Eulemur mongoz

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mg">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>mgwiki</dbname>
    <base>https://mg.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Fandraisana</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.14</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Rakitra</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Manokana</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Dinika</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Mpikambana</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Dinika amin'ny mpikambana</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Dinika amin'ny Wikipedia</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Sary</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Dinika amin'ny sary</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Dinika amin'ny MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Endrika</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Dinika amin'ny endrika</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Fanoroana</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Dinika amin'ny fanoroana</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Sokajy</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Dinika amin'ny sokajy</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Discussion module</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Eulemur mongoz</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1617</id>
    <revision>
      <id>1148959</id>
      <parentid>1053011</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T12:42:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Nanisy votoatiny</comment>
      <origin>1148959</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1430" sha1="qjbph2pir209r5r64tjry4p5c8tmqmo" xml:space="preserve">[[Sary:Eulemur-mongoz 59489762.jpg|vignette|369x369px|''Eulemur mongoz'']]
Ny '''''Eulemur mongoz''''' dia karazam-biby ao amin' ny fianakaviana biôlôjika ''[[Lemuridae]]''  izay mirefy 30 hatramin' ny 40 sm ary manana rambony mirefy 40 hatramin' ny 65 sm eo ho eo. Mipetraka anaty ala maina any andrefana amin' i [[Madagasikara]] izy. Nampidirina azy ny ao [[Kômôro]], ka anaty ala mando no fonenany any. Mivoaka andro na alina ny ''Eulemur mongoz'', arakaraka ny fizaràn-taona. Amin' ny teny malagasy izy dia atao hoe '''gidro''', tahaka ny karazana maro hafa ao amin' io fianakaviana io.
[[Sary:Eulemur mongoz range map.svg|vignette|Toerana ahitana ny gidro]]Miaina anaty vondrom-pianakaviana kely misy ray sy reny ary zanany iray hatramin' ny efatra ny biby ao amin' ity karazana ity. Tsy fahita firy ny fihaonana eo amin' ny vondrona samihafa ary tsy misy ny herisetra raha mifanena.

Mihinana voankazo masaka sy manta ny ''Eulemur mongoz''. Mihinana voa, ravina, vony, mamim-bony, zana-borona ary vitsika koa izy. Miovaova arakaraka ny vanin-taona ny sakafony, betsaka kokoa ny ravina haniny amin' ny vanin-taona maina ary betsaka ny mamim-bony amin’ ny vanin-taona mando. Amin' ny vanim-potoana maina ihany izy no mihinana vorona sy vitsika.

== Jereo koa ==

* [[Gidro]]

* [[Hira (maky)]]
* [[Varika]]
* [[Sifaka]]
* [[Maky]]
* [[Babakoto]]

* [[Tontolo iainana eto Madagasikara]]

==Jereo koa==
[[Sokajy:Primata]]</text>
      <sha1>qjbph2pir209r5r64tjry4p5c8tmqmo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Maky</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1618</id>
    <revision>
      <id>1148964</id>
      <parentid>1131156</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T13:23:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Nanatsara lahatsoratra</comment>
      <origin>1148964</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2380" sha1="3abngdwsb0d6jooszcg9z89cyxn4h7x" xml:space="preserve">{{vangovango}}
[[Sary:Ringstaartmaki in het Anja-reservaat 15.JPG|thumb|Maky (''[[Lemur catta]]'')|372x372px]]
Ny '''maky''' dia biby isan-karazany ao amin' ny fanakaviana ''[[Lemuridae]]'', ao amin' ny laharan' ny [[Primates]], izay tsy hita raha tsy eto [[Madagasikara]]. Misy eo ho eo amin' ny sivifolo ny karazana amboanala.&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2019/07/12/us/lemur-stolen-santa-ana-zoo.html &lt;small&gt;New York Times - A Teenager Stole a Lemur From a Zoo, and Almost Got Away With It&lt;/small&gt;]&lt;/ref&gt; Amin' ny faritra sasany eto Madagasikara dia anondroana ny ''[[Lemur catta]]'' indrindra (izay atao hoe [[Hira (biby)|hira]]) io anarana io.

==Anarana amin' ny teny malagasy==

Indreto ny anarana anondroana ny karazana amboanala na maky na gidro amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]]: ahay, aiay, alokoteha, ampongy, ankomba, ankombajoby, ankombamalandy, ankombamena, ankombavaliha, apongy, avahy, babakoto bandro, barimaso, beharavoaka, bekola, boenga, boengy, bokombolo mena, bokombolo, dadintsifaky, dredrika, endrina, fitiliky, fitily, fotsifaka, fotsife, gidro, hahay, haihay, halo, hataka, [[Hira (maky)|hira]], kelibeohy, kintrontro, kofy, koitsiky, komba, kotrika, mahiabeala, matavirambo, pondiky, repahaka, sadabe, sadasada, setohy, siba, sifaka, sifakabilany, simpona, simpony, soamiera, songiky, tanta, tantaraolana, tantaraolona, tilitilivaha, titilivaha, tongona, trangalavaka, tsarafangitra, tsiba, tsibahaka, tsidiala, tsidihy, tsidy be, tsidy kely, tsidy, tsinjoarivo, tsitsidy, tsitsihy, vakiandry, vakivoho, vangavanga, varibolo, varibolomena, varika, varikamavo, varikandana, varikandra, varikandrana, varikosy, varimena, variñena, vary&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://mg.mondemalgache.org/bins/teny2/maky#mg.n Maky] {{Wayback|url=https://mg.mondemalgache.org/bins/teny2/maky#mg.n |date=20230517154832 }}&quot;, ao amin' ny ''Rakibolana sy rakipahalalana malagasy''.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://tenymalagasy.org/bins/teny2?w=amboanala Amboanala]&quot; ao amin' ny ''Rakibolana sy rakipahalalana malagasy.''&lt;/small&gt; 

[https://www.lemurfaction.com/mg/blogs/lemur-fact/ring-tailed-lemur Lemur Faction] {{Wayback|url=https://www.lemurfaction.com/mg/blogs/lemur-fact/ring-tailed-lemur |date=20251009050810 }}&lt;/ref&gt;. 

== Jereo koa==
*[[Babakoto]]
*[[Gidro]]
*[[Hira (maky)]]
*[[Varika]]
*[[Sifaka]]

==Tsiahy==


==Jereo koa==
[[Sokajy:Primata]]
[[Sokajy:Biby]]</text>
      <sha1>3abngdwsb0d6jooszcg9z89cyxn4h7x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fiteny espaniôla</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2174</id>
    <revision>
      <id>1148981</id>
      <parentid>1148896</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T15:41:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>A09</username>
        <id>31143</id>
      </contributor>
      <comment>Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/~2026-43920-02|~2026-43920-02]] ([[User talk:~2026-43920-02|talk]]) to last revision by Mammysou17 (TwinkleGlobal)</comment>
      <origin>1148981</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8059" sha1="414gmtg3cnk5bt8pxajqxnoi0di3dqj" xml:space="preserve">{{vangovango|fiteny}}
{{Infobox fiteny
|fiteny          = Espaniola, Espaniôla, Española&lt;br /&gt;Español
|faritany        = {{Espaina}}, [[Amerika Latina]] (afatsy [[Brazila]])
|isan'ny mpiteny = mahery ny 400 tapitrisa
|sata            = Teny ôfisialin' ny Firenena Mikambana
}}
[[Sary:Detailed SVG map of the Hispanophone world.svg|ankavanana|thumb|Manga : firenena miteny espaniola (fiteny ôfisialy)&lt;br /&gt;Manga mazava: firenena na faritany misy olona miteny espaniôla, fa tsy ôfisialy any ilay fiteny|288x288px]]

Ny '''fiteny espaniôla''', na koa '''fiteny kastilianina''', dia fiteny iray ao [[Eorôpa]]. Io fiteny io dia ao amin’ ny vondrona [[Fiteny rômana|rômana]], ao amin' ny [[Fiteny indô-eorôpeanina|fianakaviam-piteny indô-eorôpeanina]]. Miaraka amin’ ny [[fiteny frantsay]] sy [[Fiteny italiana|italianina]] ary [[Fiteny pôrtogey|pôrtogey]], io fiteny io no anisan’ ny fiteny nisampana avy amin' ny [[fiteny latina]], fiteny taloha nampiasaina manerana an’ i Eorôpa sy i [[Azia Andrefana]] amin' ny fifandraisana. 

Ny fiteny espaniôla dia avy amin’ ny fiteny [[latina]], ary niavaka tamin’ ilay fiteny latina ny fiteny espaniôla taloha nanomboka tamin’ ny taonjato faha-9, noho ny havitsian’ ny fifandraisana tamin’ ny [[Andro Antenatenany]]. Ao amin’ ny faritra afovoan’ i [[Espaina]] no niavian’ ny fiteny kastilianina ankehitriny. Ary tsy io irery no fiteny notenenina ao amin’ ny [[Saikanosy Iberika]] nanomboka tamin’ ny fisarahany tamin’ ny fiteny latina hatramin’ izao fotoana izao: ao ny fiteny pôrtogey, izay tenenina any [[Pôrtogaly]] sy any [[Brazila]], ao ny [[fiteny katalàna]], izay tenenina any [[Katalônia]], manan-drenivohitra an' i Barselôna, ao ny [[fiteny eoskarata]] izay tenenina any amin’ ny farany andrefan’ i Pirenea, ao koa ny [[fiteny galisiana]] izay anisan’ ny fiteny niavian’ ny fiteny pôrtogey any Galisia. 

Ankehitriny ny fiteny espaniôla dia anisan’ ny [[Fiteny ôfisialy|fiteny ôfisiali]]&lt;nowiki/&gt;n’ ny [[Firenena Mikambana]] miaraka amin’ ny [[fiteny frantsay]], [[Fiteny anglisy|anglisy]], [[Fiteny sinoa|sinoa]] ary [[Fiteny rosiana|rosiana]]. Any ivelan’ i Espaina, io no fiteny ôfisialin’ ny firenena ao [[Amerika Afovoany]] ary amin’ ny faritra andrefana amin’ i [[Amerika Atsimo|Amerika Atsimo,]] Ny isan’ ny mpiteny espaniôla manerana izao tontolo izao, raha isaina ny olona mianatra azy nefa tsy nobeazina tamin' ilay fiteny, dia eo amin’ ny 600 tapitrisa eo ho eo no isan’ ireo olona mahazo azy na miteny azy

== Tantara ==

[[Sary:Linguistic map Southwestern Europe-en.gif|ankavanana|thumb|Sarintan' ny fiteny notenenina tao amin' ny [[Saikanosy Iberika]] nanomboka tamin' ny taonjato faha-11 hatramin' izao fotoana izao.]]

Ny fiteny espaniôla dia [[fiteny rômana]], izany hoe fiteny avy amin’ ny [[fiteny latina]] fampiasan’ ny vahoaka ([[Fiteny latina|latina]]: ''sermo vulgaris latinus'') tamin’ ny andron’ ny [[Empira Rômana]]. Ny fiteny latina fampiasan’ ny daholobe dia somary samihafa amin’ ny fiteny latina an-tsoratra noho izy moramora kokoa. 

Ny fiteny espaniôla taloha izany dia avy amin’ io fiteny latina fampiasan’ ny vahoaka io, ary nanomboka niavaka tamin’ ny fiteny latina tamin’ ny taonjato faha-8 sy ny taonjato faha-9. Tsy io irery no fiteny vokatr’ ilay fiavahana, fa efatra, dia ny [[fiteny kastilianina]] (fiteny espaniôla ôfisialy ankehitriny), ny [[fiteny katalàna]] (any atsinanan’ ny Pirenea), ny [[fiteny aragôney]] izay eo amin’ ny faritra misy an’ i Zaragoza ankehitriny, ny [[fiteny leôney]] (ao amin’ ny faritra afovoan’ i Kantabrika), sy ny [[fiteny galisianina]] (any amin’ ny faritra avaratra-andrefan’ ny [[Saikanosy Iberika]], niteraka ny [[fiteny pôrtogey]] taty aoriana).

Ireo fiteny avy amin’ ny fiteny latina fampiasan’ ny vahoaka ireo dia nipoitra tao amin’ ny faritra avaratr’ i Espaina ankehitriny. Ny faritra afovoany sy ny faritra atsimo ao Espaina tamin’ izany fotoana izany dia nozanahan’ ny [[Maoro]], mponina mozilmana tonga avy any [[Afrika Avaratra]] tao Espaina, ary ny fiteny nampiasaina tao amin’ ny faritra mozilmana tao Espaina tamin’ izany fotoana izany dia ny [[fiteny môzarabo]], fiteny avy amin’ ny fiteny latina ihany koa fa be voambolana avy amin’ ny [[fiteny arabo]] ary soratana amin’ ny alalan’ ny [[abidy arabo]]. Tsy misy intsony ny mpiteny môzarabo ankehitriny ao Espaina ao.

Nandritra ny Reconquista espaniôla sy noho ny &quot;toerana banga&quot; navelan’ ny mpiteny môzarabo sy ny mpiteny [[Abidy arabo|arabo]] tao amin’ ny faritra atsimo sy afovoany ao Espaina, dia nandroso nianatsimo ny endri-piteny latina maron' ny mponina kristianina tany amin’ ny farany avaratr’i Espaina: naka ny toerany ankehitriny ny fiteny kastilàna, katalàna, aragôney ary galisiana (fiteny niavian’ ny fiteny pôrtogey). Nandritra ny taon-jato faha-14 hatramin’ izao fotoana izao, mihamitombo ny tsindrin’ ny fiteny kastilianina amin’ ny fiteny hafa, afa-tsy ao Pôrtogaly, nivadika ho Fanjakana mizaka-tena tamin’ ny taonjato faha-10.

Nandritra ny taonjato faha-16 hatramin’ ny taonjato faha-18, noho ny fahitan-dehibe sy ny fanjanahana an’ i [[Amerika Latina]] ankehitriny, dia lasa fiteny fampiasa any ampitan-dranomasina ny fiteny kastilianina. Ary izay no tena nahatonga azy ho anisan’ ny fiteny fampiasa indrindra any [[Amerika]] ary manerana izao tontolo izao sady anisan’ ny fiteny ôfisialin’ ny [[Firenena Mikambana]]. 

Antsoina hoe fiteny kastilianina taloha ny fiteny kastilianina nialoha ny taonjato faha-15; aorian’ izany, fiteny espaniôla tsotra izao no fiantsoana ilay fiteny, na fiteny kastilianina ankehitriny. Mifanakaiky ireo endrika ireo ary ny fampiasana ny [[renifeo]] fotsiny no mahasamihafa azy ireo, satria betsaka ny fiovana natao mahakasika ny renifeo tamin’ ny taonjato faha-15.

== Endrika ==

Ny fiteny espaniôla dia fiteny misimisy fitovizana amin’ ny [[fiteny frantsay]] sy ny [[fiteny italianina]], noho izy ireo avy amina fiteny iray. Sarotra ny fifankahazoana rehefa Espaniôla sy Frantsay no miresaka, noho ny lalam-pivoarana tsy mitovy, an-tsoratra izy ireo no mety mifankahazo noho ny fiteny frantsay nitazona ny tsipeliny somary &quot;antitra&quot;; manakaiky ny fiteny italianina ny fiteny espaniôla, na am-bava na an-tsoratra, ary mety mifankahazo ny mpiteny italianina sy ny mpiteny espaniôla. Misy koa ny fifankahazoana amin’ ny mpiteny pôrtogey, an-tsoratra sy am-bava, na dia sarotsarotra kokoa aza izany.

Mitazona ny fivoarana entin’ ny fiteny latina fampiasan’ ny vahoaka ny fiteny espaniôla, izany hoe tsy fisian’ ny [[endrika araka anjara asa]], tsy fisian’ ny halavan-janapeo, ary tsy fisian’ ny [[matoanteny]] tsy amin' ny [[fiendrika mañano]].

Ny fivoaran’ ny fiteny espaniôla dia :
* Fivadihan' ny [[zanapeo]] fohy manan-tsindrimpeo ho zanapeo sosona (''ĕ'' → ''ie'' ; ''ŏ'' → ''ue'').
* Fivadihan' ny [[renifeo]] miverina indroa ho renifeo andilany (''nn'' → ''ñ'' ; ''ll'' → ''ll'' {{API|/ʎ/}}).
* Fanjavonan’ ny zanapeo fohy ary fivadihan' ny ''f-'' ho ''h-'' (''fabŭlāre → hablar).''
* Fampiasana zanapeo dimy (a, e, i, o ary u).

== Voambolana ==

Ny voambolan’ny fiteny espaniôla dia avy amin’ ny fiteny latina. Noho ny fanjanahantany arabo nandritry ny taonarivo iray manontolo anefa dia betsaka ireo voambolana avy amin’ ny [[fiteny arabo]] (teny nindramina maherin' ny 4 000).

== Fanoratana ==

Tahaka ireo [[fiteny rômana]] avy amin’ ny fiteny latina fampiasan’ ny vahoaka, ny [[abidy latina]] no anoratana ny fiteny espaniôla miampy mari-tsoratra ho an’ ny tsindrim-peo tsy manara-pitsipika. Ny maha tokana ny fiteny espaniôla dia ireo digrama (renifeo roa mikambana) ''ch'' sy ''ll'' atao ho litera manokana manaraka ny ''c'' sy ny ''l.'' Taorian’ ny fiovana tamin’ ny 2010 dia ireo litera ireo dia tsy atao litera manokana intsony.

== Jereo koa ==
* [[Espaina]]

[[Sokajy:Fiteny indo-eoropeanina]]
[[Sokajy:Fiteny]]
[[sokajy:Espaina]]</text>
      <sha1>414gmtg3cnk5bt8pxajqxnoi0di3dqj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fanorona</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2369</id>
    <revision>
      <id>1149048</id>
      <parentid>1131888</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T07:13:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Nanitsy tsipelina</comment>
      <origin>1149048</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7477" sha1="gylei9b4yyojwe6gjwopwl2x8s9cm8u" xml:space="preserve">[[Sary:Fanorana board Ambohimanga Madagascar.jpg|vignette|394x394px|Fitaovana filalaovana fanorona taloha ao [[Ambohimanga]]]]
Ny '''fanorona''' dia lalaon-tsaina nenti-paharazana malagasy. Olon-droa no mifanandrina amin' izany ary mandany ny vaton' ilay mpifanandrina ny tanjona, toy ny ady. Rehefa maty kosa ilay mpifanandrina iray, dia azo avela koa dia miroso amin' ny fomba filalaovana antsoina hoe &quot;vela&quot; ny mpifanandrina roa, mba hahafahan' ilay maty tamin' ny voalohany ho afa-bela.

Ny tanjon' ny fanorona dia tsy ny hamono ihany, fa ny mamelona ihany koa ilay mpifanandrina maty tamin' ny lalao voalohany. Ny fanorona ihany angamba no lalao eto an-tany izay tsy mamono fitsiny fa mamelona ihany koa.

Marihina fa fady ny miloka amin' ny fanorona satria ilay lalao rahateo dia saro-pady amin' ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]].

== Tantara ==

=== Ny fiandohana===
Tamin' ny andron' ny mpanjaka [[Lisitr' ireo mpanjaka merina|Andrianamponga]] tao Ifanongoavana, tany amin' ny taona 1340 tany ho any no nahitana taratra voalohany ny fanorona. Tsy fantatra anefa ny karazana fanorona tamin' izany.

Tamin' ny andron' i [[Andriamanelo]] taty aoriana no nahenona indray ny momba ny fanorona amin' ny anarany fototra hoe ''&quot;soratr' Andriamanitra&quot;''. Io anarana io dia avy amin' ny tantara fototry ny fanorona. Tamin' izany fotoana izany, efa ela be, dia navorin' Andriamanitra ny mpahay raha rehetra teto an-tany ary izao no fangatahany: mba hanomezan' ireo mpahay raha ireo azy sary na soratra iray maneho izao tontolo izao amin' ny endriny rehetra sy ny fihetsiny. Rehefa nandinika ny mpahay raha dia sora-panorona no natolony an' Andriamanitra. Izany no nahatonga ilay anarana hoe ''&quot;soratr' Andriamanitra&quot;''.

===Ny fanorona sy ny faminaniana===
Ny [[Ntaolo malagasy|Ntaolo]] dia nametraka fa miainga amin' ny fanorona ny faminaniana ny zavatra mety hiseho, indrindra ho an' ny mpitondra tafika.

Raha naniraka olona hiantso ny zanany lahimatoa [[Andriatompokoindrindra]] ny mpanjaka [[Ralambo]] hahalalany ny heviny momba ny fanjakana, izany hoe vonona handray ny fanjakana ve izy sa homena ilay zandriny [[Andrianjaka]] ity farany, dia naminany tamin' ny fanorona i Andriatompokoindrindra.

Ny fanorona rehefa ampiasaina amin' ny faminaniana dia manome valinteny telo:
* raha resy ny mpilalao dia ratsy ho azy ny valinteny;
* raha mandresy ny mpilalao dia voka-tsoa ho azy;
* sahala.

Rehefa naminany ary i Andriatompokoindrindra, dia telo noho dimy ny vokatra azony, dia niteny izy hoe: &quot;Lazao ny raiko fa mbola mamonoa telo noho dimy aho&quot;. Saingy, ny telo dia tsy hahafaty ny dimy izany mihitsy amin' ny fanorona: resy izy no dikan' izany fa mbola miala-nenina sao lahy ka mbola ho sahala ilay lalao. Mazava be ary ilay valin-teny nomeny ny iraka hampitaina any amin-drainy fa dia resy izy ary ratsy ny valin-tenin' ilay fanorona aminy ka tsy afaka handray ny fanjakana izy.

Azo anomezana tsodrano koa ny fanorona. Raha nitsodrano an' [[Andrianampoinimerina]] i Ramorabe dia nosoritiny tamin' ny tany ny fanoron-telo dia hoy izy hoe &quot;Ianao no eo amin' ny fonaben' Imerina&quot;. Ny fonabe dia ilay laka eo ampovoan' ny fanorona izany hoe izy izany no manjaka eo amin' ilay tany.

===Ny fanorona sy ny fomba===
====Ny fanorenana trano====
====Ny famorana====

==Karazana fanorona==
[[Sary:Laka-Fanorona.png|vignette|311x311px|Fanorona: fipetraky ny lahin' ny mpilalao mialoha ny ady amin' ny fanoron-tsivy]]Raha amin' ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] dia misy karazany telo ny fanorona dia ny &quot;fanoron-telo&quot; sy ny &quot;fanoron-dimy&quot; ary ny &quot;fanoron-tsivy&quot; izany. 

===Ny fanoron-telo===
===Ny fanoron-dimy===
===Ny fanoron-tsivy===

==Filalaovana fanorona==
[[Sary:Fanorona-1.svg|vignette|Fanorona]]
Misy karazany maro ny fanorona, fa ny tena maro mpahalala dia ny fanoron-tsivy sy ny fanoron-telo. 
Toy izao no endriky ny kianja ilalaovana ho an' ny fanoron-tsivy: soritana tsipika 5 mitsivalana sy mirazotra ary tsipika 9 mitsangana sy mirazotra ihany koa izay manome efajoro misy efitrefitra 32. 
Avy eo dia asiana tsipika iray avy ao anatin' ny efitrefitra tsirairay izay mampitohy ny zorony roa amin' ny efitrefitra, izany hoe tsipika mihorirana ka ampifandimbiasina ho tsipika mianjera mankany aoriana sy mankany aloha izany.
Ho an' ny fanoron-telo dia mitovy amin' ny fanoron-tsivy ihany, fa tsipika 3 mitsangana sy tsipika 3 mitsivalana ihany no soritina.

Ny fihaonan' ny tsipika no toerana ametrahana ny vato holalaovina, ary ny ivo indrindra amin' ireo no atao hoe &quot;laka&quot;.

Amin' ny fiantombohan' ny lalao dia alahatra eo amin' io kianja io ny vaton' ny mpifanandrina izay miisa 22 avy, miloko mainty sy fotsy, ka ny laka ihany no tsy misy vato. 
Ny tanjona dia ny hanafoana ny vato rehetra ananan' ny mpifanandrina, ka izay mbola manana vato tavela no mpandresy.

Lalao ankafizin' ny Malagasy tokoa ny fanorona. 
Misy [[lovantsofina]] mitantara fa nisy mpanjaka anankiray izay namoy ny fanjakany iray manontolo mihitsy noho ny fitiavany an' io lalao io.

==Fitsipi-dalao==
*Mifandimby manisaka ny vatony amin' ny toerana iray mbola tsy misy vato ny mpifanandrina. Ny fanisahana ny vato anefa dia tsy maintsy manaraka ny tsipika mitsivalana na mitsangana na mihorirana izay efa nosoritana.
*Amin' ny fotoana anisahana ny vato dia esorina ny vaton' ny mpifanandrina izay hatonina na isintahana, raha toa ka vaton' ny mpifanandrina no akaiky indrindra ny toerana iharan' ny hetsika atao fa tsy toerana tsy misy vato na toerana misy vaton' ilay manisaka.
**Raha toa ka mbola an' ny mpifanandrina ny vato ao ambadik' ilay vatony esorina, dia miala daholo koa izay vaton' ny mpifanandrina mitandahatra amin' iny tsipika iny, mandra-pisy vaton' ilay manisaka na toerana fotsy.
**Raha samy misy vaton' ny mpifanandrina ny toerana nihatahana sy ny toerana hatonina, dia misafidy ilay manakisaka na ny eo alohan' ny hisaka no esorina na ny tato ivohony.
*Raha mahaisotra vaton' ny mpifanandrina ny hetsika anankiray dia mbola afaka manohy manisaka ny vatony ihany ny mpilalao fa tsy miova ny anjara. Tsy maintsy ilay vato nahisaka ihany no azo akisaka. Tsy azo atao koa ny miverina amin' ny toerana efa nipetrahan' iny vato iny.

==Voambolana==

* &quot;Teti-panorona&quot; (''tetika + fanorona''): milaza tetika maty paika na drafitra nalamina milahadahatra hahatongavana amin' ny tanjona iray. Ohatra: ''Nanaovana teti-panorona mihitsy ny nisamborana ilay jiolahy raindahiny.''

==Ohabolana==

* &quot;Ny fanoron-dratsy no miverina an-dalana&quot;.
* &quot;Homam-be tsy matavy toa fanoron-dratsy&quot;.
* &quot;Pai-panorona mahalany andro&quot;.

== Jereo koa ==
Sary fanorona 

* [[Kōnane]]

== Boky ==

* William Montgomery, «The Malagasy game of “fanorona”», ''The Antananarivo Annual and Madagascar Magazine'', X, 1886, p. 148-156.
* Jean et Sylvette Chauvicourt, ''Le fanorona, jeu national malgache''. Tananarive : Éditions de la Librairie de Madagascar, 1980 ; 55 p. (1ère éd. 1972).

== Rohy ivelany ==
*{{mg}} [http://fanorona.tuxfamily.org/ Tetikasa fanorona iray sahanina Malagasy] 
*{{mg}} [http://home.gna.org/fanorona/ Tetikasa fanorona vita amin' ny Python sahanina Malagasy] {{Wayback|url=http://home.gna.org/fanorona/ |date=20080616010355 }} 
*{{en}} [http://www.ics.uci.edu/~eppstein/180a/projects/fanorona/ Tetikasa fanorona hafa sahanina vahiny, applet sy fango Java] {{Wayback|url=http://www.ics.uci.edu/~eppstein/180a/projects/fanorona/ |date=20060830044511 }}

[[Category:Lalaon-tsaina]] [[Category:Lalao malagasy]] [[Category:Lalao paikady]]
[[Sokajy:Kolontsaina malagasy]]</text>
      <sha1>gylei9b4yyojwe6gjwopwl2x8s9cm8u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dinika amin'ny mpikambana:Jagwar</title>
    <ns>3</ns>
    <id>3778</id>
    <revision>
      <id>1149031</id>
      <parentid>1148747</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T19:52:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jagwar</username>
        <id>523</id>
      </contributor>
      <comment>/* Famafana ampaham-botoatiny amin'ny pejy &quot;Rabarioelina Ndriana&quot; */ Valiny</comment>
      <origin>1149031</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59825" sha1="i8wqpivitl5d3hw82hmdcljg15k4xl1" xml:space="preserve">{{archives}}
__TOC__
&lt;center&gt;Ity ny pejin-dresak'i Jagwar azonao ametrahana hafatra. Tsindrio eo amin'ilay ''hanampy foto-kevitra'' na ''+'' rehefa hametraka hafatra eto. Aza adino ny mamarana ny hafatrao amin'ny &lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt; (tilda efatra) mba hamantarana ny mpanoratra sy ny daty nametrahana ilay hafatra tato amin'ity pejin-dresaka ity. Aza adinoina ihany koa ny fahalalam-pomba. Misaotra tompoko. 

&lt;small&gt;&lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]  &lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;/small&gt;&lt;sup&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado_du_92(at)hotmail.fr |]&lt;/sup&gt;&lt;/center&gt;

------------------------

== Tafatafa ela ela ==

Miarahaba anao namako,

Ela ny tsy mba nifampiresahana izay, inona aloha ny vaovao sy maresaka?

Ahoana ny fahitanao manokana ny fiasako tato amin'ity wiki ity hatr'izay naha mpandrindra ny tenako?

Farany, ahoana ny anaovana ireo ip manova sy mamorona lahatsoratra ireo.

''Eto dia ndao isika hiaraka hampivelatra sy hanatsara ny wiki amin'ny teny razan-tsika.''

Misaotra betsaka!
: Miarahaba anao tompoko,
: Efa ela marina izay isika no tsy nifanoratra, ka misaotra anao nahatsiaro. Raha amin'ny lafiny Wikipedia aloha dia tsy fantatro raha efa nandramanao ilay fitaovana fandikam-bontoatiny izay azonao andramana eo amin'i [[Manokana:FandikanaVontoatiny]] (raha tsy mbola mahafantatra izany ianao dia mankanesa ao amin'i [[Manokana:Safidy]] dia checke-o ny ''Fandikam-botoatiny''). Nodikaiko tamin'io fitaovana io ny lahatsoratra sasantsasany (''[[Michael (2011)]]'', [[Fivoarana]]). Tsy dia mbola afa-po be loatra tamin'ilay fitaovana aho. Inona ny hevitrao amin'ny fampiasana io fitaovana io?
: Ankoatra izay, tsara kokoa raha mandray anjara amin'ny famafàna pejy tsy misy votoatiny anao (anisan'ny asan'ny mpandrindra izany), raha tsy izany dia tohizo ny ezaka fa tsara ary mahafinaritra.
: Mikasika ny IP, azo amporisihana amin'ny famoronana kaonty ireo IP ireo; fa raha manimbasimba ny endri-pejy kosa dia sakanana (raha mamerina ny asany in-telo). 
: Samy miezaka hatrany isika amin'ny fanatsarana ary ny fampivelarana ny wiki ary ny tenin-drazana!
: — &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado.kaontywiki(at)gmail.com mailaka]&lt;/small&gt; 12 Jolay 2015 à 12:03 (UTC)

'''Misaotra aloha tamin'ny famaliana!'''&lt;br /&gt;

Ny fitaovana fandikam-bontoatiny dia,efa ela no mba naniriako hisian'io fitaovana io tato amin'ny wikipedia mg, satria efa betsaka ihany koa ny lahatsoratra nodikaiko tamin'izy io tamin'ireo wikipedia rahalahy. Tsara aloha ilay izy fa iezahintsika hatsaraina ihany. 

Eny ary fa veloma ianao ry namako ary mirary tontolo andro tsara ho anao.

N.B: amin'ny manaraka mba tsy ho lasa pejy serasera ny wikipedia mg dia aleo alefa mailaka raha toaka tafatafa sahala an'izao ilay izy, sa ahoana hoy izy anao?

Misaotra tompoko!
--[[Mpikambana:BeGasy|BeGasy]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:BeGasy|discussion]]) 12 Jolay 2015 à 13:02 (UTC)
: Miarahaba indray,
: Amin'ny tetikasa Wiki rehetra, ny mailaka dia natao hampitana ireo hafatra tsy tokony natao ho sarababembahoaka (olana amin'ny lalàna, fifanakalozana tenimiafina, sns.). Tsy mampaninona ahy ny mifampiresaka eto amin'ny pejin-dresaka, satria natao ho an'izany izy ity. Raha tia hiresaka momba ny zavatra tsy tiana ho fantatry ny rehetra ianao dia mandefasa mailaka amiko. — &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado.kaontywiki(at)gmail.com mailaka]&lt;/small&gt; 12 Jolay 2015 à 13:34 (UTC)

Eny ary tompoko!&lt;br /&gt;


mankasitraka anao aho,hanoratra mailaka rehefa misy resaka hafa.

Veloma tompoko!
--[[Mpikambana:BeGasy|BeGasy]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:BeGasy|discussion]]) 12 Jolay 2015 à 14:40 (UTC)

== Borôkraty ( Bureaucrate) ==

Salama tompoko!

Nohon'ny fitiavako hikarakara ity Wikipedia ity dia manana finiavana sy faniriana ho lasa Borôkraty aho. Eo amin'izany indrindra no tiako hametrahana fanontaniana hoe, misy fepetra takiana ve raha te-ho Borôkraty? Inona ary no tokony hataoko? 

Misaotra tompoko!
--[[Mpikambana:BeGasy|BeGasy]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:BeGasy|discussion]]) 23 Jolay 2015 à 13:35 (UTC)
:Manao ahoana,
:Amin'izao fotoana izao dia tsy mbola misy borôkraty eto amin'i Wikipedia. Ny anton'izany dia ny haben'i fikambanana (mpikambana mavitrika) eto. Ny tena ilàna an'ny borôkraty koa dia ny manatanteraka ny fanovan-tsatam-pikambana.
:Raha ny hevitro manokana dia tsy mbola mila borôkraty isika eto ankehitriny: isika roa fotsiny no mpikambana nisoratra anarana ary mavitrika eto. sady efa samy manana satam-pandrindra avokoa isika eto.
: — &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado.kaontywiki(at)gmail.com mailaka]&lt;/small&gt; 24 Jolay 2015 à 23:03 (UTC)

== fanatsarana Endrik infobox ==

Miarahaba tompoko!

Faly aho manoratra aminao, saika hanontany kely aho, 

Ahoana ny ahafahantsika manao ny infobox mifanaraka aminizay ilaina na azo baikoina? Ohatra eto : 
&lt;center&gt;
{{infobox olona
|sary                            =&lt;!--sary.svg--&gt;
|anarana                         =&lt;!--.....--&gt;
|fiantsoina                    =&lt;!--.....--&gt;
|teraka                          =&lt;!-- azo fenoina amin'ny alalan'ny {{daty niterahana sy taona|00|11|22}} --&gt;
|maty                            =&lt;!--.....--&gt;
|firenena                        =&lt;!--Madagasikara--&gt;
|karazana                        =&lt;!-- madagasikara|malagasy --&gt;
|asa                             =&lt;!--.....--&gt;
|asa hafa                        =&lt;!--.....--&gt;
|taona niasàna                   =&lt;!-- taona nanombohany ny asa mampalaza azy --&gt;
|seha-pitiavana                  =&lt;!-- vady, sipa, sns... --&gt;
|tranokala                       =&lt;!--- http://www.olona.com---&gt;
}}
&lt;/center&gt;
* '''Tsy ilaiko zao ny teny hoe : |maty , |karazana, |taona niasana, ka tsy tiko mipoitra eo amin'ny infobox n'olo iray, izany hoe tokony asiana paramètres de facultatifs ny teny amin'ny infobox mba tsy mipoitra izay tsy nisoratana na izay banga!''' 

Asa azonao ny tiako hanontaniany azafady? 

Misaotra betsaka! 


{{BeGasy}}&lt;br /&gt;

--:D 11 Aogositra 2015 à 14:16 (UTC)

: Miarahaba anao BeGasy, dia tena mahatalanjona ahy tokoa ny finiavanao eto amin'ny Wiki.
: Azoko ny tianao tenenina. Raha tsy tianao hipoitra ilay hoe &quot;maty&quot;, &quot;asa&quot;, sns. dia ampidirinao an-tsehatra ny atao hoe [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Extension:ParserFunctions ParserFunctions].
: Amin'ireo atao hoe ParserFunctions ireo dia ahitana fetra (condition), filazana (expression), sns. Rehefa misy fotoana aho dia hanova ilay pejy [[Endrika:Olona]] miaraka amin'izay ParserFunctions izay.
: Amin'ny manaraka indray tompoko, — &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado.kaontywiki(at)gmail.com mailaka]&lt;/small&gt; 12 Aogositra 2015 à 13:05 (UTC)

== Page merging ==
Hi Jagwar,

At Wikipdata, we found two items about the same person. It seems that both had articles in English and at this Wikipedia. Usually, I would tag them with [[Template:Merge]] (or the equivalent). I'm not sure if the attempt to create one at [[Endrika:Merge]] was a good idea. Please delete it if it's unwanted. Thanks for your help. --[[Mpikambana:Jura1|Jura1]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Jura1|resaka]]) 21 Septambra 2015 à 08:58 (UTC)

== Liv and Maddie ==

Could this page be written in Malagasy? The page that was deleted looked like French. The page exists in English ([[en:Liv and Maddie]]) and French ([[fr:Liv et Maddie]]). [[Manokana:Fandraisan'anjara/2602:30A:C037:A450:6482:2AD1:3725:2EA|2602:30A:C037:A450:6482:2AD1:3725:2EA]] 14 Oktobra 2015 à 21:46 (UTC)
: Hi, that page was not written in proper Malagasy: it was a mix of Malagasy, French and English that could not be understood by a monolingual native speaker. I may rewrite it later but for now I don't feel like it. Sorry for the inconvenience. Best regards, — &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado.kaontywiki(at)gmail.com mailaka]&lt;/small&gt; 15 Oktobra 2015 à 15:22 (UTC)
:::How do you say &quot;Liv and Maddie is an American teen sitcom created by John D. Beck and Ron Hart and produced by It's a Laugh Productions for Disney Channel.&quot; in Malagasy? That was what the article was supposed to say. Also should [[:Wikipedia:General disclaimer]] and [[:Wikipedia:About]] be deleted? All they had were interwikis (which go on Wikidata), but they didn't have any content. [[Manokana:Fandraisan'anjara/2602:30A:C037:A450:2196:405D:492A:DFA8|2602:30A:C037:A450:2196:405D:492A:DFA8]] 29 Janoary 2016 à 05:36 (UTC)
::::Can you take a look at the articles I asked for help in fixing? I noticed a lot of inaccuracies in these articles. Some even look like machine translations while others are very basic. Any page relating to Disney movies and TV shows has inaccuracies in it. Can they be fixed? [[Manokana:Fandraisan'anjara/2602:306:83A9:3D00:6C8A:EBA1:CB42:C973|2602:306:83A9:3D00:6C8A:EBA1:CB42:C973]] 23 Novambra 2017 à 20:14 (UTC)
:::::There are machine translated articles about fast food restaurants being manufactured in this Wikipedia and 70 other languages. Can you just delete them if they're not worth keeping? There are the ones written in mg.wiki that are still here but not deleted. They are:

* [[Wayback Burgers]]
* [[A&amp;W Restaurants]]
* [[Hardee's]]
* [[Whataburger]]
* [[Smashburger]]

Maybe just delete them if they are not notable. The Wikipedia:General disclaimer and Wikipedia:About pages need deletion too. Liv and Maddie should either be fixed or deleted. Same with the other Disney movie and TV show articles being manufactured in this Wikipedia. [[Manokana:Fandraisan'anjara/2602:306:83A9:3D00:B8FD:8874:ED6C:F014|2602:306:83A9:3D00:B8FD:8874:ED6C:F014]] 29 Novambra 2017 à 07:58 (UTC)
: Hi IP, the machine translated articles have been deleted. Thank you for reporting them. — &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado.kaontywiki(at)gmail.com mailaka]&lt;/small&gt; 29 Novambra 2017 à 18:52 (UTC)

::But what about Wikipedia:General disclaimer and Wikipedia:About? They are currently blank and were created ''only'' with Interwiki links (which are at Wikidata now). So they don't have any content. Not only that, but Liv and Maddie, Teletubbies, Charlotte's Web, The Fox and the Hound, etc. are all more machine translated articles with inaccuracies. There are more accurate articles with better translations in the English and French Wikipedias. Would it be better to just delete them or fix them? Some articles are about famous shows and movies (like The Lion King and The Simpsons), but others like Liv and Maddie or Fun and Fancy Free are about shows and movies that even Americans have never heard of. There is also [[Endrika:Disney theatrical animated features|a template that exists that is about these Disney theatrical animated features]] that is not translated and not linked on other articles. Note also that there are pages linking to [[Hamilton Luske]] (which does not exist) but not [[Endrika:Hamilton Luske]] (which does exist). There is also [[Endrika:Clyde Geronimi]] but the only page linking to that template is the page about [[Clyde Geronimi]] himself. Note also that Bot-Jagwar created that page (the one about Clyde Geronimi). Perhaps Bot-Jagwar could create more articles about notable Disney movies? Like for example ''Frozen'' is a Disney animated film that many people have heard of or seen. It is ''far'' more famous than films like Fun and Fancy Free or shows like Liv and Maddie. The page exists in English as [[:en:Frozen (2013 film)]] and in French as [[:fr:La Reine des neiges (film, 2013)]]. Note also that ''Frozen'' is one of the highest-grossing movies ever made, and is in production of a sequel for a release in 2019. The film is widely known so you might have heard of it. Can it have an article? [[Manokana:Fandraisan'anjara/2602:306:83A9:3D00:D138:CC74:53F6:EE68|2602:306:83A9:3D00:D138:CC74:53F6:EE68]] 30 Novambra 2017 à 18:02 (UTC)
:::I moved Pirates des Caraïbes to Pirates of the Caribbean because it is the original English name. I believe it's better to use the original English name for movies and shows not published in Malagasy that were originally made in English. I actually regret making the articles I made on The Jungle Book and Lady and the Tramp because they are badly written like other people have said. Although it's true that these Disney movies usually always have good articles in French, but not all of them. Currently there are articles I am trying to improve that are in bad shape. The Pirates of the Caribbean article looks small and has words in French. Some of these other articles are like that too. Right now, I realize that only ''some'' of these articles are top priority, but I need to know which ones are. Others are of much lesser importance. I can't tell if Pirates of the Caribbean is top priority or not, because I didn't make it. But I made The Jungle Book and Lady and the Tramp articles. They are small, but translated. Would that be OK or not? I might make more articles, but I need to know which ones are the most notable. [[Mpikambana:Kkjj|Kkjj]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Kkjj|resaka]]) 30 Novambra 2017 à 21:32 (UTC)
::::Hi. Theoretically, the Wikipedia:General Disclaimer and Wikipedia:About are supposed to contain the Malagasy version of what's written on their English counterparts. In general, the disclaimer states that Wikipedia in general does not guarantee the validity of information stored in here; that a Wikipedia articles does not constitute a legal, medical or professional advice, etc. The About page should shortly explain what Wikipedia is about and what you can do on and for Wikipedia. Both pages have been blank pretty much since the beginning. No translation from their English or French counterparts has ever been done, and I haven't planned to translate any of those pages yet.
::::
::::To be honest, I am not in the mood of writing Wikipedia articles about Disney movies. And most of the Malagasy versions here are in a state of abandonment since IP contribution has been disabled on those pages due to severe vandalism in the past. Machine translation can be attempted, but only in from a simple English version. You can propose a simple English version of the article you want to update on the talk page, and if it doesn't take too long to review and fix, surely I'll update the main article.
::::
::::I've already thought about creating movies, but I would wait a little bit longer before flooding the wiki with the potentially unmaintainable number of 20,000+ movie articles. And as you might have seen, quite a few of them are top-priority. — &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado.kaontywiki(at)gmail.com mailaka]&lt;/small&gt; 30 Novambra 2017 à 23:00 (UTC)
::But I need to know which ones (are top-priority). Like is ''Frozen'' more notable than the others? It's widely talked about, so you might have heard of it. Some talk pages that already have changes proposed to their articles:

* [[Dinika:The Simpsons]]
* [[Dinika:The Lion King]]
* [[Dinika:Lady and the Tramp]]
* [[Dinika:The Fox and the Hound (boky)]]
* [[Dinika:Charlotte's Web (horonantsary, 1973)]]
* [[Dinika:Charlotte's Web 2: Wilbur's Great Adventure]]

Should the blank pages be deleted or kept? I don't get the point of keeping blank pages. And some talk pages like [[Dinika:Lilo &amp; Stitch]] are currently blank. Meanwhile [[Dinika:The Fox and the Hound]] was deleted. Should Dinika:The Fox and the Hound be restored so that I can request more changes? [[Mpikambana:Kkjj|Kkjj]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Kkjj|resaka]]) 30 Novambra 2017 à 23:36 (UTC)
:::Update: I have made more changes to the articles. But I am getting ready for bed so it I need to sleep tonight. It gets tiring having to clean these articles up. However, it is good to do when I'm bored. Be sure to check what I have written. I noticed [[Endrika:LahatsoratraIlaina]] has the first 10 Disney movies ever made on it, but they already exist. I don't know whether or not to just put the ones that are missing instead. There are only 16 articles about these movies. I am working on rewriting them all. [[Mpikambana:Kkjj|Kkjj]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Kkjj|resaka]]) 1 Desambra 2017 à 04:09 (UTC)
::::That's awesome, I've reviewed the articles you've attempted to translate, and they are OK. Contribution is always welcome as long as it's constructive. I've been maintaining a list of articles to be created at [[Mpikambana:Jagwar/lisi-dahatsora-koforonina#Horonantsary_&amp;_sarimihetsika]] where ''[[Frozen]]'' is listed alongside other movies. I did some cleanup on [[Endrika:LahatsoratraIlaina]] which should probably be deleted (OK, I created the page, but haven't touched it '''in years''').
::::To answer your question on blank pages, yes, they should be deleted. — &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado.kaontywiki(at)gmail.com mailaka]&lt;/small&gt; 1 Desambra 2017 à 18:59 (UTC)
::::But about blank pages, does that include the General disclaimer and About? They're blank currently and so are some talk pages such as [[Dinika:Oliver &amp; Company]]. But others like [[Dinika:Bambi]] and [[Dinika:Teletubbies]] were edited by me. I have noted the correct content for them. [[Mpikambana:Kkjj|Kkjj]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Kkjj|resaka]]) 1 Desambra 2017 à 19:07 (UTC)
:::Also note: there's more than one movie called Frozen, so it should be [[Frozen (horonantsary, 2013)]]. And the Star Wars movies have specific titles too (and there's more than just 6). [[Mpikambana:Kkjj|Kkjj]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Kkjj|resaka]]) 1 Desambra 2017 à 19:10 (UTC)
::::Also, I added the logos for Liv and Maddie and The Simpsons. I also realized that a better caption for that would be &quot;The logo for the series.&quot; That's what they said about The Simpsons in fy.wikipedia. It said &quot;It logo fan de searje.&quot;, which means &quot;The logo for the series.&quot; in English. What would that mean in Malagasy? Note: I can add it, and then you can fix it. I'll do that. Also, I'm too lazy to remember the titles for the Star Wars movies, but I will look that up in a little bit. Thanks. [[Mpikambana:Kkjj|Kkjj]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Kkjj|resaka]]) 2 Desambra 2017 à 01:10 (UTC)

== Communication help request ==
Dear Jagwar, user &quot;BeGasy&quot; would like to [[Wikipedia:Mpandrindra/Fangatahana/BeGasy|become admin on mg.wikipedia]]. You supported this request. When I was doing background checks I found a block on Commons. I would like to know if this is still an issue or if it is safe to give admin rights. However, it is hard to communicate in English, and I think my message was not understood. Could you perhaps translate the text below into Malagasy so &quot;BeGasy&quot; can read and reply? Thank you very much. Sincerely, [[Mpikambana:Taketa|Taketa]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Taketa|resaka]]) 10 Janoary 2016 à 20:47 (UTC)
 Dear BeGasy, you were blocked indefinitely on Wikimedia Commons due to repeated uploading of non-free files and two times block evasion. Could you please give your side of the story. What happened? Do you have any intention of uploading files on mg.wikipedia? Sincerely, Taketa

: Hi Taketa, I wish you a happy new year, and I am sorry for the late reply.
: English is the mother tongue of none of us. I think you'll have a better success if you wrote to him in French (I saw you are fr-1).
: As of the message translation you have the message below:
: «Miarahaba anao Begasy, voasakana teo amin'i Wikimedia Commons mandrakizay ianao noho ny fandefasana rakitra tsy malalaka indroa ary noho ny fialan-tsakana. Mangataka fanazava mikasika izay zavatra nataonao izay aho tompoko. Inona no nitranga? Minia ny handefa ireo rakitra ireo eo amin'i mg.wikipedia ve ianao? Amin-kitsim-po, Taketa»
: I am going to post the message on his talk page so he can see and explain. I'll let you know.
: — &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado.kaontywiki(at)gmail.com mailaka]&lt;/small&gt; 12 Janoary 2016 à 22:04 (UTC)
::Dear Jagwar, thank you very much. [[Mpikambana:Taketa|Taketa]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Taketa|resaka]]) 13 Janoary 2016 à 09:50 (UTC)
:::Hello Taketa, I've got a reply from BeGasy. He apparently was not well-aware of the importing rules at Wikimedia  Commons (especially the necessity to put a licence on the files he had imported), and did not understand why he got warnings, then blocks. He actually did not infringe Commons policy on purpose. It was a misunderstanding problem. Now that he realises why he got blocked, he says he won't do those things again. — &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado.kaontywiki(at)gmail.com mailaka]&lt;/small&gt; 15 Janoary 2016 à 13:52 (UTC)

== Fanontaniana ==

'''Salama tompoko!''' &lt;br /&gt;
Inona aloha ny vaovao sy maresaka ela ela zay? 
Ny tiako hanontaniany voalohany dia , efa tsy afaka miverina ho mpandrindra indray ve ny tenako amin'izao tompoko? 
Satria fantako fa tsy ampy ny mapndrindra ato amin'ny Wikipedia Malagassy, ary miha betsaka ireo lahatsoratra tsy manaraka ny fitsipika miforona ato ka tsy voahara maso. Ka ahoana tompoko ny amin'izany? 

Farany, misy vaovao henoko eny amin'ny tambazotra sosialy hoe, ho tanterahina eto Mahajanga amin'ny faha 4 Martsa hoavy zao ny fandraisana Wikipedia ao amin'ny Allince Français, ahoana tsara tompoko momban'izy io? &lt;br /&gt;


'''Misaotra tompoko!'''

== [[wikt:chr:prendre en filature]] ==

Bonjour Jaguar,

Je suis tombé sur l'entrée [[wikt:chr:prendre en filature|prendre en filature]] du Wiktionnaire en cherokee, mais je ne comprends pas bien comment Bot-jaguar en est arrivé à créer une telle entrée : comment, par exemple, devine-t-il que cette expression se traduit en cherokee par &quot;ᎤᏓᏴᎳᏛ&quot; (udayvladv) ? (Cette entrée en cherokee n'est présente ni sur le wiktionnaire en cherokee lui-même ni sur le wiktionnaire anglophone). [[Mpikambana:Automatik|Automatik]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Automatik|resaka]]) 20 Novambra 2016 à 16:29 (UTC)
: Bonjour Automatik,
: Pour le mot en cherokee, je me suis servi d'un dictionnaire bilingue anglais-cherokee externe. Pour les traductions, j'ai récupéré celles présentes sur le Wiktionnaire anglophone. — &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado.kaontywiki(at)gmail.com mailaka]&lt;/small&gt; 24 Novambra 2016 à 18:27 (UTC)
:: J'ai trouvé [http://www.culturev.com/cherokee/front/animals1.html ça] : mais dans ce cas, ᎤᏓᏴᎳᏛ correspond à la traduction du nom commun ''shadow'', et non du verbe. Ta source dit-elle autre chose ? Cordialement, [[Mpikambana:Automatik|Automatik]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Automatik|resaka]]) 10 Desambra 2016 à 21:44 (UTC)

== Share your experience and feedback as a Wikimedian in this global survey ==

&lt;div class=&quot;plainlinks mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
Hello! The Wikimedia Foundation is asking for your feedback in a survey. We want to know how well we are supporting your work on and off wiki, and how we can change or improve things in the future.&lt;ref group=survey&gt;This survey is primarily meant to get feedback on the Wikimedia Foundation's current work, not long-term strategy.&lt;/ref&gt; The opinions you share will directly affect the current and future work of the Wikimedia Foundation. You have been randomly selected to take this survey as we would like to hear from your Wikimedia community. To say thank you for your time, we are giving away 20 Wikimedia T-shirts to randomly selected people who take the survey.&lt;ref group=survey&gt;Legal stuff: No purchase necessary.  Must be the age of majority to participate. Sponsored by the Wikimedia Foundation located at 149 New Montgomery, San Francisco, CA, USA, 94105. Ends January 31, 2017. Void where prohibited. [[m:Community Engagement Insights/2016 contest rules|Click here for contest rules]].&lt;/ref&gt; The survey is available in various languages and will take between 20 and 40 minutes.


&lt;big&gt;'''[https://wikimedia.qualtrics.com/SE/?SID=SV_6mTVlPf6O06r3mt&amp;Aud=AE&amp;Src=13AESSA Take the survey now!]'''&lt;/big&gt;


You can find more information about [[m:Community_Engagement_Insights/About_CE_Insights|this project]]. This survey is hosted by a third-party service and governed by this [[:foundation:Community_Engagement_Insights_2016_Survey_Privacy_Statement|privacy statement]]. Please visit our [[m:Community_Engagement_Insights/Frequently_asked_questions|frequently asked questions page]] to find more information about this survey. If you need additional help, or if you wish to opt-out of future communications about this survey, send an email to surveys@wikimedia.org.

Thank you!
--[[:m:User:EGalvez (WMF)|EGalvez (WMF)]]  ([[:m:User talk:EGalvez (WMF)|talk]]) 13 Janoary 2017 à 20:51 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message envoyé par User:EGalvez (WMF)@metawiki en utilisant la liste à https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Community_Engagement_Insights/MassMessages/Lists/2016/13-AESSA&amp;oldid=16205359 --&gt;
&lt;references group=survey /&gt;

== baoritra ==

Bonjour Jagwar, est ce que tu pourrais vérifier [[wikt:fr:Special:Diff/22047035|ceci]] ? Merci d'avance. [[Mpikambana:Pamputt|Pamputt]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Pamputt|resaka]]) 26 Janoary 2017 à 07:42 (UTC)

== Your feedback matters: Final reminder to take the global Wikimedia survey ==

(‘’Sorry to write in English’’)

&lt;div class=&quot;plainlinks mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
Hello! This is a final reminder that the Wikimedia Foundation survey will close on '''28 February, 2017 (23:59 UTC)'''.   The survey is available in various languages and will take between 20 and 40 minutes. '''[https://wikimedia.qualtrics.com/SE/?SID=SV_6mTVlPf6O06r3mt&amp;Aud=AE&amp;Src=13AESSA  Take the survey now.]'''

If you already took the survey - thank you! We won't bother you again.

'''About this survey:''' You can find more information about [[m:Community_Engagement_Insights/About_CE_Insights|this project here]] or you can read the [[m:Community_Engagement_Insights/Frequently_asked_questions|frequently asked questions]].  This survey is hosted by a third-party service and governed by this [[:foundation:Community_Engagement_Insights_2016_Survey_Privacy_Statement|privacy statement]]. If you need additional help, or if you wish to opt-out of future communications about this survey, send an email through EmailUser function to [[:m:Special:EmailUser/EGalvez_(WMF)| User:EGalvez (WMF)]].  '''About the Wikimedia Foundation:''' The [[:wmf:Home|Wikimedia Foundation]] supports you by working on the software and technology to keep the sites fast, secure, and accessible, as well as supports Wikimedia programs and initiatives to expand access and support free knowledge globally.  Thank you! --[[:m:User:EGalvez (WMF)|EGalvez (WMF)]]  ([[:m:User talk:EGalvez (WMF)|talk]]) 23 Febroary 2017 à 07:30 (UTC)

&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message envoyé par User:EGalvez (WMF)@metawiki en utilisant la liste à https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Community_Engagement_Insights/MassMessages/Lists/2016/13-AESSA&amp;oldid=16205359 --&gt;

== Félicitations et sollicitation ==

Salut Jagwar, comment ça va ? Je vois que la wikipédia en malgache a franchi le seuil des 80000 articles, et que tu es toujours très actif ! Félicitations pour ton investissement qui perdure dans le temps...

Je viens te solliciter car après deux ans d'inactivité de ma part ici, et en vertu de la politique par défaut concernant ces droits, les stewards de Meta: voudraient me retirer ces droits d'admins. Comme il n'y a pas beaucoup d'admins ici (en gros j'ai l'impression que tu es le seul actif), j'ai proposé qu'on me laisse les droits d'admin &quot;au cas où&quot; : je suis notifié dés que ma page de discussion est modifiée et il est donc très facile de me &quot;réveiller&quot; en cas de besoin de renforts (vandalisme massif, attaques de longue durée, etc.).

Je te propose donc d'appuyer ma demande si cela te convient, c'est là : [[Wikipedia:Mpandrindra]].

Merci encore et bravo pour tout ce que tu fais, bien cordialement,

-- [[User:Alno|AlNo]] [[User talk:Alno|(resaho)]] 21 Martsa 2017 à 15:23 (UTC)
:Misaotra betsaka pour ton soutien :) -- [[User:Alno|AlNo]] [[User talk:Alno|(resaho)]] 13 Jolay 2017 à 14:55 (UTC)

== Fikambanana Wikipedien Malagasy ==

Manakory aby tompoko.

Mba misy hetaheta kely tiako hozaraina mba hampandrosoana ny Wikipedia Malagasy. Soso-kevitra ihany ny ahy ary tsy haiko loatra raha efa misy ilay izy na tsy misy, fa ny hevitro dia : Maninona raha mba asiana vondrona iray hifaneraseran'ny Wikipedianina Malagasy. Mba hifankafantarana sy hizarana trai-kefa. Vitsy mantsy raha ny salan'isa no jerena ireo mpikambana malagasy eto amin'ity tranonkala ity ka mety ho tsara raha mba misy vondrona mampiray, ary mba ho afaka hanao hetsika fizarana sy fampiroboroboana ity Tranonkala ity isika raha tafavondrona.
Hevitra ihany ny ahy io, fa asa ianao raha mazoto. Raha efa misy moa ilay vondrona dia mba tiako ho fantatra.

Mankasitraka tompoko

--[[Mpikambana:AleasterX|AleasterX]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:AleasterX|resaka]]) 28 Martsa 2017 à 14:14 (UTC)
: Miarahaba tompoko, ary tonga soa eto amin'i Wikipedia.
: Voalohany indrindra aloha dia misaotra anao mamoa-kevitra momba ny Wikipdia. Tena vitsy tokoa ireo mpandray anjara amin'izao fotoana izao ka atao ny ezaka mba hampiroboroboana an'i Wikipedia. Efa nanentana ihany aho tamin'ny alalan'ny forum gasy ary tamin'ny alalan'ny vondrona Facebook (https://www.facebook.com/wpmalagasy). Io vondrona Facebook io dia tokony natao hifanakalozan-kevitra, vaovao ary fahaizana, fa tsy ampy ny fotoana ananako hikarakarana io vondrona io. 
: Ankoatra izany koa dia misy ireo pejin'ny fikambanana (https://mg.wikipedia.org/wiki/Dinika_amin%27ny_Wikipedia:Dinika) izay azo ampisaina ho an'ny fifandraisana amin'ny mpikambana avy any amin'ny Wiki hafa.
: Raha manana fanontaniana na soso-kevitra ianao dia aza misalasala :) — &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado.kaontywiki(at)gmail.com mailaka]&lt;/small&gt; 1 Aprily 2017 à 19:52 (UTC)

== Vandalisme ao amin'ny pejy &quot;Vavolombelon'i Jehovah&quot; ==

Salama Tompoko.
Namorona ny pejy hoe [[Vavolombelon'i Jehovah]] aho. Nifototra tamin'ny fandikana sy famintinana ny hita ao amin'ny Wikipedia frantsay sy anglisy ilay izy fa tsy nankiniko amin'ny fahalalako fotsiny an'ilay fikambanana. Ny mampalahelo ahy anefa dia nisy namafa sy nanolo zavatra hafa ny ampahany be tamin'izay nosoratako, izay heveriko fa tsy manaja ny atao hoe tsy fiandaniana. Ny hampahafantatra anareo mpiandraikitra ny fisian'izany no anoratako eto. Mangataka sosokevitra sy fanampiana aho mba tsy hampisy conflit na guerre d'édition matetika momba io pejy io sy ny hafa koa.
Misaotra tompoko. --[[Mpikambana:Thelezifor|Thelezifor]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Thelezifor|resaka]]) 20 Novambra 2017 à 01:42 (UTC)
: Miarahaba anao Thelezifor,
: Misaotra anao tonga mandray anjara eto amin'ny Wikipedia Malagasy. Raha ny hitako dia ny mpikamnbana [[mpikambana:Roberalimanana|Roberalimanana]] no namafafa ny ampahan'ny fandraisan'anjaranao teo amin'ny pejy momba ny [[vavolombelon'i Jehovah|Vavolombelon'i Jehovah]]. Nanampy zavatra maromaro izy kanefa dia nanala fehintsoratra maro dia maro ihany koa [https://mg.wikipedia.org/w/index.php?title=Vavolombelon%27i_Jehovah&amp;type=revision&amp;diff=808935&amp;oldid=808773]. Tsy very mandrakizay ny fiovana nataonao teo amin'ilay pejy fa mbola azo averina. [https://mg.wikipedia.org/w/index.php?title=Vavolombelon%27i_Jehovah&amp;oldid=808773 Ity] ny fiovàna nataonao farany. Rehefa malala-dalaka ny fotoako dia hamerina izay banga aho (amin'ny Sabotsy na Alahady). Mila anontaniana ihany koa i Roberalimanana momba ny antony nanesorany ny fehintsoratra sasany. 
: Mba tsy hisian'ny guerre d'edition dia tsara ny manampy ny tsiahy (reference, citation, source) miaraka amin'ilay dikanteny. Amin'izay dia mamporisika izay mpandray anjara mandalo hitazona ny fanambarana fantam-piaviana. — &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado.kaontywiki(at)gmail.com mailaka]&lt;/small&gt; 21 Novambra 2017 à 21:14 (UTC)

== Mahakasika ny fanovana nataoko tao amin'ny pejy Vavolombelon'i Jehovah ==

Miarahaba anao Jagwar

Misaotra anao tsy nisalasala niteny ahy tamin'ilay nanovako ny pejy vavolombelon'i Jehovah.
Tsy vavolombelon’i Jehovah aho nefa itako tsy dia mahafinaritra loatra ny fomba nilazan'i Thelezifor ny mahakasika ny Vavolombelon’i Jehovah tao, tsy dia diso loatra akory ny sasany amin’ireo voalaza, ary itako tena niezaka izy nanao azy, fa amin’ny ankapobeny dia tsy ampy be dia be, tsy dia misy zavatra tsara koa voatantara, sady itako misy somary tsy mety ny fomba nilazana ny hevitra sasany. 
Ohatra hoe ny  vavolombelon’I Jehovah nipoitra avy amin’ny protestantisma sy ny adventisma dia tsy marina. Ny eo ambany lohateny hoe:”finoan’ny vavolombelon’I Jehovah” koa tompoko dia marobe koa no tokon’ny ahitsy sy ampiana.

Na iza na iza vavolombelon’i Jehovah malagasy hamaky anazy io izay mihoatra ny 138 470 , dia tsy ho faly na oviana na oviana amin’izany fomba firesaka toy ny misy fankahalana izany. Izay tsy miresaka afatsy ny lafiratsiny. Ary mety haniry hanova io fomba filaza io daholo. Handray anjara ao amin’ny Wikipedia.

Raha te ahalala ny momba ahy sy ny tantarako ianao, dia iza no tsaratsara kokoa anontanianao mahakasika izany ? Tsy iza fa tsy maintsy ny tenako ihany. Raha tsy tia ahy ianao na amin’ny olona tsy tia ahy no angalanao hevitra dia mety ho ny zavatra ratsy mahakasika ahy ihany no azonao sy voatantaranao. Raha te-ahalala momba ny vavolombelon’I Jehovah àry ianao, anisan’izany ny tantarany na ny finoany, dia iza no tsaratsara kokoa afaka hanome valiny mahafa-po? tsy iza fa ny vavolombelon’I Jehovah ihany sa tsy izany? Avy amin’ny bokiny izany fa tsy ny avy amin’ny boky hafa na teny inona izany na teny inona.

Ny tantaran’ny vavolombelon’i Jehovah nalaiko dia tao anatin’ny boky misy tantaran’ny vavolombelon’i Jehovah, mitondra ny lohateny hoe: “Vavolombelon’i Jehovah, mpitory ny fanjakan’Andriamanitra”, misy pejy 750, natonta tamin’ny 2005, nanomboka tamin’ny pejy faha 42 hatramin’ny pejy faha 119 no nangalako hevitra. Ny finoan’ny vavolombelon’i Jehovah dia nalaiko tamin’ny boky: “Ny Vavolombelon’i Jehovah—Iza moa Izy Ireo? Inona no Inoany? Natao printy tamin’ny 2011, pejy faha 12 hatramin’ny pejy faha 14 no nalaiko, sy ny boky “Fandresen-dahatra”, natao printy tamin’ny 2011, pejy faha 407 hatramin’ny pejy faha 415. Ireo antontan’isa dia nalaiko avy amin’ny Diarin’ny Vavolombelon’I Jehovah natao printy tamin’ny Janoary 2017, pejy faha 177 hatramin’ny pejy faha 192. Nosoratan’ny vavolombelon’i Jehovah(Watchtower Bible and Tract Society of New York, Inc., Wallkill, New York, U.S.A) daholo ireo, Ny sary dia nataoko copie avy amin’ny www.jw.org, sary nahazahoan-dalana daholo, izay tsy an’iza fa tranokalan’ny Vavolombelon’i Jehovah ihany, nikirizako ary tao anatin’ny andro maromaro no nanaovako azy, nataoko tao anaty fichier word ny sasany avy eo nataoko copie tao amin’ny Wikipedia. 
Ny mahakasika ny hoe avy amin’ny jw.org ireo teny nolazaiko dia mety marina satria ireo boky notanisaiko ireo dia hita ao amin’ny www.jw.org ny sasany ary ao amin’ny wol.jw.org ny sasany ary mety ho hita any amin’ny site hafa koa toy ny watchtowerwayback.org ny sary sy ny boky hafa.

Nataoko io mba ho feno kokoa ny fanazavana mahakasika ny vavolombelon’i Jehovah fa tsy ireo zavatra ratsy ihany no noresahina mba hanomezana fahafahampo ny Malagasy indrindra ireo vavolombelon’I Jehovah sy ireo mianatra aminy izay tena mazoto amin’ny fanaovana fikarohana amin’ny internet amin’izao andro izao. 

Ny ankabeazan’ireo voalazan'i Thelezifor mahakasika ny vavolombelon’I Jehovah dia voalaza ao amin’ilay hevitra vaovao nataoko ihany fa nalamina, natao mazava tsara fotsiny, sady natao feno kokoa ny fanazavana. Ka tsy ny ratsy ihany no voaresaka fa ny tsara koa. Ka tsy haiko raha mahazo rariny aho amin’izany, mbola tokon’ny hanohy izy iny aho, anisan’izany ny famenoana ny bibliographies sy ny rohy hafa fa mbola tsy vitako ilay izy.

Raisiko foana aloha ny sosokevitra sy ny fanakianana fa tiako kokoa raha ny tombotsoan’ny maro no jerena. Izay mety no atao.
Misaotra indrindra tompoko.

== José Rafael Cordero Sanchez ==

Hi Jagwar. Please creation protect [[José Rafael Cordero Sanchez]]. You may want to add to your local [[MediaWiki:Titleblacklist]] the sentence

'''.*R[a]f[a][e]l.*C[o0]rd[e]r[o0].*S[а]nch[e]z.*'''

If you have any questions, please let me know. Happy New Year, [[Mpikambana:Sam Sailor|Sam Sailor]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Sam Sailor|resaka]]) 26 Desambra 2017 à 21:30 (UTC)

== Hi {{pagename}} ==

Hello Jagwar! You are currently alone? Can you see the task about deletion, Thanks :) [[Mpikambana:Murbaut|Murbaut]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Murbaut|resaka]]) 18 Mey 2018 à 03:55 (UTC)

== [[Mohammad Ghorbanpour]] ==

Hello. Could you please delete the article mentioned either as cross-wiki spam or as non-notable? The article has been deleted several times on several different language Wikipedias. [[Mpikambana:Hiàn|Hiàn]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Hiàn|resaka]]) 25 Mey 2018 à 03:44 (UTC)

== Year pages ==

Are these pages recently created by IP editors (likely the same person) correct?
* [[Special:Contributions/124.105.29.184]]
* [[Special:Contributions/66.175.212.90]]
* [[Special:Contributions/183.89.8.135]]
Are they useful? Should they be deleted? (They look a lot like pages that regularly get deleted on other wikis because they're created by a longtime cross-wiki vandal. In fact, the pages created by 183.89.8.135 may get deleted by a steward anyway, regardless of the quality of the content, because that IP address has been globally blocked in the past for this very reason.) - [[Mpikambana:Dcljr|dcljr]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Dcljr|resaka]]) 17 Septambra 2018 à 06:57 (UTC)
: Thanks for the information. I just nuked all year-related articles created by IPs. They were not useful and should have been deleted. Glad to see some IP have already been blocked. — &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado.kaontywiki(at)gmail.com mailaka]&lt;/small&gt; 17 Septambra 2018 à 21:18 (UTC)

== Sokajy:Pejy nomena hofafàna ==

Bonjour,

Pouvez-vous supprimer les catégories vides de [[:Sokajy:Pejy nomena hofafàna]] ?

Merci

[[Mpikambana:Vargenau|Vargenau]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Vargenau|resaka]]) 23 Oktobra 2018 à 21:21 (UTC)

== More year pages ==

These pages don't look right to me (but I don't read Malagasy): [[Special:Contributions/47.105.87.160]]. Should they be deleted? - [[Mpikambana:Dcljr|dcljr]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Dcljr|resaka]]) 13 Desambra 2018 à 08:29 (UTC)
:Hi, there is nothing to read in there as those pages are empty anyway. They are so numerous that I can't even nuke them... — &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado.kaontywiki(at)gmail.com mailaka]&lt;/small&gt; 13 Desambra 2018 à 18:29 (UTC)

== Non-free files ==
Hi! 

I noticed that mg.wiki [[mg:Special:ListFiles|have 3 files]]. It seems they are uploaded as non-free files. Per [[:wmf:Resolution:Licensing_policy]] mg.wiki need an Exemption Doctrine Policy (EDP) to host non-free files. See lists at [[m:Non-free content]] and an example see [[en:Wikipedia:Non-free content]].

I could not find an EDP on mg.wiki. Do you have one?

If not the three files should be deleted. --[[Mpikambana:MGA73|MGA73]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:MGA73|resaka]]) 31 Martsa 2020 à 18:27 (UTC)

== Momba ny fisian'ny pejy Sary/*/2022 ==

Miarahaba namana.

Mba afaka omenao fanazavana momban'ny fisian'ny io pejy io ve ao. Raha ny fahitako azy manko dia lasa toy ny pejy izay tsy manana antom-pisiana manokana. Ny pejy tokoa mantsy dia feno sary miaraka amin'ny daty 2022 izay azo lazainy ho tsy mitombina.
Misoatra anao mialoha amin'ny valin-teny. [[Mpikambana:Htension1000|Htension1000]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Htension1000|resaka]]) 28 Jolay 2020 à 12:24 (UTC)
:Manao ahoana [[User:Htension1000|Htension1000]],
:
:Ny antom-pisian'ny pejy sahala ilay nofafànao iny dia ny famantarana amin'ny fomba tsotra kokoa ireo sary rehetra izay efa niseho ary izay mbola hiseho amin'ny pejy fandraisana.
:Ho hitanao ao amin'i [[Wikipedia:Sary/*]] na ao amin'i [[Wikipedia:Sary/*/taona_2020]] ny sary hipoitra amin'ity taona ity.
:Nanomboka tamin'ny 16 Aprily 2020 dia miova isan'andro ny sary miseho eo amin'ny pejy Fandraisana.
:Amin'izao fotoana izao dia efa feno hatramin'ny taona 2030 ny sary.
:— &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado.kaontywiki(at)gmail.com mailaka]&lt;/small&gt; 29 Jolay 2020 à 12:41 (UTC)

== Weird pages from 2013 on ku.wiktionary ==

Hello, just before your bot stopped editing on ku.wiktionary it created some [https://ku.wiktionary.org/wiki/Taybet:Contributions/Bot-Jagwar strange pages] which I'm not sure are actual words (couldn't find anything but links to mg.wiktionary or spam on the internet). Can you check? -- [[Mpikambana:Guherto|Guherto]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Guherto|resaka]]) 8 Aogositra 2020 à 14:39 (UTC)
:Another weird thing is, how can [https://ku.wiktionary.org/wiki/mizozozozo a verb form refer to itself] as the verb? Sorry if this is something special with Malagasy. -- [[Mpikambana:Guherto|Guherto]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Guherto|resaka]]) 8 Aogositra 2020 à 15:31 (UTC)
::Hi [[Mpikambana:Guherto|Guherto]],
::Those verbs have been created following [https://mg.wiktionary.org/wiki/Dinika_amin%27ny_mpikambana:Jagwar/2#inflected_Malagasy_verb_forms that discussion there]. I no longer have the exact context, but the definition was supposed to mean present tense. More information should have been added manually, but for some reason it was never done... — &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado.kaontywiki(at)gmail.com mailaka]&lt;/small&gt; 9 Aogositra 2020 à 12:28 (UTC)

== We sent you an e-mail ==

Hello {{PAGENAME}},

Really sorry for the inconvenience. This is a gentle note to request that you check your email. We sent you a message titled &quot;The Community Insights survey is coming!&quot;. If you have questions, email surveys@wikimedia.org. 

You can [[:m:Special:Diff/20479077|see my explanation here]].

