc5hsxmiibuso4h5ypejt8nvkdgfp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipedia:Efemerida/11 Aogositra</title>
    <ns>4</ns>
    <id>298641</id>
    <revision>
      <id>1148913</id>
      <parentid>1133854</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T08:38:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JianJi</username>
        <id>36396</id>
      </contributor>
      <origin>1148913</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="310" sha1="ie993a3h3f1o0g094iausatz8h9drjd" xml:space="preserve">'''Androany [[11 Aogositra|11 aogositra]]''':
* '''[[1792]]''' - Natomboka tao [[Frantsa]] ny fahafahan'ny [[lehilahy]] mandrotsa-bato mifidy mivantana izay ho mpitondra azy.

* '''[[1825]]''' - Lasa filohan'i Bolivia i [[Simón Bolívar]]. 

* '''[[1960]]''' - Fahaleovantenan'i [[Tsady|Tchad]] amin'i Frantsa</text>
      <sha1>ie993a3h3f1o0g094iausatz8h9drjd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>LGBTQ+ ao Madagasikara</title>
    <ns>0</ns>
    <id>299026</id>
    <revision>
      <id>1148838</id>
      <parentid>1145255</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T13:48:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Graciella09</username>
        <id>38831</id>
      </contributor>
      <comment>/* Fanekena ara-tsosialy */</comment>
      <origin>1148838</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4296" sha1="e8hg91vaxb6fltzxld8mimvh8kpbnde" xml:space="preserve">[[Sary:LGBT flag map of Madagascar.svg|vignette|Sarintanin'i Madagasikara misy sainam-pirenena LGBT]]
Ny vondrom-piarahamonina '''LGBTQ+ (Lesbiana, Gay, Bisexual, Transgender, Queer sy hafa)''' eto [[Madagasikara]] dia miaina ao anatin’ny tontolo ara-tsosialy sy ara-kolontsaina somary sarotra, izay mbola manjaka ny fomba fijery nentim-paharazana sy ny [[fivavahana]]. Na dia tsy voararan’ny lalàna aza ny fifandraisana eo amin’ny olona mitovy fananahana amin’ny toe-javatra manokana, dia mbola misy fanavakavahana sy tsy fahampian’ny fiarovana ara-dalàna ho an’ny olona LGBTQ+.

== Toe-dalàna ==
Eto Madagasikara, tsy [[heloka bevava]] ny fifandraisana ara-nofo eo amin’ny olon-dehibe mitovy fananahana raha mihoatra ny taona ara-dalàna voafaritra. Na izany aza, misy fepetra manokana ao amin’ny lalàna izay mety manasazy hetsika heverina ho “mifanohitra amin’ny fahamaotinana” rehefa misy olona latsaky ny taona voafetra.

Tsy misy ihany koa:

* [[lalàna]] manokana miaro amin’ny fanavakavahana mifototra amin’ny fironana ara-pananahana na maha-lahy na maha-vavy,
* fanekena ara-dalàna ny fanambadian’olona mitovy fananahana,
* na rafitra fanovana maha-lahy na maha-vavy amin’ny antontan-taratasy ofisialy.

== Fanekena ara-tsosialy ==
Ny [[fiarahamonina]] [[Malagasy (vahoaka)|malagasy]] dia mbola heverina ho mpandala nentim-paharazana amin’ny ankapobeny, ary matetika ny resaka LGBTQ+ dia tsy resahina ampahibemaso&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://igg-geo.org/2023/07/26/la-place-de-la-culture-dans-lidentite-lgbti-a-madagascar/ |title=kopian'ny arisiva |access-date=2026-04-12 |archive-date=2026-04-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260412213905/https://igg-geo.org/2023/07/26/la-place-de-la-culture-dans-lidentite-lgbti-a-madagascar/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Noho izany:

* Misy olona LGBTQ+ miaina miafina noho ny tahotry ny [[Fanilikilihana mahazo ny olona manana fahasembanana|fanilikilihana]].
* Misy tranga [[fanavakavahana]] ara-tsosialy sy fanesoana.
* Any amin’ny tanàna lehibe toy ny ao [[Antananarivo]], misy fivoarana kely amin’ny fahitana sy fandraisana ny vondrom-piarahamonina.

Na izany aza, tsy mitovy ny toe-javatra manerana ny nosy, ary misy ireo olona sy fikambanana manohana ny fahasamihafana.

== Fikambanana sy hetsika ==
Tato anatin’ny taona vitsivitsy, nisy fikambanana sy hetsika madinika nipoitra hanohanana ny zon’ny LGBTQ+ eto Madagasikara&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.tiatanindrazana.mg/actualites/fanapariahana-ny-fiarahan-ny-mitovy-fananahana-na-lgbt-66031.php |title=kopian'ny arisiva |access-date=2026-04-12 |archive-date=2026-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260427031124/https://www.tiatanindrazana.mg/actualites/fanapariahana-ny-fiarahan-ny-mitovy-fananahana-na-lgbt-66031.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Ohatra amin’izany ny:

* sehatra sy vondrona sosialy ho an’ny tanora LGBTQ+,
* hetsika fanentanana momba ny zon’olombelona,
* ary toerana azo antoka (safe spaces) ho an’ny fizaràna traikefa sy fanohanana ara-tsaina.

Ireo hetsika ireo dia mikendry ny hampihena ny fanilikilihana sy hanamafisana ny fahasalamana ara-tsaina sy ara-tsosialy an’ireo olona voakasika &lt;ref&gt;https://www.tiatanindrazana.mg/actualites/pelaka-manohitra-ny-fanilihana-azy-13291.php&lt;/ref&gt;.

== Olana sedraina ==
Ny olona LGBTQ+ eto Madagasikara dia mety hiatrika:

* fanilikilihana amin’ny fianakaviana sy fiaraha-monina,
* fahasarotana amin’ny fahazoana asa na fanabeazana amin’ny toe-javatra sasany,
* tsy fahampian’ny fiarovana ara-dalàna amin’ny herisetra na fanararaotana,
* fahasahiranana amin’ny fanehoana malalaka ny maha-izy azy.

== Fivoarana sy ho avy ==
Na dia mbola misy sakana aza, dia hita tsikelikely ny:

* fitomboan’ny fahalalana momba ny [[Zon' olombelona|zon’olombelona]],
* fidiran’ny resaka LGBTQ+ amin’ny media sy tambajotra sosialy,
* ary ny fananganana vondrom-piarahamonina manohana kokoa&lt;ref&gt;https://feminaction.fr/osc/orms-lgbt/&lt;/ref&gt;.

Mbola dingana lavitra anefa no ilaina amin’ny fanovana lalàna sy ny fanovana fomba fisainana mba hahazoana fitoviana tanteraka.

== Jereo koa ==

* [[Zon'olombelona eto Madagasikara|Zon’olombelona eto Madagasikara]]
* [[Fanavakavahana]]
* [[:fr:LGBTQ_en_Afrique|LGBTQ+ any Afrika]]

== Referansa ==</text>
      <sha1>e8hg91vaxb6fltzxld8mimvh8kpbnde</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148840</id>
      <parentid>1148838</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T13:49:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Graciella09</username>
        <id>38831</id>
      </contributor>
      <comment>/* Fanekena ara-tsosialy */</comment>
      <origin>1148840</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4314" sha1="2u1iptxu8tzd5y1x68pnk2zdthrc9gu" xml:space="preserve">[[Sary:LGBT flag map of Madagascar.svg|vignette|Sarintanin'i Madagasikara misy sainam-pirenena LGBT]]
Ny vondrom-piarahamonina '''LGBTQ+ (Lesbiana, Gay, Bisexual, Transgender, Queer sy hafa)''' eto [[Madagasikara]] dia miaina ao anatin’ny tontolo ara-tsosialy sy ara-kolontsaina somary sarotra, izay mbola manjaka ny fomba fijery nentim-paharazana sy ny [[fivavahana]]. Na dia tsy voararan’ny lalàna aza ny fifandraisana eo amin’ny olona mitovy fananahana amin’ny toe-javatra manokana, dia mbola misy fanavakavahana sy tsy fahampian’ny fiarovana ara-dalàna ho an’ny olona LGBTQ+.

== Toe-dalàna ==
Eto Madagasikara, tsy [[heloka bevava]] ny fifandraisana ara-nofo eo amin’ny olon-dehibe mitovy fananahana raha mihoatra ny taona ara-dalàna voafaritra. Na izany aza, misy fepetra manokana ao amin’ny lalàna izay mety manasazy hetsika heverina ho “mifanohitra amin’ny fahamaotinana” rehefa misy olona latsaky ny taona voafetra.

Tsy misy ihany koa:

* [[lalàna]] manokana miaro amin’ny fanavakavahana mifototra amin’ny fironana ara-pananahana na maha-lahy na maha-vavy,
* fanekena ara-dalàna ny fanambadian’olona mitovy fananahana,
* na rafitra fanovana maha-lahy na maha-vavy amin’ny antontan-taratasy ofisialy.

== Fanekena ara-tsosialy ==
Ny [[fiarahamonina]] [[Malagasy (vahoaka)|malagasy]] dia mbola heverina ho mpandala nentim-paharazana amin’ny ankapobeny, ary matetika ny resaka LGBTQ+ dia tsy resahina ampahibemaso&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://igg-geo.org/2023/07/26/la-place-de-la-culture-dans-lidentite-lgbti-a-madagascar/ |title=kopian'ny arisiva |access-date=2026-04-12 |archive-date=2026-04-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260412213905/https://igg-geo.org/2023/07/26/la-place-de-la-culture-dans-lidentite-lgbti-a-madagascar/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Noho izany:

* Misy olona LGBTQ+ miaina miafina noho ny tahotry ny [[Fanilikilihana mahazo ny olona manana fahasembanana|fanilikilihana]].
* Misy tranga [[fanavakavahana]] ara-tsosialy sy fanesoana.
* Any amin’ny [[Tanàn-dehibe|tanàna lehibe]] toy ny ao [[Antananarivo]], misy fivoarana kely amin’ny fahitana sy fandraisana ny vondrom-piarahamonina.

Na izany aza, tsy mitovy ny toe-javatra manerana ny nosy, ary misy ireo olona sy fikambanana manohana ny fahasamihafana.

== Fikambanana sy hetsika ==
Tato anatin’ny taona vitsivitsy, nisy fikambanana sy hetsika madinika nipoitra hanohanana ny zon’ny LGBTQ+ eto Madagasikara&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.tiatanindrazana.mg/actualites/fanapariahana-ny-fiarahan-ny-mitovy-fananahana-na-lgbt-66031.php |title=kopian'ny arisiva |access-date=2026-04-12 |archive-date=2026-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260427031124/https://www.tiatanindrazana.mg/actualites/fanapariahana-ny-fiarahan-ny-mitovy-fananahana-na-lgbt-66031.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Ohatra amin’izany ny:

* sehatra sy vondrona sosialy ho an’ny tanora LGBTQ+,
* hetsika fanentanana momba ny zon’olombelona,
* ary toerana azo antoka (safe spaces) ho an’ny fizaràna traikefa sy fanohanana ara-tsaina.

Ireo hetsika ireo dia mikendry ny hampihena ny fanilikilihana sy hanamafisana ny fahasalamana ara-tsaina sy ara-tsosialy an’ireo olona voakasika &lt;ref&gt;https://www.tiatanindrazana.mg/actualites/pelaka-manohitra-ny-fanilihana-azy-13291.php&lt;/ref&gt;.

== Olana sedraina ==
Ny olona LGBTQ+ eto Madagasikara dia mety hiatrika:

* fanilikilihana amin’ny fianakaviana sy fiaraha-monina,
* fahasarotana amin’ny fahazoana asa na fanabeazana amin’ny toe-javatra sasany,
* tsy fahampian’ny fiarovana ara-dalàna amin’ny herisetra na fanararaotana,
* fahasahiranana amin’ny fanehoana malalaka ny maha-izy azy.

== Fivoarana sy ho avy ==
Na dia mbola misy sakana aza, dia hita tsikelikely ny:

* fitomboan’ny fahalalana momba ny [[Zon' olombelona|zon’olombelona]],
* fidiran’ny resaka LGBTQ+ amin’ny media sy tambajotra sosialy,
* ary ny fananganana vondrom-piarahamonina manohana kokoa&lt;ref&gt;https://feminaction.fr/osc/orms-lgbt/&lt;/ref&gt;.

Mbola dingana lavitra anefa no ilaina amin’ny fanovana lalàna sy ny fanovana fomba fisainana mba hahazoana fitoviana tanteraka.

== Jereo koa ==

* [[Zon'olombelona eto Madagasikara|Zon’olombelona eto Madagasikara]]
* [[Fanavakavahana]]
* [[:fr:LGBTQ_en_Afrique|LGBTQ+ any Afrika]]

== Referansa ==</text>
      <sha1>2u1iptxu8tzd5y1x68pnk2zdthrc9gu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148842</id>
      <parentid>1148840</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T13:50:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Graciella09</username>
        <id>38831</id>
      </contributor>
      <comment>/* Fikambanana sy hetsika */</comment>
      <origin>1148842</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4317" sha1="bovznhk2my8heyu44jg1h7rpetatrp5" xml:space="preserve">[[Sary:LGBT flag map of Madagascar.svg|vignette|Sarintanin'i Madagasikara misy sainam-pirenena LGBT]]
Ny vondrom-piarahamonina '''LGBTQ+ (Lesbiana, Gay, Bisexual, Transgender, Queer sy hafa)''' eto [[Madagasikara]] dia miaina ao anatin’ny tontolo ara-tsosialy sy ara-kolontsaina somary sarotra, izay mbola manjaka ny fomba fijery nentim-paharazana sy ny [[fivavahana]]. Na dia tsy voararan’ny lalàna aza ny fifandraisana eo amin’ny olona mitovy fananahana amin’ny toe-javatra manokana, dia mbola misy fanavakavahana sy tsy fahampian’ny fiarovana ara-dalàna ho an’ny olona LGBTQ+.

== Toe-dalàna ==
Eto Madagasikara, tsy [[heloka bevava]] ny fifandraisana ara-nofo eo amin’ny olon-dehibe mitovy fananahana raha mihoatra ny taona ara-dalàna voafaritra. Na izany aza, misy fepetra manokana ao amin’ny lalàna izay mety manasazy hetsika heverina ho “mifanohitra amin’ny fahamaotinana” rehefa misy olona latsaky ny taona voafetra.

Tsy misy ihany koa:

* [[lalàna]] manokana miaro amin’ny fanavakavahana mifototra amin’ny fironana ara-pananahana na maha-lahy na maha-vavy,
* fanekena ara-dalàna ny fanambadian’olona mitovy fananahana,
* na rafitra fanovana maha-lahy na maha-vavy amin’ny antontan-taratasy ofisialy.

== Fanekena ara-tsosialy ==
Ny [[fiarahamonina]] [[Malagasy (vahoaka)|malagasy]] dia mbola heverina ho mpandala nentim-paharazana amin’ny ankapobeny, ary matetika ny resaka LGBTQ+ dia tsy resahina ampahibemaso&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://igg-geo.org/2023/07/26/la-place-de-la-culture-dans-lidentite-lgbti-a-madagascar/ |title=kopian'ny arisiva |access-date=2026-04-12 |archive-date=2026-04-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260412213905/https://igg-geo.org/2023/07/26/la-place-de-la-culture-dans-lidentite-lgbti-a-madagascar/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Noho izany:

* Misy olona LGBTQ+ miaina miafina noho ny tahotry ny [[Fanilikilihana mahazo ny olona manana fahasembanana|fanilikilihana]].
* Misy tranga [[fanavakavahana]] ara-tsosialy sy fanesoana.
* Any amin’ny [[Tanàn-dehibe|tanàna lehibe]] toy ny ao [[Antananarivo]], misy fivoarana kely amin’ny fahitana sy fandraisana ny vondrom-piarahamonina.

Na izany aza, tsy mitovy ny toe-javatra manerana ny nosy, ary misy ireo olona sy fikambanana manohana ny fahasamihafana.

== Fikambanana sy hetsika ==
Tato anatin’ny taona vitsivitsy, nisy fikambanana sy hetsika madinika nipoitra hanohanana ny zon’ny LGBTQ+ eto Madagasikara&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.tiatanindrazana.mg/actualites/fanapariahana-ny-fiarahan-ny-mitovy-fananahana-na-lgbt-66031.php |title=kopian'ny arisiva |access-date=2026-04-12 |archive-date=2026-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260427031124/https://www.tiatanindrazana.mg/actualites/fanapariahana-ny-fiarahan-ny-mitovy-fananahana-na-lgbt-66031.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Ohatra amin’izany ny:

* sehatra sy vondrona sosialy ho an’ny tanora LGBTQ+,
* hetsika fanentanana momba ny zon’olombelona,
* ary toerana azo antoka (safe spaces) ho an’ny fizaràna traikefa sy fanohanana ara-tsaina.

Ireo hetsika ireo dia mikendry ny hampihena ny fanilikilihana sy hanamafisana ny fahasalamana ara-tsaina sy ara-tsosialy ho an’ireo olona voakasika &lt;ref&gt;https://www.tiatanindrazana.mg/actualites/pelaka-manohitra-ny-fanilihana-azy-13291.php&lt;/ref&gt;.

== Olana sedraina ==
Ny olona LGBTQ+ eto Madagasikara dia mety hiatrika:

* fanilikilihana amin’ny fianakaviana sy fiaraha-monina,
* fahasarotana amin’ny fahazoana asa na fanabeazana amin’ny toe-javatra sasany,
* tsy fahampian’ny fiarovana ara-dalàna amin’ny herisetra na fanararaotana,
* fahasahiranana amin’ny fanehoana malalaka ny maha-izy azy.

== Fivoarana sy ho avy ==
Na dia mbola misy sakana aza, dia hita tsikelikely ny:

* fitomboan’ny fahalalana momba ny [[Zon' olombelona|zon’olombelona]],
* fidiran’ny resaka LGBTQ+ amin’ny media sy tambajotra sosialy,
* ary ny fananganana vondrom-piarahamonina manohana kokoa&lt;ref&gt;https://feminaction.fr/osc/orms-lgbt/&lt;/ref&gt;.

Mbola dingana lavitra anefa no ilaina amin’ny fanovana lalàna sy ny fanovana fomba fisainana mba hahazoana fitoviana tanteraka.

== Jereo koa ==

* [[Zon'olombelona eto Madagasikara|Zon’olombelona eto Madagasikara]]
* [[Fanavakavahana]]
* [[:fr:LGBTQ_en_Afrique|LGBTQ+ any Afrika]]

== Referansa ==</text>
      <sha1>bovznhk2my8heyu44jg1h7rpetatrp5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148843</id>
      <parentid>1148842</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T13:51:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Graciella09</username>
        <id>38831</id>
      </contributor>
      <comment>/* Fikambanana sy hetsika */</comment>
      <origin>1148843</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4321" sha1="g0zyqszmzei029w1jksp6idasq9c440" xml:space="preserve">[[Sary:LGBT flag map of Madagascar.svg|vignette|Sarintanin'i Madagasikara misy sainam-pirenena LGBT]]
Ny vondrom-piarahamonina '''LGBTQ+ (Lesbiana, Gay, Bisexual, Transgender, Queer sy hafa)''' eto [[Madagasikara]] dia miaina ao anatin’ny tontolo ara-tsosialy sy ara-kolontsaina somary sarotra, izay mbola manjaka ny fomba fijery nentim-paharazana sy ny [[fivavahana]]. Na dia tsy voararan’ny lalàna aza ny fifandraisana eo amin’ny olona mitovy fananahana amin’ny toe-javatra manokana, dia mbola misy fanavakavahana sy tsy fahampian’ny fiarovana ara-dalàna ho an’ny olona LGBTQ+.

== Toe-dalàna ==
Eto Madagasikara, tsy [[heloka bevava]] ny fifandraisana ara-nofo eo amin’ny olon-dehibe mitovy fananahana raha mihoatra ny taona ara-dalàna voafaritra. Na izany aza, misy fepetra manokana ao amin’ny lalàna izay mety manasazy hetsika heverina ho “mifanohitra amin’ny fahamaotinana” rehefa misy olona latsaky ny taona voafetra.

Tsy misy ihany koa:

* [[lalàna]] manokana miaro amin’ny fanavakavahana mifototra amin’ny fironana ara-pananahana na maha-lahy na maha-vavy,
* fanekena ara-dalàna ny fanambadian’olona mitovy fananahana,
* na rafitra fanovana maha-lahy na maha-vavy amin’ny antontan-taratasy ofisialy.