[[Mpikambana:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:MediaWiki message delivery|resaka]]) 25 Septambra 2020 à 18:53 (UTC)
&lt;!-- Message envoyé par User:Samuel (WMF)@metawiki en utilisant la liste à https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Samuel_(WMF)/Community_Insights_survey/other-languages&amp;oldid=20479295 --&gt;

== Perihelia fa tsy Perifelia ==
Salama Tompoko.
Maro loatra ny pejy ato amin' ny Wikipedia malagasy (manakaiky ny 7 000) izay ahitana ny hoe &quot;perifelia&quot; izay tokony ho soratana hoe &quot;perihelia&quot;. Tokony hatao ny fanitsiana.--[[Mpikambana:Thelezifor|Thelezifor]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Thelezifor|resaka]]) 10 Martsa 2021 à 04:16 (UTC)

== How we will see unregistered users ==

&lt;div lang=&quot;fr&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=content/&gt;
Bonjour !

Vous recevez ce message parce que vous êtes un administrateur ou une administratrice sur un wiki Wikimedia.

Aujourd'hui, lorsqu'une personne modifie un wiki Wikimedia sans être connectée, nous affichons son adresse IP. Comme vous le savez peut-être déjà, nous ne serons plus en mesure de le faire à l'avenir. Il s'agit d'une décision du service juridique de la Fondation Wikimedia, car les normes et réglementations en matière de confidentialité en ligne ont changé.

Au lieu de l'IP, nous allons montrer une identité masquée. Du fait de votre statut d'admin, '''vous pourrez toujours accéder à l'adresse IP'''. Il y aura également un nouveau droit d'utilisateur pour celles et ceux qui ne sont pas admin mais qui ont besoin de voir les IP complètes, afin de lutter contre le vandalisme, le harcèlement et le spam. Les patrouilleurs et patrouilleuses verront également une partie de l'IP même sans ce droit d'utilisateur. Nous travaillons également sur [[m:IP_Editing:_Privacy_Enhancement_and_Abuse_Mitigation/Improving_tools/fr|de meilleurs outils]] pour faciliter la maintenance des wikis.

Si vous ne l'avez pas encore fait, [[m:IP_Editing:_Privacy_Enhancement_and_Abuse_Mitigation/fr|vous pouvez en savoir plus sur Meta]]. Si vous voulez être sûr de ne pas manquer les changements techniques sur les wikis Wikimedia, vous pouvez [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|vous inscrire]] à [[m:Tech/News|aux actualités techniques hebdomadaires]] (''Tech News'').

Nous avons [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/fr#options|deux propositions]] concernant le possible fonctionnement de cette identité. '''Nous apprécierions vos commentaires''' sur la façon dont vous pensez que cela fonctionnerait le mieux pour vous et votre wiki, maintenant et à l'avenir. Vous pouvez nous laisser un message [[m:Talk:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigatio|sur la page de discussion]]. Vous pouvez écrire dans votre langue. Les suggestions ont été publiées en octobre et nous déciderons après le 17 janvier.

Merci. 
/[[m:User:Johan (WMF)|Johan (WMF)]]&lt;section end=content/&gt;
&lt;/div&gt;

4 Janoary 2022 à 18:17 (UTC)
&lt;!-- Message envoyé par User:Johan (WMF)@metawiki en utilisant la liste sur https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Target_lists/Admins2022(5)&amp;oldid=22532651 --&gt;

== Droits admin de [[User:Alno]] sur mg:wikipedia ==

Salama tompoko Jagwar!

Pour commencer je te souhaite une très belle année 2022 !

De nouveau il m'est notifié que je suis sur le point de perdre mes droits admin ici faute d'actions récentes. De la même façon que la dernière fois, j'ai posté une [[Wikipedia:Mpandrindra|demande à la communauté locale]] pour savoir si elle serait d'accord pour me reconduire. Je reste bien évidemment toujours aussi facile à &quot;réveiller&quot; en cas de besoin ;)

Bonne continuation à toi et à la Wikipédia gasy !

-- [[User:Alno|AlNo]] [[User talk:Alno|(resaho)]] 21 Janoary 2022 à 13:35 (UTC)

===Pas question===
Bonjour [[User:Alno]] sur mg:wikipedia
Qu'est que tu fais sur mg:wikipedia?  Rien?    Tu ne sais pas parler malgache, tu n'a jamais été non plus, en plus tu ne connais pas d'utiliser un traducteur automatique.
Ehem, tu veux etre administrateur pourquoi?   Pour frimer avec tes tantines?
Non, je dit: non, vas frimer avec d'autres choses, achetes toi une voiture ou trouves toi un jouet, ok?

En plus: ca marche bien ici: justement parce qu'il n'a pas d'administrateur ! Hourrah. Restons serieux, ok.
Salut
[[Manokana:Fandraisan'anjara/41.213.235.225|41.213.235.225]] 4 Aprily 2024 à 03:04 (UTC)

== Rename two files ==

Hello!

You seem to be the only active admin here so I'm contacting you directly. The file extensions (.jpg) of these files don't match their MIME (image/png) and hence need to be moved:

* [[:Sary:2010 Winter Olympics logo.svg|Sary:2010 Winter Olympics logo.svg]] → [[:Sary:2010 Winter Olympics logo.png|Sary:2010 Winter Olympics logo.png]]
* [[:Sary:MySQL.svg|Sary:MySQL.svg]] → [[:Sary:MySQL.png|Sary:MySQL.png]]

Thanks! [[Mpikambana:Jonteemil|Jonteemil]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Jonteemil|resaka]]) 10 Jolay 2022 à 01:56 (UTC)

== Enquiry on a deleted page ==

Hello [[User:Jagwar|Jagwar]],

I noticed the announcement I made in the Malagasy community portal [https://mg.wikipedia.org/w/index.php?title=Manokana:Laogy&amp;page=Enabling_Section_Translation:_a_new_mobile_translation_experience was deleted] by you. Please can you suggest the right page to make my announcement?

Thank you for your help! [[Mpikambana:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:UOzurumba (WMF)|resaka]]) 23 Novambra 2022 à 17:44 (UTC)
: Hello [[Mpikambana:UOzurumba (WMF)|UOzurumba]],
: Your message has been moved to [[Wikipedia:Dinika#Enabling_Section_Translation:_a_new_mobile_translation_experience]]. You can use that page to make announcements from the WMF.
: Regards, — &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado.kaontywiki(at)gmail.com mailaka]&lt;/small&gt; 23 Novambra 2022 à 18:58 (UTC)
::Thank you, [[Mpikambana:Jagwar|Jagwar]]. [[Mpikambana:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:UOzurumba (WMF)|resaka]]) 25 Novambra 2022 à 16:32 (UTC)

== Fanohizana ny fikirakirana ny raki-pahalalana Wikipédia eto Madagasikara ==

Salama @[[Mpikambana:Jagwar|Jagwar]], faly mifanena amin'ny mpiray tanindrazana eto amin'ity sehatra ity. Raha mety afaka mahazo adiresy mailaka ve hifaneraserana misimisy kokoa? Mankasitraka indrindra. [[Mpikambana:Anai171|Anai171]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Anai171|resaka]]) 13 Martsa 2023 à 20:49 (UTC)

:Salama @[[Mpikambana:Anai171|Anai171]], faly ihany koa aho mahitana mifanakalo hevitra amin'ny mpiray tanindrazana mandray anjara eto amin'i Wikipedia. radomd92 amin'i gmail.com no azonao hanoratana mailaka amiko. — &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado.kaontywiki(at)gmail.com mailaka]&lt;/small&gt; 13 Martsa 2023 à 21:36 (UTC)
::Mankasitraka indrindra o! [[Manokana:Fandraisan'anjara/197.215.193.161|197.215.193.161]] 14 Martsa 2023 à 05:20 (UTC)

== &quot;Search&quot; ==

Hi!

There's one new message to translate, which may become very visible. It's just one word: &quot;Search&quot;.

It can be translated here: https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special:Translate&amp;group=jquery-uls&amp;language=mg&amp;filter=&amp;action=page

It's the last one in the list.

As you do it, can you please also check the translation of the message write above it? It is &quot;Search for a language&quot; in English, and it's currently translated as &quot;Hitady fiteny&quot; into Malagasy. If possible, both this message and the new one-word &quot;Search&quot; message should use the same word for &quot;Search&quot;.

You already have a translatewiki account, and you made many contributions there, so it should be very easy for you.

Thank you! [[Mpikambana:Amire80|Amir E. Aharoni]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Amire80|resaka]]) 26 Martsa 2023 à 06:59 (UTC)

:Hi @[[Mpikambana:Amire80|Amire80]],
:Thanks for the heads-up, the translation is now complete again. The current translation given for &quot;Search for a language&quot; is -- I believe -- accurate as it is. For the placeholder, it depends, on whether the &quot;search&quot; word should be in the imperative form (&quot;Tadiavo&quot;) or not (&quot;Hitady&quot;); I have chosen the latter to be consistent with my past work on these. — &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado.kaontywiki(at)gmail.com mailaka]&lt;/small&gt; 26 Martsa 2023 à 19:57 (UTC)
::Thanks! [[Mpikambana:Amire80|Amir E. Aharoni]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Amire80|resaka]]) 26 Martsa 2023 à 20:45 (UTC)

== Sorry to disturb ==

Can you help me to protect [[Tommy Jonathan Sinaga]] page from spam editing? .Regards! [[Mpikambana:Manao tsara|Manao tsara]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Manao tsara|resaka]]) 22 Aogositra 2023 à 01:56 (UTC)
==Fandraisana anjara==
Salama@[[Mpikambana:Jagwar|Jagwar]]

Mitsiriritra ny ataonao eto amin'ny wikipédia malagasy, mankasitraka .
Hampiana-tena amin'ny fanoratana teny magasy mba hanatevin-daharana ny mpikatroka ato. 
[[Mpikambana:Chirocca77|Chirocca77]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Chirocca77|resaka]]) 24 Mey 2025 à 06:08 (UTC)

== Request writing about Isabelle de Charriere (Q123386) ==

Hello Jagwar, Would you like to write about Isabelle de Charriere (Q123386) for the MG Wikipedia? It'll be appreciated if it'll be done.

[[Mpikambana:Boss-well63|Boss-well63]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Boss-well63|resaka]]) 12 Novambra 2025 à 12:10 (UTC)

== You may be an eligible candidate for the U4C election ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Greetings,

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years.

This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required.

The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run.

In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 28 Aprily 2026 à 20:06 (UTC) &lt;/div&gt;
&lt;!-- Message envoyé par User:Keegan (WMF)@metawiki en utilisant la liste sur https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&amp;oldid=30472432 --&gt;

== Bonjour de l'Italie ==

Bonjour, bien cher Jagwar!!!

J'ai ouverte un [[Pino Pagani|petit stub]] sur la Wikipedia Malgache, et je vous demande la gentilesse d'ajoutter quelque nouvelle sur la biogrphie du personnage.

Je suis disponible en voue aider en Italien et Portugais. Merci pour votre reponse, à bientôt [[Mpikambana:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Rei Momo|resaka]]) 6 Jolay 2026 à 07:43 (UTC)

== Famafana ampaham-botoatiny amin'ny pejy &quot;Rabarioelina Ndriana&quot; ==

Salama Tompoko

Manoratra aminao aho noho izao antony izao: misy mamafa foana ny ampahanmiy amin' ny lahatsoratra momba an' i [[Rabarioelina Ndriana]] ka ny tena voakasika matetika amin' izany dia ny ampahany momba ny fisian’ ny fitsipahana ny maha mpanjakan' i Madagasikara na mpanjakan' Imerina azy. Tokony ho hita ao amin' ilay pejy anefa io ampahany io mba hisian' ny fomba fijery tsy mitanila sady mba tsy hahalasa blaogy manokana hanindrahindrana olona na zavatra na fikambanana na hevitra iray ny Wikipedia amin'ny teny malagasy.

Tamin’ ny [https://mg.wikipedia.org/w/index.php?title=Rabarioelina_Ndriana&amp;oldid=1123290 22 Novambra 2025] dia voafafan' ny IP [[Manokana:Fandraisan'anjara/~2025-35490-77|&lt;bdi&gt;~2025-35490-77&lt;/bdi&gt;]] ny votoatin' ny hoe &quot;[https://mg.wikipedia.org/w/index.php?title=Rabarioelina_Ndriana&amp;oldid=1121222#Fanoherana_ny_maha_mpajakan'_Imerina_azy Fanoherana ny maha mpajakan' Imerina azy]&quot;. Tamin’ ny [https://mg.wikipedia.org/w/index.php?title=Rabarioelina_Ndriana&amp;oldid=1134169 1 Aprily 2026] dia voafafan’ ny IP [[Manokana:Fandraisan'anjara/~2026-20251-02|&lt;bdi&gt;~2026-20251-02&lt;/bdi&gt;]] voalohany ny ampahany hoe &quot;[https://mg.wikipedia.org/w/index.php?title=Rabarioelina_Ndriana&amp;oldid=1133086#Fitsipahana_ny_fanjakany Fitsipahana ny fanjakany]&quot;.

Tamin’ ny  [https://mg.wikipedia.org/w/index.php?title=Rabarioelina_Ndriana&amp;oldid=1148688 &lt;bdi&gt;5 Aogositra 2026&lt;/bdi&gt;] dia voafafan’ ny IP  [[Manokana:Fandraisan'anjara/~2026-43119-20|&lt;bdi&gt;~2026-43119-2&lt;/bdi&gt;0]] ny ampahany hoe  &quot;[https://mg.wikipedia.org/w/index.php?title=Rabarioelina_Ndriana&amp;oldid=1147967#Fitsipahana_ny_maha_mpanjaka_azy Fitsipahana ny maha mpanjaka azy]&quot;.

Koa ny iangaviako dia ny mba hiarovana io pejy voalaza io. [[Mpikambana:Thelezifor|Thelezifor]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Thelezifor|resaka]]) 8 Aogositra 2026 à 08:30 (UTC)

:Salama Thelezifor,
:Misaotra tamin'ny hafatra ary tamin'ny fanarahanao akaiky ny zavatra nitranga. Rehefa nandinika tokoa aho dia tsara arovantsika ilay pejy fa misy tsy mankatò an'io fizarana io manokana, ka izay manana kaonty ihany no afaka manova azy manomboka anio ka hatramin'ny taona 2029. Raha mbola mitohy ilay izy dia ataoko ho ny mpandrindra ihany no afaka manova. Hita eo fa tokony tsy ho tonga amin'izany isika. — &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [[Special:EmailUser|📧]]&lt;/small&gt; 10 Aogositra 2026 à 19:52 (UTC)</text>
      <sha1>i8wqpivitl5d3hw82hmdcljg15k4xl1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1149032</id>
      <parentid>1149031</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T19:53:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jagwar</username>
        <id>523</id>
      </contributor>
      <comment>/* Famafana ampaham-botoatiny amin'ny pejy &quot;Rabarioelina Ndriana&quot; */</comment>
      <origin>1149032</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59828" sha1="3xo40o7sbgfk78i2cbzac3klz75pt8j" xml:space="preserve">{{archives}}
__TOC__
&lt;center&gt;Ity ny pejin-dresak'i Jagwar azonao ametrahana hafatra. Tsindrio eo amin'ilay ''hanampy foto-kevitra'' na ''+'' rehefa hametraka hafatra eto. Aza adino ny mamarana ny hafatrao amin'ny &lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt; (tilda efatra) mba hamantarana ny mpanoratra sy ny daty nametrahana ilay hafatra tato amin'ity pejin-dresaka ity. Aza adinoina ihany koa ny fahalalam-pomba. Misaotra tompoko. 

&lt;small&gt;&lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]  &lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;/small&gt;&lt;sup&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado_du_92(at)hotmail.fr |]&lt;/sup&gt;&lt;/center&gt;

------------------------

== Tafatafa ela ela ==

Miarahaba anao namako,

Ela ny tsy mba nifampiresahana izay, inona aloha ny vaovao sy maresaka?

Ahoana ny fahitanao manokana ny fiasako tato amin'ity wiki ity hatr'izay naha mpandrindra ny tenako?

Farany, ahoana ny anaovana ireo ip manova sy mamorona lahatsoratra ireo.

''Eto dia ndao isika hiaraka hampivelatra sy hanatsara ny wiki amin'ny teny razan-tsika.''

Misaotra betsaka!
: Miarahaba anao tompoko,
: Efa ela marina izay isika no tsy nifanoratra, ka misaotra anao nahatsiaro. Raha amin'ny lafiny Wikipedia aloha dia tsy fantatro raha efa nandramanao ilay fitaovana fandikam-bontoatiny izay azonao andramana eo amin'i [[Manokana:FandikanaVontoatiny]] (raha tsy mbola mahafantatra izany ianao dia mankanesa ao amin'i [[Manokana:Safidy]] dia checke-o ny ''Fandikam-botoatiny''). Nodikaiko tamin'io fitaovana io ny lahatsoratra sasantsasany (''[[Michael (2011)]]'', [[Fivoarana]]). Tsy dia mbola afa-po be loatra tamin'ilay fitaovana aho. Inona ny hevitrao amin'ny fampiasana io fitaovana io?
: Ankoatra izay, tsara kokoa raha mandray anjara amin'ny famafàna pejy tsy misy votoatiny anao (anisan'ny asan'ny mpandrindra izany), raha tsy izany dia tohizo ny ezaka fa tsara ary mahafinaritra.
: Mikasika ny IP, azo amporisihana amin'ny famoronana kaonty ireo IP ireo; fa raha manimbasimba ny endri-pejy kosa dia sakanana (raha mamerina ny asany in-telo). 
: Samy miezaka hatrany isika amin'ny fanatsarana ary ny fampivelarana ny wiki ary ny tenin-drazana!
: — &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado.kaontywiki(at)gmail.com mailaka]&lt;/small&gt; 12 Jolay 2015 à 12:03 (UTC)

'''Misaotra aloha tamin'ny famaliana!'''&lt;br /&gt;

Ny fitaovana fandikam-bontoatiny dia,efa ela no mba naniriako hisian'io fitaovana io tato amin'ny wikipedia mg, satria efa betsaka ihany koa ny lahatsoratra nodikaiko tamin'izy io tamin'ireo wikipedia rahalahy. Tsara aloha ilay izy fa iezahintsika hatsaraina ihany. 

Eny ary fa veloma ianao ry namako ary mirary tontolo andro tsara ho anao.

N.B: amin'ny manaraka mba tsy ho lasa pejy serasera ny wikipedia mg dia aleo alefa mailaka raha toaka tafatafa sahala an'izao ilay izy, sa ahoana hoy izy anao?

Misaotra tompoko!
--[[Mpikambana:BeGasy|BeGasy]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:BeGasy|discussion]]) 12 Jolay 2015 à 13:02 (UTC)
: Miarahaba indray,
: Amin'ny tetikasa Wiki rehetra, ny mailaka dia natao hampitana ireo hafatra tsy tokony natao ho sarababembahoaka (olana amin'ny lalàna, fifanakalozana tenimiafina, sns.). Tsy mampaninona ahy ny mifampiresaka eto amin'ny pejin-dresaka, satria natao ho an'izany izy ity. Raha tia hiresaka momba ny zavatra tsy tiana ho fantatry ny rehetra ianao dia mandefasa mailaka amiko. — &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado.kaontywiki(at)gmail.com mailaka]&lt;/small&gt; 12 Jolay 2015 à 13:34 (UTC)

Eny ary tompoko!&lt;br /&gt;


mankasitraka anao aho,hanoratra mailaka rehefa misy resaka hafa.

Veloma tompoko!
--[[Mpikambana:BeGasy|BeGasy]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:BeGasy|discussion]]) 12 Jolay 2015 à 14:40 (UTC)

== Borôkraty ( Bureaucrate) ==

Salama tompoko!

Nohon'ny fitiavako hikarakara ity Wikipedia ity dia manana finiavana sy faniriana ho lasa Borôkraty aho. Eo amin'izany indrindra no tiako hametrahana fanontaniana hoe, misy fepetra takiana ve raha te-ho Borôkraty? Inona ary no tokony hataoko? 

Misaotra tompoko!
--[[Mpikambana:BeGasy|BeGasy]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:BeGasy|discussion]]) 23 Jolay 2015 à 13:35 (UTC)
:Manao ahoana,
:Amin'izao fotoana izao dia tsy mbola misy borôkraty eto amin'i Wikipedia. Ny anton'izany dia ny haben'i fikambanana (mpikambana mavitrika) eto. Ny tena ilàna an'ny borôkraty koa dia ny manatanteraka ny fanovan-tsatam-pikambana.
:Raha ny hevitro manokana dia tsy mbola mila borôkraty isika eto ankehitriny: isika roa fotsiny no mpikambana nisoratra anarana ary mavitrika eto. sady efa samy manana satam-pandrindra avokoa isika eto.
: — &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado.kaontywiki(at)gmail.com mailaka]&lt;/small&gt; 24 Jolay 2015 à 23:03 (UTC)

== fanatsarana Endrik infobox ==

Miarahaba tompoko!

Faly aho manoratra aminao, saika hanontany kely aho, 

Ahoana ny ahafahantsika manao ny infobox mifanaraka aminizay ilaina na azo baikoina? Ohatra eto : 
&lt;center&gt;
{{infobox olona
|sary                            =&lt;!--sary.svg--&gt;
|anarana                         =&lt;!--.....--&gt;
|fiantsoina                    =&lt;!--.....--&gt;
|teraka                          =&lt;!-- azo fenoina amin'ny alalan'ny {{daty niterahana sy taona|00|11|22}} --&gt;
|maty                            =&lt;!--.....--&gt;
|firenena                        =&lt;!--Madagasikara--&gt;
|karazana                        =&lt;!-- madagasikara|malagasy --&gt;
|asa                             =&lt;!--.....--&gt;
|asa hafa                        =&lt;!--.....--&gt;
|taona niasàna                   =&lt;!-- taona nanombohany ny asa mampalaza azy --&gt;
|seha-pitiavana                  =&lt;!-- vady, sipa, sns... --&gt;
|tranokala                       =&lt;!--- http://www.olona.com---&gt;
}}
&lt;/center&gt;
* '''Tsy ilaiko zao ny teny hoe : |maty , |karazana, |taona niasana, ka tsy tiko mipoitra eo amin'ny infobox n'olo iray, izany hoe tokony asiana paramètres de facultatifs ny teny amin'ny infobox mba tsy mipoitra izay tsy nisoratana na izay banga!''' 

Asa azonao ny tiako hanontaniany azafady? 

Misaotra betsaka! 


{{BeGasy}}&lt;br /&gt;

--:D 11 Aogositra 2015 à 14:16 (UTC)

: Miarahaba anao BeGasy, dia tena mahatalanjona ahy tokoa ny finiavanao eto amin'ny Wiki.
: Azoko ny tianao tenenina. Raha tsy tianao hipoitra ilay hoe &quot;maty&quot;, &quot;asa&quot;, sns. dia ampidirinao an-tsehatra ny atao hoe [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Extension:ParserFunctions ParserFunctions].
: Amin'ireo atao hoe ParserFunctions ireo dia ahitana fetra (condition), filazana (expression), sns. Rehefa misy fotoana aho dia hanova ilay pejy [[Endrika:Olona]] miaraka amin'izay ParserFunctions izay.
: Amin'ny manaraka indray tompoko, — &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado.kaontywiki(at)gmail.com mailaka]&lt;/small&gt; 12 Aogositra 2015 à 13:05 (UTC)

== Page merging ==
Hi Jagwar,

At Wikipdata, we found two items about the same person. It seems that both had articles in English and at this Wikipedia. Usually, I would tag them with [[Template:Merge]] (or the equivalent). I'm not sure if the attempt to create one at [[Endrika:Merge]] was a good idea. Please delete it if it's unwanted. Thanks for your help. --[[Mpikambana:Jura1|Jura1]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Jura1|resaka]]) 21 Septambra 2015 à 08:58 (UTC)

== Liv and Maddie ==

Could this page be written in Malagasy? The page that was deleted looked like French. The page exists in English ([[en:Liv and Maddie]]) and French ([[fr:Liv et Maddie]]). [[Manokana:Fandraisan'anjara/2602:30A:C037:A450:6482:2AD1:3725:2EA|2602:30A:C037:A450:6482:2AD1:3725:2EA]] 14 Oktobra 2015 à 21:46 (UTC)
: Hi, that page was not written in proper Malagasy: it was a mix of Malagasy, French and English that could not be understood by a monolingual native speaker. I may rewrite it later but for now I don't feel like it. Sorry for the inconvenience. Best regards, — &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado.kaontywiki(at)gmail.com mailaka]&lt;/small&gt; 15 Oktobra 2015 à 15:22 (UTC)
:::How do you say &quot;Liv and Maddie is an American teen sitcom created by John D. Beck and Ron Hart and produced by It's a Laugh Productions for Disney Channel.&quot; in Malagasy? That was what the article was supposed to say. Also should [[:Wikipedia:General disclaimer]] and [[:Wikipedia:About]] be deleted? All they had were interwikis (which go on Wikidata), but they didn't have any content. [[Manokana:Fandraisan'anjara/2602:30A:C037:A450:2196:405D:492A:DFA8|2602:30A:C037:A450:2196:405D:492A:DFA8]] 29 Janoary 2016 à 05:36 (UTC)
::::Can you take a look at the articles I asked for help in fixing? I noticed a lot of inaccuracies in these articles. Some even look like machine translations while others are very basic. Any page relating to Disney movies and TV shows has inaccuracies in it. Can they be fixed? [[Manokana:Fandraisan'anjara/2602:306:83A9:3D00:6C8A:EBA1:CB42:C973|2602:306:83A9:3D00:6C8A:EBA1:CB42:C973]] 23 Novambra 2017 à 20:14 (UTC)
:::::There are machine translated articles about fast food restaurants being manufactured in this Wikipedia and 70 other languages. Can you just delete them if they're not worth keeping? There are the ones written in mg.wiki that are still here but not deleted. They are:

* [[Wayback Burgers]]
* [[A&amp;W Restaurants]]
* [[Hardee's]]
* [[Whataburger]]
* [[Smashburger]]

Maybe just delete them if they are not notable. The Wikipedia:General disclaimer and Wikipedia:About pages need deletion too. Liv and Maddie should either be fixed or deleted. Same with the other Disney movie and TV show articles being manufactured in this Wikipedia. [[Manokana:Fandraisan'anjara/2602:306:83A9:3D00:B8FD:8874:ED6C:F014|2602:306:83A9:3D00:B8FD:8874:ED6C:F014]] 29 Novambra 2017 à 07:58 (UTC)
: Hi IP, the machine translated articles have been deleted. Thank you for reporting them. — &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado.kaontywiki(at)gmail.com mailaka]&lt;/small&gt; 29 Novambra 2017 à 18:52 (UTC)

::But what about Wikipedia:General disclaimer and Wikipedia:About? They are currently blank and were created ''only'' with Interwiki links (which are at Wikidata now). So they don't have any content. Not only that, but Liv and Maddie, Teletubbies, Charlotte's Web, The Fox and the Hound, etc. are all more machine translated articles with inaccuracies. There are more accurate articles with better translations in the English and French Wikipedias. Would it be better to just delete them or fix them? Some articles are about famous shows and movies (like The Lion King and The Simpsons), but others like Liv and Maddie or Fun and Fancy Free are about shows and movies that even Americans have never heard of. There is also [[Endrika:Disney theatrical animated features|a template that exists that is about these Disney theatrical animated features]] that is not translated and not linked on other articles. Note also that there are pages linking to [[Hamilton Luske]] (which does not exist) but not [[Endrika:Hamilton Luske]] (which does exist). There is also [[Endrika:Clyde Geronimi]] but the only page linking to that template is the page about [[Clyde Geronimi]] himself. Note also that Bot-Jagwar created that page (the one about Clyde Geronimi). Perhaps Bot-Jagwar could create more articles about notable Disney movies? Like for example ''Frozen'' is a Disney animated film that many people have heard of or seen. It is ''far'' more famous than films like Fun and Fancy Free or shows like Liv and Maddie. The page exists in English as [[:en:Frozen (2013 film)]] and in French as [[:fr:La Reine des neiges (film, 2013)]]. Note also that ''Frozen'' is one of the highest-grossing movies ever made, and is in production of a sequel for a release in 2019. The film is widely known so you might have heard of it. Can it have an article? [[Manokana:Fandraisan'anjara/2602:306:83A9:3D00:D138:CC74:53F6:EE68|2602:306:83A9:3D00:D138:CC74:53F6:EE68]] 30 Novambra 2017 à 18:02 (UTC)
:::I moved Pirates des Caraïbes to Pirates of the Caribbean because it is the original English name. I believe it's better to use the original English name for movies and shows not published in Malagasy that were originally made in English. I actually regret making the articles I made on The Jungle Book and Lady and the Tramp because they are badly written like other people have said. Although it's true that these Disney movies usually always have good articles in French, but not all of them. Currently there are articles I am trying to improve that are in bad shape. The Pirates of the Caribbean article looks small and has words in French. Some of these other articles are like that too. Right now, I realize that only ''some'' of these articles are top priority, but I need to know which ones are. Others are of much lesser importance. I can't tell if Pirates of the Caribbean is top priority or not, because I didn't make it. But I made The Jungle Book and Lady and the Tramp articles. They are small, but translated. Would that be OK or not? I might make more articles, but I need to know which ones are the most notable. [[Mpikambana:Kkjj|Kkjj]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Kkjj|resaka]]) 30 Novambra 2017 à 21:32 (UTC)
::::Hi. Theoretically, the Wikipedia:General Disclaimer and Wikipedia:About are supposed to contain the Malagasy version of what's written on their English counterparts. In general, the disclaimer states that Wikipedia in general does not guarantee the validity of information stored in here; that a Wikipedia articles does not constitute a legal, medical or professional advice, etc. The About page should shortly explain what Wikipedia is about and what you can do on and for Wikipedia. Both pages have been blank pretty much since the beginning. No translation from their English or French counterparts has ever been done, and I haven't planned to translate any of those pages yet.
::::
::::To be honest, I am not in the mood of writing Wikipedia articles about Disney movies. And most of the Malagasy versions here are in a state of abandonment since IP contribution has been disabled on those pages due to severe vandalism in the past. Machine translation can be attempted, but only in from a simple English version. You can propose a simple English version of the article you want to update on the talk page, and if it doesn't take too long to review and fix, surely I'll update the main article.
::::
::::I've already thought about creating movies, but I would wait a little bit longer before flooding the wiki with the potentially unmaintainable number of 20,000+ movie articles. And as you might have seen, quite a few of them are top-priority. — &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado.kaontywiki(at)gmail.com mailaka]&lt;/small&gt; 30 Novambra 2017 à 23:00 (UTC)
::But I need to know which ones (are top-priority). Like is ''Frozen'' more notable than the others? It's widely talked about, so you might have heard of it. Some talk pages that already have changes proposed to their articles:

* [[Dinika:The Simpsons]]
* [[Dinika:The Lion King]]
* [[Dinika:Lady and the Tramp]]
* [[Dinika:The Fox and the Hound (boky)]]
* [[Dinika:Charlotte's Web (horonantsary, 1973)]]
* [[Dinika:Charlotte's Web 2: Wilbur's Great Adventure]]

Should the blank pages be deleted or kept? I don't get the point of keeping blank pages. And some talk pages like [[Dinika:Lilo &amp; Stitch]] are currently blank. Meanwhile [[Dinika:The Fox and the Hound]] was deleted. Should Dinika:The Fox and the Hound be restored so that I can request more changes? [[Mpikambana:Kkjj|Kkjj]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Kkjj|resaka]]) 30 Novambra 2017 à 23:36 (UTC)
:::Update: I have made more changes to the articles. But I am getting ready for bed so it I need to sleep tonight. It gets tiring having to clean these articles up. However, it is good to do when I'm bored. Be sure to check what I have written. I noticed [[Endrika:LahatsoratraIlaina]] has the first 10 Disney movies ever made on it, but they already exist. I don't know whether or not to just put the ones that are missing instead. There are only 16 articles about these movies. I am working on rewriting them all. [[Mpikambana:Kkjj|Kkjj]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Kkjj|resaka]]) 1 Desambra 2017 à 04:09 (UTC)
::::That's awesome, I've reviewed the articles you've attempted to translate, and they are OK. Contribution is always welcome as long as it's constructive. I've been maintaining a list of articles to be created at [[Mpikambana:Jagwar/lisi-dahatsora-koforonina#Horonantsary_&amp;_sarimihetsika]] where ''[[Frozen]]'' is listed alongside other movies. I did some cleanup on [[Endrika:LahatsoratraIlaina]] which should probably be deleted (OK, I created the page, but haven't touched it '''in years''').
::::To answer your question on blank pages, yes, they should be deleted. — &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado.kaontywiki(at)gmail.com mailaka]&lt;/small&gt; 1 Desambra 2017 à 18:59 (UTC)
::::But about blank pages, does that include the General disclaimer and About? They're blank currently and so are some talk pages such as [[Dinika:Oliver &amp; Company]]. But others like [[Dinika:Bambi]] and [[Dinika:Teletubbies]] were edited by me. I have noted the correct content for them. [[Mpikambana:Kkjj|Kkjj]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Kkjj|resaka]]) 1 Desambra 2017 à 19:07 (UTC)
:::Also note: there's more than one movie called Frozen, so it should be [[Frozen (horonantsary, 2013)]]. And the Star Wars movies have specific titles too (and there's more than just 6). [[Mpikambana:Kkjj|Kkjj]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Kkjj|resaka]]) 1 Desambra 2017 à 19:10 (UTC)
::::Also, I added the logos for Liv and Maddie and The Simpsons. I also realized that a better caption for that would be &quot;The logo for the series.&quot; That's what they said about The Simpsons in fy.wikipedia. It said &quot;It logo fan de searje.&quot;, which means &quot;The logo for the series.&quot; in English. What would that mean in Malagasy? Note: I can add it, and then you can fix it. I'll do that. Also, I'm too lazy to remember the titles for the Star Wars movies, but I will look that up in a little bit. Thanks. [[Mpikambana:Kkjj|Kkjj]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Kkjj|resaka]]) 2 Desambra 2017 à 01:10 (UTC)

== Communication help request ==
Dear Jagwar, user &quot;BeGasy&quot; would like to [[Wikipedia:Mpandrindra/Fangatahana/BeGasy|become admin on mg.wikipedia]]. You supported this request. When I was doing background checks I found a block on Commons. I would like to know if this is still an issue or if it is safe to give admin rights. However, it is hard to communicate in English, and I think my message was not understood. Could you perhaps translate the text below into Malagasy so &quot;BeGasy&quot; can read and reply? Thank you very much. Sincerely, [[Mpikambana:Taketa|Taketa]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Taketa|resaka]]) 10 Janoary 2016 à 20:47 (UTC)
 Dear BeGasy, you were blocked indefinitely on Wikimedia Commons due to repeated uploading of non-free files and two times block evasion. Could you please give your side of the story. What happened? Do you have any intention of uploading files on mg.wikipedia? Sincerely, Taketa

: Hi Taketa, I wish you a happy new year, and I am sorry for the late reply.
: English is the mother tongue of none of us. I think you'll have a better success if you wrote to him in French (I saw you are fr-1).
: As of the message translation you have the message below:
: «Miarahaba anao Begasy, voasakana teo amin'i Wikimedia Commons mandrakizay ianao noho ny fandefasana rakitra tsy malalaka indroa ary noho ny fialan-tsakana. Mangataka fanazava mikasika izay zavatra nataonao izay aho tompoko. Inona no nitranga? Minia ny handefa ireo rakitra ireo eo amin'i mg.wikipedia ve ianao? Amin-kitsim-po, Taketa»
: I am going to post the message on his talk page so he can see and explain. I'll let you know.
: — &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado.kaontywiki(at)gmail.com mailaka]&lt;/small&gt; 12 Janoary 2016 à 22:04 (UTC)
::Dear Jagwar, thank you very much. [[Mpikambana:Taketa|Taketa]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Taketa|resaka]]) 13 Janoary 2016 à 09:50 (UTC)
:::Hello Taketa, I've got a reply from BeGasy. He apparently was not well-aware of the importing rules at Wikimedia  Commons (especially the necessity to put a licence on the files he had imported), and did not understand why he got warnings, then blocks. He actually did not infringe Commons policy on purpose. It was a misunderstanding problem. Now that he realises why he got blocked, he says he won't do those things again. — &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado.kaontywiki(at)gmail.com mailaka]&lt;/small&gt; 15 Janoary 2016 à 13:52 (UTC)

== Fanontaniana ==

'''Salama tompoko!''' &lt;br /&gt;
Inona aloha ny vaovao sy maresaka ela ela zay? 
Ny tiako hanontaniany voalohany dia , efa tsy afaka miverina ho mpandrindra indray ve ny tenako amin'izao tompoko? 
Satria fantako fa tsy ampy ny mapndrindra ato amin'ny Wikipedia Malagassy, ary miha betsaka ireo lahatsoratra tsy manaraka ny fitsipika miforona ato ka tsy voahara maso. Ka ahoana tompoko ny amin'izany? 

Farany, misy vaovao henoko eny amin'ny tambazotra sosialy hoe, ho tanterahina eto Mahajanga amin'ny faha 4 Martsa hoavy zao ny fandraisana Wikipedia ao amin'ny Allince Français, ahoana tsara tompoko momban'izy io? &lt;br /&gt;


'''Misaotra tompoko!'''

== [[wikt:chr:prendre en filature]] ==

Bonjour Jaguar,

Je suis tombé sur l'entrée [[wikt:chr:prendre en filature|prendre en filature]] du Wiktionnaire en cherokee, mais je ne comprends pas bien comment Bot-jaguar en est arrivé à créer une telle entrée : comment, par exemple, devine-t-il que cette expression se traduit en cherokee par &quot;ᎤᏓᏴᎳᏛ&quot; (udayvladv) ? (Cette entrée en cherokee n'est présente ni sur le wiktionnaire en cherokee lui-même ni sur le wiktionnaire anglophone). [[Mpikambana:Automatik|Automatik]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Automatik|resaka]]) 20 Novambra 2016 à 16:29 (UTC)
: Bonjour Automatik,
: Pour le mot en cherokee, je me suis servi d'un dictionnaire bilingue anglais-cherokee externe. Pour les traductions, j'ai récupéré celles présentes sur le Wiktionnaire anglophone. — &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado.kaontywiki(at)gmail.com mailaka]&lt;/small&gt; 24 Novambra 2016 à 18:27 (UTC)
:: J'ai trouvé [http://www.culturev.com/cherokee/front/animals1.html ça] : mais dans ce cas, ᎤᏓᏴᎳᏛ correspond à la traduction du nom commun ''shadow'', et non du verbe. Ta source dit-elle autre chose ? Cordialement, [[Mpikambana:Automatik|Automatik]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Automatik|resaka]]) 10 Desambra 2016 à 21:44 (UTC)

== Share your experience and feedback as a Wikimedian in this global survey ==

&lt;div class=&quot;plainlinks mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
Hello! The Wikimedia Foundation is asking for your feedback in a survey. We want to know how well we are supporting your work on and off wiki, and how we can change or improve things in the future.&lt;ref group=survey&gt;This survey is primarily meant to get feedback on the Wikimedia Foundation's current work, not long-term strategy.&lt;/ref&gt; The opinions you share will directly affect the current and future work of the Wikimedia Foundation. You have been randomly selected to take this survey as we would like to hear from your Wikimedia community. To say thank you for your time, we are giving away 20 Wikimedia T-shirts to randomly selected people who take the survey.&lt;ref group=survey&gt;Legal stuff: No purchase necessary.  Must be the age of majority to participate. Sponsored by the Wikimedia Foundation located at 149 New Montgomery, San Francisco, CA, USA, 94105. Ends January 31, 2017. Void where prohibited. [[m:Community Engagement Insights/2016 contest rules|Click here for contest rules]].&lt;/ref&gt; The survey is available in various languages and will take between 20 and 40 minutes.


&lt;big&gt;'''[https://wikimedia.qualtrics.com/SE/?SID=SV_6mTVlPf6O06r3mt&amp;Aud=AE&amp;Src=13AESSA Take the survey now!]'''&lt;/big&gt;


You can find more information about [[m:Community_Engagement_Insights/About_CE_Insights|this project]]. This survey is hosted by a third-party service and governed by this [[:foundation:Community_Engagement_Insights_2016_Survey_Privacy_Statement|privacy statement]]. Please visit our [[m:Community_Engagement_Insights/Frequently_asked_questions|frequently asked questions page]] to find more information about this survey. If you need additional help, or if you wish to opt-out of future communications about this survey, send an email to surveys@wikimedia.org.

Thank you!
--[[:m:User:EGalvez (WMF)|EGalvez (WMF)]]  ([[:m:User talk:EGalvez (WMF)|talk]]) 13 Janoary 2017 à 20:51 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message envoyé par User:EGalvez (WMF)@metawiki en utilisant la liste à https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Community_Engagement_Insights/MassMessages/Lists/2016/13-AESSA&amp;oldid=16205359 --&gt;
&lt;references group=survey /&gt;

== baoritra ==

Bonjour Jagwar, est ce que tu pourrais vérifier [[wikt:fr:Special:Diff/22047035|ceci]] ? Merci d'avance. [[Mpikambana:Pamputt|Pamputt]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Pamputt|resaka]]) 26 Janoary 2017 à 07:42 (UTC)

== Your feedback matters: Final reminder to take the global Wikimedia survey ==

(‘’Sorry to write in English’’)

&lt;div class=&quot;plainlinks mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
Hello! This is a final reminder that the Wikimedia Foundation survey will close on '''28 February, 2017 (23:59 UTC)'''.   The survey is available in various languages and will take between 20 and 40 minutes. '''[https://wikimedia.qualtrics.com/SE/?SID=SV_6mTVlPf6O06r3mt&amp;Aud=AE&amp;Src=13AESSA  Take the survey now.]'''

If you already took the survey - thank you! We won't bother you again.

'''About this survey:''' You can find more information about [[m:Community_Engagement_Insights/About_CE_Insights|this project here]] or you can read the [[m:Community_Engagement_Insights/Frequently_asked_questions|frequently asked questions]].  This survey is hosted by a third-party service and governed by this [[:foundation:Community_Engagement_Insights_2016_Survey_Privacy_Statement|privacy statement]]. If you need additional help, or if you wish to opt-out of future communications about this survey, send an email through EmailUser function to [[:m:Special:EmailUser/EGalvez_(WMF)| User:EGalvez (WMF)]].  '''About the Wikimedia Foundation:''' The [[:wmf:Home|Wikimedia Foundation]] supports you by working on the software and technology to keep the sites fast, secure, and accessible, as well as supports Wikimedia programs and initiatives to expand access and support free knowledge globally.  Thank you! --[[:m:User:EGalvez (WMF)|EGalvez (WMF)]]  ([[:m:User talk:EGalvez (WMF)|talk]]) 23 Febroary 2017 à 07:30 (UTC)

&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message envoyé par User:EGalvez (WMF)@metawiki en utilisant la liste à https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Community_Engagement_Insights/MassMessages/Lists/2016/13-AESSA&amp;oldid=16205359 --&gt;

== Félicitations et sollicitation ==

Salut Jagwar, comment ça va ? Je vois que la wikipédia en malgache a franchi le seuil des 80000 articles, et que tu es toujours très actif ! Félicitations pour ton investissement qui perdure dans le temps...

Je viens te solliciter car après deux ans d'inactivité de ma part ici, et en vertu de la politique par défaut concernant ces droits, les stewards de Meta: voudraient me retirer ces droits d'admins. Comme il n'y a pas beaucoup d'admins ici (en gros j'ai l'impression que tu es le seul actif), j'ai proposé qu'on me laisse les droits d'admin &quot;au cas où&quot; : je suis notifié dés que ma page de discussion est modifiée et il est donc très facile de me &quot;réveiller&quot; en cas de besoin de renforts (vandalisme massif, attaques de longue durée, etc.).

Je te propose donc d'appuyer ma demande si cela te convient, c'est là : [[Wikipedia:Mpandrindra]].

Merci encore et bravo pour tout ce que tu fais, bien cordialement,

-- [[User:Alno|AlNo]] [[User talk:Alno|(resaho)]] 21 Martsa 2017 à 15:23 (UTC)
:Misaotra betsaka pour ton soutien :) -- [[User:Alno|AlNo]] [[User talk:Alno|(resaho)]] 13 Jolay 2017 à 14:55 (UTC)

== Fikambanana Wikipedien Malagasy ==

Manakory aby tompoko.

Mba misy hetaheta kely tiako hozaraina mba hampandrosoana ny Wikipedia Malagasy. Soso-kevitra ihany ny ahy ary tsy haiko loatra raha efa misy ilay izy na tsy misy, fa ny hevitro dia : Maninona raha mba asiana vondrona iray hifaneraseran'ny Wikipedianina Malagasy. Mba hifankafantarana sy hizarana trai-kefa. Vitsy mantsy raha ny salan'isa no jerena ireo mpikambana malagasy eto amin'ity tranonkala ity ka mety ho tsara raha mba misy vondrona mampiray, ary mba ho afaka hanao hetsika fizarana sy fampiroboroboana ity Tranonkala ity isika raha tafavondrona.
Hevitra ihany ny ahy io, fa asa ianao raha mazoto. Raha efa misy moa ilay vondrona dia mba tiako ho fantatra.

Mankasitraka tompoko

--[[Mpikambana:AleasterX|AleasterX]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:AleasterX|resaka]]) 28 Martsa 2017 à 14:14 (UTC)
: Miarahaba tompoko, ary tonga soa eto amin'i Wikipedia.
: Voalohany indrindra aloha dia misaotra anao mamoa-kevitra momba ny Wikipdia. Tena vitsy tokoa ireo mpandray anjara amin'izao fotoana izao ka atao ny ezaka mba hampiroboroboana an'i Wikipedia. Efa nanentana ihany aho tamin'ny alalan'ny forum gasy ary tamin'ny alalan'ny vondrona Facebook (https://www.facebook.com/wpmalagasy). Io vondrona Facebook io dia tokony natao hifanakalozan-kevitra, vaovao ary fahaizana, fa tsy ampy ny fotoana ananako hikarakarana io vondrona io. 
: Ankoatra izany koa dia misy ireo pejin'ny fikambanana (https://mg.wikipedia.org/wiki/Dinika_amin%27ny_Wikipedia:Dinika) izay azo ampisaina ho an'ny fifandraisana amin'ny mpikambana avy any amin'ny Wiki hafa.
: Raha manana fanontaniana na soso-kevitra ianao dia aza misalasala :) — &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado.kaontywiki(at)gmail.com mailaka]&lt;/small&gt; 1 Aprily 2017 à 19:52 (UTC)

== Vandalisme ao amin'ny pejy &quot;Vavolombelon'i Jehovah&quot; ==

Salama Tompoko.
Namorona ny pejy hoe [[Vavolombelon'i Jehovah]] aho. Nifototra tamin'ny fandikana sy famintinana ny hita ao amin'ny Wikipedia frantsay sy anglisy ilay izy fa tsy nankiniko amin'ny fahalalako fotsiny an'ilay fikambanana. Ny mampalahelo ahy anefa dia nisy namafa sy nanolo zavatra hafa ny ampahany be tamin'izay nosoratako, izay heveriko fa tsy manaja ny atao hoe tsy fiandaniana. Ny hampahafantatra anareo mpiandraikitra ny fisian'izany no anoratako eto. Mangataka sosokevitra sy fanampiana aho mba tsy hampisy conflit na guerre d'édition matetika momba io pejy io sy ny hafa koa.
Misaotra tompoko. --[[Mpikambana:Thelezifor|Thelezifor]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Thelezifor|resaka]]) 20 Novambra 2017 à 01:42 (UTC)
: Miarahaba anao Thelezifor,
: Misaotra anao tonga mandray anjara eto amin'ny Wikipedia Malagasy. Raha ny hitako dia ny mpikamnbana [[mpikambana:Roberalimanana|Roberalimanana]] no namafafa ny ampahan'ny fandraisan'anjaranao teo amin'ny pejy momba ny [[vavolombelon'i Jehovah|Vavolombelon'i Jehovah]]. Nanampy zavatra maromaro izy kanefa dia nanala fehintsoratra maro dia maro ihany koa [https://mg.wikipedia.org/w/index.php?title=Vavolombelon%27i_Jehovah&amp;type=revision&amp;diff=808935&amp;oldid=808773]. Tsy very mandrakizay ny fiovana nataonao teo amin'ilay pejy fa mbola azo averina. [https://mg.wikipedia.org/w/index.php?title=Vavolombelon%27i_Jehovah&amp;oldid=808773 Ity] ny fiovàna nataonao farany. Rehefa malala-dalaka ny fotoako dia hamerina izay banga aho (amin'ny Sabotsy na Alahady). Mila anontaniana ihany koa i Roberalimanana momba ny antony nanesorany ny fehintsoratra sasany. 
: Mba tsy hisian'ny guerre d'edition dia tsara ny manampy ny tsiahy (reference, citation, source) miaraka amin'ilay dikanteny. Amin'izay dia mamporisika izay mpandray anjara mandalo hitazona ny fanambarana fantam-piaviana. — &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado.kaontywiki(at)gmail.com mailaka]&lt;/small&gt; 21 Novambra 2017 à 21:14 (UTC)

== Mahakasika ny fanovana nataoko tao amin'ny pejy Vavolombelon'i Jehovah ==

Miarahaba anao Jagwar

Misaotra anao tsy nisalasala niteny ahy tamin'ilay nanovako ny pejy vavolombelon'i Jehovah.
Tsy vavolombelon’i Jehovah aho nefa itako tsy dia mahafinaritra loatra ny fomba nilazan'i Thelezifor ny mahakasika ny Vavolombelon’i Jehovah tao, tsy dia diso loatra akory ny sasany amin’ireo voalaza, ary itako tena niezaka izy nanao azy, fa amin’ny ankapobeny dia tsy ampy be dia be, tsy dia misy zavatra tsara koa voatantara, sady itako misy somary tsy mety ny fomba nilazana ny hevitra sasany. 
Ohatra hoe ny  vavolombelon’I Jehovah nipoitra avy amin’ny protestantisma sy ny adventisma dia tsy marina. Ny eo ambany lohateny hoe:”finoan’ny vavolombelon’I Jehovah” koa tompoko dia marobe koa no tokon’ny ahitsy sy ampiana.

Na iza na iza vavolombelon’i Jehovah malagasy hamaky anazy io izay mihoatra ny 138 470 , dia tsy ho faly na oviana na oviana amin’izany fomba firesaka toy ny misy fankahalana izany. Izay tsy miresaka afatsy ny lafiratsiny. Ary mety haniry hanova io fomba filaza io daholo. Handray anjara ao amin’ny Wikipedia.

Raha te ahalala ny momba ahy sy ny tantarako ianao, dia iza no tsaratsara kokoa anontanianao mahakasika izany ? Tsy iza fa tsy maintsy ny tenako ihany. Raha tsy tia ahy ianao na amin’ny olona tsy tia ahy no angalanao hevitra dia mety ho ny zavatra ratsy mahakasika ahy ihany no azonao sy voatantaranao. Raha te-ahalala momba ny vavolombelon’I Jehovah àry ianao, anisan’izany ny tantarany na ny finoany, dia iza no tsaratsara kokoa afaka hanome valiny mahafa-po? tsy iza fa ny vavolombelon’I Jehovah ihany sa tsy izany? Avy amin’ny bokiny izany fa tsy ny avy amin’ny boky hafa na teny inona izany na teny inona.

Ny tantaran’ny vavolombelon’i Jehovah nalaiko dia tao anatin’ny boky misy tantaran’ny vavolombelon’i Jehovah, mitondra ny lohateny hoe: “Vavolombelon’i Jehovah, mpitory ny fanjakan’Andriamanitra”, misy pejy 750, natonta tamin’ny 2005, nanomboka tamin’ny pejy faha 42 hatramin’ny pejy faha 119 no nangalako hevitra. Ny finoan’ny vavolombelon’i Jehovah dia nalaiko tamin’ny boky: “Ny Vavolombelon’i Jehovah—Iza moa Izy Ireo? Inona no Inoany? Natao printy tamin’ny 2011, pejy faha 12 hatramin’ny pejy faha 14 no nalaiko, sy ny boky “Fandresen-dahatra”, natao printy tamin’ny 2011, pejy faha 407 hatramin’ny pejy faha 415. Ireo antontan’isa dia nalaiko avy amin’ny Diarin’ny Vavolombelon’I Jehovah natao printy tamin’ny Janoary 2017, pejy faha 177 hatramin’ny pejy faha 192. Nosoratan’ny vavolombelon’i Jehovah(Watchtower Bible and Tract Society of New York, Inc., Wallkill, New York, U.S.A) daholo ireo, Ny sary dia nataoko copie avy amin’ny www.jw.org, sary nahazahoan-dalana daholo, izay tsy an’iza fa tranokalan’ny Vavolombelon’i Jehovah ihany, nikirizako ary tao anatin’ny andro maromaro no nanaovako azy, nataoko tao anaty fichier word ny sasany avy eo nataoko copie tao amin’ny Wikipedia. 
Ny mahakasika ny hoe avy amin’ny jw.org ireo teny nolazaiko dia mety marina satria ireo boky notanisaiko ireo dia hita ao amin’ny www.jw.org ny sasany ary ao amin’ny wol.jw.org ny sasany ary mety ho hita any amin’ny site hafa koa toy ny watchtowerwayback.org ny sary sy ny boky hafa.

Nataoko io mba ho feno kokoa ny fanazavana mahakasika ny vavolombelon’i Jehovah fa tsy ireo zavatra ratsy ihany no noresahina mba hanomezana fahafahampo ny Malagasy indrindra ireo vavolombelon’I Jehovah sy ireo mianatra aminy izay tena mazoto amin’ny fanaovana fikarohana amin’ny internet amin’izao andro izao. 

Ny ankabeazan’ireo voalazan'i Thelezifor mahakasika ny vavolombelon’I Jehovah dia voalaza ao amin’ilay hevitra vaovao nataoko ihany fa nalamina, natao mazava tsara fotsiny, sady natao feno kokoa ny fanazavana. Ka tsy ny ratsy ihany no voaresaka fa ny tsara koa. Ka tsy haiko raha mahazo rariny aho amin’izany, mbola tokon’ny hanohy izy iny aho, anisan’izany ny famenoana ny bibliographies sy ny rohy hafa fa mbola tsy vitako ilay izy.

Raisiko foana aloha ny sosokevitra sy ny fanakianana fa tiako kokoa raha ny tombotsoan’ny maro no jerena. Izay mety no atao.
Misaotra indrindra tompoko.

== José Rafael Cordero Sanchez ==

Hi Jagwar. Please creation protect [[José Rafael Cordero Sanchez]]. You may want to add to your local [[MediaWiki:Titleblacklist]] the sentence

'''.*R[a]f[a][e]l.*C[o0]rd[e]r[o0].*S[а]nch[e]z.*'''

If you have any questions, please let me know. Happy New Year, [[Mpikambana:Sam Sailor|Sam Sailor]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Sam Sailor|resaka]]) 26 Desambra 2017 à 21:30 (UTC)

== Hi {{pagename}} ==

Hello Jagwar! You are currently alone? Can you see the task about deletion, Thanks :) [[Mpikambana:Murbaut|Murbaut]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Murbaut|resaka]]) 18 Mey 2018 à 03:55 (UTC)

== [[Mohammad Ghorbanpour]] ==

Hello. Could you please delete the article mentioned either as cross-wiki spam or as non-notable? The article has been deleted several times on several different language Wikipedias. [[Mpikambana:Hiàn|Hiàn]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Hiàn|resaka]]) 25 Mey 2018 à 03:44 (UTC)

== Year pages ==

Are these pages recently created by IP editors (likely the same person) correct?
* [[Special:Contributions/124.105.29.184]]
* [[Special:Contributions/66.175.212.90]]
* [[Special:Contributions/183.89.8.135]]
Are they useful? Should they be deleted? (They look a lot like pages that regularly get deleted on other wikis because they're created by a longtime cross-wiki vandal. In fact, the pages created by 183.89.8.135 may get deleted by a steward anyway, regardless of the quality of the content, because that IP address has been globally blocked in the past for this very reason.) - [[Mpikambana:Dcljr|dcljr]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Dcljr|resaka]]) 17 Septambra 2018 à 06:57 (UTC)
: Thanks for the information. I just nuked all year-related articles created by IPs. They were not useful and should have been deleted. Glad to see some IP have already been blocked. — &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado.kaontywiki(at)gmail.com mailaka]&lt;/small&gt; 17 Septambra 2018 à 21:18 (UTC)

== Sokajy:Pejy nomena hofafàna ==

Bonjour,

Pouvez-vous supprimer les catégories vides de [[:Sokajy:Pejy nomena hofafàna]] ?

Merci

[[Mpikambana:Vargenau|Vargenau]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Vargenau|resaka]]) 23 Oktobra 2018 à 21:21 (UTC)

== More year pages ==

These pages don't look right to me (but I don't read Malagasy): [[Special:Contributions/47.105.87.160]]. Should they be deleted? - [[Mpikambana:Dcljr|dcljr]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Dcljr|resaka]]) 13 Desambra 2018 à 08:29 (UTC)
:Hi, there is nothing to read in there as those pages are empty anyway. They are so numerous that I can't even nuke them... — &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado.kaontywiki(at)gmail.com mailaka]&lt;/small&gt; 13 Desambra 2018 à 18:29 (UTC)

== Non-free files ==
Hi! 

I noticed that mg.wiki [[mg:Special:ListFiles|have 3 files]]. It seems they are uploaded as non-free files. Per [[:wmf:Resolution:Licensing_policy]] mg.wiki need an Exemption Doctrine Policy (EDP) to host non-free files. See lists at [[m:Non-free content]] and an example see [[en:Wikipedia:Non-free content]].

I could not find an EDP on mg.wiki. Do you have one?

If not the three files should be deleted. --[[Mpikambana:MGA73|MGA73]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:MGA73|resaka]]) 31 Martsa 2020 à 18:27 (UTC)

== Momba ny fisian'ny pejy Sary/*/2022 ==

Miarahaba namana.

Mba afaka omenao fanazavana momban'ny fisian'ny io pejy io ve ao. Raha ny fahitako azy manko dia lasa toy ny pejy izay tsy manana antom-pisiana manokana. Ny pejy tokoa mantsy dia feno sary miaraka amin'ny daty 2022 izay azo lazainy ho tsy mitombina.
Misoatra anao mialoha amin'ny valin-teny. [[Mpikambana:Htension1000|Htension1000]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Htension1000|resaka]]) 28 Jolay 2020 à 12:24 (UTC)
:Manao ahoana [[User:Htension1000|Htension1000]],
:
:Ny antom-pisian'ny pejy sahala ilay nofafànao iny dia ny famantarana amin'ny fomba tsotra kokoa ireo sary rehetra izay efa niseho ary izay mbola hiseho amin'ny pejy fandraisana.
:Ho hitanao ao amin'i [[Wikipedia:Sary/*]] na ao amin'i [[Wikipedia:Sary/*/taona_2020]] ny sary hipoitra amin'ity taona ity.
:Nanomboka tamin'ny 16 Aprily 2020 dia miova isan'andro ny sary miseho eo amin'ny pejy Fandraisana.
:Amin'izao fotoana izao dia efa feno hatramin'ny taona 2030 ny sary.
:— &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado.kaontywiki(at)gmail.com mailaka]&lt;/small&gt; 29 Jolay 2020 à 12:41 (UTC)

== Weird pages from 2013 on ku.wiktionary ==

Hello, just before your bot stopped editing on ku.wiktionary it created some [https://ku.wiktionary.org/wiki/Taybet:Contributions/Bot-Jagwar strange pages] which I'm not sure are actual words (couldn't find anything but links to mg.wiktionary or spam on the internet). Can you check? -- [[Mpikambana:Guherto|Guherto]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Guherto|resaka]]) 8 Aogositra 2020 à 14:39 (UTC)
:Another weird thing is, how can [https://ku.wiktionary.org/wiki/mizozozozo a verb form refer to itself] as the verb? Sorry if this is something special with Malagasy. -- [[Mpikambana:Guherto|Guherto]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Guherto|resaka]]) 8 Aogositra 2020 à 15:31 (UTC)
::Hi [[Mpikambana:Guherto|Guherto]],
::Those verbs have been created following [https://mg.wiktionary.org/wiki/Dinika_amin%27ny_mpikambana:Jagwar/2#inflected_Malagasy_verb_forms that discussion there]. I no longer have the exact context, but the definition was supposed to mean present tense. More information should have been added manually, but for some reason it was never done... — &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado.kaontywiki(at)gmail.com mailaka]&lt;/small&gt; 9 Aogositra 2020 à 12:28 (UTC)

== We sent you an e-mail ==

Hello {{PAGENAME}},

Really sorry for the inconvenience. This is a gentle note to request that you check your email. We sent you a message titled &quot;The Community Insights survey is coming!&quot;. If you have questions, email surveys@wikimedia.org. 

You can [[:m:Special:Diff/20479077|see my explanation here]].

[[Mpikambana:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:MediaWiki message delivery|resaka]]) 25 Septambra 2020 à 18:53 (UTC)
&lt;!-- Message envoyé par User:Samuel (WMF)@metawiki en utilisant la liste à https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Samuel_(WMF)/Community_Insights_survey/other-languages&amp;oldid=20479295 --&gt;

== Perihelia fa tsy Perifelia ==
Salama Tompoko.
Maro loatra ny pejy ato amin' ny Wikipedia malagasy (manakaiky ny 7 000) izay ahitana ny hoe &quot;perifelia&quot; izay tokony ho soratana hoe &quot;perihelia&quot;. Tokony hatao ny fanitsiana.--[[Mpikambana:Thelezifor|Thelezifor]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Thelezifor|resaka]]) 10 Martsa 2021 à 04:16 (UTC)

== How we will see unregistered users ==

&lt;div lang=&quot;fr&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=content/&gt;
Bonjour !

Vous recevez ce message parce que vous êtes un administrateur ou une administratrice sur un wiki Wikimedia.

Aujourd'hui, lorsqu'une personne modifie un wiki Wikimedia sans être connectée, nous affichons son adresse IP. Comme vous le savez peut-être déjà, nous ne serons plus en mesure de le faire à l'avenir. Il s'agit d'une décision du service juridique de la Fondation Wikimedia, car les normes et réglementations en matière de confidentialité en ligne ont changé.

Au lieu de l'IP, nous allons montrer une identité masquée. Du fait de votre statut d'admin, '''vous pourrez toujours accéder à l'adresse IP'''. Il y aura également un nouveau droit d'utilisateur pour celles et ceux qui ne sont pas admin mais qui ont besoin de voir les IP complètes, afin de lutter contre le vandalisme, le harcèlement et le spam. Les patrouilleurs et patrouilleuses verront également une partie de l'IP même sans ce droit d'utilisateur. Nous travaillons également sur [[m:IP_Editing:_Privacy_Enhancement_and_Abuse_Mitigation/Improving_tools/fr|de meilleurs outils]] pour faciliter la maintenance des wikis.

Si vous ne l'avez pas encore fait, [[m:IP_Editing:_Privacy_Enhancement_and_Abuse_Mitigation/fr|vous pouvez en savoir plus sur Meta]]. Si vous voulez être sûr de ne pas manquer les changements techniques sur les wikis Wikimedia, vous pouvez [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|vous inscrire]] à [[m:Tech/News|aux actualités techniques hebdomadaires]] (''Tech News'').

Nous avons [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/fr#options|deux propositions]] concernant le possible fonctionnement de cette identité. '''Nous apprécierions vos commentaires''' sur la façon dont vous pensez que cela fonctionnerait le mieux pour vous et votre wiki, maintenant et à l'avenir. Vous pouvez nous laisser un message [[m:Talk:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigatio|sur la page de discussion]]. Vous pouvez écrire dans votre langue. Les suggestions ont été publiées en octobre et nous déciderons après le 17 janvier.

Merci. 
/[[m:User:Johan (WMF)|Johan (WMF)]]&lt;section end=content/&gt;
&lt;/div&gt;

4 Janoary 2022 à 18:17 (UTC)
&lt;!-- Message envoyé par User:Johan (WMF)@metawiki en utilisant la liste sur https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Target_lists/Admins2022(5)&amp;oldid=22532651 --&gt;

== Droits admin de [[User:Alno]] sur mg:wikipedia ==

Salama tompoko Jagwar!

Pour commencer je te souhaite une très belle année 2022 !

De nouveau il m'est notifié que je suis sur le point de perdre mes droits admin ici faute d'actions récentes. De la même façon que la dernière fois, j'ai posté une [[Wikipedia:Mpandrindra|demande à la communauté locale]] pour savoir si elle serait d'accord pour me reconduire. Je reste bien évidemment toujours aussi facile à &quot;réveiller&quot; en cas de besoin ;)

Bonne continuation à toi et à la Wikipédia gasy !

-- [[User:Alno|AlNo]] [[User talk:Alno|(resaho)]] 21 Janoary 2022 à 13:35 (UTC)

===Pas question===
Bonjour [[User:Alno]] sur mg:wikipedia
Qu'est que tu fais sur mg:wikipedia?  Rien?    Tu ne sais pas parler malgache, tu n'a jamais été non plus, en plus tu ne connais pas d'utiliser un traducteur automatique.
Ehem, tu veux etre administrateur pourquoi?   Pour frimer avec tes tantines?
Non, je dit: non, vas frimer avec d'autres choses, achetes toi une voiture ou trouves toi un jouet, ok?

En plus: ca marche bien ici: justement parce qu'il n'a pas d'administrateur ! Hourrah. Restons serieux, ok.
Salut
[[Manokana:Fandraisan'anjara/41.213.235.225|41.213.235.225]] 4 Aprily 2024 à 03:04 (UTC)

== Rename two files ==

Hello!

You seem to be the only active admin here so I'm contacting you directly. The file extensions (.jpg) of these files don't match their MIME (image/png) and hence need to be moved:

* [[:Sary:2010 Winter Olympics logo.svg|Sary:2010 Winter Olympics logo.svg]] → [[:Sary:2010 Winter Olympics logo.png|Sary:2010 Winter Olympics logo.png]]
* [[:Sary:MySQL.svg|Sary:MySQL.svg]] → [[:Sary:MySQL.png|Sary:MySQL.png]]

Thanks! [[Mpikambana:Jonteemil|Jonteemil]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Jonteemil|resaka]]) 10 Jolay 2022 à 01:56 (UTC)

== Enquiry on a deleted page ==

Hello [[User:Jagwar|Jagwar]],

I noticed the announcement I made in the Malagasy community portal [https://mg.wikipedia.org/w/index.php?title=Manokana:Laogy&amp;page=Enabling_Section_Translation:_a_new_mobile_translation_experience was deleted] by you. Please can you suggest the right page to make my announcement?

Thank you for your help! [[Mpikambana:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:UOzurumba (WMF)|resaka]]) 23 Novambra 2022 à 17:44 (UTC)
: Hello [[Mpikambana:UOzurumba (WMF)|UOzurumba]],
: Your message has been moved to [[Wikipedia:Dinika#Enabling_Section_Translation:_a_new_mobile_translation_experience]]. You can use that page to make announcements from the WMF.
: Regards, — &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado.kaontywiki(at)gmail.com mailaka]&lt;/small&gt; 23 Novambra 2022 à 18:58 (UTC)
::Thank you, [[Mpikambana:Jagwar|Jagwar]]. [[Mpikambana:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:UOzurumba (WMF)|resaka]]) 25 Novambra 2022 à 16:32 (UTC)

== Fanohizana ny fikirakirana ny raki-pahalalana Wikipédia eto Madagasikara ==

Salama @[[Mpikambana:Jagwar|Jagwar]], faly mifanena amin'ny mpiray tanindrazana eto amin'ity sehatra ity. Raha mety afaka mahazo adiresy mailaka ve hifaneraserana misimisy kokoa? Mankasitraka indrindra. [[Mpikambana:Anai171|Anai171]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Anai171|resaka]]) 13 Martsa 2023 à 20:49 (UTC)

:Salama @[[Mpikambana:Anai171|Anai171]], faly ihany koa aho mahitana mifanakalo hevitra amin'ny mpiray tanindrazana mandray anjara eto amin'i Wikipedia. radomd92 amin'i gmail.com no azonao hanoratana mailaka amiko. — &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado.kaontywiki(at)gmail.com mailaka]&lt;/small&gt; 13 Martsa 2023 à 21:36 (UTC)
::Mankasitraka indrindra o! [[Manokana:Fandraisan'anjara/197.215.193.161|197.215.193.161]] 14 Martsa 2023 à 05:20 (UTC)

== &quot;Search&quot; ==

Hi!

There's one new message to translate, which may become very visible. It's just one word: &quot;Search&quot;.

It can be translated here: https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special:Translate&amp;group=jquery-uls&amp;language=mg&amp;filter=&amp;action=page

It's the last one in the list.

As you do it, can you please also check the translation of the message write above it? It is &quot;Search for a language&quot; in English, and it's currently translated as &quot;Hitady fiteny&quot; into Malagasy. If possible, both this message and the new one-word &quot;Search&quot; message should use the same word for &quot;Search&quot;.

You already have a translatewiki account, and you made many contributions there, so it should be very easy for you.

Thank you! [[Mpikambana:Amire80|Amir E. Aharoni]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Amire80|resaka]]) 26 Martsa 2023 à 06:59 (UTC)

:Hi @[[Mpikambana:Amire80|Amire80]],
:Thanks for the heads-up, the translation is now complete again. The current translation given for &quot;Search for a language&quot; is -- I believe -- accurate as it is. For the placeholder, it depends, on whether the &quot;search&quot; word should be in the imperative form (&quot;Tadiavo&quot;) or not (&quot;Hitady&quot;); I have chosen the latter to be consistent with my past work on these. — &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado.kaontywiki(at)gmail.com mailaka]&lt;/small&gt; 26 Martsa 2023 à 19:57 (UTC)
::Thanks! [[Mpikambana:Amire80|Amir E. Aharoni]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Amire80|resaka]]) 26 Martsa 2023 à 20:45 (UTC)

== Sorry to disturb ==

Can you help me to protect [[Tommy Jonathan Sinaga]] page from spam editing? .Regards! [[Mpikambana:Manao tsara|Manao tsara]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Manao tsara|resaka]]) 22 Aogositra 2023 à 01:56 (UTC)
==Fandraisana anjara==
Salama@[[Mpikambana:Jagwar|Jagwar]]

Mitsiriritra ny ataonao eto amin'ny wikipédia malagasy, mankasitraka .
Hampiana-tena amin'ny fanoratana teny magasy mba hanatevin-daharana ny mpikatroka ato. 
[[Mpikambana:Chirocca77|Chirocca77]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Chirocca77|resaka]]) 24 Mey 2025 à 06:08 (UTC)

== Request writing about Isabelle de Charriere (Q123386) ==

Hello Jagwar, Would you like to write about Isabelle de Charriere (Q123386) for the MG Wikipedia? It'll be appreciated if it'll be done.

[[Mpikambana:Boss-well63|Boss-well63]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Boss-well63|resaka]]) 12 Novambra 2025 à 12:10 (UTC)

== You may be an eligible candidate for the U4C election ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Greetings,

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years.

This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required.

The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run.

In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 28 Aprily 2026 à 20:06 (UTC) &lt;/div&gt;
&lt;!-- Message envoyé par User:Keegan (WMF)@metawiki en utilisant la liste sur https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&amp;oldid=30472432 --&gt;

== Bonjour de l'Italie ==

Bonjour, bien cher Jagwar!!!

J'ai ouverte un [[Pino Pagani|petit stub]] sur la Wikipedia Malgache, et je vous demande la gentilesse d'ajoutter quelque nouvelle sur la biogrphie du personnage.

Je suis disponible en voue aider en Italien et Portugais. Merci pour votre reponse, à bientôt [[Mpikambana:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Rei Momo|resaka]]) 6 Jolay 2026 à 07:43 (UTC)

== Famafana ampaham-botoatiny amin'ny pejy &quot;Rabarioelina Ndriana&quot; ==

Salama Tompoko

Manoratra aminao aho noho izao antony izao: misy mamafa foana ny ampahanmiy amin' ny lahatsoratra momba an' i [[Rabarioelina Ndriana]] ka ny tena voakasika matetika amin' izany dia ny ampahany momba ny fisian’ ny fitsipahana ny maha mpanjakan' i Madagasikara na mpanjakan' Imerina azy. Tokony ho hita ao amin' ilay pejy anefa io ampahany io mba hisian' ny fomba fijery tsy mitanila sady mba tsy hahalasa blaogy manokana hanindrahindrana olona na zavatra na fikambanana na hevitra iray ny Wikipedia amin'ny teny malagasy.

Tamin’ ny [https://mg.wikipedia.org/w/index.php?title=Rabarioelina_Ndriana&amp;oldid=1123290 22 Novambra 2025] dia voafafan' ny IP [[Manokana:Fandraisan'anjara/~2025-35490-77|&lt;bdi&gt;~2025-35490-77&lt;/bdi&gt;]] ny votoatin' ny hoe &quot;[https://mg.wikipedia.org/w/index.php?title=Rabarioelina_Ndriana&amp;oldid=1121222#Fanoherana_ny_maha_mpajakan'_Imerina_azy Fanoherana ny maha mpajakan' Imerina azy]&quot;. Tamin’ ny [https://mg.wikipedia.org/w/index.php?title=Rabarioelina_Ndriana&amp;oldid=1134169 1 Aprily 2026] dia voafafan’ ny IP [[Manokana:Fandraisan'anjara/~2026-20251-02|&lt;bdi&gt;~2026-20251-02&lt;/bdi&gt;]] voalohany ny ampahany hoe &quot;[https://mg.wikipedia.org/w/index.php?title=Rabarioelina_Ndriana&amp;oldid=1133086#Fitsipahana_ny_fanjakany Fitsipahana ny fanjakany]&quot;.

Tamin’ ny  [https://mg.wikipedia.org/w/index.php?title=Rabarioelina_Ndriana&amp;oldid=1148688 &lt;bdi&gt;5 Aogositra 2026&lt;/bdi&gt;] dia voafafan’ ny IP  [[Manokana:Fandraisan'anjara/~2026-43119-20|&lt;bdi&gt;~2026-43119-2&lt;/bdi&gt;0]] ny ampahany hoe  &quot;[https://mg.wikipedia.org/w/index.php?title=Rabarioelina_Ndriana&amp;oldid=1147967#Fitsipahana_ny_maha_mpanjaka_azy Fitsipahana ny maha mpanjaka azy]&quot;.

Koa ny iangaviako dia ny mba hiarovana io pejy voalaza io. [[Mpikambana:Thelezifor|Thelezifor]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Thelezifor|resaka]]) 8 Aogositra 2026 à 08:30 (UTC)

:Salama Thelezifor,
:Misaotra tamin'ny hafatra ary tamin'ny fanarahanao akaiky ny zavatra nitranga. Rehefa nandinika tokoa aho dia tsara arovantsika ilay pejy fa misy tsy mankatò an'io fizarana io manokana io, ka izay manana kaonty ihany no afaka manova azy manomboka anio ka hatramin'ny taona 2029. Raha mbola mitohy ilay izy dia ataoko ho ny mpandrindra ihany no afaka manova. Hita eo fa tokony tsy ho tonga amin'izany isika. — &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [[Special:EmailUser|📧]]&lt;/small&gt; 10 Aogositra 2026 à 19:52 (UTC)</text>
      <sha1>3xo40o7sbgfk78i2cbzac3klz75pt8j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1149033</id>
      <parentid>1149032</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T19:54:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jagwar</username>
        <id>523</id>
      </contributor>
      <comment>/* Famafana ampaham-botoatiny amin'ny pejy &quot;Rabarioelina Ndriana&quot; */</comment>
      <origin>1149033</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59825" sha1="l3fe5xi93s6p8hbtehtq5jnxxed9jwe" xml:space="preserve">{{archives}}
__TOC__
&lt;center&gt;Ity ny pejin-dresak'i Jagwar azonao ametrahana hafatra. Tsindrio eo amin'ilay ''hanampy foto-kevitra'' na ''+'' rehefa hametraka hafatra eto. Aza adino ny mamarana ny hafatrao amin'ny &lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt; (tilda efatra) mba hamantarana ny mpanoratra sy ny daty nametrahana ilay hafatra tato amin'ity pejin-dresaka ity. Aza adinoina ihany koa ny fahalalam-pomba. Misaotra tompoko. 

&lt;small&gt;&lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]  &lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;/small&gt;&lt;sup&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado_du_92(at)hotmail.fr |]&lt;/sup&gt;&lt;/center&gt;

------------------------

== Tafatafa ela ela ==

Miarahaba anao namako,

Ela ny tsy mba nifampiresahana izay, inona aloha ny vaovao sy maresaka?

Ahoana ny fahitanao manokana ny fiasako tato amin'ity wiki ity hatr'izay naha mpandrindra ny tenako?

Farany, ahoana ny anaovana ireo ip manova sy mamorona lahatsoratra ireo.

''Eto dia ndao isika hiaraka hampivelatra sy hanatsara ny wiki amin'ny teny razan-tsika.''

Misaotra betsaka!
: Miarahaba anao tompoko,
: Efa ela marina izay isika no tsy nifanoratra, ka misaotra anao nahatsiaro. Raha amin'ny lafiny Wikipedia aloha dia tsy fantatro raha efa nandramanao ilay fitaovana fandikam-bontoatiny izay azonao andramana eo amin'i [[Manokana:FandikanaVontoatiny]] (raha tsy mbola mahafantatra izany ianao dia mankanesa ao amin'i [[Manokana:Safidy]] dia checke-o ny ''Fandikam-botoatiny''). Nodikaiko tamin'io fitaovana io ny lahatsoratra sasantsasany (''[[Michael (2011)]]'', [[Fivoarana]]). Tsy dia mbola afa-po be loatra tamin'ilay fitaovana aho. Inona ny hevitrao amin'ny fampiasana io fitaovana io?
: Ankoatra izay, tsara kokoa raha mandray anjara amin'ny famafàna pejy tsy misy votoatiny anao (anisan'ny asan'ny mpandrindra izany), raha tsy izany dia tohizo ny ezaka fa tsara ary mahafinaritra.
: Mikasika ny IP, azo amporisihana amin'ny famoronana kaonty ireo IP ireo; fa raha manimbasimba ny endri-pejy kosa dia sakanana (raha mamerina ny asany in-telo). 
: Samy miezaka hatrany isika amin'ny fanatsarana ary ny fampivelarana ny wiki ary ny tenin-drazana!
: — &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado.kaontywiki(at)gmail.com mailaka]&lt;/small&gt; 12 Jolay 2015 à 12:03 (UTC)

'''Misaotra aloha tamin'ny famaliana!'''&lt;br /&gt;

Ny fitaovana fandikam-bontoatiny dia,efa ela no mba naniriako hisian'io fitaovana io tato amin'ny wikipedia mg, satria efa betsaka ihany koa ny lahatsoratra nodikaiko tamin'izy io tamin'ireo wikipedia rahalahy. Tsara aloha ilay izy fa iezahintsika hatsaraina ihany. 

Eny ary fa veloma ianao ry namako ary mirary tontolo andro tsara ho anao.

N.B: amin'ny manaraka mba tsy ho lasa pejy serasera ny wikipedia mg dia aleo alefa mailaka raha toaka tafatafa sahala an'izao ilay izy, sa ahoana hoy izy anao?

Misaotra tompoko!
--[[Mpikambana:BeGasy|BeGasy]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:BeGasy|discussion]]) 12 Jolay 2015 à 13:02 (UTC)
: Miarahaba indray,
: Amin'ny tetikasa Wiki rehetra, ny mailaka dia natao hampitana ireo hafatra tsy tokony natao ho sarababembahoaka (olana amin'ny lalàna, fifanakalozana tenimiafina, sns.). Tsy mampaninona ahy ny mifampiresaka eto amin'ny pejin-dresaka, satria natao ho an'izany izy ity. Raha tia hiresaka momba ny zavatra tsy tiana ho fantatry ny rehetra ianao dia mandefasa mailaka amiko. — &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado.kaontywiki(at)gmail.com mailaka]&lt;/small&gt; 12 Jolay 2015 à 13:34 (UTC)

Eny ary tompoko!&lt;br /&gt;


mankasitraka anao aho,hanoratra mailaka rehefa misy resaka hafa.

Veloma tompoko!
--[[Mpikambana:BeGasy|BeGasy]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:BeGasy|discussion]]) 12 Jolay 2015 à 14:40 (UTC)

== Borôkraty ( Bureaucrate) ==

Salama tompoko!

Nohon'ny fitiavako hikarakara ity Wikipedia ity dia manana finiavana sy faniriana ho lasa Borôkraty aho. Eo amin'izany indrindra no tiako hametrahana fanontaniana hoe, misy fepetra takiana ve raha te-ho Borôkraty? Inona ary no tokony hataoko? 

Misaotra tompoko!
--[[Mpikambana:BeGasy|BeGasy]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:BeGasy|discussion]]) 23 Jolay 2015 à 13:35 (UTC)
:Manao ahoana,
:Amin'izao fotoana izao dia tsy mbola misy borôkraty eto amin'i Wikipedia. Ny anton'izany dia ny haben'i fikambanana (mpikambana mavitrika) eto. Ny tena ilàna an'ny borôkraty koa dia ny manatanteraka ny fanovan-tsatam-pikambana.
:Raha ny hevitro manokana dia tsy mbola mila borôkraty isika eto ankehitriny: isika roa fotsiny no mpikambana nisoratra anarana ary mavitrika eto. sady efa samy manana satam-pandrindra avokoa isika eto.
: — &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado.kaontywiki(at)gmail.com mailaka]&lt;/small&gt; 24 Jolay 2015 à 23:03 (UTC)

== fanatsarana Endrik infobox ==

Miarahaba tompoko!

Faly aho manoratra aminao, saika hanontany kely aho, 

Ahoana ny ahafahantsika manao ny infobox mifanaraka aminizay ilaina na azo baikoina? Ohatra eto : 
&lt;center&gt;
{{infobox olona
|sary                            =&lt;!--sary.svg--&gt;
|anarana                         =&lt;!--.....--&gt;
|fiantsoina                    =&lt;!--.....--&gt;
|teraka                          =&lt;!-- azo fenoina amin'ny alalan'ny {{daty niterahana sy taona|00|11|22}} --&gt;
|maty                            =&lt;!--.....--&gt;
|firenena                        =&lt;!--Madagasikara--&gt;
|karazana                        =&lt;!-- madagasikara|malagasy --&gt;
|asa                             =&lt;!--.....--&gt;
|asa hafa                        =&lt;!--.....--&gt;
|taona niasàna                   =&lt;!-- taona nanombohany ny asa mampalaza azy --&gt;
|seha-pitiavana                  =&lt;!-- vady, sipa, sns... --&gt;
|tranokala                       =&lt;!--- http://www.olona.com---&gt;
}}
&lt;/center&gt;
* '''Tsy ilaiko zao ny teny hoe : |maty , |karazana, |taona niasana, ka tsy tiko mipoitra eo amin'ny infobox n'olo iray, izany hoe tokony asiana paramètres de facultatifs ny teny amin'ny infobox mba tsy mipoitra izay tsy nisoratana na izay banga!''' 

Asa azonao ny tiako hanontaniany azafady? 

Misaotra betsaka! 


{{BeGasy}}&lt;br /&gt;

--:D 11 Aogositra 2015 à 14:16 (UTC)

: Miarahaba anao BeGasy, dia tena mahatalanjona ahy tokoa ny finiavanao eto amin'ny Wiki.
: Azoko ny tianao tenenina. Raha tsy tianao hipoitra ilay hoe &quot;maty&quot;, &quot;asa&quot;, sns. dia ampidirinao an-tsehatra ny atao hoe [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Extension:ParserFunctions ParserFunctions].
: Amin'ireo atao hoe ParserFunctions ireo dia ahitana fetra (condition), filazana (expression), sns. Rehefa misy fotoana aho dia hanova ilay pejy [[Endrika:Olona]] miaraka amin'izay ParserFunctions izay.
: Amin'ny manaraka indray tompoko, — &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado.kaontywiki(at)gmail.com mailaka]&lt;/small&gt; 12 Aogositra 2015 à 13:05 (UTC)

== Page merging ==
Hi Jagwar,

At Wikipdata, we found two items about the same person. It seems that both had articles in English and at this Wikipedia. Usually, I would tag them with [[Template:Merge]] (or the equivalent). I'm not sure if the attempt to create one at [[Endrika:Merge]] was a good idea. Please delete it if it's unwanted. Thanks for your help. --[[Mpikambana:Jura1|Jura1]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Jura1|resaka]]) 21 Septambra 2015 à 08:58 (UTC)

== Liv and Maddie ==

Could this page be written in Malagasy? The page that was deleted looked like French. The page exists in English ([[en:Liv and Maddie]]) and French ([[fr:Liv et Maddie]]). [[Manokana:Fandraisan'anjara/2602:30A:C037:A450:6482:2AD1:3725:2EA|2602:30A:C037:A450:6482:2AD1:3725:2EA]] 14 Oktobra 2015 à 21:46 (UTC)
: Hi, that page was not written in proper Malagasy: it was a mix of Malagasy, French and English that could not be understood by a monolingual native speaker. I may rewrite it later but for now I don't feel like it. Sorry for the inconvenience. Best regards, — &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado.kaontywiki(at)gmail.com mailaka]&lt;/small&gt; 15 Oktobra 2015 à 15:22 (UTC)
:::How do you say &quot;Liv and Maddie is an American teen sitcom created by John D. Beck and Ron Hart and produced by It's a Laugh Productions for Disney Channel.&quot; in Malagasy? That was what the article was supposed to say. Also should [[:Wikipedia:General disclaimer]] and [[:Wikipedia:About]] be deleted? All they had were interwikis (which go on Wikidata), but they didn't have any content. [[Manokana:Fandraisan'anjara/2602:30A:C037:A450:2196:405D:492A:DFA8|2602:30A:C037:A450:2196:405D:492A:DFA8]] 29 Janoary 2016 à 05:36 (UTC)
::::Can you take a look at the articles I asked for help in fixing? I noticed a lot of inaccuracies in these articles. Some even look like machine translations while others are very basic. Any page relating to Disney movies and TV shows has inaccuracies in it. Can they be fixed? [[Manokana:Fandraisan'anjara/2602:306:83A9:3D00:6C8A:EBA1:CB42:C973|2602:306:83A9:3D00:6C8A:EBA1:CB42:C973]] 23 Novambra 2017 à 20:14 (UTC)
:::::There are machine translated articles about fast food restaurants being manufactured in this Wikipedia and 70 other languages. Can you just delete them if they're not worth keeping? There are the ones written in mg.wiki that are still here but not deleted. They are:

* [[Wayback Burgers]]
* [[A&amp;W Restaurants]]
* [[Hardee's]]
* [[Whataburger]]
* [[Smashburger]]

Maybe just delete them if they are not notable. The Wikipedia:General disclaimer and Wikipedia:About pages need deletion too. Liv and Maddie should either be fixed or deleted. Same with the other Disney movie and TV show articles being manufactured in this Wikipedia. [[Manokana:Fandraisan'anjara/2602:306:83A9:3D00:B8FD:8874:ED6C:F014|2602:306:83A9:3D00:B8FD:8874:ED6C:F014]] 29 Novambra 2017 à 07:58 (UTC)
: Hi IP, the machine translated articles have been deleted. Thank you for reporting them. — &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado.kaontywiki(at)gmail.com mailaka]&lt;/small&gt; 29 Novambra 2017 à 18:52 (UTC)

::But what about Wikipedia:General disclaimer and Wikipedia:About? They are currently blank and were created ''only'' with Interwiki links (which are at Wikidata now). So they don't have any content. Not only that, but Liv and Maddie, Teletubbies, Charlotte's Web, The Fox and the Hound, etc. are all more machine translated articles with inaccuracies. There are more accurate articles with better translations in the English and French Wikipedias. Would it be better to just delete them or fix them? Some articles are about famous shows and movies (like The Lion King and The Simpsons), but others like Liv and Maddie or Fun and Fancy Free are about shows and movies that even Americans have never heard of. There is also [[Endrika:Disney theatrical animated features|a template that exists that is about these Disney theatrical animated features]] that is not translated and not linked on other articles. Note also that there are pages linking to [[Hamilton Luske]] (which does not exist) but not [[Endrika:Hamilton Luske]] (which does exist). There is also [[Endrika:Clyde Geronimi]] but the only page linking to that template is the page about [[Clyde Geronimi]] himself. Note also that Bot-Jagwar created that page (the one about Clyde Geronimi). Perhaps Bot-Jagwar could create more articles about notable Disney movies? Like for example ''Frozen'' is a Disney animated film that many people have heard of or seen. It is ''far'' more famous than films like Fun and Fancy Free or shows like Liv and Maddie. The page exists in English as [[:en:Frozen (2013 film)]] and in French as [[:fr:La Reine des neiges (film, 2013)]]. Note also that ''Frozen'' is one of the highest-grossing movies ever made, and is in production of a sequel for a release in 2019. The film is widely known so you might have heard of it. Can it have an article? [[Manokana:Fandraisan'anjara/2602:306:83A9:3D00:D138:CC74:53F6:EE68|2602:306:83A9:3D00:D138:CC74:53F6:EE68]] 30 Novambra 2017 à 18:02 (UTC)
:::I moved Pirates des Caraïbes to Pirates of the Caribbean because it is the original English name. I believe it's better to use the original English name for movies and shows not published in Malagasy that were originally made in English. I actually regret making the articles I made on The Jungle Book and Lady and the Tramp because they are badly written like other people have said. Although it's true that these Disney movies usually always have good articles in French, but not all of them. Currently there are articles I am trying to improve that are in bad shape. The Pirates of the Caribbean article looks small and has words in French. Some of these other articles are like that too. Right now, I realize that only ''some'' of these articles are top priority, but I need to know which ones are. Others are of much lesser importance. I can't tell if Pirates of the Caribbean is top priority or not, because I didn't make it. But I made The Jungle Book and Lady and the Tramp articles. They are small, but translated. Would that be OK or not? I might make more articles, but I need to know which ones are the most notable. [[Mpikambana:Kkjj|Kkjj]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Kkjj|resaka]]) 30 Novambra 2017 à 21:32 (UTC)
::::Hi. Theoretically, the Wikipedia:General Disclaimer and Wikipedia:About are supposed to contain the Malagasy version of what's written on their English counterparts. In general, the disclaimer states that Wikipedia in general does not guarantee the validity of information stored in here; that a Wikipedia articles does not constitute a legal, medical or professional advice, etc. The About page should shortly explain what Wikipedia is about and what you can do on and for Wikipedia. Both pages have been blank pretty much since the beginning. No translation from their English or French counterparts has ever been done, and I haven't planned to translate any of those pages yet.
::::
::::To be honest, I am not in the mood of writing Wikipedia articles about Disney movies. And most of the Malagasy versions here are in a state of abandonment since IP contribution has been disabled on those pages due to severe vandalism in the past. Machine translation can be attempted, but only in from a simple English version. You can propose a simple English version of the article you want to update on the talk page, and if it doesn't take too long to review and fix, surely I'll update the main article.
::::
::::I've already thought about creating movies, but I would wait a little bit longer before flooding the wiki with the potentially unmaintainable number of 20,000+ movie articles. And as you might have seen, quite a few of them are top-priority. — &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado.kaontywiki(at)gmail.com mailaka]&lt;/small&gt; 30 Novambra 2017 à 23:00 (UTC)
::But I need to know which ones (are top-priority). Like is ''Frozen'' more notable than the others? It's widely talked about, so you might have heard of it. Some talk pages that already have changes proposed to their articles:

* [[Dinika:The Simpsons]]
* [[Dinika:The Lion King]]
* [[Dinika:Lady and the Tramp]]
* [[Dinika:The Fox and the Hound (boky)]]
* [[Dinika:Charlotte's Web (horonantsary, 1973)]]
* [[Dinika:Charlotte's Web 2: Wilbur's Great Adventure]]

Should the blank pages be deleted or kept? I don't get the point of keeping blank pages. And some talk pages like [[Dinika:Lilo &amp; Stitch]] are currently blank. Meanwhile [[Dinika:The Fox and the Hound]] was deleted. Should Dinika:The Fox and the Hound be restored so that I can request more changes? [[Mpikambana:Kkjj|Kkjj]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Kkjj|resaka]]) 30 Novambra 2017 à 23:36 (UTC)
:::Update: I have made more changes to the articles. But I am getting ready for bed so it I need to sleep tonight. It gets tiring having to clean these articles up. However, it is good to do when I'm bored. Be sure to check what I have written. I noticed [[Endrika:LahatsoratraIlaina]] has the first 10 Disney movies ever made on it, but they already exist. I don't know whether or not to just put the ones that are missing instead. There are only 16 articles about these movies. I am working on rewriting them all. [[Mpikambana:Kkjj|Kkjj]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Kkjj|resaka]]) 1 Desambra 2017 à 04:09 (UTC)
::::That's awesome, I've reviewed the articles you've attempted to translate, and they are OK. Contribution is always welcome as long as it's constructive. I've been maintaining a list of articles to be created at [[Mpikambana:Jagwar/lisi-dahatsora-koforonina#Horonantsary_&amp;_sarimihetsika]] where ''[[Frozen]]'' is listed alongside other movies. I did some cleanup on [[Endrika:LahatsoratraIlaina]] which should probably be deleted (OK, I created the page, but haven't touched it '''in years''').
::::To answer your question on blank pages, yes, they should be deleted. — &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado.kaontywiki(at)gmail.com mailaka]&lt;/small&gt; 1 Desambra 2017 à 18:59 (UTC)
::::But about blank pages, does that include the General disclaimer and About? They're blank currently and so are some talk pages such as [[Dinika:Oliver &amp; Company]]. But others like [[Dinika:Bambi]] and [[Dinika:Teletubbies]] were edited by me. I have noted the correct content for them. [[Mpikambana:Kkjj|Kkjj]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Kkjj|resaka]]) 1 Desambra 2017 à 19:07 (UTC)
:::Also note: there's more than one movie called Frozen, so it should be [[Frozen (horonantsary, 2013)]]. And the Star Wars movies have specific titles too (and there's more than just 6). [[Mpikambana:Kkjj|Kkjj]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Kkjj|resaka]]) 1 Desambra 2017 à 19:10 (UTC)
::::Also, I added the logos for Liv and Maddie and The Simpsons. I also realized that a better caption for that would be &quot;The logo for the series.&quot; That's what they said about The Simpsons in fy.wikipedia. It said &quot;It logo fan de searje.&quot;, which means &quot;The logo for the series.&quot; in English. What would that mean in Malagasy? Note: I can add it, and then you can fix it. I'll do that. Also, I'm too lazy to remember the titles for the Star Wars movies, but I will look that up in a little bit. Thanks. [[Mpikambana:Kkjj|Kkjj]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Kkjj|resaka]]) 2 Desambra 2017 à 01:10 (UTC)

== Communication help request ==
Dear Jagwar, user &quot;BeGasy&quot; would like to [[Wikipedia:Mpandrindra/Fangatahana/BeGasy|become admin on mg.wikipedia]]. You supported this request. When I was doing background checks I found a block on Commons. I would like to know if this is still an issue or if it is safe to give admin rights. However, it is hard to communicate in English, and I think my message was not understood. Could you perhaps translate the text below into Malagasy so &quot;BeGasy&quot; can read and reply? Thank you very much. Sincerely, [[Mpikambana:Taketa|Taketa]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Taketa|resaka]]) 10 Janoary 2016 à 20:47 (UTC)
 Dear BeGasy, you were blocked indefinitely on Wikimedia Commons due to repeated uploading of non-free files and two times block evasion. Could you please give your side of the story. What happened? Do you have any intention of uploading files on mg.wikipedia? Sincerely, Taketa

: Hi Taketa, I wish you a happy new year, and I am sorry for the late reply.
: English is the mother tongue of none of us. I think you'll have a better success if you wrote to him in French (I saw you are fr-1).
: As of the message translation you have the message below:
: «Miarahaba anao Begasy, voasakana teo amin'i Wikimedia Commons mandrakizay ianao noho ny fandefasana rakitra tsy malalaka indroa ary noho ny fialan-tsakana. Mangataka fanazava mikasika izay zavatra nataonao izay aho tompoko. Inona no nitranga? Minia ny handefa ireo rakitra ireo eo amin'i mg.wikipedia ve ianao? Amin-kitsim-po, Taketa»
: I am going to post the message on his talk page so he can see and explain. I'll let you know.
: — &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado.kaontywiki(at)gmail.com mailaka]&lt;/small&gt; 12 Janoary 2016 à 22:04 (UTC)
::Dear Jagwar, thank you very much. [[Mpikambana:Taketa|Taketa]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Taketa|resaka]]) 13 Janoary 2016 à 09:50 (UTC)
:::Hello Taketa, I've got a reply from BeGasy. He apparently was not well-aware of the importing rules at Wikimedia  Commons (especially the necessity to put a licence on the files he had imported), and did not understand why he got warnings, then blocks. He actually did not infringe Commons policy on purpose. It was a misunderstanding problem. Now that he realises why he got blocked, he says he won't do those things again. — &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado.kaontywiki(at)gmail.com mailaka]&lt;/small&gt; 15 Janoary 2016 à 13:52 (UTC)

== Fanontaniana ==

'''Salama tompoko!''' &lt;br /&gt;
Inona aloha ny vaovao sy maresaka ela ela zay? 
Ny tiako hanontaniany voalohany dia , efa tsy afaka miverina ho mpandrindra indray ve ny tenako amin'izao tompoko? 
Satria fantako fa tsy ampy ny mapndrindra ato amin'ny Wikipedia Malagassy, ary miha betsaka ireo lahatsoratra tsy manaraka ny fitsipika miforona ato ka tsy voahara maso. Ka ahoana tompoko ny amin'izany? 

Farany, misy vaovao henoko eny amin'ny tambazotra sosialy hoe, ho tanterahina eto Mahajanga amin'ny faha 4 Martsa hoavy zao ny fandraisana Wikipedia ao amin'ny Allince Français, ahoana tsara tompoko momban'izy io? &lt;br /&gt;


'''Misaotra tompoko!'''

== [[wikt:chr:prendre en filature]] ==

Bonjour Jaguar,

Je suis tombé sur l'entrée [[wikt:chr:prendre en filature|prendre en filature]] du Wiktionnaire en cherokee, mais je ne comprends pas bien comment Bot-jaguar en est arrivé à créer une telle entrée : comment, par exemple, devine-t-il que cette expression se traduit en cherokee par &quot;ᎤᏓᏴᎳᏛ&quot; (udayvladv) ? (Cette entrée en cherokee n'est présente ni sur le wiktionnaire en cherokee lui-même ni sur le wiktionnaire anglophone). [[Mpikambana:Automatik|Automatik]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Automatik|resaka]]) 20 Novambra 2016 à 16:29 (UTC)
: Bonjour Automatik,
: Pour le mot en cherokee, je me suis servi d'un dictionnaire bilingue anglais-cherokee externe. Pour les traductions, j'ai récupéré celles présentes sur le Wiktionnaire anglophone. — &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado.kaontywiki(at)gmail.com mailaka]&lt;/small&gt; 24 Novambra 2016 à 18:27 (UTC)
:: J'ai trouvé [http://www.culturev.com/cherokee/front/animals1.html ça] : mais dans ce cas, ᎤᏓᏴᎳᏛ correspond à la traduction du nom commun ''shadow'', et non du verbe. Ta source dit-elle autre chose ? Cordialement, [[Mpikambana:Automatik|Automatik]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Automatik|resaka]]) 10 Desambra 2016 à 21:44 (UTC)

== Share your experience and feedback as a Wikimedian in this global survey ==

&lt;div class=&quot;plainlinks mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
Hello! The Wikimedia Foundation is asking for your feedback in a survey. We want to know how well we are supporting your work on and off wiki, and how we can change or improve things in the future.&lt;ref group=survey&gt;This survey is primarily meant to get feedback on the Wikimedia Foundation's current work, not long-term strategy.&lt;/ref&gt; The opinions you share will directly affect the current and future work of the Wikimedia Foundation. You have been randomly selected to take this survey as we would like to hear from your Wikimedia community. To say thank you for your time, we are giving away 20 Wikimedia T-shirts to randomly selected people who take the survey.&lt;ref group=survey&gt;Legal stuff: No purchase necessary.  Must be the age of majority to participate. Sponsored by the Wikimedia Foundation located at 149 New Montgomery, San Francisco, CA, USA, 94105. Ends January 31, 2017. Void where prohibited. [[m:Community Engagement Insights/2016 contest rules|Click here for contest rules]].&lt;/ref&gt; The survey is available in various languages and will take between 20 and 40 minutes.


&lt;big&gt;'''[https://wikimedia.qualtrics.com/SE/?SID=SV_6mTVlPf6O06r3mt&amp;Aud=AE&amp;Src=13AESSA Take the survey now!]'''&lt;/big&gt;


You can find more information about [[m:Community_Engagement_Insights/About_CE_Insights|this project]]. This survey is hosted by a third-party service and governed by this [[:foundation:Community_Engagement_Insights_2016_Survey_Privacy_Statement|privacy statement]]. Please visit our [[m:Community_Engagement_Insights/Frequently_asked_questions|frequently asked questions page]] to find more information about this survey. If you need additional help, or if you wish to opt-out of future communications about this survey, send an email to surveys@wikimedia.org.

Thank you!
--[[:m:User:EGalvez (WMF)|EGalvez (WMF)]]  ([[:m:User talk:EGalvez (WMF)|talk]]) 13 Janoary 2017 à 20:51 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message envoyé par User:EGalvez (WMF)@metawiki en utilisant la liste à https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Community_Engagement_Insights/MassMessages/Lists/2016/13-AESSA&amp;oldid=16205359 --&gt;
&lt;references group=survey /&gt;

== baoritra ==

Bonjour Jagwar, est ce que tu pourrais vérifier [[wikt:fr:Special:Diff/22047035|ceci]] ? Merci d'avance. [[Mpikambana:Pamputt|Pamputt]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Pamputt|resaka]]) 26 Janoary 2017 à 07:42 (UTC)

== Your feedback matters: Final reminder to take the global Wikimedia survey ==

(‘’Sorry to write in English’’)

&lt;div class=&quot;plainlinks mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
Hello! This is a final reminder that the Wikimedia Foundation survey will close on '''28 February, 2017 (23:59 UTC)'''.   The survey is available in various languages and will take between 20 and 40 minutes. '''[https://wikimedia.qualtrics.com/SE/?SID=SV_6mTVlPf6O06r3mt&amp;Aud=AE&amp;Src=13AESSA  Take the survey now.]'''

If you already took the survey - thank you! We won't bother you again.

'''About this survey:''' You can find more information about [[m:Community_Engagement_Insights/About_CE_Insights|this project here]] or you can read the [[m:Community_Engagement_Insights/Frequently_asked_questions|frequently asked questions]].  This survey is hosted by a third-party service and governed by this [[:foundation:Community_Engagement_Insights_2016_Survey_Privacy_Statement|privacy statement]]. If you need additional help, or if you wish to opt-out of future communications about this survey, send an email through EmailUser function to [[:m:Special:EmailUser/EGalvez_(WMF)| User:EGalvez (WMF)]].  '''About the Wikimedia Foundation:''' The [[:wmf:Home|Wikimedia Foundation]] supports you by working on the software and technology to keep the sites fast, secure, and accessible, as well as supports Wikimedia programs and initiatives to expand access and support free knowledge globally.  Thank you! --[[:m:User:EGalvez (WMF)|EGalvez (WMF)]]  ([[:m:User talk:EGalvez (WMF)|talk]]) 23 Febroary 2017 à 07:30 (UTC)

&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message envoyé par User:EGalvez (WMF)@metawiki en utilisant la liste à https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Community_Engagement_Insights/MassMessages/Lists/2016/13-AESSA&amp;oldid=16205359 --&gt;

== Félicitations et sollicitation ==

Salut Jagwar, comment ça va ? Je vois que la wikipédia en malgache a franchi le seuil des 80000 articles, et que tu es toujours très actif ! Félicitations pour ton investissement qui perdure dans le temps...

Je viens te solliciter car après deux ans d'inactivité de ma part ici, et en vertu de la politique par défaut concernant ces droits, les stewards de Meta: voudraient me retirer ces droits d'admins. Comme il n'y a pas beaucoup d'admins ici (en gros j'ai l'impression que tu es le seul actif), j'ai proposé qu'on me laisse les droits d'admin &quot;au cas où&quot; : je suis notifié dés que ma page de discussion est modifiée et il est donc très facile de me &quot;réveiller&quot; en cas de besoin de renforts (vandalisme massif, attaques de longue durée, etc.).

Je te propose donc d'appuyer ma demande si cela te convient, c'est là : [[Wikipedia:Mpandrindra]].

Merci encore et bravo pour tout ce que tu fais, bien cordialement,

-- [[User:Alno|AlNo]] [[User talk:Alno|(resaho)]] 21 Martsa 2017 à 15:23 (UTC)
:Misaotra betsaka pour ton soutien :) -- [[User:Alno|AlNo]] [[User talk:Alno|(resaho)]] 13 Jolay 2017 à 14:55 (UTC)

== Fikambanana Wikipedien Malagasy ==

Manakory aby tompoko.

Mba misy hetaheta kely tiako hozaraina mba hampandrosoana ny Wikipedia Malagasy. Soso-kevitra ihany ny ahy ary tsy haiko loatra raha efa misy ilay izy na tsy misy, fa ny hevitro dia : Maninona raha mba asiana vondrona iray hifaneraseran'ny Wikipedianina Malagasy. Mba hifankafantarana sy hizarana trai-kefa. Vitsy mantsy raha ny salan'isa no jerena ireo mpikambana malagasy eto amin'ity tranonkala ity ka mety ho tsara raha mba misy vondrona mampiray, ary mba ho afaka hanao hetsika fizarana sy fampiroboroboana ity Tranonkala ity isika raha tafavondrona.
Hevitra ihany ny ahy io, fa asa ianao raha mazoto. Raha efa misy moa ilay vondrona dia mba tiako ho fantatra.

Mankasitraka tompoko

--[[Mpikambana:AleasterX|AleasterX]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:AleasterX|resaka]]) 28 Martsa 2017 à 14:14 (UTC)
: Miarahaba tompoko, ary tonga soa eto amin'i Wikipedia.
: Voalohany indrindra aloha dia misaotra anao mamoa-kevitra momba ny Wikipdia. Tena vitsy tokoa ireo mpandray anjara amin'izao fotoana izao ka atao ny ezaka mba hampiroboroboana an'i Wikipedia. Efa nanentana ihany aho tamin'ny alalan'ny forum gasy ary tamin'ny alalan'ny vondrona Facebook (https://www.facebook.com/wpmalagasy). Io vondrona Facebook io dia tokony natao hifanakalozan-kevitra, vaovao ary fahaizana, fa tsy ampy ny fotoana ananako hikarakarana io vondrona io. 
: Ankoatra izany koa dia misy ireo pejin'ny fikambanana (https://mg.wikipedia.org/wiki/Dinika_amin%27ny_Wikipedia:Dinika) izay azo ampisaina ho an'ny fifandraisana amin'ny mpikambana avy any amin'ny Wiki hafa.
: Raha manana fanontaniana na soso-kevitra ianao dia aza misalasala :) — &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado.kaontywiki(at)gmail.com mailaka]&lt;/small&gt; 1 Aprily 2017 à 19:52 (UTC)

== Vandalisme ao amin'ny pejy &quot;Vavolombelon'i Jehovah&quot; ==

Salama Tompoko.
Namorona ny pejy hoe [[Vavolombelon'i Jehovah]] aho. Nifototra tamin'ny fandikana sy famintinana ny hita ao amin'ny Wikipedia frantsay sy anglisy ilay izy fa tsy nankiniko amin'ny fahalalako fotsiny an'ilay fikambanana. Ny mampalahelo ahy anefa dia nisy namafa sy nanolo zavatra hafa ny ampahany be tamin'izay nosoratako, izay heveriko fa tsy manaja ny atao hoe tsy fiandaniana. Ny hampahafantatra anareo mpiandraikitra ny fisian'izany no anoratako eto. Mangataka sosokevitra sy fanampiana aho mba tsy hampisy conflit na guerre d'édition matetika momba io pejy io sy ny hafa koa.
Misaotra tompoko. --[[Mpikambana:Thelezifor|Thelezifor]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Thelezifor|resaka]]) 20 Novambra 2017 à 01:42 (UTC)
: Miarahaba anao Thelezifor,
: Misaotra anao tonga mandray anjara eto amin'ny Wikipedia Malagasy. Raha ny hitako dia ny mpikamnbana [[mpikambana:Roberalimanana|Roberalimanana]] no namafafa ny ampahan'ny fandraisan'anjaranao teo amin'ny pejy momba ny [[vavolombelon'i Jehovah|Vavolombelon'i Jehovah]]. Nanampy zavatra maromaro izy kanefa dia nanala fehintsoratra maro dia maro ihany koa [https://mg.wikipedia.org/w/index.php?title=Vavolombelon%27i_Jehovah&amp;type=revision&amp;diff=808935&amp;oldid=808773]. Tsy very mandrakizay ny fiovana nataonao teo amin'ilay pejy fa mbola azo averina. [https://mg.wikipedia.org/w/index.php?title=Vavolombelon%27i_Jehovah&amp;oldid=808773 Ity] ny fiovàna nataonao farany. Rehefa malala-dalaka ny fotoako dia hamerina izay banga aho (amin'ny Sabotsy na Alahady). Mila anontaniana ihany koa i Roberalimanana momba ny antony nanesorany ny fehintsoratra sasany. 
: Mba tsy hisian'ny guerre d'edition dia tsara ny manampy ny tsiahy (reference, citation, source) miaraka amin'ilay dikanteny. Amin'izay dia mamporisika izay mpandray anjara mandalo hitazona ny fanambarana fantam-piaviana. — &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado.kaontywiki(at)gmail.com mailaka]&lt;/small&gt; 21 Novambra 2017 à 21:14 (UTC)

== Mahakasika ny fanovana nataoko tao amin'ny pejy Vavolombelon'i Jehovah ==

Miarahaba anao Jagwar

Misaotra anao tsy nisalasala niteny ahy tamin'ilay nanovako ny pejy vavolombelon'i Jehovah.
Tsy vavolombelon’i Jehovah aho nefa itako tsy dia mahafinaritra loatra ny fomba nilazan'i Thelezifor ny mahakasika ny Vavolombelon’i Jehovah tao, tsy dia diso loatra akory ny sasany amin’ireo voalaza, ary itako tena niezaka izy nanao azy, fa amin’ny ankapobeny dia tsy ampy be dia be, tsy dia misy zavatra tsara koa voatantara, sady itako misy somary tsy mety ny fomba nilazana ny hevitra sasany. 
Ohatra hoe ny  vavolombelon’I Jehovah nipoitra avy amin’ny protestantisma sy ny adventisma dia tsy marina. Ny eo ambany lohateny hoe:”finoan’ny vavolombelon’I Jehovah” koa tompoko dia marobe koa no tokon’ny ahitsy sy ampiana.

Na iza na iza vavolombelon’i Jehovah malagasy hamaky anazy io izay mihoatra ny 138 470 , dia tsy ho faly na oviana na oviana amin’izany fomba firesaka toy ny misy fankahalana izany. Izay tsy miresaka afatsy ny lafiratsiny. Ary mety haniry hanova io fomba filaza io daholo. Handray anjara ao amin’ny Wikipedia.

Raha te ahalala ny momba ahy sy ny tantarako ianao, dia iza no tsaratsara kokoa anontanianao mahakasika izany ? Tsy iza fa tsy maintsy ny tenako ihany. Raha tsy tia ahy ianao na amin’ny olona tsy tia ahy no angalanao hevitra dia mety ho ny zavatra ratsy mahakasika ahy ihany no azonao sy voatantaranao. Raha te-ahalala momba ny vavolombelon’I Jehovah àry ianao, anisan’izany ny tantarany na ny finoany, dia iza no tsaratsara kokoa afaka hanome valiny mahafa-po? tsy iza fa ny vavolombelon’I Jehovah ihany sa tsy izany? Avy amin’ny bokiny izany fa tsy ny avy amin’ny boky hafa na teny inona izany na teny inona.

Ny tantaran’ny vavolombelon’i Jehovah nalaiko dia tao anatin’ny boky misy tantaran’ny vavolombelon’i Jehovah, mitondra ny lohateny hoe: “Vavolombelon’i Jehovah, mpitory ny fanjakan’Andriamanitra”, misy pejy 750, natonta tamin’ny 2005, nanomboka tamin’ny pejy faha 42 hatramin’ny pejy faha 119 no nangalako hevitra. Ny finoan’ny vavolombelon’i Jehovah dia nalaiko tamin’ny boky: “Ny Vavolombelon’i Jehovah—Iza moa Izy Ireo? Inona no Inoany? Natao printy tamin’ny 2011, pejy faha 12 hatramin’ny pejy faha 14 no nalaiko, sy ny boky “Fandresen-dahatra”, natao printy tamin’ny 2011, pejy faha 407 hatramin’ny pejy faha 415. Ireo antontan’isa dia nalaiko avy amin’ny Diarin’ny Vavolombelon’I Jehovah natao printy tamin’ny Janoary 2017, pejy faha 177 hatramin’ny pejy faha 192. Nosoratan’ny vavolombelon’i Jehovah(Watchtower Bible and Tract Society of New York, Inc., Wallkill, New York, U.S.A) daholo ireo, Ny sary dia nataoko copie avy amin’ny www.jw.org, sary nahazahoan-dalana daholo, izay tsy an’iza fa tranokalan’ny Vavolombelon’i Jehovah ihany, nikirizako ary tao anatin’ny andro maromaro no nanaovako azy, nataoko tao anaty fichier word ny sasany avy eo nataoko copie tao amin’ny Wikipedia. 
Ny mahakasika ny hoe avy amin’ny jw.org ireo teny nolazaiko dia mety marina satria ireo boky notanisaiko ireo dia hita ao amin’ny www.jw.org ny sasany ary ao amin’ny wol.jw.org ny sasany ary mety ho hita any amin’ny site hafa koa toy ny watchtowerwayback.org ny sary sy ny boky hafa.

Nataoko io mba ho feno kokoa ny fanazavana mahakasika ny vavolombelon’i Jehovah fa tsy ireo zavatra ratsy ihany no noresahina mba hanomezana fahafahampo ny Malagasy indrindra ireo vavolombelon’I Jehovah sy ireo mianatra aminy izay tena mazoto amin’ny fanaovana fikarohana amin’ny internet amin’izao andro izao. 

Ny ankabeazan’ireo voalazan'i Thelezifor mahakasika ny vavolombelon’I Jehovah dia voalaza ao amin’ilay hevitra vaovao nataoko ihany fa nalamina, natao mazava tsara fotsiny, sady natao feno kokoa ny fanazavana. Ka tsy ny ratsy ihany no voaresaka fa ny tsara koa. Ka tsy haiko raha mahazo rariny aho amin’izany, mbola tokon’ny hanohy izy iny aho, anisan’izany ny famenoana ny bibliographies sy ny rohy hafa fa mbola tsy vitako ilay izy.

Raisiko foana aloha ny sosokevitra sy ny fanakianana fa tiako kokoa raha ny tombotsoan’ny maro no jerena. Izay mety no atao.
Misaotra indrindra tompoko.

== José Rafael Cordero Sanchez ==

Hi Jagwar. Please creation protect [[José Rafael Cordero Sanchez]]. You may want to add to your local [[MediaWiki:Titleblacklist]] the sentence

'''.*R[a]f[a][e]l.*C[o0]rd[e]r[o0].*S[а]nch[e]z.*'''

If you have any questions, please let me know. Happy New Year, [[Mpikambana:Sam Sailor|Sam Sailor]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Sam Sailor|resaka]]) 26 Desambra 2017 à 21:30 (UTC)

== Hi {{pagename}} ==

Hello Jagwar! You are currently alone? Can you see the task about deletion, Thanks :) [[Mpikambana:Murbaut|Murbaut]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Murbaut|resaka]]) 18 Mey 2018 à 03:55 (UTC)

== [[Mohammad Ghorbanpour]] ==

Hello. Could you please delete the article mentioned either as cross-wiki spam or as non-notable? The article has been deleted several times on several different language Wikipedias. [[Mpikambana:Hiàn|Hiàn]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Hiàn|resaka]]) 25 Mey 2018 à 03:44 (UTC)

== Year pages ==

Are these pages recently created by IP editors (likely the same person) correct?
* [[Special:Contributions/124.105.29.184]]
* [[Special:Contributions/66.175.212.90]]
* [[Special:Contributions/183.89.8.135]]
Are they useful? Should they be deleted? (They look a lot like pages that regularly get deleted on other wikis because they're created by a longtime cross-wiki vandal. In fact, the pages created by 183.89.8.135 may get deleted by a steward anyway, regardless of the quality of the content, because that IP address has been globally blocked in the past for this very reason.) - [[Mpikambana:Dcljr|dcljr]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Dcljr|resaka]]) 17 Septambra 2018 à 06:57 (UTC)
: Thanks for the information. I just nuked all year-related articles created by IPs. They were not useful and should have been deleted. Glad to see some IP have already been blocked. — &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado.kaontywiki(at)gmail.com mailaka]&lt;/small&gt; 17 Septambra 2018 à 21:18 (UTC)

== Sokajy:Pejy nomena hofafàna ==

Bonjour,

Pouvez-vous supprimer les catégories vides de [[:Sokajy:Pejy nomena hofafàna]] ?

Merci

[[Mpikambana:Vargenau|Vargenau]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Vargenau|resaka]]) 23 Oktobra 2018 à 21:21 (UTC)

== More year pages ==

These pages don't look right to me (but I don't read Malagasy): [[Special:Contributions/47.105.87.160]]. Should they be deleted? - [[Mpikambana:Dcljr|dcljr]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Dcljr|resaka]]) 13 Desambra 2018 à 08:29 (UTC)
:Hi, there is nothing to read in there as those pages are empty anyway. They are so numerous that I can't even nuke them... — &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado.kaontywiki(at)gmail.com mailaka]&lt;/small&gt; 13 Desambra 2018 à 18:29 (UTC)

== Non-free files ==
Hi! 

I noticed that mg.wiki [[mg:Special:ListFiles|have 3 files]]. It seems they are uploaded as non-free files. Per [[:wmf:Resolution:Licensing_policy]] mg.wiki need an Exemption Doctrine Policy (EDP) to host non-free files. See lists at [[m:Non-free content]] and an example see [[en:Wikipedia:Non-free content]].

I could not find an EDP on mg.wiki. Do you have one?

If not the three files should be deleted. --[[Mpikambana:MGA73|MGA73]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:MGA73|resaka]]) 31 Martsa 2020 à 18:27 (UTC)

== Momba ny fisian'ny pejy Sary/*/2022 ==

Miarahaba namana.

Mba afaka omenao fanazavana momban'ny fisian'ny io pejy io ve ao. Raha ny fahitako azy manko dia lasa toy ny pejy izay tsy manana antom-pisiana manokana. Ny pejy tokoa mantsy dia feno sary miaraka amin'ny daty 2022 izay azo lazainy ho tsy mitombina.
Misoatra anao mialoha amin'ny valin-teny. [[Mpikambana:Htension1000|Htension1000]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Htension1000|resaka]]) 28 Jolay 2020 à 12:24 (UTC)
:Manao ahoana [[User:Htension1000|Htension1000]],
:
:Ny antom-pisian'ny pejy sahala ilay nofafànao iny dia ny famantarana amin'ny fomba tsotra kokoa ireo sary rehetra izay efa niseho ary izay mbola hiseho amin'ny pejy fandraisana.
:Ho hitanao ao amin'i [[Wikipedia:Sary/*]] na ao amin'i [[Wikipedia:Sary/*/taona_2020]] ny sary hipoitra amin'ity taona ity.
:Nanomboka tamin'ny 16 Aprily 2020 dia miova isan'andro ny sary miseho eo amin'ny pejy Fandraisana.
:Amin'izao fotoana izao dia efa feno hatramin'ny taona 2030 ny sary.
:— &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado.kaontywiki(at)gmail.com mailaka]&lt;/small&gt; 29 Jolay 2020 à 12:41 (UTC)

== Weird pages from 2013 on ku.wiktionary ==

Hello, just before your bot stopped editing on ku.wiktionary it created some [https://ku.wiktionary.org/wiki/Taybet:Contributions/Bot-Jagwar strange pages] which I'm not sure are actual words (couldn't find anything but links to mg.wiktionary or spam on the internet). Can you check? -- [[Mpikambana:Guherto|Guherto]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Guherto|resaka]]) 8 Aogositra 2020 à 14:39 (UTC)
:Another weird thing is, how can [https://ku.wiktionary.org/wiki/mizozozozo a verb form refer to itself] as the verb? Sorry if this is something special with Malagasy. -- [[Mpikambana:Guherto|Guherto]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Guherto|resaka]]) 8 Aogositra 2020 à 15:31 (UTC)
::Hi [[Mpikambana:Guherto|Guherto]],
::Those verbs have been created following [https://mg.wiktionary.org/wiki/Dinika_amin%27ny_mpikambana:Jagwar/2#inflected_Malagasy_verb_forms that discussion there]. I no longer have the exact context, but the definition was supposed to mean present tense. More information should have been added manually, but for some reason it was never done... — &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado.kaontywiki(at)gmail.com mailaka]&lt;/small&gt; 9 Aogositra 2020 à 12:28 (UTC)

== We sent you an e-mail ==

Hello {{PAGENAME}},

Really sorry for the inconvenience. This is a gentle note to request that you check your email. We sent you a message titled &quot;The Community Insights survey is coming!&quot;. If you have questions, email surveys@wikimedia.org. 

You can [[:m:Special:Diff/20479077|see my explanation here]].

[[Mpikambana:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:MediaWiki message delivery|resaka]]) 25 Septambra 2020 à 18:53 (UTC)
&lt;!-- Message envoyé par User:Samuel (WMF)@metawiki en utilisant la liste à https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Samuel_(WMF)/Community_Insights_survey/other-languages&amp;oldid=20479295 --&gt;

== Perihelia fa tsy Perifelia ==
Salama Tompoko.
Maro loatra ny pejy ato amin' ny Wikipedia malagasy (manakaiky ny 7 000) izay ahitana ny hoe &quot;perifelia&quot; izay tokony ho soratana hoe &quot;perihelia&quot;. Tokony hatao ny fanitsiana.--[[Mpikambana:Thelezifor|Thelezifor]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Thelezifor|resaka]]) 10 Martsa 2021 à 04:16 (UTC)

== How we will see unregistered users ==

&lt;div lang=&quot;fr&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=content/&gt;
Bonjour !

Vous recevez ce message parce que vous êtes un administrateur ou une administratrice sur un wiki Wikimedia.

Aujourd'hui, lorsqu'une personne modifie un wiki Wikimedia sans être connectée, nous affichons son adresse IP. Comme vous le savez peut-être déjà, nous ne serons plus en mesure de le faire à l'avenir. Il s'agit d'une décision du service juridique de la Fondation Wikimedia, car les normes et réglementations en matière de confidentialité en ligne ont changé.

Au lieu de l'IP, nous allons montrer une identité masquée. Du fait de votre statut d'admin, '''vous pourrez toujours accéder à l'adresse IP'''. Il y aura également un nouveau droit d'utilisateur pour celles et ceux qui ne sont pas admin mais qui ont besoin de voir les IP complètes, afin de lutter contre le vandalisme, le harcèlement et le spam. Les patrouilleurs et patrouilleuses verront également une partie de l'IP même sans ce droit d'utilisateur. Nous travaillons également sur [[m:IP_Editing:_Privacy_Enhancement_and_Abuse_Mitigation/Improving_tools/fr|de meilleurs outils]] pour faciliter la maintenance des wikis.

Si vous ne l'avez pas encore fait, [[m:IP_Editing:_Privacy_Enhancement_and_Abuse_Mitigation/fr|vous pouvez en savoir plus sur Meta]]. Si vous voulez être sûr de ne pas manquer les changements techniques sur les wikis Wikimedia, vous pouvez [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|vous inscrire]] à [[m:Tech/News|aux actualités techniques hebdomadaires]] (''Tech News'').

Nous avons [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/fr#options|deux propositions]] concernant le possible fonctionnement de cette identité. '''Nous apprécierions vos commentaires''' sur la façon dont vous pensez que cela fonctionnerait le mieux pour vous et votre wiki, maintenant et à l'avenir. Vous pouvez nous laisser un message [[m:Talk:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigatio|sur la page de discussion]]. Vous pouvez écrire dans votre langue. Les suggestions ont été publiées en octobre et nous déciderons après le 17 janvier.

Merci. 
/[[m:User:Johan (WMF)|Johan (WMF)]]&lt;section end=content/&gt;
&lt;/div&gt;

4 Janoary 2022 à 18:17 (UTC)
&lt;!-- Message envoyé par User:Johan (WMF)@metawiki en utilisant la liste sur https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Target_lists/Admins2022(5)&amp;oldid=22532651 --&gt;

== Droits admin de [[User:Alno]] sur mg:wikipedia ==

Salama tompoko Jagwar!

Pour commencer je te souhaite une très belle année 2022 !

De nouveau il m'est notifié que je suis sur le point de perdre mes droits admin ici faute d'actions récentes. De la même façon que la dernière fois, j'ai posté une [[Wikipedia:Mpandrindra|demande à la communauté locale]] pour savoir si elle serait d'accord pour me reconduire. Je reste bien évidemment toujours aussi facile à &quot;réveiller&quot; en cas de besoin ;)

Bonne continuation à toi et à la Wikipédia gasy !

-- [[User:Alno|AlNo]] [[User talk:Alno|(resaho)]] 21 Janoary 2022 à 13:35 (UTC)

===Pas question===
Bonjour [[User:Alno]] sur mg:wikipedia
Qu'est que tu fais sur mg:wikipedia?  Rien?    Tu ne sais pas parler malgache, tu n'a jamais été non plus, en plus tu ne connais pas d'utiliser un traducteur automatique.
Ehem, tu veux etre administrateur pourquoi?   Pour frimer avec tes tantines?
Non, je dit: non, vas frimer avec d'autres choses, achetes toi une voiture ou trouves toi un jouet, ok?

En plus: ca marche bien ici: justement parce qu'il n'a pas d'administrateur ! Hourrah. Restons serieux, ok.
Salut
[[Manokana:Fandraisan'anjara/41.213.235.225|41.213.235.225]] 4 Aprily 2024 à 03:04 (UTC)

== Rename two files ==

Hello!

You seem to be the only active admin here so I'm contacting you directly. The file extensions (.jpg) of these files don't match their MIME (image/png) and hence need to be moved:

* [[:Sary:2010 Winter Olympics logo.svg|Sary:2010 Winter Olympics logo.svg]] → [[:Sary:2010 Winter Olympics logo.png|Sary:2010 Winter Olympics logo.png]]
* [[:Sary:MySQL.svg|Sary:MySQL.svg]] → [[:Sary:MySQL.png|Sary:MySQL.png]]

Thanks! [[Mpikambana:Jonteemil|Jonteemil]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Jonteemil|resaka]]) 10 Jolay 2022 à 01:56 (UTC)

== Enquiry on a deleted page ==

Hello [[User:Jagwar|Jagwar]],

I noticed the announcement I made in the Malagasy community portal [https://mg.wikipedia.org/w/index.php?title=Manokana:Laogy&amp;page=Enabling_Section_Translation:_a_new_mobile_translation_experience was deleted] by you. Please can you suggest the right page to make my announcement?

Thank you for your help! [[Mpikambana:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:UOzurumba (WMF)|resaka]]) 23 Novambra 2022 à 17:44 (UTC)
: Hello [[Mpikambana:UOzurumba (WMF)|UOzurumba]],
: Your message has been moved to [[Wikipedia:Dinika#Enabling_Section_Translation:_a_new_mobile_translation_experience]]. You can use that page to make announcements from the WMF.
: Regards, — &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado.kaontywiki(at)gmail.com mailaka]&lt;/small&gt; 23 Novambra 2022 à 18:58 (UTC)
::Thank you, [[Mpikambana:Jagwar|Jagwar]]. [[Mpikambana:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:UOzurumba (WMF)|resaka]]) 25 Novambra 2022 à 16:32 (UTC)

== Fanohizana ny fikirakirana ny raki-pahalalana Wikipédia eto Madagasikara ==

Salama @[[Mpikambana:Jagwar|Jagwar]], faly mifanena amin'ny mpiray tanindrazana eto amin'ity sehatra ity. Raha mety afaka mahazo adiresy mailaka ve hifaneraserana misimisy kokoa? Mankasitraka indrindra. [[Mpikambana:Anai171|Anai171]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Anai171|resaka]]) 13 Martsa 2023 à 20:49 (UTC)

:Salama @[[Mpikambana:Anai171|Anai171]], faly ihany koa aho mahitana mifanakalo hevitra amin'ny mpiray tanindrazana mandray anjara eto amin'i Wikipedia. radomd92 amin'i gmail.com no azonao hanoratana mailaka amiko. — &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado.kaontywiki(at)gmail.com mailaka]&lt;/small&gt; 13 Martsa 2023 à 21:36 (UTC)
::Mankasitraka indrindra o! [[Manokana:Fandraisan'anjara/197.215.193.161|197.215.193.161]] 14 Martsa 2023 à 05:20 (UTC)

== &quot;Search&quot; ==

Hi!

There's one new message to translate, which may become very visible. It's just one word: &quot;Search&quot;.

It can be translated here: https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special:Translate&amp;group=jquery-uls&amp;language=mg&amp;filter=&amp;action=page

It's the last one in the list.

As you do it, can you please also check the translation of the message write above it? It is &quot;Search for a language&quot; in English, and it's currently translated as &quot;Hitady fiteny&quot; into Malagasy. If possible, both this message and the new one-word &quot;Search&quot; message should use the same word for &quot;Search&quot;.

You already have a translatewiki account, and you made many contributions there, so it should be very easy for you.

Thank you! [[Mpikambana:Amire80|Amir E. Aharoni]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Amire80|resaka]]) 26 Martsa 2023 à 06:59 (UTC)

:Hi @[[Mpikambana:Amire80|Amire80]],
:Thanks for the heads-up, the translation is now complete again. The current translation given for &quot;Search for a language&quot; is -- I believe -- accurate as it is. For the placeholder, it depends, on whether the &quot;search&quot; word should be in the imperative form (&quot;Tadiavo&quot;) or not (&quot;Hitady&quot;); I have chosen the latter to be consistent with my past work on these. — &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado.kaontywiki(at)gmail.com mailaka]&lt;/small&gt; 26 Martsa 2023 à 19:57 (UTC)
::Thanks! [[Mpikambana:Amire80|Amir E. Aharoni]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Amire80|resaka]]) 26 Martsa 2023 à 20:45 (UTC)

== Sorry to disturb ==

Can you help me to protect [[Tommy Jonathan Sinaga]] page from spam editing? .Regards! [[Mpikambana:Manao tsara|Manao tsara]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Manao tsara|resaka]]) 22 Aogositra 2023 à 01:56 (UTC)
==Fandraisana anjara==
Salama@[[Mpikambana:Jagwar|Jagwar]]

Mitsiriritra ny ataonao eto amin'ny wikipédia malagasy, mankasitraka .
Hampiana-tena amin'ny fanoratana teny magasy mba hanatevin-daharana ny mpikatroka ato. 
[[Mpikambana:Chirocca77|Chirocca77]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Chirocca77|resaka]]) 24 Mey 2025 à 06:08 (UTC)

== Request writing about Isabelle de Charriere (Q123386) ==

Hello Jagwar, Would you like to write about Isabelle de Charriere (Q123386) for the MG Wikipedia? It'll be appreciated if it'll be done.

[[Mpikambana:Boss-well63|Boss-well63]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Boss-well63|resaka]]) 12 Novambra 2025 à 12:10 (UTC)

== You may be an eligible candidate for the U4C election ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Greetings,

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years.

This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required.

The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run.

In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 28 Aprily 2026 à 20:06 (UTC) &lt;/div&gt;
&lt;!-- Message envoyé par User:Keegan (WMF)@metawiki en utilisant la liste sur https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&amp;oldid=30472432 --&gt;

== Bonjour de l'Italie ==

Bonjour, bien cher Jagwar!!!

J'ai ouverte un [[Pino Pagani|petit stub]] sur la Wikipedia Malgache, et je vous demande la gentilesse d'ajoutter quelque nouvelle sur la biogrphie du personnage.

Je suis disponible en voue aider en Italien et Portugais. Merci pour votre reponse, à bientôt [[Mpikambana:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Rei Momo|resaka]]) 6 Jolay 2026 à 07:43 (UTC)

== Famafana ampaham-botoatiny amin'ny pejy &quot;Rabarioelina Ndriana&quot; ==

Salama Tompoko

Manoratra aminao aho noho izao antony izao: misy mamafa foana ny ampahanmiy amin' ny lahatsoratra momba an' i [[Rabarioelina Ndriana]] ka ny tena voakasika matetika amin' izany dia ny ampahany momba ny fisian’ ny fitsipahana ny maha mpanjakan' i Madagasikara na mpanjakan' Imerina azy. Tokony ho hita ao amin' ilay pejy anefa io ampahany io mba hisian' ny fomba fijery tsy mitanila sady mba tsy hahalasa blaogy manokana hanindrahindrana olona na zavatra na fikambanana na hevitra iray ny Wikipedia amin'ny teny malagasy.

Tamin’ ny [https://mg.wikipedia.org/w/index.php?title=Rabarioelina_Ndriana&amp;oldid=1123290 22 Novambra 2025] dia voafafan' ny IP [[Manokana:Fandraisan'anjara/~2025-35490-77|&lt;bdi&gt;~2025-35490-77&lt;/bdi&gt;]] ny votoatin' ny hoe &quot;[https://mg.wikipedia.org/w/index.php?title=Rabarioelina_Ndriana&amp;oldid=1121222#Fanoherana_ny_maha_mpajakan'_Imerina_azy Fanoherana ny maha mpajakan' Imerina azy]&quot;. Tamin’ ny [https://mg.wikipedia.org/w/index.php?title=Rabarioelina_Ndriana&amp;oldid=1134169 1 Aprily 2026] dia voafafan’ ny IP [[Manokana:Fandraisan'anjara/~2026-20251-02|&lt;bdi&gt;~2026-20251-02&lt;/bdi&gt;]] voalohany ny ampahany hoe &quot;[https://mg.wikipedia.org/w/index.php?title=Rabarioelina_Ndriana&amp;oldid=1133086#Fitsipahana_ny_fanjakany Fitsipahana ny fanjakany]&quot;.

Tamin’ ny  [https://mg.wikipedia.org/w/index.php?title=Rabarioelina_Ndriana&amp;oldid=1148688 &lt;bdi&gt;5 Aogositra 2026&lt;/bdi&gt;] dia voafafan’ ny IP  [[Manokana:Fandraisan'anjara/~2026-43119-20|&lt;bdi&gt;~2026-43119-2&lt;/bdi&gt;0]] ny ampahany hoe  &quot;[https://mg.wikipedia.org/w/index.php?title=Rabarioelina_Ndriana&amp;oldid=1147967#Fitsipahana_ny_maha_mpanjaka_azy Fitsipahana ny maha mpanjaka azy]&quot;.

Koa ny iangaviako dia ny mba hiarovana io pejy voalaza io. [[Mpikambana:Thelezifor|Thelezifor]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Thelezifor|resaka]]) 8 Aogositra 2026 à 08:30 (UTC)

:Salama Thelezifor,
:Misaotra tamin'ny hafatra ary tamin'ny fanarahanao akaiky ny zavatra nitranga. Rehefa nandinika tokoa aho dia tsara arovantsika ilay pejy fa misy tsy mankatò an'io fizarana manokana io, ka izay manana kaonty ihany no afaka manova azy manomboka anio ka hatramin'ny taona 2029. Raha mbola mitohy ilay izy dia ataoko ho ny mpandrindra ihany no afaka manova. Hita eo fa tokony tsy ho tonga amin'izany isika. — &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [[Special:EmailUser|📧]]&lt;/small&gt; 10 Aogositra 2026 à 19:52 (UTC)</text>
      <sha1>l3fe5xi93s6p8hbtehtq5jnxxed9jwe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1149046</id>
      <parentid>1149033</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T06:22:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>/* Famafana ampaham-botoatiny amin'ny pejy &quot;Rabarioelina Ndriana&quot; */ Valiny</comment>
      <origin>1149046</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60036" sha1="jla7v5xfku48r7d3ofcn73e3xn0iys1" xml:space="preserve">{{archives}}
__TOC__
&lt;center&gt;Ity ny pejin-dresak'i Jagwar azonao ametrahana hafatra. Tsindrio eo amin'ilay ''hanampy foto-kevitra'' na ''+'' rehefa hametraka hafatra eto. Aza adino ny mamarana ny hafatrao amin'ny &lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt; (tilda efatra) mba hamantarana ny mpanoratra sy ny daty nametrahana ilay hafatra tato amin'ity pejin-dresaka ity. Aza adinoina ihany koa ny fahalalam-pomba. Misaotra tompoko. 

&lt;small&gt;&lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]  &lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;/small&gt;&lt;sup&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado_du_92(at)hotmail.fr |]&lt;/sup&gt;&lt;/center&gt;

------------------------

== Tafatafa ela ela ==

Miarahaba anao namako,

Ela ny tsy mba nifampiresahana izay, inona aloha ny vaovao sy maresaka?

Ahoana ny fahitanao manokana ny fiasako tato amin'ity wiki ity hatr'izay naha mpandrindra ny tenako?

Farany, ahoana ny anaovana ireo ip manova sy mamorona lahatsoratra ireo.

''Eto dia ndao isika hiaraka hampivelatra sy hanatsara ny wiki amin'ny teny razan-tsika.''

Misaotra betsaka!
: Miarahaba anao tompoko,
: Efa ela marina izay isika no tsy nifanoratra, ka misaotra anao nahatsiaro. Raha amin'ny lafiny Wikipedia aloha dia tsy fantatro raha efa nandramanao ilay fitaovana fandikam-bontoatiny izay azonao andramana eo amin'i [[Manokana:FandikanaVontoatiny]] (raha tsy mbola mahafantatra izany ianao dia mankanesa ao amin'i [[Manokana:Safidy]] dia checke-o ny ''Fandikam-botoatiny''). Nodikaiko tamin'io fitaovana io ny lahatsoratra sasantsasany (''[[Michael (2011)]]'', [[Fivoarana]]). Tsy dia mbola afa-po be loatra tamin'ilay fitaovana aho. Inona ny hevitrao amin'ny fampiasana io fitaovana io?
: Ankoatra izay, tsara kokoa raha mandray anjara amin'ny famafàna pejy tsy misy votoatiny anao (anisan'ny asan'ny mpandrindra izany), raha tsy izany dia tohizo ny ezaka fa tsara ary mahafinaritra.
: Mikasika ny IP, azo amporisihana amin'ny famoronana kaonty ireo IP ireo; fa raha manimbasimba ny endri-pejy kosa dia sakanana (raha mamerina ny asany in-telo). 
: Samy miezaka hatrany isika amin'ny fanatsarana ary ny fampivelarana ny wiki ary ny tenin-drazana!
: — &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado.kaontywiki(at)gmail.com mailaka]&lt;/small&gt; 12 Jolay 2015 à 12:03 (UTC)

'''Misaotra aloha tamin'ny famaliana!'''&lt;br /&gt;

Ny fitaovana fandikam-bontoatiny dia,efa ela no mba naniriako hisian'io fitaovana io tato amin'ny wikipedia mg, satria efa betsaka ihany koa ny lahatsoratra nodikaiko tamin'izy io tamin'ireo wikipedia rahalahy. Tsara aloha ilay izy fa iezahintsika hatsaraina ihany. 

Eny ary fa veloma ianao ry namako ary mirary tontolo andro tsara ho anao.

N.B: amin'ny manaraka mba tsy ho lasa pejy serasera ny wikipedia mg dia aleo alefa mailaka raha toaka tafatafa sahala an'izao ilay izy, sa ahoana hoy izy anao?

Misaotra tompoko!
--[[Mpikambana:BeGasy|BeGasy]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:BeGasy|discussion]]) 12 Jolay 2015 à 13:02 (UTC)
: Miarahaba indray,
: Amin'ny tetikasa Wiki rehetra, ny mailaka dia natao hampitana ireo hafatra tsy tokony natao ho sarababembahoaka (olana amin'ny lalàna, fifanakalozana tenimiafina, sns.). Tsy mampaninona ahy ny mifampiresaka eto amin'ny pejin-dresaka, satria natao ho an'izany izy ity. Raha tia hiresaka momba ny zavatra tsy tiana ho fantatry ny rehetra ianao dia mandefasa mailaka amiko. — &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado.kaontywiki(at)gmail.com mailaka]&lt;/small&gt; 12 Jolay 2015 à 13:34 (UTC)

Eny ary tompoko!&lt;br /&gt;


mankasitraka anao aho,hanoratra mailaka rehefa misy resaka hafa.

Veloma tompoko!
--[[Mpikambana:BeGasy|BeGasy]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:BeGasy|discussion]]) 12 Jolay 2015 à 14:40 (UTC)

== Borôkraty ( Bureaucrate) ==

Salama tompoko!

Nohon'ny fitiavako hikarakara ity Wikipedia ity dia manana finiavana sy faniriana ho lasa Borôkraty aho. Eo amin'izany indrindra no tiako hametrahana fanontaniana hoe, misy fepetra takiana ve raha te-ho Borôkraty? Inona ary no tokony hataoko? 

Misaotra tompoko!
--[[Mpikambana:BeGasy|BeGasy]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:BeGasy|discussion]]) 23 Jolay 2015 à 13:35 (UTC)
:Manao ahoana,
:Amin'izao fotoana izao dia tsy mbola misy borôkraty eto amin'i Wikipedia. Ny anton'izany dia ny haben'i fikambanana (mpikambana mavitrika) eto. Ny tena ilàna an'ny borôkraty koa dia ny manatanteraka ny fanovan-tsatam-pikambana.
:Raha ny hevitro manokana dia tsy mbola mila borôkraty isika eto ankehitriny: isika roa fotsiny no mpikambana nisoratra anarana ary mavitrika eto. sady efa samy manana satam-pandrindra avokoa isika eto.
: — &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado.kaontywiki(at)gmail.com mailaka]&lt;/small&gt; 24 Jolay 2015 à 23:03 (UTC)

== fanatsarana Endrik infobox ==

Miarahaba tompoko!

Faly aho manoratra aminao, saika hanontany kely aho, 

Ahoana ny ahafahantsika manao ny infobox mifanaraka aminizay ilaina na azo baikoina? Ohatra eto : 
&lt;center&gt;
{{infobox olona
|sary                            =&lt;!--sary.svg--&gt;
|anarana                         =&lt;!--.....--&gt;
|fiantsoina                    =&lt;!--.....--&gt;
|teraka                          =&lt;!-- azo fenoina amin'ny alalan'ny {{daty niterahana sy taona|00|11|22}} --&gt;
|maty                            =&lt;!--.....--&gt;
|firenena                        =&lt;!--Madagasikara--&gt;
|karazana                        =&lt;!-- madagasikara|malagasy --&gt;
|asa                             =&lt;!--.....--&gt;
|asa hafa                        =&lt;!--.....--&gt;
|taona niasàna                   =&lt;!-- taona nanombohany ny asa mampalaza azy --&gt;
|seha-pitiavana                  =&lt;!-- vady, sipa, sns... --&gt;
|tranokala                       =&lt;!--- http://www.olona.com---&gt;
}}
&lt;/center&gt;
* '''Tsy ilaiko zao ny teny hoe : |maty , |karazana, |taona niasana, ka tsy tiko mipoitra eo amin'ny infobox n'olo iray, izany hoe tokony asiana paramètres de facultatifs ny teny amin'ny infobox mba tsy mipoitra izay tsy nisoratana na izay banga!''' 

Asa azonao ny tiako hanontaniany azafady? 

Misaotra betsaka! 