== Fanekena ara-tsosialy ==
Ny [[fiarahamonina]] [[Malagasy (vahoaka)|malagasy]] dia mbola heverina ho mpandala nentim-paharazana amin’ny ankapobeny, ary matetika ny resaka LGBTQ+ dia tsy resahina ampahibemaso&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://igg-geo.org/2023/07/26/la-place-de-la-culture-dans-lidentite-lgbti-a-madagascar/ |title=kopian'ny arisiva |access-date=2026-04-12 |archive-date=2026-04-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260412213905/https://igg-geo.org/2023/07/26/la-place-de-la-culture-dans-lidentite-lgbti-a-madagascar/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Noho izany:

* Misy olona LGBTQ+ miaina miafina noho ny tahotry ny [[Fanilikilihana mahazo ny olona manana fahasembanana|fanilikilihana]].
* Misy tranga [[fanavakavahana]] ara-tsosialy sy fanesoana.
* Any amin’ny [[Tanàn-dehibe|tanàna lehibe]] toy ny ao [[Antananarivo]], misy fivoarana kely amin’ny fahitana sy fandraisana ny vondrom-piarahamonina.

Na izany aza, tsy mitovy ny toe-javatra manerana ny nosy, ary misy ireo olona sy fikambanana manohana ny fahasamihafana.

== Fikambanana sy hetsika ==
Tato anatin’ny taona vitsivitsy, nisy fikambanana sy hetsika madinika nipoitra hanohanana ny zon’ny LGBTQ+ eto Madagasikara&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.tiatanindrazana.mg/actualites/fanapariahana-ny-fiarahan-ny-mitovy-fananahana-na-lgbt-66031.php |title=kopian'ny arisiva |access-date=2026-04-12 |archive-date=2026-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260427031124/https://www.tiatanindrazana.mg/actualites/fanapariahana-ny-fiarahan-ny-mitovy-fananahana-na-lgbt-66031.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Ohatra amin’izany ny:

* sehatra sy vondrona sosialy ho an’ny [[tanora]] LGBTQ+,
* hetsika fanentanana momba ny zon’olombelona,
* ary toerana azo antoka (safe spaces) ho an’ny fizaràna traikefa sy fanohanana ara-tsaina.

Ireo hetsika ireo dia mikendry ny hampihena ny fanilikilihana sy hanamafisana ny fahasalamana ara-tsaina sy ara-tsosialy ho an’ireo olona voakasika &lt;ref&gt;https://www.tiatanindrazana.mg/actualites/pelaka-manohitra-ny-fanilihana-azy-13291.php&lt;/ref&gt;.

== Olana sedraina ==
Ny olona LGBTQ+ eto Madagasikara dia mety hiatrika:

* fanilikilihana amin’ny fianakaviana sy fiaraha-monina,
* fahasarotana amin’ny fahazoana asa na fanabeazana amin’ny toe-javatra sasany,
* tsy fahampian’ny fiarovana ara-dalàna amin’ny herisetra na fanararaotana,
* fahasahiranana amin’ny fanehoana malalaka ny maha-izy azy.

== Fivoarana sy ho avy ==
Na dia mbola misy sakana aza, dia hita tsikelikely ny:

* fitomboan’ny fahalalana momba ny [[Zon' olombelona|zon’olombelona]],
* fidiran’ny resaka LGBTQ+ amin’ny media sy tambajotra sosialy,
* ary ny fananganana vondrom-piarahamonina manohana kokoa&lt;ref&gt;https://feminaction.fr/osc/orms-lgbt/&lt;/ref&gt;.

Mbola dingana lavitra anefa no ilaina amin’ny fanovana lalàna sy ny fanovana fomba fisainana mba hahazoana fitoviana tanteraka.

== Jereo koa ==

* [[Zon'olombelona eto Madagasikara|Zon’olombelona eto Madagasikara]]
* [[Fanavakavahana]]
* [[:fr:LGBTQ_en_Afrique|LGBTQ+ any Afrika]]

== Referansa ==</text>
      <sha1>g0zyqszmzei029w1jksp6idasq9c440</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148844</id>
      <parentid>1148843</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T13:52:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Graciella09</username>
        <id>38831</id>
      </contributor>
      <comment>/* Fikambanana sy hetsika */</comment>
      <origin>1148844</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4341" sha1="8xyz0goxuahv00sg194lrmc2udtmc0d" xml:space="preserve">[[Sary:LGBT flag map of Madagascar.svg|vignette|Sarintanin'i Madagasikara misy sainam-pirenena LGBT]]
Ny vondrom-piarahamonina '''LGBTQ+ (Lesbiana, Gay, Bisexual, Transgender, Queer sy hafa)''' eto [[Madagasikara]] dia miaina ao anatin’ny tontolo ara-tsosialy sy ara-kolontsaina somary sarotra, izay mbola manjaka ny fomba fijery nentim-paharazana sy ny [[fivavahana]]. Na dia tsy voararan’ny lalàna aza ny fifandraisana eo amin’ny olona mitovy fananahana amin’ny toe-javatra manokana, dia mbola misy fanavakavahana sy tsy fahampian’ny fiarovana ara-dalàna ho an’ny olona LGBTQ+.

== Toe-dalàna ==
Eto Madagasikara, tsy [[heloka bevava]] ny fifandraisana ara-nofo eo amin’ny olon-dehibe mitovy fananahana raha mihoatra ny taona ara-dalàna voafaritra. Na izany aza, misy fepetra manokana ao amin’ny lalàna izay mety manasazy hetsika heverina ho “mifanohitra amin’ny fahamaotinana” rehefa misy olona latsaky ny taona voafetra.

Tsy misy ihany koa:

* [[lalàna]] manokana miaro amin’ny fanavakavahana mifototra amin’ny fironana ara-pananahana na maha-lahy na maha-vavy,
* fanekena ara-dalàna ny fanambadian’olona mitovy fananahana,
* na rafitra fanovana maha-lahy na maha-vavy amin’ny antontan-taratasy ofisialy.

== Fanekena ara-tsosialy ==
Ny [[fiarahamonina]] [[Malagasy (vahoaka)|malagasy]] dia mbola heverina ho mpandala nentim-paharazana amin’ny ankapobeny, ary matetika ny resaka LGBTQ+ dia tsy resahina ampahibemaso&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://igg-geo.org/2023/07/26/la-place-de-la-culture-dans-lidentite-lgbti-a-madagascar/ |title=kopian'ny arisiva |access-date=2026-04-12 |archive-date=2026-04-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260412213905/https://igg-geo.org/2023/07/26/la-place-de-la-culture-dans-lidentite-lgbti-a-madagascar/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Noho izany:

* Misy olona LGBTQ+ miaina miafina noho ny tahotry ny [[Fanilikilihana mahazo ny olona manana fahasembanana|fanilikilihana]].
* Misy tranga [[fanavakavahana]] ara-tsosialy sy fanesoana.
* Any amin’ny [[Tanàn-dehibe|tanàna lehibe]] toy ny ao [[Antananarivo]], misy fivoarana kely amin’ny fahitana sy fandraisana ny vondrom-piarahamonina.

Na izany aza, tsy mitovy ny toe-javatra manerana ny nosy, ary misy ireo olona sy fikambanana manohana ny fahasamihafana.

== Fikambanana sy hetsika ==
Tato anatin’ny taona vitsivitsy, nisy fikambanana sy hetsika madinika nipoitra hanohanana ny zon’ny LGBTQ+ eto Madagasikara&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.tiatanindrazana.mg/actualites/fanapariahana-ny-fiarahan-ny-mitovy-fananahana-na-lgbt-66031.php |title=kopian'ny arisiva |access-date=2026-04-12 |archive-date=2026-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260427031124/https://www.tiatanindrazana.mg/actualites/fanapariahana-ny-fiarahan-ny-mitovy-fananahana-na-lgbt-66031.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Ohatra amin’izany ny:

* sehatra sy vondrona sosialy ho an’ny [[tanora]] LGBTQ+,
* hetsika fanentanana momba ny [[Zon' olombelona|zon’olombelona]],
* ary toerana azo antoka (safe spaces) ho an’ny fizaràna traikefa sy fanohanana ara-tsaina.

Ireo hetsika ireo dia mikendry ny hampihena ny fanilikilihana sy hanamafisana ny fahasalamana ara-tsaina sy ara-tsosialy ho an’ireo olona voakasika &lt;ref&gt;https://www.tiatanindrazana.mg/actualites/pelaka-manohitra-ny-fanilihana-azy-13291.php&lt;/ref&gt;.

== Olana sedraina ==
Ny olona LGBTQ+ eto Madagasikara dia mety hiatrika:

* fanilikilihana amin’ny fianakaviana sy fiaraha-monina,
* fahasarotana amin’ny fahazoana asa na fanabeazana amin’ny toe-javatra sasany,
* tsy fahampian’ny fiarovana ara-dalàna amin’ny herisetra na fanararaotana,
* fahasahiranana amin’ny fanehoana malalaka ny maha-izy azy.

== Fivoarana sy ho avy ==
Na dia mbola misy sakana aza, dia hita tsikelikely ny:

* fitomboan’ny fahalalana momba ny [[Zon' olombelona|zon’olombelona]],
* fidiran’ny resaka LGBTQ+ amin’ny media sy tambajotra sosialy,
* ary ny fananganana vondrom-piarahamonina manohana kokoa&lt;ref&gt;https://feminaction.fr/osc/orms-lgbt/&lt;/ref&gt;.

Mbola dingana lavitra anefa no ilaina amin’ny fanovana lalàna sy ny fanovana fomba fisainana mba hahazoana fitoviana tanteraka.

== Jereo koa ==

* [[Zon'olombelona eto Madagasikara|Zon’olombelona eto Madagasikara]]
* [[Fanavakavahana]]
* [[:fr:LGBTQ_en_Afrique|LGBTQ+ any Afrika]]

== Referansa ==</text>
      <sha1>8xyz0goxuahv00sg194lrmc2udtmc0d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sitraka Rakotobe Sorapiainana</title>
    <ns>0</ns>
    <id>301599</id>
    <revision>
      <id>1148910</id>
      <parentid>1148785</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T05:02:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mikoriana</username>
        <id>40064</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1148910</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1095" sha1="fw49a863048rqj2sr18k2xteuedmy8n" xml:space="preserve">Rakotobe Sitraka Onjatiana no tena anarany. Antsoina koa hoe &quot;Tsong&quot; izy. Teraka tamin'ny 14 Jolay 1990 ity mpanao gazety ity.  

'''Ny fianakaviana nipoirany :''' 

Zanak'i Ramatoa Ramonjamanana Haja Tiana Onisoa izy. Ramonjamanana Rivo sy Ilda kosa no nitaiza azy. Manana iray tampo telo i Sitraka Rakotobe. Razafimandimby Philippe no raibeny ary Raony Lucie Isabelle kosa no renibeny. Manana iray tampo telo i Sitraka Rakotobe.

'''Ny fianakaviana naoriny :''' 

Nanambady an-dRamarokoto Joeliniaina Miora izy ary niteraka an-dRakotobe Yohanna Sharon izy ireo. Mbola mitondra vohoka kosa io vadiny io no voatery nandao ny tany i Sitraka.

'''Ny asany :''' 

Tamin'ny taona sy 2016 izy no nisantatra ny tontolo fanaovan-gazety tao amin'ny L'Hebdo de Madagascar, avy eo nanao gazety ara-kolontsaina tao amin'ny L'Express de Madagascar, tao amin'ny  La Vérité izay niova ho  La Vérité Hebdo kosa izy no namarana ny 5 taonany farany. &lt;ref&gt;La Vérité&lt;/ref&gt;

Nodimandry tamin'ny 7 aogositra 2026. Eny Ambohimarina Andoharonofotsy no milevina ity mpanao gazety ity.&lt;ref&gt;Inona no vaovao?&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>fw49a863048rqj2sr18k2xteuedmy8n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lambahoany</title>
    <ns>0</ns>
    <id>301616</id>
    <revision>
      <id>1148823</id>
      <parentid>1148819</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T12:33:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Loharano</comment>
      <origin>1148823</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12462" sha1="fbxb1fnmuqw8cmijv0he9b5b34ve8ne" xml:space="preserve">Ny '''lambahoany''' na '''lambaoany''' dia [[Lamba (kolontsaina malagasy)|lamba]] [[landihazo]] miendrika [[mahitsizoro]] misy misy sary sy soratra voapirinty, izay afatotra eo ambanin' ny [[helika]] na eo amin' ny [[andilana]]&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://newsmada.com/2023/07/31/kolontsaina-sy-fomba-amam-panao-manan-kasina-eo-aminny-malagasy-ny-lamba/ Kolontsaina sy fomba amam-panao: manan-kasina eo amin’ny Malagasy ny lamba]&quot;, ''Newsmada'',  31 juillet 2023&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://web.facebook.com/MuseeDeLaPhotographieDeMadagascar/posts/do%C3%B9-vient-le-mot-lambahoany-selon-larch%C3%A9ologue-bako-rasoarifetra-lambahoany-vien/2612982242177517/?_rdc=1&amp;_rdr# D'où vient le mot &quot;Lambahoany&quot; ?]&quot;, ''Musée de la Photographie de Madagascar'', 3 mai 2023 (resadresaka nifanaovana tamin' i Bako Rasoarifetra, )&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.bdlp.org/fiche/13055 Lambahoany]&quot;, ''Base de Données Lexicographiques Panfrancophone'' (BDLP)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.britishmuseum.org/collection/object/E_Af2006-05-1?utm_source=chatgpt.com Lamba hoany]&quot;, ''British Museum''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.rfi.fr/fr/podcasts/reportage-afrique/20210225-s%C3%A9rie-un-objet-5-7-madagascar-le-lambahoany-une-histoire-d-identit%C3%A9?utm_source=chatgpt.com Madagascar: le Lambahoany, une histoire d'identité]&quot;, ''Radio France Internationale'' (RFI), 26/02/2021&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Prime Magazine, &quot;[https://www.primemedia.international/pdf/Prime-Magazine-February-2019.pdf?utm Lambahoany : Textos sur Textiles]&quot; (PDF), ''Prime Magazine'', Fevrier / February 2019&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Mouvement des Citoyens Malagasy de Paris, &quot;[https://mcmparis.wordpress.com/2016/06/30/lamba-sy-lambaoany/?utm Lamba, lambahoany, salovana, kisaly…]&quot;, ''WordPress'', 30 juin 2016&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Mariky ny [[kolontsaina malagasy]] sady tena mipaka lalina any amin' ny faritra amorontsirak' i [[Madagasikara]] ny fampiasana azy&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;&lt;small&gt;Joanna Bresee, &quot;[https://digitalcollections.sit.edu/isp_collection/121/ Lambahoany: Une Utile de Communication]&quot;, SIT Digital Collections, 2007&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Julien Mallet, &quot;[https://journals.openedition.org/civilisations/5308?lang=en Mobilités, musiques et identités (re)composées à Madagascar]&quot;,  ''OpenEdition Journals'',&lt;/small&gt; &lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.youtube.com/watch?v=YKdO7GMYuyE Podcast : Lambahoany, par Bako Rasoarifetra, archéologue]&quot; (podcast), ''Musée de la Photographie de Madagascar'',&lt;/small&gt;  &lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;&lt;small&gt;Helihanta Rajaonarison, &quot;[https://www.youtube.com/watch?v=xsHQFvfHTEc Histoire de Lamba]&quot;, ''Musée de la Photographie de Madagascar'',&lt;/small&gt; &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://datagascar.com/lambahoany-le-costume-traditionnel-malgache/?utm Lambahoany: le costume traditionnel malgache]&quot;, ''DataGascar,'' August 04, 2022&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Mifandray amin' ny ''[[kanga]]'' ao [[Afrika Atsinanana]] izy io, izay sady fitafy andavanandro no fitaovana ilaina amin' ny fiainana andavanandro ary koa fitaovana enti-mifandray eo amin' ny fiarahamonina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.researchgate.net/publication/301224203_The_Kanga_A_Cloth_That_Reveals-_Co-production_of_Culture_in_Africa_and_the_Indian_Ocean_Region The Kanga, A Cloth That Reveals- Co-production of Culture in Africa and the Indian Ocean Region]&quot;, ''ResearchGate'', September 2012&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.encyclopedia.com/fashion/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/kanga Kanga]&quot;, ''Encyclopedia of Fashion'', www.encyclopedia.com&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Na izany aza, miavaka amin' ny lamba malagasy amin' ny heviny ankapobeny ny lambahoany noho ny endriny sy ny fomba fampiasana azy ho lamba fonosina amin' ny vatana, ary indrindra indrindra, noho ny fisian' ny soratra matetika eo aminy (ohabolana, teny filamatra, na hafatra hafa amin' ny teny malagasy)&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;&lt;small&gt;Razafindradama, Jaosoa Jeannot, &quot;[https://rdpc.uevora.pt/handle/10174/18713? Patrimoine textile malgache: cas du lambahoany tissé par la Cotona d'Antsirabe]&quot;, ''Repositorio Universidade de Evora'', 2015&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://tenymalagasy.org/bins/teny2/lambahoany?utm_source=chatgpt.com&amp;w=lambahoany Lambahoany]&quot;, ''Malagasy Dictionary and Encyclopedia'',&lt;/small&gt; &lt;/ref&gt;.

== Endrika ==
Raha notenomina tamin' ny [[landibe]] na kofehy avy amin' ny tsirak' [[Akondro (zavamaniry)|akondro]] ary nolokoina tanana ny lamba tamin' ny voalohany, dia niova izany ka lasa novokarina amin' ny fomba indostrialy ny lambahoany taty aoriana&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.academia.edu/94612541/Textile_heritage_of_madagascar_the_case_of_woven_lambahoany_by_cotona_antsirabe Textile heritage of Madagascar: the case of woven lambahoany by Cotona Antsirabe]&quot;, ''Academia.edu'', 2015&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Lamba vita amin' ny [[landihazo]] manana endrika mahitsizoro, misy soratra sy sary voaprinty eo aminy, ary sokajy manokana ao anatin' ny [[Lamba (kolontsaina malagasy)|lamba]] malagasy nentim-paharazana ny lambahoany&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jordan Lamont, &quot;[https://voyagiste-madagascar.com/malagasy-textiles-and-lamba-cloth-guide-for-buyers-and-collectors/ Malagasy Textiles and Lamba Cloth: Guide for Buyers and Collectors]&quot;, ''voyagiste-madagascar.com'', May 30, 2026&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. 

Matetika dia misy fizaràna telo ny lambahoany môderina&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;:

* pina: sisiny manaingo antsoina;
* fafana: sarisary maneho olona, seha-piainana andavanandro, biby, zavamaniry, endri-tany, endrika jeômetrika, tandindona;
* soratra: matetika ohabolana, teny filamatra, na hafatra, eo amin' ny farany ambany na eo afovoany.

Mahatonga ny lambahoany ho lamba tsy mianina amin' ny maha fitafiana manarona ny vatana fotsiny azy ny fitambaran' ny sary sy ny soratra: afaka mitantara zavatra sy maneho hevitra ary mampita hafatra koa izy&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

== Fampiasana ==

=== Fitafiana andavanandro ===
Akanjo anaovan' ny lehilahy sy ny vehivavy ny lambahoany, ka azo ampiasaina ho lamba afatotra eo amin' ny andilana izy, eo ambanin' ny sandry na manodidina ny tratra, atao eo an-tsoroka, na afatotra amin' ny loha amin' ny toe-javatra sasany, afatotra manodidina ny vatana. Matetika ny lehilahy no mamatotra azy eo amin' ny valahany (atao [[kitamby]] any amin' ny tapany avaratr' i Madagasikara), fa ny vehivavy kosa mametraka azy eo ambany helika na eo ambonin' ny soroka.

=== Fampitana hafatra eo amin' ny fiarahamonina ===
Ny mampiavaka ny lambahoany dia ny fisian' ny fehezanteny voasoratra eo aminy (teny filamatra, ohabolana,  torohevitra, fanambarana faniriana, na hafatra hafa amin' ny teny malagasy). Izany fitambaran-tsary sy soratra izany dia manova azy ho fitaovana mitantara zavatra sy ifandraisan' ny fiarahamonina. Io endrika hita maso io dia ahafahan' ny olona mitafy na manolotra azy haneho an-kolaka ny fitiavana, ny tsy fitovian-kevitra, sns. Amin' ny endriny nohavaozina ankehitriny dia lasa fitaovana ho an' ny fikambanana tsy miankina (ONG) sy ny mpanakanto izy io mba hanatanterahana hetsika fanentanana momba ny lohahevitra toy ny fahasalamana, ny tontolo iainana, ary ny zon' ny ankizy.

=== Fitafiana amin' ny fombafomba ===
Na dia mifototra indrindra amin' ny fiainana andavanandron' ny faritra amorontsiraka aza ny fampiasana ny lambahoany, dia mahazo lafiny masina kokoa any amin' ny faritry ny afovoan-tany, indrindra mandritra ny fombafomba fanomezam-boninahitra ny [[Razana (kolontsaina malagasy)|razana]]. Manana anjara toerana eo amin' ny lanonana lehibe eo amin' ny fiainam-pianakaviana  ihany koa izy io: fifamofoana, fampakaram-bady, famorana, fandevenana sns.