{{BeGasy}}&lt;br /&gt;

--:D 11 Aogositra 2015 à 14:16 (UTC)

: Miarahaba anao BeGasy, dia tena mahatalanjona ahy tokoa ny finiavanao eto amin'ny Wiki.
: Azoko ny tianao tenenina. Raha tsy tianao hipoitra ilay hoe &quot;maty&quot;, &quot;asa&quot;, sns. dia ampidirinao an-tsehatra ny atao hoe [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Extension:ParserFunctions ParserFunctions].
: Amin'ireo atao hoe ParserFunctions ireo dia ahitana fetra (condition), filazana (expression), sns. Rehefa misy fotoana aho dia hanova ilay pejy [[Endrika:Olona]] miaraka amin'izay ParserFunctions izay.
: Amin'ny manaraka indray tompoko, — &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado.kaontywiki(at)gmail.com mailaka]&lt;/small&gt; 12 Aogositra 2015 à 13:05 (UTC)

== Page merging ==
Hi Jagwar,

At Wikipdata, we found two items about the same person. It seems that both had articles in English and at this Wikipedia. Usually, I would tag them with [[Template:Merge]] (or the equivalent). I'm not sure if the attempt to create one at [[Endrika:Merge]] was a good idea. Please delete it if it's unwanted. Thanks for your help. --[[Mpikambana:Jura1|Jura1]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Jura1|resaka]]) 21 Septambra 2015 à 08:58 (UTC)

== Liv and Maddie ==

Could this page be written in Malagasy? The page that was deleted looked like French. The page exists in English ([[en:Liv and Maddie]]) and French ([[fr:Liv et Maddie]]). [[Manokana:Fandraisan'anjara/2602:30A:C037:A450:6482:2AD1:3725:2EA|2602:30A:C037:A450:6482:2AD1:3725:2EA]] 14 Oktobra 2015 à 21:46 (UTC)
: Hi, that page was not written in proper Malagasy: it was a mix of Malagasy, French and English that could not be understood by a monolingual native speaker. I may rewrite it later but for now I don't feel like it. Sorry for the inconvenience. Best regards, — &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado.kaontywiki(at)gmail.com mailaka]&lt;/small&gt; 15 Oktobra 2015 à 15:22 (UTC)
:::How do you say &quot;Liv and Maddie is an American teen sitcom created by John D. Beck and Ron Hart and produced by It's a Laugh Productions for Disney Channel.&quot; in Malagasy? That was what the article was supposed to say. Also should [[:Wikipedia:General disclaimer]] and [[:Wikipedia:About]] be deleted? All they had were interwikis (which go on Wikidata), but they didn't have any content. [[Manokana:Fandraisan'anjara/2602:30A:C037:A450:2196:405D:492A:DFA8|2602:30A:C037:A450:2196:405D:492A:DFA8]] 29 Janoary 2016 à 05:36 (UTC)
::::Can you take a look at the articles I asked for help in fixing? I noticed a lot of inaccuracies in these articles. Some even look like machine translations while others are very basic. Any page relating to Disney movies and TV shows has inaccuracies in it. Can they be fixed? [[Manokana:Fandraisan'anjara/2602:306:83A9:3D00:6C8A:EBA1:CB42:C973|2602:306:83A9:3D00:6C8A:EBA1:CB42:C973]] 23 Novambra 2017 à 20:14 (UTC)
:::::There are machine translated articles about fast food restaurants being manufactured in this Wikipedia and 70 other languages. Can you just delete them if they're not worth keeping? There are the ones written in mg.wiki that are still here but not deleted. They are:

* [[Wayback Burgers]]
* [[A&amp;W Restaurants]]
* [[Hardee's]]
* [[Whataburger]]
* [[Smashburger]]

Maybe just delete them if they are not notable. The Wikipedia:General disclaimer and Wikipedia:About pages need deletion too. Liv and Maddie should either be fixed or deleted. Same with the other Disney movie and TV show articles being manufactured in this Wikipedia. [[Manokana:Fandraisan'anjara/2602:306:83A9:3D00:B8FD:8874:ED6C:F014|2602:306:83A9:3D00:B8FD:8874:ED6C:F014]] 29 Novambra 2017 à 07:58 (UTC)
: Hi IP, the machine translated articles have been deleted. Thank you for reporting them. — &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado.kaontywiki(at)gmail.com mailaka]&lt;/small&gt; 29 Novambra 2017 à 18:52 (UTC)

::But what about Wikipedia:General disclaimer and Wikipedia:About? They are currently blank and were created ''only'' with Interwiki links (which are at Wikidata now). So they don't have any content. Not only that, but Liv and Maddie, Teletubbies, Charlotte's Web, The Fox and the Hound, etc. are all more machine translated articles with inaccuracies. There are more accurate articles with better translations in the English and French Wikipedias. Would it be better to just delete them or fix them? Some articles are about famous shows and movies (like The Lion King and The Simpsons), but others like Liv and Maddie or Fun and Fancy Free are about shows and movies that even Americans have never heard of. There is also [[Endrika:Disney theatrical animated features|a template that exists that is about these Disney theatrical animated features]] that is not translated and not linked on other articles. Note also that there are pages linking to [[Hamilton Luske]] (which does not exist) but not [[Endrika:Hamilton Luske]] (which does exist). There is also [[Endrika:Clyde Geronimi]] but the only page linking to that template is the page about [[Clyde Geronimi]] himself. Note also that Bot-Jagwar created that page (the one about Clyde Geronimi). Perhaps Bot-Jagwar could create more articles about notable Disney movies? Like for example ''Frozen'' is a Disney animated film that many people have heard of or seen. It is ''far'' more famous than films like Fun and Fancy Free or shows like Liv and Maddie. The page exists in English as [[:en:Frozen (2013 film)]] and in French as [[:fr:La Reine des neiges (film, 2013)]]. Note also that ''Frozen'' is one of the highest-grossing movies ever made, and is in production of a sequel for a release in 2019. The film is widely known so you might have heard of it. Can it have an article? [[Manokana:Fandraisan'anjara/2602:306:83A9:3D00:D138:CC74:53F6:EE68|2602:306:83A9:3D00:D138:CC74:53F6:EE68]] 30 Novambra 2017 à 18:02 (UTC)
:::I moved Pirates des Caraïbes to Pirates of the Caribbean because it is the original English name. I believe it's better to use the original English name for movies and shows not published in Malagasy that were originally made in English. I actually regret making the articles I made on The Jungle Book and Lady and the Tramp because they are badly written like other people have said. Although it's true that these Disney movies usually always have good articles in French, but not all of them. Currently there are articles I am trying to improve that are in bad shape. The Pirates of the Caribbean article looks small and has words in French. Some of these other articles are like that too. Right now, I realize that only ''some'' of these articles are top priority, but I need to know which ones are. Others are of much lesser importance. I can't tell if Pirates of the Caribbean is top priority or not, because I didn't make it. But I made The Jungle Book and Lady and the Tramp articles. They are small, but translated. Would that be OK or not? I might make more articles, but I need to know which ones are the most notable. [[Mpikambana:Kkjj|Kkjj]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Kkjj|resaka]]) 30 Novambra 2017 à 21:32 (UTC)
::::Hi. Theoretically, the Wikipedia:General Disclaimer and Wikipedia:About are supposed to contain the Malagasy version of what's written on their English counterparts. In general, the disclaimer states that Wikipedia in general does not guarantee the validity of information stored in here; that a Wikipedia articles does not constitute a legal, medical or professional advice, etc. The About page should shortly explain what Wikipedia is about and what you can do on and for Wikipedia. Both pages have been blank pretty much since the beginning. No translation from their English or French counterparts has ever been done, and I haven't planned to translate any of those pages yet.
::::
::::To be honest, I am not in the mood of writing Wikipedia articles about Disney movies. And most of the Malagasy versions here are in a state of abandonment since IP contribution has been disabled on those pages due to severe vandalism in the past. Machine translation can be attempted, but only in from a simple English version. You can propose a simple English version of the article you want to update on the talk page, and if it doesn't take too long to review and fix, surely I'll update the main article.
::::
::::I've already thought about creating movies, but I would wait a little bit longer before flooding the wiki with the potentially unmaintainable number of 20,000+ movie articles. And as you might have seen, quite a few of them are top-priority. — &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado.kaontywiki(at)gmail.com mailaka]&lt;/small&gt; 30 Novambra 2017 à 23:00 (UTC)
::But I need to know which ones (are top-priority). Like is ''Frozen'' more notable than the others? It's widely talked about, so you might have heard of it. Some talk pages that already have changes proposed to their articles:

* [[Dinika:The Simpsons]]
* [[Dinika:The Lion King]]
* [[Dinika:Lady and the Tramp]]
* [[Dinika:The Fox and the Hound (boky)]]
* [[Dinika:Charlotte's Web (horonantsary, 1973)]]
* [[Dinika:Charlotte's Web 2: Wilbur's Great Adventure]]

Should the blank pages be deleted or kept? I don't get the point of keeping blank pages. And some talk pages like [[Dinika:Lilo &amp; Stitch]] are currently blank. Meanwhile [[Dinika:The Fox and the Hound]] was deleted. Should Dinika:The Fox and the Hound be restored so that I can request more changes? [[Mpikambana:Kkjj|Kkjj]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Kkjj|resaka]]) 30 Novambra 2017 à 23:36 (UTC)
:::Update: I have made more changes to the articles. But I am getting ready for bed so it I need to sleep tonight. It gets tiring having to clean these articles up. However, it is good to do when I'm bored. Be sure to check what I have written. I noticed [[Endrika:LahatsoratraIlaina]] has the first 10 Disney movies ever made on it, but they already exist. I don't know whether or not to just put the ones that are missing instead. There are only 16 articles about these movies. I am working on rewriting them all. [[Mpikambana:Kkjj|Kkjj]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Kkjj|resaka]]) 1 Desambra 2017 à 04:09 (UTC)
::::That's awesome, I've reviewed the articles you've attempted to translate, and they are OK. Contribution is always welcome as long as it's constructive. I've been maintaining a list of articles to be created at [[Mpikambana:Jagwar/lisi-dahatsora-koforonina#Horonantsary_&amp;_sarimihetsika]] where ''[[Frozen]]'' is listed alongside other movies. I did some cleanup on [[Endrika:LahatsoratraIlaina]] which should probably be deleted (OK, I created the page, but haven't touched it '''in years''').
::::To answer your question on blank pages, yes, they should be deleted. — &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado.kaontywiki(at)gmail.com mailaka]&lt;/small&gt; 1 Desambra 2017 à 18:59 (UTC)
::::But about blank pages, does that include the General disclaimer and About? They're blank currently and so are some talk pages such as [[Dinika:Oliver &amp; Company]]. But others like [[Dinika:Bambi]] and [[Dinika:Teletubbies]] were edited by me. I have noted the correct content for them. [[Mpikambana:Kkjj|Kkjj]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Kkjj|resaka]]) 1 Desambra 2017 à 19:07 (UTC)
:::Also note: there's more than one movie called Frozen, so it should be [[Frozen (horonantsary, 2013)]]. And the Star Wars movies have specific titles too (and there's more than just 6). [[Mpikambana:Kkjj|Kkjj]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Kkjj|resaka]]) 1 Desambra 2017 à 19:10 (UTC)
::::Also, I added the logos for Liv and Maddie and The Simpsons. I also realized that a better caption for that would be &quot;The logo for the series.&quot; That's what they said about The Simpsons in fy.wikipedia. It said &quot;It logo fan de searje.&quot;, which means &quot;The logo for the series.&quot; in English. What would that mean in Malagasy? Note: I can add it, and then you can fix it. I'll do that. Also, I'm too lazy to remember the titles for the Star Wars movies, but I will look that up in a little bit. Thanks. [[Mpikambana:Kkjj|Kkjj]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Kkjj|resaka]]) 2 Desambra 2017 à 01:10 (UTC)

== Communication help request ==
Dear Jagwar, user &quot;BeGasy&quot; would like to [[Wikipedia:Mpandrindra/Fangatahana/BeGasy|become admin on mg.wikipedia]]. You supported this request. When I was doing background checks I found a block on Commons. I would like to know if this is still an issue or if it is safe to give admin rights. However, it is hard to communicate in English, and I think my message was not understood. Could you perhaps translate the text below into Malagasy so &quot;BeGasy&quot; can read and reply? Thank you very much. Sincerely, [[Mpikambana:Taketa|Taketa]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Taketa|resaka]]) 10 Janoary 2016 à 20:47 (UTC)
 Dear BeGasy, you were blocked indefinitely on Wikimedia Commons due to repeated uploading of non-free files and two times block evasion. Could you please give your side of the story. What happened? Do you have any intention of uploading files on mg.wikipedia? Sincerely, Taketa

: Hi Taketa, I wish you a happy new year, and I am sorry for the late reply.
: English is the mother tongue of none of us. I think you'll have a better success if you wrote to him in French (I saw you are fr-1).
: As of the message translation you have the message below:
: «Miarahaba anao Begasy, voasakana teo amin'i Wikimedia Commons mandrakizay ianao noho ny fandefasana rakitra tsy malalaka indroa ary noho ny fialan-tsakana. Mangataka fanazava mikasika izay zavatra nataonao izay aho tompoko. Inona no nitranga? Minia ny handefa ireo rakitra ireo eo amin'i mg.wikipedia ve ianao? Amin-kitsim-po, Taketa»
: I am going to post the message on his talk page so he can see and explain. I'll let you know.
: — &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado.kaontywiki(at)gmail.com mailaka]&lt;/small&gt; 12 Janoary 2016 à 22:04 (UTC)
::Dear Jagwar, thank you very much. [[Mpikambana:Taketa|Taketa]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Taketa|resaka]]) 13 Janoary 2016 à 09:50 (UTC)
:::Hello Taketa, I've got a reply from BeGasy. He apparently was not well-aware of the importing rules at Wikimedia  Commons (especially the necessity to put a licence on the files he had imported), and did not understand why he got warnings, then blocks. He actually did not infringe Commons policy on purpose. It was a misunderstanding problem. Now that he realises why he got blocked, he says he won't do those things again. — &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado.kaontywiki(at)gmail.com mailaka]&lt;/small&gt; 15 Janoary 2016 à 13:52 (UTC)

== Fanontaniana ==

'''Salama tompoko!''' &lt;br /&gt;
Inona aloha ny vaovao sy maresaka ela ela zay? 
Ny tiako hanontaniany voalohany dia , efa tsy afaka miverina ho mpandrindra indray ve ny tenako amin'izao tompoko? 
Satria fantako fa tsy ampy ny mapndrindra ato amin'ny Wikipedia Malagassy, ary miha betsaka ireo lahatsoratra tsy manaraka ny fitsipika miforona ato ka tsy voahara maso. Ka ahoana tompoko ny amin'izany? 

Farany, misy vaovao henoko eny amin'ny tambazotra sosialy hoe, ho tanterahina eto Mahajanga amin'ny faha 4 Martsa hoavy zao ny fandraisana Wikipedia ao amin'ny Allince Français, ahoana tsara tompoko momban'izy io? &lt;br /&gt;


'''Misaotra tompoko!'''

== [[wikt:chr:prendre en filature]] ==

Bonjour Jaguar,

Je suis tombé sur l'entrée [[wikt:chr:prendre en filature|prendre en filature]] du Wiktionnaire en cherokee, mais je ne comprends pas bien comment Bot-jaguar en est arrivé à créer une telle entrée : comment, par exemple, devine-t-il que cette expression se traduit en cherokee par &quot;ᎤᏓᏴᎳᏛ&quot; (udayvladv) ? (Cette entrée en cherokee n'est présente ni sur le wiktionnaire en cherokee lui-même ni sur le wiktionnaire anglophone). [[Mpikambana:Automatik|Automatik]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Automatik|resaka]]) 20 Novambra 2016 à 16:29 (UTC)
: Bonjour Automatik,
: Pour le mot en cherokee, je me suis servi d'un dictionnaire bilingue anglais-cherokee externe. Pour les traductions, j'ai récupéré celles présentes sur le Wiktionnaire anglophone. — &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado.kaontywiki(at)gmail.com mailaka]&lt;/small&gt; 24 Novambra 2016 à 18:27 (UTC)
:: J'ai trouvé [http://www.culturev.com/cherokee/front/animals1.html ça] : mais dans ce cas, ᎤᏓᏴᎳᏛ correspond à la traduction du nom commun ''shadow'', et non du verbe. Ta source dit-elle autre chose ? Cordialement, [[Mpikambana:Automatik|Automatik]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Automatik|resaka]]) 10 Desambra 2016 à 21:44 (UTC)

== Share your experience and feedback as a Wikimedian in this global survey ==

&lt;div class=&quot;plainlinks mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
Hello! The Wikimedia Foundation is asking for your feedback in a survey. We want to know how well we are supporting your work on and off wiki, and how we can change or improve things in the future.&lt;ref group=survey&gt;This survey is primarily meant to get feedback on the Wikimedia Foundation's current work, not long-term strategy.&lt;/ref&gt; The opinions you share will directly affect the current and future work of the Wikimedia Foundation. You have been randomly selected to take this survey as we would like to hear from your Wikimedia community. To say thank you for your time, we are giving away 20 Wikimedia T-shirts to randomly selected people who take the survey.&lt;ref group=survey&gt;Legal stuff: No purchase necessary.  Must be the age of majority to participate. Sponsored by the Wikimedia Foundation located at 149 New Montgomery, San Francisco, CA, USA, 94105. Ends January 31, 2017. Void where prohibited. [[m:Community Engagement Insights/2016 contest rules|Click here for contest rules]].&lt;/ref&gt; The survey is available in various languages and will take between 20 and 40 minutes.


&lt;big&gt;'''[https://wikimedia.qualtrics.com/SE/?SID=SV_6mTVlPf6O06r3mt&amp;Aud=AE&amp;Src=13AESSA Take the survey now!]'''&lt;/big&gt;


You can find more information about [[m:Community_Engagement_Insights/About_CE_Insights|this project]]. This survey is hosted by a third-party service and governed by this [[:foundation:Community_Engagement_Insights_2016_Survey_Privacy_Statement|privacy statement]]. Please visit our [[m:Community_Engagement_Insights/Frequently_asked_questions|frequently asked questions page]] to find more information about this survey. If you need additional help, or if you wish to opt-out of future communications about this survey, send an email to surveys@wikimedia.org.

Thank you!
--[[:m:User:EGalvez (WMF)|EGalvez (WMF)]]  ([[:m:User talk:EGalvez (WMF)|talk]]) 13 Janoary 2017 à 20:51 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message envoyé par User:EGalvez (WMF)@metawiki en utilisant la liste à https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Community_Engagement_Insights/MassMessages/Lists/2016/13-AESSA&amp;oldid=16205359 --&gt;
&lt;references group=survey /&gt;

== baoritra ==

Bonjour Jagwar, est ce que tu pourrais vérifier [[wikt:fr:Special:Diff/22047035|ceci]] ? Merci d'avance. [[Mpikambana:Pamputt|Pamputt]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Pamputt|resaka]]) 26 Janoary 2017 à 07:42 (UTC)

== Your feedback matters: Final reminder to take the global Wikimedia survey ==

(‘’Sorry to write in English’’)

&lt;div class=&quot;plainlinks mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
Hello! This is a final reminder that the Wikimedia Foundation survey will close on '''28 February, 2017 (23:59 UTC)'''.   The survey is available in various languages and will take between 20 and 40 minutes. '''[https://wikimedia.qualtrics.com/SE/?SID=SV_6mTVlPf6O06r3mt&amp;Aud=AE&amp;Src=13AESSA  Take the survey now.]'''

If you already took the survey - thank you! We won't bother you again.

'''About this survey:''' You can find more information about [[m:Community_Engagement_Insights/About_CE_Insights|this project here]] or you can read the [[m:Community_Engagement_Insights/Frequently_asked_questions|frequently asked questions]].  This survey is hosted by a third-party service and governed by this [[:foundation:Community_Engagement_Insights_2016_Survey_Privacy_Statement|privacy statement]]. If you need additional help, or if you wish to opt-out of future communications about this survey, send an email through EmailUser function to [[:m:Special:EmailUser/EGalvez_(WMF)| User:EGalvez (WMF)]].  '''About the Wikimedia Foundation:''' The [[:wmf:Home|Wikimedia Foundation]] supports you by working on the software and technology to keep the sites fast, secure, and accessible, as well as supports Wikimedia programs and initiatives to expand access and support free knowledge globally.  Thank you! --[[:m:User:EGalvez (WMF)|EGalvez (WMF)]]  ([[:m:User talk:EGalvez (WMF)|talk]]) 23 Febroary 2017 à 07:30 (UTC)

&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message envoyé par User:EGalvez (WMF)@metawiki en utilisant la liste à https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Community_Engagement_Insights/MassMessages/Lists/2016/13-AESSA&amp;oldid=16205359 --&gt;

== Félicitations et sollicitation ==

Salut Jagwar, comment ça va ? Je vois que la wikipédia en malgache a franchi le seuil des 80000 articles, et que tu es toujours très actif ! Félicitations pour ton investissement qui perdure dans le temps...

Je viens te solliciter car après deux ans d'inactivité de ma part ici, et en vertu de la politique par défaut concernant ces droits, les stewards de Meta: voudraient me retirer ces droits d'admins. Comme il n'y a pas beaucoup d'admins ici (en gros j'ai l'impression que tu es le seul actif), j'ai proposé qu'on me laisse les droits d'admin &quot;au cas où&quot; : je suis notifié dés que ma page de discussion est modifiée et il est donc très facile de me &quot;réveiller&quot; en cas de besoin de renforts (vandalisme massif, attaques de longue durée, etc.).

Je te propose donc d'appuyer ma demande si cela te convient, c'est là : [[Wikipedia:Mpandrindra]].

Merci encore et bravo pour tout ce que tu fais, bien cordialement,

-- [[User:Alno|AlNo]] [[User talk:Alno|(resaho)]] 21 Martsa 2017 à 15:23 (UTC)
:Misaotra betsaka pour ton soutien :) -- [[User:Alno|AlNo]] [[User talk:Alno|(resaho)]] 13 Jolay 2017 à 14:55 (UTC)

== Fikambanana Wikipedien Malagasy ==

Manakory aby tompoko.

Mba misy hetaheta kely tiako hozaraina mba hampandrosoana ny Wikipedia Malagasy. Soso-kevitra ihany ny ahy ary tsy haiko loatra raha efa misy ilay izy na tsy misy, fa ny hevitro dia : Maninona raha mba asiana vondrona iray hifaneraseran'ny Wikipedianina Malagasy. Mba hifankafantarana sy hizarana trai-kefa. Vitsy mantsy raha ny salan'isa no jerena ireo mpikambana malagasy eto amin'ity tranonkala ity ka mety ho tsara raha mba misy vondrona mampiray, ary mba ho afaka hanao hetsika fizarana sy fampiroboroboana ity Tranonkala ity isika raha tafavondrona.
Hevitra ihany ny ahy io, fa asa ianao raha mazoto. Raha efa misy moa ilay vondrona dia mba tiako ho fantatra.

Mankasitraka tompoko

--[[Mpikambana:AleasterX|AleasterX]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:AleasterX|resaka]]) 28 Martsa 2017 à 14:14 (UTC)
: Miarahaba tompoko, ary tonga soa eto amin'i Wikipedia.
: Voalohany indrindra aloha dia misaotra anao mamoa-kevitra momba ny Wikipdia. Tena vitsy tokoa ireo mpandray anjara amin'izao fotoana izao ka atao ny ezaka mba hampiroboroboana an'i Wikipedia. Efa nanentana ihany aho tamin'ny alalan'ny forum gasy ary tamin'ny alalan'ny vondrona Facebook (https://www.facebook.com/wpmalagasy). Io vondrona Facebook io dia tokony natao hifanakalozan-kevitra, vaovao ary fahaizana, fa tsy ampy ny fotoana ananako hikarakarana io vondrona io. 
: Ankoatra izany koa dia misy ireo pejin'ny fikambanana (https://mg.wikipedia.org/wiki/Dinika_amin%27ny_Wikipedia:Dinika) izay azo ampisaina ho an'ny fifandraisana amin'ny mpikambana avy any amin'ny Wiki hafa.
: Raha manana fanontaniana na soso-kevitra ianao dia aza misalasala :) — &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado.kaontywiki(at)gmail.com mailaka]&lt;/small&gt; 1 Aprily 2017 à 19:52 (UTC)

== Vandalisme ao amin'ny pejy &quot;Vavolombelon'i Jehovah&quot; ==

Salama Tompoko.
Namorona ny pejy hoe [[Vavolombelon'i Jehovah]] aho. Nifototra tamin'ny fandikana sy famintinana ny hita ao amin'ny Wikipedia frantsay sy anglisy ilay izy fa tsy nankiniko amin'ny fahalalako fotsiny an'ilay fikambanana. Ny mampalahelo ahy anefa dia nisy namafa sy nanolo zavatra hafa ny ampahany be tamin'izay nosoratako, izay heveriko fa tsy manaja ny atao hoe tsy fiandaniana. Ny hampahafantatra anareo mpiandraikitra ny fisian'izany no anoratako eto. Mangataka sosokevitra sy fanampiana aho mba tsy hampisy conflit na guerre d'édition matetika momba io pejy io sy ny hafa koa.
Misaotra tompoko. --[[Mpikambana:Thelezifor|Thelezifor]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Thelezifor|resaka]]) 20 Novambra 2017 à 01:42 (UTC)
: Miarahaba anao Thelezifor,
: Misaotra anao tonga mandray anjara eto amin'ny Wikipedia Malagasy. Raha ny hitako dia ny mpikamnbana [[mpikambana:Roberalimanana|Roberalimanana]] no namafafa ny ampahan'ny fandraisan'anjaranao teo amin'ny pejy momba ny [[vavolombelon'i Jehovah|Vavolombelon'i Jehovah]]. Nanampy zavatra maromaro izy kanefa dia nanala fehintsoratra maro dia maro ihany koa [https://mg.wikipedia.org/w/index.php?title=Vavolombelon%27i_Jehovah&amp;type=revision&amp;diff=808935&amp;oldid=808773]. Tsy very mandrakizay ny fiovana nataonao teo amin'ilay pejy fa mbola azo averina. [https://mg.wikipedia.org/w/index.php?title=Vavolombelon%27i_Jehovah&amp;oldid=808773 Ity] ny fiovàna nataonao farany. Rehefa malala-dalaka ny fotoako dia hamerina izay banga aho (amin'ny Sabotsy na Alahady). Mila anontaniana ihany koa i Roberalimanana momba ny antony nanesorany ny fehintsoratra sasany. 
: Mba tsy hisian'ny guerre d'edition dia tsara ny manampy ny tsiahy (reference, citation, source) miaraka amin'ilay dikanteny. Amin'izay dia mamporisika izay mpandray anjara mandalo hitazona ny fanambarana fantam-piaviana. — &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado.kaontywiki(at)gmail.com mailaka]&lt;/small&gt; 21 Novambra 2017 à 21:14 (UTC)

== Mahakasika ny fanovana nataoko tao amin'ny pejy Vavolombelon'i Jehovah ==

Miarahaba anao Jagwar

Misaotra anao tsy nisalasala niteny ahy tamin'ilay nanovako ny pejy vavolombelon'i Jehovah.
Tsy vavolombelon’i Jehovah aho nefa itako tsy dia mahafinaritra loatra ny fomba nilazan'i Thelezifor ny mahakasika ny Vavolombelon’i Jehovah tao, tsy dia diso loatra akory ny sasany amin’ireo voalaza, ary itako tena niezaka izy nanao azy, fa amin’ny ankapobeny dia tsy ampy be dia be, tsy dia misy zavatra tsara koa voatantara, sady itako misy somary tsy mety ny fomba nilazana ny hevitra sasany. 
Ohatra hoe ny  vavolombelon’I Jehovah nipoitra avy amin’ny protestantisma sy ny adventisma dia tsy marina. Ny eo ambany lohateny hoe:”finoan’ny vavolombelon’I Jehovah” koa tompoko dia marobe koa no tokon’ny ahitsy sy ampiana.

Na iza na iza vavolombelon’i Jehovah malagasy hamaky anazy io izay mihoatra ny 138 470 , dia tsy ho faly na oviana na oviana amin’izany fomba firesaka toy ny misy fankahalana izany. Izay tsy miresaka afatsy ny lafiratsiny. Ary mety haniry hanova io fomba filaza io daholo. Handray anjara ao amin’ny Wikipedia.

Raha te ahalala ny momba ahy sy ny tantarako ianao, dia iza no tsaratsara kokoa anontanianao mahakasika izany ? Tsy iza fa tsy maintsy ny tenako ihany. Raha tsy tia ahy ianao na amin’ny olona tsy tia ahy no angalanao hevitra dia mety ho ny zavatra ratsy mahakasika ahy ihany no azonao sy voatantaranao. Raha te-ahalala momba ny vavolombelon’I Jehovah àry ianao, anisan’izany ny tantarany na ny finoany, dia iza no tsaratsara kokoa afaka hanome valiny mahafa-po? tsy iza fa ny vavolombelon’I Jehovah ihany sa tsy izany? Avy amin’ny bokiny izany fa tsy ny avy amin’ny boky hafa na teny inona izany na teny inona.

Ny tantaran’ny vavolombelon’i Jehovah nalaiko dia tao anatin’ny boky misy tantaran’ny vavolombelon’i Jehovah, mitondra ny lohateny hoe: “Vavolombelon’i Jehovah, mpitory ny fanjakan’Andriamanitra”, misy pejy 750, natonta tamin’ny 2005, nanomboka tamin’ny pejy faha 42 hatramin’ny pejy faha 119 no nangalako hevitra. Ny finoan’ny vavolombelon’i Jehovah dia nalaiko tamin’ny boky: “Ny Vavolombelon’i Jehovah—Iza moa Izy Ireo? Inona no Inoany? Natao printy tamin’ny 2011, pejy faha 12 hatramin’ny pejy faha 14 no nalaiko, sy ny boky “Fandresen-dahatra”, natao printy tamin’ny 2011, pejy faha 407 hatramin’ny pejy faha 415. Ireo antontan’isa dia nalaiko avy amin’ny Diarin’ny Vavolombelon’I Jehovah natao printy tamin’ny Janoary 2017, pejy faha 177 hatramin’ny pejy faha 192. Nosoratan’ny vavolombelon’i Jehovah(Watchtower Bible and Tract Society of New York, Inc., Wallkill, New York, U.S.A) daholo ireo, Ny sary dia nataoko copie avy amin’ny www.jw.org, sary nahazahoan-dalana daholo, izay tsy an’iza fa tranokalan’ny Vavolombelon’i Jehovah ihany, nikirizako ary tao anatin’ny andro maromaro no nanaovako azy, nataoko tao anaty fichier word ny sasany avy eo nataoko copie tao amin’ny Wikipedia. 
Ny mahakasika ny hoe avy amin’ny jw.org ireo teny nolazaiko dia mety marina satria ireo boky notanisaiko ireo dia hita ao amin’ny www.jw.org ny sasany ary ao amin’ny wol.jw.org ny sasany ary mety ho hita any amin’ny site hafa koa toy ny watchtowerwayback.org ny sary sy ny boky hafa.

Nataoko io mba ho feno kokoa ny fanazavana mahakasika ny vavolombelon’i Jehovah fa tsy ireo zavatra ratsy ihany no noresahina mba hanomezana fahafahampo ny Malagasy indrindra ireo vavolombelon’I Jehovah sy ireo mianatra aminy izay tena mazoto amin’ny fanaovana fikarohana amin’ny internet amin’izao andro izao. 

Ny ankabeazan’ireo voalazan'i Thelezifor mahakasika ny vavolombelon’I Jehovah dia voalaza ao amin’ilay hevitra vaovao nataoko ihany fa nalamina, natao mazava tsara fotsiny, sady natao feno kokoa ny fanazavana. Ka tsy ny ratsy ihany no voaresaka fa ny tsara koa. Ka tsy haiko raha mahazo rariny aho amin’izany, mbola tokon’ny hanohy izy iny aho, anisan’izany ny famenoana ny bibliographies sy ny rohy hafa fa mbola tsy vitako ilay izy.

Raisiko foana aloha ny sosokevitra sy ny fanakianana fa tiako kokoa raha ny tombotsoan’ny maro no jerena. Izay mety no atao.
Misaotra indrindra tompoko.

== José Rafael Cordero Sanchez ==

Hi Jagwar. Please creation protect [[José Rafael Cordero Sanchez]]. You may want to add to your local [[MediaWiki:Titleblacklist]] the sentence

'''.*R[a]f[a][e]l.*C[o0]rd[e]r[o0].*S[а]nch[e]z.*'''

If you have any questions, please let me know. Happy New Year, [[Mpikambana:Sam Sailor|Sam Sailor]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Sam Sailor|resaka]]) 26 Desambra 2017 à 21:30 (UTC)

== Hi {{pagename}} ==

Hello Jagwar! You are currently alone? Can you see the task about deletion, Thanks :) [[Mpikambana:Murbaut|Murbaut]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Murbaut|resaka]]) 18 Mey 2018 à 03:55 (UTC)

== [[Mohammad Ghorbanpour]] ==

Hello. Could you please delete the article mentioned either as cross-wiki spam or as non-notable? The article has been deleted several times on several different language Wikipedias. [[Mpikambana:Hiàn|Hiàn]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Hiàn|resaka]]) 25 Mey 2018 à 03:44 (UTC)

== Year pages ==

Are these pages recently created by IP editors (likely the same person) correct?
* [[Special:Contributions/124.105.29.184]]
* [[Special:Contributions/66.175.212.90]]
* [[Special:Contributions/183.89.8.135]]
Are they useful? Should they be deleted? (They look a lot like pages that regularly get deleted on other wikis because they're created by a longtime cross-wiki vandal. In fact, the pages created by 183.89.8.135 may get deleted by a steward anyway, regardless of the quality of the content, because that IP address has been globally blocked in the past for this very reason.) - [[Mpikambana:Dcljr|dcljr]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Dcljr|resaka]]) 17 Septambra 2018 à 06:57 (UTC)
: Thanks for the information. I just nuked all year-related articles created by IPs. They were not useful and should have been deleted. Glad to see some IP have already been blocked. — &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado.kaontywiki(at)gmail.com mailaka]&lt;/small&gt; 17 Septambra 2018 à 21:18 (UTC)

== Sokajy:Pejy nomena hofafàna ==

Bonjour,

Pouvez-vous supprimer les catégories vides de [[:Sokajy:Pejy nomena hofafàna]] ?

Merci

[[Mpikambana:Vargenau|Vargenau]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Vargenau|resaka]]) 23 Oktobra 2018 à 21:21 (UTC)

== More year pages ==

These pages don't look right to me (but I don't read Malagasy): [[Special:Contributions/47.105.87.160]]. Should they be deleted? - [[Mpikambana:Dcljr|dcljr]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Dcljr|resaka]]) 13 Desambra 2018 à 08:29 (UTC)
:Hi, there is nothing to read in there as those pages are empty anyway. They are so numerous that I can't even nuke them... — &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado.kaontywiki(at)gmail.com mailaka]&lt;/small&gt; 13 Desambra 2018 à 18:29 (UTC)

== Non-free files ==
Hi! 

I noticed that mg.wiki [[mg:Special:ListFiles|have 3 files]]. It seems they are uploaded as non-free files. Per [[:wmf:Resolution:Licensing_policy]] mg.wiki need an Exemption Doctrine Policy (EDP) to host non-free files. See lists at [[m:Non-free content]] and an example see [[en:Wikipedia:Non-free content]].

I could not find an EDP on mg.wiki. Do you have one?

If not the three files should be deleted. --[[Mpikambana:MGA73|MGA73]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:MGA73|resaka]]) 31 Martsa 2020 à 18:27 (UTC)

== Momba ny fisian'ny pejy Sary/*/2022 ==

Miarahaba namana.

Mba afaka omenao fanazavana momban'ny fisian'ny io pejy io ve ao. Raha ny fahitako azy manko dia lasa toy ny pejy izay tsy manana antom-pisiana manokana. Ny pejy tokoa mantsy dia feno sary miaraka amin'ny daty 2022 izay azo lazainy ho tsy mitombina.
Misoatra anao mialoha amin'ny valin-teny. [[Mpikambana:Htension1000|Htension1000]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Htension1000|resaka]]) 28 Jolay 2020 à 12:24 (UTC)
:Manao ahoana [[User:Htension1000|Htension1000]],
:
:Ny antom-pisian'ny pejy sahala ilay nofafànao iny dia ny famantarana amin'ny fomba tsotra kokoa ireo sary rehetra izay efa niseho ary izay mbola hiseho amin'ny pejy fandraisana.
:Ho hitanao ao amin'i [[Wikipedia:Sary/*]] na ao amin'i [[Wikipedia:Sary/*/taona_2020]] ny sary hipoitra amin'ity taona ity.
:Nanomboka tamin'ny 16 Aprily 2020 dia miova isan'andro ny sary miseho eo amin'ny pejy Fandraisana.
:Amin'izao fotoana izao dia efa feno hatramin'ny taona 2030 ny sary.
:— &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado.kaontywiki(at)gmail.com mailaka]&lt;/small&gt; 29 Jolay 2020 à 12:41 (UTC)

== Weird pages from 2013 on ku.wiktionary ==

Hello, just before your bot stopped editing on ku.wiktionary it created some [https://ku.wiktionary.org/wiki/Taybet:Contributions/Bot-Jagwar strange pages] which I'm not sure are actual words (couldn't find anything but links to mg.wiktionary or spam on the internet). Can you check? -- [[Mpikambana:Guherto|Guherto]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Guherto|resaka]]) 8 Aogositra 2020 à 14:39 (UTC)
:Another weird thing is, how can [https://ku.wiktionary.org/wiki/mizozozozo a verb form refer to itself] as the verb? Sorry if this is something special with Malagasy. -- [[Mpikambana:Guherto|Guherto]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Guherto|resaka]]) 8 Aogositra 2020 à 15:31 (UTC)
::Hi [[Mpikambana:Guherto|Guherto]],
::Those verbs have been created following [https://mg.wiktionary.org/wiki/Dinika_amin%27ny_mpikambana:Jagwar/2#inflected_Malagasy_verb_forms that discussion there]. I no longer have the exact context, but the definition was supposed to mean present tense. More information should have been added manually, but for some reason it was never done... — &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado.kaontywiki(at)gmail.com mailaka]&lt;/small&gt; 9 Aogositra 2020 à 12:28 (UTC)

== We sent you an e-mail ==

Hello {{PAGENAME}},

Really sorry for the inconvenience. This is a gentle note to request that you check your email. We sent you a message titled &quot;The Community Insights survey is coming!&quot;. If you have questions, email surveys@wikimedia.org. 

You can [[:m:Special:Diff/20479077|see my explanation here]].

[[Mpikambana:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:MediaWiki message delivery|resaka]]) 25 Septambra 2020 à 18:53 (UTC)
&lt;!-- Message envoyé par User:Samuel (WMF)@metawiki en utilisant la liste à https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Samuel_(WMF)/Community_Insights_survey/other-languages&amp;oldid=20479295 --&gt;

== Perihelia fa tsy Perifelia ==
Salama Tompoko.
Maro loatra ny pejy ato amin' ny Wikipedia malagasy (manakaiky ny 7 000) izay ahitana ny hoe &quot;perifelia&quot; izay tokony ho soratana hoe &quot;perihelia&quot;. Tokony hatao ny fanitsiana.--[[Mpikambana:Thelezifor|Thelezifor]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Thelezifor|resaka]]) 10 Martsa 2021 à 04:16 (UTC)

== How we will see unregistered users ==

&lt;div lang=&quot;fr&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=content/&gt;
Bonjour !

Vous recevez ce message parce que vous êtes un administrateur ou une administratrice sur un wiki Wikimedia.

Aujourd'hui, lorsqu'une personne modifie un wiki Wikimedia sans être connectée, nous affichons son adresse IP. Comme vous le savez peut-être déjà, nous ne serons plus en mesure de le faire à l'avenir. Il s'agit d'une décision du service juridique de la Fondation Wikimedia, car les normes et réglementations en matière de confidentialité en ligne ont changé.

Au lieu de l'IP, nous allons montrer une identité masquée. Du fait de votre statut d'admin, '''vous pourrez toujours accéder à l'adresse IP'''. Il y aura également un nouveau droit d'utilisateur pour celles et ceux qui ne sont pas admin mais qui ont besoin de voir les IP complètes, afin de lutter contre le vandalisme, le harcèlement et le spam. Les patrouilleurs et patrouilleuses verront également une partie de l'IP même sans ce droit d'utilisateur. Nous travaillons également sur [[m:IP_Editing:_Privacy_Enhancement_and_Abuse_Mitigation/Improving_tools/fr|de meilleurs outils]] pour faciliter la maintenance des wikis.

Si vous ne l'avez pas encore fait, [[m:IP_Editing:_Privacy_Enhancement_and_Abuse_Mitigation/fr|vous pouvez en savoir plus sur Meta]]. Si vous voulez être sûr de ne pas manquer les changements techniques sur les wikis Wikimedia, vous pouvez [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|vous inscrire]] à [[m:Tech/News|aux actualités techniques hebdomadaires]] (''Tech News'').

Nous avons [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/fr#options|deux propositions]] concernant le possible fonctionnement de cette identité. '''Nous apprécierions vos commentaires''' sur la façon dont vous pensez que cela fonctionnerait le mieux pour vous et votre wiki, maintenant et à l'avenir. Vous pouvez nous laisser un message [[m:Talk:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigatio|sur la page de discussion]]. Vous pouvez écrire dans votre langue. Les suggestions ont été publiées en octobre et nous déciderons après le 17 janvier.

Merci. 
/[[m:User:Johan (WMF)|Johan (WMF)]]&lt;section end=content/&gt;
&lt;/div&gt;

4 Janoary 2022 à 18:17 (UTC)
&lt;!-- Message envoyé par User:Johan (WMF)@metawiki en utilisant la liste sur https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Target_lists/Admins2022(5)&amp;oldid=22532651 --&gt;

== Droits admin de [[User:Alno]] sur mg:wikipedia ==

Salama tompoko Jagwar!

Pour commencer je te souhaite une très belle année 2022 !

De nouveau il m'est notifié que je suis sur le point de perdre mes droits admin ici faute d'actions récentes. De la même façon que la dernière fois, j'ai posté une [[Wikipedia:Mpandrindra|demande à la communauté locale]] pour savoir si elle serait d'accord pour me reconduire. Je reste bien évidemment toujours aussi facile à &quot;réveiller&quot; en cas de besoin ;)

Bonne continuation à toi et à la Wikipédia gasy !

-- [[User:Alno|AlNo]] [[User talk:Alno|(resaho)]] 21 Janoary 2022 à 13:35 (UTC)

===Pas question===
Bonjour [[User:Alno]] sur mg:wikipedia
Qu'est que tu fais sur mg:wikipedia?  Rien?    Tu ne sais pas parler malgache, tu n'a jamais été non plus, en plus tu ne connais pas d'utiliser un traducteur automatique.
Ehem, tu veux etre administrateur pourquoi?   Pour frimer avec tes tantines?
Non, je dit: non, vas frimer avec d'autres choses, achetes toi une voiture ou trouves toi un jouet, ok?

En plus: ca marche bien ici: justement parce qu'il n'a pas d'administrateur ! Hourrah. Restons serieux, ok.
Salut
[[Manokana:Fandraisan'anjara/41.213.235.225|41.213.235.225]] 4 Aprily 2024 à 03:04 (UTC)

== Rename two files ==

Hello!

You seem to be the only active admin here so I'm contacting you directly. The file extensions (.jpg) of these files don't match their MIME (image/png) and hence need to be moved:

* [[:Sary:2010 Winter Olympics logo.svg|Sary:2010 Winter Olympics logo.svg]] → [[:Sary:2010 Winter Olympics logo.png|Sary:2010 Winter Olympics logo.png]]
* [[:Sary:MySQL.svg|Sary:MySQL.svg]] → [[:Sary:MySQL.png|Sary:MySQL.png]]

Thanks! [[Mpikambana:Jonteemil|Jonteemil]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Jonteemil|resaka]]) 10 Jolay 2022 à 01:56 (UTC)

== Enquiry on a deleted page ==

Hello [[User:Jagwar|Jagwar]],

I noticed the announcement I made in the Malagasy community portal [https://mg.wikipedia.org/w/index.php?title=Manokana:Laogy&amp;page=Enabling_Section_Translation:_a_new_mobile_translation_experience was deleted] by you. Please can you suggest the right page to make my announcement?

Thank you for your help! [[Mpikambana:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:UOzurumba (WMF)|resaka]]) 23 Novambra 2022 à 17:44 (UTC)
: Hello [[Mpikambana:UOzurumba (WMF)|UOzurumba]],
: Your message has been moved to [[Wikipedia:Dinika#Enabling_Section_Translation:_a_new_mobile_translation_experience]]. You can use that page to make announcements from the WMF.
: Regards, — &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado.kaontywiki(at)gmail.com mailaka]&lt;/small&gt; 23 Novambra 2022 à 18:58 (UTC)
::Thank you, [[Mpikambana:Jagwar|Jagwar]]. [[Mpikambana:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:UOzurumba (WMF)|resaka]]) 25 Novambra 2022 à 16:32 (UTC)

== Fanohizana ny fikirakirana ny raki-pahalalana Wikipédia eto Madagasikara ==

Salama @[[Mpikambana:Jagwar|Jagwar]], faly mifanena amin'ny mpiray tanindrazana eto amin'ity sehatra ity. Raha mety afaka mahazo adiresy mailaka ve hifaneraserana misimisy kokoa? Mankasitraka indrindra. [[Mpikambana:Anai171|Anai171]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Anai171|resaka]]) 13 Martsa 2023 à 20:49 (UTC)

:Salama @[[Mpikambana:Anai171|Anai171]], faly ihany koa aho mahitana mifanakalo hevitra amin'ny mpiray tanindrazana mandray anjara eto amin'i Wikipedia. radomd92 amin'i gmail.com no azonao hanoratana mailaka amiko. — &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado.kaontywiki(at)gmail.com mailaka]&lt;/small&gt; 13 Martsa 2023 à 21:36 (UTC)
::Mankasitraka indrindra o! [[Manokana:Fandraisan'anjara/197.215.193.161|197.215.193.161]] 14 Martsa 2023 à 05:20 (UTC)

== &quot;Search&quot; ==

Hi!

There's one new message to translate, which may become very visible. It's just one word: &quot;Search&quot;.

It can be translated here: https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special:Translate&amp;group=jquery-uls&amp;language=mg&amp;filter=&amp;action=page

It's the last one in the list.

As you do it, can you please also check the translation of the message write above it? It is &quot;Search for a language&quot; in English, and it's currently translated as &quot;Hitady fiteny&quot; into Malagasy. If possible, both this message and the new one-word &quot;Search&quot; message should use the same word for &quot;Search&quot;.

You already have a translatewiki account, and you made many contributions there, so it should be very easy for you.

Thank you! [[Mpikambana:Amire80|Amir E. Aharoni]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Amire80|resaka]]) 26 Martsa 2023 à 06:59 (UTC)

:Hi @[[Mpikambana:Amire80|Amire80]],
:Thanks for the heads-up, the translation is now complete again. The current translation given for &quot;Search for a language&quot; is -- I believe -- accurate as it is. For the placeholder, it depends, on whether the &quot;search&quot; word should be in the imperative form (&quot;Tadiavo&quot;) or not (&quot;Hitady&quot;); I have chosen the latter to be consistent with my past work on these. — &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar]]&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [mailto:rado.kaontywiki(at)gmail.com mailaka]&lt;/small&gt; 26 Martsa 2023 à 19:57 (UTC)
::Thanks! [[Mpikambana:Amire80|Amir E. Aharoni]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Amire80|resaka]]) 26 Martsa 2023 à 20:45 (UTC)

== Sorry to disturb ==

Can you help me to protect [[Tommy Jonathan Sinaga]] page from spam editing? .Regards! [[Mpikambana:Manao tsara|Manao tsara]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Manao tsara|resaka]]) 22 Aogositra 2023 à 01:56 (UTC)
==Fandraisana anjara==
Salama@[[Mpikambana:Jagwar|Jagwar]]

Mitsiriritra ny ataonao eto amin'ny wikipédia malagasy, mankasitraka .
Hampiana-tena amin'ny fanoratana teny magasy mba hanatevin-daharana ny mpikatroka ato. 
[[Mpikambana:Chirocca77|Chirocca77]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Chirocca77|resaka]]) 24 Mey 2025 à 06:08 (UTC)

== Request writing about Isabelle de Charriere (Q123386) ==

Hello Jagwar, Would you like to write about Isabelle de Charriere (Q123386) for the MG Wikipedia? It'll be appreciated if it'll be done.

[[Mpikambana:Boss-well63|Boss-well63]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Boss-well63|resaka]]) 12 Novambra 2025 à 12:10 (UTC)

== You may be an eligible candidate for the U4C election ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Greetings,

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years.

This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required.

The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run.

In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 28 Aprily 2026 à 20:06 (UTC) &lt;/div&gt;
&lt;!-- Message envoyé par User:Keegan (WMF)@metawiki en utilisant la liste sur https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&amp;oldid=30472432 --&gt;

== Bonjour de l'Italie ==

Bonjour, bien cher Jagwar!!!

J'ai ouverte un [[Pino Pagani|petit stub]] sur la Wikipedia Malgache, et je vous demande la gentilesse d'ajoutter quelque nouvelle sur la biogrphie du personnage.

Je suis disponible en voue aider en Italien et Portugais. Merci pour votre reponse, à bientôt [[Mpikambana:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Rei Momo|resaka]]) 6 Jolay 2026 à 07:43 (UTC)

== Famafana ampaham-botoatiny amin'ny pejy &quot;Rabarioelina Ndriana&quot; ==

Salama Tompoko

Manoratra aminao aho noho izao antony izao: misy mamafa foana ny ampahanmiy amin' ny lahatsoratra momba an' i [[Rabarioelina Ndriana]] ka ny tena voakasika matetika amin' izany dia ny ampahany momba ny fisian’ ny fitsipahana ny maha mpanjakan' i Madagasikara na mpanjakan' Imerina azy. Tokony ho hita ao amin' ilay pejy anefa io ampahany io mba hisian' ny fomba fijery tsy mitanila sady mba tsy hahalasa blaogy manokana hanindrahindrana olona na zavatra na fikambanana na hevitra iray ny Wikipedia amin'ny teny malagasy.

Tamin’ ny [https://mg.wikipedia.org/w/index.php?title=Rabarioelina_Ndriana&amp;oldid=1123290 22 Novambra 2025] dia voafafan' ny IP [[Manokana:Fandraisan'anjara/~2025-35490-77|&lt;bdi&gt;~2025-35490-77&lt;/bdi&gt;]] ny votoatin' ny hoe &quot;[https://mg.wikipedia.org/w/index.php?title=Rabarioelina_Ndriana&amp;oldid=1121222#Fanoherana_ny_maha_mpajakan'_Imerina_azy Fanoherana ny maha mpajakan' Imerina azy]&quot;. Tamin’ ny [https://mg.wikipedia.org/w/index.php?title=Rabarioelina_Ndriana&amp;oldid=1134169 1 Aprily 2026] dia voafafan’ ny IP [[Manokana:Fandraisan'anjara/~2026-20251-02|&lt;bdi&gt;~2026-20251-02&lt;/bdi&gt;]] voalohany ny ampahany hoe &quot;[https://mg.wikipedia.org/w/index.php?title=Rabarioelina_Ndriana&amp;oldid=1133086#Fitsipahana_ny_fanjakany Fitsipahana ny fanjakany]&quot;.

Tamin’ ny  [https://mg.wikipedia.org/w/index.php?title=Rabarioelina_Ndriana&amp;oldid=1148688 &lt;bdi&gt;5 Aogositra 2026&lt;/bdi&gt;] dia voafafan’ ny IP  [[Manokana:Fandraisan'anjara/~2026-43119-20|&lt;bdi&gt;~2026-43119-2&lt;/bdi&gt;0]] ny ampahany hoe  &quot;[https://mg.wikipedia.org/w/index.php?title=Rabarioelina_Ndriana&amp;oldid=1147967#Fitsipahana_ny_maha_mpanjaka_azy Fitsipahana ny maha mpanjaka azy]&quot;.

Koa ny iangaviako dia ny mba hiarovana io pejy voalaza io. [[Mpikambana:Thelezifor|Thelezifor]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Thelezifor|resaka]]) 8 Aogositra 2026 à 08:30 (UTC)

:Salama Thelezifor,
:Misaotra tamin'ny hafatra ary tamin'ny fanarahanao akaiky ny zavatra nitranga. Rehefa nandinika tokoa aho dia tsara arovantsika ilay pejy fa misy tsy mankatò an'io fizarana manokana io, ka izay manana kaonty ihany no afaka manova azy manomboka anio ka hatramin'ny taona 2029. Raha mbola mitohy ilay izy dia ataoko ho ny mpandrindra ihany no afaka manova. Hita eo fa tokony tsy ho tonga amin'izany isika. — &lt;b&gt;&lt;span style=&quot;border:1px solid #74CC66;padding:1px 3px;font-family:Verdana,sans-serif;&quot;&gt;[[Mpikambana:Jagwar|&lt;font color=&quot;#CC6666&quot;&gt;Jagwar&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/b&gt;&lt;small&gt;[[User talk:Jagwar|grr...]] [[Special:EmailUser|📧]]&lt;/small&gt; 10 Aogositra 2026 à 19:52 (UTC)
::Salama Tompoko
::Misaotra amin'ny fandraisanao andraikitra tamin'ny fiarovana ilay pejy. [[Mpikambana:Thelezifor|Thelezifor]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Thelezifor|resaka]]) 11 Aogositra 2026 à 06:22 (UTC)</text>
      <sha1>jla7v5xfku48r7d3ofcn73e3xn0iys1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Antsiranana</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4285</id>
    <revision>
      <id>1149045</id>
      <parentid>1135682</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T05:25:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43677-38</username>
        <id>40632</id>
      </contributor>
      <comment>Ben'ny tanàna</comment>
      <origin>1149045</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4939" sha1="mdhlhkbciapgkht0ckqr9i2oulscnwj" xml:space="preserve">{{coord|-12.317320|49.291880}}
{{infobox tanàna
|anarana=Antsiranana
|faritany=[[Faritanin'i Antsiranana|Antsiranana]]
|faritra =  [[Faritra Diana|Diana]]
|ben'ny tanàna=Dellaris Randriamanankevitra Huberto&lt;ref&gt;[https://midi-madagasikara.mg/conseil-des-ministres-59-nominations-contre-6-abrogations-aux-hauts-emplois-de-letat/ Conseil des ministres : 59 nominations contre 6 abrogations aux hauts emplois de l’État]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://midi-madagasikara.mg/diana-huberto-dellaris-nomme-prefet-dantsiranana/ DIANA : Huberto Dellaris nommé préfet d’Antsiranana.]&lt;/ref&gt;
|saina=Diego Suarez Armoirie.png
|sary=Antsiranana Diego Suarez typical Arab-influenced architecture Madagascar.jpg
|isam-ponina=87569
|velarantany= 71.9
|haavo = 71
|fanjakana=
|firenena={{Madagascar}}
|tanàn-dehibe=NC
}}

'''Antsiranana''' na '''Diego-Suarez''' dia [[Kaominina eto Madagasikara|kaominina malagasy]] ao amin'ny [[Distrikan'Antsiranana I|distrikan' Antsiranana I]],  [[Faritra Diana]], [[Faritanin' Antsiranana]]. Ny isan'ny mponiny dia 87 569 araka ny faminavinana natao tamin' ny taona 2000; tafakatra 142 467 izany tamin'ny taona 2020. Ny kaodin-[[kaominina]] dia 71599 ary ny kaodin-distrika dia 715.

== Toekarena ==
Ny toekarena ao Antsiranana dia mifototra bebe kokoa amin'ny fizahantany: ao ireo hotely sy toeram_pisakafoana lehibe ,ireo indostria (SECREN, PFOI, Aquafood, Etablissement Manajara) ny jono,ny varotra ary ny asa fitaterana.&lt;ref&gt;https://123dok.net/article/pr%C3%A9sentation-de-la-commune-urbaine-d-antsiranana.z1d9917d&lt;/ref&gt;
=== Fambolena ===
Ny tantsaha mampiasa [[zezika]] simika dia latsaky ny 5%.

Ny entana faharoa lafo vidy indrindra dia [[manga]].

Ny zavatra volena lehibe indrindra amin'ny lafin'ny velaran-tany dia ny manga. Ny entana fahatelo lafo vidy indrindra dia ny [[vary]]. Ny zavatra volena faharoa lehibe indrindra amin' ny lafin' ny velaran-tany dia ny vary. Ny entana lafo vidy indrindra dia katy. Ny 1% amin' ny mponina no miasa tany

=== Fiompiana&lt;ref&gt;https://mg.globalvoices.org/2017/08/10/104131/&lt;/ref&gt; ===
Ny isan' ny [[omby]] dia 600.
Ny isan' ny taona nisian'ny pestan' ny vorona teo anelanelan'ny taona 1999 sy 2001 dia 3.
20 ny isan' ny ombivavy be ronono..1% amin' ny mponina no miasa amin' ny [[fiompiana]]. 850 ny isan' ny [[kisoa]].

=== Sehatra hafa ===
Ny 34% amin' ny mponina no manao asa tanana. 
0 ny mponina no miasa amin' ny [[Jono|fanjonoana]]. 
62 % amin' ny mponina no miasa amin' ny sampandraharaha.

=== Lalana sy fitaterana ===
Tongavan'ny lalam-paritra ilay tanàna. Misy seranana an-dranomasina ao. Ijanon'ny taksiborosy ilay [[Kaominina eto Madagasikara|kaominina]]. Andalovan' ny lalam-pirenena ilay kaominina. Ahitana lalana vato ao amin' ny [[Kaominina eto Madagasikara|kaominina]].
Ny lalan-tany dia azo aleha mandavan-taona.
Misy fikambanan' ny mpampiasa lalan-tany ao.

=== Orinasa sy varotra ary samihafa ===
Misy masoivohon'ny [[banky]]. Misy [[tsena]] isan' andro any. Ahitana orinasa mampiasa olona latsaky ny folo. Ahitana orinasa mampiasa [[Olombelona|olona]] 10 hatramin'ny 50. Ahitana orinasa mampiasa olona mihoatra ny 50. Misy fitrandrahana harena an-kibon' ny tany amin' ny fomba indostrialy.

=== Fari-piainana ===
Ny  5% ny mponina no atao hoe mahantra.
Ny halavan' ny vanim-potoana mety ahalanian' ny vokatry ny taon-dasa dia 3 volana.
Ny 15 % ny mponina no atao hoe manan-karena.Ny 80 % ny mponina no manana fari-piainana antonontonony.

== Sampandraharaham-panjakana ==

=== Fianarana sy fitsaboana ===
Ahitana tobim-pahasalamana ao. Misy fianarana ambaratonga faharoa (lise). Ahitana sekoly ambaratonga fototra. Ahitana hôpitaly na toeram-pitsaboana ao. Misy masoivohon' ny ministeran' ny fahasalamana.

=== Filaminana sy fitsarana ===
Misy tranom-pitsarana maharitra any. Ahitana kolejy ao amin' ilay tanàna. Misy masoivohon' ny ministeran' ny fiarovana. Ahitana miaramila ao amin' ilay kaominina.
Ny isan' ny vono olona tanatin' ny taona 1999-2001 dia 5.
Ahitana pôlisy ao amin' ilay kaominina.
Ahitana zandary ao amin' ilay kaominina.

=== Angovo sy rano ===
Tsy ny [[Jiro sy Rano Malagasy|JIRAMA]] no manome ny rano. Misy biraom-paositra ao. Misy masoivohon' ny ministeran' ny rano sy ny ala. Misy masoivohon' ny ministeran' ny angovo ao amin' ilay tanàna.

=== Samihafa ===
Misy masoivohon' ny ministeran' ny Fiompiana. Misy sampandraharaha misahana ny fananan-tany ao. Misy masoivohon' ny ministeran' ny asa tany. Misy masoivohon' ny ministeran' ny Fanabeazana. Misy masoivohon' ny ministeran' ny Mponina. Misy masoivohon' ny Fanaraha-maso ny asa. Misy masoivohon' ny ministeran' ny Asa Vaventy.

== Rohy ivelany ==
* [http://www.ilo.cornell.edu/ilo/census.xls ilo.cornell.edu] - Statistika momba ny kaominina malagasy ary loharanom-pahaizana namoronana an'ity lahatsoratra ity.

{{Commonscat|Antsiranana}}
[[Sokajy:Kaominina any Madagasikara]]
[[Sokajy:Kaominina any Faritra Diana]]
[[Sokajy:Tanàna ao Madagasikara]]
[[Sokajy:Antsiranana]]</text>
      <sha1>mdhlhkbciapgkht0ckqr9i2oulscnwj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kôlômbia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5038</id>
    <revision>
      <id>1148980</id>
      <parentid>1144467</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T15:40:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Martin Macha 2111</username>
        <id>23864</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1148980</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4828" sha1="mj4j5gj1mmev192q7zv7pu3ztdh6ddk" xml:space="preserve">{{vangovango|firenena}}

{{Infobox pays|
nom_local=República de Colombia |
prononciation=Es-República de Colombia.oga |
langue=es |
anarana_mg=Repoblikan'i Kolombia |
image_drapeau=Flag of Colombia.svg |
lien_drapeau=Saina ny Kolombia |
image_blason=Coat of arms of Colombia.svg |
lien_blason=Faneva ny Kolombia|
image_carte=South America location COL.png |
devise=Libertad y Orden (Fahafahana sy Filaminana) |
langues_officielles=[[Espaniola]]|
capitale=[[Bogotá]]|
coordonnées_capitale=|
lien_villes=Tanàna ny Kolombia |
titre_plus_grande_ville=Tanàna ngeza indrindra|
plus_grande_ville=[[Bogotá]] |
type_gouvernement=Repoblika ara-parlemanta |
titres_dirigeants=[[Filoha ny Kolombia|filoha]] |
noms_dirigeants=[[Abelardo de la Espriella]] |
superficie_rang=25 |
superficie_totale=1 141 748 |
pourcentage_eau=8,8% |
population_rang=26 |
population_totale= 53 399 171 |
population_année= 2026 |
densité=46,8 |
type_indépendance=Daty |
pays_indépendance=Avy amin'ny Espaina|
date_indépendance=[[20 Jolay]] [[1810]] |
pays frontaliers={{BRA}}{{-}}{{PER}}{{-}}{{VEN}}{{-}}{{PAN}}{{-}}{{ECU}}|
gentilé=Kolombiana| 
monnaie=[[Pesô Kolombiana]] |
code_monnaie=COP |
fuseau_horaire= -5 |
hymne_national=[[Oh Gloria inmarcesible]] |
domaine_internet=.co |
indicatif_téléphonique=57 |
notes=|
}}

I '''Kôlômbia''', na '''Repoblikan' i Kôlômbia''', (amin' ny [[fiteny espaniôla]]: '''República de Colombia'''), dia [[firenena]] any amin' ny tapany avaratra-andrefan' i [[Amerika Atsimo]]. Izy irery no firenena manana morontsirata amin' ny [[Ranomasina Karaiba]] ao varatra sy amin' ny [[Ranomasimbe Pasifika]] ao atsimo. I [[Bogotá]] no renivohiny, ny [[fiteny espaniôla]] no [[fiteny ôfisialy|fiteny ôfisiali]]ny ary ny peso no vola ampiasainy. I Kôlômbia no firenena miteny espaniôla ngeza indrindra ao aorian' i [[Meksika]] sy i [[Espaina]].

Ny [[Amerindiana]] no nonina tao Kôlômbia talohan' ny nahatongavan' ny Eorôpeana, i [[Christophe Colomb]], tamin' ny taona 1502. Nanomboka tamin' izay dia nozanahin' ny [[Espaina|Espaniôla]] ity firenena ity ary ka nirafitra tamin' i Nova Granada (na Nouvelle-Grenade na New Granada). Nisy ny fanoheran' ny vahoaka notarihin' i [[Camillo Torres]] sy i [[Simón Bolívar]]: niafara amin' ny fanambaràna ny fahaleovan-tenan' ny Repoblikan' i Kôlôbia Lehibe (Republica della Gran Colombia) tamin' ny taona 1819 izany. Ny taonjato faha-19 dia nisongadinan' ny [[ady an-trano]] maro. Niorina tamin' ny taona 1886 ny Repoblikan' i Kôlômbia. Taorian' ny [[Ady Lehibe Faharoa]], ny fiainana ara-pôlitika anatiny tao Kôlômbia dia nanjakan' ny atao hoe ''violencia'', izay fikomiam-bahoaka. Avy eo dia nisy ny [[ady anaty akata|mpiady anaty akata]] nifanandrenan' ny  vondrona mitam-piadiana maro, ka ny fivarotana sy fanondranana [[zava-mahadomelina]] ([[rongony]]) no  matetika anton' ny disadisa.

== Jeôgrafia ==

Ny Kôlômbia dia voazara ho faritany dimy: Karaiba, Pasifika, Anda, Orenokia ary Amazonia: ao anatin' ireo faritany ireo, samihafa ny sakafo, ny mponina, ny fiteny sy ny hetsika ara-toekarena.

Ny faritanin' i Anda no be olona indrindra: ao no misy ny tanàna manan-danja any Kôlômbia, indrindra i [[Bogotá]], i [[Medellín]], i [[Bucaramanga]], i [[Cúcuta]], i [[Pasto]], i [[Manizales]], i [[Pereira]], i [[Neiva]] ary i [[Ibagué]], ary any amin' ny morontsiraka avaratra: ny Karaiba, any no misy an' i [[Barranquilla]], i [[Cartagena]], i [[Santa Marta]], i [[Sincelejo]], i [[Montería]] ary i [[Valledupar]]. Ny tanàna fahatelo ao Kôlômbia dia i [[Cali]] izay miorina eo amin' ny sisintanin' ny faritany Pasifika-Anda.

Ny faritany sasany (Orinokia, Pasifika, Amazonia) indray dia tsy mivoatra tahaka ny faritanin' i Anda, ny departementan' i Chocó, Vaupés, Guainía, Putumayo, Caquetá, Guaviare, Vichada sy Amazonas no anisan' ny mahantra indrindra.

== Jereo koa ==

* '''Firenena ao Amerika:''' [[Antigoa-sy-Barboda]] - [[Arjentina]] - [[Bahamasy]] - [[Barbady]] - [[Belizy]] - [[Bôlivia]] - [[Brezila]] - [[Dôminika]] - [[Ekoadôra]] - [[Etazonia]] - [[Goatemala]] - [[Goiana]] - [[Grenady]] - [[Haitỳ|Haity]] -[[Hôndorasy]] - [[Jamaîka]] - [[Kanada]] - [[Kiobà|Kioba]] - [[Kôlômbia]] - [[Kôsta Rika]] - [[Meksika]] - [[Nikaragoa]] - [[Orogoay]] - [[Panamà|Panama]] -  [[Paragoay]] - [[Però]] - [[Pôrtô-Rikô|Pôrtô Rikô]] - [[Repoblika Dôminikana]] - [[Salvadôro]] - [[Santa Losia]] - [[Santa-Kity-sy-Nevisy]] - [[Santa-Vinsanta-sy-Grenadina]] - [[Silia]] - [[Sorinama]] - [[Trinite-sy-Tôbagô]] -[[Venezoela]]

* '''Kôntinenta eto an-tany:''' [[Afrika]] - [[Amerika]] ([[Amerika Avaratra]] - [[Amerika Atsimo]]) - [[Azia]] - [[Eorôpa]] - [[Ôseania]] - [[Antarktika]]

* '''Lohahevitra hafa:''' [[Buenos Aires]] - [[Lisitry ny firenena]]

[[Sokajy:Kolombia]]
[[Sokajy:Firenena ao Amerika Atsimo]]</text>
      <sha1>mj4j5gj1mmev192q7zv7pu3ztdh6ddk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nikaragoa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6904</id>
    <revision>
      <id>1148982</id>
      <parentid>1148895</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T15:41:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>A09</username>
        <id>31143</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Voafafa ny fanovana ny [[Special:Contributions/~2026-43920-02|~2026-43920-02]] ([[User talk:~2026-43920-02|Dinika]]); voaverina amin'ny votoatiny teo aloha nataon'i [[User:~2026-30465-54|~2026-30465-54]]</comment>
      <origin>1140247</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5698" sha1="dvtelp79nm00mflhvqeterw6t5ufi1j" xml:space="preserve">{{Infobox Pays|
nom_local1=República de Nicaragua| langue1=es|
nom_malgache=Repoblikan'i Nicaragua|
image_drapeau=Flag of Nicaragua.svg| lien_drapeau=Sainan'i Nicaragua|
image_blason=Coat of arms of Nicaragua.svg| 
lien_blason=mari-piandrianan'i Nicaragua|
image_carte=Nicaragua (orthographic projection).svg|
devise=En Dios Confiamos&lt;br /&gt;(Matoky an'Andriamanitra izahay)|
langues=[[fiteny espaniola]]|
capitale=[[Managua]]| coordonnées_capitale= 12°09’N, 86°16’W|
lien_villes=Tanànan'i Nicaragua| titre_plus_grande_ville=Tanàna ngeza indrindra| plus_grande_ville=[[Managua]], [[León (Nicaragua)|León]], [[Granada (Nicaragua)|Granada]]|
type_gouvernement=[[Repoblika]]|
titres_dirigeants=[[Filoha]]| noms_dirigeants=[[Daniel Ortega]]|
superficie_rang=95| superficie_totale=129 494| pourcentage_eau=2,9%|
population_rang=131| population_totale=5 785 846| population_année=2008|
densité=42 |
type_indépendance=Date| pays_indépendance=Avy amin’ny [[Espaina]]| date_indépendance=[[15 Septambra]] [[1821]]|
pays frontaliers={{HON}}{{-}}{{CRC}}|
gentilé=Nicaraguaianina|
IDH={{augmentation}} 0,710| IDH_année=2005| IDH_catégorie=moyen| IDH_rang=faha 118|
monnaie=[[Córdoba Volamena]]&amp;nbsp;{{exp|1}}| code_monnaie=NIO|
fuseau_horaire=-6|
hymne_national=[[Salve a ti]]|
domaine_internet=.ni| indicatif_téléphonique=505|
notes=|
}}

I '''Nikaragoa''' dia firenena any [[Amerika Afovoany]]. Voafaritr' i [[Kôsta Rika]] izy any atsimo ary i [[Hôndorasy]] any avaratra. Manana morontsiraka ao amin' ny [[Ranomasimbe Pasifika]] sy ao amin' ny [[Ranomasina Karaiba]] izy. Izy no firenena lehibe indrindra any Amerika Afovoany. I [[Managua]] no renivohiny. 

Mizara ho faritra ara-jeôgrafia telo lehibe ny tanim-pireneny: any atsinanana no ahitana an' i Moskitia, izay lemaka amorontsiraka lehibe manatrika ny Ranomasina Karaiba sady rakotra ala trôpikaly amin' ny ampahany; eo afovoany no misy ny tany avo, izay manana salan-kaavo 600 m ary zarazarain' ny [[tandavan-tendrombohitra]] maromaro (mihoatra ny 2 000 m ny Cordillera Isabelia); any andrefana, mitodika any Pasifika, dia ahitana tandavan-tendrombohitra volkano (mbola misy volkano maromaro, ary tandindomin-doza voajanahary io faritra io). Saika ny antsasaky ny tanin' i Nikaragoà no rakotra ala. Any atsimo-andrefan' ilay firenena no misy ny [[Farihy Nicaragua]] izay farihy lehibe indrindra any Amerika Afovoany.

Ny mponin' i Nikaragoà dia ahitana vondrom-piarahamonina kreôla, mainty hoditra sy [[Amerindiana]]. Saika ny 90 %-n' ny mponina no katôlika.

Miompana indrindra amin' ny fambolena ny toekaren' i Nikaragoà, indrindra ny [[Kafe (maniry)|kafe]] sy ny [[landihazo]] ary ny [[akondro (maniry)|akondro]]. I Nikaragoà koa no iray amin' ny firenena be mpiompy omby any [[Amerika Afovoany]].

Zanatany espaniôla ny Nikaragoà nanomboka tamin' ny taona 1524, lasa firenena manam-mahaleo tena i Nikaragoà hatry ny 15 Septambra 1821 ary nikambana tamin' ny Faritany Mikamban' ny Amerika Afovoany (''Provinces unies d'Amérique centrale''). Niala tamin' ilay fikambanana izy tamin' ny taona 1838 ary lasa repoblika mizaka tena tamin' ny taona 1854.

== Jeôgrafia ==
[[File:Nicaragua-carteCIA.png|thumb|left|Ny sarintan' i Nikaragoa sy ny farihiny roa: [[farihy Managua]] sy ny [[farihy Nicaragua]]. Ny morontsiraka andrefana no tena be tanàna indrindra]]
I Nikaragoà dia manana velarana mirefy 129&amp;nbsp;494&amp;nbsp;km² ary 10&amp;nbsp;254&amp;nbsp;km² amin' ireo no tany. Miisa 5,8 tapitrisa eo ho eo ny mponina. 

Firenena be tendrombohitra i Nikaragoa, ny tany lemaka eny amorontsiraka (Karaîba sy Pasifika) dia miakatra tsimoramora any amin' ny [[tandavan-tendrombohitra]] anivo (vita dilatra) hatrany amin' ny tendro Mogoton (2&amp;nbsp;438&amp;nbsp;m). Any avaratra no misy ny tendro farany avo indrindra, akaikin' ny sisintan' i [[Hôndorasy]]. Misy [[zetra]] ny any amin' ny sisin-tany atsimo.

Ny tany lemaka amin' ny morontsiraka pasifika dia be [[afotroa]], indrindra eo amin' ny cordillère Maribios, misy ny [[farihy Nicaragua]] (na Cocibolba) sy ny [[farihy Managua]]. Misy nosy maro ao amin' ny farihy Nicaragua, anisan' izany ny nosin' afotroan' i Ometepe sy ny [[Tamba-nosy|tambanosi]]&lt;nowiki/&gt;n' i Solentiname. Ny 7&amp;nbsp;%'ny velarantan' i  Nikaragoa dia velaran' ny farihy.
=== Sisin-tany ===
* 923 km amin'i {{Hondorasy}}.
* 309 km amin'i {{Costa Rica}}

== Pôlitika ==

[[Repoblika ara-parlemanta]] i Nikaragoa, iray ihany ny isan' ny efitra ([[Antenimieram-pirenena]]). [[Solombavambahoaka]] miisa 93 no manan-tseza eo amin' ny Antenimieram-pirenena, mitondra mandritry ny efa-taona ny filoha lany.

== Jereo koa ==

* '''Firenena ao Amerika:''' [[Antigoa-sy-Barboda]] - [[Arjentina]] - [[Bahamasy]] - [[Barbady]] - [[Belizy]] - [[Bôlivia]] - [[Brezila]] - [[Dôminika]] - [[Ekoadôra]] - [[Etazonia]] - [[Goatemala]] - [[Goiana]] - [[Grenady]] - [[Haitỳ|Haity]] -[[Hôndorasy]] - [[Jamaîka]] - [[Kanada]] - [[Kiobà|Kioba]] - [[Kôlômbia]] - [[Kôsta Rika]] - [[Meksika]] - [[Nikaragoa]] - [[Orogoay]] - [[Panamà|Panama]] -  [[Paragoay]] - [[Però]] - [[Pôrtô-Rikô|Pôrtô Rikô]] - [[Repoblika Dôminikana]] - [[Salvadôro]] - [[Santa Losia]] - [[Santa-Kity-sy-Nevisy]] - [[Santa-Vinsanta-sy-Grenadina]] - [[Silia]] - [[Sorinama]] - [[Trinite-sy-Tôbagô]] -[[Venezoela]]

* '''Kôntinenta eto an-tany:''' [[Afrika]] - [[Amerika]] ([[Amerika Avaratra]] - [[Amerika Atsimo]]) - [[Azia]] - [[Eorôpa]] - [[Ôseania]] - [[Antarktika]]

== Rohy ivelany ==

* {{ODP|/World/Français/Régional/Amérique/Nicaragua/}}

* {{es}} [http://www.presidencia.gob.ni/ Gouvernement du Nicaragua] {{Wayback|url=http://www.presidencia.gob.ni/ |date=20100508130336 }}
[[Sokajy:Firenena]]
[[Sokajy:Nikaragoa|*]]</text>
      <sha1>dvtelp79nm00mflhvqeterw6t5ufi1j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Alahamady</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9420</id>
    <revision>
      <id>1149072</id>
      <parentid>1146520</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T11:31:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1149072</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14491" sha1="2wyobd097hj43aprw2xi5wvbgvjqttz" xml:space="preserve">Ny '''Alahamady''' no vintana voalohany ao amin' ny [[fanandroana malagasy]]. Ny [[Alohotsy]] no eo alohany ary ny [[Adaoro]] no manaraka azy. Ny zoro avaratra-atsinana no toerana omena azy. Io zoro io dia atao hoe [[zorofirarazana]] koa. Amin' ny Malagasy dia anaram-bintana aloha ny Alahamady vao izay anaram-bolana sy zavatra hafa (zoro, biby, habaka, erana sns). [[Renivintana]] na renim-bintana ny Alahamady. Misy amin' ny Malagasy ny mandray ny volana Alahamady ho volana voalohany amin' ny taona ao amin' ny [[tetiandro malagasy]].

== Fiavian'ilay anarana ==
[[Sary:Sturbridge Ram.jpg|vignette|168x168px|Ondrilahy]]

=== Ny teny hoe Alahamady ===
[[Sary:Lamm auf Wiese.jpg|vignette|169x169px|Zanak' ondry]]
Ny teny hoe ''Alahamady'' dia avy amin' ny anaran'ny [[antokon-kintana]] amin' ny [[Fiteny arabo|teny arabo]] hoe االحمل / ''Al-Hamal'' izay midika hoe &quot;zanak' ondry&quot;. Amin' ny faritra maro eto Madagasikara dia tononina manakaiky kokoa ny teny arabo izy ka atao hoe ''Alahamaly''. Manondro ny antokon-kintana sy ny evan' ny [[zôdiaka]] atao amin' ny [[Fiteny latina|teny latina]] sy [[Fiteny anglisy|anglisy]] hoe ''Aries'' na amin' ny [[Fiteny frantsay|teny frantsay]] hoe ''Bélier'' ny hoe ''Al-Hamal''. Amin' ny [[fiteny soahily]] dia atao hoe ''Hamal'' na ''Kondoo'' io antokon-kintana io. Amin' ny [[Fiteny malay|teny maley]] kosa dia atao hoe ''Hamal'' na ''Biri-biri'' ihany koa izy.