=== Fampiasana hafa ===
Azo ampiasaina amin' ny zavatra maro samihafa eo amin' ny fiainana andavanandro na ao an-trano koa io lamba io. Anisan' ny fampiasana azy ny fitondrana ankizy, ny fanaovana azy ho lamba firakotra maivana, lamban-databatra na lambam-baravarana na lambam-baravarankely, ny fiarovana amin' ny masoandro na ny vovoka, ary ny fanaingoana ny ao an-trano. Azo atolotra ho fanomezana ihany koa izy io, indrindra mandritra ny fotoan-dehibe na mandritra ny lanonana manokana.

== Tantara sy fanamby ==

=== Tantara mifandray amin' ny varotra ===
Mifandray amin' ny sehatry ny varotra an-dranomasina manodidina ny [[Ranomasimbe Indiana]] ny fivoaran' ny lambahoany, indrindra fa nandritra ny taonjato faha-19. Tamin' izany fotoana izany dia nifandray tamin' ny [[Tamba-nosin' i Kômôro|nosy Kômôro]], tamin' i [[Afrika Atsinanana]], tamin' i [[India]], tamin' ny nosy [[Maskareina (tamba-nosy)|Maskarena]], ary tamin' ny faritra hafa mpanao varotra ny morontsirak' i Madagasikara. Noho izany, manana fomba fampiasana mitovy amin' ny lamba maro avy amin' ny faritra manodidina ny Ranomasimbe Indiana ny lambahoany, indrindra fa ny ''[[kanga]]'' (na ''khanga'' na ''leso'') avy ao Afrika Atsinanana: sady azo anaovana toy ny akanjo ilay lamba mahitsizoro misy sary na soratra no azo ampiasaina hitondrana hafatra voasoratra eo aminy. Tsy midika anefa izany fifandraisana akaiky izany fa dika mitovy amin' ny lamba avy any ivelany fotsiny ny lambahoany. Tafiditra ao anatin' ny tontolon' ny [[kolontsaina malagasy]] ny endriny, ny sary sy soratra eo aminy, ny fomba fampiasana azy ary ny hafatra entiny.

=== Fiavian' ny anarany ===
Voalaza fa ny teny hoe &quot;lambahoany&quot; dia avy amin' ny fitambaran' ny [[teny malagasy]] hoe &quot;lamba&quot; sy ny [[teny anglisy]] hoe &quot;one&quot; (fanafohezana ny hoe &quot;number one&quot;), ka ny &quot;one&quot; dia manondro lamba tsara kalitao na avo lenta nohafarana avy any ivelany tamin' ny taonjato faha-19 izany&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Na izany aza dia tsy tokony hoheverina ho fanazavana azo antoka sy efa voamarina momba ny fiavian' ilay teny io hevitra io. Toy izany koa ny fampifandraisana azy amin' ny hoe &quot;lamba ho any&quot; na &quot;lamba oany&quot; dia toa hevitra naroso fotsiny fa tsy porofo ara-piteny voamarina.

=== Olana sy fanamby ankehitriny ===
Mampiray ny maha fitafiana sy ny maha kolontsaina ary ny maha fitaovam-pifandraisana azy ny lambahoany ka lasa marika matanjaka maneho ny maha Malagasy. Taorian' ny fotoana nihenan' ny fampiasana azy eny an-tanàn-dehibe dia mihamaro indray ny olona liana amin' izy io ankehitriny.

Miatrika fifaninanana mafy avy amin' ny orinasa iraisam-pirenena mpamokatra ''fast fashion'' sy ny varotra fitafiana efa nampiasaina avy any Eorôpa ny sehatry ny famokarana lambahoany. Mba hiantohana ny faharetany dia mamerina mampiasa ity karazana lamba ity sy manavao ny endriny ary manova azy ho fitaovana môderina hanehoana ny kolontsaina ny mpamorona lamaody ankehitriny.

== Jereo koa ==

* [[Jabo-landy]]
* [[Kisaly]]
* [[Kitamby]]
* [[Laimasaka]]
* [[Lamba (kolontsaina malagasy)|Lamba]]
* [[Lamba akotofahana]]
* [[Lamba arindrano]]
* [[Lamba jaky]]
* [[Lamba soga]]
* [[Lambamena]]
* [[Salaka]] - [[sadia]] - [[sikotry]]
* [[Salovana]]
* [[Sobahia]]

== Azo anovozan-kavitra ==

* Abdullah, Fatma Shaaban. ''Kanga Textiles From Tanzania: 1 June–1 July 1984''. London: Commonwealth Institute, 1984.
* Beck, Rose Marie. &quot;Aesthetics of Communication: Texts on Textiles (Leso) from the East African Coast (Swahili).&quot; ''Research in African Literatures'' 31, no. 4 (2000): 104–124.
* Cousins, William E. / Dahle, Lars (Éditions révisées), ''Études sur la littérature orale et les proverbes malgaches'', Imprimerie Luthérienne.
* Fair, Laura. &quot;Dressing Up: Clothing, Class and Gender in Post-Abolition Zanzibar.&quot; ''Journal of African History'' 39 (1998): 63–94.
* Fee, Sarah (2002), ''Cloth and Human Experience in Madagascar'', Smithsonian Institution Press / University of Michigan.
* Fee, Sarah (2004), &quot;Lamba : Cloth and Identity in Madagascar&quot;, ''African Arts'', MIT Press / UCLA.
* Green, Rebecca L. &quot;Lamba Hoany: Proverb Cloths From Madagascar.&quot; ''African Arts'' (Summer 2003).
* Musée du Quai Branly - Jacques Chirac (Paris), ''Notices des collections textiles de l'océan Indien''.
* Rajaonarimanana, Narivelo (1995), ''Mémoire du quotidien : proverbes et devises des lambahoany de Madagascar'', Inalco / L'Harmattan.
* Rajaonarimanana, Narivelo (2001), &quot;Lambahoany&quot;, ''Dictionnaire malgache-français'', Éditions L'Harmattan.
* Scherer, Marie-Christine (2002), ''Le Lambahoany : Textile, message et culture à Madagascar''.
* Sharp, Lesley A. (1993), ''The Possessed and the Dispossessed: Spirits, Identity, and Power in a Madagascar Migrant Town'', University of California Press.

== Loharano ==</text>
      <sha1>fbxb1fnmuqw8cmijv0he9b5b34ve8ne</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148824</id>
      <parentid>1148823</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T12:38:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Nandamina lahatsoratra</comment>
      <origin>1148824</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12360" sha1="hid7y6nzsxdd9rmj2wrmvl0lb03ca4b" xml:space="preserve">Ny '''lambahoany''' na '''lambaoany''' dia [[Lamba (kolontsaina malagasy)|lamba]] [[landihazo]] miendrika [[mahitsizoro]] misy misy sary sy soratra voapirinty, izay afatotra eo ambanin' ny [[helika]] na eo amin' ny [[andilana]]&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://newsmada.com/2023/07/31/kolontsaina-sy-fomba-amam-panao-manan-kasina-eo-aminny-malagasy-ny-lamba/ Kolontsaina sy fomba amam-panao: manan-kasina eo amin’ny Malagasy ny lamba]&quot;, ''Newsmada'',  31 juillet 2023&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://web.facebook.com/MuseeDeLaPhotographieDeMadagascar/posts/do%C3%B9-vient-le-mot-lambahoany-selon-larch%C3%A9ologue-bako-rasoarifetra-lambahoany-vien/2612982242177517/?_rdc=1&amp;_rdr# D'où vient le mot &quot;Lambahoany&quot; ?]&quot;, ''Musée de la Photographie de Madagascar'', 3 mai 2023 (resadresaka nifanaovana tamin' i Bako Rasoarifetra, )&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.bdlp.org/fiche/13055 Lambahoany]&quot;, ''Base de Données Lexicographiques Panfrancophone'' (BDLP)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.rfi.fr/fr/podcasts/reportage-afrique/20210225-s%C3%A9rie-un-objet-5-7-madagascar-le-lambahoany-une-histoire-d-identit%C3%A9?utm_source=chatgpt.com Madagascar: le Lambahoany, une histoire d'identité]&quot;, ''Radio France Internationale'' (RFI), 26/02/2021&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Prime Magazine, &quot;[https://www.primemedia.international/pdf/Prime-Magazine-February-2019.pdf?utm Lambahoany : Textos sur Textiles]&quot; (PDF), ''Prime Magazine'', Fevrier / February 2019&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Mouvement des Citoyens Malagasy de Paris, &quot;[https://mcmparis.wordpress.com/2016/06/30/lamba-sy-lambaoany/?utm Lamba, lambahoany, salovana, kisaly…]&quot;, ''WordPress'', 30 juin 2016&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Mariky ny [[kolontsaina malagasy]] sady tena mipaka lalina any amin' ny faritra amorontsirak' i [[Madagasikara]] ny fampiasana azy&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Julien Mallet, &quot;[https://journals.openedition.org/civilisations/5308?lang=en Mobilités, musiques et identités (re)composées à Madagascar]&quot;,  ''OpenEdition Journals'',&lt;/small&gt; &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://datagascar.com/lambahoany-le-costume-traditionnel-malgache/?utm Lambahoany: le costume traditionnel malgache]&quot;, ''DataGascar,'' August 04, 2022&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Mifandray amin' ny ''[[kanga]]'' ao [[Afrika Atsinanana]] izy io, izay sady fitafy andavanandro no fitaovana ilaina amin' ny fiainana andavanandro ary koa fitaovana enti-mifandray eo amin' ny fiarahamonina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.researchgate.net/publication/301224203_The_Kanga_A_Cloth_That_Reveals-_Co-production_of_Culture_in_Africa_and_the_Indian_Ocean_Region The Kanga, A Cloth That Reveals- Co-production of Culture in Africa and the Indian Ocean Region]&quot;, ''ResearchGate'', September 2012&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.encyclopedia.com/fashion/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/kanga Kanga]&quot;, ''Encyclopedia of Fashion'', www.encyclopedia.com&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Na izany aza, miavaka amin' ny lamba malagasy amin' ny heviny ankapobeny ny lambahoany noho ny endriny sy ny fomba fampiasana azy ho lamba fonosina amin' ny vatana, ary indrindra indrindra, noho ny fisian' ny soratra matetika eo aminy (ohabolana, teny filamatra, na hafatra hafa amin' ny teny malagasy)&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;&lt;small&gt;Helihanta Rajaonarison, &quot;[https://www.youtube.com/watch?v=xsHQFvfHTEc Histoire de Lamba]&quot;, ''Musée de la Photographie de Madagascar'',&lt;/small&gt; &lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.britishmuseum.org/collection/object/E_Af2006-05-1?utm_source=chatgpt.com Lamba hoany]&quot;, ''British Museum''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;&lt;small&gt;Razafindradama, Jaosoa Jeannot, &quot;[https://rdpc.uevora.pt/handle/10174/18713? Patrimoine textile malgache: cas du lambahoany tissé par la Cotona d'Antsirabe]&quot;, ''Repositorio Universidade de Evora'', 2015&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://tenymalagasy.org/bins/teny2/lambahoany?utm_source=chatgpt.com&amp;w=lambahoany Lambahoany]&quot;, ''Malagasy Dictionary and Encyclopedia'',&lt;/small&gt; &lt;/ref&gt;.

== Endrika ==
Raha notenomina tamin' ny [[landibe]] na kofehy avy amin' ny tsirak' [[Akondro (zavamaniry)|akondro]] ary nolokoina tanana ny lamba tamin' ny voalohany, dia niova izany ka lasa novokarina amin' ny fomba indostrialy ny lambahoany taty aoriana&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.academia.edu/94612541/Textile_heritage_of_madagascar_the_case_of_woven_lambahoany_by_cotona_antsirabe Textile heritage of Madagascar: the case of woven lambahoany by Cotona Antsirabe]&quot;, ''Academia.edu'', 2015&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Lamba vita amin' ny [[landihazo]] manana endrika mahitsizoro, misy soratra sy sary voaprinty eo aminy, ary sokajy manokana ao anatin' ny [[Lamba (kolontsaina malagasy)|lamba]] malagasy nentim-paharazana ny lambahoany&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jordan Lamont, &quot;[https://voyagiste-madagascar.com/malagasy-textiles-and-lamba-cloth-guide-for-buyers-and-collectors/ Malagasy Textiles and Lamba Cloth: Guide for Buyers and Collectors]&quot;, ''voyagiste-madagascar.com'', May 30, 2026&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;&lt;small&gt;Joanna Bresee, &quot;[https://digitalcollections.sit.edu/isp_collection/121/ Lambahoany: Une Utile de Communication]&quot;, SIT Digital Collections, 2007&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. 

Matetika dia misy fizaràna telo ny lambahoany môderina&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;:

* pina: sisiny manaingo antsoina;
* fafana: sarisary maneho olona, seha-piainana andavanandro, biby, zavamaniry, endri-tany, endrika jeômetrika, tandindona;
* soratra: matetika ohabolana, teny filamatra, na hafatra, eo amin' ny farany ambany na eo afovoany.

Mahatonga ny lambahoany ho lamba tsy mianina amin' ny maha fitafiana manarona ny vatana fotsiny azy ny fitambaran' ny sary sy ny soratra: afaka mitantara zavatra sy maneho hevitra ary mampita hafatra koa izy&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Fampiasana ==

=== Fitafiana andavanandro ===
Akanjo anaovan' ny lehilahy sy ny vehivavy ny lambahoany, ka azo ampiasaina ho lamba afatotra eo amin' ny andilana izy, eo ambanin' ny sandry na manodidina ny tratra, atao eo an-tsoroka, na afatotra amin' ny loha amin' ny toe-javatra sasany, afatotra manodidina ny vatana. Matetika ny lehilahy no mamatotra azy eo amin' ny valahany (atao [[kitamby]] any amin' ny tapany avaratr' i Madagasikara), fa ny vehivavy kosa mametraka azy eo ambany helika na eo ambonin' ny soroka.

=== Fampitana hafatra eo amin' ny fiarahamonina ===
Ny mampiavaka ny lambahoany dia ny fisian' ny fehezanteny voasoratra eo aminy (teny filamatra, ohabolana,  torohevitra, fanambarana faniriana, na hafatra hafa amin' ny teny malagasy). Izany fitambaran-tsary sy soratra izany dia manova azy ho fitaovana mitantara zavatra sy ifandraisan' ny fiarahamonina. Io endrika hita maso io dia ahafahan' ny olona mitafy na manolotra azy haneho an-kolaka ny fitiavana, ny tsy fitovian-kevitra, sns. Amin' ny endriny nohavaozina ankehitriny dia lasa fitaovana ho an' ny fikambanana tsy miankina (ONG) sy ny mpanakanto izy io mba hanatanterahana hetsika fanentanana momba ny lohahevitra toy ny fahasalamana, ny tontolo iainana, ary ny zon' ny ankizy.

=== Fitafiana amin' ny fombafomba ===
Na dia mifototra indrindra amin' ny fiainana andavanandron' ny faritra amorontsiraka aza ny fampiasana ny lambahoany, dia mahazo lafiny masina kokoa any amin' ny faritry ny afovoan-tany, indrindra mandritra ny fombafomba fanomezam-boninahitra ny [[Razana (kolontsaina malagasy)|razana]]. Manana anjara toerana eo amin' ny lanonana lehibe eo amin' ny fiainam-pianakaviana  ihany koa izy io: fifamofoana, fampakaram-bady, famorana, fandevenana sns.

=== Fampiasana hafa ===
Azo ampiasaina amin' ny zavatra maro samihafa eo amin' ny fiainana andavanandro na ao an-trano koa io lamba io. Anisan' ny fampiasana azy ny fitondrana ankizy, ny fanaovana azy ho lamba firakotra maivana, lamban-databatra na lambam-baravarana na lambam-baravarankely, ny fiarovana amin' ny masoandro na ny vovoka, ary ny fanaingoana ny ao an-trano. Azo atolotra ho fanomezana ihany koa izy io, indrindra mandritra ny fotoan-dehibe na mandritra ny lanonana manokana.

== Tantara sy fanamby ==

=== Tantara mifandray amin' ny varotra ===
Mifandray amin' ny sehatry ny varotra an-dranomasina manodidina ny [[Ranomasimbe Indiana]] ny fivoaran' ny lambahoany, indrindra fa nandritra ny taonjato faha-19. Tamin' izany fotoana izany dia nifandray tamin' ny [[Tamba-nosin' i Kômôro|nosy Kômôro]], tamin' i [[Afrika Atsinanana]], tamin' i [[India]], tamin' ny nosy [[Maskareina (tamba-nosy)|Maskarena]], ary tamin' ny faritra hafa mpanao varotra ny morontsirak' i Madagasikara. Noho izany, manana fomba fampiasana mitovy amin' ny lamba maro avy amin' ny faritra manodidina ny Ranomasimbe Indiana ny lambahoany, indrindra fa ny ''[[kanga]]'' (na ''khanga'' na ''leso'') avy ao Afrika Atsinanana: sady azo anaovana toy ny akanjo ilay lamba mahitsizoro misy sary na soratra no azo ampiasaina hitondrana hafatra voasoratra eo aminy. Tsy midika anefa izany fifandraisana akaiky izany fa dika mitovy amin' ny lamba avy any ivelany fotsiny ny lambahoany. Tafiditra ao anatin' ny tontolon' ny [[kolontsaina malagasy]] ny endriny, ny sary sy soratra eo aminy, ny fomba fampiasana azy ary ny hafatra entiny.

=== Fiavian' ny anarany ===
Voalaza fa ny teny hoe &quot;lambahoany&quot; dia avy amin' ny fitambaran' ny [[teny malagasy]] hoe &quot;lamba&quot; sy ny [[teny anglisy]] hoe &quot;one&quot; (fanafohezana ny hoe &quot;number one&quot;), ka ny &quot;one&quot; dia manondro lamba tsara kalitao na avo lenta nohafarana avy any ivelany tamin' ny taonjato faha-19 izany&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.youtube.com/watch?v=YKdO7GMYuyE Podcast : Lambahoany, par Bako Rasoarifetra, archéologue]&quot; (podcast), ''Musée de la Photographie de Madagascar'',&lt;/small&gt;  &lt;/ref&gt;. Na izany aza dia tsy tokony hoheverina ho fanazavana azo antoka sy efa voamarina momba ny fiavian' ilay teny io hevitra io. Toy izany koa ny fampifandraisana azy amin' ny hoe &quot;lamba ho any&quot; na &quot;lamba oany&quot; dia toa hevitra naroso fotsiny fa tsy porofo ara-piteny voamarina.

=== Olana sy fanamby ankehitriny ===
Mampiray ny maha fitafiana sy ny maha kolontsaina ary ny maha fitaovam-pifandraisana azy ny lambahoany ka lasa marika matanjaka maneho ny maha Malagasy. Taorian' ny fotoana nihenan' ny fampiasana azy eny an-tanàn-dehibe dia mihamaro indray ny olona liana amin' izy io ankehitriny.

Miatrika fifaninanana mafy avy amin' ny orinasa iraisam-pirenena mpamokatra ''fast fashion'' sy ny varotra fitafiana efa nampiasaina avy any Eorôpa ny sehatry ny famokarana lambahoany. Mba hiantohana ny faharetany dia mamerina mampiasa ity karazana lamba ity sy manavao ny endriny ary manova azy ho fitaovana môderina hanehoana ny kolontsaina ny mpamorona lamaody ankehitriny.

== Jereo koa ==

* [[Jabo-landy]]
* [[Kisaly]]
* [[Kitamby]]
* [[Laimasaka]]
* [[Lamba (kolontsaina malagasy)|Lamba]]
* [[Lamba akotofahana]]
* [[Lamba arindrano]]
* [[Lamba jaky]]
* [[Lamba soga]]
* [[Lambamena]]
* [[Salaka]] - [[sadia]] - [[sikotry]]
* [[Salovana]]
* [[Sobahia]]

== Azo anovozan-kavitra ==

* Abdullah, Fatma Shaaban. ''Kanga Textiles From Tanzania: 1 June–1 July 1984''. London: Commonwealth Institute, 1984.
* Beck, Rose Marie. &quot;Aesthetics of Communication: Texts on Textiles (Leso) from the East African Coast (Swahili).&quot; ''Research in African Literatures'' 31, no. 4 (2000): 104–124.
* Cousins, William E. / Dahle, Lars (Éditions révisées), ''Études sur la littérature orale et les proverbes malgaches'', Imprimerie Luthérienne.
* Fair, Laura. &quot;Dressing Up: Clothing, Class and Gender in Post-Abolition Zanzibar.&quot; ''Journal of African History'' 39 (1998): 63–94.
* Fee, Sarah (2002), ''Cloth and Human Experience in Madagascar'', Smithsonian Institution Press / University of Michigan.
* Fee, Sarah (2004), &quot;Lamba : Cloth and Identity in Madagascar&quot;, ''African Arts'', MIT Press / UCLA.
* Green, Rebecca L. &quot;Lamba Hoany: Proverb Cloths From Madagascar.&quot; ''African Arts'' (Summer 2003).
* Musée du Quai Branly - Jacques Chirac (Paris), ''Notices des collections textiles de l'océan Indien''.
* Rajaonarimanana, Narivelo (1995), ''Mémoire du quotidien : proverbes et devises des lambahoany de Madagascar'', Inalco / L'Harmattan.
* Rajaonarimanana, Narivelo (2001), &quot;Lambahoany&quot;, ''Dictionnaire malgache-français'', Éditions L'Harmattan.
* Scherer, Marie-Christine (2002), ''Le Lambahoany : Textile, message et culture à Madagascar''.
* Sharp, Lesley A. (1993), ''The Possessed and the Dispossessed: Spirits, Identity, and Power in a Madagascar Migrant Town'', University of California Press.

== Loharano ==</text>
      <sha1>hid7y6nzsxdd9rmj2wrmvl0lb03ca4b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148825</id>
      <parentid>1148824</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T12:42:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Nanisy sary</comment>
      <origin>1148825</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12565" sha1="r8ot4fe7sg4ghxshjehal4pkbksl0tr" xml:space="preserve">[[Sary:Kanga leso Kenya 01.jpg|vignette|370x370px|&quot;[[:en:Kanga_(garment)|Kanga]]&quot;, karazan-damba mitovitovy amin' ny lambahoany izay heverina fe mety niandohany.]]
Ny '''lambahoany''' na '''lambaoany''' dia [[Lamba (kolontsaina malagasy)|lamba]] [[landihazo]] miendrika [[mahitsizoro]] misy misy sary sy soratra voapirinty, izay afatotra eo ambanin' ny [[helika]] na eo amin' ny [[andilana]]&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://newsmada.com/2023/07/31/kolontsaina-sy-fomba-amam-panao-manan-kasina-eo-aminny-malagasy-ny-lamba/ Kolontsaina sy fomba amam-panao: manan-kasina eo amin’ny Malagasy ny lamba]&quot;, ''Newsmada'',  31 juillet 2023&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://web.facebook.com/MuseeDeLaPhotographieDeMadagascar/posts/do%C3%B9-vient-le-mot-lambahoany-selon-larch%C3%A9ologue-bako-rasoarifetra-lambahoany-vien/2612982242177517/?_rdc=1&amp;_rdr# D'où vient le mot &quot;Lambahoany&quot; ?]&quot;, ''Musée de la Photographie de Madagascar'', 3 mai 2023 (resadresaka nifanaovana tamin' i Bako Rasoarifetra, )&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.bdlp.org/fiche/13055 Lambahoany]&quot;, ''Base de Données Lexicographiques Panfrancophone'' (BDLP)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.rfi.fr/fr/podcasts/reportage-afrique/20210225-s%C3%A9rie-un-objet-5-7-madagascar-le-lambahoany-une-histoire-d-identit%C3%A9?utm_source=chatgpt.com Madagascar: le Lambahoany, une histoire d'identité]&quot;, ''Radio France Internationale'' (RFI), 26/02/2021&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Prime Magazine, &quot;[https://www.primemedia.international/pdf/Prime-Magazine-February-2019.pdf?utm Lambahoany : Textos sur Textiles]&quot; (PDF), ''Prime Magazine'', Fevrier / February 2019&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Mouvement des Citoyens Malagasy de Paris, &quot;[https://mcmparis.wordpress.com/2016/06/30/lamba-sy-lambaoany/?utm Lamba, lambahoany, salovana, kisaly…]&quot;, ''WordPress'', 30 juin 2016&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Mariky ny [[kolontsaina malagasy]] sady tena mipaka lalina any amin' ny faritra amorontsirak' i [[Madagasikara]] ny fampiasana azy&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Julien Mallet, &quot;[https://journals.openedition.org/civilisations/5308?lang=en Mobilités, musiques et identités (re)composées à Madagascar]&quot;,  ''OpenEdition Journals'',&lt;/small&gt; &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://datagascar.com/lambahoany-le-costume-traditionnel-malgache/?utm Lambahoany: le costume traditionnel malgache]&quot;, ''DataGascar,'' August 04, 2022&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Mifandray amin' ny ''[[kanga]]'' ao [[Afrika Atsinanana]] izy io, izay sady fitafy andavanandro no fitaovana ilaina amin' ny fiainana andavanandro ary koa fitaovana enti-mifandray eo amin' ny fiarahamonina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.researchgate.net/publication/301224203_The_Kanga_A_Cloth_That_Reveals-_Co-production_of_Culture_in_Africa_and_the_Indian_Ocean_Region The Kanga, A Cloth That Reveals- Co-production of Culture in Africa and the Indian Ocean Region]&quot;, ''ResearchGate'', September 2012&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.encyclopedia.com/fashion/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/kanga Kanga]&quot;, ''Encyclopedia of Fashion'', www.encyclopedia.com&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Na izany aza, miavaka amin' ny lamba malagasy amin' ny heviny ankapobeny ny lambahoany noho ny endriny sy ny fomba fampiasana azy ho lamba fonosina amin' ny vatana, ary indrindra indrindra, noho ny fisian' ny soratra matetika eo aminy (ohabolana, teny filamatra, na hafatra hafa amin' ny teny malagasy)&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;&lt;small&gt;Helihanta Rajaonarison, &quot;[https://www.youtube.com/watch?v=xsHQFvfHTEc Histoire de Lamba]&quot;, ''Musée de la Photographie de Madagascar'',&lt;/small&gt; &lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.britishmuseum.org/collection/object/E_Af2006-05-1?utm_source=chatgpt.com Lamba hoany]&quot;, ''British Museum''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;&lt;small&gt;Razafindradama, Jaosoa Jeannot, &quot;[https://rdpc.uevora.pt/handle/10174/18713? Patrimoine textile malgache: cas du lambahoany tissé par la Cotona d'Antsirabe]&quot;, ''Repositorio Universidade de Evora'', 2015&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://tenymalagasy.org/bins/teny2/lambahoany?utm_source=chatgpt.com&amp;w=lambahoany Lambahoany]&quot;, ''Malagasy Dictionary and Encyclopedia'',&lt;/small&gt; &lt;/ref&gt;.

== Endrika ==
Raha notenomina tamin' ny [[landibe]] na kofehy avy amin' ny tsirak' [[Akondro (zavamaniry)|akondro]] ary nolokoina tanana ny lamba tamin' ny voalohany, dia niova izany ka lasa novokarina amin' ny fomba indostrialy ny lambahoany taty aoriana&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.academia.edu/94612541/Textile_heritage_of_madagascar_the_case_of_woven_lambahoany_by_cotona_antsirabe Textile heritage of Madagascar: the case of woven lambahoany by Cotona Antsirabe]&quot;, ''Academia.edu'', 2015&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Lamba vita amin' ny [[landihazo]] manana endrika mahitsizoro, misy soratra sy sary voaprinty eo aminy, ary sokajy manokana ao anatin' ny [[Lamba (kolontsaina malagasy)|lamba]] malagasy nentim-paharazana ny lambahoany&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jordan Lamont, &quot;[https://voyagiste-madagascar.com/malagasy-textiles-and-lamba-cloth-guide-for-buyers-and-collectors/ Malagasy Textiles and Lamba Cloth: Guide for Buyers and Collectors]&quot;, ''voyagiste-madagascar.com'', May 30, 2026&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;&lt;small&gt;Joanna Bresee, &quot;[https://digitalcollections.sit.edu/isp_collection/121/ Lambahoany: Une Utile de Communication]&quot;, SIT Digital Collections, 2007&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. 

Matetika dia misy fizaràna telo ny lambahoany môderina&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;:

* pina: sisiny manaingo antsoina;
* fafana: sarisary maneho olona, seha-piainana andavanandro, biby, zavamaniry, endri-tany, endrika jeômetrika, tandindona;
* soratra: matetika ohabolana, teny filamatra, na hafatra, eo amin' ny farany ambany na eo afovoany.

Mahatonga ny lambahoany ho lamba tsy mianina amin' ny maha fitafiana manarona ny vatana fotsiny azy ny fitambaran' ny sary sy ny soratra: afaka mitantara zavatra sy maneho hevitra ary mampita hafatra koa izy&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Fampiasana ==

=== Fitafiana andavanandro ===
Akanjo anaovan' ny lehilahy sy ny vehivavy ny lambahoany, ka azo ampiasaina ho lamba afatotra eo amin' ny andilana izy, eo ambanin' ny sandry na manodidina ny tratra, atao eo an-tsoroka, na afatotra amin' ny loha amin' ny toe-javatra sasany, afatotra manodidina ny vatana. Matetika ny lehilahy no mamatotra azy eo amin' ny valahany (atao [[kitamby]] any amin' ny tapany avaratr' i Madagasikara), fa ny vehivavy kosa mametraka azy eo ambany helika na eo ambonin' ny soroka.

=== Fampitana hafatra eo amin' ny fiarahamonina ===
Ny mampiavaka ny lambahoany dia ny fisian' ny fehezanteny voasoratra eo aminy (teny filamatra, ohabolana,  torohevitra, fanambarana faniriana, na hafatra hafa amin' ny teny malagasy). Izany fitambaran-tsary sy soratra izany dia manova azy ho fitaovana mitantara zavatra sy ifandraisan' ny fiarahamonina. Io endrika hita maso io dia ahafahan' ny olona mitafy na manolotra azy haneho an-kolaka ny fitiavana, ny tsy fitovian-kevitra, sns. Amin' ny endriny nohavaozina ankehitriny dia lasa fitaovana ho an' ny fikambanana tsy miankina (ONG) sy ny mpanakanto izy io mba hanatanterahana hetsika fanentanana momba ny lohahevitra toy ny fahasalamana, ny tontolo iainana, ary ny zon' ny ankizy.

=== Fitafiana amin' ny fombafomba ===
Na dia mifototra indrindra amin' ny fiainana andavanandron' ny faritra amorontsiraka aza ny fampiasana ny lambahoany, dia mahazo lafiny masina kokoa any amin' ny faritry ny afovoan-tany, indrindra mandritra ny fombafomba fanomezam-boninahitra ny [[Razana (kolontsaina malagasy)|razana]]. Manana anjara toerana eo amin' ny lanonana lehibe eo amin' ny fiainam-pianakaviana  ihany koa izy io: fifamofoana, fampakaram-bady, famorana, fandevenana sns.

=== Fampiasana hafa ===
Azo ampiasaina amin' ny zavatra maro samihafa eo amin' ny fiainana andavanandro na ao an-trano koa io lamba io. Anisan' ny fampiasana azy ny fitondrana ankizy, ny fanaovana azy ho lamba firakotra maivana, lamban-databatra na lambam-baravarana na lambam-baravarankely, ny fiarovana amin' ny masoandro na ny vovoka, ary ny fanaingoana ny ao an-trano. Azo atolotra ho fanomezana ihany koa izy io, indrindra mandritra ny fotoan-dehibe na mandritra ny lanonana manokana.

== Tantara sy fanamby ==

=== Tantara mifandray amin' ny varotra ===
Mifandray amin' ny sehatry ny varotra an-dranomasina manodidina ny [[Ranomasimbe Indiana]] ny fivoaran' ny lambahoany, indrindra fa nandritra ny taonjato faha-19. Tamin' izany fotoana izany dia nifandray tamin' ny [[Tamba-nosin' i Kômôro|nosy Kômôro]], tamin' i [[Afrika Atsinanana]], tamin' i [[India]], tamin' ny nosy [[Maskareina (tamba-nosy)|Maskarena]], ary tamin' ny faritra hafa mpanao varotra ny morontsirak' i Madagasikara. Noho izany, manana fomba fampiasana mitovy amin' ny lamba maro avy amin' ny faritra manodidina ny Ranomasimbe Indiana ny lambahoany, indrindra fa ny ''[[kanga]]'' (na ''khanga'' na ''leso'') avy ao Afrika Atsinanana: sady azo anaovana toy ny akanjo ilay lamba mahitsizoro misy sary na soratra no azo ampiasaina hitondrana hafatra voasoratra eo aminy. Tsy midika anefa izany fifandraisana akaiky izany fa dika mitovy amin' ny lamba avy any ivelany fotsiny ny lambahoany. Tafiditra ao anatin' ny tontolon' ny [[kolontsaina malagasy]] ny endriny, ny sary sy soratra eo aminy, ny fomba fampiasana azy ary ny hafatra entiny.

=== Fiavian' ny anarany ===
Voalaza fa ny teny hoe &quot;lambahoany&quot; dia avy amin' ny fitambaran' ny [[teny malagasy]] hoe &quot;lamba&quot; sy ny [[teny anglisy]] hoe &quot;one&quot; (fanafohezana ny hoe &quot;number one&quot;), ka ny &quot;one&quot; dia manondro lamba tsara kalitao na avo lenta nohafarana avy any ivelany tamin' ny taonjato faha-19 izany&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.youtube.com/watch?v=YKdO7GMYuyE Podcast : Lambahoany, par Bako Rasoarifetra, archéologue]&quot; (podcast), ''Musée de la Photographie de Madagascar'',&lt;/small&gt;  &lt;/ref&gt;. Na izany aza dia tsy tokony hoheverina ho fanazavana azo antoka sy efa voamarina momba ny fiavian' ilay teny io hevitra io. Toy izany koa ny fampifandraisana azy amin' ny hoe &quot;lamba ho any&quot; na &quot;lamba oany&quot; dia toa hevitra naroso fotsiny fa tsy porofo ara-piteny voamarina.

=== Olana sy fanamby ankehitriny ===
Mampiray ny maha fitafiana sy ny maha kolontsaina ary ny maha fitaovam-pifandraisana azy ny lambahoany ka lasa marika matanjaka maneho ny maha Malagasy. Taorian' ny fotoana nihenan' ny fampiasana azy eny an-tanàn-dehibe dia mihamaro indray ny olona liana amin' izy io ankehitriny.

Miatrika fifaninanana mafy avy amin' ny orinasa iraisam-pirenena mpamokatra ''fast fashion'' sy ny varotra fitafiana efa nampiasaina avy any Eorôpa ny sehatry ny famokarana lambahoany. Mba hiantohana ny faharetany dia mamerina mampiasa ity karazana lamba ity sy manavao ny endriny ary manova azy ho fitaovana môderina hanehoana ny kolontsaina ny mpamorona lamaody ankehitriny.

== Jereo koa ==

* [[Jabo-landy]]
* [[:en:Kanga_(garment)|Kanga (''en'')]]
* [[Kisaly]]
* [[Kitamby]]
* [[Laimasaka]]
* [[Lamba (kolontsaina malagasy)|Lamba]]
* [[Lamba akotofahana]]
* [[Lamba arindrano]]
* [[Lamba jaky]]
* [[Lamba soga]]
* [[Lambamena]]
* [[Salaka]] - [[sadia]] - [[sikotry]]
* [[Salovana]]
* [[Sobahia]]

== Azo anovozan-kavitra ==

* Abdullah, Fatma Shaaban. ''Kanga Textiles From Tanzania: 1 June–1 July 1984''. London: Commonwealth Institute, 1984.
* Beck, Rose Marie. &quot;Aesthetics of Communication: Texts on Textiles (Leso) from the East African Coast (Swahili).&quot; ''Research in African Literatures'' 31, no. 4 (2000): 104–124.
* Cousins, William E. / Dahle, Lars (Éditions révisées), ''Études sur la littérature orale et les proverbes malgaches'', Imprimerie Luthérienne.
* Fair, Laura. &quot;Dressing Up: Clothing, Class and Gender in Post-Abolition Zanzibar.&quot; ''Journal of African History'' 39 (1998): 63–94.
* Fee, Sarah (2002), ''Cloth and Human Experience in Madagascar'', Smithsonian Institution Press / University of Michigan.
* Fee, Sarah (2004), &quot;Lamba : Cloth and Identity in Madagascar&quot;, ''African Arts'', MIT Press / UCLA.
* Green, Rebecca L. &quot;Lamba Hoany: Proverb Cloths From Madagascar.&quot; ''African Arts'' (Summer 2003).
* Musée du Quai Branly - Jacques Chirac (Paris), ''Notices des collections textiles de l'océan Indien''.
* Rajaonarimanana, Narivelo (1995), ''Mémoire du quotidien : proverbes et devises des lambahoany de Madagascar'', Inalco / L'Harmattan.
* Rajaonarimanana, Narivelo (2001), &quot;Lambahoany&quot;, ''Dictionnaire malgache-français'', Éditions L'Harmattan.
* Scherer, Marie-Christine (2002), ''Le Lambahoany : Textile, message et culture à Madagascar''.
* Sharp, Lesley A. (1993), ''The Possessed and the Dispossessed: Spirits, Identity, and Power in a Madagascar Migrant Town'', University of California Press.

== Loharano ==</text>
      <sha1>r8ot4fe7sg4ghxshjehal4pkbksl0tr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148826</id>
      <parentid>1148825</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T12:45:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Nanampy sary</comment>
      <origin>1148826</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12646" sha1="d6ag3d4428fai7c28afbevfj34pg90g" xml:space="preserve">[[Sary:Kanga leso Kenya 01.jpg|vignette|370x370px|&quot;[[:en:Kanga_(garment)|Kanga]]&quot;, karazan-damba mitovitovy amin' ny lambahoany izay heverina fe mety niandohany.]]
Ny '''lambahoany''' na '''lambaoany''' dia [[Lamba (kolontsaina malagasy)|lamba]] [[landihazo]] miendrika [[mahitsizoro]] misy misy sary sy soratra voapirinty, izay afatotra eo ambanin' ny [[helika]] na eo amin' ny [[andilana]]&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://newsmada.com/2023/07/31/kolontsaina-sy-fomba-amam-panao-manan-kasina-eo-aminny-malagasy-ny-lamba/ Kolontsaina sy fomba amam-panao: manan-kasina eo amin’ny Malagasy ny lamba]&quot;, ''Newsmada'',  31 juillet 2023&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://web.facebook.com/MuseeDeLaPhotographieDeMadagascar/posts/do%C3%B9-vient-le-mot-lambahoany-selon-larch%C3%A9ologue-bako-rasoarifetra-lambahoany-vien/2612982242177517/?_rdc=1&amp;_rdr# D'où vient le mot &quot;Lambahoany&quot; ?]&quot;, ''Musée de la Photographie de Madagascar'', 3 mai 2023 (resadresaka nifanaovana tamin' i Bako Rasoarifetra, )&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.bdlp.org/fiche/13055 Lambahoany]&quot;, ''Base de Données Lexicographiques Panfrancophone'' (BDLP)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.rfi.fr/fr/podcasts/reportage-afrique/20210225-s%C3%A9rie-un-objet-5-7-madagascar-le-lambahoany-une-histoire-d-identit%C3%A9?utm_source=chatgpt.com Madagascar: le Lambahoany, une histoire d'identité]&quot;, ''Radio France Internationale'' (RFI), 26/02/2021&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Prime Magazine, &quot;[https://www.primemedia.international/pdf/Prime-Magazine-February-2019.pdf?utm Lambahoany : Textos sur Textiles]&quot; (PDF), ''Prime Magazine'', Fevrier / February 2019&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Mouvement des Citoyens Malagasy de Paris, &quot;[https://mcmparis.wordpress.com/2016/06/30/lamba-sy-lambaoany/?utm Lamba, lambahoany, salovana, kisaly…]&quot;, ''WordPress'', 30 juin 2016&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Mariky ny [[kolontsaina malagasy]] sady tena mipaka lalina any amin' ny faritra amorontsirak' i [[Madagasikara]] ny fampiasana azy&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Julien Mallet, &quot;[https://journals.openedition.org/civilisations/5308?lang=en Mobilités, musiques et identités (re)composées à Madagascar]&quot;,  ''OpenEdition Journals'',&lt;/small&gt; &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://datagascar.com/lambahoany-le-costume-traditionnel-malgache/?utm Lambahoany: le costume traditionnel malgache]&quot;, ''DataGascar,'' August 04, 2022&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Mifandray amin' ny ''[[kanga]]'' ao [[Afrika Atsinanana]] izy io, izay sady fitafy andavanandro no fitaovana ilaina amin' ny fiainana andavanandro ary koa fitaovana enti-mifandray eo amin' ny fiarahamonina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.researchgate.net/publication/301224203_The_Kanga_A_Cloth_That_Reveals-_Co-production_of_Culture_in_Africa_and_the_Indian_Ocean_Region The Kanga, A Cloth That Reveals- Co-production of Culture in Africa and the Indian Ocean Region]&quot;, ''ResearchGate'', September 2012&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.encyclopedia.com/fashion/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/kanga Kanga]&quot;, ''Encyclopedia of Fashion'', www.encyclopedia.com&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Na izany aza, miavaka amin' ny lamba malagasy amin' ny heviny ankapobeny ny lambahoany noho ny endriny sy ny fomba fampiasana azy ho lamba fonosina amin' ny vatana, ary indrindra indrindra, noho ny fisian' ny soratra matetika eo aminy (ohabolana, teny filamatra, na hafatra hafa amin' ny teny malagasy)&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;&lt;small&gt;Helihanta Rajaonarison, &quot;[https://www.youtube.com/watch?v=xsHQFvfHTEc Histoire de Lamba]&quot;, ''Musée de la Photographie de Madagascar'',&lt;/small&gt; &lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.britishmuseum.org/collection/object/E_Af2006-05-1?utm_source=chatgpt.com Lamba hoany]&quot;, ''British Museum''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;&lt;small&gt;Razafindradama, Jaosoa Jeannot, &quot;[https://rdpc.uevora.pt/handle/10174/18713? Patrimoine textile malgache: cas du lambahoany tissé par la Cotona d'Antsirabe]&quot;, ''Repositorio Universidade de Evora'', 2015&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://tenymalagasy.org/bins/teny2/lambahoany?utm_source=chatgpt.com&amp;w=lambahoany Lambahoany]&quot;, ''Malagasy Dictionary and Encyclopedia'',&lt;/small&gt; &lt;/ref&gt;.