=== Ny antokon-kintana Ondrilahy sy ny zôdiaka ===
[[Sary:Aries_constellation_map-fr.png|vignette|173x173px|Ny antokon-kintan'ny Ondrilahy]]
Ny fotoana andalovan' ny [[masoandro]] ao amin' ny fari-danitry ny [[Antokon-kintana|antokon-kintan]]' ny [[Ondrilahy (antokon-kintana)|Ondrilahy]] dia manomboka amin' ny 18 Avrily ka miafara amin' ny 13 Mey. Ny fari-potoan' ny Ondrilahy araka ny [[zôdiakan-kintana]] (frantsay: ''zodiaque sidéral'') dia eo amin' ny 15 Avrily hatriamin'ny 15 Mey. Ny [[Ondrilahy (fanandroana)|Ondrilahy]] ao amin' ny [[zôdiaka mikisaka]] (frantsay: ''zodiaque tropique'') dia eo anelanelan' ny 21 Marsa sy 20 Avrily: tsy mifanaraka amin' ny fotoana andalovan' ny masoandro tandrify ny antokon-kintana Ondrilahy izany.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|
|&lt;small&gt;'''Hazandrano na Alohotsy'''&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;'''Ondrilahy na Alahamady'''&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;'''Ombilahy na Adaoro'''&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;'''Antokon-kintana'''&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;11 Marsa - 18 Avrily&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;18 Avrily - 13 Mey&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;13 Mey - 21 Jona&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;'''Zôdiakan-kintana'''&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;15 Marsa - 14 Avrily&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;15 Avrily - 15 Mey&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;16 Mey - 15 Jona&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;'''Zôdiaka mikisaka'''&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;20 Febroary - 20 Marsa&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;21 Marsa - 20 Avrily&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;21 Avrily - 20 Mey&lt;/small&gt;
|}

Ny volana Alahamady ao amin' ny [[tetiandro malagasy]] kosa dia tsy mifanaraka amin' ireo fa miandry tsinam-bolana ka misy milaza fa ny tsinam-bolana manakaiky indrindra ny 21 Marsa ao amin' ny volana Marsa na Avrily izany. Raha [[Tetiandro manara-bolana|manara-bolana]] tanteraka anefa ny tetiandro malagasy dia tsy voatery ho marina izany.
== Vintan' ny Alahamady ==
=== Toerany ===
Entina hilazana [[vintana]] ny teny hoe ''Alahamady'' ka iray amin'ireo [[renivintana]] efatra amin'ny fanandroana malagasy izy. Ny vintana Alahamady, hono, no vintana tsara indrindra satria ny olona teraka eo dia natao hitondra fanjakana. Lazaina fa mibaby ny [[Alohotsy]] sy mitrotro ny [[Adaoro]] ny Alahamady sady mifandratra amin'ny [[Adimizana]] nefa mitanila eo amin'ny [[Asombola]] sy [[Alakarabo]] izay iandrianany sy iarenany ny vintana Alahamady. Amin' ny fitetezana andro dia mitondra tonon' andro telo ny Alahamady, dia ny vava Alahamady (na vavan' Alahamady) sy ny vonto Alahamady (na vonton' Alahamady) ary ny vody Alahamady (na vodin' Alahamady).

=== Zoro avaratra-atsinana ===
Ny hoe ''Alahamady'' dia ilazana ny zoro avaratra-atsinana teo amin' ny [[Ntaolo]] malagasy. Zoro saro-pady sy masina indrindra ny Alahamady satria eo no itodihana raha mivavaka amin' [[Andriananahary]] sy ny [[Fivavahana amin'ny razana|razana]] ary eo no apetraka ireo zava-masina rehetra. Ny zoro Alahamady no [[zoro firarazana]]. Ary izany no maha loham-bitana sy volana voalohany ny Alahamady amin'ny faritra sasany teto Madagasikara. 

=== Fombany ===
Inoana ho vintan'[[andriana]] sady vintana maha mpanjaka ny Alahamady. Ny Alahamady no vintana mahery indrindra&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;small&gt;Jobily Rakotoson, &quot;L'art divinatoire, parole d'un sage&quot; in ''Madagascar fenêtres'', 2002, p.95.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.  

==== Vava Alahamady ====
Ny vava Alahamady ao amin'ny volana Alahamady dia atao hoe [[Alahamadibe]]. [[Ralambo]] sy [[Andriamasinavalona]] ary [[Andrianampoinimerina]] ihany anefa no mpanjaka lazaina fa teraka tamin' ny vava-Alahamady. Io andro io no natokana hanaovana ny [[Fandroan'Andriana]]. Andro mahery ny vava Alahamady ka ny zaza teraka amin'io dia alam-bintana fandrao misavika ny andriana, ka raha ankohonan'ny Andriana dia tsy avela hiara-mitoetra aminy.

==== Vonto Alahamady ====
Ny olona teraka vonto Alahamady dia ampitehirizina amponga telon-jehy sy ampiompina gisa fotsy mivady mba ho tratra antitra.

==== Vody Alahamady ====
Tonon'andro tsara ny vody Alahamady ka ny olona teraka amin'io dia ho tonga lehibe sy hanan-karena ary ho tratra antitra.

== Ny Alahamady teo amin' ny tantaran' ny Fanjakana merina ==

=== Mpanjaka teraka Alahamady ===
[[Sary:Andrianampoinimerina.jpg|vignette|170x170px|Andrianampoinimerina]]
Araka ny [[lovantsofina]], [[Ralambo]] zafikelin-d[[Rabiby]] dia teraka ny vava Alahamady, koa lasany ny fanjakana. Tamin-dRabiby dia voalohan' ny volana amin' ny volana 12 ny volana Alahamady. [[Andriamasinavalona]] sy [[Andrianampoinimerina]] koa dia lazain' ny lovantsofina fa teraka vava Alahamady.  

=== Zoro ahatsiarovan-dRabiby ny razany ===
Araka ny lovantsofina dia ny mpanjaka Rabiby hatrany no nametraka ny Alahamady ho eo amin' ny zoro avaratra-atsinanana mba ho fahatsiarovany fa avy any [[Meka (Arabia Saodita)|Maka]] na [[Meka (Arabia Saodita)|Meka]] any [[Arabia Saodita]] (frantsay: ''La Mecque''), any avaratra atsinanan' i Madagasikara ireo razana niandohany ka nomeny lanjany manokana io zoro io raha [[Ambohidrabiby]], vohitra misy azy no jerena. Eo amin' ny Alahamadintanin' Ambohidrabiby, amin' ilay tanàna atao hoe [[Fonohasina]] no nanao [[Joro (fomba malagasy)|joro]] sy nangata-pitahiana Rabiby alohan' ny hanafihany ny [[Vazimba]] teo an-tampon' Ambohidrabiby, koa napetrany amin' io toerana io ny hasin' ny fanjakany ary izany hasina mipetraka ao Fonohasina izany no maha-hasin' Imerina ny vohitr' [[Ambohidrabiby]]. 

=== Fotoan' ny fandroan' andriana ===
Tato aoriana, mba ho fahatsiarovana ny andro nahaterahany dia nataon-dRalambo amin' ny volana Alahamady ny [[fandroan'andriana|fandroan' andriana]] ka ''[[Alahamadibe]]'' (tonon' andro vava Alahamady amin' ny volana Alahamady) no iantsoana io andro iray amin' ny volana Alahamady io. Tamin' izany dia lasa fomba fiheverana fa io fitsingeranan' ny andro nahaterahan-dRalambo io no lasa tonon-taona sy noheverina ho toy ny voalohan' ny taona na &quot;[[asaramanitra]]&quot;. Tamin-dRalambo dia nifanindry ny Alahamadibe sy ny fandroan' andriana ary ny asaramanitra. 

Nandritry ny taonjato faha-19, dia nisy mpanjaka nanova ny andro fanaovana ny fandroan' andriana ho amin' ny andro nahaterahany ka tsy nifanindry intsony nanomboka teo ny volana Alahamady sy ny fandroan' andriana ary ny asaramanitra. 

=== Vavahady fidiran' andriana sy zoro fandroan' andriana ===
Mbola ny vavahady Alahamady amin' ny vohitr' Ambohidrabiby no natokana hidiran-dRabiby sy ny taranany, fa ny andriana hono tsy mba miditra amin' ny vavahady atsimo amin' ny vohitra iray. Tamin-d[[Ralambo]] dia mbola nolalainy fatratra ny zoro Alahamady, manamarina izany, ao ambany avaratra-antsinana amin' ny vohitr' Ambohidrabiby no antsakaina ny rano ampiasain-dRalambo amin' ny sakafony sy hisasany; ao anatin' ny lapa, amin' ny zoro Alahamady no manao ny [[Fandroan'andriana|fandroana]] Ralambo ary mbola ao Fonohasina amin' ny zoron' Alahamadin' Ambohidrabiby no nampitoeriny ireo [[Zanakandriana|zanak' andriana]] teo Ambohidrabiby atao hoe [[Andriandoriamanjaka]]. 

Raha mbola tsy nanjaka [[Andrianampoinimerina]] dia efa naminany ny amin' ny hanjakany ny mpanjaka [[Andriambelomasina]] ka hoy izy hoe: &quot;Ilay ilahifotsy avy amin' ny alahamadintany no tompon'ny farany&quot;, kanjo tokoa [[Andrianampoinimerina]] sady fotsy marirana izy no avy any [[Ikaloy]] izay alahamadintanin' [[Ambohimanga]].

== Ny volana Alahamady ==
=== Volana Alahamady ===
Araka ny [[lovantsofina]], tamin'ny voalohan'ny taonjato faha-16, rehefa tafakatra taty anivon'ny riaka, tao [[Ambohidrabiby|Ambohidrabiby,]] ny lehilahy iray atao hoe [[Rabiby]], izay lasa mpanjaka malaza tamin'ny [[Fanandroana malagasy|fanandroana]], ary nandresy ireo [[Vazimba]] teo amin' ny manodidina an' Ambohidrabiby, dia novainy ho amin'ny [[Fiteny arabo|teny arabo]] ny anaram-bolana 12 izay tamin' ny [[Fiteny malay|teny maley]] sy vazimba teo aloha. Rabiby sy ny fahaizany mitety andro moa dia voatazon' ny fitenenana manao hoe: &quot;Aza milaza mahita volana alohan-dRabiby&quot;. 

Manomboka amin' ny vava Alahamady ka miafara amin' ny vava Alahamady ny volana Alahamady raha misy 29 andro; raha mbola tsy tsinana aorian' io vava Alahamady io ny [[Volana]] dia mifarana amin' ny vonto Alahamady ny volana izay misy 30 andro. 

=== Oviana marina ny volana Alahamady? ===
Mizara roa ny hevitry ny Malagasy ny amin' ny fomba famaritana ny volana Alahamady sy ny volana sisa rehetra. Izy roa ireo dia samy miaiky fa tsinam-bolana ny andro voalohany amin' io volana io, dia ilay atao hoe vava Alahamady, sahala amin' ny volana malagasy iraika ambin'ny folo sisa rehetra. Tsy mifanaraka kosa izy ireo ny amin' ny fomba famaritana io volana io.

==== Amin' ny fararano? ====
Ny [[Trano Koltoraly Malagasy]] sy ny fikambanana hafa mitovy hevitra aminy dia milaza fa ny tsinam-bolana manakaiky indrindra ny [[Tetiandro gregôriana|daty gregôriana]] 21 Marsa no anombohan' ny volana Alahamady ka raha tsy amin' ny volana Marsa izany dia amin' ny volana Avrily, izany hoe amin' ny fizaran-taona [[fararano]]. Midika izany fa tsy manara-bolana tanteraka ny tetiandro malagasy arahin' io fikambanana io fa manara-masoandro koa (sahala amin' ny [[tetiandro hebreo]]). Milaza ny mpanohana io hevitra io fa fotoana manakaiky indrindra ny fidiran' ny [[masoandro]] manandrify ny antokon-kintana [[Alahamady (antokon-kintana)|Alahamady]] izany, nefa ny [[Hainkintana|haikintana]] amin' izao fotoana izao dia tsy manamarina izany tanteraka (Jereo: [[Zôdiaka]]).

==== Miovaova fizaran-taona? ====
Ny Malagasy hafa, izay mandray ara-bakiteny ny maha manara-bolana tanteraka ny tetiandro malagasy (sahala amin' ny [[Tetiandro mozilmana|tetiandro mozilmàna]]), dia milaza fa tsy raikitra amin' ny volana Marsa na Avrily ny fiantombohan' ny volana Alahamady fa miovaova sady mitety ny volana gregoriana rehetra sy ny [[fizaran-taona]] rehetra ka tsy tafaverina ny fifanandrifiana amin' ny daty gregôriana iray raha tsy afaka 33 taona gregôriana na 34 [[Tetiandro malagasy|taona malagasy]]. Ny iray taona malagasy dia misy 354 na 355 andro nefa ny iray taona gregôriana misy 365 na 366 andro. Anisan' ny momba ity hevitra faharoa ity ilay mpamokatra ny &quot;Alimanaka malagasy&quot;, dia i [[Rakotoson Louis Arima Rabesata|Arima Rabesata]].

== Jereo koa ==
'''Vintana ao amin' ny fanandroana malagasy:'''

* [[Alahamady]] - [[Adaoro]] - [[Adizaoza]] - [[Asorotany]] - [[Alahasaty]] - [[Asombola]] - [[Adimizana]] - [[Alakarabo]] - [[Alakaosy]] - [[Adijady]] - [[Adalo]] - [[Alohotsy]]

'''Evan' ny zôdiaka:'''

* [[Ondrilahy (fanandroana)|Ondrilahy]] - [[Ombilahy (fanandroana)|Ombilahy]] - [[Kambana (fanandroana)|Kambana]] - [[Foza (fanandroana)|Foza]] - [[Liona (fanandroana)|Liona]] - [[Virijiny (fanandroana)|Virijiny]] - [[Mizana (fanandroana)|Mizana]] - [[Maingoka (fanandroana)|Maingoka]] - [[Mpitifitra Tsipìka (fanandroana)|Mpitifitra Tsipìka]] - [[Tandrok' Osy (fanandroana)|Tandrok' Osy]] - [[Mpitondra Rano (fanandroana)|Mpitondra Rano]] - [[Hazandrano (fanandroana)|Hazandrano]]

'''Antokon-kintan' ny zôdiaka:'''

* [[Ondrilahy (antokon-kintana)|Ondrilahy]] - [[Ombilahy (antokon-kintana)|Ombilahy]] - [[Kambana (antokon-kintana)|Kambana]] - [[Foza (antokon-kintana)|Foza]] - [[Liona (antokon-kintana)|Liona]] - [[Virijiny (antokon-kintana)|Virijiny]] - [[Mizana (antokon-kintana)|Mizana]] - [[Maingoka (antokon-kintana)|Maingoka]] - [[Bibilava (antokon-kintana)|Bibilava]] - [[Mpitifitra Tsipìka (antokon-kintana)|Mpitifitra Tsipìka]] - [[Tandrok' Osy (antokon-kintana)|Tandrok' Osy]] - [[Mpitondra Rano (antokon-kintana)|Mpitondra Rano]] - [[Hazandrano (antokon-kintana)|Hazandrano]]

==== Pejy mifandray aminy ====

* [[Tetiandro malagasy]]
* [[Alahamadibe]]
* [[Taom-baovao malagasy]]

* [[Tetiandro hebreo]]
* [[Tetiandro miozolmana]]
* [[Tetiandro hindo]]
* [[Saoaly]] (volana silamo)
* [[Nisana (volana hebreo)|Nisàna]] (volana hebreo)

== Rohy ivelany momba ny tetiandro sy ny fanandroana ==

* [http://gasikar-histo.e-monsite.com/pages/geographie/culture-et-arts-traditionnels/astrologie-et-divination-malgaches.html Astrologie et divination malgaches] {{Wayback|url=http://gasikar-histo.e-monsite.com/pages/geographie/culture-et-arts-traditionnels/astrologie-et-divination-malgaches.html |date=20180616153757 }}
* [http://www.madalascar.fr/astro.html Astrologie malgache] {{Wayback|url=http://www.madalascar.fr/astro.html |date=20190514022301 }}
* [https://www.letananarivien.com/tana-way-of-life/horoscope-malgache-prediction-de-chance-vintana/ Les horoscope Malgache une prédiction de la chance ou le « Vintana »] {{Wayback|url=https://www.letananarivien.com/tana-way-of-life/horoscope-malgache-prediction-de-chance-vintana/ |date=20201204224406 }}
* [http://alimanakarabesata.free.fr/12signes.htm Les 12 signes du zodiaque malagasy]
* [http://icalendrier.fr/calendriers-saga/calendriers/malgache Le calendrier malgache]
* [https://www.madagascarautrement.com/fetes-malgaches.htm Fêtes Malgaches]
* [http://ariniaina.mondoblog.org/2014/03/27/le-nouvel-malgache/ Le Nouvel An Malgache] {{Wayback|url=http://ariniaina.mondoblog.org/2014/03/27/le-nouvel-malgache/ |date=20180526084501 }}
* [https://malagasy4all.blogspot.com/2012/05/malagasy-horoscopes-alahamady-alakaosy.html Malagasy Horoscopes : Alahamady, Alakaosy, Asombola.....]

== Loharano sy fanamarihana ==
[[Sokajy:Fomba malagasy]]</text>
      <sha1>2wyobd097hj43aprw2xi5wvbgvjqttz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1149076</id>
      <parentid>1149072</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T11:34:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1149076</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14510" sha1="pntynbxkytrt5m5ym3wymm90u2vxc9y" xml:space="preserve">Ny '''Alahamady''' no vintana voalohany ao amin' ny [[fanandroana malagasy]]. Ny [[Alohotsy]] no eo alohany ary ny [[Adaoro]] no manaraka azy. Ny zoro avaratra-atsinana no toerana omena azy. Io zoro io dia atao hoe [[zorofirarazana]] koa. Amin' ny Malagasy dia anaram-bintana aloha ny Alahamady vao izay anaram-bolana sy zavatra hafa (zoro, biby, habaka, erana sns). [[Renivintana]] na renim-bintana ny Alahamady. Misy amin' ny Malagasy ny mandray ny volana Alahamady ho volana voalohany amin' ny taona ao amin' ny [[tetiandro malagasy]].

== Fiavian'ilay anarana ==
[[Sary:Sturbridge Ram.jpg|vignette|168x168px|Ondrilahy]]

=== Ny teny hoe Alahamady ===
[[Sary:Lamm auf Wiese.jpg|vignette|169x169px|Zanak' ondry]]
Ny teny hoe ''Alahamady'' dia avy amin' ny anaran'ny [[antokon-kintana]] amin' ny [[Fiteny arabo|teny arabo]] hoe االحمل / ''Al-Hamal'' izay midika hoe &quot;zanak' ondry&quot;. Amin' ny faritra maro eto Madagasikara dia tononina manakaiky kokoa ny teny arabo izy ka atao hoe ''Alahamaly''. Manondro ny antokon-kintana sy ny evan' ny [[zôdiaka]] atao amin' ny [[Fiteny latina|teny latina]] sy [[Fiteny anglisy|anglisy]] hoe ''Aries'' na amin' ny [[Fiteny frantsay|teny frantsay]] hoe ''Bélier'' ny hoe ''Al-Hamal''. Amin' ny [[fiteny soahily]] dia atao hoe ''Hamal'' na ''Kondoo'' io antokon-kintana io. Amin' ny [[Fiteny malay|teny maley]] kosa dia atao hoe ''Hamal'' na ''Biri-biri'' ihany koa izy.

=== Ny antokon-kintana Ondrilahy sy ny zôdiaka ===
[[Sary:Aries_constellation_map-fr.png|vignette|173x173px|Ny antokon-kintan'ny Ondrilahy]]
Ny fotoana andalovan' ny [[masoandro]] ao amin' ny fari-danitry ny [[Antokon-kintana|antokon-kintan]]' ny [[Ondrilahy (antokon-kintana)|Ondrilahy]] dia manomboka amin' ny 18 Avrily ka miafara amin' ny 13 Mey. Ny fari-potoan' ny Ondrilahy araka ny [[zôdiakan-kintana]] (frantsay: ''zodiaque sidéral'') dia eo amin' ny 15 Avrily hatriamin'ny 15 Mey. Ny [[Ondrilahy (fanandroana)|Ondrilahy]] ao amin' ny [[zôdiaka mikisaka]] (frantsay: ''zodiaque tropique'') dia eo anelanelan' ny 21 Marsa sy 20 Avrily: tsy mifanaraka amin' ny fotoana andalovan' ny masoandro tandrify ny antokon-kintana Ondrilahy izany.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|
|&lt;small&gt;'''Hazandrano na Alohotsy'''&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;'''Ondrilahy na Alahamady'''&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;'''Ombilahy na Adaoro'''&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;'''Antokon-kintana'''&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;11 Marsa - 18 Avrily&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;18 Avrily - 13 Mey&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;13 Mey - 21 Jona&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;'''Zôdiakan-kintana'''&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;15 Marsa - 14 Avrily&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;15 Avrily - 15 Mey&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;16 Mey - 15 Jona&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;'''Zôdiaka mikisaka'''&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;20 Febroary - 20 Marsa&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;21 Marsa - 20 Avrily&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;21 Avrily - 20 Mey&lt;/small&gt;
|}

Ny volana Alahamady ao amin' ny [[tetiandro malagasy]] kosa dia tsy mifanaraka amin' ireo fa miandry tsinam-bolana ka misy milaza fa ny tsinam-bolana manakaiky indrindra ny 21 Marsa ao amin' ny volana Marsa na Avrily izany. Raha [[Tetiandro manara-bolana|manara-bolana]] tanteraka anefa ny tetiandro malagasy dia tsy voatery ho marina izany.
== Vintan' ny Alahamady ==
=== Toerany ===
Entina hilazana [[vintana]] ny teny hoe ''Alahamady'' ka iray amin'ireo [[renivintana]] efatra amin'ny fanandroana malagasy izy. Ny vintana Alahamady, hono, no vintana tsara indrindra satria ny olona teraka eo dia natao hitondra fanjakana. Lazaina fa mibaby ny [[Alohotsy]] sy mitrotro ny [[Adaoro]] ny Alahamady sady mifandratra amin'ny [[Adimizana]] nefa mitanila eo amin'ny [[Asombola]] sy [[Alakarabo]] izay iandrianany sy iarenany ny vintana Alahamady. Amin' ny fitetezana andro dia mitondra tonon' andro telo ny Alahamady, dia ny vava Alahamady (na vavan' Alahamady) sy ny vonto Alahamady (na vonton' Alahamady) ary ny vody Alahamady (na vodin' Alahamady).

=== Zoro avaratra-atsinana ===
Ny hoe ''Alahamady'' dia ilazana ny zoro avaratra-atsinana teo amin' ny [[Ntaolo]] malagasy. Zoro saro-pady sy masina indrindra ny Alahamady satria eo no itodihana raha mivavaka amin' [[Andriananahary]] sy ny [[Fivavahana amin'ny razana|razana]] ary eo no apetraka ireo zava-masina rehetra. Ny zoro Alahamady no [[zoro firarazana]]. Ary izany no maha loham-bitana sy volana voalohany ny Alahamady amin'ny faritra sasany teto Madagasikara. 

=== Fombany ===
Inoana ho vintan'[[andriana]] sady vintana maha mpanjaka ny Alahamady. Ny Alahamady no vintana mahery indrindra&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;small&gt;Jobily Rakotoson, &quot;L'art divinatoire, parole d'un sage&quot; in ''Madagascar fenêtres'', 2002, p.95.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.  

==== Vava Alahamady ====
Ny vava Alahamady ao amin'ny volana Alahamady dia atao hoe [[Alahamadibe]]. [[Ralambo]] sy [[Andriamasinavalona]] ary [[Andrianampoinimerina]] ihany anefa no mpanjaka lazaina fa teraka tamin' ny vava-Alahamady. Io andro io no natokana hanaovana ny [[Fandroan'Andriana]]. Andro mahery ny vava Alahamady ka ny zaza teraka amin'io dia alam-bintana fandrao misavika ny andriana, ka raha ankohonan'ny Andriana dia tsy avela hiara-mitoetra aminy.

==== Vonto Alahamady ====
Ny olona teraka vonto Alahamady dia ampitehirizina amponga telon-jehy sy ampiompina gisa fotsy mivady mba ho tratra antitra.

==== Vody Alahamady ====
Tonon'andro tsara ny vody Alahamady ka ny olona teraka amin'io dia ho tonga lehibe sy hanan-karena ary ho tratra antitra.

== Ny Alahamady teo amin' ny tantaran' ny Fanjakana merina ==

=== Mpanjaka teraka Alahamady ===
[[Sary:Andrianampoinimerina.jpg|vignette|170x170px|Andrianampoinimerina]]
Araka ny [[lovantsofina]], [[Ralambo]] zafikelin-d[[Rabiby]] dia teraka ny vava Alahamady, koa lasany ny fanjakana. Tamin-dRabiby dia voalohan' ny volana amin' ny volana 12 ny volana Alahamady. [[Andriamasinavalona]] sy [[Andrianampoinimerina]] koa dia lazain' ny lovantsofina fa teraka vava Alahamady.  

=== Zoro ahatsiarovan-dRabiby ny razany ===
Araka ny lovantsofina dia ny mpanjaka Rabiby hatrany no nametraka ny Alahamady ho eo amin' ny zoro avaratra-atsinanana mba ho fahatsiarovany fa avy any [[Meka (Arabia Saodita)|Maka]] na [[Meka (Arabia Saodita)|Meka]] any [[Arabia Saodita]] (frantsay: ''La Mecque''), any avaratra atsinanan' i Madagasikara ireo razana niandohany ka nomeny lanjany manokana io zoro io raha [[Ambohidrabiby]], vohitra misy azy no jerena. Eo amin' ny Alahamadintanin' Ambohidrabiby, amin' ilay tanàna atao hoe [[Fonohasina]] no nanao [[Joro (fomba malagasy)|joro]] sy nangata-pitahiana Rabiby alohan' ny hanafihany ny [[Vazimba]] teo an-tampon' Ambohidrabiby, koa napetrany amin' io toerana io ny hasin' ny fanjakany ary izany hasina mipetraka ao Fonohasina izany no maha-hasin' Imerina ny vohitr' [[Ambohidrabiby]]. 

=== Fotoan' ny fandroan' andriana ===
Tato aoriana, mba ho fahatsiarovana ny andro nahaterahany dia nataon-dRalambo amin' ny volana Alahamady ny [[fandroan'andriana|fandroan' andriana]] ka ''[[Alahamadibe]]'' (tonon' andro vava Alahamady amin' ny volana Alahamady) no iantsoana io andro iray amin' ny volana Alahamady io. Tamin' izany dia lasa fomba fiheverana fa io fitsingeranan' ny andro nahaterahan-dRalambo io no lasa tonon-taona sy noheverina ho toy ny voalohan' ny taona na &quot;[[asaramanitra]]&quot;. Tamin-dRalambo dia nifanindry ny Alahamadibe sy ny fandroan' andriana ary ny asaramanitra. 

Nandritry ny taonjato faha-19, dia nisy mpanjaka nanova ny andro fanaovana ny fandroan' andriana ho amin' ny andro nahaterahany ka tsy nifanindry intsony nanomboka teo ny volana Alahamady sy ny fandroan' andriana ary ny asaramanitra. 

=== Vavahady fidiran' andriana sy zoro fandroan' andriana ===
Mbola ny vavahady Alahamady amin' ny vohitr' Ambohidrabiby no natokana hidiran-dRabiby sy ny taranany, fa ny andriana hono tsy mba miditra amin' ny vavahady atsimo amin' ny vohitra iray. Tamin-d[[Ralambo]] dia mbola nolalainy fatratra ny zoro Alahamady, manamarina izany, ao ambany avaratra-antsinana amin' ny vohitr' Ambohidrabiby no antsakaina ny rano ampiasain-dRalambo amin' ny sakafony sy hisasany; ao anatin' ny lapa, amin' ny zoro Alahamady no manao ny [[Fandroan'andriana|fandroana]] Ralambo ary mbola ao Fonohasina amin' ny zoron' Alahamadin' Ambohidrabiby no nampitoeriny ireo [[Zanakandriana|zanak' andriana]] teo Ambohidrabiby atao hoe [[Andriandoriamanjaka]]. 

Raha mbola tsy nanjaka [[Andrianampoinimerina]] dia efa naminany ny amin' ny hanjakany ny mpanjaka [[Andriambelomasina]] ka hoy izy hoe: &quot;Ilay ilahifotsy avy amin' ny alahamadintany no tompon'ny farany&quot;, kanjo tokoa [[Andrianampoinimerina]] sady fotsy marirana izy no avy any [[Ikaloy]] izay alahamadintanin' [[Ambohimanga]].

== Ny volana Alahamady ==
=== Volana Alahamady ===
Araka ny [[lovantsofina]], tamin'ny voalohan'ny taonjato faha-16, rehefa tafakatra taty anivon'ny riaka, tao [[Ambohidrabiby|Ambohidrabiby,]] ny lehilahy iray atao hoe [[Rabiby]], izay lasa mpanjaka malaza tamin'ny [[Fanandroana malagasy|fanandroana]], ary nandresy ireo [[Vazimba]] teo amin' ny manodidina an' Ambohidrabiby, dia novainy ho amin'ny [[Fiteny arabo|teny arabo]] ny anaram-bolana 12 izay tamin' ny [[Fiteny malay|teny maley]] sy vazimba teo aloha. Rabiby sy ny fahaizany mitety andro moa dia voatazon' ny fitenenana manao hoe: &quot;Aza milaza mahita volana alohan-dRabiby&quot;. 

Manomboka amin' ny vava Alahamady ka miafara amin' ny vava Alahamady ny volana Alahamady raha misy 29 andro; raha mbola tsy tsinana aorian' io vava Alahamady io ny [[Volana]] dia mifarana amin' ny vonto Alahamady ny volana izay misy 30 andro. 

=== Oviana marina ny volana Alahamady? ===
Mizara roa ny hevitry ny Malagasy ny amin' ny fomba famaritana ny volana Alahamady sy ny volana sisa rehetra. Izy roa ireo dia samy miaiky fa tsinam-bolana ny andro voalohany amin' io volana io, dia ilay atao hoe vava Alahamady, sahala amin' ny volana malagasy iraika ambin'ny folo sisa rehetra. Tsy mifanaraka kosa izy ireo ny amin' ny fomba famaritana io volana io.

==== Amin' ny fararano? ====
Ny [[Trano Koltoraly Malagasy]] sy ny fikambanana hafa mitovy hevitra aminy dia milaza fa ny tsinam-bolana manakaiky indrindra ny [[Tetiandro gregôriana|daty gregôriana]] 21 Marsa no anombohan' ny volana Alahamady ka raha tsy amin' ny volana Marsa izany dia amin' ny volana Avrily, izany hoe amin' ny fizaran-taona [[fararano]]. Midika izany fa tsy manara-bolana tanteraka ny tetiandro malagasy arahin' io fikambanana io fa manara-masoandro koa (sahala amin' ny [[tetiandro hebreo]]). Milaza ny mpanohana io hevitra io fa fotoana manakaiky indrindra ny fidiran' ny [[masoandro]] manandrify ny antokon-kintana [[Alahamady (antokon-kintana)|Alahamady]] izany, nefa ny [[Hainkintana|haikintana]] amin' izao fotoana izao dia tsy manamarina izany tanteraka (Jereo: [[Zôdiaka]]).

==== Miovaova fizaran-taona? ====
Ny Malagasy hafa, izay mandray ara-bakiteny ny maha manara-bolana tanteraka ny tetiandro malagasy (sahala amin' ny [[Tetiandro mozilmana|tetiandro mozilmàna]]), dia milaza fa tsy raikitra amin' ny volana Marsa na Avrily ny fiantombohan' ny volana Alahamady fa miovaova sady mitety ny volana gregoriana rehetra sy ny [[fizaran-taona]] rehetra ka tsy tafaverina ny fifanandrifiana amin' ny daty gregôriana iray raha tsy afaka 33 taona gregôriana na 34 [[Tetiandro malagasy|taona malagasy]]. Ny iray taona malagasy dia misy 354 na 355 andro nefa ny iray taona gregôriana misy 365 na 366 andro. Anisan' ny momba ity hevitra faharoa ity ilay mpamokatra ny &quot;Alimanaka malagasy&quot;, dia i [[Rakotoson Louis Arima Rabesata|Arima Rabesata]].

== Jereo koa ==
'''Vintana ao amin' ny fanandroana malagasy:'''

* [[Alahamady]] - [[Adaoro]] - [[Adizaoza]] - [[Asorotany]] - [[Alahasaty]] - [[Asombola]] - [[Adimizana]] - [[Alakarabo]] - [[Alakaosy]] - [[Adijady]] - [[Adalo]] - [[Alohotsy]]

'''Evan' ny zôdiaka:'''

* [[Ondrilahy (fanandroana)|Ondrilahy]] - [[Ombilahy (fanandroana)|Ombilahy]] - [[Kambana (fanandroana)|Kambana]] - [[Foza (fanandroana)|Foza]] - [[Liona (fanandroana)|Liona]] - [[Virijiny (fanandroana)|Virijiny]] - [[Mizana (fanandroana)|Mizana]] - [[Maingoka (fanandroana)|Maingoka]] - [[Mpitifitra Tsipìka (fanandroana)|Mpitifitra Tsipìka]] - [[Tandrok' Osy (fanandroana)|Tandrok' Osy]] - [[Mpitondra Rano (fanandroana)|Mpitondra Rano]] - [[Hazandrano (fanandroana)|Hazandrano]]

'''Antokon-kintan' ny zôdiaka:'''

* [[Ondrilahy (antokon-kintana)|Ondrilahy]] - [[Ombilahy (antokon-kintana)|Ombilahy]] - [[Kambana (antokon-kintana)|Kambana]] - [[Foza (antokon-kintana)|Foza]] - [[Liona (antokon-kintana)|Liona]] - [[Virijiny (antokon-kintana)|Virijiny]] - [[Mizana (antokon-kintana)|Mizana]] - [[Maingoka (antokon-kintana)|Maingoka]] - [[Bibilava (antokon-kintana)|Bibilava]] - [[Mpitifitra Tsipìka (antokon-kintana)|Mpitifitra Tsipìka]] - [[Tandrok' Osy (antokon-kintana)|Tandrok' Osy]] - [[Mpitondra Rano (antokon-kintana)|Mpitondra Rano]] - [[Hazandrano (antokon-kintana)|Hazandrano]]

==== Pejy mifandray aminy ====

* [[Tetiandro malagasy]]
* [[Alahamadibe]]
* [[Taom-baovao malagasy]]

* [[Tetiandro hebreo]]
* [[Tetiandro miozolmana]]
* [[Tetiandro hindo]]
* [[Saoaly]] (volana silamo)
* [[Nisana (volana hebreo)|Nisàna]] (volana hebreo)
* [[Zanak' ondry]]

== Rohy ivelany momba ny tetiandro sy ny fanandroana ==

* [http://gasikar-histo.e-monsite.com/pages/geographie/culture-et-arts-traditionnels/astrologie-et-divination-malgaches.html Astrologie et divination malgaches] {{Wayback|url=http://gasikar-histo.e-monsite.com/pages/geographie/culture-et-arts-traditionnels/astrologie-et-divination-malgaches.html |date=20180616153757 }}
* [http://www.madalascar.fr/astro.html Astrologie malgache] {{Wayback|url=http://www.madalascar.fr/astro.html |date=20190514022301 }}
* [https://www.letananarivien.com/tana-way-of-life/horoscope-malgache-prediction-de-chance-vintana/ Les horoscope Malgache une prédiction de la chance ou le « Vintana »] {{Wayback|url=https://www.letananarivien.com/tana-way-of-life/horoscope-malgache-prediction-de-chance-vintana/ |date=20201204224406 }}
* [http://alimanakarabesata.free.fr/12signes.htm Les 12 signes du zodiaque malagasy]
* [http://icalendrier.fr/calendriers-saga/calendriers/malgache Le calendrier malgache]
* [https://www.madagascarautrement.com/fetes-malgaches.htm Fêtes Malgaches]
* [http://ariniaina.mondoblog.org/2014/03/27/le-nouvel-malgache/ Le Nouvel An Malgache] {{Wayback|url=http://ariniaina.mondoblog.org/2014/03/27/le-nouvel-malgache/ |date=20180526084501 }}
* [https://malagasy4all.blogspot.com/2012/05/malagasy-horoscopes-alahamady-alakaosy.html Malagasy Horoscopes : Alahamady, Alakaosy, Asombola.....]

== Loharano sy fanamarihana ==
[[Sokajy:Fomba malagasy]]</text>
      <sha1>pntynbxkytrt5m5ym3wymm90u2vxc9y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mahabe</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46062</id>
    <revision>
      <id>1149041</id>
      <parentid>1109562</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T03:23:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43677-38</username>
        <id>40632</id>
      </contributor>
      <origin>1149041</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2433" sha1="3i4ajhrdcnzzyvwo33qwngz5o3k989h" xml:space="preserve">{{coord|-17.083330|45.333330}}
{{infobox tanàna
|anarana=Mahabe
|faritany=[[Faritanin'i Mahajanga|Mahajanga]]
|faritra = [[Faritra Melaky|Melaky]]
|isam-ponina=9879
|firenena={{Madagasikara}}
|fanjakana=
|sary =}}
'''Mahabe''' dia kaominina malagasy ao amin'ny [[distrikan'i Besalampy]], [[Faritra Melaky]], [[Faritanin'i Mahajanga]]. Ny isam-poniny dia 9879 araka ny faminavinana natao tamin'ny taona 2000. Ny kaodin-kaominina dia 40211 ary ny kaodin-distrika dia 402

== Vokatry ny fambolena ==
Ny entana faharoa lafo vidy indrindra dia arachide.
Ny zava-bolena lehibe indrindra amin'ny lafin'ny velarantany dia vary.
Ny entana fahatelo lafo vidy indrindra dia mangahazo.
Ny zava-bolena faharoa lehibe indrindra amin'ny lafin'ny velarantany dia mangahazo.
Ny entana lafo vidy indrindra dia raphia.
85 ny mponina no miasa tany.
15 ny mponina no miasa amin'ny fiompiana.

== Ara-tsosialy ==

== Fotodrafitrasa ==
Ahitana tobim-pahasalamana ao.
Ahitana sekoly ambaratonga fototra.
Tsy ny JIRAMA no manome ny rano.

== Fitaterana ==
Ny fitaovam-pitaterana ampiasaina matetika indrindra dia charrette.
Ny faharetan'ny dia mankany amin'ny renivohi-paritany dia 83 ora.
Ny fotoam-pitaterana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny andro fahavaratra dia 93 ora.
Ny saran-dalan'ny olona tokana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny andro fahavaratra dia 300000 Fmg.
Ny saran-dalan'ny olona tokana mankany amin'ny tanàn-dehibem-paritany amin'ny haintany dia 250000 Fmg.

== Fahasoavana ==
17 isan-jaton'ny mponina no atao hoe mahantra.
Ny halavan'ny vanim-potoana mety ahalanian'ny vokatry ny taon-dasa dia 5 volana.
3 isan-jaton'ny mponina no atao hoe manan-karena.
80 isan-jaton'ny mponina no manana fari-piainana antonontonony.

== Endri-javatra ==
Misy masoivohon'ny ministeran'ny fahasalamana.
Misy masoivohon'ny ministeran'ny fahasalamana.
Misy masoivohon'ny ministeran'ny fanabeazana.
Misy masoivohon'ny ministeran'ny fanabeazana.

== Olana ==
Ny isan'ny vono olona tanatin'ny taona 1999-2001 dia 4.
Ao amin'ny atao hoe faritra mena ilay kaominina.
Ahitana zandary ao amin'ilay kaominina.
1 no isan'ireo mpamono olona tratra tanatin'ny taona 1999-2001.

== Rohy ivelany ==
* [http://www.ilo.cornell.edu/ilo/census.xls ilo.cornell.edu] - Statistika momba ny kaominina malagasy ary loharanom-pahaizana namoronana an'ity lahatsoratra ity.

[[Sokajy:Kaominina any Madagasikara]]
[[Sokajy:Kaominina any Faritra Melaky]]</text>
      <sha1>3i4ajhrdcnzzyvwo33qwngz5o3k989h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jesse Owens</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190152</id>
    <revision>
      <id>1149049</id>
      <parentid>1049283</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T07:56:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43677-38</username>
        <id>40632</id>
      </contributor>
      <origin>1149049</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="982" sha1="lingmqu96lijko7afxehxowbmiq3gzq" xml:space="preserve">{{infobox olona
|sary=
|anarana=Jesse Owens
|teraka=12 Septambra 1913
|maty=31 Martsa 1980
|firenena={{Etazonia}}
|mpiaraka=
|asa=
* [[mpanatanja-tena]]
* [[mpanao sprinty]]
|taona niasàna=
}}
[[File:Bundesarchiv Bild 183-R96374, Berlin, Olympiade, Jesse Owens beim Weitsprung crop.jpg|thumb|left|Jesse Owens (1936)]]

'''Jesse Owens''' dia mpanatanja-tena, mpanao sprinty mizaka ny zom-pirenen'i [[Etazonia]] teraka ny 12 Septambra 1913 ary maty ny 31 Martsa 1980 tao [[Tucson, Arizona]].

Nanjary nalaza i Owens noho ny fandreseny tamin'ny [[Lalao Olaimpika]] 1936 tao [[Berlin]]. Nahazo medaly [[volamena]] efatra (laharana voalohany tamin'ny hazakazaka sprint telo sy ny fitsambikinana lavitra) izy, ka izy no atleta nahomby indrindra tamin'izy ireo.

== Jereo koa ==
{{commonscat}}
[[sokajy:mpanatanja-tena amerikanina]]
[[sokajy:mpanao sprinty amerikanina]]
[[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1913]]
[[sokajy:Maty tamin'ny taona 1980]]
[[sokajy:Mitsambikina lavitra amerikanina]]</text>
      <sha1>lingmqu96lijko7afxehxowbmiq3gzq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Alessio Cerci</title>
    <ns>0</ns>
    <id>207690</id>
    <revision>
      <id>1149053</id>
      <parentid>1084205</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T08:02:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43677-38</username>
        <id>40632</id>
      </contributor>
      <origin>1149053</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="400" sha1="iera3zn4vvewebjhl7wz8vyc38nt42f" xml:space="preserve">{{infobox olona
|sary=Alessio cerci.JPG
|anarana=Alessio Cerci
|teraka=23 Jolay 1987
|maty= 
|firenena={{Italia}}
|mpiaraka=
|asa=
* [[mpilalao baolina kitra]]

|taona niasàna=
}}
'''Alessio Cerci''' dia mpilalao baolina kitra mizaka ny zom-pirenen'i [[Italia]] teraka ny 23 Jolay 1987

== Jereo koa ==

{{commonscat}}
[[sokajy:mpilalao baolina kitra italiana]]
[[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1987]]</text>
      <sha1>iera3zn4vvewebjhl7wz8vyc38nt42f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sokajy:Mpilalao baolina kitra</title>
    <ns>14</ns>
    <id>224922</id>
    <revision>
      <id>1149055</id>
      <parentid>1134250</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T08:03:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43677-38</username>
        <id>40632</id>
      </contributor>
      <origin>1149055</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3162" sha1="djq65gtv2fi2b2xp6si3e5af5a6gi0l" xml:space="preserve">&lt;table id=&quot;toc&quot; class=&quot;toc plainlinks noprint&quot; summary=&quot;Contents&quot; align=&quot;center&quot;&gt;
&lt;tr&gt;&lt;th&gt;{{MediaWiki:Toc}}:&lt;/th&gt;&lt;td&gt;&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{top|yes}}}|&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp; [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}}} Top]}}&lt;!--
--&gt;{{#ifeq:{{{numerals|group}}}|group|&amp;nbsp;&amp;nbsp;'''·'''&amp;nbsp; [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=0}} 0–9]}}&lt;!--
--&gt;{{#ifeq:{{{numerals|group}}}|separate|&amp;nbsp;&amp;nbsp;'''·'''&amp;nbsp; [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=0}} 0] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=1}} 1] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=2}} 2] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=3}} 3] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=4}} 4] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=5}} 5] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=6}} 6] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=7}} 7] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=8}} 8] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=9}} 9]}}&lt;!--
--&gt;{{#ifeq:{{{uppercase|yes}}}|yes|&amp;nbsp;&amp;nbsp;'''·'''&amp;nbsp; [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=A}} A] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=B}} B] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=C}} C] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=D}} D] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=E}} E] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=F}} F] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=G}} G] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=H}} H] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=I}} I] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=J}} J] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=K}} K] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=L}} L] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=M}} M] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=N}} N] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=O}} O] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=P}} P] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=Q}} Q] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=R}} R] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=S}} S] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=T}} T] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=U}} U] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=V}} V] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=W}} W] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=X}} X] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=Y}} Y] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=Z}} Z]}}&lt;!--
--&gt;{{#ifeq:{{{lowercase|no}}}|yes|&amp;nbsp;&amp;nbsp;'''·'''&amp;nbsp;[{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=a}} a] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=b}} b] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=c}} c] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=d}} d] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=e}} e] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=f}} f] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=g}} g] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=h}} h] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=i}} i] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=j}} j] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=k}} k] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=l}} l] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=m}} m] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=n}} n] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=o}} o] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=p}} p] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=q}} q] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=r}} r] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=s}} s] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=t}} t] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=u}} u] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=v}} v] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=w}} w] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=x}} x] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=y}} y] [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|from=z}} z]}}
&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;/table&gt;&lt;noinclude&gt;
[[sokajy:Baolina kitra]]
[[sokajy:Biografia araka ny asa atao‎]]
[[Sokajy:mpanao fanatanjahantena]]
[[sokajy:mpanatanja-tena]]</text>
      <sha1>djq65gtv2fi2b2xp6si3e5af5a6gi0l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tetiandro malagasy</title>
    <ns>0</ns>
    <id>253674</id>
    <revision>
      <id>1149070</id>
      <parentid>1148042</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T11:25:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Nanitsy tsipelina</comment>
      <origin>1149070</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69150" sha1="h6j7wv8zqkcu39dkpqrnzek9lmwl20b" xml:space="preserve">[[Sary:Lunar libration with phase Oct 2007 (continuous loop).gif|vignette|289x289px|Volana mihodinkodina]]
Ny '''tetiandro''' '''malagasy''' dia [[tetiandro]] nampiasain' ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] talohan' ny nampiasany ny tetiandro  [[Tetiandro gregôriana|gregôriana]] nentin' ny [[Vazaha eto Madagasikara|Vazaha]] sady mbola ampiasaina amin' ny sehatry ny [[fanandroana]]. Araka ny hevitry ny maro dia tetiandro manara-bolana ny tetiandro malagasy&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;small&gt;Razafintsalama P.A., ''Ny finoana sy ny fomba malagasy'', p.52.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Tsy tokana anefa ny tetiandro malagasy fa maro vokatry ny fiaviany sy ny fiovany isam-paritra&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;&lt;small&gt;Razafintsalama P.A., ''Ny finoana sy ny fomba malagasy'', p.51.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Avy amin' ireo tetiandro indiana tranainy sy ny fampanjariana anaram-bolana ny anaran' antokon-kintana arabo ny tetiandro malagasy ireo&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Izany no mahatonga ny anaram-bolana sasany hitovitovy amin' ny anaran' [[antokon-kintana]] amin' ny [[Hainkintana|haikintana]] na [[fanandroana]] indiana amin'  ny [[Fiteny sanskrity|teny sanskrita]] fa ny sasany kosa, izay sady fantatry ny maro, dia avy amin' ny anaran' antokon-kintana amin' ny haikintana arabo. 

Avy amin' ny tetiandro arabo ny anaran' ny [[andro]] ao amin' ny [[herinandro]]. Misy 29 na 30 andro ny iray [[Volana (fotoana)|volana]] amin' ny tetiandro malagasy&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Razafintsalama P.A., ''Ny finoana sy ny fomba malagasy'', p.53.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. 

Ny tetiandro sy ny [[Fanandroana malagasy|fanandroana malagasy]] voalohany dia avy amin' ny fanandroana indiana fa rehefa nisy Arabo nandalo sy nonina teto [[Madagasikara]] dia niova ho amin' ny [[fanandroana arabo]] na nifangaro aminy izany. 

Noho ny fitoviana misy eo amin' ny anaram-bolana sy ny anaram-bintana malagasy dia tsy nampiasaina ireo anarana ireo rehefa nahazo vahana  ny kolontsaina tandrefana sy ny [[Kristianisma|fivavahana kristiana]] nefa notazomina ihany ny anaran' [[andro]]. Izany ihany koa no tsy ampiasana ny teny hoe ''[[tetiandro]]'' izay nosoloana ny hoe ''kalandrie'' na ''alimanaka''. Ny anaram-bolana vazaha ao amin' ny [[tetiandro gregôriana]] ampiasain' ny Malagasy amin' izao'','' na kristiana na tsy kristiana'','' anefa misy ifandraisany koa amin' ny [[Pôliteisma|fivavahana amin' andriamanitra maro]] na amin' ny [[Fanompoan-tsampy|fivavahan' ny mpanompo sampy]]. 

Mba hahazoana tsara ny momba ny tetiandro malagasy izay manaraka ny fihodin' ny [[Volana]] dia tokony havahana ka hosarahana aminy ny fanandroan-kintana izay miankina amin' ny antokon-kintan' ny [[zôdiaka]]. 

Isan-taona dia manonta boky kely misy ny alimanaka malagasy ny mpanandro maro na ny mpamokatra mpiara-miasa amin' izy ireo. Nanomboka ny volana Avrily 2019 dia efa misy ihany koa, ho an' ireo mpampiasa ny [[finday]] [[Android]], ny haitao natokana hijerena ny alimanaka sy tetiandro malagasy [https://play.google.com/store/apps/details?id=mg.soinalastudio.alimanaka] araka ny fomba fanisana atao hoe &quot;isa lava&quot;. 

== Volana ao amin' ny tetiandro malagasy ==
Misy karazany roa ny anaram-bolana malagasy'','' dia ny avy amin' ny [[fiteny arabo]] sy ny avy amin' ny  [[Fiteny sanskrity|fiteny sanskrita]].

=== Anaram-bolana avy amin' ny teny arabo ===
Ireto ireo anaram-bolana avy amin' ny [[Fiteny arabo|teny arabo]] ao amin' ny tetiandro malagasy ampiasaina koa ho anaram-bintana amin' ny [[Fanandroana malagasy|fanandroana malagasy]] izay avy amin' ny anaran' ny [[evan' ny zôdiaka]] amin' ny teny arabo fa tsy avy amin' ny [[Tetiandro arabo talohan' ny fivavahana silamo|tetiandro arabo]] (na [[Tetiandro mozilmana|silamo]] raha ny marina kokoa). Ny [[Merina]] sy ny [[Antemoro]] no voalazan' ny mpanoratra sasany fa tena nampiasa azy&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Cousins, ''Ny fomba malagasy'', 1963. p.20-47.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, nefa amin' ny fampiasana azy amin' ny fanandroana dia tsy misy mpanandro malagasy tsy mahalala izany. Azo antoka fa mifandray ny anarana malagasy sy arabo nefa tsy toy izany ny fifandraisan' ny volana malagasy sy ny antokon-kintana tondroina amin' ny anarana arabo.  
 
Raha [[Tetiandro manara-bolana sy masoandro|manara-bolana sy masoandro]] ny tetiandro malagasy, ny anaran' antokon-kintana arabo navadika ho anaram-bolana sy anaram-bitana malagasy dia manaraka ny atao hoe [[Fanandroana miankina amin' ny zôdiaka mikisaka|zôdiaka mikisaka]] ([[Fiteny frantsay|frantsay]]: ''zodiaque tropical'') fa tsy ny [[Fanandroan-kintana|zôdiakan-kintana]] (frantsay: ''zodiaque sideral'')'','' izay vokatry ny fandinihana ny [[kintana]] sy ny [[Masoandro]] tany aloha ka tsy mifanaraka intsony amin' ny zava-misy momba ny kintana amin' izao fotoana izao. Raha [[Tetiandro manara-bolana|manara-bolana]] fotsiny ny tetiandro malagasy dia tsy manaraka na ny zôdiaka mikisaka na ny zôdiakan-kintana.  

Ireto avy ireo anaram-bolana malagasy avy amin' ny [[Fiteny arabo|teny arabo]] ireo&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; &lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jobily Rakotoson, &quot;L'art divinatoire, parole d'un sage&quot;, in ''Madagascar fenêtres'', p.94.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; . Omena eto koa ny anarany amin' ny fiteny latina sy frantsay sy ny hevitra ara-bakin-tenin' ireo anarana ireo. Tsy midika izany fa mitovy ny fari-potoana tondroin' ny volana malagasy sy ny [[evan' ny zôdiaka]] tandrefana. 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|'''&lt;small&gt;Teny malagasy&lt;/small&gt;'''
|'''&lt;small&gt;Teny arabo&lt;/small&gt;'''
|'''&lt;small&gt;Teny latina&lt;/small&gt;'''
|'''&lt;small&gt;Teny frantsay&lt;/small&gt;''' 
|'''&lt;small&gt;Dikany (dikan' ny teny arabo/ latina)&lt;/small&gt;'''
|-
|&lt;small&gt;[[Alahamady]],  Alahamaly&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;االحمل / ''Al-Hamal''&lt;/small&gt; 
|''&lt;small&gt;Aries&lt;/small&gt;''
|&lt;small&gt;Bélier&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;&quot;[[zanak' ondry]]&quot;/&quot;[[ondrilahy]]&quot;&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;[[Adaoro]]&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;اثور  / ''Ath-Thawr''&lt;/small&gt;
|''&lt;small&gt;Taurus&lt;/small&gt;''
|&lt;small&gt;Taureau&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;&quot;[[ombilahy]]&quot;&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;[[Adizaoza]],  Alizoza, Adizaozy&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;اجوزاء  / ''Al-Djauza''&lt;/small&gt;
|''&lt;small&gt;Gemini&lt;/small&gt;''
|&lt;small&gt;Gémaux&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;&quot;ny afovoany&quot;/&quot;[[kambana]]&quot;&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;[[Asorotany]],  Asaratany, Asaratà, sns&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;اسرطان / ''As-Saratan''&lt;/small&gt;
|''&lt;small&gt;Cancer&lt;/small&gt;''
|&lt;small&gt;Cancer&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;&quot;[[foza]]&quot;&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;[[Alahasaty]],  Alahasady&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;اأسد / ''Al-Asad''&lt;/small&gt;
|''&lt;small&gt;Leo&lt;/small&gt;''
|&lt;small&gt;Lion&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;&quot;[[liona]]&quot;&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;[[Asombola]]&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;السنبلة / ''As-Sumbul''&lt;/small&gt;
|''&lt;small&gt;Virgo&lt;/small&gt;''
|&lt;small&gt;Vierge&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;&quot;[[salohy]]&quot;/&quot;[[Fahavirijiniana|virjina]]&quot;&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;[[Adimizana]],  Alimizana, Alimizà&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;اميزان / ''Al-Miza''n&lt;/small&gt;
|''&lt;small&gt;Libra&lt;/small&gt;''
|&lt;small&gt;Balance&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;&quot;[[mizana]]&quot;&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;[[Alakarabo]],  Alakarobo&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;اعقرب / ''Al-Aqrab''&lt;/small&gt;
|''&lt;small&gt;Scorpio&lt;/small&gt;''
|&lt;small&gt;Scorpion&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;&quot;[[maingoka]]&quot;&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;[[Alakaosy]],  Alakaoza&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;اقوس / ''Al-Kaus''&lt;/small&gt;
|''&lt;small&gt;Sagittarius&lt;/small&gt;''
|&lt;small&gt;Sagittaire&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;&quot;[[Tsipìka (fitaovana)|tsipìka]]&quot;/&quot;mpitifitra amin' ny tsipìka&quot;&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;[[Adijady]],  Alijady&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;اجدي / ''Al-Djadi''&lt;/small&gt;
|''&lt;small&gt;Capricornus&lt;/small&gt;''
|&lt;small&gt;Capricorne&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;&quot;[[zanakosy lahy]]&quot;/&quot;tandrok' osy&quot;&lt;/small&gt; 
|-
|&lt;small&gt;[[Adalo]]&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;ادلو / ''Al-Dalu''&lt;/small&gt;
|''&lt;small&gt;Aquarius&lt;/small&gt;''
|&lt;small&gt;Verseau&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;&quot;sihoa&quot;/&quot;mpitondra rano&quot;&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;[[Alohotsy]],  Alahotsy&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;الحوت / A''l-Hut''&lt;/small&gt;
|''&lt;small&gt;Pisces&lt;/small&gt;''
|&lt;small&gt;Poissons&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;&quot;[[trondro]] lehibe&quot;/&quot;trondro&quot;&lt;/small&gt;
|}
Samy manana ny fanononany azy ny isam-paritra sady tsy voatery hifanandrify tanteraka ny fotoana tondroin' ny anaram-bolana tokony hitovy.

=== Anaram-bolana avy amin' ny teny sanskrita ===

==== Anaram-bolana avy amin' ny teny sanskrita ====
Mampiasa anaram-bolana avy amin' ny [[Fiteny sanskrity|teny sankrita]], izay mbola misy mampiasa amin' ny faritra maro eto [[Madagasikara]]'','' koa ny Malagasy, ary tsy ny mpanandro ihany no mahalala azy noho ny sasany amin' ireo anarana ireo ampiasaina ho anaran' ny [[fizaràn-taona]]: ''[[Hatsiha]], [[Volasira]], [[Faosa]], [[Volamaka]], [[Hiahia]], [[Sakamasay]], [[Volambita]], [[Sakave]], [[Asaramantsina]], [[Asaramanitra (volana malagasy)|Asaramanitra]], [[Asotry]]'' ary ''[[Vatravatra]]''.

Azo lazaina ho [[Tetiandro manara-bolana sy masoandro|manara-bolana sy masoandro]] ity tetiandro ity noho ny maha mora fantatra hatrany ny fizaran-taona mifanandrify amin' ny volana sasany. Tsy misy teo amin' ny tantara anefa ny tetiandro voasoratra hahafantarana ny andro tena anombohan' ny taona.

==== Tsy fifanandrifiana misy amin' ny samy anaram-bolana isam-paritra ====
Miovaova isam-paritra ireo anarana ireo sady mety tsy hitovy ny fotoana isehoan' ny volana mitovy anarana.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|'''&lt;small&gt;Betsimisaraka&lt;/small&gt;'''
|'''&lt;small&gt;Tanala&lt;/small&gt;'''
|'''&lt;small&gt;Tanala (Tambodiharana)&lt;/small&gt;'''
|'''&lt;small&gt;Bezanozano&lt;/small&gt;'''
|'''&lt;small&gt;Betsileo&lt;/small&gt;'''
|'''&lt;small&gt;Bara&lt;/small&gt;'''
|'''&lt;small&gt;Vezo&lt;/small&gt;''' 

'''&lt;small&gt;Masikoro&lt;/small&gt;'''
|'''&lt;small&gt;Sakalava&lt;/small&gt;'''
|'''&lt;small&gt;Sihanaka&lt;/small&gt;'''
|-
|&lt;small&gt;[[Hatsiha]]&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Hasia&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Hatsia&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Asiha&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Hatsia&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Hatsia(ka)&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Hatsia&lt;/small&gt;  
|&lt;small&gt;Hatsia&lt;/small&gt;  
|&lt;small&gt;Hatsia/Hatsiha&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;Valasira&lt;/small&gt;  
|&lt;small&gt;[[Volasira]]&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Volasira&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Valasira&lt;/small&gt;  
|&lt;small&gt;Volasira&lt;/small&gt;  
|&lt;small&gt;Volasira&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Volasira&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Volasira&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Volasira&lt;/small&gt;  
|-
|&lt;small&gt;Valamposa&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;[[Faosa]]&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Fosa&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Fosa&lt;/small&gt;  
|&lt;small&gt;Volapaosa&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Zaray&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Beray&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Zaray&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Faosa&lt;/small&gt;  
|-
|&lt;small&gt;[[Asara (volana malagasy)|Asara]]&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;[[Maka (volana malagasy)|Maka]]&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Maka&lt;/small&gt;  
|&lt;small&gt;Maka&lt;/small&gt;  
|&lt;small&gt;Volamaka&lt;/small&gt;  
|&lt;small&gt;Maka&lt;/small&gt;  
|&lt;small&gt;Maka&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Maka&lt;/small&gt;  
|&lt;small&gt;Volamaka/Maka&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;Tsiahia&lt;/small&gt;  
|&lt;small&gt;[[Hiahia]]&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Hiahia&lt;/small&gt;  
|&lt;small&gt;Tsiahia&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Hiahia&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Sahiahia&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Hiahia&lt;/small&gt;  
|&lt;small&gt;Hiahia&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Volampadina/Hiahia&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;[[Sakamasay]]&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Sakamasay&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Sakamasay&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Sakamasay&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Sakamasay&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Sakamasay&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Sakamasay&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Sakamasay&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Sakamasay&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;[[Volambita]]&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Volambita&lt;/small&gt;  
|&lt;small&gt;Volambitabe&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Volambita&lt;/small&gt;  
|&lt;small&gt;Volambita&lt;/small&gt;  
|&lt;small&gt;Volambita&lt;/small&gt;  
|&lt;small&gt;Volambita&lt;/small&gt;  
|&lt;small&gt;Volambita&lt;/small&gt;  
|&lt;small&gt;Volambita&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;[[Sakave]]&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Sakavo&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Sakave&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Tsimakamaka&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;[[Asara (volana malagasy)|Asara]]&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Sakavo&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Sakave&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Sakavehy&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Sakave&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;Saramantsina&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Saramantsy&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Volambitafoana&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Saramantsina&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Asaramanara&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Saramantsy&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Pitsamaimbo&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Saramaimbo&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Asarabo&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;Saramanitra&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Saramanitsa&lt;/small&gt;  
|&lt;small&gt;Saramanitra&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Saramanitsa&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Asaramanitsa&lt;/small&gt;  
|&lt;small&gt;Saramanitsa&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Pitsamanitsa&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Saramanitsa&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Asaramantsy/Asaramanitra&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;[[Asotry]]&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Zonjo(na)&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Sotrindambo&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Asotry&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Asotrizonjona&lt;/small&gt; 
|&lt;small&gt;Mianjoloka&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Manjoloka&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Anjoloka&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Asotry&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;[[Vatravatra]]&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Vatravatra&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Vatravatra&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Vatravatra&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Vatravatra&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Vatravatra&lt;/small&gt;  
|&lt;small&gt;Vatravatra&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Vatravatra&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Vatravatra&lt;/small&gt;
|}
Ity tabilao etsy ambony ity, izay maneho ny fahasamihafan' ny voambolana sy ny fanononana ny anaram-bolana avy amin' ny teny sanskrity, dia ampahany nalaina tamin' ny bokin' i Gwyn Campbell (''David Griffiths and the Missionary &quot;History of Madagascar&quot;'')&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;&lt;small&gt;Gwyn Campbell, ''David Griffiths and the Missionary &quot;History of Madagascar&quot;,'' 2012, [https://books.google.mg/books?id=7pDNL4apVpgC&amp;pg=PA478&amp;lpg=PA478&amp;dq=Vatravatra&amp;source=bl&amp;ots=LQfs1hnFku&amp;sig=ACfU3U1HRarPOU1oVDDNSn0g1Khb1JfOVQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwiuv6mkg63lAhWRXsAKHdpjAfMQ6AEwCXoECAkQAQ#v=onepage&amp;q=Vatravatra&amp;f=false p. 478].&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Marihina fa tsy voatery manondro fari-potoana mitovy ao amin' ny taona ny anaram-bolana mitovy isam-patritra.  

Izao ohatra ny filaharana sy ny anaran' ny volana ao amin' ny [[Betsileo|faritra betsileo]] araka an-dRazafintsalama: ''[[Volasira]], [[Faosa]], [[Volamaka]], [[Hiahia]], [[Sakamasay]], [[Sakave]], [[Volambita]], [[Asaramantsina]], [[Asara (volana malagasy)|Asara]], [[Vatravatra]], [[Asotry]]'' ary ''[[Hatsiha]]''&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Anaran'ny volana ao amin'ny Betsileo-Atsimo, araka an-dRazafintsalama (''Ny finoana sy ny fomba malagasy'', p. 51).&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Hita fa tsy mifanaraka tanteraka amin' izay nomen' i Gwyn Campbell io, indrindra momba ny volana Asara.  

Inty koa, ohatra, ny filaharan' ny volana [[antesaka]] sy ny volana [[Tetiandro gregôriana|gregôriana]] heverina fa mifanandrify aminy: ''[[Vatravatra]]'' (Janoary)'', [[Asotrindambo]]'' (Febroary)'', [[Hatsiha]]'' (Marsa)'', [[Valasira]]'' (Avrily)'', [[Fosa]]'' (Mey)'', [[Maka (volana malagasy)|Maka]]'' (Jona)'', [[Hiahia]]'' (Jolay)'', [[Sakamasay]]'' (Aogositra)'', [[Sakave]]'' (Septambra)'', [[Vilamitapoa]]'' (Oktobra)'', [[Volamitabe]]'' (Novambra) ary ''[[Saramanitry]]'' (Desambra)&lt;ref&gt;[http://madarevues.recherches.gov.mg/IMG/pdf/cahier-coutume1_8_.pdf &lt;small&gt;Madarevues.recherches.gov.mg › IMG › pdf › cahier-coutume1_8_&lt;/small&gt;] &lt;small&gt;{{Wayback|url=http://madarevues.recherches.gov.mg/IMG/pdf/cahier-coutume1_8_.pdf|date=20180414192020}}&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;''.''  

Tsara lahatra amin' ny ankapobeny ireo anaram-bolana ao amin' io tabilao io ireo nefa raha idirana amin' ny antsipiriany (isam-paritra) dia ho hita fa fandrindrana tsy tena mifanaraka amin' ny zava-misy. Maro ny tranga mitovy amin' ny fahasamihafan' ny laharana sy ny fotoana tondroin' ny anaram-bolana mitovy, toy ny [[Asara (volana malagasy)|Asara]] [[betsimisaraka]] (izay eo anelanelan' ny Valaposa sy ny Tsiahia) sy ny Asara [[betsileo]] (izay eo anelanelan' ny [[Volambita]] sy ny Asaramanara). Miovaova isam-paritra ny fifanarakarahan' ireo naram-bolana ireo, na dia ao anaty faritra heverina fa misy foko iray ihany aza.  

Inty ohatra misy tabilao mampiseho ny fahasamihafan' ny fotoana tondroina amin' ny anaram-bolana mitovy ao amin' ny tapany atsinanana sy andrefan' i [[Madagasikara]], araka ny itateran' i William Ellis azy ao amin' ny boky ''History of Madagascar: Comprising Also the Progress of the Christian Mission Established in 1818 ...'' &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;&lt;small&gt;William Ellis, ''History of Madagascar: Comprising Also the Progress of the Christian Mission Established in 1818 ...,'' 1838. [https://books.google.mg/books?id=1g9DAAAAcAAJ&amp;pg=PA445&amp;lpg=PA445&amp;dq=Vatravatra&amp;source=bl&amp;ots=b3eqZz0fxN&amp;sig=ACfU3U3A-SWtdCaAE6htqsBO-QdMFqBrgg&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjCy6yuhq3lAhVTQMAKHeBiBVc4FBDoATAFegQIBxAB#v=onepage&amp;q=Vatravatra&amp;f=false p. 445].&lt;/small&gt; &lt;/ref&gt; Ny hoe &quot;atsinanana&quot; dia manondro indrindra ny [[Betsimisaraka]] fa ny &quot;andrefana&quot; kosa ny [[Sakalava]]. 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|'''&lt;small&gt;Atsinanana&lt;/small&gt;'''
|'''&lt;small&gt;Andrefana&lt;/small&gt;'''
|-
|''&lt;small&gt;Volasira&lt;/small&gt;''
|''&lt;small&gt;Sakamasay&lt;/small&gt;''
|-
|''&lt;small&gt;Ifosa&lt;/small&gt;''
|''&lt;small&gt;Sakavehy&lt;/small&gt;''
|-
|''&lt;small&gt;Maka&lt;/small&gt;''
|''&lt;small&gt;Volambita&lt;/small&gt;''
|-
|''&lt;small&gt;Tsiahia&lt;/small&gt;''
|''&lt;small&gt;Saramaimbo&lt;/small&gt;''
|-
|''&lt;small&gt;Sakasay&lt;/small&gt;''
|''&lt;small&gt;Saramanitra&lt;/small&gt;''
|-
|''&lt;small&gt;Sakavehy&lt;/small&gt;''
|''&lt;small&gt;Vatravatra&lt;/small&gt;''
|-
|''&lt;small&gt;Volambita&lt;/small&gt;''
|''&lt;small&gt;Anjoloka&lt;/small&gt;''
|-
|''&lt;small&gt;Saramantzina&lt;/small&gt;''
|''&lt;small&gt;Volasira&lt;/small&gt;''
|-
|''&lt;small&gt;Tsiaramanitra&lt;/small&gt;''
|''&lt;small&gt;Hatsiha&lt;/small&gt;''
|-
|''&lt;small&gt;Vatravatra&lt;/small&gt;''
|''&lt;small&gt;Zaray&lt;/small&gt;''
|-
|''&lt;small&gt;Asotry&lt;/small&gt;''
|''&lt;small&gt;Maka&lt;/small&gt;''
|-
|''&lt;small&gt;Hatsiha&lt;/small&gt;''
|''&lt;small&gt;Hiahia&lt;/small&gt;''
|}

=== Fampifandraisana ny anaram-bolan' ny tetiandro roa ===
Misy ny mpanoratra milaza fa mifandray ny tetiandro malagasy avy amin' ny [[Fiteny sanskrity|teny sanskrita]] sy ny tetiandro malagasy avy amin' ny [[Fiteny arabo|teny arabo]] na dia mbola tsy tena azo antoka izany. Inty ny fifandraisan' ny anaram-bolana malagasy avy amin' ny teny arabo sy avy amin' ny teny sanskrita &lt;ref&gt;&lt;small&gt;[http://icalendrier.fr/calendriers-saga/calendriers/malgache &quot;Le calendrier malgache&quot;] ''iCalendrier.fr''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;&lt;small&gt;[http://fianakavianatrrf.e-monsite.com/pages/fomba-malagasy/le-nom-des-mois-malagasy.html Taranaka Ramaroson sy Rahely Firaisankina, &quot;Le nom des mois malgaches&quot;] {{Wayback|url=http://fianakavianatrrf.e-monsite.com/pages/fomba-malagasy/le-nom-des-mois-malagasy.html |date=20191023152303 }}.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|'''&lt;small&gt;Teny arabo&lt;/small&gt;'''
|'''&lt;small&gt;Teny sanskrita&lt;/small&gt;'''
|-
|&lt;small&gt;Alahotsy&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Asaramasay&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;Alahamady&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Asarabe&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;Adaoro&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Vatravatra&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;Adizaozy&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Asotry&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;Asorotany&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Hatsiha&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;Alahasaty&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Volasira&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;Asombola&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Fosa&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;Adimizana&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Maka&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;Alakarobo&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Hiahia&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;Alakaoza&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Fisakamasay&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;Adijady&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Fisakavy&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;Adalo&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Volombita&lt;/small&gt;
|}
Raha [[Tetiandro manara-bolana|manara-bolana]] tanteraka ny tetiandro malagasy mampiasa teny arabo dia tsy tokony ho raikitra sahala amin' io ny fifandraisan' ireo tetiandro malagasy roa ireo. Sarotra raisina ity fampifanandrifina ny tetiandro malagasy roa ity (toraka izany koa ny fampifanandrifiana hafa rehetra) satria ny volana malagasy mitondra anarana sanskrity dia mifanandrify amim-[[Fizaràn-taona|pizaràn-taona]] fantatra. Ohatra, ny volana [[Volambita]] dia tokony ho ao amin' ny [[lohataona]] nefa ny volana [[Adalo]] lazaina fa mifanandrify aminy dia tokony ho amin' ny fizaran-taona [[fahavaratra]] (raha manara-bolana sy masoandro ny tetiandro malagasy ary raha misy fizaran-taona efatra ny taona iray).

I William Ellis, ohatra, dia mampifandray ny [[Alahamady]] merina amin' ny [[Volasira]] betsimisaraka sy ny Sakamasay sakalava ary ny Avrily gregôriana&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;; nefa i Gwyn Campbell dia mampifanandrify ny [[Alahamady]] merina amin' ny [[Hatsiha]]&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;. Manampy trotraka ny tsy fitovian' ny fotoana tondroina amin' ny anaram-bolana iray. Tsy misy heviny firy koa ny fampifanandrifiana raha manara-bolana tanteraka ny tetiandro malagasy misy anaram-bolana avy amin' ny teny arabo.