== Endrika ==
Raha notenomina tamin' ny [[landibe]] na kofehy avy amin' ny tsirak' [[Akondro (zavamaniry)|akondro]] ary nolokoina tanana ny lamba tamin' ny voalohany, dia niova izany ka lasa novokarina amin' ny fomba indostrialy ny lambahoany taty aoriana&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.academia.edu/94612541/Textile_heritage_of_madagascar_the_case_of_woven_lambahoany_by_cotona_antsirabe Textile heritage of Madagascar: the case of woven lambahoany by Cotona Antsirabe]&quot;, ''Academia.edu'', 2015&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Lamba vita amin' ny [[landihazo]] manana endrika mahitsizoro, misy soratra sy sary voaprinty eo aminy, ary sokajy manokana ao anatin' ny [[Lamba (kolontsaina malagasy)|lamba]] malagasy nentim-paharazana ny lambahoany&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jordan Lamont, &quot;[https://voyagiste-madagascar.com/malagasy-textiles-and-lamba-cloth-guide-for-buyers-and-collectors/ Malagasy Textiles and Lamba Cloth: Guide for Buyers and Collectors]&quot;, ''voyagiste-madagascar.com'', May 30, 2026&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;&lt;small&gt;Joanna Bresee, &quot;[https://digitalcollections.sit.edu/isp_collection/121/ Lambahoany: Une Utile de Communication]&quot;, SIT Digital Collections, 2007&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. 

Matetika dia misy fizaràna telo ny lambahoany môderina&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;:

* pina: sisiny manaingo antsoina;
* fafana: sarisary maneho olona, seha-piainana andavanandro, biby, zavamaniry, endri-tany, endrika jeômetrika, tandindona;
* soratra: matetika ohabolana, teny filamatra, na hafatra, eo amin' ny farany ambany na eo afovoany.

Mahatonga ny lambahoany ho lamba tsy mianina amin' ny maha fitafiana manarona ny vatana fotsiny azy ny fitambaran' ny sary sy ny soratra: afaka mitantara zavatra sy maneho hevitra ary mampita hafatra koa izy&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Fampiasana ==

=== Fitafiana andavanandro ===
Akanjo anaovan' ny lehilahy sy ny vehivavy ny lambahoany, ka azo ampiasaina ho lamba afatotra eo amin' ny andilana izy, eo ambanin' ny sandry na manodidina ny tratra, atao eo an-tsoroka, na afatotra amin' ny loha amin' ny toe-javatra sasany, afatotra manodidina ny vatana. Matetika ny lehilahy no mamatotra azy eo amin' ny valahany (atao [[kitamby]] any amin' ny tapany avaratr' i Madagasikara), fa ny vehivavy kosa mametraka azy eo ambany helika na eo ambonin' ny soroka.

=== Fampitana hafatra eo amin' ny fiarahamonina ===
Ny mampiavaka ny lambahoany dia ny fisian' ny fehezanteny voasoratra eo aminy (teny filamatra, ohabolana,  torohevitra, fanambarana faniriana, na hafatra hafa amin' ny teny malagasy). Izany fitambaran-tsary sy soratra izany dia manova azy ho fitaovana mitantara zavatra sy ifandraisan' ny fiarahamonina. Io endrika hita maso io dia ahafahan' ny olona mitafy na manolotra azy haneho an-kolaka ny fitiavana, ny tsy fitovian-kevitra, sns. Amin' ny endriny nohavaozina ankehitriny dia lasa fitaovana ho an' ny fikambanana tsy miankina (ONG) sy ny mpanakanto izy io mba hanatanterahana hetsika fanentanana momba ny lohahevitra toy ny fahasalamana, ny tontolo iainana, ary ny zon' ny ankizy.

=== Fitafiana amin' ny fombafomba ===
Na dia mifototra indrindra amin' ny fiainana andavanandron' ny faritra amorontsiraka aza ny fampiasana ny lambahoany, dia mahazo lafiny masina kokoa any amin' ny faritry ny afovoan-tany, indrindra mandritra ny fombafomba fanomezam-boninahitra ny [[Razana (kolontsaina malagasy)|razana]]. Manana anjara toerana eo amin' ny lanonana lehibe eo amin' ny fiainam-pianakaviana  ihany koa izy io: fifamofoana, fampakaram-bady, famorana, fandevenana sns.

=== Fampiasana hafa ===
Azo ampiasaina amin' ny zavatra maro samihafa eo amin' ny fiainana andavanandro na ao an-trano koa io lamba io. Anisan' ny fampiasana azy ny fitondrana ankizy, ny fanaovana azy ho lamba firakotra maivana, lamban-databatra na lambam-baravarana na lambam-baravarankely, ny fiarovana amin' ny masoandro na ny vovoka, ary ny fanaingoana ny ao an-trano. Azo atolotra ho fanomezana ihany koa izy io, indrindra mandritra ny fotoan-dehibe na mandritra ny lanonana manokana.

== Tantara sy fanamby ==

=== Tantara mifandray amin' ny varotra ===
[[Sary:KangaSiyu1.jpg|vignette|261x261px|Vehivavy mitafy &quot;kanga&quot; ao [[Kenià]]]]
Mifandray amin' ny sehatry ny varotra an-dranomasina manodidina ny [[Ranomasimbe Indiana]] ny fivoaran' ny lambahoany, indrindra fa nandritra ny taonjato faha-19. Tamin' izany fotoana izany dia nifandray tamin' ny [[Tamba-nosin' i Kômôro|nosy Kômôro]], tamin' i [[Afrika Atsinanana]], tamin' i [[India]], tamin' ny nosy [[Maskareina (tamba-nosy)|Maskarena]], ary tamin' ny faritra hafa mpanao varotra ny morontsirak' i Madagasikara. Noho izany, manana fomba fampiasana mitovy amin' ny lamba maro avy amin' ny faritra manodidina ny Ranomasimbe Indiana ny lambahoany, indrindra fa ny ''[[kanga]]'' (na ''khanga'' na ''leso'') avy ao Afrika Atsinanana: sady azo anaovana toy ny akanjo ilay lamba mahitsizoro misy sary na soratra no azo ampiasaina hitondrana hafatra voasoratra eo aminy. Tsy midika anefa izany fifandraisana akaiky izany fa dika mitovy amin' ny lamba avy any ivelany fotsiny ny lambahoany. Tafiditra ao anatin' ny tontolon' ny [[kolontsaina malagasy]] ny endriny, ny sary sy soratra eo aminy, ny fomba fampiasana azy ary ny hafatra entiny.

=== Fiavian' ny anarany ===
Voalaza fa ny teny hoe &quot;lambahoany&quot; dia avy amin' ny fitambaran' ny [[teny malagasy]] hoe &quot;lamba&quot; sy ny [[teny anglisy]] hoe &quot;one&quot; (fanafohezana ny hoe &quot;number one&quot;), ka ny &quot;one&quot; dia manondro lamba tsara kalitao na avo lenta nohafarana avy any ivelany tamin' ny taonjato faha-19 izany&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.youtube.com/watch?v=YKdO7GMYuyE Podcast : Lambahoany, par Bako Rasoarifetra, archéologue]&quot; (podcast), ''Musée de la Photographie de Madagascar'',&lt;/small&gt;  &lt;/ref&gt;. Na izany aza dia tsy tokony hoheverina ho fanazavana azo antoka sy efa voamarina momba ny fiavian' ilay teny io hevitra io. Toy izany koa ny fampifandraisana azy amin' ny hoe &quot;lamba ho any&quot; na &quot;lamba oany&quot; dia toa hevitra naroso fotsiny fa tsy porofo ara-piteny voamarina.

=== Olana sy fanamby ankehitriny ===
Mampiray ny maha fitafiana sy ny maha kolontsaina ary ny maha fitaovam-pifandraisana azy ny lambahoany ka lasa marika matanjaka maneho ny maha Malagasy. Taorian' ny fotoana nihenan' ny fampiasana azy eny an-tanàn-dehibe dia mihamaro indray ny olona liana amin' izy io ankehitriny.

Miatrika fifaninanana mafy avy amin' ny orinasa iraisam-pirenena mpamokatra ''fast fashion'' sy ny varotra fitafiana efa nampiasaina avy any Eorôpa ny sehatry ny famokarana lambahoany. Mba hiantohana ny faharetany dia mamerina mampiasa ity karazana lamba ity sy manavao ny endriny ary manova azy ho fitaovana môderina hanehoana ny kolontsaina ny mpamorona lamaody ankehitriny.

== Jereo koa ==

* [[Jabo-landy]]
* [[:en:Kanga_(garment)|Kanga (''en'')]]
* [[Kisaly]]
* [[Kitamby]]
* [[Laimasaka]]
* [[Lamba (kolontsaina malagasy)|Lamba]]
* [[Lamba akotofahana]]
* [[Lamba arindrano]]
* [[Lamba jaky]]
* [[Lamba soga]]
* [[Lambamena]]
* [[Salaka]] - [[sadia]] - [[sikotry]]
* [[Salovana]]
* [[Sobahia]]

== Azo anovozan-kavitra ==

* Abdullah, Fatma Shaaban. ''Kanga Textiles From Tanzania: 1 June–1 July 1984''. London: Commonwealth Institute, 1984.
* Beck, Rose Marie. &quot;Aesthetics of Communication: Texts on Textiles (Leso) from the East African Coast (Swahili).&quot; ''Research in African Literatures'' 31, no. 4 (2000): 104–124.
* Cousins, William E. / Dahle, Lars (Éditions révisées), ''Études sur la littérature orale et les proverbes malgaches'', Imprimerie Luthérienne.
* Fair, Laura. &quot;Dressing Up: Clothing, Class and Gender in Post-Abolition Zanzibar.&quot; ''Journal of African History'' 39 (1998): 63–94.
* Fee, Sarah (2002), ''Cloth and Human Experience in Madagascar'', Smithsonian Institution Press / University of Michigan.
* Fee, Sarah (2004), &quot;Lamba : Cloth and Identity in Madagascar&quot;, ''African Arts'', MIT Press / UCLA.
* Green, Rebecca L. &quot;Lamba Hoany: Proverb Cloths From Madagascar.&quot; ''African Arts'' (Summer 2003).
* Musée du Quai Branly - Jacques Chirac (Paris), ''Notices des collections textiles de l'océan Indien''.
* Rajaonarimanana, Narivelo (1995), ''Mémoire du quotidien : proverbes et devises des lambahoany de Madagascar'', Inalco / L'Harmattan.
* Rajaonarimanana, Narivelo (2001), &quot;Lambahoany&quot;, ''Dictionnaire malgache-français'', Éditions L'Harmattan.
* Scherer, Marie-Christine (2002), ''Le Lambahoany : Textile, message et culture à Madagascar''.
* Sharp, Lesley A. (1993), ''The Possessed and the Dispossessed: Spirits, Identity, and Power in a Madagascar Migrant Town'', University of California Press.

== Loharano ==</text>
      <sha1>d6ag3d4428fai7c28afbevfj34pg90g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148827</id>
      <parentid>1148826</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T12:45:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Nanitsy tsipelina</comment>
      <origin>1148827</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12646" sha1="krzh660lo2e98h0zqyn4lxvy8uxhjs6" xml:space="preserve">[[Sary:Kanga leso Kenya 01.jpg|vignette|370x370px|&quot;[[:en:Kanga_(garment)|Kanga]]&quot;, karazan-damba mitovitovy amin' ny lambahoany izay heverina fa mety niandohany.]]
Ny '''lambahoany''' na '''lambaoany''' dia [[Lamba (kolontsaina malagasy)|lamba]] [[landihazo]] miendrika [[mahitsizoro]] misy misy sary sy soratra voapirinty, izay afatotra eo ambanin' ny [[helika]] na eo amin' ny [[andilana]]&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://newsmada.com/2023/07/31/kolontsaina-sy-fomba-amam-panao-manan-kasina-eo-aminny-malagasy-ny-lamba/ Kolontsaina sy fomba amam-panao: manan-kasina eo amin’ny Malagasy ny lamba]&quot;, ''Newsmada'',  31 juillet 2023&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://web.facebook.com/MuseeDeLaPhotographieDeMadagascar/posts/do%C3%B9-vient-le-mot-lambahoany-selon-larch%C3%A9ologue-bako-rasoarifetra-lambahoany-vien/2612982242177517/?_rdc=1&amp;_rdr# D'où vient le mot &quot;Lambahoany&quot; ?]&quot;, ''Musée de la Photographie de Madagascar'', 3 mai 2023 (resadresaka nifanaovana tamin' i Bako Rasoarifetra, )&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.bdlp.org/fiche/13055 Lambahoany]&quot;, ''Base de Données Lexicographiques Panfrancophone'' (BDLP)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.rfi.fr/fr/podcasts/reportage-afrique/20210225-s%C3%A9rie-un-objet-5-7-madagascar-le-lambahoany-une-histoire-d-identit%C3%A9?utm_source=chatgpt.com Madagascar: le Lambahoany, une histoire d'identité]&quot;, ''Radio France Internationale'' (RFI), 26/02/2021&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Prime Magazine, &quot;[https://www.primemedia.international/pdf/Prime-Magazine-February-2019.pdf?utm Lambahoany : Textos sur Textiles]&quot; (PDF), ''Prime Magazine'', Fevrier / February 2019&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Mouvement des Citoyens Malagasy de Paris, &quot;[https://mcmparis.wordpress.com/2016/06/30/lamba-sy-lambaoany/?utm Lamba, lambahoany, salovana, kisaly…]&quot;, ''WordPress'', 30 juin 2016&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Mariky ny [[kolontsaina malagasy]] sady tena mipaka lalina any amin' ny faritra amorontsirak' i [[Madagasikara]] ny fampiasana azy&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Julien Mallet, &quot;[https://journals.openedition.org/civilisations/5308?lang=en Mobilités, musiques et identités (re)composées à Madagascar]&quot;,  ''OpenEdition Journals'',&lt;/small&gt; &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://datagascar.com/lambahoany-le-costume-traditionnel-malgache/?utm Lambahoany: le costume traditionnel malgache]&quot;, ''DataGascar,'' August 04, 2022&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Mifandray amin' ny ''[[kanga]]'' ao [[Afrika Atsinanana]] izy io, izay sady fitafy andavanandro no fitaovana ilaina amin' ny fiainana andavanandro ary koa fitaovana enti-mifandray eo amin' ny fiarahamonina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.researchgate.net/publication/301224203_The_Kanga_A_Cloth_That_Reveals-_Co-production_of_Culture_in_Africa_and_the_Indian_Ocean_Region The Kanga, A Cloth That Reveals- Co-production of Culture in Africa and the Indian Ocean Region]&quot;, ''ResearchGate'', September 2012&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.encyclopedia.com/fashion/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/kanga Kanga]&quot;, ''Encyclopedia of Fashion'', www.encyclopedia.com&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Na izany aza, miavaka amin' ny lamba malagasy amin' ny heviny ankapobeny ny lambahoany noho ny endriny sy ny fomba fampiasana azy ho lamba fonosina amin' ny vatana, ary indrindra indrindra, noho ny fisian' ny soratra matetika eo aminy (ohabolana, teny filamatra, na hafatra hafa amin' ny teny malagasy)&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;&lt;small&gt;Helihanta Rajaonarison, &quot;[https://www.youtube.com/watch?v=xsHQFvfHTEc Histoire de Lamba]&quot;, ''Musée de la Photographie de Madagascar'',&lt;/small&gt; &lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.britishmuseum.org/collection/object/E_Af2006-05-1?utm_source=chatgpt.com Lamba hoany]&quot;, ''British Museum''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;&lt;small&gt;Razafindradama, Jaosoa Jeannot, &quot;[https://rdpc.uevora.pt/handle/10174/18713? Patrimoine textile malgache: cas du lambahoany tissé par la Cotona d'Antsirabe]&quot;, ''Repositorio Universidade de Evora'', 2015&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://tenymalagasy.org/bins/teny2/lambahoany?utm_source=chatgpt.com&amp;w=lambahoany Lambahoany]&quot;, ''Malagasy Dictionary and Encyclopedia'',&lt;/small&gt; &lt;/ref&gt;.

== Endrika ==
Raha notenomina tamin' ny [[landibe]] na kofehy avy amin' ny tsirak' [[Akondro (zavamaniry)|akondro]] ary nolokoina tanana ny lamba tamin' ny voalohany, dia niova izany ka lasa novokarina amin' ny fomba indostrialy ny lambahoany taty aoriana&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.academia.edu/94612541/Textile_heritage_of_madagascar_the_case_of_woven_lambahoany_by_cotona_antsirabe Textile heritage of Madagascar: the case of woven lambahoany by Cotona Antsirabe]&quot;, ''Academia.edu'', 2015&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Lamba vita amin' ny [[landihazo]] manana endrika mahitsizoro, misy soratra sy sary voaprinty eo aminy, ary sokajy manokana ao anatin' ny [[Lamba (kolontsaina malagasy)|lamba]] malagasy nentim-paharazana ny lambahoany&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jordan Lamont, &quot;[https://voyagiste-madagascar.com/malagasy-textiles-and-lamba-cloth-guide-for-buyers-and-collectors/ Malagasy Textiles and Lamba Cloth: Guide for Buyers and Collectors]&quot;, ''voyagiste-madagascar.com'', May 30, 2026&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;&lt;small&gt;Joanna Bresee, &quot;[https://digitalcollections.sit.edu/isp_collection/121/ Lambahoany: Une Utile de Communication]&quot;, SIT Digital Collections, 2007&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. 

Matetika dia misy fizaràna telo ny lambahoany môderina&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;:

* pina: sisiny manaingo antsoina;
* fafana: sarisary maneho olona, seha-piainana andavanandro, biby, zavamaniry, endri-tany, endrika jeômetrika, tandindona;
* soratra: matetika ohabolana, teny filamatra, na hafatra, eo amin' ny farany ambany na eo afovoany.

Mahatonga ny lambahoany ho lamba tsy mianina amin' ny maha fitafiana manarona ny vatana fotsiny azy ny fitambaran' ny sary sy ny soratra: afaka mitantara zavatra sy maneho hevitra ary mampita hafatra koa izy&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Fampiasana ==

=== Fitafiana andavanandro ===
Akanjo anaovan' ny lehilahy sy ny vehivavy ny lambahoany, ka azo ampiasaina ho lamba afatotra eo amin' ny andilana izy, eo ambanin' ny sandry na manodidina ny tratra, atao eo an-tsoroka, na afatotra amin' ny loha amin' ny toe-javatra sasany, afatotra manodidina ny vatana. Matetika ny lehilahy no mamatotra azy eo amin' ny valahany (atao [[kitamby]] any amin' ny tapany avaratr' i Madagasikara), fa ny vehivavy kosa mametraka azy eo ambany helika na eo ambonin' ny soroka.

=== Fampitana hafatra eo amin' ny fiarahamonina ===
Ny mampiavaka ny lambahoany dia ny fisian' ny fehezanteny voasoratra eo aminy (teny filamatra, ohabolana,  torohevitra, fanambarana faniriana, na hafatra hafa amin' ny teny malagasy). Izany fitambaran-tsary sy soratra izany dia manova azy ho fitaovana mitantara zavatra sy ifandraisan' ny fiarahamonina. Io endrika hita maso io dia ahafahan' ny olona mitafy na manolotra azy haneho an-kolaka ny fitiavana, ny tsy fitovian-kevitra, sns. Amin' ny endriny nohavaozina ankehitriny dia lasa fitaovana ho an' ny fikambanana tsy miankina (ONG) sy ny mpanakanto izy io mba hanatanterahana hetsika fanentanana momba ny lohahevitra toy ny fahasalamana, ny tontolo iainana, ary ny zon' ny ankizy.

=== Fitafiana amin' ny fombafomba ===
Na dia mifototra indrindra amin' ny fiainana andavanandron' ny faritra amorontsiraka aza ny fampiasana ny lambahoany, dia mahazo lafiny masina kokoa any amin' ny faritry ny afovoan-tany, indrindra mandritra ny fombafomba fanomezam-boninahitra ny [[Razana (kolontsaina malagasy)|razana]]. Manana anjara toerana eo amin' ny lanonana lehibe eo amin' ny fiainam-pianakaviana  ihany koa izy io: fifamofoana, fampakaram-bady, famorana, fandevenana sns.