Ity koa misy ohatra fampifandraisana an-tabilao ny tetiandro [[sakalava]] sy [[merina]] ary [[antemoro]]  araka ny nataon' i Jaovelo-Djao&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Robert Jaovelo-Dzao, ''Mythes, rites et transes à Madagascar: angano, joro et tromba Sakalava,''1996, p. 257 ([https://books.google.mg/books?id=sFgCmzWRK6QC&amp;pg=PA375&amp;lpg=PA375&amp;dq=Vatravatra&amp;source=bl&amp;ots=Fsk5uSSXD6&amp;sig=ACfU3U3H9TcA1ylCrEHQZylPTF6u9QKYVQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjV4qex0a3lAhWjolwKHeeZDwE4ChDoATAIegQICRAB#v=onepage&amp;q=Vatravatra&amp;f=false jereo eto]).&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|&lt;small&gt;'''Gregoriana'''&lt;/small&gt; 
|&lt;small&gt;'''Sakalava'''&lt;/small&gt; 
|&lt;small&gt;'''Merina'''&lt;/small&gt; 
|&lt;small&gt;'''Antemoro'''&lt;/small&gt; 
|-
|&lt;small&gt;Jolay&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Fanjava mantsaka&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Adalo&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Volambita&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;Aogositra&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Asara maimbo&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Alohotsy&lt;/small&gt; 
|&lt;small&gt;Asara masay&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;Septambra&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Asara be&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Alahamady&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Asara be&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;Oktobra&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Vatravatra&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Adaoro&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Varavatra&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;Novambra&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Manjoloko&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Adizaoza&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Asotry&lt;/small&gt; 
|-
|&lt;small&gt;Desambra&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Hatsihia&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Asorotany&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Hatsihia&lt;/small&gt; 
|-
|&lt;small&gt;Janoary&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Biray&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Alahasaty&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Volasira&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;Febroary&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Via bikiky&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Asombola&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Fosa&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;Marsa&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Tihihia&lt;/small&gt; 
|&lt;small&gt;Adimizana&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Maka&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;Avrily&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Sakave&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Alakarabo&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Hiahia&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;Mey&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Antsotry&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Alakaosy&lt;/small&gt; 
|&lt;small&gt;Fisakamasay&lt;/small&gt; 
|-
|&lt;small&gt;Jona&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Viabe&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Adijady&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Fisakavy&lt;/small&gt;
|}

== Ny andro sy ny herinandro ary ny taona ==
=== Ny andron' ny herinandro ao amin' ny tetiandro malagasy ===
Ny [[andro]] ao amin' ny tetiadro malagasy dia tsy manomboka amin' ny misasakalina fa amin' ny filentehan' ny [[Masoandro]]'','' sahala amin' ny [[Tetiandro mozilmana|tetiandro silamo]] na [[Tetiandro hebreo|hebreo]]. Amin' ny [[Fanandroana malagasy|fanandroana]] aza dia efa heverina ho anisan' ny tonon' andro manaraka ny tolakandron' ny andro diavina, izany hoe ny aorian' ny mitataovovonana.

Indreto ny anaran' andro malagasy avy amin' ny [[Fiteny arabo|teny arabo]] sady mbola ampiasaina ao amin' ny [[tetiandro gregôriana]] amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]]. 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|'''&lt;small&gt;Teny malagasy&lt;/small&gt;'''
|&lt;small&gt;Alahady,&lt;/small&gt;

&lt;small&gt;Lahady&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Alatsinainy, Latsinainy, Tinainy&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Talata,&lt;/small&gt; 

&lt;small&gt;Atalata&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Alarobia, Larobia&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Alakamisy,&lt;/small&gt;

&lt;small&gt;Kamisy&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Zoma,&lt;/small&gt;

&lt;small&gt;Azoma, Joma&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Asabotsy,&lt;/small&gt;

&lt;small&gt;Sabotsy&lt;/small&gt;
|-
|'''&lt;small&gt;Teny arabo niaviany&lt;/small&gt;'''
|''&lt;small&gt;al-Aḥad&lt;/small&gt;''
|''&lt;small&gt;al-Ithnayn&lt;/small&gt;''
|''&lt;small&gt;ath-Thulāthā’&lt;/small&gt;''
|''&lt;small&gt;al-Arba‘ā’&lt;/small&gt;''
|''&lt;small&gt;al-Khamīs&lt;/small&gt;''
|''&lt;small&gt;al-Jum‘ah&lt;/small&gt;''
|''&lt;small&gt;as-Sabt&lt;/small&gt;''
|-
|'''&lt;small&gt;Heviny&lt;/small&gt;'''
|&lt;small&gt;“voalohany”&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;“faharoa”&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;“fahatelo”&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;“fahefatra”&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;“fahadimy”&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;“fahenina”&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;“fitsaharana”&lt;/small&gt;
|-
|'''&lt;small&gt;Teny hebreo ampitahaina aminy&lt;/small&gt;'''
|&lt;small&gt;''Yom Rishon''  &quot;andro voalohany&quot;&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;''Yom Sheni'' &quot;andro faharoa&quot;&lt;/small&gt; 
|&lt;small&gt;''Yom Shlishi'' &quot;andro fahatelo&quot;&lt;/small&gt; 
|&lt;small&gt;''Yom Reviʻi'' &quot;andro fahefatra&quot;&lt;/small&gt; 
|&lt;small&gt;''Yom Khamishi'' &quot;andro fahadimy&quot;&lt;/small&gt; 
|&lt;small&gt;''Yom Shishi'' &quot;andro fahenina&quot;&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;''Yom Shabbat'' &quot;andro fitsaharana&quot;&lt;/small&gt;
|}
Araka ny finoan' ny Ntaolo malagasy dia mifameno amin' ny vintana ny andro tsirairay ao amin' ny herinandro ka misy ny tsara ary misy ny ratsy, arakaraka ny zavatra tian-katao. Amin' ny ankapobeny dia andro tsara ny [[Alakamisy]] satria andro tsara anaovana fampakaram-bady. Andro mainty sy natokana handevenana ny [[Zoma]]. Andro natokana hitomaniana sy hamoizana ny maty ny [[Asabotsy]]. Andro mahery ny [[Alahady]] ka tsy azo andevenana ny marainany. Andro mainty ny [[Alatsinainy]] ka tsy fisantaran-javatra satria andro fandevenana. Tsy mety ny mamangy mana-manjo amin' ny andro [[Talata]]. Andro ratsy ny [[Alarobia]] sady atokana ho an' ny famoizana sy ny fandevenana.

=== Ny fizaràn' ny andro iray ===
Toy izao ny fizaràna ny andro iray manomboka amin' ny filentehan' ny [[Masoandro]] ka hatramin' ny fiposahany indray, indrindra amin' ny faritra afovoan-tanin' i Madagasikara&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jereo koa: &quot;[https://www.madablog.com/comment-lire-heure-en-malgache-reponses/ Comment lit-on l'heure en malgache? Voici les Réponses] {{Wayback|url=https://www.madablog.com/comment-lire-heure-en-malgache-reponses/ |date=20240131062404 }}, ''madablog.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jereo koa: &quot;[https://ankizy.fr.gd/ORAN-h-NY-NTAOLO.htm Oran' ny Ntaolo]&quot;, ''ankizy.fr.gd''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;: 

# maty masoandro na mody omby (aorian' ny filentehan' ny masoandro)&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://motmalgache.org/bins/teny2?w=mody%20omby Mody omby]&quot;, ''motmalgache.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;;
# maizim-bava vilany na tsy ahita-mitsinjo (hariva efa manomboka ho maizina)&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://motmalgache.org/bins/teny2?w=maizim-bava%20vilany Maizim-bava vilany]&quot;, ''motmalgache.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;;
# manokom-bary olona (eo amin' ny enina na fito hariva eo)&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://motmalgache.org/bins/teny2/manokombaryolona#mg.ex Manokom-bary olona]&quot;, ''motmalgache.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;;
# tapi-mandry olona (eo amin' ny valo ora alina)&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://motmalgache.org/bins/teny2?w=tapi-mandry%20olona Tapi-mandry olona]&quot;, ''motmalgache.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;;
# lohatory (amin' ilay torimaso voalohany raha vao manomboka matory kelikely)&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://motmalgache.org/bins/teny2/lohatory Lohatory]&quot;, ''motmalgache.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;;
# mikitroka ny alina;
# misasaka alina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://tenymalagasy.org/bins/teny2?w=misasaka%20alina Misasaka alina]&quot;, ''motmalgache.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;;
# maneno sahona (amin' ny telo ka hatramin' ny efatra ora maraina)&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://motmalgache.org/bins/teny2?w=maneno%20sahona Maneno sahona]&quot;, ''motmalgache.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;;
# misafo helika ny kary (eo amin' ny roa ora maraina eo ho eo)&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://motmalgache.org/bins/teny2?w=rehefa%20misafo%20helika%20ny%20kary Rehefa misafo helika ny kary]&quot;, ''motmalgache.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;;
# maneno akoho tokana (eo amin' ny efatra eo ho eo)&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://tenymalagasy.org/bins/teny2?w=maneno%20akoho%20tokana Maneno akoho tokana]&quot;, ''motmalgache.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;;
# maneno fitatra (eo amin' ny efatra sy sasany eo ho eo)&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://tenymalagasy.org/bins/teny2?w=maneno%20fitatra Maneno fitatra]&quot;, ''motmalgache.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;;
# mifoha olo-mazoto (eo amin' ny dimy maraina eo ho eo)&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://tenymalagasy.org/bins/teny2/mifohaolomazoto#mg.ex Mifoha olo-mazoto]&quot;, ''motmalgache.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;;
# vaky masoandro;
# maim-bohon-dravina;
# mivoaka omby;
# mivoaka omby tera-bao;
# misandratra andro;
# mitatao haratra ambony (tokony ho eo amin' ny iraika ambin' ny folo maraina eo)&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://motmalgache.org/bins/teny2?w=mitatao%20haratra%20ambony Mitatao haratra ambony]&quot;, ''motmalgache.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;;
# mitatao vovonana;
# mitsidika andro;
# am-pamatoran-janak’omby ny andro;
# am-bava fisoko ny andro;
# tapaka ny andro;
# mody omby tera-bao.

=== Ny herinandro ao amin' ny tetiandro malagasy ===
Ny [[herinandro]] ao amin' ny tetiandro malagasy dia misy fito andro. Amin' ny Ntaolo malagasy dia ny andro [[Alakamisy]], izay andro tsara indrindra anombohana asa, araka ny finoany, no andro voalohany ao amin' ny herinandro. Misy koa anefa ny mandray ny andro [[Zoma]] ho andro voalohany. Ny fanombohan' ny herinandro amin' ny [[Alatsinainy]] dia nentin' ny [[kolontsaina tandrefana]] ka mbola tohizana ao amin' ny tetiandrom-panjakana ankehitriny eto Madagasikara. Ny fanombohan' ny herinandro amin' ny [[Alahady]] dia vokatry ny [[Kristianisma ao Madagasikara|kristianisma]] izay manao an' io andro io ho andro lehibe satria &quot;[[andron' ny Tompo]]&quot;, izany hoe andron' i [[Jesoa|Jesoa Kristy]] izay inoany fa [[Fitsanganan' i Jesoa ho velona|nitsangana tamin' ny maty]] amin' ny andro Alahady. 

=== Ny taona ao amin' ny tetiandro malagasy ===
'''Taona ao amin' ny tetiandro manara-bolana'''
[[Sary:Lunar libration with phase Oct 2007 (continuous loop).gif|vignette|126x126px|Volana]]
Ao amin' ny tetiandro malagasy manara-bolana dia misy 354 na 355 andro ny taona malagasy (ny iray volana dia misy 29 na 30 andro satria maharitra 29 andro sy sasany eo ny tsingerim-bolana iray), ka latsaka 11 na 12 andro izany raha mitaha amin' ny taona ao amin' ny [[tetiandro gregoriana]] izay misy 365 na 366 andro&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Izany hoe ny iray taona gregôriana dia misy 12 volana malagasy miampy 10 na 11 na 12 andro. Olana eo amin'ny tetiandro malagasy ny tsy fahafantarana ny fotoana nanombohan' ny fanisan-taona ankapobeny ao amin' io tetiandro io. Matetika dia ny taona ao amin'ny tetiandro gregôriana ihany no tovonana laharan' andro sy anaram-bolana amin' ny fampiasana tetiandro malagasy. Ohatra: &quot;''06 Alahamady 1899&quot;'': ny 1899 dia fanisan''-''taona gregôriana. Tsy misy ny fampifanandrifiana raikitra ny fiantombohan' ny Alahamady amin' ny daty gregôriana. 

Mitety ny fizaran-taona rehetra ny volana malagasy tsirairay raha manara-bolana fotsiny, ka ny [[tetiandro mozilmana]] no azo ampifanandrifina aminy: ny volana Alahamady malagasy dia mifanandrify amin' ny volana ''[[Shawwal]]'' silamo, izany hoe aorin' ny volana ''[[Ramadany|Ramadan]]''. Azo atao noho izany ny manao fafana maneho ny fifandraisan' ny tetiandro malagasy manara-bolana tanteraka amin' ny tetiandro mozilmana, araka izao: 
{| class=&quot;wikitable&quot;
| colspan=&quot;2&quot; |'''&lt;small&gt;Tetiandro manara-bolana tanteraka&lt;/small&gt;'''
|-
|'''&lt;small&gt;Tetiandro malagasy&lt;/small&gt;'''
|'''&lt;small&gt;Tetiandro miozolmàna&lt;/small&gt;'''
|-
|&lt;small&gt;Alahamady&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;''[[Shawwal]]'' (شوّال)&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;Adaoro&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;''[[Dhu al Qidah]]'' na ''Dhu'l-Qa'dah'' (ذو القعدة)&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;Adizaoza&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;''[[Dhu al-Hijja]]'' (ذو الحجة)&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;Asorotany&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;''[[Muḥarram]]'' (مُحَرَّم)&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;Alahasaty&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;''[[Safar]]'' (صفر)&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;Asombola&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;''[[Rabi' al Awal]]'' (ربيع الأوّل)&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;Adimizana&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;''[[Rabi' ath-Thani]]'' (ربيع الثاني)&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;Alakarabo&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;''[[Jumada al Awwal]]'' (جُمَادَىٰ الْأَوَّل)  na ''Jumada al ‘Ula'' (جُمَادَىٰ الْأُولَىٰ)&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;Alakaosy&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;''[[Jumada ath-Thania]]'' (جمادى الثاني)  na&lt;/small&gt; 

&lt;small&gt;''Jumaada al-Akhir'' na ''Jumada al-Akhira'' (جمادى الآخر)&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;Adijady&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;''[[Rajab]]'' (رجب‎)&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;Adalo&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;''[[Sha'bane]]'' (شعبان)&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;Alohotsy&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;''[[Ramadany|Ramadan]]'' (رمضان)&lt;/small&gt;
|}
'''Taona ao amin' ny tetiandro manara-bolana sy masoandro''' 

Amin' izao fotoana ifampikasohan' ny [[kolontsaina malagasy]] sy ny [[kolontsaina tandrefana]] izao, miampy ny fiheverana ny [[Jiosy malagasy|Malagasy ho manam-piaviana jiosy]], dia misy ny tetiandro manara-bolana sy masoandro izay mampifanandrify ny volana [[Alahamady]] amin' ny fari-potoana ao amin' ny volana Marsa sy Avrily ka ny tsinam-bolana akaiky ny 21 Marsa no andro voalohany amin' ny taona. Misy 354 na 355 ny iray taona nefa mety ho lasa 383 na 384 na 385 izany vokatry ny fampifanandrifiana ny fiantombohan' ny Alahamady amin' ny tsinam-bolana akaiky ny 21 Marsa. 

Ireo boky tranainy miresaka ny tetiandro sy ny fanandroana malagasy anefa mionona fotsiny amin' ny fitanisana sy fandaharana ny anaram-bolana ary ny fanazavana ny fiasany ao amin' ny fanandroana fa tsy manondro daty gregôriana anombohana na ahataperana na aharetan' ny volana malagasy amin' ny taona rehetra. 

Mifanitsaka amim-bolana gregôriana roa ny volana malagasy tsirairay raha manara-bolana sy masoandro ny tetiandro malagasy. Mifanandrify matetika isan-taona amin' ny [[Tetiandro hebreo|volana hebreo]] ''[[Nisana (volana hebreo)|Nisan]]'' ny Alahamady malagasy. Azo atao noho izany ny manao fafana maneho ny fifandraisan' ny tetiandro malagasy manara-bolana sy masoandro amin' ny [[tetiandro hebreo]], araka izao: 
{| class=&quot;wikitable&quot;
| colspan=&quot;3&quot; |'''&lt;small&gt;Tetiandro manara-bolana sy masoandro&lt;/small&gt;'''
|-
|'''&lt;small&gt;Tetiandro malagasy&lt;/small&gt;''' 
|'''&lt;small&gt;[[Tetiandro hebreo]]&lt;/small&gt;'''
|'''&lt;small&gt;Tetiandro gregôriana&lt;/small&gt;'''
|-
|&lt;small&gt;Alahamady&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;''[[Nisana (volana hebreo)|Nisan]]'' (נִיסָן)&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Marsa - Avrily&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;Adaoro&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;''[[Iara (volana hebreo)|Iyyār]]'' (אִיָּר)&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Avrily - Mey&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;Adizaoza&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;''[[Sivàna (volana hebreo)|Sivan]]'' (סִיוָן)&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Mey - Jona&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;Asorotany&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;''[[Tamoza (volana hebreo)|Tamûz]]'' (תמוז)&lt;/small&gt;
|''&lt;small&gt;Jona - Jolay&lt;/small&gt;''
|-
|&lt;small&gt;Alahasaty&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;''[[ʾĀv]]'' (אָב)&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Jolay - Aogositra&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;Asombola&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;''[[ʾĔlûl]]'' (אֱלוּל)&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Aogositra - Septambra&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;Adimizana&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;''[[Tishri|Tishrí]]'' (תִּשְׁרִי)&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Septambra - Ôktôbra&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;Alakarabo&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;''[[Heshvan|Heshvān]]'' (חֶשְׁוָן)&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Ôktôbra - Nôvambra&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;Alakaosy&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;''[[Kisleva (volana hebreo)|Kislēv]]'' (כִּסְלֵו)&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Nôvambra - Desambra&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;Adijady&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;''[[Teveta (volana hebreo)|Tevet]]'' (טֵבֵת‎)&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Desambra - Janoary&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;Adalo&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;''[[Sevata (volana hebreo)|Shevat]]'' (שְׁבָט)&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Janoary - Febreoary&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;Alohotsy&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;''[[Adara (volana hebreo)|Adar]]'' (אֲדָר)&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Febroary - Marsa&lt;/small&gt;
|}

== Olana sy fahadisoan-kevitra momba ny tetiandro malagasy ==

=== Volana malagasy sy volana gregôriana ===
Na dia manara-bolana aza ny tetiandro malagasy mampiasa anaram-bolana avy amin' ny [[Fiteny arabo|teny arabo]] dia misy ny mampifadray ny volana malagasy iray amin' ny volana gregôriana iray. Tsy mitovy anefa ny vokatr' izany. Inty misy ohatra iray notsoahana tamin' ny voasoratr' i Jaovelo-Djao momba ny tetiandro merina. Marihina fa tsy mifanandrify na amin' ny volana Marsa na amin' ny volana Avrily ny volana Alahamady eto fa amin' ny volana Septambra&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Robert Jaovelo-Dzao, ''Mythes, rites et transes à Madagascar: angano, joro et tromba Sakalava,''1996, p. 257. ([https://books.google.mg/books?id=sFgCmzWRK6QC&amp;pg=PA375&amp;lpg=PA375&amp;dq=Vatravatra&amp;source=bl&amp;ots=Fsk5uSSXD6&amp;sig=ACfU3U3H9TcA1ylCrEHQZylPTF6u9QKYVQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjV4qex0a3lAhWjolwKHeeZDwE4ChDoATAIegQICRAB#v=onepage&amp;q=Vatravatra&amp;f=false jereo eto]).&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|&lt;small&gt;'''Gregoriana'''&lt;/small&gt; 
|&lt;small&gt;'''Merina'''&lt;/small&gt; 
|-
|&lt;small&gt;Septambra&lt;/small&gt; 
|&lt;small&gt;Alahamady&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;Oktobra&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Adaoro&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;Novambra&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Adizaoza&lt;/small&gt; 
|-
|&lt;small&gt;Desambra&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Asorotany&lt;/small&gt; 
|-
|&lt;small&gt;Janoary&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Alahasaty&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;Febroary&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Asombola&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;Marsa&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Adimizana&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;Avrily&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Alakarabo&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;Mey&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Alakaosy&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;Jona&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Adijady&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;Jolay&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Adalo&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;Aogositra&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Alohotsy&lt;/small&gt; 
|}

=== Ny volana malagasy sy ny zôdiaka ===
Misy roa karazana ny fifandisoana izay mifandray amin' ny fisian' ny [[zôdiaka]] roa samy hafa satria misy ny atao hoe [[Fanandroan-kintana|zôdiakan-kintana]] ([[Fiteny frantsay|frantsay]]: ''zodiaque sidéral'') sy ny [[Fanandroana miankina amin' ny zôdiaka mikisaka|zôdiaka mikisaka]] (frantsay: ''zodiaque tropical'') izay samy mampiasa anarana mitovy hanondroana ny [[antokon-kintana]] sy ny [[Evan' ny zôdiaka|evam-panandroana]] (vintana).

==== Tsy fifanandrifiana amin' ny zôdiakan-kintana ====
Ny fotoana anombohan' ny [[Masoandro]] miditra ao amin' ny fari-danitry ny [[Fanandroan-kintana|antokon-kintan' ny zôdiaka]] iray dia tsy voatery hifanandrify amin' ny tsinam-bolana izay andro voalohany ao amin' ny volana malagasy. Amin' ny maha [[Tetiandro manara-bolana|manara-bolana]] ny tetiandro malagasy, izany hoe amin' ny maha vokatry ny fanaraha-maso ny tsingerim-pihodinan' ny [[Volana]] amin' ny [[Tany]] azy, dia tsy voatery hifanandrify amin' ny fotoana isehoan' ny antokon-kintana tondroiny eny amin' ny lanitra ny fotoana tondroin' ny anaram-bolana fa matetika mifandiso&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; &lt;ref&gt;&lt;small&gt;Cousins, ''Ny fomba malagasy'', 1963, p.169.&lt;/small&gt; &lt;/ref&gt;.

Ny fampifandraisana ny anaram-bolana malagasy amin' ny anaran' ny evan' ny zôdiaka dia vokatry ny fiheverana fa manaraka ny [[fanandroan-kintana]]&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ny fanandroan-kintana ([[Fiteny frantsay|frantsay]]: ''astrologie sidérale'') dia fanandroana manaraka ny fihetsiky ny kintana sy ny antokon-kintana, indrindra ny an' ny zôdiaka, fa tsy mionona fotsiny amin' ny anaran' ny antokon-kintan' ny zôdiaka.&lt;/small&gt; M&lt;small&gt;ifanohitra amin' io ny fanandroana manaraka ny zôdiaka mikisaka (frantsay: ''astrologie tropicale'').&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; ny tetiandro sy ny fanandroana malagasy, nefa tsy marina amin' ny faritra rehetra izany. Ny mpanandro malagasy taloha dia tsy afaka nanara-maso ny kintana antsakany sy andavany noho ny tsy fananany fitaovam-pijeren-davitra na fitaovam-pandrefesam-potoana na fitaovam-pandrefesan-joro. Tsy nisy koa ny [[Haikintana|taranja siantifika momba ny kintana]] izay ahafahana manao kajy momba ny toerana sy ny fotoana isehoan' ny [[antokon-kintana]]. Ny tsingerim-pihodinan' ny [[Volana]] no arahiny.

Araka ny fahalalan' ny Malagasy sasany ankehitriny dia amin' ny tsinam-bolana manodidina ny 21 Marsa ny volana voalohany amin' ny taona, dia ny [[Alahamady]] izany. Ny tetiandro sahala amin' izany dia tsy manara-bolana fotsiny fa manara-masoandro koa, nefa tsy manamarina izany ny teknika nananan' ny [[Ntaolo]] izay tsy nanana ny tetiandro gregôriana hanamarinany ny 21 Marsa ka hisafidianany ny tsinam-bolana manakaiky an' io daty io.

Tsy manaraka kintana ny tetiandro malagasy mampiasa ny anaran' antokon-kintana amin' ny teny arabo. Raha tena ny [[kintana]] no nojeren' ny mpanandro malagasy dia tsy misy dikany ny fiaingana amin' ny ekinôksan' ny 21 Marsa&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ny ekinôksa dia fotoana ao amin' ny taona itovizan' ny faharetan' ny andro sy ny alina. Roa ny ekinôksa, dia ny ekinôksa eo anelanelan' ny 20 sy 21 Marsa sy ny ekinôksa eo anelanelan' ny 22 sy 23 Septambra.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; izay tsy momba ny [[Fanandroan-kintana|zôdiakan-kintana]] fa momba ny [[Fanandroana miankina amin' ny zôdiaka mikisaka|zôdiaka mikisaka]] sady mila ireo fitaovana sy taranja voalaza etsy aloha ireo ny fahamarinany.

Manampy ny fifandisoana koa ny tsy fisehoan' ny antokon-kintan' ny zôdiaka sasany lazaina amin' ireo anarana arabo ireo aty amin' ny [[ila-bolantany]] atsimo&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Na ny Arabo sy ny [[Indiana (vahoaka)|Indiana]] niteny [[Fiteny sanskrity|sanskrita]] dia any amin' ny ila-bolantany avaratra avokoa no fonenany. Na dia amin' izao andro ankehitriny izao dia ny olona manana fitaovana môderna fijerena kintana na ny mpahay kintana no afaka mamaritra hoe ovina ny [[Masoandro]] no miditra ao amin' ny fari-danitry ny antokon-kintana iray.

Manara-bolana tanteraka ny tetiandro malagasy ahitana anaram-bolana avy amin' ny teny arabo izay nampiasaina amin' ny fanandroana teo amin' ny [[Ntaolo]] ka tsy miverina ny fifanandrifiam-bolana raha tsy afaka 33 taona gregôriana na 34 taona manara-bolana, sahala amin' ny [[tetiandro mozilmana]], nefa tsy fantatra ny volana malagasy tokony hifanandrify amin' ny volana silamo noho ny tsy fitoviam-pijerin' ny samy mpanandro malagasy. 

Na dia izany aza, misy ny Malagasy manaraka ny tetiandrom-bolana izay manao ny Alahamady ho volana manarakaraka ny volana [[Ramadany]] silamo, izany hoe ny volana [[Saoaly]] (arabo: ''Shawwal'').

==== Tsy fifanandrifiana amin' ny zôdiaka mikisaka ====
Ny fari-danitra misy ny [[Fanandroan-kintana|antokon-kintan' ny zôdiaka]] (araka ny zôdiakan-kintana) tsirairay dia tsy mifanandrify amin' ny fari-danitry ny [[evan' ny zôdiaka]] (zôdiaka mikisaka) na dia mitondra anarana mitovy aza ny eva iray sy ny antokon-kintana iray. Ankoatra izany, ny fanombohan' ny fotoan' ny evan' ny zôdiaka iray dia tsy voatery hifanandrify amin' ny tsinam-bolana. 

Ny [[fizaràn-taona]] no zavatra azon' ny fitaovam-pandrenesana amantarana ny fotoana mety misy ny zava-mitranga voajanahary iray ao anatin' ny taona, ka tsy ampy hahazoana daty tena mazava izany raha tsy misy fitaovana ampiasaina. Ny fotoana anombohan' ny filatsahan' ny orana, ohatra, dia miovaova isan-taona ka tsy ahafaha-miainga amin' ny fanisana andro.

Ny anaram-bintana isam-bolana hita amin' ny [[torovintana]] avoakan' ny [[gazety]] sasany dia fandikana fotsiny ny anaran' ny evan' ny zôdiaka ho amin' ny anaram-bintana na anaram-bolana malagasy fa tsy misy ifandraisany amin' ny tetiandro malagasy na amin' ny [[fanandroana malagasy]] izay miandry tsinam-bolana.

==== Tsy fitovian' ny zôdiaka roa ====
Inty ny fafana maneho ny tsy fitovian' ny [[zôdiaka]] roa sy ny fidiran' ny [[Masoandro]] ao amin' ny fari-danitry ny [[Antokon-kintana|antokon-kintan]]' ny zôdiaka sy ny fivoahany avy ao: 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|'''&lt;small&gt;Anarana&lt;/small&gt;'''
|'''&lt;small&gt;Eva&lt;/small&gt;'''
|'''&lt;small&gt;Zodiaka  mikisaka&lt;/small&gt;'''
|'''&lt;small&gt;Antokon-kintana&lt;/small&gt;'''
|'''&lt;small&gt;Zodiakan-kintana&lt;/small&gt;'''
|-
|&lt;small&gt;''Aries'' (Alahamady)&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;♈&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;21 Marsa -  20 Avrily&lt;/small&gt;

&lt;small&gt;(31 andro)&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;18 Avrily  - 13 Mey&lt;/small&gt;

&lt;small&gt;(25,5  andro)&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;15 Avrily  - 15 Mey&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;''Taurus'' (Adaoro)&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;♉&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;21 Avrily  - 20 Mey&lt;/small&gt;

&lt;small&gt;(31 andro)&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;13 Mey -  21 Jona&lt;/small&gt;

&lt;small&gt;(38,2  andro)&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;16 Mey -  15 Jona&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;''Gemini'' (Adizaoza)&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;♊&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;21 Mey -  21 Jona&lt;/small&gt;

&lt;small&gt;(31 andro)&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;21 Jona -  20 Jolay&lt;/small&gt;

&lt;small&gt;(29,3  andro)&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;16 Jona -  15 Jolay&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;''Cancer'' (Asorotany)&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;♋&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;22 Jona -  22 Jolay&lt;/small&gt;

&lt;small&gt;(31 andro)&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;20 Jolay -  10 Aogositra&lt;/small&gt;

&lt;small&gt;(21,1  andro)&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;16 Jolay -  15 Aogositra&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;''Leo'' (Alahasaty)&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;♌&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;23 Jolay -  22 Aogositra&lt;/small&gt;

&lt;small&gt;(31 andro)&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;10  Aogositra - 16 Septambra&lt;/small&gt;

&lt;small&gt;(36,9  andro)&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;16  Aogsitra - 15 Septambra&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;''Virgo'' (Asombola)&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;♍&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;23  Aogositra - 22 Septambra&lt;/small&gt;

&lt;small&gt;(31 andro)&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;16  Septambra - 30 Oktobra&lt;/small&gt;

&lt;small&gt;(44,5  andro)&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;16  Septambra - 15 Oktobra&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;''Libra'' (Adimizana)&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;♎&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;23  Septambra - 22 Oktobra&lt;/small&gt;

&lt;small&gt;(30 andro)&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;30 Oktobra  - 20 Novambra&lt;/small&gt;

&lt;small&gt;(21,1  andro)&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;16 Oktobra  - 15 Novambra&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;''Scorpio'' (Alakarabo)&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;♏&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;23 Oktobra  - 22 Novambra&lt;/small&gt;

&lt;small&gt;(31 andro)&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;20  Novambra - 29 Novambra&lt;/small&gt;

&lt;small&gt;(8,4  andro)&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;16  Novambra - 15 Desambra&lt;/small&gt;
|-
|''&lt;small&gt;Ophiuchus&lt;/small&gt;''
|
|
|&lt;small&gt;29  Novembra - 18 Desambra&lt;/small&gt;

&lt;small&gt;(18,4  andro)&lt;/small&gt;
|
|-
|&lt;small&gt;''Sagittarius'' (Alakaosy)&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;♐&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;23  Novembra - 21 Desambra&lt;/small&gt;

&lt;small&gt;(29 andro)&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;18  Desambra - 20 Janoary&lt;/small&gt;

&lt;small&gt;(33,6  andro)&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;16  Desambra - 14 Janoary&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;''Capricornus'' (Adijady)&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;♑&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;22  Desambra - 20 Janoary&lt;/small&gt;

&lt;small&gt;(30 andro)&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;20 Janoary  - 16 Febroary&lt;/small&gt;

&lt;small&gt;(27,4  andro)&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;15 Janoary  - 14 Febroary&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;''Aquarius'' (Adalo)&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;♒&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;21 Janoary  - 19 Febroary&lt;/small&gt;

&lt;small&gt;(30 andro)&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;16  Febroary - 11 Marsa&lt;/small&gt;

&lt;small&gt;(23,9  andro)&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;15  Febroary - 14 Marsa&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;''Pisces'' (Alohotsy)&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;♓&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;20  Febroary- 20 Marsa&lt;/small&gt;

&lt;small&gt;(29 na 30  andro)&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;11 Marsa -  18 Avrily&lt;/small&gt;

&lt;small&gt;(37,7  andro)&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;15 Marsa -  14 Avrily&lt;/small&gt;
|-
|'''&lt;small&gt;TOTALY&lt;/small&gt;'''
|
|'''&lt;small&gt;365 na 366  andro&lt;/small&gt;'''
|'''&lt;small&gt;366 andro&lt;/small&gt;'''
|
|}

=== Fiovaovan' ny daty gregôriana ahatsinanan' ny volana ===
Ny fotoana mahatsinana ny [[Volana]] na mahafenomanana azy sns na ny laharan' andro manaraka io fahatsinana io no arahin' ny ankamaroan' ny mpanandro malagasy fa tsy ny fihetsiky ny antokon-kintana intsony.

Ny andro ahatsinanan' ny Volana no andro voalohany ao amin' ny voIana malagasy. Mikisaka hatrany noho izany ny volana malagasy raha ampitahaina amin' ny volana gregôriana. Inty misy ohatra iray: ataontsika hoe eo anelanelan' ny volana Marsa sy Avrily ny volana [[Alahamady]] amin' ny taona 2019.

==== Fotoana ahatsinanan' ny volana tamin' ny taona 2019 sy 2020 ====
Izao ny daty nahatsinanan' ny Volana tamin' ny taona 2019 sy tamin' ny taona 2020&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;&lt;small&gt;[https://www.calendrier-365.fr/lune/phases-de-la-lune.html Phase de la lune] in ''Calendrier-365.fr''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|&lt;small&gt;Janoary&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;6 Janoary  2019&lt;/small&gt;
| 
|&lt;small&gt;Janoary&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;24 Janoary  2020&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;Febroary&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;4 Febroary  2019&lt;/small&gt;
| 
|&lt;small&gt;Febroary&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;23  Febroary 2020&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;Marsa&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;6 Marsa  2019&lt;/small&gt;
| 
|&lt;small&gt;Marsa&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;24 Marsa  2020&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;Avrily&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;5 Avrily  2019&lt;/small&gt;
| 
|&lt;small&gt;Avrily&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;23 Avrily  2020&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;Mey&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;5 Mey 2019&lt;/small&gt;
| 
|&lt;small&gt;Mey&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;22 Mey  2020&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;Jona&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;3 Jona  2019&lt;/small&gt;
| 
|&lt;small&gt;Jona&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;21 Jona  2020&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;Jolay&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;2 Jolay  2019&lt;/small&gt;
| 
|&lt;small&gt;Jolay&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;20 Jolay  2020&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;Aogosotra&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;1  Aogositra 2019&lt;/small&gt;
| 
|&lt;small&gt;Aogositra&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;19  Aogositra 2020&lt;/small&gt;
|-
|
|&lt;small&gt;30  Aogosotra 2019&lt;/small&gt;
| 
|&lt;small&gt;Septambra&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;17  Septambra 2020&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;Septambra&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;28  Septambra 2019&lt;/small&gt;
| 
|&lt;small&gt;Ôktôbra&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;16 Ôktôbra  2020&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;Ôktôbra&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;28 Ôktôbra  2019&lt;/small&gt;
| 
|&lt;small&gt;Nôvambra&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;15  Nôvambra 2020&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;Nôvambra&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;26  Nôvambra 2019&lt;/small&gt;
| 
|&lt;small&gt;Desambra&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;14  Desambra 2020&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;Desambra&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;26  Desambra 2019&lt;/small&gt;
| 
|}
Maty indroa ny Volana amin' ny volana Aogositra 2019. Izao, ohatra, no fifandraisana azo momba ny daty gregôriana mamaritra ireo volana malagasy sy ny fikisahan' izany araka ny fafana etsy ambony raha [[Tetiandro manara-bolana|tetiandro manara-bolana]] tanteraka ny tetiandro malagasy&lt;ref&gt;&lt;small&gt;[https://stileex.xyz/mois-jours-heures-malgaches/#les-mois-malgaches Stileex.xyz, &quot;Les mois, les jours et les heures malgaches : la notion du temps à Madagascar&quot;] {{Wayback|url=https://stileex.xyz/mois-jours-heures-malgaches/#les-mois-malgaches |date=20190727152748 }}&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;:

#&lt;small&gt;''Alahamady'': 6 Marsa - 4 Avrily 2019;&lt;/small&gt;
#&lt;small&gt;''Adaoro'': 5 Avrily - 4 Mey 2019;&lt;/small&gt;
#&lt;small&gt;''Adizaoza'': 5 Mey - 2 Jona 2019;&lt;/small&gt;
#&lt;small&gt;''Asorotany'': 3 Jona - 1 Jolay 2019;&lt;/small&gt;
#&lt;small&gt;''Alahasaty'': 2 Jolay - 31 Jolay 2019;&lt;/small&gt;
#&lt;small&gt;''Asombola'': 1 Aogositra - 29 Aogositra 2019;&lt;/small&gt;
#&lt;small&gt;''Adimizana'': 30 Aogositra - 27 Septambra 2019;&lt;/small&gt;
#&lt;small&gt;''Alakarabo'': 28 Septambra - 27 Oktobra 2019;&lt;/small&gt;
#&lt;small&gt;''Alakaosy'': 28 Oktobra - 25 Novambra 2019;&lt;/small&gt;
#&lt;small&gt;''Adijady'': 26 Novambra - 25 Desambra 2019;&lt;/small&gt;
#&lt;small&gt;''Adalo''; 26 Desambra 2019 - 23 Janoary 2020;&lt;/small&gt;
#&lt;small&gt;''Alohotsy'': 24 Janoary - 22 Febroary 2020;&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;

#&lt;small&gt;''Alahamady'': 23 Febroary - 23 Marsa 2020;&lt;/small&gt;
#&lt;small&gt;''Adaoro'': 24 Marsa - 22 Avrily 2020&lt;/small&gt;
#&lt;small&gt;sns&lt;/small&gt;.

Lasa eo anelanelan' ny volana Febroary sy Marsa, ohatra, ny [[Alahamady]] amin' ny taona 2020. Raha tiana haverina eo amin' ny Marsa na Avrily indray ny Alahamady amin' ny taona 2020 dia tokony haverina ho [[Alohotsy]] ny fari-potoana 23 Febroary - 23 Marsa 2020. 

Ohatra maneho ny fikisahan' ny volana malagasy io ka tsy voatery hifanaraka amin' izay eken' ny Malagasy rehetra na eken' ny Malagasy ao amin' ny vondrona iray na maro. Ny fanaovana toy izany dia mahatonga ny tetiandro malagasy ho lasa [[Tetiandro manara-bolana sy masoandro|manara-bolana sy masoandro]], toy ny [[Tetiandro hebreo|tetiandro hebreo]], fa tsy [[Tetiandro manara-bolana|manara-bolana]] fotsiny toy ny [[tetiandro mozilmana]]. Tsy misy anefa [[lovantsofina]] manamarina izany tanteraka.

=== Fisiana na tsy fisian' ny volana faha-13 ===

==== Tetiandro manara-bolana?   ====
Raha manara-bolana tanteraka toy ny [[tetiandro mozilmana]] ny tetiandro malagasy, izay tsy manampy volana faha-13, dia tsy ho marina ny filazana fa amin' ny volana Marsa na Avrily ny tsinam-bolan' ny [[Alahamady]] fa hitety ny volana rehetra ao amin' ny taona gregôriana mandritra ny 33 taona, araka ny voalaza teny aloha (jereo: volana [[Ramadany]]). Toy izany koa ny hiseho amin' ny volana malagasy hafa. Izany tetiandro manara-bolana tanteraka izany dia tokony hahamora ny fitovian' ny tetiandro malagasy manerana an' i Madagasikara sy ho an' ny mpanandro rehetra noho izy tsy mila afa-tsy ny fanaraha-maso ny fahatsinan' ny Volana fotsiny. Tokony hanalasala ny maha tetiandro manara-bolana tanteraka ny tetiandro malagasy raha nisy tokoa fiezahan' ny [[Ntaolo]] hanatratra ny fanombohan' ny taona ao amin' ny volana Marsa na Avrily.

Inty ny fafana mampiseho ny fifandraisan' ny tetiandro malagasy manara-bolana sy ny [[tetiandro mozilmana]]. Marihina fa ny volana [[Moharamo]] (arabo: مُحَرَّم / ''Muḥarram'') no iantombohan' ny taona mozilmana.
==== Tetiandro manara-bolana sy masoandro? ====
Raha manara-bolana sy masoandro kosa ny tetiandro malagasy dia tsy maintsy nisy ny fiezahana hanitsy ny fifandisoana eo amin' ny volana ao amin' ny taona sy ny [[fizaràn-taona]] tokony hifanandrify aminy, tahaka ny hita ao amin' ny [[Tetiandro hebreo|tetiandro hebreo]] (jereo: volana [[Nisana (volana hebreo)|Nisana]]). Latsaka 11 andro eo ho eo ny ankamaroan' ny taona malagasy raha mitaha amin' ny tsingerim-pihodinan' ny [[Tany]] amin' ny [[Masoandro]]. Mahafeno mihoatra ny tsingerim-bolana iray izany ao anatin' ny telo taona (11 x 3  = 33 andro). Noho izany dia tokony hanisika iray volana fanampiny (tsingerim-bolana 29 na 30 andro) isaky ny telo taona ny mpanandro malagasy&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Jean-Paul Parisot et Françoise Suagher (2002) - ''Calendriers et chronologie'' : &quot;... Ils (les Malgaches) surveillent Antarès et l'étoile bêta du Scorpion. Les observations se font à partir du mois de mars jusqu'en juillet face au sud. Si la pleine lune est proche de l'étoile bêta et si la nouvelle lune précédente a lieu dans le Bélier, l'année doit posséder 13 mois&quot;. ([https://icalendrier.fr/calendriers-saga/calendriers/malgache Jereo eto])&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Tsy nisy anefa firesahana fa indraindray dia maharitra 383 na 384 na 385 andro (354+29 na 354+30 na 355+29 na 355+30) ny taona malagasy na misy volana maharitra 59 andro (satria averina indroa) na misy anaram-bolana hafa tanteraka (volana faha-13) nasisika.

Tsy nisy niresaka ny amin' izany volana faha-13 izany ary tsy misy mampihatra fa samy te hamerina ny volana [[Alahamady]] isan-taona manodidina ny volana Marsa sy Avrily ny mpanoratra sasany momba ny tetiandro sy ny fanandroana malagasy ary ny mpandala ny maha Malagasy sasany ankehitriny. Raha izany tokoa anefa no fanao dia tokony hisy fomba ahafantarana ny anaran' ny volana asisika na averina indroa isaky ny telo taona na tokony hisy hiresaka ny amin' ny taona lava kokoa noho ny mahazatra isaky ny telo taona.

Inty ny fafana mampiseho ny fifandraisan' ny tetiandro malagasy manara-bolana sy masoandro sy ny [[tetiandro hebreo]].
=== Vokatry ny olana momba ny tetiandro malagasy ===
Manampy trotraka ny olana momba ny tetiandro malagasy ny fahasamihafan' ny fotoana tondroin' ny anaram-bolana iray arakaraka ny faritra eto Madagasikara. Mety vokatry ny fisafidianana ny fomban' ny tetiandro izany (manara-bolana na manara-bolana sy masoandro) na noho ny antony hafa. 

==== Tsy fitovian' ny volana voalohany ao amin' ny taona ====
Tsy mitovy ny volana malagasy voalohany ao amin' ny taona arakaraka ny faritra eto Madagasikara. Ny ao [[Imerina]] nisafidy ny [[Alahamady]] izay misy olana ny famaritana azy amin' izao fotoana izao. Izany dia nanomboka tamin' ny fankalazana ny andro nahaterahan' ny mpanjaka merina atao hoe [[Ralambo]] izay lazaina fa teraka tamin' ny vava [[Alahamady]]. Ny amin' ny toeran-kafa, toy ny any [[Sakalava|Antsakalava]], anefa nandray ny [[Volambita]] ho volana voalohany. Na amin' ny faritra iray izay onenan' ny foko iray tokony hitovy tetiandro dia samy manana ny volana heveriny ho lehibe indrindra mitaha amin' ny sisa rehetra, toy izany ny ao [[Androy]] izay manao ny Volambita na koa ny Vatravatra, izay volana samy hafa, ho volana voalohany; toy izany koa ny zava-miseho ao [[Faritra Analamanga|Analamanga]] amin' ny samy [[Merina]] izay ahitana tetiandro roa fara fahavitsiny. 

==== Tsy fitovian' ny fotoana tondroina amin' ny anaram-bolana iray ====
Na ny anaram-bolana hoe ''Alahamady'' na ''Alahamaly'' aza no hosafidina hatao volana voalohany ao amin' ny taona malagasy ary ny andro voalohany amin' io volana io ([[Alahamadibe|vava Alahamady]]) no hankalazana ny [[taom-baovao]] dia mety samy manana ny fotoana heveriny ho volana Alahamady na Alahamaly ny faritra tsirairay eto Madagasikara. Izany, ohatra, no mahasaro-paritana ny fotoana mifanandrify amin' ny volana Alahamady izay tian' ny mpandala ny nentin-drazana hatao [[taom-baovao malagasy]]. Ny [[Volambita]] sakalava koa dia tsy voatery hifanandrify tanteraka amin' ny Volambita [[Antandroy|tandroy]] na Volambita [[betsileo]]. Izany rehetra izany dia mety vokatry ny tsy nisian' ny fahefana na fifanarahana namaritra ny tetiandro sy ny fanisan-taona izay nankinina fotsiny amin' ny fanandroam-bolana. 

Amin' izao fotoana izao dia misy ny milaza ny tetiandrony ho tena malagasy ka tokony harahin' ny Malagasy rehetra, indrindra amin' ny fankalazana io atao hoe &quot;taombaovao malagasy&quot; io&lt;ref&gt;&lt;small&gt;[http://www.nocomment.mg/taombaovao-malagasy-au-hasard-du-calendrier/ No comment, &quot;Taombaovao malagasy : Au hasard du calendrier !&quot;] {{Wayback|url=http://www.nocomment.mg/taombaovao-malagasy-au-hasard-du-calendrier/ |date=20180228100747 }}&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. 

== Ny tetiandro sy ny fanandroana malagasy ==

=== Ny tonon' andro ===
Ny iray volana malagasy amin' ny tetiandrom-panandroana dia misy 29 na 30 andro ka ny andro (izay atao hoe &quot;tonon' andro&quot;)  roa na telo voalohany amin' ny volana diavina dia mitondra ny anaran' io volana io. Ny roa na telo andro manaraka dia mitondra ny anaran' ny volana na vintana tokony hanaraka ny volana diavina, dia toy izany hatrany. Mitondra tonon' andro telo izay antsoina hoe &quot;vava&quot; (na &quot;vavany&quot;) sy &quot;vonto&quot; (&quot;vontony&quot;) ary &quot;vody&quot; (na &quot;vodiny&quot;) ny [[renivintana]] (irao vintana mifanadrify amin' ny zoron-trano), fa tsy mitodra afa-tsy tonon' andro roa atao hoe &quot;vavany&quot; sy &quot;vodiny&quot; ny [[zanabintana]] (vintana mifanandrify amin' ny rindrin-trano). 

Ireto avy ny tonon' andro misy raha atomboka amin' ny vintana Alahamady: 

# vava Alahamady, vonto Alahamady, vody Alahamady; 
# vava Adaoro, vody Adaoro; 
# vava Adizaoza, vody Adizaoza; 
# vava Asorotany, vonto Asorotany, vody Asorotany; 
# vava Alahasaty, vody Alahasaty; 
# vava Asombola, vody Asombola; 
# vava Adimizana, vonto Adimizana, vody Adimizana; 
# vava Alakarabo, vody Alakarabo; 
# vava Alakaosy, vody Alakaosy; 
# vava Adijady, vonto Adijady, vody Adijady; 
# vava Adalo, vody Adalo;
# vava Alohotsy, vody Alohotsy.

Miisa 28 ireo tonon' andro ireo ka mifanandrify tsara amin' ny efatra herinandro, izany no mahatonga ny isa 28 ho filamatra.

=== Ny fitetezanana andro ===
Ao anatin' ny iray volana dia mifanarakaraka araka ny filaharany ny vintana ka ny vavan' ny vintana mitovy anarana amin' ny [[Volana (fotoana)|volana]] diavina no anombohana (ohatra, vava Alahamady); andro ahatsinanan' ny [[Volana]] izany. Tsy isaina ho andro voalohany ny andro iray raha tsy tsinana amin' ny marain' io andro io ny Volana. Ny ao anatin' ny iray volana malagasy anefa dia mety misy 28 hatramin' ny 30 andro. Raha misy 28 andro ny iray volana dia mifarana amin' ny vodin' ny vintana mitovy anarana amin' ny volana eo aloha ny volana diavina (ohatra, vody Alohotsy, raha ny volana Alahamady no diavina). Raha tsy tsinana ny Volana amin' ny marainan' ny faha-29 andro dia lasa misy 29 andro ny iray volana ka mifarana amin' ny vavan' ny vintana mitovy anarana aminy io volana diavina io (ohatra, vava Alahamady). Fa raha mbola tsy tsinana ihany ny Volana amin' ny faha-30 andro dia misy 30 andro ny iray volana ka mifarana amin' ny vodiny na ny vonton' ny vintana mitovy anarana aminy io volana diavina io, ka vodiny raha [[zanabintana]] fa vontony raha [[renivintana]].

== Ny fahamarinan-tondron' ny tetiandro malagasy ==
Maro ireo antony mety tsy hahamarina ny fanarahana andro sy fanarahana [[Volana (fotoana)|volana]] teo amin' ny fampiasana ny tetiandro malagasy izay miankina amin' ny fijerena ny zava-mitranga eo amin' ny zavaboary ([[Volana]], [[toetrandro]] sy [[toetany]], zavamaniry, biby, sns). Izany dia vokatry ny tsy fisian' ny fitaovana fijerena ny lanitra na na ny kajy sarotra ahafaha-mamantatra tsy misy diso mialoha ny zava-kitranga momba ny Volana.

=== Ny fahamarinan' ny laharan' andro ===
Mety hampihena ny fahamarinan' ny andro ny tsy fahitana ireo endrika miavaky ny Volana, toy ny fahafatesany sy ny fahatsinanany ary ny fahafenomanany. Ny andro voalohany ao amin' ny volana mantsy, amin' ny fanandrona malagasy, dia ilay andro ahatsinanan' ny volana alohan' ny antoandro. Raha tsy hita io fahatsinanan' ny Volana io (na ny fahafatesany) dia ho diso ny filazana fa andro voalohany ny andro toy izao na toy izao. Tsy azo ialana anefa izany tsy fahitana ny Volana izany amin' ny fotoana mampisy rahona sy orana mandritra ny andro maro mahafaoka ny fotoana tokony hahitana ny endriky ny Volana amin' ny faritra maro eto Madagasikara. Nisy tokoa ny mpanandro &quot;mamono volana an-trano&quot; fa tsy mivoaka mijery ny lanitra.

Raha vao diso ny laharana dia diso koa ny an' ny andro hafa rehetra sy ny filazana rehetra momba ny vintana amin' ireo andro ireo. Ohatra, ny filazana fa vava Alahamady voalohany ao amin' ny volana Alahamady ny andro iray dia tsy hitombina raha tsy hita ny nahafatesan' ny Volana tamin' ny faran' ny volana Alohotsy na ny fahatsinanan' ny Volana amin' io volana Alahamady io. Indraindray koa dia mety mamono tokana (maty mandrintra ny andro iray) na mamono roa (maty mandritra ny andro roa) ny Volana, ka raha tsy maharaka ny mpitety andro dia ho diso ny zavatra lazainy. Ny olona iray lazaina fa tsara vintana satria &quot;teraka vava Alahamady&quot; dia mety tsy teraka tamin' izany andro izany akory. Ohatra amin' izany ireo mpanjaka teto Madagasikara lazaina fa teraka Alahamady.

=== Ny fahamarinan' ny volana ===
Mety tsy hahamarina ny laharam-bolana ao amin' ny taona ny tsy fanaraha-maso ny Volana sy ny zava-mitranga miankina amin' ny [[fizaràn-taona]] ([[toetrandro]], endriky ny zava-maniry, fihetsiky ny biby, sns). Miteraka olana koa ny tsy fifanandrifiana eo amin' ny faritry ny fizaràn-taona (fanombohany, fiafarany, sns) sy ny fanombohana na ny fiafaran' ny volana iray ao amin' ny tetiandro manaraka fizaràn-taona. Miankina rahateo amin' ny toetrandro (misy na tsy misy raho-matevna, misy na tsy misy orana) ny zavatra azo jerena hamantarana ny volana sy ny taona eo amin' ny zavaboary. Ohatra, ny fanombohana na ny fiafaran' ny vanimpotoan' ny orana (na hatsiaka na ny hafanana) dia miovaova: mety hiroso na hihemotra raha mitaha amin' ny fotoana iandrasana azy. Ny fifandisoana be loatra eo amin' ny fizaràn-taona sy ny volana tokony hifanandrify aminy dia miteraka fahadisoan' ny laharan' ilay volana sy ny fanombohana na fiafaran' ny taona iray. Noho izany, ohatra, ny olona iray lazaina fa ratsy vintana satria &quot;teraka [[Alakaosy]]&quot; dia mety tsy teraka tamin' izany andro na volana izany akory, ka nalam-bintana na navela ho faty tsy amin' antony mitombina.

=== Ny fahamarinan' ny taona ===
Na ny laharana sy ny isan' ny taona dia mety tsy ho marina noho ny tsy fisian' ny tetiandro voasoratra tamin' ny andron' ny Ntaolo. Mbola hita taratra izany eny ambanivohitra izay azo lazaina fa manakaiky kokoa ny fomba fiainan' ny Ntaolo (mbola misy ny olon-dehibe tsy mahalala ny taonany). Miseho izany anjoanjom-panisan-taona izany rehefa atao ny fanadihadina [[tantara]] miankina amin' ny [[lovantsofina]]. Tsy fantatra na tsy nisy rahateo koa ny atao hoe &quot;taona 1&quot; (fiantombohan' ny fanisan-taona) teo amin' ny tetiandro malagasy.

Amin' izao andro mampisy fomba fijery tsy mitovy eo amin' ny fiheverana ny tetiandro malagasy izao, na dia misy aza ny fitaovana vokarin' ny mpahay kintana ahafaha-mahafantatra mialoha ny endriky ny volana, dia tokony hampanontany tena ny hinoana ny filazana vintana ataon' ny mpanandro malagasy ankehitriny: ny olona lazain' ny mpanandro iray fa teraka Alahamady dia mety teraka Alakaosy na amin' ny vintana hafa amin' ny mpanadro iray hafa, ary ny olona lazain' ny mpanandro iray fa teraka tamin' ny andro ratsy dia mety ho lazain' ny mpanandro hafa fa teraka tamin' ny andro tsara. 

== Sombin-dahatsoratra ==
Ireto sombin-dahatsoratra ireto dia tsy manamarina ny fiheverana fa misabaka amin' ny volana gregôriana roa raikitra ny volana malagasy mitondra anarana avy amin' ny [[Fiteny arabo|teny arabo]]:

* &lt;small&gt;''Ary nony tamy ny andro Alahady 14 Martsa 1897 12 Alahamady ...''&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Cohen-Bessy Annick, ''Ny Bokin-dRakotovao'', Tsipika, Antananarivo, 1992. p.294.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;''Ary tamy ny andro Alakamisy 1 Adaoro, 26 May 1892....'' &lt;ref&gt;&lt;small&gt;Cohen-Bessy Annick, ''Ny Bokin-dRakotovao'', Tsipika, Antananarivo,, 1992, p. 217.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;''Ary nony Alakamisy 27 Adizaoza, 30 July 1891.''&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Cohen-Bessy Annick, ''Ny Bokin-dRakotovao'', Tsipika, Antananarivo, 1992, p. 209&lt;/small&gt; &lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;''… koa dia nody Antananarivo tamy ny andro Alakamisy 14 Asorotany 1864.''&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Cohen-Bessy Annick, ''Ny Bokin-dRakotovao'', Tsipika, Antananarivo,  1992, p. 40&lt;/small&gt; &lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;''Tamy ny andro Alarobia 16 Alahasaty 4 Janoary 1882.''&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Cohen-Bessy Annick, ''Ny Bokin-dRakotovao'', Tsipika, Antananarivo, 1992, p.89&lt;/small&gt; &lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;''… ary nony ampitso Alahady 14 Septembra 26 Asombola dia niangona tao....''&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Cohen-Bessy Annick, ''Ny Bokin-dRakotovao'', Tsipika, Antananarivo,  1992, p. 271&lt;/small&gt; &lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;''Dia navoaky ny Mpanjaka tamy ny andro Alakamisy 5 Adimizana 31 Janoary 1884.''&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Cohen-Bessy Annick, ''Ny Bokin-dRakotovao'', Tsipika, Antananarivo,  1992, p. 147&lt;/small&gt; &lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;''Tamy ny andro Alahady 20 Alakarabo, 20 Desembra 1891.''&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Cohen-Bessy Annick, ''Ny Bokin-dRakotovao'', Tsipika, Antananarivo,  1992, p. 210&lt;/small&gt; &lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;''Ilay &quot;Lalàn' ny Fanjakana&quot; (Code des 305), izay notononin' ny olona hoe &quot;Ny dimy venty sy telon-jato&quot;, dia nokabariny [Ranavalona II] tao Andohalo tamin' ny Talata 1 Alakarabo (29 mars 1881)''.&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ravelojaona, Rajonah Gabriel, Randzavola Henri, ''Firaketana ny fiteny sy ny zavatra malagasy'', Imprimerie Industrielle, Tananarive, 1937&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;''Tamy ny andro Zoma 28 Alakaosy 6 Febroary 1891.''&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Cohen-Bessy Annick, ''Ny Bokin-dRakotovao'', Tsipika, Antananarivo,  1992, p. 205&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;''… fa nony Asabotsy 28 Janoary, 11 Adijady dia namely mafy ny rivotra''&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Cohen-Bessy Annick, ''Ny Bokin-dRakotovao'', Tsipika, Antananarivo,  1992, p. 226&lt;/small&gt; &lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;''Ary nony Alakamisy 20 Adalo, 14 Febroary 1895''&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Cohen-Bessy Annick, ''Ny Bokin-dRakotovao'', Tsipika, Antananarivo,  1992, p. 249&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
* &lt;small&gt;''Ary nony tamy ny andro Alahady 4 Alohotsy 1857.''&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Cohen-Bessy Annick, ''Ny Bokin-dRakotovao'', Tsipika, Antananarivo,  1992, p. 28&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
* ''&lt;small&gt;&quot;Izaho Ranavalomanjaka, .... Manome ity taratasy ity an-dRahobivelo ho fahatsiarovana ny soa nataony tamy ny Fanjakana noho ny nandoavany Ariary roa ho fitia tsy mba hetra tamy ny nandoavany vidim-basy tamy ny 10 Asombola 19 Febroary 1880... Nosoratana tao amy ny Lapako ao Tsarahafatra tamy ny 20 Alahasaty (30 Janoary), ny taonan'ny Tompo, 1880&quot;&lt;/small&gt;''&lt;small&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Sombin-dahatsoratra aseho ao amin' ny rakibolana ''[[Vitasoa]]'', nosoratan-d[[Rabenilaina Roger Bruno]] sy ny namany, p. 484, taona 2015, Edisiona Ambozontany, Analamahitsy, Antananarivo, 2015.&lt;/small&gt;   &lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;

== Jereo koa ==

*[[Alahamady]]
*[[Alahamadibe]]
*[[Tetiandro]]
*[[Taom-baovao malagasy]]
*[[Fanandroana malagasy]]
*[[Zôdiaka]]
* [[Tetiandro hebreo]]
* [[Tetiandro mozilmana]]
* [[Tetiandro arabo talohan' ny fivavahana silamo]]
* [[Tetiandro hindoa]]

== Rohy ivelany ==

* [https://play.google.com/store/apps/details?id=mg.soinalastudio.alimanaka Haitao mandeha amin' ny Finday Android momba ny tetiandro malagasy]
* [http://gasikar-histo.e-monsite.com/pages/geographie/culture-et-arts-traditionnels/astrologie-et-divination-malgaches.html Astrologie et divination malgaches] {{Wayback|url=http://gasikar-histo.e-monsite.com/pages/geographie/culture-et-arts-traditionnels/astrologie-et-divination-malgaches.html |date=20180616153757 }}
* [http://www.madalascar.fr/astro.html Astrologie malgache] {{Wayback|url=http://www.madalascar.fr/astro.html |date=20190514022301 }}
* [https://www.letananarivien.com/tana-way-of-life/horoscope-malgache-prediction-de-chance-vintana/ Les horoscope Malgache une prédiction de la chance ou le « Vintana »] {{Wayback|url=https://www.letananarivien.com/tana-way-of-life/horoscope-malgache-prediction-de-chance-vintana/ |date=20201204224406 }}
* [http://alimanakarabesata.free.fr/12signes.htm Les 12 signes du zodiaque malagasy]
* [http://icalendrier.fr/calendriers-saga/calendriers/malgache Le calendrier malgache]
*[https://www.madagascarautrement.com/fetes-malgaches.htm Fêtes Malgaches]
*[http://ariniaina.mondoblog.org/2014/03/27/le-nouvel-malgache/ Le Nouvel An Malgache] {{Wayback|url=http://ariniaina.mondoblog.org/2014/03/27/le-nouvel-malgache/ |date=20180526084501 }}
*[https://malagasy4all.blogspot.com/2012/05/malagasy-horoscopes-alahamady-alakaosy.html Malagasy Horoscopes : Alahamady, Alakaosy, Asombola.....]
*Rabesata Arim''a &quot;''[http://www.alimanaka-rabesata.tk/2-non-categorise/212-vintana Alimanaka Rabesata Vintana] {{Wayback|url=http://www.alimanaka-rabesata.tk/2-non-categorise/212-vintana |date=20181023180952 }}&quot;
*[https://www.calendrier-365.fr/lune/phases-de-la-lune.html Phase de la lune] in ''Calendrier-365.fr''
*[https://www.vercalendario.info/fr/lune/madagascar-annee-calendrier-2018.html Année Lunaire 2018 (Madagascar)] - ''Vercalendario.info''

== Boky azo anovozan-kevitra ==

*Callet, ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara,'' 2e édition, 1981.
*Cousins, ''Ny fomba malagasy,'' 7e édition, 1963.
*Dubois H., ''Monographie du Betsileo,'' 1938.
*[[Jobily Rakotoson]], &quot;L'art divinatoire, parole d'un sage&quot;, in  ''Madagascar fenêtres'', 2002, pp. 92-99.
*Rasolofo Andrianaivoarivony, &quot;L'architecture traditionnelle à Madagascar : reflet de l'identité d'un peuple&quot;, in ''Madagascar fenêtres'', 2002, pp. 100-114.
*Razafintsalama P.A., ''Ny finoana sy ny fomba malagasy,'' 1998.

* Robert Jaovelo-Dzao, ''Mythes, rites et transes à Madagascar: angano, joro et tromba Sakalava,''1996

* Rakotosaona, ''Rakibolana'', 1972/1975 (tsy voatonta).
* Deschamps Hubert, ''Le dialecte Antaisaka'', Imprimerie Moderne de l'Emyrne. 1936.
* David sy Irrigaray, ''Lexique des dialectes du Nord de Madagascar'', 1952.
* Richardson James (Rev.), ''A New Malagasy-English Dictionary'', The London Missionary Society, Antananarivo, 1885. Reprinted in 1967 by Gregg Press Limited, 1 Westmead, Farnborough, Hants., England, 1885
* Gwyn Campbell, ''David Griffiths and the Missionary &quot;History of Madagascar&quot;,'' 2012,
* William Ellis, ''History of Madagascar: Comprising Also the Progress of the Christian Mission Established in 1818 ...,'' 1838.

== Loharano sy fanamarihana ==

{{reflist}}
[[Sokajy:Tetiandro]]
[[Sokajy:Famantarana ny zodiaka]]</text>
      <sha1>h6j7wv8zqkcu39dkpqrnzek9lmwl20b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Adaoro</title>
    <ns>0</ns>
    <id>263427</id>
    <revision>
      <id>1149077</id>
      <parentid>1011394</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T11:35:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1149077</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5348" sha1="8xu7ek1jymearunnaq0krptgpxijr86" xml:space="preserve">[[Sary:Large bonfire04.jpg|vignette|269x269px|Afo]]
Ny '''Adaoro''' no vintana faharoa ao amin' ny [[fanandroana malagasy]]. Ny [[Alahamady]] no eo alohany ary ny [[Adizaoza]] no manaraka azy. Ny tapany avaratra amin' ny rindrin-trano atsinanana no toerana omena azy&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[http://tenymalagasy.org/bins/teny2/Adaoro Adaoro]&quot;, ao amin'ny ''[http://tenymalagasy.org/bins/homePage Rakibolana malagasy sy Rakipahalalàna momba an'i Madagasikara]''.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Lazaina fa mifandratra amin' ny [[Alakarabo]] sady mihataka sy miarina eo amin' ny [[Adimizana]] ny Adaoro. 

== Fiavian' ilay anarana ==

=== Ny teny hoe Adaoro ===
Avy amin' ny anaran' [[Antokon-kintana|antokon-kintan']] ny [[zôdiaka]] amin' ny [[Fiteny arabo|teny arabo]] hoe اثور / ''Ath-Thur'' na ''Ath-Thaur'' (&quot;ombilahy&quot;) ny hoe ''Adaoro''. Manondro ny antokon-kintana atao amin'ny [[Fiteny latina|teny latina]] sy [[Fiteny anglisy|anglisy]] hoe ''Taurus'' na amin' ny [[Fiteny frantsay|teny frantsay]] hoe ''Taureau'' ny hoe ''Adaoro''. Amin' ny [[Fiteny soahily|teny soahily]] izy dia atao hoe ''Ng'ombe'' fa amin' ny [[Fiteny malay|teny maley]] kosa dia ''Lembu Jantan'' na ''Kerbau Jantan''.[[Sary:Taurus_constellation_map-fr.png|vignette|159x159px|Ny antokon-kintana Ombilahy]]

=== Ny antokon-kintana Ombilahy sy ny zôdiaka ===
Ny fotoana andalovan' ny [[masoandro]] ao amin' ny fari-danitry ny [[Antokon-kintana|antokon-kintan]]'ny [[Ombilahy (antokon-kintana)|Ombilahy]] dia amin' ny 13 Mey hatramin' ny 21 Jona. Ny fari-potoan' ny Ombilahy araka ny [[Zodiaka|zôdiakan-kintana]] dia eo amin' ny 16 Mey hatramin' ny 15 Jona. Ny [[Ombilahy (fanandroana)|Ombilahy]] ao amin' ny [[zodiaka mikisaka|zôdiaka mikisaka]] dia avy eo amin' ny 21 Mey ka miafara amin' ny 20 Jona. Ny [[fanandroana malagasy]] dia tsy mifanaraka amin' ireo noho izy miandry tsinam-bolana.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|
|'''&lt;small&gt;Ondrilahy&lt;/small&gt;'''
|'''&lt;small&gt;Ombilahy&lt;/small&gt;'''
|'''&lt;small&gt;Kambana&lt;/small&gt;'''
|-
|'''&lt;small&gt;Antokon-kintana&lt;/small&gt;'''
|&lt;small&gt;18 Avrily - 13 Mey&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;13 Mey - 21 Jona&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;21 Jona - 20 Jolay&lt;/small&gt;
|-
|'''&lt;small&gt;Zodiakan-kintana&lt;/small&gt;'''
|&lt;small&gt;15 Avrily - 15 Mey&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;16 Mey - 15 Jona&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;16 Jona - 15 Jolay&lt;/small&gt;
|-
|'''&lt;small&gt;Zodiaka mikisaka&lt;/small&gt;'''
|&lt;small&gt;21 Marsa - 20 Avrily&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;21 Avrily - 20 Mey&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;21 Mey - 21 Jona&lt;/small&gt;
|}
== Vintana Adaoro ==

=== Toerany ===
Ao amin' ny [[fanandroana malagasy]] dia vintana faharoa ny Adaoro ka ny tapany avaratra amin' ny rindrin-trano atsinanana no toerana omena azy. [[Zanabintana]] ny Adaoro. Trotroin' ny renivintana Alahamady ny zanabintana Adaoro. Mitondra tonon' andro roa ny Adaoro, dia ny vava Adaoro (na vavan' Adaoro) sy ny vody Adaoro (na vodin' Adaoro).

=== Fombany ===
Inoana ho andron' afo na andro mandoro ny Adaoro. Mifandratra amin' ny [[Alakarabo]] sady mihataka miarina eo amin' ny [[Adimizana]] ny Adaoro.

==== Vava Adaoro ====
Ny olona teraka vava Adaoro dia atahorana amin' ny afo ka tsy maintsy alam-bintana amin' ny alalan'ny fitondran-dreniny azy mandositra avy anaty trano tomboka kely nodorana.

==== Vody Adaoro ====
Ny olona teraka vody Adaoro dia tsara vintana ka raha lahy dia hahay mikabary fa raha vavy kosa dia ho tsara fanahy.

== Volana Adaoro ==
Misy amin' ny Malagasy ny mandray ny volana Adaoro ho volana faharoa amin' ny taona ao amin' ny [[tetiandro malagasy]] (raha ny [[Alahamady]] no ataony volana voalohany).

Manomboka amin' ny vava Adaoro ka miafara amin' ny vody Alahamady ny volana Adaoro raha misy 28 andro. Raha tsy tsinanam-bolana ny andro aorian' ny vody Alahamady dia miafara amin' ny vava Adaoro ny volana Adaoro izay misy 29 andro; raha mbola tsy tsinana aorian' io vava Adaoro io dia mifarana amin' ny vody Adaoro ny volana izay misy 30 andro.

== Jereo koa ==
'''Vintana ao amin' ny fanandroana malagasy:'''

* [[Alahamady]] - [[Adaoro]] - [[Adizaoza]] - [[Asorotany]] - [[Alahasaty]] - [[Asombola]] - [[Adimizana]] - [[Alakarabo]] - [[Alakaosy]] - [[Adijady]] - [[Adalo]] - [[Alohotsy]]

'''Evan' ny zôdiaka:'''

* [[Ondrilahy (fanandroana)|Ondrilahy]] - [[Ombilahy (fanandroana)|Ombilahy]] - [[Kambana (fanandroana)|Kambana]] - [[Foza (fanandroana)|Foza]] - [[Liona (fanandroana)|Liona]] - [[Virijiny (fanandroana)|Virijiny]] - [[Mizana (fanandroana)|Mizana]] - [[Maingoka (fanandroana)|Maingoka]] - [[Mpitifitra Tsipìka (fanandroana)|Mpitifitra Tsipìka]] - [[Tandrok' Osy (fanandroana)|Tandrok' Osy]] - [[Mpitondra Rano (fanandroana)|Mpitondra Rano]] - [[Hazandrano (fanandroana)|Hazandrano]]

'''Antokon-kintan' ny zôdiaka:'''

* [[Ondrilahy (antokon-kintana)|Ondrilahy]] - [[Ombilahy (antokon-kintana)|Ombilahy]] - [[Kambana (antokon-kintana)|Kambana]] - [[Foza (antokon-kintana)|Foza]] - [[Liona (antokon-kintana)|Liona]] - [[Virijiny (antokon-kintana)|Virijiny]] - [[Mizana (antokon-kintana)|Mizana]] - [[Maingoka (antokon-kintana)|Maingoka]] - [[Bibilava (antokon-kintana)|Bibilava]] - [[Mpitifitra Tsipìka (antokon-kintana)|Mpitifitra Tsipìka]] - [[Tandrok' Osy (antokon-kintana)|Tandrok' Osy]] - [[Mpitondra Rano (antokon-kintana)|Mpitondra Rano]] - [[Hazandrano (antokon-kintana)|Hazandrano]]
'''Tetiandro'''

* [[Tetiandro malagasy]]
* [[Tetiandro hebreo]]
* [[Tetiandro miozolmana]]
* [[Tetiandro hindo]]
* [[Ombilahy]]

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>8xu7ek1jymearunnaq0krptgpxijr86</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Adizaoza</title>
    <ns>0</ns>
    <id>263428</id>
    <revision>
      <id>1149074</id>
      <parentid>1087246</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T11:33:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Nanitsy heviteny</comment>
      <origin>1149074</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5775" sha1="6g90ec7zdq3fy7f4tqiipc8d5ws7gbp" xml:space="preserve">[[Sary:MBA Lyon Exposition Claude - Cruche.jpg|vignette|386x386px|Sinibe]]
Ny '''Adizaoza''' no vintana fahatelo ao amin' ny [[fanandroana malagasy]]. Ny [[Adaoro]] no eo alohany ary ny [[Asorotany]] no manaraka azy. Eo amin' ny Adizaoza no fitoeran' ny sinibe ao an-trano.

== Fiavian' ilay anarana ==

=== Fiavian' ilay anarana ===
[[Sary:Gemini_constellation_map-fr.png|vignette|180x180px|Antokon-kintan'ny Kambana]]Avy amin' ny anaran' [[Antokon-kintana|antokon-kintan']] ny [[zodiaka|zôdiaka]] amin' ny [[Fiteny arabo|teny arabo]] hoe اجوزاء / ''Al-Djuza'' (&quot;ilay afovoany&quot;) ny hoe ''Adizaoza''. Amin' ny faritra sasany eto Madagasikara dia atao hoe ''Alijoza'' na ''Alizoza'' io teny io.

Manondro ny antokon-kintana atao amin' ny [[Fiteny latina|teny latina]] sy [[Fiteny anglisy|anglisy]] hoe ''Gemini'' na amin' ny [[Fiteny frantsay|teny frantsay]] hoe ''Gémaux'' (izay samy midika hoe &quot;kambana&quot;) ny hoe ''Adizaoza''. Amin' ny [[fiteny soahily]] dia atao hoe ''Jauza'' na ''Mapacha'' io antokon-kintana io. Amin' ny [[Fiteny malay|teny maley]] kosa dia atao hoe ''Jauza'' na ''Kembar'' ihany koa izy.