=== Fampiasana hafa ===
Azo ampiasaina amin' ny zavatra maro samihafa eo amin' ny fiainana andavanandro na ao an-trano koa io lamba io. Anisan' ny fampiasana azy ny fitondrana ankizy, ny fanaovana azy ho lamba firakotra maivana, lamban-databatra na lambam-baravarana na lambam-baravarankely, ny fiarovana amin' ny masoandro na ny vovoka, ary ny fanaingoana ny ao an-trano. Azo atolotra ho fanomezana ihany koa izy io, indrindra mandritra ny fotoan-dehibe na mandritra ny lanonana manokana.

== Tantara sy fanamby ==

=== Tantara mifandray amin' ny varotra ===
[[Sary:KangaSiyu1.jpg|vignette|261x261px|Vehivavy mitafy &quot;kanga&quot; ao [[Kenià]]]]
Mifandray amin' ny sehatry ny varotra an-dranomasina manodidina ny [[Ranomasimbe Indiana]] ny fivoaran' ny lambahoany, indrindra fa nandritra ny taonjato faha-19. Tamin' izany fotoana izany dia nifandray tamin' ny [[Tamba-nosin' i Kômôro|nosy Kômôro]], tamin' i [[Afrika Atsinanana]], tamin' i [[India]], tamin' ny nosy [[Maskareina (tamba-nosy)|Maskarena]], ary tamin' ny faritra hafa mpanao varotra ny morontsirak' i Madagasikara. Noho izany, manana fomba fampiasana mitovy amin' ny lamba maro avy amin' ny faritra manodidina ny Ranomasimbe Indiana ny lambahoany, indrindra fa ny ''[[kanga]]'' (na ''khanga'' na ''leso'') avy ao Afrika Atsinanana: sady azo anaovana toy ny akanjo ilay lamba mahitsizoro misy sary na soratra no azo ampiasaina hitondrana hafatra voasoratra eo aminy. Tsy midika anefa izany fifandraisana akaiky izany fa dika mitovy amin' ny lamba avy any ivelany fotsiny ny lambahoany. Tafiditra ao anatin' ny tontolon' ny [[kolontsaina malagasy]] ny endriny, ny sary sy soratra eo aminy, ny fomba fampiasana azy ary ny hafatra entiny.

=== Fiavian' ny anarany ===
Voalaza fa ny teny hoe &quot;lambahoany&quot; dia avy amin' ny fitambaran' ny [[teny malagasy]] hoe &quot;lamba&quot; sy ny [[teny anglisy]] hoe &quot;one&quot; (fanafohezana ny hoe &quot;number one&quot;), ka ny &quot;one&quot; dia manondro lamba tsara kalitao na avo lenta nohafarana avy any ivelany tamin' ny taonjato faha-19 izany&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.youtube.com/watch?v=YKdO7GMYuyE Podcast : Lambahoany, par Bako Rasoarifetra, archéologue]&quot; (podcast), ''Musée de la Photographie de Madagascar'',&lt;/small&gt;  &lt;/ref&gt;. Na izany aza dia tsy tokony hoheverina ho fanazavana azo antoka sy efa voamarina momba ny fiavian' ilay teny io hevitra io. Toy izany koa ny fampifandraisana azy amin' ny hoe &quot;lamba ho any&quot; na &quot;lamba oany&quot; dia toa hevitra naroso fotsiny fa tsy porofo ara-piteny voamarina.

=== Olana sy fanamby ankehitriny ===
Mampiray ny maha fitafiana sy ny maha kolontsaina ary ny maha fitaovam-pifandraisana azy ny lambahoany ka lasa marika matanjaka maneho ny maha Malagasy. Taorian' ny fotoana nihenan' ny fampiasana azy eny an-tanàn-dehibe dia mihamaro indray ny olona liana amin' izy io ankehitriny.

Miatrika fifaninanana mafy avy amin' ny orinasa iraisam-pirenena mpamokatra ''fast fashion'' sy ny varotra fitafiana efa nampiasaina avy any Eorôpa ny sehatry ny famokarana lambahoany. Mba hiantohana ny faharetany dia mamerina mampiasa ity karazana lamba ity sy manavao ny endriny ary manova azy ho fitaovana môderina hanehoana ny kolontsaina ny mpamorona lamaody ankehitriny.

== Jereo koa ==

* [[Jabo-landy]]
* [[:en:Kanga_(garment)|Kanga (''en'')]]
* [[Kisaly]]
* [[Kitamby]]
* [[Laimasaka]]
* [[Lamba (kolontsaina malagasy)|Lamba]]
* [[Lamba akotofahana]]
* [[Lamba arindrano]]
* [[Lamba jaky]]
* [[Lamba soga]]
* [[Lambamena]]
* [[Salaka]] - [[sadia]] - [[sikotry]]
* [[Salovana]]
* [[Sobahia]]

== Azo anovozan-kavitra ==

* Abdullah, Fatma Shaaban. ''Kanga Textiles From Tanzania: 1 June–1 July 1984''. London: Commonwealth Institute, 1984.
* Beck, Rose Marie. &quot;Aesthetics of Communication: Texts on Textiles (Leso) from the East African Coast (Swahili).&quot; ''Research in African Literatures'' 31, no. 4 (2000): 104–124.
* Cousins, William E. / Dahle, Lars (Éditions révisées), ''Études sur la littérature orale et les proverbes malgaches'', Imprimerie Luthérienne.
* Fair, Laura. &quot;Dressing Up: Clothing, Class and Gender in Post-Abolition Zanzibar.&quot; ''Journal of African History'' 39 (1998): 63–94.
* Fee, Sarah (2002), ''Cloth and Human Experience in Madagascar'', Smithsonian Institution Press / University of Michigan.
* Fee, Sarah (2004), &quot;Lamba : Cloth and Identity in Madagascar&quot;, ''African Arts'', MIT Press / UCLA.
* Green, Rebecca L. &quot;Lamba Hoany: Proverb Cloths From Madagascar.&quot; ''African Arts'' (Summer 2003).
* Musée du Quai Branly - Jacques Chirac (Paris), ''Notices des collections textiles de l'océan Indien''.
* Rajaonarimanana, Narivelo (1995), ''Mémoire du quotidien : proverbes et devises des lambahoany de Madagascar'', Inalco / L'Harmattan.
* Rajaonarimanana, Narivelo (2001), &quot;Lambahoany&quot;, ''Dictionnaire malgache-français'', Éditions L'Harmattan.
* Scherer, Marie-Christine (2002), ''Le Lambahoany : Textile, message et culture à Madagascar''.
* Sharp, Lesley A. (1993), ''The Possessed and the Dispossessed: Spirits, Identity, and Power in a Madagascar Migrant Town'', University of California Press.

== Loharano ==</text>
      <sha1>krzh660lo2e98h0zqyn4lxvy8uxhjs6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148828</id>
      <parentid>1148827</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T12:47:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1148828</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12676" sha1="hap6zxo0yztd0c76hdw05d46nt7f1u4" xml:space="preserve">[[Sary:Kanga leso Kenya 01.jpg|vignette|370x370px|&quot;[[:en:Kanga_(garment)|Kanga]]&quot;, karazan-damba mitovitovy amin' ny lambahoany izay heverina fa mety niandohany.]]
Ny '''lambahoany''' na '''lambaoany''' dia [[Lamba (kolontsaina malagasy)|lamba]] [[landihazo]] miendrika [[mahitsizoro]] misy misy sary sy soratra voapirinty, izay afatotra eo ambanin' ny [[helika]] na eo amin' ny [[andilana]]&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://newsmada.com/2023/07/31/kolontsaina-sy-fomba-amam-panao-manan-kasina-eo-aminny-malagasy-ny-lamba/ Kolontsaina sy fomba amam-panao: manan-kasina eo amin’ny Malagasy ny lamba]&quot;, ''Newsmada'',  31 juillet 2023&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://web.facebook.com/MuseeDeLaPhotographieDeMadagascar/posts/do%C3%B9-vient-le-mot-lambahoany-selon-larch%C3%A9ologue-bako-rasoarifetra-lambahoany-vien/2612982242177517/?_rdc=1&amp;_rdr# D'où vient le mot &quot;Lambahoany&quot; ?]&quot;, ''Musée de la Photographie de Madagascar'', 3 mai 2023 (resadresaka nifanaovana tamin' i Bako Rasoarifetra, )&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.bdlp.org/fiche/13055 Lambahoany]&quot;, ''Base de Données Lexicographiques Panfrancophone'' (BDLP)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.rfi.fr/fr/podcasts/reportage-afrique/20210225-s%C3%A9rie-un-objet-5-7-madagascar-le-lambahoany-une-histoire-d-identit%C3%A9?utm_source=chatgpt.com Madagascar: le Lambahoany, une histoire d'identité]&quot;, ''Radio France Internationale'' (RFI), 26/02/2021&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Prime Magazine, &quot;[https://www.primemedia.international/pdf/Prime-Magazine-February-2019.pdf?utm Lambahoany : Textos sur Textiles]&quot; (PDF), ''Prime Magazine'', Fevrier / February 2019&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Mouvement des Citoyens Malagasy de Paris, &quot;[https://mcmparis.wordpress.com/2016/06/30/lamba-sy-lambaoany/?utm Lamba, lambahoany, salovana, kisaly…]&quot;, ''WordPress'', 30 juin 2016&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Mariky ny [[kolontsaina malagasy]] sady tena mipaka lalina any amin' ny faritra amorontsirak' i [[Madagasikara]] ny fampiasana azy&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Julien Mallet, &quot;[https://journals.openedition.org/civilisations/5308?lang=en Mobilités, musiques et identités (re)composées à Madagascar]&quot;,  ''OpenEdition Journals'',&lt;/small&gt; &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://datagascar.com/lambahoany-le-costume-traditionnel-malgache/?utm Lambahoany: le costume traditionnel malgache]&quot;, ''DataGascar,'' August 04, 2022&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Mifandray amin' ny ''[[kanga]]'' ao [[Afrika Atsinanana]] izy io, izay sady fitafy andavanandro no fitaovana ilaina amin' ny fiainana andavanandro ary koa fitaovana enti-mifandray eo amin' ny fiarahamonina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.researchgate.net/publication/301224203_The_Kanga_A_Cloth_That_Reveals-_Co-production_of_Culture_in_Africa_and_the_Indian_Ocean_Region The Kanga, A Cloth That Reveals- Co-production of Culture in Africa and the Indian Ocean Region]&quot;, ''ResearchGate'', September 2012&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.encyclopedia.com/fashion/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/kanga Kanga]&quot;, ''Encyclopedia of Fashion'', www.encyclopedia.com&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Na izany aza, miavaka amin' ny lamba malagasy amin' ny heviny ankapobeny ny lambahoany noho ny endriny sy ny fomba fampiasana azy ho lamba fonosina amin' ny vatana, ary indrindra indrindra, noho ny fisian' ny soratra matetika eo aminy (ohabolana, teny filamatra, na hafatra hafa amin' ny teny malagasy)&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;&lt;small&gt;Helihanta Rajaonarison, &quot;[https://www.youtube.com/watch?v=xsHQFvfHTEc Histoire de Lamba]&quot;, ''Musée de la Photographie de Madagascar'',&lt;/small&gt; &lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.britishmuseum.org/collection/object/E_Af2006-05-1?utm_source=chatgpt.com Lamba hoany]&quot;, ''British Museum''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;&lt;small&gt;Razafindradama, Jaosoa Jeannot, &quot;[https://rdpc.uevora.pt/handle/10174/18713? Patrimoine textile malgache: cas du lambahoany tissé par la Cotona d'Antsirabe]&quot;, ''Repositorio Universidade de Evora'', 2015&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://tenymalagasy.org/bins/teny2/lambahoany?utm_source=chatgpt.com&amp;w=lambahoany Lambahoany]&quot;, ''Malagasy Dictionary and Encyclopedia'',&lt;/small&gt; &lt;/ref&gt;.

== Endrika ==
Raha notenomina tamin' ny [[landibe]] na kofehy avy amin' ny tsirak' [[Akondro (zavamaniry)|akondro]] ary nolokoina tanana ny lamba tamin' ny voalohany, dia niova izany ka lasa novokarina amin' ny fomba indostrialy ny lambahoany taty aoriana&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.academia.edu/94612541/Textile_heritage_of_madagascar_the_case_of_woven_lambahoany_by_cotona_antsirabe Textile heritage of Madagascar: the case of woven lambahoany by Cotona Antsirabe]&quot;, ''Academia.edu'', 2015&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Lamba vita amin' ny [[landihazo]] manana endrika mahitsizoro, misy soratra sy sary voaprinty eo aminy, ary sokajy manokana ao anatin' ny [[Lamba (kolontsaina malagasy)|lamba]] malagasy nentim-paharazana ny lambahoany&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jordan Lamont, &quot;[https://voyagiste-madagascar.com/malagasy-textiles-and-lamba-cloth-guide-for-buyers-and-collectors/ Malagasy Textiles and Lamba Cloth: Guide for Buyers and Collectors]&quot;, ''voyagiste-madagascar.com'', May 30, 2026&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;&lt;small&gt;Joanna Bresee, &quot;[https://digitalcollections.sit.edu/isp_collection/121/ Lambahoany: Une Utile de Communication]&quot;, SIT Digital Collections, 2007&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. 

Matetika dia misy fizaràna telo ny lambahoany môderina&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;:

* pina: sisiny manaingo antsoina;
* fafana: sarisary maneho olona, seha-piainana andavanandro, biby, zavamaniry, endri-tany, endrika jeômetrika, tandindona;
* soratra: matetika ohabolana, teny filamatra, na hafatra, eo amin' ny farany ambany na eo afovoany.

Mahatonga ny lambahoany ho lamba tsy mianina amin' ny maha fitafiana manarona ny vatana fotsiny azy ny fitambaran' ny sary sy ny soratra: afaka mitantara zavatra sy maneho hevitra ary mampita hafatra koa izy&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Fampiasana ==

=== Fitafiana andavanandro ===
Akanjo anaovan' ny lehilahy sy ny vehivavy ny lambahoany, ka azo ampiasaina ho lamba afatotra eo amin' ny andilana izy, eo ambanin' ny sandry na manodidina ny tratra, atao eo an-tsoroka, na afatotra amin' ny loha amin' ny toe-javatra sasany, afatotra manodidina ny vatana. Matetika ny lehilahy no mamatotra azy eo amin' ny valahany (atao [[kitamby]] any amin' ny tapany avaratr' i Madagasikara), fa ny vehivavy kosa mametraka azy eo ambany helika na eo ambonin' ny soroka.

=== Fampitana hafatra eo amin' ny fiarahamonina ===
Ny mampiavaka ny lambahoany dia ny fisian' ny fehezanteny voasoratra eo aminy (teny filamatra, ohabolana,  torohevitra, fanambarana faniriana, na hafatra hafa amin' ny teny malagasy). Izany fitambaran-tsary sy soratra izany dia manova azy ho fitaovana mitantara zavatra sy ifandraisan' ny fiarahamonina. Io endrika hita maso io dia ahafahan' ny olona mitafy na manolotra azy haneho an-kolaka ny fitiavana, ny tsy fitovian-kevitra, sns. Amin' ny endriny nohavaozina ankehitriny dia lasa fitaovana ho an' ny fikambanana tsy miankina (ONG) sy ny mpanakanto izy io mba hanatanterahana hetsika fanentanana momba ny lohahevitra toy ny fahasalamana, ny tontolo iainana, ary ny zon' ny ankizy.

=== Fitafiana amin' ny fombafomba ===
Na dia mifototra indrindra amin' ny fiainana andavanandron' ny faritra amorontsiraka aza ny fampiasana ny lambahoany, dia mahazo lafiny masina kokoa any amin' ny faritry ny afovoan-tany, indrindra mandritra ny fombafomba fanomezam-boninahitra ny [[Razana (kolontsaina malagasy)|razana]]. Manana anjara toerana eo amin' ny lanonana lehibe eo amin' ny fiainam-pianakaviana  ihany koa izy io: fifamofoana, fampakaram-bady, famorana, fandevenana sns.

=== Fampiasana hafa ===
Azo ampiasaina amin' ny zavatra maro samihafa eo amin' ny fiainana andavanandro na ao an-trano koa io lamba io. Anisan' ny fampiasana azy ny fitondrana ankizy, ny fanaovana azy ho lamba firakotra maivana, lamban-databatra na lambam-baravarana na lambam-baravarankely, ny fiarovana amin' ny masoandro na ny vovoka, ary ny fanaingoana ny ao an-trano. Azo atolotra ho fanomezana ihany koa izy io, indrindra mandritra ny fotoan-dehibe na mandritra ny lanonana manokana.

== Tantara sy fanamby ==

=== Tantara mifandray amin' ny varotra ===
[[Sary:KangaSiyu1.jpg|vignette|261x261px|Vehivavy mitafy &quot;kanga&quot; ao [[Kenià]]]]
Mifandray amin' ny sehatry ny varotra an-dranomasina manodidina ny [[Ranomasimbe Indiana]] ny fivoaran' ny lambahoany, indrindra fa nandritra ny taonjato faha-19. Tamin' izany fotoana izany dia nifandray tamin' ny [[Tamba-nosin' i Kômôro|nosy Kômôro]], tamin' i [[Afrika Atsinanana]], tamin' i [[India]], tamin' ny nosy [[Maskareina (tamba-nosy)|Maskarena]], ary tamin' ny faritra hafa mpanao varotra ny morontsirak' i Madagasikara. Noho izany, manana fomba fampiasana mitovy amin' ny lamba maro avy amin' ny faritra manodidina ny Ranomasimbe Indiana ny lambahoany, indrindra fa ny ''[[kanga]]'' (na ''khanga'' na ''leso'') avy ao Afrika Atsinanana: sady azo anaovana toy ny akanjo ilay lamba mahitsizoro misy sary na soratra no azo ampiasaina hitondrana hafatra voasoratra eo aminy. Tsy midika anefa izany fifandraisana akaiky izany fa dika mitovy amin' ny lamba avy any ivelany fotsiny ny lambahoany. Tafiditra ao anatin' ny tontolon' ny [[kolontsaina malagasy]] ny endriny, ny sary sy soratra eo aminy, ny fomba fampiasana azy ary ny hafatra entiny.

=== Fiavian' ny anarany ===
Voalaza fa ny teny hoe &quot;lambahoany&quot; dia avy amin' ny fitambaran' ny [[teny malagasy]] hoe &quot;lamba&quot; sy ny [[teny anglisy]] hoe &quot;one&quot; (fanafohezana ny hoe &quot;number one&quot;), ka ny &quot;one&quot; dia manondro lamba tsara kalitao na avo lenta nohafarana avy any ivelany tamin' ny taonjato faha-19 izany&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.youtube.com/watch?v=YKdO7GMYuyE Podcast : Lambahoany, par Bako Rasoarifetra, archéologue]&quot; (podcast), ''Musée de la Photographie de Madagascar'',&lt;/small&gt;  &lt;/ref&gt;. Na izany aza dia tsy tokony hoheverina ho fanazavana azo antoka sy efa voamarina momba ny fiavian' ilay teny io hevitra io. Toy izany koa ny fampifandraisana azy amin' ny hoe &quot;lamba ho any&quot; na &quot;lamba oany&quot; dia toa hevitra naroso fotsiny fa tsy porofo ara-piteny voamarina.

=== Olana sy fanamby ankehitriny ===
Mampiray ny maha fitafiana sy ny maha kolontsaina ary ny maha fitaovam-pifandraisana azy ny lambahoany ka lasa marika matanjaka maneho ny maha Malagasy. Taorian' ny fotoana nihenan' ny fampiasana azy eny an-tanàn-dehibe dia mihamaro indray ny olona liana amin' izy io ankehitriny.

Miatrika fifaninanana mafy avy amin' ny orinasa iraisam-pirenena mpamokatra ''fast fashion'' (''[[:fr:Fast_fashion|fr]]'') sy ny varotra fitafiana efa nampiasaina avy any Eorôpa ny sehatry ny famokarana lambahoany. Mba hiantohana ny faharetany dia mamerina mampiasa ity karazana lamba ity sy manavao ny endriny ary manova azy ho fitaovana môderina hanehoana ny kolontsaina ny mpamorona lamaody ankehitriny.