=== Ny antokon-kintana Kambana sy ny zôdiaka ===
Ny fotoana andalovan' ny [[masoandro]] ao amin' ny fari-danitry ny [[Antokon-kintana|antokon-kintan]]' ny [[Kambana (antokon-kintana)|Kambana]] dia miantomboka amin' ny 21 Jona hatramin' ny 20 Jolay. Ny fari-potoan' ny Kambana araka ny [[Zodiaka|zôdiakan-kintana]] kosa dia eo hatramin' ny 16 Jona hatramin' ny 15 Jolay. Ny [[Kambana (fanandroana)|Kambana]] ao amin' ny zôdiakam-panandroana mahazatra ([[zodiaka mikisaka|zôdiaka mikisaka]]; frantsay: ''zodiaque tropical'') dia avy eo amin' ny 21 Mey ka miafara amin' ny 21 Jona.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|
|&lt;small&gt;'''Ombilahy na Adaoro'''&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;'''Kambana na Adizaoza'''&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;'''Foza na Asorotany'''&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;'''Antokon-kintana'''&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;13 Mey - 21 Jona&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;21 Jona - 20 Jolay&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;20 Jolay - 10 Aogositra&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;'''Zôdiakan-kintana'''&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;16 Mey - 15 Jona&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;16 Jona - 15 Jolay&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;16 Jolay - 15 Aogositra&lt;/small&gt; 
|-
|&lt;small&gt;'''Zôdiaka mikisaka'''&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;21 Avrily - 20 Mey&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;21 Mey - 21 Jona&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;22 Jona - 22 Jolay&lt;/small&gt;
|}
Ny Adaoro amin' ny [[fanandroana malagasy]] dia tsy mifanaraka amin' ireo noho izy miandry tsinam-bolana.

== Ny vintana Adizaoza ==

=== Toerany ===
Ao amin' ny [[fanandroana malagasy]] dia vintana fahatelo ny Adizaoza ka ny tapany atsimo amin' ny rindrin-trano antsinanana no toerana omena azy. [[Zanabintana]] ny Adizaoza. Ny [[Alakaosy]] no mifandratra amin' ny Adizaoza sady miarina eo amin' ny [[Adijady]]. Baben' ny renivintana Asorotany ny zanabintana Adizaoza. Mitondra tonon' andro roa ny Adizaoza, dia ny vava Adizaoza (na vavan' Adizaoza) sy ny vody Adizaoza (na vodin' Adizaoza).

=== Fombany ===
Araka ny finoan-drazana malagasy dia vintana mahery ny Adizaoza ka ny olona ateraka aminy dia &quot;miozanozana&quot; na &quot;sahozanina&quot; raha tsy alam-bintana.

Izay olona mikasa hampaka-bady, na hanorin-trano, sns., nefa sendra mifandratra amin' ny vintany  ny andro tsara fanaovana izany, dia ny Adizaoza no tokony hofidiny, fa io tsy mihetsiketsika tahaka ny sinibe, ka hampateza ny zavatra kasaina hatao. Amin' ny ankapobeny dia vintana mahery ny Adizaoza

==== Vava Adizaoza ====
Tonon' andro mahery ny vava Adizaoza ka ny olona teraka aminy dia miozanozana sy sahozanina raha tsy alam-bintana, ka ho lasa mahantra rehefa lehibe.

==== Vody Adizaoza ====
Ny vody Adizaoza dia malefaka kokoa ka ny vehivavy teraka amin' izany dia ho maro anaka nefa malahelon-karena, fa ny lehilahy kosa tsy hambinina amin' ny fihariana.

== Ny Adizaoza ao amin' ny fanandroam-bolana ==
Misy amin' ny Malagasy ny mandray ny volana Adizaoza ho volana fahatelo amin' ny taona ao amin' ny [[tetiandro malagasy]] (raha ny [[Alahamady]] no ataony volana voalohany). Manomboka amin' ny vava Adizaoza ka miafara amin' ny vody Adaoro ny volana Adizaoza raha misy 28 andro. Raha tsy tsinanam-bolana ny andro aorian' ny vody Adaoro dia miafara amin' ny vava Adizaoza ny volana Adizaoza izay misy 29 andro; raha mbola tsy tsinana aorian' io vava Adizaoza io dia mifarana amin' ny vody Adizaoza ny volana izay misy 30 andro.

== Jereo koa ==
'''Vintana ao amin' ny fanandroana malagasy:'''

* [[Alahamady]] - [[Adaoro]] - [[Adizaoza]] - [[Asorotany]] - [[Alahasaty]] - [[Asombola]] - [[Adimizana]] - [[Alakarabo]] - [[Alakaosy]] - [[Adijady]] - [[Adalo]] - [[Alohotsy]]

'''Evan' ny zôdiaka:'''

* [[Ondrilahy (fanandroana)|Ondrilahy]] - [[Ombilahy (fanandroana)|Ombilahy]] - [[Kambana (fanandroana)|Kambana]] - [[Foza (fanandroana)|Foza]] - [[Liona (fanandroana)|Liona]] - [[Virijiny (fanandroana)|Virijiny]] - [[Mizana (fanandroana)|Mizana]] - [[Maingoka (fanandroana)|Maingoka]] - [[Mpitifitra Tsipìka (fanandroana)|Mpitifitra Tsipìka]] - [[Tandrok' Osy (fanandroana)|Tandrok' Osy]] - [[Mpitondra Rano (fanandroana)|Mpitondra Rano]] - [[Hazandrano (fanandroana)|Hazandrano]]

'''Antokon-kintan' ny zôdiaka:'''

* [[Ondrilahy (antokon-kintana)|Ondrilahy]] - [[Ombilahy (antokon-kintana)|Ombilahy]] - [[Kambana (antokon-kintana)|Kambana]] - [[Foza (antokon-kintana)|Foza]] - [[Liona (antokon-kintana)|Liona]] - [[Virijiny (antokon-kintana)|Virijiny]] - [[Mizana (antokon-kintana)|Mizana]] - [[Maingoka (antokon-kintana)|Maingoka]] - [[Bibilava (antokon-kintana)|Bibilava]] - [[Mpitifitra Tsipìka (antokon-kintana)|Mpitifitra Tsipìka]] - [[Tandrok' Osy (antokon-kintana)|Tandrok' Osy]] - [[Mpitondra Rano (antokon-kintana)|Mpitondra Rano]] - [[Hazandrano (antokon-kintana)|Hazandrano]]
'''Tetiandro'''

* [[Tetiandro malagasy]]
* [[Tetiandro hebreo]]
* [[Tetiandro miozolmana]]
* [[Tetiandro hindo]]</text>
      <sha1>6g90ec7zdq3fy7f4tqiipc8d5ws7gbp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Asorotany</title>
    <ns>0</ns>
    <id>263429</id>
    <revision>
      <id>1149078</id>
      <parentid>1087247</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T11:36:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1149078</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5503" sha1="e77yshj9apnql5m50n2bz4pgogv1vmz" xml:space="preserve">Ny '''Asorotany''' no vintana fahefatra ao amin' ny [[fanandroana malagasy]] manara-bolana. Ny [[Adizaoza]] no eo alohany ary ny [[Alahasaty]] no manaraka azy. Ny zoron-trano atsimo-atsinana no toerana omena azy. Andro mahery ny Asorotany.

== Fiavian' ilay anarana ==

=== Fiavian' ilay anarana ===
Avy amin' ny anaran' [[Antokon-kintana|antokon-kintan']] ny [[zodiaka]] amin' ny [[teny arabo]] hoe &lt;big&gt;&lt;small&gt;ا&lt;/small&gt;&lt;/big&gt;&lt;small&gt;سرطان&lt;/small&gt; / ''As-Saratan'' na ''As-Sartan'' (&quot;foza&quot;) ny hoe ''Asorotany.'' Amin' ny faritra sasany eto Madagasikara dia atao hoe ''Asaratà'' na ''Saratà'' io teny io.

Manondro ny antokon-kintana atao amin' ny [[Fiteny latina|teny latina]] sy [[Fiteny anglisy|anglisy]] ary amin' ny [[Fiteny frantsay|teny frantsay]] hoe ''Cancer'' ny hoe ''Asorotany''. Amin' ny [[fiteny soahily]] dia atao hoe ''Saratani'' io antokon-kintana io. Amin' ny [[Fiteny malay|teny maley]] dia atao hoe ''Sartan'' na ''Ketam'' ihany koa izy.
[[Sary:Cancer_constellation_map-fr.png|vignette|238x238px|Antokon-kintan' ny Foza ]]

=== Ny antokon-kintana Foza sy ny zôdiaka ===
Ny fotoana andalovan' ny [[masoandro]] eo amin' ny [[Antokon-kintana|antokon-kintan]]' ny [[Foza (antokon-kintana)|Foza]]  dia amin' ny 20 Jolay hatramin' ny 10 Aogositra. Ny fari-potoan' ny Foza araka ny [[Zodiaka|zôdiakan-kintana]] dia eo amin' ny 16 Jolay hatramin' ny 15 Aogositra. Ny [[Foza (fanandroana)|Foza]] ao amin' ny zôdiakam-panandroana mahazatra ([[zodiaka mikisaka|zôdiaka mikisaka]]; frantsay: ''zodiaque tropical'') dia avy eo amin' ny 22 Jona ka miafara amin' ny 22 Jolay. Tsy mifanaraka amin' ireo ny [[fanandroana malagasy]] noho izy miandry tsinam-bolana.
{| class=&quot;wikitable&quot;
| 
|&lt;small&gt;'''Kambana na Adizaoza'''&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;'''Foza na Asorotany'''&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;'''Liona na Alahasaty'''&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;'''Antokon-kintana'''&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;21 Jona – 20 Jolay&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;20 Jolay – 10 Aogositra&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;10 Aogositra – 16 Septambra&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;'''Zôdiakan-kintana'''&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;16 Jona – 15 Jolay&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;16 Jolay – 15 Aogositra&lt;/small&gt; 
|&lt;small&gt;16 Aogositra – 15 Septambra&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;'''Zôdiaka mikisaka'''&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;21 Mey – 21 Jona&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;22 Jona – 22 Jolay&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;23 Jolay – 22 Aogositra&lt;/small&gt;
|}

== Vintana Asorotany ==

=== Toerany ===
Ao amin' ny [[fanandroana malagasy]] dia vintana fahefatra ny Asorotany ka ny zoron-trano atsimo-atsinana no toerana omena azy. [[Renivintana]] ny Asorotany. Mibaby ny [[Adizaoza]] sy mitrotro ny [[Alahasaty]] ny Asorotany. Mifandratra amin' ny [[Adijady]] nefa mitanila sy miarina eo amin' ny [[Alakaosy]] sy [[Adalo]] izy. Mitondra tonon' andro telo ny Asorotany, dia vava Asorotany (na vavan' Asorotany) sy ny vonto Asorotany (na vonton' Asorotany) ary ny vody Asorotany (na vodin' Asorotany).

=== Fombany ===
Araka ny finoan-drazana malagasy dia andro mahery ny Asorotany. 

==== Vava Asorotany ====
Atahorana no maty kely ny zaza teraka amin' ny vava Asorotany, fa raha tsy izany dia ho tratra antitra ihany izy, nefa amin' izany tsy tezain' ny ray aman-dreniny izy fa omena ho tezain' ny havana.

==== Vonto Asorotany ====
Ny olona teraka vonto Asorotany dia ho tratra antitra.

==== Vody Asorotany. ====
Ny olona teraka vody Asorotany dia atahorana ho maty kely, ka raha tsy maty izy dia hanan-karena sy holava andro iainana.

== Volana Asorotany ==
Misy amin' ny Malagasy ny mandray ny volana Asorotany ho volana fahefatra amin' ny taona ao amin' ny [[tetiandro malagasy]] (raha ny Alahamady no ataony volana voalohany).

Manomboka amin' ny vava Asorotany ka miafara amin' ny vody Adizaoza ny volana Asorotany raha misy 28 andro. Raha tsy tsinanam-bolana ny andro aorian' ny vody Adizaoza dia miafara amin' ny vava Asorotany ny volana izay misy 29 andro; raha mbola tsy tsinana aorian' io vava Asorotany io dia mifarana amin' ny vonto Asorotany ny volana izay misy 30 andro.

== Jereo koa ==
'''Vintana ao amin' ny fanandroana malagasy:'''

* [[Alahamady]] - [[Adaoro]] - [[Adizaoza]] - [[Asorotany]] - [[Alahasaty]] - [[Asombola]] - [[Adimizana]] - [[Alakarabo]] - [[Alakaosy]] - [[Adijady]] - [[Adalo]] - [[Alohotsy]]

'''Evan' ny zôdiaka:'''

* [[Ondrilahy (fanandroana)|Ondrilahy]] - [[Ombilahy (fanandroana)|Ombilahy]] - [[Kambana (fanandroana)|Kambana]] - [[Foza (fanandroana)|Foza]] - [[Liona (fanandroana)|Liona]] - [[Virijiny (fanandroana)|Virijiny]] - [[Mizana (fanandroana)|Mizana]] - [[Maingoka (fanandroana)|Maingoka]] - [[Mpitifitra Tsipìka (fanandroana)|Mpitifitra Tsipìka]] - [[Tandrok' Osy (fanandroana)|Tandrok' Osy]] - [[Mpitondra Rano (fanandroana)|Mpitondra Rano]] - [[Hazandrano (fanandroana)|Hazandrano]]

'''Antokon-kintan' ny zôdiaka:'''

* [[Ondrilahy (antokon-kintana)|Ondrilahy]] - [[Ombilahy (antokon-kintana)|Ombilahy]] - [[Kambana (antokon-kintana)|Kambana]] - [[Foza (antokon-kintana)|Foza]] - [[Liona (antokon-kintana)|Liona]] - [[Virijiny (antokon-kintana)|Virijiny]] - [[Mizana (antokon-kintana)|Mizana]] - [[Maingoka (antokon-kintana)|Maingoka]] - [[Bibilava (antokon-kintana)|Bibilava]] - [[Mpitifitra Tsipìka (antokon-kintana)|Mpitifitra Tsipìka]] - [[Tandrok' Osy (antokon-kintana)|Tandrok' Osy]] - [[Mpitondra Rano (antokon-kintana)|Mpitondra Rano]] - [[Hazandrano (antokon-kintana)|Hazandrano]]

*[[Asorotany (zana-pehintany)]]
'''Tetiandro'''

* [[Tetiandro malagasy]]
* [[Tetiandro hebreo]]
* [[Tetiandro miozolmana]]
* [[Tetiandro hindo]]
* [[Foza]]

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>e77yshj9apnql5m50n2bz4pgogv1vmz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Alahasaty</title>
    <ns>0</ns>
    <id>263430</id>
    <revision>
      <id>1149079</id>
      <parentid>1087248</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T11:38:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1149079</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5677" sha1="69u99bq87gd5w88crbvw394k4vlgiel" xml:space="preserve">[[Sary:Mohara Ody MHNT ETH AC MD 88.jpg|vignette|Ody|337x337px]]
Ny '''Alahasaty''' no vintana fahadimy amin' ny [[fanandroana malagasy]]. Ny [[Asorotany]] no eo alohany ary ny [[Asombola]] no manaraka azy. Ny tapany atsinanana amin' ny rindrin-trano atsimo no toerana omena azy&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[http://tenymalagasy.org/bins/teny2/Alahasaty Alahasaty]&quot;, ao amin'ny ''Rakibolana malagasy sy Rakipahalalàna momba an'i Madagasikara''.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Araka ny finoan-drazana malagasy dia vinta-mpamosavy sy andron' [[ody]] ny Alahasaty.

== Fiavian' ilay anarana ==

=== Fiavian' ilay anarana ===
Avy amin' ny anaran' [[Antokon-kintana|antokon-kintan']] ny [[zodiaka|zôdiaka]] amin' ny [[Fiteny arabo|teny arabo]] hoe اأسد / ''Al-Asad'' (&quot;liona&quot;) ny hoe ''Alahasaty.'' Amin' ny faritra maro eto Madagasikara dia tononina hoe ''Alahasady'' koa io teny io. Manondro ny antokon-kintana atao amin' ny [[Fiteny latina|teny latina]] sy [[Fiteny anglisy|anglisy]] hoe ''Leo'' na amin' ny [[Fiteny frantsay|teny frantsay]] hoe ''Lion'' ny hoe ''Alahasaty''. Amin' ny [[fiteny soahily]] dia atao hoe ''Asadi'' na ''Simba'' io antokon-kintana io. Amin' ny [[Fiteny malay|teny maley]] dia atao hoe ''Asad'' na ''Singa'' ihany koa izy.[[Sary:Leo_constellation_map-fr.png|vignette|236x236px|Antokon-kintan'ny Liona]]

=== Ny antokon-kintana Liona sy ny zôdiaka ===
Ny fotoana andalovan' ny [[masoandro]] eo amin' ny [[Antokon-kintana|antokon-kintan]]' ny [[Liona (antokon-kintana)|Liona]] dia manomboka amin' ny 10 Aogositra ka miafara amin' ny 16 Septambra. Ny fari-potoan' ny Liona araka ny [[Zodiaka|zôdiakan-kintana]] dia hatramin' ny 16 Aogositra ka hatramin' ny 15 Septambra. Ny [[Liona (fanandroana)|Liona]] ao amin' ny zôdiakam-panandroana mahazatra ([[zodiaka mikisaka|zôdiaka mikisaka]]; frantsay: ''zodiaque tropical'') dia manomboka amin' ny 23 Jolay ka miafara amin' ny 22 Septambra. Ny [[fanandroana malagasy]] dia tsy mifanaraka amin' ireo noho izy miandry tsinam-bolana.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|
|&lt;small&gt;'''Foza na Asorotany'''&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;'''Liona na Alahasaty'''&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;'''Virijiny na Asombola'''&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;'''Antokon-kintana'''&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;20 Jolay - 10 Aogositra&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;10 Aogositra - 16 Septambra&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;16 Septambra - 30 Oktobra&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;'''Zôdiakan-kintana'''&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;16 Jolay - 15 Aogositra&lt;/small&gt; 
|&lt;small&gt;16 Aogositra - 15 Septambra&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;16 Septambra - 15 Oktobra&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;'''Zôdiaka mikisaka'''&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;22 Jona - 22 Jolay&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;23 Jolay - 22 Aogositra&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;23 Aogositra - 22 Septambra&lt;/small&gt;
|}

== Ny vintana Alahasaty ==

=== Toerany ===
Ao amin' ny [[fanandroana malagasy]] dia vintana fahadimy koa ny Alahasaty ka ny tapany atsinanana amin' ny rindrin-trano atsimo no toerana omena azy. [[Zanabintana]] ny Alahasaty. Mifandratra amin' ny Adalo sy miarina eo amin' ny Adijady ny vintana Alahasaty. Trotroin' ny renivintana Asorotany ny zanabintana Alahasaty. Mitondra tonon' andro roa ny Adizaoza, dia ny vava Alahasaty (na vavan' Alahasaty) sy ny vody Alahasaty (vodin' Alahasaty).

=== Fombany ===
Araka ny finoan-drazana malagasy dia vinta-mpamosavy sy andron' ody ny Alahasaty.

==== Vava Alahasaty ====
Ny olona teraka vava Alahasaty dia mety ho mpamosavy na ho mpitana ody mahery raha teraka misasaka alina. Tononandro tsara anandratana ody sy sampy ny vava Alahasaty ka tsy tsara anaovana zavatra hafa.

==== Vody Alahasaty ====
Ny olona teraka vody Alahasaty dia ho tratra antitra. Tononandro tsara ho fisantarana zavatra sy fampakaram-bady ny vody Alahasaty.

== Ny volana Alahasaty ==
Misy amin' ny Malagasy ny mandray ny volana Alahasaty ho volana fahadimy amin' ny taona ao amin' ny [[tetiandro malagasy]] (raha ny Alahamady no ataony volana voalohany).

Manomboka amin' ny vava Alahasaty ka miafara amin' ny vody Asorotany ny volana Alahasaty raha misy 28 andro. Raha tsy tsinanam-bolana ny andro aorian' ny vody Asorotany dia miafara amin' ny vava Alahasaty ny volana izay misy 29 andro; raha mbola tsy tsinana aorian' io vava Alahasaty io dia mifarana amin' ny vody Alahasaty ny volana izay misy 30 andro.

== Jereo koa ==
'''Vintana ao amin' ny fanandroana malagasy:'''

* [[Alahamady]] - [[Adaoro]] - [[Adizaoza]] - [[Asorotany]] - [[Alahasaty]] - [[Asombola]] - [[Adimizana]] - [[Alakarabo]] - [[Alakaosy]] - [[Adijady]] - [[Adalo]] - [[Alohotsy]]

'''Evan' ny zôdiaka:'''

* [[Ondrilahy (fanandroana)|Ondrilahy]] - [[Ombilahy (fanandroana)|Ombilahy]] - [[Kambana (fanandroana)|Kambana]] - [[Foza (fanandroana)|Foza]] - [[Liona (fanandroana)|Liona]] - [[Virijiny (fanandroana)|Virijiny]] - [[Mizana (fanandroana)|Mizana]] - [[Maingoka (fanandroana)|Maingoka]] - [[Mpitifitra Tsipìka (fanandroana)|Mpitifitra Tsipìka]] - [[Tandrok' Osy (fanandroana)|Tandrok' Osy]] - [[Mpitondra Rano (fanandroana)|Mpitondra Rano]] - [[Hazandrano (fanandroana)|Hazandrano]]

'''Antokon-kintan' ny zôdiaka:'''

* [[Ondrilahy (antokon-kintana)|Ondrilahy]] - [[Ombilahy (antokon-kintana)|Ombilahy]] - [[Kambana (antokon-kintana)|Kambana]] - [[Foza (antokon-kintana)|Foza]] - [[Liona (antokon-kintana)|Liona]] - [[Virijiny (antokon-kintana)|Virijiny]] - [[Mizana (antokon-kintana)|Mizana]] - [[Maingoka (antokon-kintana)|Maingoka]] - [[Bibilava (antokon-kintana)|Bibilava]] - [[Mpitifitra Tsipìka (antokon-kintana)|Mpitifitra Tsipìka]] - [[Tandrok' Osy (antokon-kintana)|Tandrok' Osy]] - [[Mpitondra Rano (antokon-kintana)|Mpitondra Rano]] - [[Hazandrano (antokon-kintana)|Hazandrano]]
'''Tetiandro'''

* [[Tetiandro malagasy]]
* [[Tetiandro hebreo]]
* [[Tetiandro miozolmana]] 
*[[Tetiandro hindo]]
*[[Liona]]

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>69u99bq87gd5w88crbvw394k4vlgiel</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Asombola</title>
    <ns>0</ns>
    <id>263431</id>
    <revision>
      <id>1149080</id>
      <parentid>1087249</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T11:41:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1149080</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5477" sha1="b2fw3suljsws9oa37gferh49qb6ve2d" xml:space="preserve">[[Sary:10 Ariary 1999 head side.jpg|vignette|192x192px|Vola]]
Ny '''Asombola''' no vintana fahenina amin' ny [[fanandroana malagasy]]. Ny [[Alahasaty]] no eo alohany ary ny [[Adimizana]] no manaraka azy. Ny tapany andrefana amin' ny rindrin-trano atsimo no toerana omena azy&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[http://tenymalagasy.org/bins/teny2/Asombola Asombola]&quot;, ao amin'ny ''Rakibolana malagasy sy Rakipahalalàna momba an'i Madagasikara''.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Fiavian' ilay anarana ==

=== Fiavian' ilay anarana ===
Avy amin' ny anaran' [[Antokon-kintana|antokon-kintan']]&lt;nowiki/&gt;ny [[zodiaka|zôdiaka]] amin' ny [[Fiteny arabo|teny arabo]] hoe السنبلة / ''As-Sumbul'' (&quot;salohy&quot;) ny hoe ''Asombola.''

Manondro ny antokon-kintana atao amin' ny [[Fiteny latina|teny latina]] sy [[Fiteny anglisy|anglisy]] hoe ''Virgo'' na amin' ny [[Fiteny frantsay|teny frantsay]] hoe ''Vierge'' (izay samy midika hoe &quot;virjina&quot;) izy. Amin' ny [[Fiteny malay|teny maley]] dia atao hoe ''Sunbulat'' na ''Sumbulat''  na ''Perawan'' ihany koa izy.
[[Sary:Virgo_constellation_map-fr.png|vignette|152x152px|Antokon-kintan' ny Virijiny]]

=== Ny antokon-kintana Virijiny sy ny zôdiaka ===
Ny fotoana andalovan' ny [[masoandro]] eo amin' ny [[Antokon-kintana|antokon-kintan]]' ny [[Virijiny (antokon-kintana)|Virijiny]] dia manomboka amin' ny 16 Septambra ka miafara amin'n y 30 Oktobra. Ny fari-potoan' ny Virijiny araka ny [[Zodiaka|zôdiakan-kintana]] (frantsay: ''zodiaque'' ''sideral'') dia hatramin' ny 16 Septambra ka hatramin' ny 15 Oktobra. Ny [[Virijiny (fanandroana)|Virijiny]] ao amin' ny zôdiakam-panandroana mahazatra ([[zodiaka mikisaka|zôdiaka mikisaka]]; frantsay: ''zodiaque tropical'') dia manomboka amin' ny 23 Septambra ka miafara amin' ny 22 Oktobra. Tsy mifanaraka amin' ireo ny [[fanandroana malagasy]] noho izy miandry tsinam-bolana.
{| class=&quot;wikitable&quot;
| 
|&lt;small&gt;'''Liona na Alahasaty'''&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;'''Viriijny na Asombola'''&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;'''Mizana na Adimizana'''&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;'''Antokon-kintana'''&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;10 Aogositra - 16 Septambra&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;16 Septambra -  30 Oktobra&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;30 Oktobra - 20 Novambra&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;'''Zôdiakan-kintana'''&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;16 Aogositra - 15 Septambra&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;16 Septambra -  15 Oktobra&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;16 Oktobra - 15 Novambra&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;'''Zôdiaka mikisaka'''&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;23 Jolay - 22 Aogositra&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;23 Aogositra -  22 Septambra&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;23 Septambra - 22 Oktobra&lt;/small&gt;
|}

== Ny vintana Asombola ==

=== Toerany ===
Ao amin' ny [[fanandroana malagasy]] dia vintana fahenina ny Asombola ka ny tapany andrefana amin' ny rindrin-trano atsimo no toerana omena azy. Mifandratra amin' ny [[Alohotsy]] sy miarina eo amin' ny [[Alahamady]] ny vintana Asombola. Baben' ny renivintana Adimizana ny zanabintana Asombola. Ao amin' ny fitetezana andro dia mitondra tonon' andro roa ny Asombola, dia ny vava Asombola  (na vavan' Asombola) sy ny vody Asombola (na vodin' Asombola).  [[Zanabintana]] ny Asombola. 

=== Fombany ===
Araka ny finoan-drazana malagasy dia vintam-bola sy vintan' ny olona tia harena ny Asombola. 

==== Vava Asombola ====
Ny zazalahy teraka vava Asombola dia ho mpivarotra ary hahazo volabe. Ny zazavavy kosa ho mpanao taozavatra sy ho mpila harena.

==== Vody Asombola ====
Ny zaza teraka vody Asombola dia ho mpila vola sy hanan-karena.

== Ny volana Asombola ==
Misy amin'ny Malagasy ny mandray ny volana Asombola ho volana fahenina amin'ny taona ao amin'ny [[tetiandro malagasy]] (raha ny [[Alahamady]] no ataony volana voalohany). 

Manomboka amin' ny vava Asombola ka miafara amin' ny vody Alahasaty ny volana Asombola raha misy 28 andro. Raha tsy tsinanam-bolana ny andro aorian' ny vody Alahasaty dia miafara amin' ny vava Asombola ny volana izay misy 29 andro; raha mbola tsy tsinana aorian' io vava Asombola io dia mifarana amin' ny vody Asombola ny volana izay misy 30 andro. 

== Jereo koa ==
'''Vintana ao amin' ny fanandroana malagasy:'''

* [[Alahamady]] - [[Adaoro]] - [[Adizaoza]] - [[Asorotany]] - [[Alahasaty]] - [[Asombola]] - [[Adimizana]] - [[Alakarabo]] - [[Alakaosy]] - [[Adijady]] - [[Adalo]] - [[Alohotsy]]

'''Evan' ny zôdiaka:'''

* [[Ondrilahy (fanandroana)|Ondrilahy]] - [[Ombilahy (fanandroana)|Ombilahy]] - [[Kambana (fanandroana)|Kambana]] - [[Foza (fanandroana)|Foza]] - [[Liona (fanandroana)|Liona]] - [[Virijiny (fanandroana)|Virijiny]] - [[Mizana (fanandroana)|Mizana]] - [[Maingoka (fanandroana)|Maingoka]] - [[Mpitifitra Tsipìka (fanandroana)|Mpitifitra Tsipìka]] - [[Tandrok' Osy (fanandroana)|Tandrok' Osy]] - [[Mpitondra Rano (fanandroana)|Mpitondra Rano]] - [[Hazandrano (fanandroana)|Hazandrano]]

'''Antokon-kintan' ny zôdiaka:'''

* [[Ondrilahy (antokon-kintana)|Ondrilahy]] - [[Ombilahy (antokon-kintana)|Ombilahy]] - [[Kambana (antokon-kintana)|Kambana]] - [[Foza (antokon-kintana)|Foza]] - [[Liona (antokon-kintana)|Liona]] - [[Virijiny (antokon-kintana)|Virijiny]] - [[Mizana (antokon-kintana)|Mizana]] - [[Maingoka (antokon-kintana)|Maingoka]] - [[Bibilava (antokon-kintana)|Bibilava]] - [[Mpitifitra Tsipìka (antokon-kintana)|Mpitifitra Tsipìka]] - [[Tandrok' Osy (antokon-kintana)|Tandrok' Osy]] - [[Mpitondra Rano (antokon-kintana)|Mpitondra Rano]] - [[Hazandrano (antokon-kintana)|Hazandrano]]
'''Tetiandro'''

* [[Tetiandro malagasy]]
* [[Tetiandro hebreo]]
* [[Tetiandro miozolmana]]
* [[Tetiandro hindo]]
* [[Salohy]]
* [[Fahavirijiniana|Virijina]]

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>b2fw3suljsws9oa37gferh49qb6ve2d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1149082</id>
      <parentid>1149080</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T11:44:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Nanampy sary</comment>
      <origin>1149082</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5544" sha1="j0suh0fdik32ubpry165p4w7rbndmai" xml:space="preserve">[[Sary:10 Ariary 1999 head side.jpg|vignette|294x294px|Vola]]
Ny '''Asombola''' no vintana fahenina amin' ny [[fanandroana malagasy]]. Ny [[Alahasaty]] no eo alohany ary ny [[Adimizana]] no manaraka azy. Ny tapany andrefana amin' ny rindrin-trano atsimo no toerana omena azy&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[http://tenymalagasy.org/bins/teny2/Asombola Asombola]&quot;, ao amin'ny ''Rakibolana malagasy sy Rakipahalalàna momba an'i Madagasikara''.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Fiavian' ilay anarana ==

=== Fiavian' ilay anarana ===
[[Sary:Wheat Ear milk full.jpg|ankavia|vignette|196x196px|Salohy]]
Avy amin' ny anaran' [[Antokon-kintana|antokon-kintan']]&lt;nowiki/&gt;ny [[zodiaka|zôdiaka]] amin' ny [[Fiteny arabo|teny arabo]] hoe السنبلة / ''As-Sumbul'' (&quot;salohy&quot;) ny hoe ''Asombola.''

Manondro ny antokon-kintana atao amin' ny [[Fiteny latina|teny latina]] sy [[Fiteny anglisy|anglisy]] hoe ''Virgo'' na amin' ny [[Fiteny frantsay|teny frantsay]] hoe ''Vierge'' (izay samy midika hoe &quot;virjina&quot;) izy. Amin' ny [[Fiteny malay|teny maley]] dia atao hoe ''Sunbulat'' na ''Sumbulat''  na ''Perawan'' ihany koa izy.
[[Sary:Virgo_constellation_map-fr.png|vignette|231x231px|Antokon-kintan' ny Virijiny]]

=== Ny antokon-kintana Virijiny sy ny zôdiaka ===
Ny fotoana andalovan' ny [[masoandro]] eo amin' ny [[Antokon-kintana|antokon-kintan]]' ny [[Virijiny (antokon-kintana)|Virijiny]] dia manomboka amin' ny 16 Septambra ka miafara amin'n y 30 Oktobra. Ny fari-potoan' ny Virijiny araka ny [[Zodiaka|zôdiakan-kintana]] (frantsay: ''zodiaque'' ''sideral'') dia hatramin' ny 16 Septambra ka hatramin' ny 15 Oktobra. Ny [[Virijiny (fanandroana)|Virijiny]] ao amin' ny zôdiakam-panandroana mahazatra ([[zodiaka mikisaka|zôdiaka mikisaka]]; frantsay: ''zodiaque tropical'') dia manomboka amin' ny 23 Septambra ka miafara amin' ny 22 Oktobra. Tsy mifanaraka amin' ireo ny [[fanandroana malagasy]] noho izy miandry tsinam-bolana.
{| class=&quot;wikitable&quot;
| 
|&lt;small&gt;'''Liona na Alahasaty'''&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;'''Viriijny na Asombola'''&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;'''Mizana na Adimizana'''&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;'''Antokon-kintana'''&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;10 Aogositra - 16 Septambra&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;16 Septambra -  30 Oktobra&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;30 Oktobra - 20 Novambra&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;'''Zôdiakan-kintana'''&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;16 Aogositra - 15 Septambra&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;16 Septambra -  15 Oktobra&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;16 Oktobra - 15 Novambra&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;'''Zôdiaka mikisaka'''&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;23 Jolay - 22 Aogositra&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;23 Aogositra -  22 Septambra&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;23 Septambra - 22 Oktobra&lt;/small&gt;
|}

== Ny vintana Asombola ==

=== Toerany ===
Ao amin' ny [[fanandroana malagasy]] dia vintana fahenina ny Asombola ka ny tapany andrefana amin' ny rindrin-trano atsimo no toerana omena azy. Mifandratra amin' ny [[Alohotsy]] sy miarina eo amin' ny [[Alahamady]] ny vintana Asombola. Baben' ny renivintana Adimizana ny zanabintana Asombola. Ao amin' ny fitetezana andro dia mitondra tonon' andro roa ny Asombola, dia ny vava Asombola  (na vavan' Asombola) sy ny vody Asombola (na vodin' Asombola).  [[Zanabintana]] ny Asombola. 

=== Fombany ===
Araka ny finoan-drazana malagasy dia vintam-bola sy vintan' ny olona tia harena ny Asombola. 

==== Vava Asombola ====
Ny zazalahy teraka vava Asombola dia ho mpivarotra ary hahazo volabe. Ny zazavavy kosa ho mpanao taozavatra sy ho mpila harena.

==== Vody Asombola ====
Ny zaza teraka vody Asombola dia ho mpila vola sy hanan-karena.

== Ny volana Asombola ==
Misy amin'ny Malagasy ny mandray ny volana Asombola ho volana fahenina amin'ny taona ao amin'ny [[tetiandro malagasy]] (raha ny [[Alahamady]] no ataony volana voalohany). 

Manomboka amin' ny vava Asombola ka miafara amin' ny vody Alahasaty ny volana Asombola raha misy 28 andro. Raha tsy tsinanam-bolana ny andro aorian' ny vody Alahasaty dia miafara amin' ny vava Asombola ny volana izay misy 29 andro; raha mbola tsy tsinana aorian' io vava Asombola io dia mifarana amin' ny vody Asombola ny volana izay misy 30 andro. 

== Jereo koa ==
'''Vintana ao amin' ny fanandroana malagasy:'''

* [[Alahamady]] - [[Adaoro]] - [[Adizaoza]] - [[Asorotany]] - [[Alahasaty]] - [[Asombola]] - [[Adimizana]] - [[Alakarabo]] - [[Alakaosy]] - [[Adijady]] - [[Adalo]] - [[Alohotsy]]

'''Evan' ny zôdiaka:'''

* [[Ondrilahy (fanandroana)|Ondrilahy]] - [[Ombilahy (fanandroana)|Ombilahy]] - [[Kambana (fanandroana)|Kambana]] - [[Foza (fanandroana)|Foza]] - [[Liona (fanandroana)|Liona]] - [[Virijiny (fanandroana)|Virijiny]] - [[Mizana (fanandroana)|Mizana]] - [[Maingoka (fanandroana)|Maingoka]] - [[Mpitifitra Tsipìka (fanandroana)|Mpitifitra Tsipìka]] - [[Tandrok' Osy (fanandroana)|Tandrok' Osy]] - [[Mpitondra Rano (fanandroana)|Mpitondra Rano]] - [[Hazandrano (fanandroana)|Hazandrano]]

'''Antokon-kintan' ny zôdiaka:'''

* [[Ondrilahy (antokon-kintana)|Ondrilahy]] - [[Ombilahy (antokon-kintana)|Ombilahy]] - [[Kambana (antokon-kintana)|Kambana]] - [[Foza (antokon-kintana)|Foza]] - [[Liona (antokon-kintana)|Liona]] - [[Virijiny (antokon-kintana)|Virijiny]] - [[Mizana (antokon-kintana)|Mizana]] - [[Maingoka (antokon-kintana)|Maingoka]] - [[Bibilava (antokon-kintana)|Bibilava]] - [[Mpitifitra Tsipìka (antokon-kintana)|Mpitifitra Tsipìka]] - [[Tandrok' Osy (antokon-kintana)|Tandrok' Osy]] - [[Mpitondra Rano (antokon-kintana)|Mpitondra Rano]] - [[Hazandrano (antokon-kintana)|Hazandrano]]
'''Tetiandro'''

* [[Tetiandro malagasy]]
* [[Tetiandro hebreo]]
* [[Tetiandro miozolmana]]
* [[Tetiandro hindo]]
* [[Salohy]]
* [[Fahavirijiniana|Virijina]]

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>j0suh0fdik32ubpry165p4w7rbndmai</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Alakarabo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>263433</id>
    <revision>
      <id>1149083</id>
      <parentid>1011399</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T11:48:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Nanampy sary</comment>
      <origin>1149083</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4715" sha1="ekfffumfvwxlxwpglb3tc7qpiqb8cro" xml:space="preserve">[[Sary:Gealypic5.JPG|vignette|351x351px]]
Ny '''Alakarabo''' no vintana fahavalo amin' ny [[fanandroana malagasy]]. Ny [[Adimizana]] no eo alohany ary ny [[Alakaosy]] no manaraka azy. Ny tapany atsimo amin' ny rindrin-trano andrefana no toerana omena azy&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[http://tenymalagasy.org/bins/teny2/Alakarabo Alakarabo]&quot;, ao amin'ny ''Rakibolana malagasy sy Rakipahalalàna momba an'i Madagasikara''.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. 

== Ny fiavian' ilay anarana ==

=== Ny fiavian' ilay anarana ===
[[Sary:Scorpion Photograph By Shantanu Kuveskar.jpg|vignette|222x222px|Maingoka]]
Avy amin' ny anaran' [[Antokon-kintana|antokon-kintan']] ny [[zodiaka]] amin' ny [[Fiteny arabo|teny arabo]] hoe اعقرب / ''Al-Akrab'' (&quot;maingoka&quot;) ny hoe ''Alakarabo.''

Manondro ny antokon-kintana atao amin' ny [[Fiteny latina|teny latina]] sy [[Fiteny anglisy|anglisy]] hoe ''Scorpius'' na amin' ny teny frantsay hoe ''Scorpion'' (&quot;maingoka&quot;). Amin' ny [[fiteny soahily]] dia atao hoe ''Akarabu'' na ''Nge'' io antokon-kintana io. Amin' ny [[Fiteny malay|teny maley]] dia atao hoe ''Akrab'' na ''Kala'' ihany koa izy.
[[Sary:Scorpius_constellation_map-fr.png|vignette|222x222px|Antokon-kintan'ny Maingoka]]

=== Ny antokon-kintana Maingoka sy ny zôdiaka ===
Eo amin' ny 20 Novambra hatramin' ny 29 Novambra ny fotoana andalovan' ny masoandro ao amin' ny fari-danitry ny antokon-kintana [[Maingoka (antokon-kintana)|Maingoka]]. Amin' ny 23 Oktobra hatramin' ny 22 Novambra ny fari-potoan' ny Maingoka ao amin' ny [[zodiaka mikisaka|zôdiaka mikisaka]] fa amin' ny 16 Novambra hatramin' ny 15 Desambra izany araka ny [[zodiakan-kintana|zôdiakan-kintana]]. Tsy mifanaraka amin' ireo ny fanandroana malagasy noho izy miandry tsinam-bolana.

== Ny vintana Alakarabo ==

=== Toerany ===
Ao amin' ny [[fanandroana malagasy]] dia vintana fahavalo koa izy ka ny tapany atsimo amin' ny rindrin-trano andrefana no toerana omena azy. [[Zanabintana]] ny Alakarabo.  Miarina eo amin' ny [[Alahamady]] sady mifandratra amin' ny [[Adaoro]] ny vintana Alakarabo.  

=== Fombany ===
Araka ny finoan-drazana malagasy dia vintana tsara ny Alakarabo satria andron' ny fahavokarana. 

==== Vava Alakarabo ====
Tokony misoronana akondro vokatra ny olona amin'ny vava Alakarabo amin' ny maha vintam-bokatra azy. Ny zazavavy teraka vava Alakarabo dia ho maro anaka fa ny zazalahy kosa ho tratra antitra. Voalaza fa teraka tamin' ny vava Alakarabo ny mpanjaka [[Ranavalona II]].

==== Vody Alakarabo ====
Ny zazavavy teraka vody Alakarabo dia ho maro anaka ihany koa ary ny zazalahy ho tratra antitra.

== Ny volana Alakarabo ==
Misy amin' ny Malagasy ny mandray ny volana Alakarabo ho volana fahavalo amin' ny taona ao amin' ny [[tetiandro malagasy]] (raha ny [[Alahamady]] no ataony volana voalohany). Manomboka amin'ny vava Alakarabo ka miafara amin' ny vody Adimizana ny volana Alakarabo raha misy 28 andro. Raha tsy tsinanam-bolana ny andro aorian' ny vody Adimizana dia miafara amin' ny vava Alakarabo ny volana izay misy 29 andro; raha mbola tsy tsinana aorian' io vava Alakarabo io dia mifarana amin' ny vody Alakarabo ny volana izay misy 30 andro.
Isan' ny olona teraka tamin' ny vava Alakarabo ny mpanjaka [[Ranavalona II]]. 

== Jereo koa ==
'''Vintana ao amin' ny fanandroana malagasy:'''

* [[Alahamady]] - [[Adaoro]] - [[Adizaoza]] - [[Asorotany]] - [[Alahasaty]] - [[Asombola]] - [[Adimizana]] - [[Alakarabo]] - [[Alakaosy]] - [[Adijady]] - [[Adalo]] - [[Alohotsy]]

'''Evan' ny zôdiaka:'''

* [[Ondrilahy (fanandroana)|Ondrilahy]] - [[Ombilahy (fanandroana)|Ombilahy]] - [[Kambana (fanandroana)|Kambana]] - [[Foza (fanandroana)|Foza]] - [[Liona (fanandroana)|Liona]] - [[Virijiny (fanandroana)|Virijiny]] - [[Mizana (fanandroana)|Mizana]] - [[Maingoka (fanandroana)|Maingoka]] - [[Mpitifitra Tsipìka (fanandroana)|Mpitifitra Tsipìka]] - [[Tandrok' Osy (fanandroana)|Tandrok' Osy]] - [[Mpitondra Rano (fanandroana)|Mpitondra Rano]] - [[Hazandrano (fanandroana)|Hazandrano]]

'''Antokon-kintan' ny zôdiaka:'''

* [[Ondrilahy (antokon-kintana)|Ondrilahy]] - [[Ombilahy (antokon-kintana)|Ombilahy]] - [[Kambana (antokon-kintana)|Kambana]] - [[Foza (antokon-kintana)|Foza]] - [[Liona (antokon-kintana)|Liona]] - [[Virijiny (antokon-kintana)|Virijiny]] - [[Mizana (antokon-kintana)|Mizana]] - [[Maingoka (antokon-kintana)|Maingoka]] - [[Bibilava (antokon-kintana)|Bibilava]] - [[Mpitifitra Tsipìka (antokon-kintana)|Mpitifitra Tsipìka]] - [[Tandrok' Osy (antokon-kintana)|Tandrok' Osy]] - [[Mpitondra Rano (antokon-kintana)|Mpitondra Rano]] - [[Hazandrano (antokon-kintana)|Hazandrano]]
'''Tetiandro'''

* [[Tetiandro malagasy]]
* [[Tetiandro hebreo]]
* [[Tetiandro miozolmana]]
* [[Tetiandro hindo]]
* [[Maingoka]]

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>ekfffumfvwxlxwpglb3tc7qpiqb8cro</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Alakaosy</title>
    <ns>0</ns>
    <id>263434</id>
    <revision>
      <id>1149084</id>
      <parentid>1087251</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T11:54:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1149084</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5980" sha1="208jcv6xwzk5kn6vo0edrxqbolf7xwr" xml:space="preserve">[[Sary:Sampy talisman idol Madagascar.jpg|vignette|283x283px|[[Sampy (malagasy)|Sampy]]]]Ny '''Alakaosy''' no vintana fahasivy amin' ny [[Fanandroana malagasy|fanandroam-bolana malagasy]]. Ny [[Alakarabo]] no eo alohany ary ny [[Adijady]] no manaraka azy. Ny tapany avaratra amin' ny rindrin-trano andrefana no toerana omena azy&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[http://tenymalagasy.org/bins/teny2/Alakaosy Alakaosy]&quot;, ao amin'ny ''Rakibolana malagasy sy Rakipahalalàna momba an'i Madagasikara''.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Vintana mahery indrindra ny Alakaosy. Raha tsy alam-bintana ny zaza teraka aminy dia atahorana hahafaty izay lehibe noho izy ka ahohoka ho faty.

== Fiavian' ilay anarana ==

=== Fiavian' ilay anarana ===
[[Sary:Hun bow.jpg|ankavia|vignette|215x215px|Tsipìka]]
Avy amin' ny anaran' [[Antokon-kintana|antokon-kintan']] ny [[zodiaka|zôdiaka]] amin' ny [[Fiteny arabo|teny arabo]] hoe اقوس / ''Al-Kaus'' (&quot;[[Tsipìka (fitaovana)|tsipìka]]&quot;) ny hoe ''Alakaosy.''

Manondro ny antokon-kintana atao amin' ny [[Fiteny latina|teny latina]] sy [[Fiteny anglisy|anglisy]] hoe ''Sagittarius'' na amin' ny [[Fiteny frantsay|teny frantsay]] hoe ''Sagittaire'' (izay samy midika hoe &quot;mpitifitra amin' ny [[Tsipìka (fitaovana)|tsipìka]]&quot;) io anarana io. Amin' ny [[Fiteny soahily|teny soahily]] dia atao hoe ''Kausi'' na ''Mshale'' io antokon-kintana io. Amin' ny [[Fiteny malay|teny maley]] dia atao hoe ''Kaus'' na ''Pemanah'' ihany koa izy.
[[Sary:Sagittarius_constellation_map-fr.png|vignette|211x211px|Antokon-kintan' ny Mpitifitra amin' ny Tsipìka]]

=== Ny antokon-kintana Mpitifitra amin' ny Tsipìka sy ny zôdiaka ===
Ny fotoana andalovan' ny [[masoandro]] ao amin' ny fari-danitry ny antokon-kintana [[Mpitifitra Tsipìka (antokon-kintana)|Mpitifitra amin' ny Tsipìka]] dia amin' ny 18 Desambra hatramin' ny 18 Janoary. Eo amin' ny 16 Desambra hatramin' ny 14 Janoary ny fari-potoan' ny Mpitifitra amin' ny Tsipìka ao amin' ny [[zodiakan-kintana|zôdiakan-kintana]] fa amin' ny 22 Novambra hatramin' ny 21 Desambra izany araka ny [[zodiaka mikisaka|zôdiaka mikisaka]]. Tsy mifanaraka amin' ireo ny fanandroana malagasy noho izy miandry tsinam-bolana.

== Vintana Alakaosy ==

=== Toerany ===
Ao amin' ny [[fanandroana malagasy]] dia vintana fahasivy ny Alakaosy ka ny tapany avaratra amin' ny rindrin-trano andrefana no toerana omena azy. [[Zanabintana]] ny Alakaosy. Mifandratra amin' ny [[Adizaoza]] sady miarina sy miandriana eo amin' ny [[Asorotany]] ny Alakaosy. Baben' ny renivintana Adijady ny Alakaosy. Mitondra tonon' andro roa ny Alakaosy, dia ny vava Alakaosy (na vavan' Alakaosy) sy ny vody Alakaosy (na vodin' Alakaosy). 

=== Fombany ===
Araka ny finoan-drazana malagasy dia vintana mahery indrindra ny Alakaosy ka raha tsy ahohoka ho faty na alam-bintana (apetraka eo am-bavahadin' omby sns.) ny zaza teraka aminy dia atahorana hahafaty izay lehibe noho izy. Amin' ny vava Alakaosy amin' ny volana Alakaosy no andro fanandratana ody sy sampy. Manao sorona ny mpitahiry ody mahery sy sampy. Nisy ny vehivavy tsy niandry ny fahaterahan' ny zanany fa nanala zaza noho ny fatahorany ny ho hiteraka amin' ny andro Alakaosy. 

==== Vava Alakaosy ====
Atao hoe ''Alakaosibe'' ny vava Alakaosy ao amin' ny volana Alakaosy. Amin' ny vava Alakaosy amin' ny volana Alakaosy no andro fanandratana ody sy sampy. Manao sorona ny mpitahiry ody mahery sy sampy. Ny vehivavy mbola tokony hiteraka dia tsy mihinan-kanina amin' ny vava Alakaosy mba tsy hiteraka Alakaosy. Ny zaza teraka vava Alakaosy dia hanoto ray aman-dreny, ka ahohoka ho faty na alam-bintana mba ho tratra antitra sy ho lehibe ary ho mpanan-karena.

==== Vody Alakaosy ====
Tsy mifankaiza firy amin' ny vava Alakaosy ny vody Alakaosy. Nisy fotonana nandefasan' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] miaramila namono ireo zaza rehetra teraka Alakaosy manerana ny tany nofeheziny eto [[Madagasikara]] noho ny fatahoran' ny mpanjaka io andro ratsy io.

== Volana Alakaosy ==
Misy amin' ny Malagasy ny mandray ny volana Alakaosy ho volana fahasivy amin' ny taona ao amin' ny [[tetiandro malagasy]] (raha ny [[Alahamady]] no ataony volana voalohany). Manomboka amin' ny vava Alakaosy ka miafara amin' ny vody Alakarabo ny volana Alakaosy raha misy 28 andro. Raha tsy tsinanam-bolana ny andro aorian' ny vody Alakarabo dia miafara amin' ny vava Alakaosy  ny volana izay misy 29 andro; raha mbola tsy tsinana aorian' io vava Alakaosy io dia mifarana amin' ny vody Alakaosy ny volana izay misy 30 andro. 
== Jereo koa ==
'''Vintana ao amin' ny fanandroana malagasy:'''

* [[Alahamady]] - [[Adaoro]] - [[Adizaoza]] - [[Asorotany]] - [[Alahasaty]] - [[Asombola]] - [[Adimizana]] - [[Alakarabo]] - [[Alakaosy]] - [[Adijady]] - [[Adalo]] - [[Alohotsy]]

'''Evan' ny zôdiaka:'''

* [[Ondrilahy (fanandroana)|Ondrilahy]] - [[Ombilahy (fanandroana)|Ombilahy]] - [[Kambana (fanandroana)|Kambana]] - [[Foza (fanandroana)|Foza]] - [[Liona (fanandroana)|Liona]] - [[Virijiny (fanandroana)|Virijiny]] - [[Mizana (fanandroana)|Mizana]] - [[Maingoka (fanandroana)|Maingoka]] - [[Mpitifitra Tsipìka (fanandroana)|Mpitifitra Tsipìka]] - [[Tandrok' Osy (fanandroana)|Tandrok' Osy]] - [[Mpitondra Rano (fanandroana)|Mpitondra Rano]] - [[Hazandrano (fanandroana)|Hazandrano]]

'''Antokon-kintan' ny zôdiaka:'''

* [[Ondrilahy (antokon-kintana)|Ondrilahy]] - [[Ombilahy (antokon-kintana)|Ombilahy]] - [[Kambana (antokon-kintana)|Kambana]] - [[Foza (antokon-kintana)|Foza]] - [[Liona (antokon-kintana)|Liona]] - [[Virijiny (antokon-kintana)|Virijiny]] - [[Mizana (antokon-kintana)|Mizana]] - [[Maingoka (antokon-kintana)|Maingoka]] - [[Bibilava (antokon-kintana)|Bibilava]] - [[Mpitifitra Tsipìka (antokon-kintana)|Mpitifitra Tsipìka]] - [[Tandrok' Osy (antokon-kintana)|Tandrok' Osy]] - [[Mpitondra Rano (antokon-kintana)|Mpitondra Rano]] - [[Hazandrano (antokon-kintana)|Hazandrano]]
'''Tetiandro'''

* [[Tetiandro malagasy]]
* [[Tetiandro hebreo]]
* [[Tetiandro miozolmana]]
* [[Tetiandro hindo]]

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>208jcv6xwzk5kn6vo0edrxqbolf7xwr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Adijady</title>
    <ns>0</ns>
    <id>263435</id>
    <revision>
      <id>1149068</id>
      <parentid>1096054</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T10:57:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1149068</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5054" sha1="rl0zlvnptrceiwl8ldxf558gw2q8har" xml:space="preserve">[[Sary:CMUs.jpg|vignette|326x326px|Fanorenana]]Ny '''Adijady''' no vintana fahafolo amin' ny [[fanandroana malagasy]] manara-bolana. Ny [[Alakaosy]] no eo alohany ary ny [[Adalo]] no manaraka azy. Ny zoron-trano avaratra-andrefana no toerana omena azy&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[http://tenymalagasy.org/bins/teny2/Adijady Adijady]&quot;, ao amin'ny ''Rakibolana malagasy sy Rakipahalalàna momba an'i Madagasikara''.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Tonom-bintana fanorenan-trano sy fampakaram-bady ny Adijady.

== Fiavian' ilay anarana ==

=== Fiavian' ilay anarana ===
Avy amin' ny anaran' [[Antokon-kintana|antokon-kintan']] ny [[zodiaka]] amin' ny [[Fiteny arabo|teny arabo]] hoe اجدي / ''Al-Djadi'' (&quot;zanak' osilahy&quot;) ny hoe ''Adijady.'' Amin' ny faritra maro eto [[Madagasikara]] dia atao hoe ''Alijady'' io teny io.

Manondro ny antokon-kintana atao amin' ny [[Fiteny latina|teny latina]] sy [[Fiteny anglisy|anglisy]] hoe ''Capricornus'' na amin' ny teny frantsay hoe ''Capricorne'' io teny io. Amin' ny [[fiteny soahily|teny soahily]] dia atao hoe ''Jadi'' na ''Mbuzi'' io antokon-kintana io. Amin' ny [[Fiteny malay|teny maley]] dia atao hoe ''Jadi'' na ''Kambing Duyung'' ihany koa izy.
[[Sary:Capricornus_constellation_map-fr.png|vignette|135x135px|Antokon-kintan'ny Tandrok' Osy]]

=== Ny antokon-kintana Tandrok' Osy sy ny zôdiaka ===
Ny fotoana andalovan' ny [[masoandro]] ao amin' ny fari-danitry ny antokon-kintana [[Tandrok' Osy (antokon-kintana)|Tandrok' Osy]] dia eo amin' ny 19 Janoary hatramin' ny 15 Febroary. Eo amin' ny 15 Janoary hatramin' ny 14 Febroary ny fari-potoan' ny Tandrok' Osy araka ny [[zodiakan-kintana|zôdiakan-kintana]] fa amin' ny 21 Desambra hatramin' ny 20 Janoary kosa izany ao amin' ny [[zodiaka mikisaka|zôdiaka mikisaka]]. Ny fanandroana malagasy dia tsy mifanaraka amin' ireo noho izy miandry tsinam-bolana.

== Ny vintana Adijady ==

=== Toerany ===
Ao amin' ny [[fanandroana malagasy]] dia vintana fahafolo ny Adijady ka ny zoron-trano avaratra-andrefana no toerana omena azy. [[Renivintana]] ny Adijady. Mitrotro ny [[Adalo]] sy mibaby ny [[Alakaosy]] ny Adijady. Mifandratra amin'ny [[Asorotany]] sady mitanila sy miarina eo amin'ny [[Alahasaty]] sy ny [[Adizaoza]] izy. 

=== Fombany ===
Araka ny finoan-drazana malagasy dia vintana mafy ny Adijady ka tsara anorenana zavatra tiana hateza satria mijadina mafy.  Ny zavatra tian-ko mafy sy mateza no santarina amin' io andro io, toy ny fampidiram-pananana sy biby hompiana ary vola hotehirizina. Tonom-bintana fanorenan-trano sy fampakaram-bady koa ny Adijady. Ny Adijady koa no heverina ho andro tsara hampakaram-bady.

==== Vava Adijady ====
Ny zaza teraka vava Adijady dia ho vitsy teny, noho izany dia tokony alam-bintana fandrao mijadina loatra ka tsy miteny.

==== Vonto Adijady ====
Heverina ho tsara vintana ny zaza teraka amin' ny vonto Adijady.

==== Vody Adijady ====
Heverina ho tsara vintana ihany koa ny zaza teraka amin' ny vody Adijady. Ambinina amin'ny fiarin-karena

== Volana Adijady ==
Misy amin' ny Malagasy ny mandray ny volana Adijady ho volana fahafolo amin' ny taona ao amin' ny [[Tetiandro malagasy|tetiandro malagasy]] (raha ny [[Alahamady]] no ataony volana voalohany). Manomboka amin' ny vava Adijady ka miafara amin' ny vody Alakaosy ny volana Adijady raha misy 28 andro. Raha tsy tsinanam-bolana ny andro aorian' ny vody Alakaosy dia miafara amin' ny vava Adijady ny volana izay misy 29 andro; raha mbola tsy tsinana aorian' io vava Adijady io dia mifarana amin' ny vonto Adijady ny volana izay misy 30 andro.

== Jereo koa ==
'''Vintana ao amin' ny fanandroana malagasy:'''

* [[Alahamady]] - [[Adaoro]] - [[Adizaoza]] - [[Asorotany]] - [[Alahasaty]] - [[Asombola]] - [[Adimizana]] - [[Alakarabo]] - [[Alakaosy]] - [[Adijady]] - [[Adalo]] - [[Alohotsy]]

'''Evan' ny zôdiaka:'''

* [[Ondrilahy (fanandroana)|Ondrilahy]] - [[Ombilahy (fanandroana)|Ombilahy]] - [[Kambana (fanandroana)|Kambana]] - [[Foza (fanandroana)|Foza]] - [[Liona (fanandroana)|Liona]] - [[Virijiny (fanandroana)|Virijiny]] - [[Mizana (fanandroana)|Mizana]] - [[Maingoka (fanandroana)|Maingoka]] - [[Mpitifitra Tsipìka (fanandroana)|Mpitifitra Tsipìka]] - [[Tandrok' Osy (fanandroana)|Tandrok' Osy]] - [[Mpitondra Rano (fanandroana)|Mpitondra Rano]] - [[Hazandrano (fanandroana)|Hazandrano]]

'''Antokon-kintan' ny zôdiaka:'''

* [[Ondrilahy (antokon-kintana)|Ondrilahy]] - [[Ombilahy (antokon-kintana)|Ombilahy]] - [[Kambana (antokon-kintana)|Kambana]] - [[Foza (antokon-kintana)|Foza]] - [[Liona (antokon-kintana)|Liona]] - [[Virijiny (antokon-kintana)|Virijiny]] - [[Mizana (antokon-kintana)|Mizana]] - [[Maingoka (antokon-kintana)|Maingoka]] - [[Bibilava (antokon-kintana)|Bibilava]] - [[Mpitifitra Tsipìka (antokon-kintana)|Mpitifitra Tsipìka]] - [[Tandrok' Osy (antokon-kintana)|Tandrok' Osy]] - [[Mpitondra Rano (antokon-kintana)|Mpitondra Rano]] - [[Hazandrano (antokon-kintana)|Hazandrano]]

*[[Zana-pehintany Adijady]]
'''Tetiandro'''

* [[Tetiandro malagasy]]
* [[Tetiandro hebreo]]
* [[Tetiandro miozolmana]]
* [[Tetiandro hindo]]

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>rl0zlvnptrceiwl8ldxf558gw2q8har</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tandrok' Osy (antokon-kintana)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>263584</id>
    <revision>
      <id>1149067</id>
      <parentid>1077873</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T10:56:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Nanitsy tsipelina</comment>
      <origin>1149067</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2824" sha1="l43pvy0pbfia0k0eo812sni50lqgvvi" xml:space="preserve">[[Sary:Capricornus constellation map-fr.png|vignette|328x328px|Antokon-kintan' ny Tandrok' Osy]]
Ny '''Tandrok' Osy''' dia [[Fanandroan-kintana|antokon-kintan' ny zôdiaka]] andalovan' ny [[masoandro]] amin'ny 20 [[Janoary]] hatramin' ny 16 [[Febroary]]. Ny antokon-kintan' ny [[Mpitifitra Tsipìka (antokon-kintana)|Mpitifitra Tsipìka]] no eo andrefany fa ny an' ny [[Mpitondra Rano (antokon-kintana)|Mpitondra Rano]] kosa no eo atsinanany.

Avy amin' ny [[Fiteny arabo|teny arabo]] dia atao hoe اجدي / ''Al-Djadi'' (&quot;zanak' osilahy&quot;) io antokon-kintana io, izay niavian' ny anaran' ny vintana sy ny volana malagasy hoe ''Adijady'' na ''Alijady'' io teny io. Io antokon-kintana io dia atao amin' ny [[Fiteny latina|teny latina]] sy [[Fiteny anglisy|anglisy]] hoe '''''Capricornus''''' na amin' ny [[Fiteny frantsay|teny frantsay]] hoe ''Capricorne''. Amin' ny [[Fiteny grika|teny grika]] izy dia atao hoe ''Αιγόκερως'' / ''Aigokerôs''. Amin' ny [[Fiteny soahily|teny soahily]] dia atao hoe ''Jadi'' na ''Mbuzi'' io antokon-kintana io. Amin' ny [[Fiteny malay|teny maley]] dia atao hoe ''Jadi'' na ''Kambing Duyung'' ihany koa izy.

Ny evan' ny zôdiaka [[Tandrok' Osy (fanandroana)|Tandrok' Osy]], mitovy anarana aminy, izay ampiasaina ao amin' ny [[fanandroana]] mahazatra ny Tandrefana, dia andalovan' ny [[masoandro]] amin' ny 22 [[Desambra]] hatramin' ny 20 Janoary.
[[Sary:Capricornus charta.png|vignette|499x499px|Antokon-kintan' ny Tandrok' Osy]]

== Jereo koa ==
'''Antokon-kintan' ny zôdiaka:'''

* [[Ondrilahy (antokon-kintana)|Ondrilahy]] - [[Ombilahy (antokon-kintana)|Ombilahy]] - [[Kambana (antokon-kintana)|Kambana]] - [[Foza (antokon-kintana)|Foza]] - [[Liona (antokon-kintana)|Liona]] - [[Virijiny (antokon-kintana)|Virijiny]] - [[Mizana (antokon-kintana)|Mizana]] - [[Maingoka (antokon-kintana)|Maingoka]] - [[Bibilava (antokon-kintana)|Bibilava]] - [[Mpitifitra Tsipìka (antokon-kintana)|Mpitifitra Tsipìka]] - [[Tandrok' Osy (antokon-kintana)|Tandrok' Osy]] - [[Mpitondra Rano (antokon-kintana)|Mpitondra Rano]] - [[Trondro (antokon-kintana)|Trondro]]

'''Evan' ny zôdiaka:'''

* [[Ondrilahy (fanandroana)|Ondrilahy]] - [[Ombilahy (fanandroana)|Ombilahy]] - [[Kambana (fanandroana)|Kambana]] - [[Foza (fanandroana)|Foza]] - [[Liona (fanandroana)|Liona]] - [[Virijiny (fanandroana)|Virijiny]] - [[Mizana (fanandroana)|Mizana]] - [[Maingoka (fanandroana)|Maingoka]] - [[Mpitifitra Tsipìka (fanandroana)|Mpitifitra Tsipìka]] - [[Tandrok' Osy (fanandroana)|Tandrok' Osy]] - [[Mpitondra Rano (fanandroana)|Mpitondra Rano]] - [[Trondro (fanandroana)|Trondro]]

'''Vintana ao amin' ny fanandroana malagasy:'''

* [[Alahamady]] - [[Adaoro]] - [[Adizaoza]] - [[Asorotany]] - [[Alahasaty]] - [[Asombola]] - [[Adimizana]] - [[Alakarabo]] - [[Alakaosy]] - [[Adijady]] - [[Adalo]] - [[Alohotsy]]</text>
      <sha1>l43pvy0pbfia0k0eo812sni50lqgvvi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gidro</title>
    <ns>0</ns>
    <id>263913</id>
    <revision>
      <id>1148960</id>
      <parentid>1131154</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T13:02:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Nanova votoatiny: anarana maro dika</comment>
      <origin>1148960</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1521" sha1="tbe66jyyx402b9z3k8auukb5ml8yjni" xml:space="preserve">Ny '''gidro''' dia biby isan-karazany ao amin' ny fianakaviana ''[[Lemuridae]]'', indrindra ny ''[[Eulemur coronatus]]'', ny ''[[Eulemur mongoz]]'', ny ''[[Lemur catta]]'' ary ny ''[[Lepilemur mustelinus]]''. Tsy ireo hany no biby ao amin' io fianakaviana io antsoina amin' io anarana io fa misy maro hafa, eny fa hatramin' ny [[rajako]], izay antsoina amin' ny anarana hafa ahafantarana azy manokana kokoa.

== Lisitry ny anaran-gidro amin' ny teny malagasy ==
Inty ny lisitry anarana amin'ny teny malagasy iantsoana ny karazana gidro:

== A ==

* ahay
* aiay
* alokoteha
* amboanala
* ampongy
* ankomba
* ankombamalandy
* ankombajoby
* ankombamena
* apongy
* avahy

== B ==

* babakoto
* bandro
* barimaso
* beharavoaka
* bekola
* boenga
* boengy
* bokombolo
* bokombolo mena

== D-E-F-G-H ==

* dadintsifaky
* dredrika
* endrina
* fitiliky
* fitily
* fotsifaka
* fotsife

* hahay
* haihay
* halo
* hataka
* hira

== K-L-M ==

* kintrontro
* kofy
* koitsiky
* komba
* kotrika

* mahiabeala
* maky
* matavirambo

== P-R-S ==

* pondiky
* repahaka
* sadabe
* setohy
* siba
* sifaka
* simpona
* simpony
* soamiera
* songiky

== T ==

* tanta
* tantaraolana
* tilitilivaha
* titilivaha
* tongona
* trangalavaka
* tsarafangitra
* tsiba
* tsibahaka
* tsidiala
* tsidihy
* tsidy
* tsitsidy
* tsitsihy

== V ==

* vakiandry
* vakivoho
* varibolo
* varibolomena
* varika
* varikamavo
* varikandana
* varikandra
* varikandrana
* varikosy
* varimena
* variñena
* [[vary (biby)]] 

== Jereo koa ==

* Amboanala

[[Sokajy:Primata]]</text>
      <sha1>tbe66jyyx402b9z3k8auukb5ml8yjni</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148961</id>
      <parentid>1148960</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T13:11:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Rohy anatiny</comment>
      <origin>1148961</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1882" sha1="at3iqpn54ootoxth23rtrx09y8tvif5" xml:space="preserve">Ny '''gidro''' dia biby isan-karazany ao amin' ny fianakaviana ''[[Lemuridae]]'', indrindra ny ''[[Eulemur coronatus]]'', ny ''[[Eulemur mongoz]]'', ny ''[[Lemur catta]]'' ary ny ''[[Lepilemur mustelinus]]''. Tsy ireo hany no biby ao amin' io fianakaviana io antsoina amin' io anarana io fa misy maro hafa, eny fa hatramin' ny [[rajako]], izay antsoina amin' ny anarana hafa ahafantarana azy manokana kokoa.

== Lisitry ny anaran-gidro amin' ny teny malagasy ==
Inty ny lisitry anarana amin'ny teny malagasy iantsoana ny karazana gidro:

== A ==

* [[Ahay (biby)|ahay]]
* [[aiay]]
* [[alokoteha]]
* [[amboanala]]
* [[ampongy]]
* [[ankomba]]
* [[ankombamalandy]]
* [[ankombajoby]]
* [[ankombamena]]
* [[Apocynaceae|apongy]]
* [[avahy]]

== B ==

* [[babakoto]]
* [[bandro]]
* [[barimaso]]
* [[beharavoaka]]
* [[bekola]]
* [[boenga]]
* [[boengy]]
* [[bokombolo]]
* [[bokombolomena]]

== D-E-F-G-H ==

* [[dadintsifaky]]
* [[dredrika]]
* [[endrina]]
* [[fitiliky]]
* [[fitily]]
* [[fotsifaka]]
* [[fotsife]]

* [[hahay]]
* [[haihay]]
* [[halo]]
* [[hataka]]
* [[Hira (biby)|hira]]

== K-L-M ==

* [[kintrontro]]
* [[kofy]]
* [[koitsiky]]
* [[komba]]
* [[kotrika]]

* [[mahiabeala]]
* [[maky]]
* [[matavirambo]]

== P-R-S ==

* [[pondiky]]
* [[repahaka]]
* [[Sadabe (biby)|sadabe]]
* [[setohy]]
* [[siba]]
* [[sifaka]]
* [[simpona]]
* [[simpony]]
* [[soamiera]]
* [[songiky]]

== T ==

* [[tanta]]
* [[tantaraolana]]
* [[tilitilivaha]]
* [[titilivaha]]
* [[tongona]]
* [[trangalavaka]]
* [[tsarafangitra]]
* [[tsiba]]
* [[tsibahaka]]
* [[tsidiala]]
* [[tsidihy]]
* [[tsidy]]
* [[tsitsidy]]
* [[tsitsihy]]

== V ==

* [[vakiandry]]
* [[vakivoho]]
* [[varibolo]]
* [[varibolomena]]
* [[varika]]
* [[varikamavo]]
* [[varikandana]]
* [[varikandra]]
* [[varikandrana]]
* [[varikosy]]
* [[varimena]]
* [[variñena]]
* [[vary (biby)|vary]]

== Jereo koa ==

* [[Amboanala]]

[[Sokajy:Primata]]</text>
      <sha1>at3iqpn54ootoxth23rtrx09y8tvif5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148962</id>
      <parentid>1148961</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T13:17:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1148962</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1893" sha1="aw6hww74brtoz4v8sjxdh4h0cjicetg" xml:space="preserve">Ny '''gidro''' dia biby isan-karazany ao amin' ny fianakaviana ''[[Lemuridae]]'', indrindra ny ''[[Eulemur coronatus]]'', ny ''[[Eulemur mongoz]]'', ny ''[[Lemur catta]]'' ary ny ''[[Lepilemur mustelinus]]''. Tsy ireo hany no biby ao amin' io fianakaviana io antsoina amin' io anarana io fa misy maro hafa, eny fa hatramin' ny [[rajako]], izay antsoina amin' ny anarana hafa ahafantarana azy manokana kokoa.

== Lisitry ny anaran-gidro amin' ny teny malagasy ==
Inty ny lisitry anarana amin'ny teny malagasy iantsoana ny karazana gidro:

== A ==

* [[Ahay (biby)|ahay]]
* [[aiay]]
* [[alokoteha]]
* [[amboanala]]
* [[ampongy]]
* [[ankomba]]
* [[ankombamalandy]]
* [[ankombajoby]]
* [[ankombamena]]
* [[Apocynaceae|apongy]]
* [[avahy]]

== B ==

* [[babakoto]]
* [[bandro]]
* [[barimaso]]
* [[beharavoaka]]
* [[bekola]]
* [[boenga]]
* [[boengy]]
* [[bokombolo]]
* [[bokombolomena]]

== D-E-F-G-H ==

* [[dadintsifaky]]
* [[dredrika]]
* [[endrina]]
* [[fitiliky]]
* [[fitily]]
* [[fotsifaka]]
* [[fotsife]]

* [[hahay]]
* [[haihay]]
* [[halo]]
* [[hataka]]
* [[Hira (biby)|hira]]

== K-L-M ==

* [[kintrontro]]
* [[kofy]]
* [[koitsiky]]
* [[komba]]
* [[kotrika]]

* [[mahiabeala]]
* [[maky]]
* [[matavirambo]]

== P-R-S ==

* [[pondiky]]
* [[repahaka]]
* [[Sadabe (biby)|sadabe]]
* [[setohy]]
* [[siba]]
* [[sifaka]]
* [[simpona]]
* [[simpony]]
* [[soamiera]]
* [[songiky]]

== T ==

* [[tanta]]
* [[tantaraolana]]
* [[tilitilivaha]]
* [[titilivaha]]
* [[tongona]]
* [[trangalavaka]]
* [[tsarafangitra]]
* [[tsiba]]
* [[tsibahaka]]
* [[tsidiala]]
* [[tsidihy]]
* [[tsidy]]
* [[tsitsidy]]
* [[tsitsihy]]

== V ==

* [[vakiandry]]
* [[vakivoho]]
* [[varibolo]]
* [[varibolomena]]
* [[varika]]
* [[varikamavo]]
* [[varikandana]]
* [[varikandra]]
* [[varikandrana]]
* [[varikosy]]
* [[varimena]]
* [[variñena]]
* [[vary (biby)|vary]]

== Jereo koa ==

* [[Amboanala]]
* [[Maky]]

[[Sokajy:Primata]]</text>
      <sha1>aw6hww74brtoz4v8sjxdh4h0cjicetg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148963</id>
      <parentid>1148962</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T13:17:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Rohy anatiny</comment>
      <origin>1148963</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1913" sha1="8h6vihpfmjri13wqom7c000y69lsgks" xml:space="preserve">Ny '''gidro''' dia biby isan-karazany ao amin' ny fianakaviana ''[[Lemuridae]]'', indrindra ny ''[[Eulemur coronatus]]'', ny ''[[Eulemur mongoz]]'', ny ''[[Lemur catta]]'' ary ny ''[[Lepilemur mustelinus]]''. Tsy ireo hany no biby ao amin' io fianakaviana io antsoina amin' io anarana io fa misy maro hafa, eny fa hatramin' ny [[rajako]], izay antsoina amin' ny anarana hafa ahafantarana azy manokana kokoa.