== Jereo koa ==

* [[Jabo-landy]]
* [[:en:Kanga_(garment)|Kanga (''en'')]]
* [[Kisaly]]
* [[Kitamby]]
* [[Laimasaka]]
* [[Lamba (kolontsaina malagasy)|Lamba]]
* [[Lamba akotofahana]]
* [[Lamba arindrano]]
* [[Lamba jaky]]
* [[Lamba soga]]
* [[Lambamena]]
* [[Salaka]] - [[sadia]] - [[sikotry]]
* [[Salovana]]
* [[Sobahia]]

== Azo anovozan-kavitra ==

* Abdullah, Fatma Shaaban. ''Kanga Textiles From Tanzania: 1 June–1 July 1984''. London: Commonwealth Institute, 1984.
* Beck, Rose Marie. &quot;Aesthetics of Communication: Texts on Textiles (Leso) from the East African Coast (Swahili).&quot; ''Research in African Literatures'' 31, no. 4 (2000): 104–124.
* Cousins, William E. / Dahle, Lars (Éditions révisées), ''Études sur la littérature orale et les proverbes malgaches'', Imprimerie Luthérienne.
* Fair, Laura. &quot;Dressing Up: Clothing, Class and Gender in Post-Abolition Zanzibar.&quot; ''Journal of African History'' 39 (1998): 63–94.
* Fee, Sarah (2002), ''Cloth and Human Experience in Madagascar'', Smithsonian Institution Press / University of Michigan.
* Fee, Sarah (2004), &quot;Lamba : Cloth and Identity in Madagascar&quot;, ''African Arts'', MIT Press / UCLA.
* Green, Rebecca L. &quot;Lamba Hoany: Proverb Cloths From Madagascar.&quot; ''African Arts'' (Summer 2003).
* Musée du Quai Branly - Jacques Chirac (Paris), ''Notices des collections textiles de l'océan Indien''.
* Rajaonarimanana, Narivelo (1995), ''Mémoire du quotidien : proverbes et devises des lambahoany de Madagascar'', Inalco / L'Harmattan.
* Rajaonarimanana, Narivelo (2001), &quot;Lambahoany&quot;, ''Dictionnaire malgache-français'', Éditions L'Harmattan.
* Scherer, Marie-Christine (2002), ''Le Lambahoany : Textile, message et culture à Madagascar''.
* Sharp, Lesley A. (1993), ''The Possessed and the Dispossessed: Spirits, Identity, and Power in a Madagascar Migrant Town'', University of California Press.

== Loharano ==</text>
      <sha1>hap6zxo0yztd0c76hdw05d46nt7f1u4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Helika</title>
    <ns>0</ns>
    <id>301618</id>
    <revision>
      <id>1148829</id>
      <timestamp>2026-08-09T12:54:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Faritra lempona eo ambanin' ny soroka</comment>
      <origin>1148829</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="330" sha1="g15icmy7oip1mu6pg04zrkrh64ehxyn" xml:space="preserve">[[Sary:Armpit by David Shankbone.jpg|vignette|330x330px|Helika]]
Ny '''helika''' dia ny faritra lempona amin' ny foto-tsandry ao ambany, eo ambanin' ny [[soroka]], eo amin' ny fihaonan' ny [[sandry]] sy ny [[tratra]]. Faritra miavaka sady tena mamoka hatsembohana ny helika noho ny fisian' ny fihary hatsembohana manokana maro be.</text>
      <sha1>g15icmy7oip1mu6pg04zrkrh64ehxyn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ambanilanitra</title>
    <ns>0</ns>
    <id>301619</id>
    <revision>
      <id>1148839</id>
      <timestamp>2026-08-09T13:49:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Vahoaka manontolo</comment>
      <origin>1148839</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="873" sha1="mtoz75h3fkezoa585d4ylhg6zfclvwj" xml:space="preserve">Ny '''ambanilanitra''' dia ny [[vahoaka]] manontolo tsy an-kanavaka eran' ny fanjakan' ny mpanjaka, indrindra tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] taloha. Betsaka lavitra noho ny [[ambaniandro]] na [[ambanimasoandro]].

== Ohabolana ==

* [[Akondro (zavamaniry)|Akondro]] iray fototra ny ambanilanitra: ny mamololona ho raviny, akondro ihany; ny manondro lanitra ho voany, akondro ihany; ny miendaka ho [[raty]], akondro ihany; ny mitsontsorika ho lafiny, akondro ihany.
* Mangalatra an-[[tsena]] ka mihaika ny ambanilanitra.
* Raha ny tianao no hatao: avia rey ambanilanitra, fa raha ny an' olona kosa: tsy afaka aho fa be lohalika !
* [[Tsihy]] be lambanana ny ambanilanitra.
* Tsy miova [[fenitra]] ny ambanilanitra.
* [[Tsiriry (ahitra)|Tsiriry]] ahitra hipetraka amin' ny tany, fa tsy mba [[Tsiriry (vorona)|tsiriry]] vorona handositra ny ambanilanitra.</text>
      <sha1>mtoz75h3fkezoa585d4ylhg6zfclvwj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bemihisatra</title>
    <ns>0</ns>
    <id>301620</id>
    <revision>
      <id>1148845</id>
      <timestamp>2026-08-09T13:57:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Zana-poko sakalava</comment>
      <origin>1148845</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="284" sha1="61xnjsj11yowrcjh8tfx5alwigsm08r" xml:space="preserve">Ny '''Bemihisatra''' dia zana-poko na fokom-pianakaviana [[sakalava]] any amin' ny morontsiraka avaratra-andrefana. Anisan' ny atao hoe [[Ambaniandro]] na Ambanilanitra izy ireo raha teo ambany fahefan' ny mpanaka merina ka lasa anisan' ny vahoakan' ny [[Fanjakan' Imerina|fanakany]].</text>
      <sha1>61xnjsj11yowrcjh8tfx5alwigsm08r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148850</id>
      <parentid>1148845</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T14:07:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1148850</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="286" sha1="3zve68tytw2sqlhisaox86d4lege66c" xml:space="preserve">Ny '''Bemihisatra''' dia zana-poko na fokom-pianakaviana [[sakalava]] any amin' ny morontsiraka avaratra-andrefana. Anisan' ny atao hoe [[Ambaniandro]] na Ambanimasoandro izy ireo raha teo ambany fahefan' ny mpanaka merina ka lasa anisan' ny vahoakan' ny [[Fanjakan' Imerina|fanakany]].</text>
      <sha1>3zve68tytw2sqlhisaox86d4lege66c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Menabe (tany)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>301621</id>
    <redirect title="Menabe (fizaran-tany)" />
    <revision>
      <id>1148854</id>
      <timestamp>2026-08-09T14:19:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>nanova ny anaran'i [[Menabe (tany)]] ho [[Menabe (fizaran-tany)]] i Thelezifor</comment>
      <origin>1148854</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37" sha1="lndycr1b7drfs256o8svo2l7xx6o260" xml:space="preserve">#FIHODINANA [[Menabe (fizaran-tany)]]</text>
      <sha1>lndycr1b7drfs256o8svo2l7xx6o260</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Menakely (tany)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>301622</id>
    <redirect title="Menakely (fizaran-tany)" />
    <revision>
      <id>1148857</id>
      <timestamp>2026-08-09T14:21:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>nanova ny anaran'i [[Menakely (tany)]] ho [[Menakely (fizaran-tany)]] i Thelezifor</comment>
      <origin>1148857</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39" sha1="e5v139ugmrw1bpzuy8w2zcjmfb0lnek" xml:space="preserve">#FIHODINANA [[Menakely (fizaran-tany)]]</text>
      <sha1>e5v139ugmrw1bpzuy8w2zcjmfb0lnek</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lemoria</title>
    <ns>0</ns>
    <id>301623</id>
    <revision>
      <id>1148914</id>
      <timestamp>2026-08-10T08:48:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Kôntinanta novinavinaim-pisiana</comment>
      <origin>1148914</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2724" sha1="kixhfus4hv4j5jstwt511qkqbp3dshd" xml:space="preserve">[[Sary:Lemuria (continent).png|vignette|361x361px|I Lemoria, izay antsoina hoe &quot;Kumari Kandam&quot; ao amin' ny literatiora mistika sy nasiônalista [[Tamily (vahoaka)|tamily]], dia faritra mampitohy an' i [[Madagasikara]] sy i [[India|India Atsimo]] ary i [[Aostralia]], sady mandrakotra ny ampahany be amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]].]]
I '''Lemoria''' na '''Limoria''' dia kôntinanta naroson' ilay [[Biôlôjia|biôlôjista]] anglisy [[Philip Sclater]] tamin' ny taona 1864; nanaovana [[petra-kevitra]] izay nilaza fa nilentika tao ambanin' ny [[Ranomasimbe Indiana]] izy io, ary taty aoriana dia noraisin' ny [[Ôkoltisma|ôkoltista]] (mpikaroka ny zavamiafin' ny natiora) tao amin' ny fitantarana momba ny niandohan' ny olombelona. Amin' nyteny anglisy izy io dia antsoina hoe '''''Lemuria''''' na '''''Limuria'''''.

Tsy nisy lanjany intsony anefa io teôria io rehefa hitan' ny manampahaizana tamin' ny taonjato faha-20 ny amin' ny fihetsehan' ny takelaka tektônika sy ny fikisahan' ny kôntinanta.

Nolavolavolaina io petra-kevitra io mba hanazavana ny fisian' ny fôsilin-gidro (''[[Lemuroidea]]'') eo [[Madagasikara]] sy ao amin' ny faritry ny [[Zana-Kôntinenta Indiana|Zana-kôntinanta Indiana]] ([[Azia Atsimo]]), kanefa tsy hita izany na tao [[Afrika]] na tany [[Atsinanana Afovoany|Atsinanana]] [[Atsinanana Afovoany|Afovoany]]. Ny hevitra natsangan' ny biôlôjista [[Ernst Haeckel]] tamin' ny taona 1870, izay nilaza fa mety ho toerana niavian' ny olombelona i Lemoria, dia nahatonga io petra-kevitra io hihoatra ny sehatry ny jeôlôjia sy ny fandalinana ny zôôeôgrafia (tsinjara-toerana misy ny biby), ka nahatonga azy halaza na dia ivelan' ny tontolon' ny [[siansa]] aza.

Tany amin' ny antsasany farany tamin' ny taonjato faha-19, i [[Helena Blavatsky]], izay [[Ôkoltisma|ôkoltista]] (mpikaroka momba ny zava-miafina) sady mpanorina ny [[teôzôfia]], dia nampiditra an' i Lemoria tao anatin' ny lamim-poto-pampianarany [[Mistisisma|mistika]] sy ara-pivavahana; izay nilazany fa io kôntinanta io no tanindrazan' ny razamben' ny olombelona, ​​izay nantsoiny hoe ''Lemoriana''. Nisy fiantraikany lehibe teo amin' ny [[esôterisma]] (fahalalana miafina) tandrefana ny asa soratr' i Blavatsky, ka nahatonga ny [[fedrà]] momba an' i Lemoria sy ny mponina mistika ao aminy ho lasa nalaza.

Tsy azo narovana intsony ny petra-kevitra isan-karazany momba an' i Lemoria rehefa nanaiky ny petra-kevitr' i [[Alfred Wegener]] momba ny fikisahan' ny kôntinanta (izay natolotra tamin' ny taona 1912) ny tontolon'ny siansa tamin' ny taona 1960; na izany aza, mbola velona tao an-tsain' ny maro ihany ilay hevitra, indrindra fa mifandraika amin' ny fampianaran' ny teôzôfia.

== Jereo koa ==

* [[Atlantida]]</text>
      <sha1>kixhfus4hv4j5jstwt511qkqbp3dshd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148915</id>
      <parentid>1148914</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T08:49:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1148915</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2725" sha1="ifs94w4df3zrwz3swflojaxswh5dwru" xml:space="preserve">[[Sary:Lemuria (continent).png|vignette|361x361px|I Lemoria, izay antsoina hoe &quot;Kumari Kandam&quot; ao amin' ny literatiora mistika sy nasiônalista [[Tamily (vahoaka)|tamily]], dia faritra mampitohy an' i [[Madagasikara]] sy i [[India|India Atsimo]] ary i [[Aostralia]], sady mandrakotra ny ampahany be amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]].]]
I '''Lemoria''' na '''Limoria''' dia kôntinanta naroson' ilay [[Biôlôjia|biôlôjista]] anglisy [[Philip Sclater]] tamin' ny taona 1864; nanaovana [[petra-kevitra]] izay nilaza fa nilentika tao ambanin' ny [[Ranomasimbe Indiana]] izy io, ary taty aoriana dia noraisin' ny [[Ôkoltisma|ôkoltista]] (mpikaroka ny zavamiafin' ny natiora) tao amin' ny fitantarana momba ny niandohan' ny olombelona. Amin' ny teny anglisy izy io dia antsoina hoe '''''Lemuria''''' na '''''Limuria'''''.

Tsy nisy lanjany intsony anefa io teôria io rehefa hitan' ny manampahaizana tamin' ny taonjato faha-20 ny amin' ny fihetsehan' ny takelaka tektônika sy ny fikisahan' ny kôntinanta.

Nolavolavolaina io petra-kevitra io mba hanazavana ny fisian' ny fôsilin-gidro (''[[Lemuroidea]]'') eo [[Madagasikara]] sy ao amin' ny faritry ny [[Zana-Kôntinenta Indiana|Zana-kôntinanta Indiana]] ([[Azia Atsimo]]), kanefa tsy hita izany na tao [[Afrika]] na tany [[Atsinanana Afovoany|Atsinanana]] [[Atsinanana Afovoany|Afovoany]]. Ny hevitra natsangan' ny biôlôjista [[Ernst Haeckel]] tamin' ny taona 1870, izay nilaza fa mety ho toerana niavian' ny olombelona i Lemoria, dia nahatonga io petra-kevitra io hihoatra ny sehatry ny jeôlôjia sy ny fandalinana ny zôôeôgrafia (tsinjara-toerana misy ny biby), ka nahatonga azy halaza na dia ivelan' ny tontolon' ny [[siansa]] aza.

Tany amin' ny antsasany farany tamin' ny taonjato faha-19, i [[Helena Blavatsky]], izay [[Ôkoltisma|ôkoltista]] (mpikaroka momba ny zava-miafina) sady mpanorina ny [[teôzôfia]], dia nampiditra an' i Lemoria tao anatin' ny lamim-poto-pampianarany [[Mistisisma|mistika]] sy ara-pivavahana; izay nilazany fa io kôntinanta io no tanindrazan' ny razamben' ny olombelona, ​​izay nantsoiny hoe ''Lemoriana''. Nisy fiantraikany lehibe teo amin' ny [[esôterisma]] (fahalalana miafina) tandrefana ny asa soratr' i Blavatsky, ka nahatonga ny [[fedrà]] momba an' i Lemoria sy ny mponina mistika ao aminy ho lasa nalaza.

Tsy azo narovana intsony ny petra-kevitra isan-karazany momba an' i Lemoria rehefa nanaiky ny petra-kevitr' i [[Alfred Wegener]] momba ny fikisahan' ny kôntinanta (izay natolotra tamin' ny taona 1912) ny tontolon'ny siansa tamin' ny taona 1960; na izany aza, mbola velona tao an-tsain' ny maro ihany ilay hevitra, indrindra fa mifandraika amin' ny fampianaran' ny teôzôfia.

== Jereo koa ==

* [[Atlantida]]</text>
      <sha1>ifs94w4df3zrwz3swflojaxswh5dwru</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Street Transvestite Action Revolutionaries</title>
    <ns>0</ns>
    <id>301624</id>
    <revision>
      <id>1148916</id>
      <timestamp>2026-08-10T08:57:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JianJi</username>
        <id>36396</id>
      </contributor>
      <comment>Noforonina tamin'ny alalan'ny fandikana an'i &quot;[[:fr:Special:Redirect/revision/236017614|Street Transvestite Action Revolutionaries]]&quot;</comment>
      <origin>1148916</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="751" sha1="glzl02it6snm73fvsmh1p0idaz20gin" xml:space="preserve">Fikambanana mpitolona ny '''Street Transvestite Action Revolutionaries''' ( '''STAR''' ) ary natsangana mba hanohanana ireo olona pelaka sy trans, mpivaro-tena, tsy manan-kialofana ary ireo voafonja. Sylvia Rivera sy Marsha P. Johnson,&lt;ref name=&quot;doc1&quot;&gt;{{Cite web |date=December 26, 2012 |title=Feature Doc 'Pay It No Mind: The Life &amp; Times of Marsha P. Johnson' Released Online. Watch It |url=http://blogs.indiewire.com/shadowandact/feature-doc-pay-it-no-mind-the-life-times-of-marsha-p-johnson-released-online-watch-it |access-date=February 17, 2015 |publisher=[[Indiewire]] |language=en}}&lt;/ref&gt; no nanorina azy tamin'ny taona 1970.  Vehivavy trans roa manana hafa volon-koditra mipetraka any [[New York]],&lt;ref name=&quot;doc1&quot; /&gt; ireo mpanorina azy ireo.</text>
      <sha1>glzl02it6snm73fvsmh1p0idaz20gin</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148917</id>
      <parentid>1148916</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T09:00:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JianJi</username>
        <id>36396</id>
      </contributor>
      <origin>1148917</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="824" sha1="streywllio534eti2m8iuz1i0rjxv00" xml:space="preserve">[[File:STAR Rally.jpg|thumb|Fihaonan' ny STAR]]
Fikambanana mpitolona ny '''Street Transvestite Action Revolutionaries''' ( '''STAR''' ) ary natsangana mba hanohanana ireo olona pelaka sy trans, mpivaro-tena, tsy manan-kialofana ary ireo voafonja. Sylvia Rivera sy Marsha P. Johnson,&lt;ref name=&quot;doc1&quot;&gt;{{Cite web |date=December 26, 2012 |title=Feature Doc 'Pay It No Mind: The Life &amp; Times of Marsha P. Johnson' Released Online. Watch It |url=http://blogs.indiewire.com/shadowandact/feature-doc-pay-it-no-mind-the-life-times-of-marsha-p-johnson-released-online-watch-it |access-date=February 17, 2015 |publisher=[[Indiewire]] |language=en}}&lt;/ref&gt; no nanorina azy tamin'ny taona 1970.  Vehivavy trans roa manana hafa volon-koditra mipetraka any [[New York]],&lt;ref name=&quot;doc1&quot; /&gt; ireo mpanorina azy ireo.

== Loharanon-kevitra ==</text>
      <sha1>streywllio534eti2m8iuz1i0rjxv00</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148919</id>
      <parentid>1148917</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T09:20:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JianJi</username>
        <id>36396</id>
      </contributor>
      <origin>1148919</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2040" sha1="qg5u9qc8ddcyuv1nktc2vsx3mjt3uy6" xml:space="preserve">[[File:STAR Rally.jpg|thumb|Fihaonan' ny STAR]]
Fikambanana mpitolona ny '''Street Transvestite Action Revolutionaries''' ( '''STAR''' ) ary natsangana mba hanohanana ireo olona pelaka sy trans, mpivaro-tena, tsy manan-kialofana ary ireo voafonja. Sylvia Rivera sy Marsha P. Johnson,&lt;ref name=&quot;doc1&quot;&gt;{{Cite web |date=December 26, 2012 |title=Feature Doc 'Pay It No Mind: The Life &amp; Times of Marsha P. Johnson' Released Online. Watch It |url=http://blogs.indiewire.com/shadowandact/feature-doc-pay-it-no-mind-the-life-times-of-marsha-p-johnson-released-online-watch-it |access-date=February 17, 2015 |publisher=[[Indiewire]] |language=en}}&lt;/ref&gt; no nanorina azy tamin'ny taona 1970.  Vehivavy trans roa hafa volonkoditra mipetraka any [[New York]],&lt;ref name=&quot;doc1&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Feinberg, Leslie (September 24, 2006). [http://www.workers.org/2006/us/lavender-red-73/ Street Transvestite Action Revolutionaries]. &lt;small&gt;[archive]&lt;/small&gt; ''[[:fr:Workers_World_Party|Workers World Part]]&lt;nowiki/&gt;y''. &quot;Stonewall combatants Sylvia Rivera and Marsha &quot;Pay It No Mind&quot; Johnson... Both were self-identified drag queens.&quot;&lt;/ref&gt;ireo mpanorina azy ireo. 

Ny STAR dia fiarahana ara-politika eo amin'ireo vondron'olona tsy manaiky ho atelina na holevonina ao anatin'ny besinimaro. Miorina koa ny STAR mba hifanampian'ireo vondron'olona ireo sy hanome trano fonenana sy fanohanana ara-bola ho an'ireo tanora LGBT sy ireo mpivaro-tena tsy manan-kialofana ao Lower Manhattan. Rivera sy Johnson no &quot;renin'ny&quot; akany sady namatsy vola ny fikambanana tamin'ny alalan'ny fivarotan-tena.

Na dia fotoana fohy fotsiny ihany aza no nijoroan'ity fikambanana ity (1970–1973), dia heverin'ny maro ho môdely sy mpisavalalana amin'ny hetsika fanafahana ny pelaka sy ny trans ny STAR.&lt;ref&gt;Abram J. Lewis, &quot;Trans History in a Moment of Danger: Organizing Within and Beyond 'Visibility' in the 1970s&quot; in Trap Door: Trans Cultural Production and the Politics of Visibily. ed Reina Gossett, Eric A. Stanely, and Johannah Burton. MIT Press, 2022.&lt;/ref&gt;

== Loharanon-kevitra ==</text>
      <sha1>qg5u9qc8ddcyuv1nktc2vsx3mjt3uy6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148928</id>
      <parentid>1148919</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T10:20:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JianJi</username>
        <id>36396</id>
      </contributor>
      <origin>1148928</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5172" sha1="bppfod8vbcezf0lziv65acrluupuf2z" xml:space="preserve">[[File:STAR Rally.jpg|thumb|Fihaonan' ny STAR]]
Fikambanana mpitolona ny '''Street Transvestite Action Revolutionaries''' ( '''STAR''' ) ary natsangana mba hanohanana ireo olona pelaka sy trans, mpivaro-tena, tsy manan-kialofana ary ireo voafonja. Sylvia Rivera sy Marsha P. Johnson,&lt;ref name=&quot;doc1&quot;&gt;{{Cite web |date=December 26, 2012 |title=Feature Doc 'Pay It No Mind: The Life &amp; Times of Marsha P. Johnson' Released Online. Watch It |url=http://blogs.indiewire.com/shadowandact/feature-doc-pay-it-no-mind-the-life-times-of-marsha-p-johnson-released-online-watch-it |access-date=February 17, 2015 |publisher=[[Indiewire]] |language=en}}&lt;/ref&gt; no nanorina azy tamin'ny taona 1970.  Vehivavy trans roa hafa volonkoditra mipetraka any [[New York]],&lt;ref name=&quot;doc1&quot; /&gt; &lt;ref&gt;Feinberg, Leslie (September 24, 2006). [http://www.workers.org/2006/us/lavender-red-73/ Street Transvestite Action Revolutionaries]. &lt;small&gt;[archive]&lt;/small&gt; ''[[:fr:Workers_World_Party|Workers World Part]]&lt;nowiki/&gt;y''. &quot;Stonewall combatants Sylvia Rivera and Marsha &quot;Pay It No Mind&quot; Johnson... Both were self-identified drag queens.&quot;&lt;/ref&gt;ireo mpanorina azy ireo. 

Ny STAR dia fiarahana ara-politika eo amin'ireo vondron'olona tsy manaiky ho atelina na holevonina ao anatin'ny besinimaro. Miorina koa ny STAR mba hifanampian'ireo vondron'olona ireo sy hanome trano fonenana sy fanohanana ara-bola ho an'ireo tanora LGBT sy ireo mpivaro-tena tsy manan-kialofana ao Lower Manhattan. Rivera sy Johnson no &quot;renin'ny&quot; akany sady namatsy vola ny fikambanana tamin'ny alalan'ny fivarotan-tena.

Na dia fotoana fohy fotsiny ihany aza no nijoroan'ity fikambanana ity (1970–1973), dia heverin'ny maro ho môdely sy mpisavalalana amin'ny hetsika fanafahana ny pelaka sy ny trans ny STAR.&lt;ref&gt;Abram J. Lewis, &quot;Trans History in a Moment of Danger: Organizing Within and Beyond 'Visibility' in the 1970s&quot; in Trap Door: Trans Cultural Production and the Politics of Visibily. ed Reina Gossett, Eric A. Stanely, and Johannah Burton. MIT Press, 2022.&lt;/ref&gt;

== Tantara ==

=== Fiandohana ===
Samy mpikatroka malaza amin'ny fandalàna ny zon'ny olona LGBT ireo olona roa mpanorina STAR ireo nialoha ny fananganana azy. Samy nanatrika ny [[rotaka tao Stonewall]] tamin'ny taona 1969 ry zareo sy ny vanim-potoana mafana tamin'ny hetsika anafahana ny pelaka niainga avy amin'io tranga tao Stonewall io.&lt;ref&gt;Feinberg, Leslie (1996) ''[[:fr:Transgender_Warriors|Transgender Warriors: Making History from Joan of Arc to Dennis Rodman]].'' Boston: Beacon Press. p. 131.  &lt;small&gt;(ISBN [[:fr:Spécial:Ouvrages_de_référence/0-8070-7941-3|0-8070-7941-3]])&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;

Niorina ny STAR ho setrin'ny fandraràn'ny Oniversiten'i New York ny fihetsiketsehana sasany amin'ireo fankalazana ny tsingerintaonan'ny rotaka tao Stonewall.&lt;ref&gt;« [http://www.workers.org/2006/us/lavender-red-73/ Street Transvestite Action Revolutionaries] [[https://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fwww.workers.org%2F2006%2Fus%2Flavender-red-73%2F archive]] », www.workers.org &lt;/ref&gt; Nikarakara andiana Dance-a-Fairs hotontosaina amin'ny mihitsan-dravin'ny taona 1970 ny ''Christopher Street Liberation Day Committee'' (izay namorona ny [[Diabem-pireharehana]]), hetsika dihy hotontosaina ao amin'ny Weinstein Hall ao amin'ny Oniversiten'i New York mba hanangonam-bola ho an'ny vondrom-piarahamonina LGBT: saram-pitsarana, fahazoana fitsaboana, ary fahazoana trano fonenana.&lt;ref&gt;« [https://greenwichvillagehistory.wordpress.com/2011/12/14/an-army-of-lovers-cannot-lose-the-occupation-of-nyus-weinstein-hall/ An Army of Lovers Cannot Lose: The Occupation of NYU's Weinstein Hall] [archive] », Researching Greenwich Village History, 14 décembre 2011 &lt;/ref&gt; Nofoanana anefa izany rehefa fantatry ny fitantanana ny Oniversiten'i New York fa fikambanana pelaka no mikarakara ireo hetsika ireo. Nanao sit-in nyGay Student Liberation, ny Gay Liberation Front (GLF), ny Radicalesbians,ary ireo vondrona mpikatroka hafan tmin'ny 20 Septambra 1970, ho fanoherana  izany fanapahan-kevitra izany ka azon-dry zareo ihany ny zo hampiasa ny toerana.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Stephan L. Cohen, The Gay Youth Liberation Movement in New York: 'An Army of Lovers Cannot Fail', New York, Routledge, 2007, 89–163 &lt;abbr&gt;p.&lt;/abbr&gt; &lt;small&gt;(&lt;nowiki&gt;ISBN 978-0203940570&lt;/nowiki&gt;)&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;

Nandritra izan fitokonana (sit-in) naharitra dimy andro no nananganan'ireo mpikatroka tambajotra maro, ao anatin'izany ny namoronan'i Rivera voalohany ny hevitra hananganana STAR House.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Tamin'ny androm-pitokonana farany, noroahin'ny polisy mpandrava fihetsiketsehana an-keriny ireo mpikatroka. Nivory teo amin'ny tohatry ny Weinstein Hall ireo mpikatroka rehefa voaisotra. Ry Rivera sy ireo mpikatroka trans tsy manan-kialofana hafa no farany niparitaka, rehefa nandao ny fihetsiketsehana nympikatroka hafa. Fotoana fohy taorian'izay, namoaka trakitra amin'ny anaran'ny ''Street Transvestites for Gay Power'' i Rivera nanakianany ny tsy fisian'ny firaisankina amin'ireo miady amin'ny herisetra ataon'ny polisy izy ary niantsoany ny hananganana &quot;hery pelaka&quot; hikarakara ny mahantra indrindra, ny tsy manan-kialofana, ary ny voafonja.

== Loharanon-kevitra ==</text>
      <sha1>bppfod8vbcezf0lziv65acrluupuf2z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Philip Sclater</title>
    <ns>0</ns>
    <id>301625</id>
    <revision>
      <id>1148918</id>
      <timestamp>2026-08-10T09:18:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Mpahay lalàna sy mpahay biby britanika</comment>
      <origin>1148918</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1911" sha1="j0l5q8ky2vavjd81ifb8y36926ysj89" xml:space="preserve">[[Sary:PLSclater.jpg|vignette|Philip Lutley Sclater]]
I '''Philip Lutley Sclater''' dia [[mpahay lalàna]] sy [[mpisolovava]] ary manampahaizana momba ny biby ([[Zôôlôjia|zôôlôga]]) britanika, izay nalaza eran-tany noho ny anjara biriky lehibe nentiny teo amin' ny sehatry ny fandalinana ny vorona ([[ôrnitôlôjia]]) sy ny fitsinjarana ara-jeôgrafian' ny biby ([[biôjeôgrafia]]). Teraka tamin' ny taona 1829 izy ary maty tamin' ny taona 1913. Tamin' ny taona 1858 dia namaritra faritra lehibe enina momba ny fitsinjarana ara-jeôgrafian' ny biby, izay mifototra amin' ny fitsinjaran-toeran' ny karazam-borona, izy. Io rafi-panasokajiana io no mbola fototry ny fitsinaran-toeran' ny biby eran-tany ampiasaina ankehitriny.

Tamin' ny taona 1859 dia nanangana ny gazetiboky ara-tsiansa atao hoe ''Ibis'' izy: io no gazetiboky voalohany indrindra nosoratana manokana ho an' ny fandalinana ny vorona. Nitana ny toerana lehibe maha sekreteran' ny Zoological Society of London (ZSL) azy izy nandritra ny 42 taona, nanomboka tamin' ny taona 1860 ka hatramin' ny 1902.

Tamin' ny taona 1864, mba hanazavany ny fitovian' ny karazam-biby misy eto Madagasikara sy any India, dia nanolotra ny petra-kevitra momba ny fisian' ny kôntinanta novinavinaim-pisiana iray izy, izay nomeny anarana hoe &quot;''[[Lemoria|Lemuria]]''&quot;.

== Karazam-biby sy vorona mitondrana ny anarany ==
Indreto ny anaram-biby sy vorona mitondrana ny anaran' i Sclater:

* ''[[Cacicus sclateri]]''
* ''[[Casuarius sclateri]]'' (izay heverina ho ny ''[[Casuarius bennetti]]'' ihany).
* ''[[Doliornis sclateri]]''
* ''[[Enuliophis sclateri]]''
* ''[[Eudyptes sclateri]]''
* ''[[Lopophorus sclateri]]''
* ''[[Myrmotherula sclateri]]''
* ''[[Phyllomyias sclateri]]''
* ''[[Poecile sclateri]]''
* ''[[Psittacula sclateri]]'' (izay heverina ho zana-karazan’ ny ''[[Forpus modestus]]'').
* ''[[Spizocorys sclateri]]''

== Jereo koa ==

* [[Lemoria]]</text>
      <sha1>j0l5q8ky2vavjd81ifb8y36926ysj89</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ôrnitôlôjia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>301626</id>
    <revision>
      <id>1148920</id>
      <timestamp>2026-08-10T09:34:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Siansa momba ny vorona</comment>
      <origin>1148920</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1143" sha1="n7x9yhbx90744hdaqo812xomzexoitg" xml:space="preserve">[[Sary:Ringing 05 Determining characteristics.jpg|vignette|378x378px|Fametahana peratra amin' ny vorona (eto: karazana [[takodara]] (''[[Upupa epops]]''))]]
Ny '''ôrnitôlôjia''' dia sampana iray ao amin' ny taranja momba ny biby ([[zôôlôjia]]) izay mifantoka amin' ny fandalinana ara-tsiansa momba ny [[vorona]]. Tafiditra ao anatin' izany ny fandalinana ny fihetsiny, ny fiasan' ny vatany (fiziôlôjia), ny fifandraisany amin' ny tontolo iainana (ekôlôjia), ary ny fanasokajiana azy ireo. Ireto ny lafiny lehibe amin' izany: ny fandalinana ny fitondran-tenany (toy ny famakafakana ny siokany, ny fihetsika ataony mba hisarihana ny vavy, ary ny fomba fiterahana) sy ny fanaraha-maso ny fifindra-moniny (toy ny fanaovana sarintany mampiseho ny fivezivezen' ny vorona manaraka fizaràn-taona manerana izao tontolo izao) ary ny fiarovana ny karazany (toy ny famantarana ny loza mananontanona azy ireo sy ny fiarovana ny toeram-ponenany voajanahary). Siansa ahafahan' ny olon-drehetra mandray anara ny ôrnitôlôjia, anisan' izany ny olon-tsotra, ka fanampiana lehibe ho an' ny  mpikaroka matihanina izany.

== Jereo koa ==

* [[Vorona]]</text>
      <sha1>n7x9yhbx90744hdaqo812xomzexoitg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148923</id>
      <parentid>1148920</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T10:10:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Rohy anatiny</comment>
      <origin>1148923</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1168" sha1="24n3sguyrnfcqmmxcvahb64y2ndezuv" xml:space="preserve">[[Sary:Ringing 05 Determining characteristics.jpg|vignette|378x378px|Fametahana peratra amin' ny vorona (eto: karazana [[takodara]] (''[[Upupa epops]]''))]]
Ny '''ôrnitôlôjia''' dia sampana iray ao amin' ny taranja momba ny biby ([[zôôlôjia]]) izay mifantoka amin' ny fandalinana ara-tsiansa momba ny [[vorona]]. Tafiditra ao anatin' izany ny fandalinana ny fihetsiny ([[etôlôjia]]), ny fiasan' ny vatany ([[fiziôlôjia]]), ny fifandraisany amin' ny tontolo iainana ([[ekôlôjia]]), ary ny fanasokajiana azy ireo. Ireto ny lafiny lehibe amin' izany: ny fandalinana ny fitondran-tenany (toy ny famakafakana ny siokany, ny fihetsika ataony mba hisarihana ny vavy, ary ny fomba fiterahana) sy ny fanaraha-maso ny fifindra-moniny (toy ny fanaovana sarintany mampiseho ny fivezivezen' ny vorona manaraka fizaràn-taona manerana izao tontolo izao) ary ny fiarovana ny karazany (toy ny famantarana ny loza mananontanona azy ireo sy ny fiarovana ny toeram-ponenany voajanahary). Siansa ahafahan' ny olon-drehetra mandray anara ny ôrnitôlôjia, anisan' izany ny olon-tsotra, ka fanampiana lehibe ho an' ny  mpikaroka matihanina izany.

== Jereo koa ==

* [[Vorona]]</text>
      <sha1>24n3sguyrnfcqmmxcvahb64y2ndezuv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fiziôlôjia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>301627</id>
    <revision>
      <id>1148922</id>
      <timestamp>2026-08-10T10:09:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Sampan' ny biôlôjia</comment>
      <origin>1148922</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1359" sha1="aeb4uiw9juw29urszugtjnu1galmcvx" xml:space="preserve">[[Sary:Claude Bernard and his pupils. Oil painting after Léon-Augus Wellcome V0017769.jpg|vignette|363x363px|I [[Claude Bernard]] mandinika ny firafitry ny vatan' ny [[bitro]] iray miaraka amin' ny mpianany: avy eo ankavia miankavanana: Nestor Gréhant, Victor Dumontpallier, Louis-Charles Malassez, Paul Bert, Arsène d'Arsonval, Claude Bernard, Lesage (ilay mpanampy ao amin' ny laboratoara)  ary Albert Dastre.

Sary nataon' i Léon-Augustin Lhermitte.]]
Ny '''fiziôlôjia''' dia sampan' ny [[biôlôjia]] izay mandinika ny fomba fiasan' ny tenan' ny [[zavamananaina]] sy ny singa mandrafitra azy ([[taova]], [[tambatsela]], [[sela]]). Mikendry ny hahatakatra ny zava-miseho ara-[[Fizika|pizika]] sy ara-[[Simia|simika]] samihafa izay mitazona ny [[aina]] izy io. Ireto ny sehatra lehibe halalinina ao anatin' izany: ny anjara asa tena iankinan' ny fiainana (fisefoana, fikorianan' ny ra, fandevonan-kanina ary fiterahana), ny hômeôstazia (fomba fitazonan' ny vatana ny fifandanjana ao anatiny, toy ny [[Mari-pana|maripana]] sy ny [[Glisemia|tahan]]' ny [[gliokôzy]] ao amin' ny [[ra]]); ny fandrindrana (anjara asan' ny [[hôrmônina]], izany hoe ny rafitra endôkriniana, sy ny fampitana hafatra amin' ny alalan' ny [[fitatitra]]); ny fampifanarahana (famalian' ny vatana ny ezaka ara-batana sy ny adin-tsaina ary ny fiovan' ny [[tontolo iainana]]).</text>
      <sha1>aeb4uiw9juw29urszugtjnu1galmcvx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Takodara</title>
    <ns>0</ns>
    <id>301628</id>
    <redirect title="Upupa" />
    <revision>
      <id>1148925</id>
      <timestamp>2026-08-10T10:11:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>nanova ny anaran'i [[Takodara]] ho [[Upupa]] i Thelezifor</comment>
      <origin>1148925</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21" sha1="36ufemzte6su7ubzzvf4bgejnk20go3" xml:space="preserve">#FIHODINANA [[Upupa]]</text>
      <sha1>36ufemzte6su7ubzzvf4bgejnk20go3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Takodaran' i Madagasikara</title>
    <ns>0</ns>
    <id>301629</id>
    <redirect title="Upupa marginata" />
    <revision>
      <id>1148927</id>
      <timestamp>2026-08-10T10:18:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>nanova ny anaran'i [[Takodaran' i Madagasikara]] ho [[Upupa marginata]] i Thelezifor</comment>
      <origin>1148927</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31" sha1="f4r0bdt49m5cabaq7lcjct4kdmvjivy" xml:space="preserve">#FIHODINANA [[Upupa marginata]]</text>
      <sha1>f4r0bdt49m5cabaq7lcjct4kdmvjivy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Takodarambazaha</title>
    <ns>0</ns>
    <id>301630</id>
    <redirect title="Upupa epops" />
    <revision>
      <id>1148931</id>
      <timestamp>2026-08-10T10:25:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>nanova ny anaran'i [[Takodarambazaha]] ho [[Upupa epops]] i Thelezifor</comment>
      <origin>1148931</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27" sha1="886yxqq4c63bta4gynz8oeubu5v1o4d" xml:space="preserve">#FIHODINANA [[Upupa epops]]</text>
      <sha1>886yxqq4c63bta4gynz8oeubu5v1o4d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Takodara afrikana</title>
    <ns>0</ns>
    <id>301631</id>
    <redirect title="Upupa africana" />
    <revision>
      <id>1148934</id>
      <timestamp>2026-08-10T10:33:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>nanova ny anaran'i [[Takodara afrikana]] ho [[Upupa africana]] i Thelezifor</comment>
      <origin>1148934</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30" sha1="k11b96gqjj1pgtrorp74lt7o67ipq3d" xml:space="preserve">#FIHODINANA [[Upupa africana]]</text>
      <sha1>k11b96gqjj1pgtrorp74lt7o67ipq3d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Takodaran' i Saint Helena</title>
    <ns>0</ns>
    <id>301632</id>
    <redirect title="Upupa antaios" />
    <revision>
      <id>1148938</id>
      <timestamp>2026-08-10T11:03:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>nanova ny anaran'i [[Takodaran' i Saint Helena]] ho [[Upupa antaios]] i Thelezifor</comment>
      <origin>1148938</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29" sha1="cqlxo1wvjqzlqf00vpp9hfmvo454jpe" xml:space="preserve">#FIHODINANA [[Upupa antaios]]</text>
      <sha1>cqlxo1wvjqzlqf00vpp9hfmvo454jpe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nosy Saint Helena</title>
    <ns>0</ns>
    <id>301633</id>
    <redirect title="Saint Helena" />
    <revision>
      <id>1148939</id>
      <timestamp>2026-08-10T11:08:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Nosy britanika</comment>
      <origin>1148939</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="368" sha1="5jtjr1y9kf7zuy3wqp9d6a0nn2dyeeq" xml:space="preserve">[[Sary:Topographic map of Saint Helena-en.svg|vignette|353x353px|Sarintanin' ny Nosy Saint Helena]]
Ny '''Nosy Saint Helena''' dia nosy britanika any amin' ny tapany atsimo amin' ny [[Ranomasimbe Atlantika]]. 1&amp;nbsp;950 km andrefan' ny morontsiraka atsimo-andrefan' i [[Afrika]], sy 4&amp;nbsp;000 km any atsinanan' i [[Rio de Janeiro]] any [[Amerika Atsimo]] no misy azy.</text>
      <sha1>5jtjr1y9kf7zuy3wqp9d6a0nn2dyeeq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148941</id>
      <parentid>1148939</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T11:14:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Fihodinana</comment>
      <origin>1148941</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27" sha1="8gel70qwau85272uw7sa0fj94oac7qx" xml:space="preserve">#FIHODINANA[[Saint Helena]]</text>
      <sha1>8gel70qwau85272uw7sa0fj94oac7qx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Upupa africana</title>
    <ns>0</ns>
    <id>301634</id>
    <redirect title="Upupa epops africana" />
    <revision>
      <id>1148951</id>
      <timestamp>2026-08-10T11:25:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>nanova ny anaran'i [[Upupa africana]] ho [[Upupa epops africana]] i Thelezifor</comment>
      <origin>1148951</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36" sha1="h2y0wakix0zi7uhfbfjaxbqrttmpijz" xml:space="preserve">#FIHODINANA [[Upupa epops africana]]</text>
      <sha1>h2y0wakix0zi7uhfbfjaxbqrttmpijz</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>