== Lisitry ny anaran-gidro amin' ny teny malagasy ==
Inty ny lisitry anarana amin'ny teny malagasy iantsoana ny karazana gidro:

== A ==

* [[Ahay (biby)|ahay]]
* [[aiay]]
* [[alokoteha]]
* [[amboanala]]
* [[ampongy]]
* [[ankomba]]
* [[ankombamalandy]]
* [[ankombajoby]]
* [[ankombamena]]
* [[Apocynaceae|apongy]]
* [[avahy]]

== B ==

* [[babakoto]]
* [[bandro]]
* [[barimaso]]
* [[beharavoaka]]
* [[bekola]]
* [[boenga]]
* [[boengy]]
* [[bokombolo]]
* [[bokombolomena]]

== D-E-F-G-H ==

* [[dadintsifaky]]
* [[dredrika]]
* [[endrina]]
* [[fitiliky]]
* [[fitily]]
* [[fotsifaka]]
* [[fotsife]]

* [[hahay]]
* [[haihay]]
* [[halo]]
* [[hataka]]
* [[Hira (biby)|hira]]

== K-L-M ==

* [[kintrontro]]
* [[kofy]]
* [[koitsiky]]
* [[komba]]
* [[kotrika]]

* [[mahiabeala]]
* [[maky]]
* [[matavirambo]]

== P-R-S ==

* [[pondiky]]
* [[repahaka]]
* [[Sadabe (biby)|sadabe]]
* [[setohy]]
* [[siba]]
* [[sifaka]]
* [[simpona]]
* [[simpony]]
* [[soamiera]]
* [[songiky]]

== T ==

* [[tanta]]
* [[tantaraolana]]
* [[tilitilivaha]]
* [[titilivaha]]
* [[tongona]]
* [[trangalavaka]]
* [[tsarafangitra]]
* [[tsiba]]
* [[tsibahaka]]
* [[tsidiala]]
* [[tsidihy]]
* [[tsidy]]
* [[tsitsidy]]
* [[tsitsihy]]

== V ==

* [[vakiandry]]
* [[vakivoho]]
* [[varibolo]]
* [[varibolomena]]
* [[varika]]
* [[varikamavo]]
* [[varikandana]]
* [[varikandra]]
* [[varikandrana]]
* [[varikosy]]
* [[varimena]]
* [[variñena]]
* [[vary (biby)|vary]]

== Jereo koa ==

* [[Amboanala]]
* [[Maky]]
* ''[[Lemuridae]]''

[[Sokajy:Primata]]</text>
      <sha1>8h6vihpfmjri13wqom7c000y69lsgks</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148966</id>
      <parentid>1148963</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T13:29:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1148966</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1966" sha1="3sm21cwxpfkyymayo63ruxyv47ua23f" xml:space="preserve">Ny '''gidro''' dia biby isan-karazany ao amin' ny fianakaviana ''[[Lemuridae]]'', na ao amin' ny reny fianakaviana ''[[Lemuroidea]]'', indrindra ny ''[[Eulemur coronatus]]'', ny ''[[Eulemur mongoz]]'', ny ''[[Lemur catta]]'' ary ny ''[[Lepilemur mustelinus]]''. Tsy ireo hany no biby ao amin' io fianakaviana io antsoina amin' io anarana io fa misy maro hafa, eny fa hatramin' ny [[rajako]], izay antsoina amin' ny anarana hafa ahafantarana azy manokana kokoa.

== Lisitry ny anaran-gidro amin' ny teny malagasy ==
Inty ny lisitry anarana amin'ny teny malagasy iantsoana ny karazana gidro:

== A ==

* [[Ahay (biby)|ahay]]
* [[aiay]]
* [[alokoteha]]
* [[amboanala]]
* [[ampongy]]
* [[ankomba]]
* [[ankombamalandy]]
* [[ankombajoby]]
* [[ankombamena]]
* [[Apocynaceae|apongy]]
* [[avahy]]

== B ==

* [[babakoto]]
* [[bandro]]
* [[barimaso]]
* [[beharavoaka]]
* [[bekola]]
* [[boenga]]
* [[boengy]]
* [[bokombolo]]
* [[bokombolomena]]

== D-E-F-G-H ==

* [[dadintsifaky]]
* [[dredrika]]
* [[endrina]]
* [[fitiliky]]
* [[fitily]]
* [[fotsifaka]]
* [[fotsife]]

* [[hahay]]
* [[haihay]]
* [[halo]]
* [[hataka]]
* [[Hira (biby)|hira]]

== K-L-M ==

* [[kintrontro]]
* [[kofy]]
* [[koitsiky]]
* [[komba]]
* [[kotrika]]

* [[mahiabeala]]
* [[maky]]
* [[matavirambo]]

== P-R-S ==

* [[pondiky]]
* [[repahaka]]
* [[Sadabe (biby)|sadabe]]
* [[setohy]]
* [[siba]]
* [[sifaka]]
* [[simpona]]
* [[simpony]]
* [[soamiera]]
* [[songiky]]

== T ==

* [[tanta]]
* [[tantaraolana]]
* [[tilitilivaha]]
* [[titilivaha]]
* [[tongona]]
* [[trangalavaka]]
* [[tsarafangitra]]
* [[tsiba]]
* [[tsibahaka]]
* [[tsidiala]]
* [[tsidihy]]
* [[tsidy]]
* [[tsitsidy]]
* [[tsitsihy]]

== V ==

* [[vakiandry]]
* [[vakivoho]]
* [[varibolo]]
* [[varibolomena]]
* [[varika]]
* [[varikamavo]]
* [[varikandana]]
* [[varikandra]]
* [[varikandrana]]
* [[varikosy]]
* [[varimena]]
* [[variñena]]
* [[vary (biby)|vary]]

== Jereo koa ==

* [[Amboanala]]
* [[Maky]]
* ''[[Lemuridae]]''

[[Sokajy:Primata]]</text>
      <sha1>3sm21cwxpfkyymayo63ruxyv47ua23f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148969</id>
      <parentid>1148966</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T13:43:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Rohy anatiny</comment>
      <origin>1148969</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2571" sha1="9trfd497wogot026g6oyzfxyh4sk57j" xml:space="preserve">Ny '''gidro''' dia biby isan-karazany ao amin' ny fianakaviana ''[[Lemuridae]]'', na ao amin' ny reny fianakaviana ''[[Lemuroidea]]'', indrindra ny ''[[Eulemur coronatus]]'', ny ''[[Eulemur mongoz]]'', ny ''[[Lemur catta]]'' ary ny ''[[Lepilemur mustelinus]]''. Tsy ireo hany no biby ao amin' io fianakaviana io antsoina amin' io anarana io fa misy maro hafa, eny fa hatramin' ny [[rajako]], izay antsoina amin' ny anarana hafa ahafantarana azy manokana kokoa.

== Lisitry ny anaran-gidro amin' ny teny malagasy ==
Inty ny lisitry anarana amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagas]]&lt;nowiki/&gt;y iantsoana ny karazana gidro:

== A ==

* [[Ahay (biby)|ahay]]: ''[[Daubentonia madagascariensis]]''
* [[aiay]]: ''[[Cheiromys madagascariensis]]'', ''[[Daubentonia madagascariensis]]''
* [[alokoteha]]: ''[[Hapalemur griseus]]''
* [[amboanala]]: ''[[Indri indri]]'', sns
* [[ampongy]]: ''[[Avahi laniger]]'', ''[[Avahi occidentalis]]''
* [[ankomba]]: ''[[Eulemur coronatus]]'', ''[[Eulemur fulvus sanfordi]]'', ''[[Eulemur macaco flavifrons]]'', ''[[Eulemur macaco macaco]]''
* [[ankombamalandy]]: ''[[Propithecus tattersalli]]'', ''[[Propithecus verreauxi coquereli]]''
* [[ankombajoby]]: ''[[Eulemur macaco flavifrons]]'', ''[[Propithecus diadema perrieri]]''
* [[ankombamena]]: ''[[Eulemur macaco flavifrons]]''
* [[Apocynaceae|apongy]]: ''[[Lepilemur dorsalis]]''
* [[avahy]]: ''[[Avahi laniger]]''

== B ==

* [[babakoto]]
* [[bandro]]
* [[barimaso]]
* [[beharavoaka]]
* [[bekola]]
* [[boenga]]
* [[boengy]]
* [[bokombolo]]
* [[bokombolomena]]

== D-E-F-G-H ==

* [[dadintsifaky]]
* [[dredrika]]
* [[endrina]]
* [[fitiliky]]
* [[fitily]]
* [[fotsifaka]]
* [[fotsife]]

* [[hahay]]
* [[haihay]]
* [[halo]]
* [[hataka]]
* [[Hira (biby)|hira]]

== K-L-M ==

* [[kintrontro]]
* [[kofy]]
* [[koitsiky]]
* [[komba]]
* [[kotrika]]

* [[mahiabeala]]
* [[maky]]
* [[matavirambo]]

== P-R-S ==

* [[pondiky]]
* [[repahaka]]
* [[Sadabe (biby)|sadabe]]
* [[setohy]]
* [[siba]]
* [[sifaka]]
* [[simpona]]
* [[simpony]]
* [[soamiera]]
* [[songiky]]

== T ==

* [[tanta]]
* [[tantaraolana]]
* [[tilitilivaha]]
* [[titilivaha]]
* [[tongona]]
* [[trangalavaka]]
* [[tsarafangitra]]
* [[tsiba]]
* [[tsibahaka]]
* [[tsidiala]]
* [[tsidihy]]
* [[tsidy]]
* [[tsitsidy]]
* [[tsitsihy]]

== V ==

* [[vakiandry]]
* [[vakivoho]]
* [[varibolo]]
* [[varibolomena]]
* [[varika]]
* [[varikamavo]]
* [[varikandana]]
* [[varikandra]]
* [[varikandrana]]
* [[varikosy]]
* [[varimena]]
* [[variñena]]
* [[vary (biby)|vary]]

== Jereo koa ==

* [[Amboanala]]
* [[Maky]]
* ''[[Lemuridae]]''

[[Sokajy:Primata]]</text>
      <sha1>9trfd497wogot026g6oyzfxyh4sk57j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148972</id>
      <parentid>1148969</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T13:50:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Rohy anatiny</comment>
      <origin>1148972</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2901" sha1="8sr8zc9m3wg78ropllcepnv9slnrd70" xml:space="preserve">Ny '''gidro''' dia biby isan-karazany ao amin' ny fianakaviana ''[[Lemuridae]]'', na ao amin' ny reny fianakaviana ''[[Lemuroidea]]'', indrindra ny ''[[Eulemur coronatus]]'', ny ''[[Eulemur mongoz]]'', ny ''[[Lemur catta]]'' ary ny ''[[Lepilemur mustelinus]]''. Tsy ireo hany no biby ao amin' io fianakaviana io antsoina amin' io anarana io fa misy maro hafa, eny fa hatramin' ny [[rajako]], izay antsoina amin' ny anarana hafa ahafantarana azy manokana kokoa.

== Lisitry ny anaran-gidro amin' ny teny malagasy ==
Inty ny lisitry anarana amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagas]]&lt;nowiki/&gt;y iantsoana ny karazana gidro:

== A ==

* [[Ahay (biby)|ahay]]: ''[[Daubentonia madagascariensis]]''
* [[aiay]]: ''[[Cheiromys madagascariensis]]'', ''[[Daubentonia madagascariensis]]''
* [[alokoteha]]: ''[[Hapalemur griseus]]''
* [[amboanala]]: ''[[Indri indri]]'', sns
* [[ampongy]]: ''[[Avahi laniger]]'', ''[[Avahi occidentalis]]''
* [[ankomba]]: ''[[Eulemur coronatus]]'', ''[[Eulemur fulvus sanfordi]]'', ''[[Eulemur macaco flavifrons]]'', ''[[Eulemur macaco macaco]]''
* [[ankombamalandy]]: ''[[Propithecus tattersalli]]'', ''[[Propithecus verreauxi coquereli]]''
* [[ankombajoby]]: ''[[Eulemur macaco flavifrons]]'', ''[[Propithecus diadema perrieri]]''
* [[ankombamena]]: ''[[Eulemur macaco flavifrons]]''
* [[Apocynaceae|apongy]]: ''[[Lepilemur dorsalis]]''
* [[avahy]]: ''[[Avahi laniger]]''

== B ==

* [[babakoto]]: ''[[Indri indri]]'', ''[[Indris brevicauda]]'', ''[[Indris brevicaudatus]]'', ''[[Lichanotus brevicaudatus]]''
* [[bandro]]: ''[[Hapalemur griseus alaotrensis]]''
* [[barimaso]]
* [[beharavoaka]]
* [[bekola]]
* [[boenga]]
* [[boengy]]
* [[bokombolo]]
* [[bokombolomena]]

== D-E-F-G-H ==

* [[dadintsifaky]]
* [[dredrika]]
* [[endrina]]
* [[fitiliky]]
* [[fitily]]
* [[fotsifaka]]
* [[fotsife]]

* [[hahay]]
* [[haihay]]: ''[[Daubentonia madagascariensis]]''
* [[halo]]
* [[hataka]]
* [[Hira (biby)|hira]]

== K-L-M ==

* [[kintrontro]]
* [[kofy]]
* [[koitsiky]]
* [[komba]]: ''[[Eulemur fulvus fulvus]]'', ''[[Eulemur macaco macaco]]'', ''[[Eulemur mongoz]]''
* [[kotrika]]

* [[mahiabeala]]
* [[maky]]: ''[[Lemur catta]]'', sns
* [[matavirambo]]: ''[[Cheirogaleus medius]]''

== P-R-S ==

* [[pondiky]]
* [[repahaka]]
* [[Sadabe (biby)|sadabe]]
* [[setohy]]
* [[siba]]
* [[sifaka]]
* [[simpona]]
* [[simpony]]
* [[soamiera]]
* [[songiky]]

== T ==

* [[tanta]]
* [[tantaraolana]]
* [[tilitilivaha]]
* [[titilivaha]]
* [[tongona]]
* [[trangalavaka]]
* [[tsarafangitra]]
* [[tsiba]]
* [[tsibahaka]]
* [[tsidiala]]
* [[tsidihy]]
* [[tsidy]]
* [[tsitsidy]]
* [[tsitsihy]]

== V ==

* [[vakiandry]]
* [[vakivoho]]
* [[varibolo]]
* [[varibolomena]]
* [[varika]]
* [[varikamavo]]
* [[varikandana]]
* [[varikandra]]
* [[varikandrana]]
* [[varikosy]]
* [[varimena]]
* [[variñena]]
* [[vary (biby)|vary]]

== Jereo koa ==

* [[Amboanala]]
* [[Maky]]
* ''[[Lemuridae]]''

[[Sokajy:Primata]]</text>
      <sha1>8sr8zc9m3wg78ropllcepnv9slnrd70</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148973</id>
      <parentid>1148972</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T13:58:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Rohy anatiny</comment>
      <origin>1148973</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3360" sha1="ff2gcrstjgtisa0ipv74wrr4h0bpi27" xml:space="preserve">Ny '''gidro''' dia biby isan-karazany ao amin' ny fianakaviana ''[[Lemuridae]]'', na ao amin' ny reny fianakaviana ''[[Lemuroidea]]'', indrindra ny ''[[Eulemur coronatus]]'', ny ''[[Eulemur mongoz]]'', ny ''[[Lemur catta]]'' ary ny ''[[Lepilemur mustelinus]]''. Tsy ireo hany no biby ao amin' io fianakaviana io antsoina amin' io anarana io fa misy maro hafa, eny fa hatramin' ny [[rajako]], izay antsoina amin' ny anarana hafa ahafantarana azy manokana kokoa.

== Lisitry ny anaran-gidro amin' ny teny malagasy ==
Inty ny lisitry anarana amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagas]]&lt;nowiki/&gt;y iantsoana ny karazana gidro:

== A ==

* [[Ahay (biby)|ahay]]: ''[[Daubentonia madagascariensis]]''
* [[aiay]]: ''[[Cheiromys madagascariensis]]'', ''[[Daubentonia madagascariensis]]''
* [[alokoteha]]: ''[[Hapalemur griseus]]''
* [[amboanala]]: ''[[Indri indri]]'', sns
* [[ampongy]]: ''[[Avahi laniger]]'', ''[[Avahi occidentalis]]''
* [[ankomba]]: ''[[Eulemur coronatus]]'', ''[[Eulemur fulvus sanfordi]]'', ''[[Eulemur macaco flavifrons]]'', ''[[Eulemur macaco macaco]]''
* [[ankombamalandy]]: ''[[Propithecus tattersalli]]'', ''[[Propithecus verreauxi coquereli]]''
* [[ankombajoby]]: ''[[Eulemur macaco flavifrons]]'', ''[[Propithecus diadema perrieri]]''
* [[ankombamena]]: ''[[Eulemur macaco flavifrons]]''
* [[Apocynaceae|apongy]]: ''[[Lepilemur dorsalis]]''
* [[avahy]]: ''[[Avahi laniger]]''

== B ==

* [[babakoto]]: ''[[Indri indri]]'', ''[[Indris brevicauda]]'', ''[[Indris brevicaudatus]]'', ''[[Lichanotus brevicaudatus]]''
* [[bandro]]: ''[[Hapalemur griseus alaotrensis]]''
* [[barimaso]]
* [[beharavoaka]]
* [[bekola]]
* [[boenga]]
* [[boengy]]
* [[bokombolo]]
* [[bokombolomena]]

== D-E-F-G-H ==

* [[dadintsifaky]]
* [[dredrika]]
* [[endrina]]
* [[fitiliky]]
* [[fitily]]
* [[fotsifaka]]
* [[fotsife]]

* [[hahay]]
* [[haihay]]: ''[[Daubentonia madagascariensis]]''
* [[halo]]
* [[hataka]]
* [[Hira (biby)|hira]]

== K-L-M ==

* [[kintrontro]]
* [[kofy]]
* [[koitsiky]]
* [[komba]]: ''[[Eulemur fulvus fulvus]]'', ''[[Eulemur macaco macaco]]'', ''[[Eulemur mongoz]]''
* [[kotrika]]

* [[mahiabeala]]
* [[maky]]: ''[[Lemur catta]]'', sns
* [[matavirambo]]: ''[[Cheirogaleus medius]]''

== P-R-S ==

* [[pondiky]]
* [[repahaka]]
* [[Sadabe (biby)|sadabe]]
* [[setohy]]
* [[siba]]
* [[sifaka]]: ''[[Propithecus verreauxi]]'', ''[[Propithecus verreauxi coquereli]]'', ''[[Propithecus verreauxi deckeni]]'', ''[[Propithecus verreauxi verreauxi]]''
* [[simpona]]
* [[simpony]]
* [[soamiera]]
* [[songiky]]

== T ==

* [[tanta]]
* [[tantaraolana]]
* [[tilitilivaha]]
* [[titilivaha]]
* [[tongona]]
* [[trangalavaka]]
* [[tsarafangitra]]
* [[tsiba]]
* [[tsibahaka]]
* [[tsidiala]]
* [[tsidihy]]
* [[tsidy]]: ''[[Cheirogaleus major]]'', ''[[Cheirogaleus medius]]'', ''[[Microcebus rufus]]''
* [[tsitsidy]]
* [[tsitsihy]]: ''[[Microcebus rufus]]''

== V ==

* [[vakiandry]]
* [[vakivoho]]
* [[varibolo]]
* [[varibolomena]]
* [[varika]]: ''[[Eulemur fulvus albifrons]]'', ''[[Eulemur fulvus albocollaris]]'', ''[[Eulemur fulvus collaris]]'', ''[[Eulemur fulvus fulvus]]'', ''[[Eulemur fulvus rufus]],'' ''[[Eulemur fulvus sanfordi]]''
* [[varikamavo]]
* [[varikandana]]
* [[varikandra]]
* [[varikandrana]]
* [[varikosy]]
* [[varimena]]
* [[variñena]]
* [[vary (biby)|vary]]

== Jereo koa ==

* [[Amboanala]]
* [[Maky]]
* ''[[Lemuridae]]''

[[Sokajy:Primata]]</text>
      <sha1>ff2gcrstjgtisa0ipv74wrr4h0bpi27</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148974</id>
      <parentid>1148973</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T14:02:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1148974</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3409" sha1="2e2378kn2ucvtvpo5r8d2tbbckwpuzx" xml:space="preserve">Ny '''gidro''' dia biby isan-karazany ao amin' ny fianakaviana ''[[Lemuridae]]'', na ao amin' ny reny fianakaviana ''[[Lemuroidea]]'', indrindra ny ''[[Eulemur coronatus]]'', ny ''[[Eulemur mongoz]]'', ny ''[[Lemur catta]]'' ary ny ''[[Lepilemur mustelinus]]''. Tsy ireo hany no biby ao amin' io fianakaviana io antsoina amin' io anarana io fa misy maro hafa, eny fa hatramin' ny [[rajako]], izay antsoina amin' ny anarana hafa ahafantarana azy manokana kokoa.

== Lisitry ny anaran-gidro amin' ny teny malagasy ==
Inty ny lisitry anarana amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagas]]&lt;nowiki/&gt;y iantsoana ny karazana gidro arakarahin' ny anarana ara-tsiansan' ny karazana:

== A ==

* [[Ahay (biby)|ahay]]: ''[[Daubentonia madagascariensis]]''
* [[aiay]]: ''[[Cheiromys madagascariensis]]'', ''[[Daubentonia madagascariensis]]''
* [[alokoteha]]: ''[[Hapalemur griseus]]''
* [[amboanala]]: ''[[Indri indri]]'', sns
* [[ampongy]]: ''[[Avahi laniger]]'', ''[[Avahi occidentalis]]''
* [[ankomba]]: ''[[Eulemur coronatus]]'', ''[[Eulemur fulvus sanfordi]]'', ''[[Eulemur macaco flavifrons]]'', ''[[Eulemur macaco macaco]]''
* [[ankombamalandy]]: ''[[Propithecus tattersalli]]'', ''[[Propithecus verreauxi coquereli]]''
* [[ankombajoby]]: ''[[Eulemur macaco flavifrons]]'', ''[[Propithecus diadema perrieri]]''
* [[ankombamena]]: ''[[Eulemur macaco flavifrons]]''
* [[Apocynaceae|apongy]]: ''[[Lepilemur dorsalis]]''
* [[avahy]]: ''[[Avahi laniger]]''

== B ==

* [[babakoto]]: ''[[Indri indri]]'', ''[[Indris brevicauda]]'', ''[[Indris brevicaudatus]]'', ''[[Lichanotus brevicaudatus]]''
* [[bandro]]: ''[[Hapalemur griseus alaotrensis]]''
* [[barimaso]]
* [[beharavoaka]]
* [[bekola]]
* [[boenga]]
* [[boengy]]
* [[bokombolo]]
* [[bokombolomena]]

== D-E-F-G-H ==

* [[dadintsifaky]]
* [[dredrika]]
* [[endrina]]
* [[fitiliky]]
* [[fitily]]
* [[fotsifaka]]
* [[fotsife]]

* [[hahay]]
* [[haihay]]: ''[[Daubentonia madagascariensis]]''
* [[halo]]
* [[hataka]]
* [[Hira (biby)|hira]]

== K-L-M ==

* [[kintrontro]]
* [[kofy]]
* [[koitsiky]]
* [[komba]]: ''[[Eulemur fulvus fulvus]]'', ''[[Eulemur macaco macaco]]'', ''[[Eulemur mongoz]]''
* [[kotrika]]

* [[mahiabeala]]
* [[maky]]: ''[[Lemur catta]]'', sns
* [[matavirambo]]: ''[[Cheirogaleus medius]]''

== P-R-S ==

* [[pondiky]]
* [[repahaka]]
* [[Sadabe (biby)|sadabe]]
* [[setohy]]
* [[siba]]
* [[sifaka]]: ''[[Propithecus verreauxi]]'', ''[[Propithecus verreauxi coquereli]]'', ''[[Propithecus verreauxi deckeni]]'', ''[[Propithecus verreauxi verreauxi]]''
* [[simpona]]
* [[simpony]]
* [[soamiera]]
* [[songiky]]

== T ==

* [[tanta]]
* [[tantaraolana]]
* [[tilitilivaha]]
* [[titilivaha]]
* [[tongona]]
* [[trangalavaka]]
* [[tsarafangitra]]
* [[tsiba]]
* [[tsibahaka]]
* [[tsidiala]]
* [[tsidihy]]
* [[tsidy]]: ''[[Cheirogaleus major]]'', ''[[Cheirogaleus medius]]'', ''[[Microcebus rufus]]''
* [[tsitsidy]]
* [[tsitsihy]]: ''[[Microcebus rufus]]''

== V ==

* [[vakiandry]]
* [[vakivoho]]
* [[varibolo]]
* [[varibolomena]]
* [[varika]]: ''[[Eulemur fulvus albifrons]]'', ''[[Eulemur fulvus albocollaris]]'', ''[[Eulemur fulvus collaris]]'', ''[[Eulemur fulvus fulvus]]'', ''[[Eulemur fulvus rufus]],'' ''[[Eulemur fulvus sanfordi]]''
* [[varikamavo]]
* [[varikandana]]
* [[varikandra]]
* [[varikandrana]]
* [[varikosy]]
* [[varimena]]
* [[variñena]]
* [[vary (biby)|vary]]

== Jereo koa ==

* [[Amboanala]]
* [[Maky]]
* ''[[Lemuridae]]''

[[Sokajy:Primata]]</text>
      <sha1>2e2378kn2ucvtvpo5r8d2tbbckwpuzx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148975</id>
      <parentid>1148974</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T14:03:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Rohy anatiny</comment>
      <origin>1148975</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3471" sha1="mye503qbts40l3exdk24sr1i36b0vfb" xml:space="preserve">Ny '''gidro''' dia biby isan-karazany ao amin' ny fianakaviana ''[[Lemuridae]]'', na ao amin' ny reny fianakaviana ''[[Lemuroidea]]'', indrindra ny ''[[Eulemur coronatus]]'', ny ''[[Eulemur mongoz]]'', ny ''[[Lemur catta]]'' ary ny ''[[Lepilemur mustelinus]]''. Tsy ireo hany no biby ao amin' io fianakaviana io antsoina amin' io anarana io fa misy maro hafa, eny fa hatramin' ny [[rajako]], izay antsoina amin' ny anarana hafa ahafantarana azy manokana kokoa.

== Lisitry ny anaran-gidro amin' ny teny malagasy ==
Inty ny lisitry anarana amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagas]]&lt;nowiki/&gt;y iantsoana ny karazana gidro arakarahin' ny anarana ara-tsiansan' ny karazana:

== A ==

* [[Ahay (biby)|ahay]]: ''[[Daubentonia madagascariensis]]''
* [[aiay]]: ''[[Cheiromys madagascariensis]]'', ''[[Daubentonia madagascariensis]]''
* [[alokoteha]]: ''[[Hapalemur griseus]]''
* [[amboanala]]: ''[[Indri indri]]'', sns
* [[ampongy]]: ''[[Avahi laniger]]'', ''[[Avahi occidentalis]]''
* [[ankomba]]: ''[[Eulemur coronatus]]'', ''[[Eulemur fulvus sanfordi]]'', ''[[Eulemur macaco flavifrons]]'', ''[[Eulemur macaco macaco]]''
* [[ankombamalandy]]: ''[[Propithecus tattersalli]]'', ''[[Propithecus verreauxi coquereli]]''
* [[ankombajoby]]: ''[[Eulemur macaco flavifrons]]'', ''[[Propithecus diadema perrieri]]''
* [[ankombamena]]: ''[[Eulemur macaco flavifrons]]''
* [[Apocynaceae|apongy]]: ''[[Lepilemur dorsalis]]''
* [[avahy]]: ''[[Avahi laniger]]''

== B ==

* [[babakoto]]: ''[[Indri indri]]'', ''[[Indris brevicauda]]'', ''[[Indris brevicaudatus]]'', ''[[Lichanotus brevicaudatus]]''
* [[bandro]]: ''[[Hapalemur griseus alaotrensis]]''
* [[barimaso]]: ''[[Eulemur rubriventer]]''
* [[beharavoaka]]: ''[[Eulemur fulvus sanfordi]]''
* [[bekola]]
* [[boenga]]
* [[boengy]]
* [[bokombolo]]
* [[bokombolomena]]

== D-E-F-G-H ==

* [[dadintsifaky]]
* [[dredrika]]
* [[endrina]]
* [[fitiliky]]
* [[fitily]]
* [[fotsifaka]]
* [[fotsife]]

* [[hahay]]
* [[haihay]]: ''[[Daubentonia madagascariensis]]''
* [[halo]]
* [[hataka]]
* [[Hira (biby)|hira]]

== K-L-M ==

* [[kintrontro]]
* [[kofy]]
* [[koitsiky]]
* [[komba]]: ''[[Eulemur fulvus fulvus]]'', ''[[Eulemur macaco macaco]]'', ''[[Eulemur mongoz]]''
* [[kotrika]]

* [[mahiabeala]]
* [[maky]]: ''[[Lemur catta]]'', sns
* [[matavirambo]]: ''[[Cheirogaleus medius]]''

== P-R-S ==

* [[pondiky]]
* [[repahaka]]
* [[Sadabe (biby)|sadabe]]
* [[setohy]]
* [[siba]]
* [[sifaka]]: ''[[Propithecus verreauxi]]'', ''[[Propithecus verreauxi coquereli]]'', ''[[Propithecus verreauxi deckeni]]'', ''[[Propithecus verreauxi verreauxi]]''
* [[simpona]]
* [[simpony]]
* [[soamiera]]
* [[songiky]]

== T ==

* [[tanta]]
* [[tantaraolana]]
* [[tilitilivaha]]
* [[titilivaha]]
* [[tongona]]
* [[trangalavaka]]
* [[tsarafangitra]]
* [[tsiba]]
* [[tsibahaka]]
* [[tsidiala]]
* [[tsidihy]]
* [[tsidy]]: ''[[Cheirogaleus major]]'', ''[[Cheirogaleus medius]]'', ''[[Microcebus rufus]]''
* [[tsitsidy]]
* [[tsitsihy]]: ''[[Microcebus rufus]]''

== V ==

* [[vakiandry]]
* [[vakivoho]]
* [[varibolo]]
* [[varibolomena]]
* [[varika]]: ''[[Eulemur fulvus albifrons]]'', ''[[Eulemur fulvus albocollaris]]'', ''[[Eulemur fulvus collaris]]'', ''[[Eulemur fulvus fulvus]]'', ''[[Eulemur fulvus rufus]],'' ''[[Eulemur fulvus sanfordi]]''
* [[varikamavo]]
* [[varikandana]]
* [[varikandra]]
* [[varikandrana]]
* [[varikosy]]
* [[varimena]]
* [[variñena]]
* [[vary (biby)|vary]]

== Jereo koa ==

* [[Amboanala]]
* [[Maky]]
* ''[[Lemuridae]]''

[[Sokajy:Primata]]</text>
      <sha1>mye503qbts40l3exdk24sr1i36b0vfb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Varotra ambongadiny</title>
    <ns>0</ns>
    <id>278254</id>
    <revision>
      <id>1149040</id>
      <parentid>1057868</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T02:40:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43677-38</username>
        <id>40632</id>
      </contributor>
      <comment>rohy maty</comment>
      <origin>1149040</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="296" sha1="olg750xiaof881zga4sibgptp76ojbd" xml:space="preserve">Ny '''varotra ambongadiny''' dia famarotana entana amin'ny isany be dia be amin'ny [[mpivarotra antsinjarany]]. Ny mpivarotra ambongainy matetika dia mividy entana avy amin'ny ozinina na mpamokatra, ary afaka mampivondrona manangona ary manasokajy ny vokatra. 

{{vangovango}}

[[sokajy:Varotra]]</text>
      <sha1>olg750xiaof881zga4sibgptp76ojbd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sarangam-poko merina</title>
    <ns>0</ns>
    <id>283314</id>
    <revision>
      <id>1148970</id>
      <parentid>1148893</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T13:46:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny Zazamarolahy */</comment>
      <origin>1148970</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20273" sha1="61n7db369zszwd84q7xgumuaujj3nu2" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko merina''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra lehibe, dia ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]). Amin' izao fotoana izao dia mbola misy ny Merina atao hoe Andriana (na taranak' andriana) sy Hova (na taranaka hova) ry Mainty ao [[Antananarivo]] sy ny tanàna manodidina. Tsy misy intsony ny Andevo.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana dia sarangan' olona farany ambony tao amin' ny [[Fanjakana Merina]] sy anisany ireo taranaka mpanjaka. Nisy ny sokajin' andriana sy ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,

==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka hipoiran’ izay ho mpanjaka mandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]](taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa nandà ny hanjaka na dia nomen’dRabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany ny mpanjaka Rabiby vao namela an’i Ralambo handimby azy. Navelany hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka azy mandrakizay anefa ireo Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka: teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary Ambohimanga. Ny maha Zazamarolahy izany dia azo dieny andriana iray teraka, tsy misy afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy satria ny taranak’ Izy efa-dahy nanjaka zanak’ [[Andriamasinavalona]] irery ihany no amin’ity sokajy ity.

Tamin' ny andron' Andrianampoinimerina, izay nanampy ny sokajy Zanakandriana ho ambony noho ny Zazamarolahy mba ho tombontsoan’ny taranany, ary notohizan’ ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy koa ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa, toa ny andriana tany Imamo izay nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay.

Ny Zazamarolahy dia azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; no sady afaka naetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot;.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany ary tsy misy Andriamasinavalona afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy. Misy ihany koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay     Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     nanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy moa ny nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina tsy  taranaky ny mpanjaka Andrianjaka izay nakarina ho Andriamasinavalona, fa kosa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasan’izy ireo.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot; izy. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io.

Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy.

Isan’ny foko andriana merina mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay ao Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny &quot;[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]&quot; na Zafindranando dia nipoitra tamin' [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany.

Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy ary Andrianifantsy.

Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny &quot;[[Zanadralambo]]&quot; dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny &quot;Zana-dRambavy&quot; ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy ny vadikeliny, koa nataony ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranany avy ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy moa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy.

Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>61n7db369zszwd84q7xgumuaujj3nu2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148971</id>
      <parentid>1148970</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T13:48:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny Andriamasinavalona */</comment>
      <origin>1148971</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20199" sha1="em4htaza70gotn7zcgvv6osip4xs3ld" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko merina''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra lehibe, dia ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]). Amin' izao fotoana izao dia mbola misy ny Merina atao hoe Andriana (na taranak' andriana) sy Hova (na taranaka hova) ry Mainty ao [[Antananarivo]] sy ny tanàna manodidina. Tsy misy intsony ny Andevo.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana dia sarangan' olona farany ambony tao amin' ny [[Fanjakana Merina]] sy anisany ireo taranaka mpanjaka. Nisy ny sokajin' andriana sy ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,

==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka hipoiran’ izay ho mpanjaka mandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]](taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa nandà ny hanjaka na dia nomen’dRabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany ny mpanjaka Rabiby vao namela an’i Ralambo handimby azy. Navelany hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka azy mandrakizay anefa ireo Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka: teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary Ambohimanga. Ny maha Zazamarolahy izany dia azo dieny andriana iray teraka, tsy misy afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy satria ny taranak’ Izy efa-dahy nanjaka zanak’ [[Andriamasinavalona]] irery ihany no amin’ity sokajy ity.

Tamin' ny andron' Andrianampoinimerina, izay nanampy ny sokajy Zanakandriana ho ambony noho ny Zazamarolahy mba ho tombontsoan’ny taranany, ary notohizan’ ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy koa ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa, toa ny andriana tany Imamo izay nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay.

Ny Zazamarolahy dia azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; no sady afaka naetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot;.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany. Misy ihany koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay     Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     nanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy moa ny nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina tsy  taranaky ny mpanjaka Andrianjaka izay nakarina ho Andriamasinavalona, fa kosa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasan’izy ireo.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot; izy. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io.

Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy.

Isan’ny foko andriana merina mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay ao Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny &quot;[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]&quot; na Zafindranando dia nipoitra tamin' [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany.

Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy ary Andrianifantsy.

Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny &quot;[[Zanadralambo]]&quot; dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny &quot;Zana-dRambavy&quot; ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy ny vadikeliny, koa nataony ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranany avy ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy moa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy.

Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>em4htaza70gotn7zcgvv6osip4xs3ld</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148976</id>
      <parentid>1148971</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T14:45:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1148976</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20343" sha1="86vg9kvtryt2ng5o6iwylbg395gbeke" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra: ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]). Efa rava taorian’ny fanjanahan-tany frantsay moa io rafitra io, ny fiaraha-monina merina hatramin’izao anefa dia ny ankamaroan’ny taranaka no mbola mitazona ny maha andriana sy hova, ary mainty azy ireo. Ny fanandevozana dia nofoananana moa tamin’izany vanim-potoana izany ka tsy misy intsony ny andevo fa lasa olona afaka avokoa ny taranaka ankehitriny.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana dia sarangan' olona farany ambony tao amin' ny [[Fanjakana Merina]] sy anisany ireo taranaka mpanjaka. Nisy ny sokajin' andriana sy ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,

==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka hipoiran’ izay ho mpanjaka mandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]](taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa nandà ny hanjaka na dia nomen’dRabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany ny mpanjaka Rabiby vao namela an’i Ralambo handimby azy. Navelany hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka azy mandrakizay anefa ireo Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka: teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary Ambohimanga. Ny maha Zazamarolahy izany dia azo dieny andriana iray teraka, tsy misy afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy satria ny taranak’ Izy efa-dahy nanjaka zanak’ [[Andriamasinavalona]] irery ihany no amin’ity sokajy ity.

Tamin' ny andron' Andrianampoinimerina, izay nanampy ny sokajy Zanakandriana ho ambony noho ny Zazamarolahy mba ho tombontsoan’ny taranany, ary notohizan’ ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy koa ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa, toa ny andriana tany Imamo izay nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay.

Ny Zazamarolahy dia azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; no sady afaka naetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot;.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany. Misy ihany koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay     Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     nanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy moa ny nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina tsy  taranaky ny mpanjaka Andrianjaka izay nakarina ho Andriamasinavalona, fa kosa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasan’izy ireo.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot; izy. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io.

Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy.

Isan’ny foko andriana merina mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay ao Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny &quot;[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]&quot; na Zafindranando dia nipoitra tamin' [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany.

Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy ary Andrianifantsy.

Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny &quot;[[Zanadralambo]]&quot; dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny &quot;Zana-dRambavy&quot; ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy ny vadikeliny, koa nataony ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranany avy ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy moa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy.

Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>86vg9kvtryt2ng5o6iwylbg395gbeke</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148977</id>
      <parentid>1148976</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T14:47:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1148977</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20343" sha1="joakok0on787ce6huwirtmzhruh0sz0" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra: ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]). Efa rava taorian’ny fanjanahan-tany frantsay moa io rafitra io, ny fiaraha-monina merina hatramin’izao anefa dia ny ankamaroan’ny taranaka no mbola mitazona ny maha andriana sy hova, ary mainty azy ireo. Ny fanandevozana moa dia nofoananana tamin’izany vanim-potoana izany ka tsy misy intsony ny andevo fa lasa olona afaka avokoa ny taranaka ankehitriny.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana dia sarangan' olona farany ambony tao amin' ny [[Fanjakana Merina]] sy anisany ireo taranaka mpanjaka. Nisy ny sokajin' andriana sy ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,

==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka hipoiran’ izay ho mpanjaka mandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]](taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa nandà ny hanjaka na dia nomen’dRabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany ny mpanjaka Rabiby vao namela an’i Ralambo handimby azy. Navelany hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka azy mandrakizay anefa ireo Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka: teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary Ambohimanga. Ny maha Zazamarolahy izany dia azo dieny andriana iray teraka, tsy misy afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy satria ny taranak’ Izy efa-dahy nanjaka zanak’ [[Andriamasinavalona]] irery ihany no amin’ity sokajy ity.

Tamin' ny andron' Andrianampoinimerina, izay nanampy ny sokajy Zanakandriana ho ambony noho ny Zazamarolahy mba ho tombontsoan’ny taranany, ary notohizan’ ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy koa ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa, toa ny andriana tany Imamo izay nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay.

Ny Zazamarolahy dia azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; no sady afaka naetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot;.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany. Misy ihany koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay     Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     nanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy moa ny nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina tsy  taranaky ny mpanjaka Andrianjaka izay nakarina ho Andriamasinavalona, fa kosa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasan’izy ireo.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot; izy. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io.

Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy.

Isan’ny foko andriana merina mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay ao Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny &quot;[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]&quot; na Zafindranando dia nipoitra tamin' [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany.

Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy ary Andrianifantsy.

Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny &quot;[[Zanadralambo]]&quot; dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny &quot;Zana-dRambavy&quot; ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy ny vadikeliny, koa nataony ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranany avy ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy moa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy.

Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>joakok0on787ce6huwirtmzhruh0sz0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148978</id>
      <parentid>1148977</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T14:54:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1148978</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20339" sha1="qtzlw0b4mer4qm48xz6kb0d2n0c81rq" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra: ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]). Efa rava taorian’ny fanjanahan-tany frantsay moa io rafitra io, ny fiaraha-monina merina hatramin’izao anefa dia ny ankamaroan’ny taranaka no mbola mitazona ny maha andriana sy hova, ary mainty azy ireo. Ny fanandevozana moa nofoananana tamin’izany vanim-potoana izany ka tsy misy intsony ny andevo fa lasa olona afaka avokoa ny taranaka ankehitriny.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana dia sarangan' olona farany ambony tao amin' ny [[Fanjakana Merina]] sy anisany ireo taranaka mpanjaka. Nisy ny sokajin' andriana sy ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,

==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka hipoiran’ izay ho mpanjaka mandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]](taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa nandà ny hanjaka na dia nomen’dRabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany ny mpanjaka Rabiby vao namela an’i Ralambo handimby azy. Navelany hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka azy mandrakizay anefa ireo Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka: teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary Ambohimanga. Ny maha Zazamarolahy izany dia azo dieny andriana iray teraka, tsy misy afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy satria ny taranak’ Izy efa-dahy nanjaka zanak’ [[Andriamasinavalona]] irery ihany no amin’ity sokajy ity.

Tamin' ny andron' Andrianampoinimerina, izay nanampy ny sokajy Zanakandriana ho ambony noho ny Zazamarolahy mba ho tombontsoan’ny taranany, ary notohizan’ ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy koa ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa, toa ny andriana tany Imamo izay nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay.

Ny Zazamarolahy dia azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; no sady afaka naetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot;.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany. Misy ihany koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay     Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     nanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy moa ny nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina tsy  taranaky ny mpanjaka Andrianjaka izay nakarina ho Andriamasinavalona, fa kosa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasan’izy ireo.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot; izy. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io.

Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy.

Isan’ny foko andriana merina mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay ao Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny &quot;[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]&quot; na Zafindranando dia nipoitra tamin' [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany.

Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy ary Andrianifantsy.

Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny &quot;[[Zanadralambo]]&quot; dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny &quot;Zana-dRambavy&quot; ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy ny vadikeliny, koa nataony ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranany avy ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy moa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy.

Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>qtzlw0b4mer4qm48xz6kb0d2n0c81rq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148979</id>
      <parentid>1148978</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T14:59:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny Andriana */</comment>
      <origin>1148979</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20350" sha1="hzj6cfezs8h0gr1tmkv0eg70xjdbj2s" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra: ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]). Efa rava taorian’ny fanjanahan-tany frantsay moa io rafitra io, ny fiaraha-monina merina hatramin’izao anefa dia ny ankamaroan’ny taranaka no mbola mitazona ny maha andriana sy hova, ary mainty azy ireo. Ny fanandevozana moa nofoananana tamin’izany vanim-potoana izany ka tsy misy intsony ny andevo fa lasa olona afaka avokoa ny taranaka ankehitriny.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana no ambony indrindra tao amin' ny [[Fanjakana Merina]], anisan’ireo olona amin’io saranga io no lasa mpanjaka. Nisy ny sokajin' andriana sy ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,

==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka hipoiran’ izay ho mpanjaka mandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]](taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa nandà ny hanjaka na dia nomen’dRabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany ny mpanjaka Rabiby vao namela an’i Ralambo handimby azy. Navelany hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka azy mandrakizay anefa ireo Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka: teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary Ambohimanga. Ny maha Zazamarolahy izany dia azo dieny andriana iray teraka, tsy misy afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy satria ny taranak’ Izy efa-dahy nanjaka zanak’ [[Andriamasinavalona]] irery ihany no amin’ity sokajy ity.

Tamin' ny andron' Andrianampoinimerina, izay nanampy ny sokajy Zanakandriana ho ambony noho ny Zazamarolahy mba ho tombontsoan’ny taranany, ary notohizan’ ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy koa ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa, toa ny andriana tany Imamo izay nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay.

Ny Zazamarolahy dia azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; no sady afaka naetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot;.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany. Misy ihany koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay     Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     nanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy moa ny nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina tsy  taranaky ny mpanjaka Andrianjaka izay nakarina ho Andriamasinavalona, fa kosa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasan’izy ireo.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot; izy. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io.

Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy.

Isan’ny foko andriana merina mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay ao Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny &quot;[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]&quot; na Zafindranando dia nipoitra tamin' [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany.

Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy ary Andrianifantsy.

Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny &quot;[[Zanadralambo]]&quot; dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny &quot;Zana-dRambavy&quot; ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy ny vadikeliny, koa nataony ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranany avy ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy moa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy.

Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>hzj6cfezs8h0gr1tmkv0eg70xjdbj2s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148983</id>
      <parentid>1148979</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T16:02:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny Andriana */</comment>
      <origin>1148983</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20962" sha1="4s7e9cnsw7a1b4ux48vphaye2g2nf1a" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra: ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]). Efa rava taorian’ny fanjanahan-tany frantsay moa io rafitra io, ny fiaraha-monina merina hatramin’izao anefa dia ny ankamaroan’ny taranaka no mbola mitazona ny maha andriana sy hova, ary mainty azy ireo. Ny fanandevozana moa nofoananana tamin’izany vanim-potoana izany ka tsy misy intsony ny andevo fa lasa olona afaka avokoa ny taranaka ankehitriny.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana no ambony indrindra tao amin' ny [[Fanjakana Merina]]. Mitovy razambe ny ankamaroany, ankoatr’ireo olon-tsotra nakarina ho andriana dia taranaky ny mpanjaka (andriamanjaka) taloha avokoa izy ireo.

Nisahana ny adidy teo amin’ny fitondrana isan’ambaratonga samihafa ny andriana (nanorina fanjakana andriana ary lasa nanjaka tany amin’ny foko hafa, lasa governora tany amin’ny faritany taty aoriana taty, tompon’andraikitry ny famoriana hetra...). Nisy ihany koa no nanana fahefana tanteraka ka nizaka tena ny toerana nentiny (vodivona, menakely), ary ireo izay mpitarika tafika sy nanampy ny fanjakan’ny andriamanjaka tsy ho lavon’ny fahavalo.

Amin’ny saranga Andriana moa no nakana izay ho lasa mpanjaka. Nisy ny sokajin' andriana, ary ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,

==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka hipoiran’ izay ho mpanjaka mandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]](taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa nandà ny hanjaka na dia nomen’dRabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany ny mpanjaka Rabiby vao namela an’i Ralambo handimby azy. Navelany hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka azy mandrakizay anefa ireo Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka: teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary Ambohimanga. Ny maha Zazamarolahy izany dia azo dieny andriana iray teraka, tsy misy afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy satria ny taranak’ Izy efa-dahy nanjaka zanak’ [[Andriamasinavalona]] irery ihany no amin’ity sokajy ity.

Tamin' ny andron' Andrianampoinimerina, izay nanampy ny sokajy Zanakandriana ho ambony noho ny Zazamarolahy mba ho tombontsoan’ny taranany, ary notohizan’ ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy koa ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa, toa ny andriana tany Imamo izay nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay.

Ny Zazamarolahy dia azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; no sady afaka naetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot;.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany. Misy ihany koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay     Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     nanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy moa ny nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina tsy  taranaky ny mpanjaka Andrianjaka izay nakarina ho Andriamasinavalona, fa kosa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasan’izy ireo.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot; izy. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io.

Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy.

Isan’ny foko andriana merina mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay ao Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny &quot;[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]&quot; na Zafindranando dia nipoitra tamin' [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany.

Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy ary Andrianifantsy.

Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny &quot;[[Zanadralambo]]&quot; dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny &quot;Zana-dRambavy&quot; ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy ny vadikeliny, koa nataony ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranany avy ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy moa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy.

Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>4s7e9cnsw7a1b4ux48vphaye2g2nf1a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148984</id>
      <parentid>1148983</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T16:08:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1148984</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20951" sha1="d2boqmbuq9ccf1d2wpu58swoirvyb85" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra: ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]). Efa rava taorian’ny fanjanahan-tany frantsay moa io rafitra io, ny fiaraha-monina merina hatramin’izao anefa dia maro ny taranaka no mbola mitazona ny maha andriana sy hova, ary mainty azy ireo. Ny fanandevozana moa nofoananana tamin’izany vanim-potoana izany ka tsy misy intsony ny andevo fa lasa olona afaka avokoa ny taranaka ankehitriny.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana no ambony indrindra tao amin' ny [[Fanjakana Merina]]. Mitovy razambe ny ankamaroany, ankoatr’ireo olon-tsotra nakarina ho andriana dia taranaky ny mpanjaka (andriamanjaka) taloha avokoa izy ireo.

Nisahana ny adidy teo amin’ny fitondrana isan’ambaratonga samihafa ny andriana (nanorina fanjakana andriana ary lasa nanjaka tany amin’ny foko hafa, lasa governora tany amin’ny faritany taty aoriana taty, tompon’andraikitry ny famoriana hetra...). Nisy ihany koa no nanana fahefana tanteraka ka nizaka tena ny toerana nentiny (vodivona, menakely), ary ireo izay mpitarika tafika sy nanampy ny fanjakan’ny andriamanjaka tsy ho lavon’ny fahavalo.

Amin’ny saranga Andriana moa no nakana izay ho lasa mpanjaka. Nisy ny sokajin' andriana, ary ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,

==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka hipoiran’ izay ho mpanjaka mandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]](taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa nandà ny hanjaka na dia nomen’dRabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany ny mpanjaka Rabiby vao namela an’i Ralambo handimby azy. Navelany hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka azy mandrakizay anefa ireo Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka: teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary Ambohimanga. Ny maha Zazamarolahy izany dia azo dieny andriana iray teraka, tsy misy afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy satria ny taranak’ Izy efa-dahy nanjaka zanak’ [[Andriamasinavalona]] irery ihany no amin’ity sokajy ity.

Tamin' ny andron' Andrianampoinimerina, izay nanampy ny sokajy Zanakandriana ho ambony noho ny Zazamarolahy mba ho tombontsoan’ny taranany, ary notohizan’ ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy koa ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa, toa ny andriana tany Imamo izay nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay.

Ny Zazamarolahy dia azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; no sady afaka naetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot;.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany. Misy ihany koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay     Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     nanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy moa ny nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina tsy  taranaky ny mpanjaka Andrianjaka izay nakarina ho Andriamasinavalona, fa kosa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasan’izy ireo.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot; izy. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io.

Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy.

Isan’ny foko andriana merina mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay ao Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny &quot;[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]&quot; na Zafindranando dia nipoitra tamin' [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany.

Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy ary Andrianifantsy.

Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny &quot;[[Zanadralambo]]&quot; dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny &quot;Zana-dRambavy&quot; ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy ny vadikeliny, koa nataony ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranany avy ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy moa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy.

Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>d2boqmbuq9ccf1d2wpu58swoirvyb85</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148985</id>
      <parentid>1148984</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T16:12:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1148985</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20946" sha1="mkedaxnhu9dy56vymchpjq65x09ze1c" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra: ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]). Efa rava taorian’ny fanjanahan-tany frantsay moa io rafitra io, amin’ny fiaraha-monina merina hatramin’izao anefa dia mbola maro ny mitazona ny maha andriana sy hova, ary mainty azy ireo. Ny fanandevozana moa nofoananana tamin’izany vanim-potoana izany ka tsy misy intsony ny andevo fa lasa olona afaka avokoa ny taranaka ankehitriny.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana no ambony indrindra tao amin' ny [[Fanjakana Merina]]. Mitovy razambe ny ankamaroany, ankoatr’ireo olon-tsotra nakarina ho andriana dia taranaky ny mpanjaka (andriamanjaka) taloha avokoa izy ireo.

Nisahana ny adidy teo amin’ny fitondrana isan’ambaratonga samihafa ny andriana (nanorina fanjakana andriana ary lasa nanjaka tany amin’ny foko hafa, lasa governora tany amin’ny faritany taty aoriana taty, tompon’andraikitry ny famoriana hetra...). Nisy ihany koa no nanana fahefana tanteraka ka nizaka tena ny toerana nentiny (vodivona, menakely), ary ireo izay mpitarika tafika sy nanampy ny fanjakan’ny andriamanjaka tsy ho lavon’ny fahavalo.

Amin’ny saranga Andriana moa no nakana izay ho lasa mpanjaka. Nisy ny sokajin' andriana, ary ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,

==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka hipoiran’ izay ho mpanjaka mandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]](taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa nandà ny hanjaka na dia nomen’dRabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany ny mpanjaka Rabiby vao namela an’i Ralambo handimby azy. Navelany hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka azy mandrakizay anefa ireo Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka: teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary Ambohimanga. Ny maha Zazamarolahy izany dia azo dieny andriana iray teraka, tsy misy afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy satria ny taranak’ Izy efa-dahy nanjaka zanak’ [[Andriamasinavalona]] irery ihany no amin’ity sokajy ity.

Tamin' ny andron' Andrianampoinimerina, izay nanampy ny sokajy Zanakandriana ho ambony noho ny Zazamarolahy mba ho tombontsoan’ny taranany, ary notohizan’ ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy koa ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa, toa ny andriana tany Imamo izay nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay.

Ny Zazamarolahy dia azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; no sady afaka naetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot;.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany. Misy ihany koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay     Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     nanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy moa ny nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina tsy  taranaky ny mpanjaka Andrianjaka izay nakarina ho Andriamasinavalona, fa kosa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasan’izy ireo.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot; izy. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io.

Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy.

Isan’ny foko andriana merina mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay ao Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny &quot;[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]&quot; na Zafindranando dia nipoitra tamin' [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany.

Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy ary Andrianifantsy.

Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny &quot;[[Zanadralambo]]&quot; dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny &quot;Zana-dRambavy&quot; ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy ny vadikeliny, koa nataony ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranany avy ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy moa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy.

Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>mkedaxnhu9dy56vymchpjq65x09ze1c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148986</id>
      <parentid>1148985</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T16:15:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1148986</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20964" sha1="et57y6vhe0hnioz66zdrdc8edzf9bi1" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra: ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]). Efa rava taorian’ny fanjanahan-tany frantsay teto Madagasikara moa io rafitra io, amin’ny fiaraha-monina merina hatramin’izao anefa dia mbola maro ny mitazona ny maha andriana sy hova, ary mainty azy ireo. Ny fanandevozana moa nofoananana tamin’izany vanim-potoana izany ka tsy misy intsony ny andevo fa lasa olona afaka avokoa ny taranaka ankehitriny.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana no ambony indrindra tao amin' ny [[Fanjakana Merina]]. Mitovy razambe ny ankamaroany, ankoatr’ireo olon-tsotra nakarina ho andriana dia taranaky ny mpanjaka (andriamanjaka) taloha avokoa izy ireo.

Nisahana ny adidy teo amin’ny fitondrana isan’ambaratonga samihafa ny andriana (nanorina fanjakana andriana ary lasa nanjaka tany amin’ny foko hafa, lasa governora tany amin’ny faritany taty aoriana taty, tompon’andraikitry ny famoriana hetra...). Nisy ihany koa no nanana fahefana tanteraka ka nizaka tena ny toerana nentiny (vodivona, menakely), ary ireo izay mpitarika tafika sy nanampy ny fanjakan’ny andriamanjaka tsy ho lavon’ny fahavalo.

Amin’ny saranga Andriana moa no nakana izay ho lasa mpanjaka. Nisy ny sokajin' andriana, ary ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,

==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka hipoiran’ izay ho mpanjaka mandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]](taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa nandà ny hanjaka na dia nomen’dRabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany ny mpanjaka Rabiby vao namela an’i Ralambo handimby azy. Navelany hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka azy mandrakizay anefa ireo Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka: teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary Ambohimanga. Ny maha Zazamarolahy izany dia azo dieny andriana iray teraka, tsy misy afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy satria ny taranak’ Izy efa-dahy nanjaka zanak’ [[Andriamasinavalona]] irery ihany no amin’ity sokajy ity.

Tamin' ny andron' Andrianampoinimerina, izay nanampy ny sokajy Zanakandriana ho ambony noho ny Zazamarolahy mba ho tombontsoan’ny taranany, ary notohizan’ ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy koa ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa, toa ny andriana tany Imamo izay nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay.

Ny Zazamarolahy dia azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; no sady afaka naetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot;.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany. Misy ihany koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay     Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     nanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy moa ny nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina tsy  taranaky ny mpanjaka Andrianjaka izay nakarina ho Andriamasinavalona, fa kosa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasan’izy ireo.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot; izy. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io.

Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy.

Isan’ny foko andriana merina mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay ao Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny &quot;[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]&quot; na Zafindranando dia nipoitra tamin' [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany.

Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy ary Andrianifantsy.

Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny &quot;[[Zanadralambo]]&quot; dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny &quot;Zana-dRambavy&quot; ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy ny vadikeliny, koa nataony ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranany avy ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy moa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy.

Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>et57y6vhe0hnioz66zdrdc8edzf9bi1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148987</id>
      <parentid>1148986</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T16:16:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1148987</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20965" sha1="0ksg34mnqyo9ux48zjpq9nqdai56y19" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra: ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]).

Efa rava taorian’ny fanjanahan-tany frantsay teto Madagasikara moa io rafitra io. Amin’ny fiaraha-monina merina hatramin’izao anefa dia mbola maro ny mitazona ny maha andriana sy hova, ary mainty azy ireo. Ny fanandevozana moa nofoananana tamin’izany vanim-potoana izany ka tsy misy intsony ny andevo fa lasa olona afaka avokoa ny taranaka ankehitriny.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana no ambony indrindra tao amin' ny [[Fanjakana Merina]]. Mitovy razambe ny ankamaroany, ankoatr’ireo olon-tsotra nakarina ho andriana dia taranaky ny mpanjaka (andriamanjaka) taloha avokoa izy ireo.

Nisahana ny adidy teo amin’ny fitondrana isan’ambaratonga samihafa ny andriana (nanorina fanjakana andriana ary lasa nanjaka tany amin’ny foko hafa, lasa governora tany amin’ny faritany taty aoriana taty, tompon’andraikitry ny famoriana hetra...). Nisy ihany koa no nanana fahefana tanteraka ka nizaka tena ny toerana nentiny (vodivona, menakely), ary ireo izay mpitarika tafika sy nanampy ny fanjakan’ny andriamanjaka tsy ho lavon’ny fahavalo.

Amin’ny saranga Andriana moa no nakana izay ho lasa mpanjaka. Nisy ny sokajin' andriana, ary ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,

==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka hipoiran’ izay ho mpanjaka mandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]](taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa nandà ny hanjaka na dia nomen’dRabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany ny mpanjaka Rabiby vao namela an’i Ralambo handimby azy. Navelany hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka azy mandrakizay anefa ireo Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka: teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary Ambohimanga. Ny maha Zazamarolahy izany dia azo dieny andriana iray teraka, tsy misy afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy satria ny taranak’ Izy efa-dahy nanjaka zanak’ [[Andriamasinavalona]] irery ihany no amin’ity sokajy ity.

Tamin' ny andron' Andrianampoinimerina, izay nanampy ny sokajy Zanakandriana ho ambony noho ny Zazamarolahy mba ho tombontsoan’ny taranany, ary notohizan’ ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy koa ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa, toa ny andriana tany Imamo izay nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay.

Ny Zazamarolahy dia azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; no sady afaka naetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot;.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany. Misy ihany koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay     Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     nanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy moa ny nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina tsy  taranaky ny mpanjaka Andrianjaka izay nakarina ho Andriamasinavalona, fa kosa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasan’izy ireo.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot; izy. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io.

Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy.

Isan’ny foko andriana merina mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay ao Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny &quot;[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]&quot; na Zafindranando dia nipoitra tamin' [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany.

Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy ary Andrianifantsy.

Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny &quot;[[Zanadralambo]]&quot; dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny &quot;Zana-dRambavy&quot; ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy ny vadikeliny, koa nataony ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranany avy ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy moa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy.

Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>0ksg34mnqyo9ux48zjpq9nqdai56y19</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148988</id>
      <parentid>1148987</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T16:17:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1148988</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20967" sha1="dbyl9pmug8fpfkgd20grtypmrv2n36q" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra: ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]).

Efa rava taorian’ny fanjanahan-tany frantsay teto Madagasikara moa io rafitra io. Amin’ny fiaraha-monina merina hatramin’izao anefa dia mbola maro ny mitazona ny maha andriana sy hova, ary mainty azy ireo. Ny fanandevozana moa nofoananana tamin’izany vanim-potoana izany ka tsy misy intsony ny mpanompo fa lasa olona afaka avokoa ny taranaka ankehitriny.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana no ambony indrindra tao amin' ny [[Fanjakana Merina]]. Mitovy razambe ny ankamaroany, ankoatr’ireo olon-tsotra nakarina ho andriana dia taranaky ny mpanjaka (andriamanjaka) taloha avokoa izy ireo.

Nisahana ny adidy teo amin’ny fitondrana isan’ambaratonga samihafa ny andriana (nanorina fanjakana andriana ary lasa nanjaka tany amin’ny foko hafa, lasa governora tany amin’ny faritany taty aoriana taty, tompon’andraikitry ny famoriana hetra...). Nisy ihany koa no nanana fahefana tanteraka ka nizaka tena ny toerana nentiny (vodivona, menakely), ary ireo izay mpitarika tafika sy nanampy ny fanjakan’ny andriamanjaka tsy ho lavon’ny fahavalo.

Amin’ny saranga Andriana moa no nakana izay ho lasa mpanjaka. Nisy ny sokajin' andriana, ary ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,

==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka hipoiran’ izay ho mpanjaka mandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]](taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa nandà ny hanjaka na dia nomen’dRabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany ny mpanjaka Rabiby vao namela an’i Ralambo handimby azy. Navelany hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka azy mandrakizay anefa ireo Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka: teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary Ambohimanga. Ny maha Zazamarolahy izany dia azo dieny andriana iray teraka, tsy misy afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy satria ny taranak’ Izy efa-dahy nanjaka zanak’ [[Andriamasinavalona]] irery ihany no amin’ity sokajy ity.

Tamin' ny andron' Andrianampoinimerina, izay nanampy ny sokajy Zanakandriana ho ambony noho ny Zazamarolahy mba ho tombontsoan’ny taranany, ary notohizan’ ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy koa ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa, toa ny andriana tany Imamo izay nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay.

Ny Zazamarolahy dia azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; no sady afaka naetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot;.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany. Misy ihany koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay     Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     nanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy moa ny nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina tsy  taranaky ny mpanjaka Andrianjaka izay nakarina ho Andriamasinavalona, fa kosa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasan’izy ireo.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot; izy. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io.

Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy.

Isan’ny foko andriana merina mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay ao Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny &quot;[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]&quot; na Zafindranando dia nipoitra tamin' [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany.

Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy ary Andrianifantsy.

Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny &quot;[[Zanadralambo]]&quot; dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny &quot;Zana-dRambavy&quot; ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy ny vadikeliny, koa nataony ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranany avy ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy moa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy.

Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>dbyl9pmug8fpfkgd20grtypmrv2n36q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148989</id>
      <parentid>1148988</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T16:18:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1148989</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20963" sha1="ioqqiuyv5vdjjz3dwmcn167mm1a49te" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra: ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]).

Efa rava taorian’ny fanjanahan-tany frantsay teto Madagasikara io rafitra io. Amin’ny fiaraha-monina merina hatramin’izao anefa dia mbola maro ny mitazona ny maha andriana sy hova, ary mainty azy ireo. Ny fanandevozana moa nofoananana tamin’izany vanim-potoana izany ka tsy misy intsony ny mpanompo fa lasa olona afaka avokoa ny taranaka ankehitriny.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana no ambony indrindra tao amin' ny [[Fanjakana Merina]]. Mitovy razambe ny ankamaroany, ankoatr’ireo olon-tsotra nakarina ho andriana dia taranaky ny mpanjaka (andriamanjaka) taloha avokoa izy ireo.

Nisahana ny adidy teo amin’ny fitondrana isan’ambaratonga samihafa ny andriana (nanorina fanjakana andriana ary lasa nanjaka tany amin’ny foko hafa, lasa governora tany amin’ny faritany taty aoriana taty, tompon’andraikitry ny famoriana hetra...). Nisy ihany koa no nanana fahefana tanteraka ka nizaka tena ny toerana nentiny (vodivona, menakely), ary ireo izay mpitarika tafika sy nanampy ny fanjakan’ny andriamanjaka tsy ho lavon’ny fahavalo.

Amin’ny saranga Andriana moa no nakana izay ho lasa mpanjaka. Nisy ny sokajin' andriana, ary ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,

==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka hipoiran’ izay ho mpanjaka mandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]](taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa nandà ny hanjaka na dia nomen’dRabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany ny mpanjaka Rabiby vao namela an’i Ralambo handimby azy. Navelany hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka azy mandrakizay anefa ireo Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka: teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary Ambohimanga. Ny maha Zazamarolahy izany dia azo dieny andriana iray teraka, tsy misy afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy satria ny taranak’ Izy efa-dahy nanjaka zanak’ [[Andriamasinavalona]] irery ihany no amin’ity sokajy ity.

Tamin' ny andron' Andrianampoinimerina, izay nanampy ny sokajy Zanakandriana ho ambony noho ny Zazamarolahy mba ho tombontsoan’ny taranany, ary notohizan’ ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy koa ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa, toa ny andriana tany Imamo izay nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay.

Ny Zazamarolahy dia azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; no sady afaka naetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot;.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany. Misy ihany koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay     Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     nanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy moa ny nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina tsy  taranaky ny mpanjaka Andrianjaka izay nakarina ho Andriamasinavalona, fa kosa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasan’izy ireo.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot; izy. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io.

Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy.

Isan’ny foko andriana merina mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay ao Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny &quot;[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]&quot; na Zafindranando dia nipoitra tamin' [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany.

Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy ary Andrianifantsy.

Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny &quot;[[Zanadralambo]]&quot; dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny &quot;Zana-dRambavy&quot; ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy ny vadikeliny, koa nataony ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranany avy ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy moa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy.

Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>ioqqiuyv5vdjjz3dwmcn167mm1a49te</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148990</id>
      <parentid>1148989</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T16:20:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1148990</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20966" sha1="fxxyxe84mwbhoqg6dq6yxa3j3oj6i4z" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra: ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]).

Efa rava taorian’ny fanjanahan-tany frantsay teto Madagasikara io rafitra io. Amin’ny fiaraha-monina merina hatramin’izao anefa dia mbola betsaka ny mitazona ny maha andriana sy hova, ary mainty azy ireo. Ny fanandevozana moa nofoananana tamin’izany vanim-potoana izany ka tsy misy intsony ny mpanompo fa lasa olona afaka avokoa ny taranaka ankehitriny.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana no ambony indrindra tao amin' ny [[Fanjakana Merina]]. Mitovy razambe ny ankamaroany, ankoatr’ireo olon-tsotra nakarina ho andriana dia taranaky ny mpanjaka (andriamanjaka) taloha avokoa izy ireo.

Nisahana ny adidy teo amin’ny fitondrana isan’ambaratonga samihafa ny andriana (nanorina fanjakana andriana ary lasa nanjaka tany amin’ny foko hafa, lasa governora tany amin’ny faritany taty aoriana taty, tompon’andraikitry ny famoriana hetra...). Nisy ihany koa no nanana fahefana tanteraka ka nizaka tena ny toerana nentiny (vodivona, menakely), ary ireo izay mpitarika tafika sy nanampy ny fanjakan’ny andriamanjaka tsy ho lavon’ny fahavalo.

Amin’ny saranga Andriana moa no nakana izay ho lasa mpanjaka. Nisy ny sokajin' andriana, ary ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,

==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka hipoiran’ izay ho mpanjaka mandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]](taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa nandà ny hanjaka na dia nomen’dRabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany ny mpanjaka Rabiby vao namela an’i Ralambo handimby azy. Navelany hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka azy mandrakizay anefa ireo Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka: teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary Ambohimanga. Ny maha Zazamarolahy izany dia azo dieny andriana iray teraka, tsy misy afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy satria ny taranak’ Izy efa-dahy nanjaka zanak’ [[Andriamasinavalona]] irery ihany no amin’ity sokajy ity.

Tamin' ny andron' Andrianampoinimerina, izay nanampy ny sokajy Zanakandriana ho ambony noho ny Zazamarolahy mba ho tombontsoan’ny taranany, ary notohizan’ ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy koa ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa, toa ny andriana tany Imamo izay nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay.

Ny Zazamarolahy dia azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; no sady afaka naetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot;.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany. Misy ihany koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay     Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     nanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy moa ny nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina tsy  taranaky ny mpanjaka Andrianjaka izay nakarina ho Andriamasinavalona, fa kosa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasan’izy ireo.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot; izy. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io.

Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy.

Isan’ny foko andriana merina mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay ao Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny &quot;[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]&quot; na Zafindranando dia nipoitra tamin' [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany.

Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy ary Andrianifantsy.

Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny &quot;[[Zanadralambo]]&quot; dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny &quot;Zana-dRambavy&quot; ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy ny vadikeliny, koa nataony ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranany avy ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy moa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy.

Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>fxxyxe84mwbhoqg6dq6yxa3j3oj6i4z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148991</id>
      <parentid>1148990</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T16:21:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1148991</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20965" sha1="djjkcn34hflw66jj4wvmv3h3wnof2dz" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra: ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]).

Efa rava taorian’ny fanjanahan-tany frantsay teto Madagasikara io rafitra io. Amin’ny fiaraha-monina merina hatramin’izao anefa dia mbola betsaka ny mitazona ny maha andriana sy hova, ary mainty azy ireo. Ny fanandevozana moa nofoananana tamin’izany vanim-potoana izany ka tsy misy intsony ny mpanompo fa efa olona afaka avokoa ny taranaka ankehitriny.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana no ambony indrindra tao amin' ny [[Fanjakana Merina]]. Mitovy razambe ny ankamaroany, ankoatr’ireo olon-tsotra nakarina ho andriana dia taranaky ny mpanjaka (andriamanjaka) taloha avokoa izy ireo.

Nisahana ny adidy teo amin’ny fitondrana isan’ambaratonga samihafa ny andriana (nanorina fanjakana andriana ary lasa nanjaka tany amin’ny foko hafa, lasa governora tany amin’ny faritany taty aoriana taty, tompon’andraikitry ny famoriana hetra...). Nisy ihany koa no nanana fahefana tanteraka ka nizaka tena ny toerana nentiny (vodivona, menakely), ary ireo izay mpitarika tafika sy nanampy ny fanjakan’ny andriamanjaka tsy ho lavon’ny fahavalo.

Amin’ny saranga Andriana moa no nakana izay ho lasa mpanjaka. Nisy ny sokajin' andriana, ary ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,

==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka hipoiran’ izay ho mpanjaka mandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]](taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa nandà ny hanjaka na dia nomen’dRabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany ny mpanjaka Rabiby vao namela an’i Ralambo handimby azy. Navelany hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka azy mandrakizay anefa ireo Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka: teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary Ambohimanga. Ny maha Zazamarolahy izany dia azo dieny andriana iray teraka, tsy misy afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy satria ny taranak’ Izy efa-dahy nanjaka zanak’ [[Andriamasinavalona]] irery ihany no amin’ity sokajy ity.

Tamin' ny andron' Andrianampoinimerina, izay nanampy ny sokajy Zanakandriana ho ambony noho ny Zazamarolahy mba ho tombontsoan’ny taranany, ary notohizan’ ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy koa ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa, toa ny andriana tany Imamo izay nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay.

Ny Zazamarolahy dia azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; no sady afaka naetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot;.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany. Misy ihany koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay     Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     nanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy moa ny nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina tsy  taranaky ny mpanjaka Andrianjaka izay nakarina ho Andriamasinavalona, fa kosa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasan’izy ireo.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot; izy. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io.

Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy.

Isan’ny foko andriana merina mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay ao Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny &quot;[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]&quot; na Zafindranando dia nipoitra tamin' [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany.

Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy ary Andrianifantsy.

Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny &quot;[[Zanadralambo]]&quot; dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny &quot;Zana-dRambavy&quot; ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy ny vadikeliny, koa nataony ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranany avy ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy moa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy.

Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>djjkcn34hflw66jj4wvmv3h3wnof2dz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148992</id>
      <parentid>1148991</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T16:34:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny Andriana */</comment>
      <origin>1148992</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20982" sha1="1ysnqp3t69yppessdi3as4ax72xmb0j" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra: ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]).

Efa rava taorian’ny fanjanahan-tany frantsay teto Madagasikara io rafitra io. Amin’ny fiaraha-monina merina hatramin’izao anefa dia mbola betsaka ny mitazona ny maha andriana sy hova, ary mainty azy ireo. Ny fanandevozana moa nofoananana tamin’izany vanim-potoana izany ka tsy misy intsony ny mpanompo fa efa olona afaka avokoa ny taranaka ankehitriny.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana no ambony indrindra tao amin' ny [[Fanjakana Merina]].

Mitovy razambe ny ankamaroan’izy ireo ary ankoatr’ireo olon-tsotra mendrika nasandratra ho andriana dia taranaky ny mpanjaka (andriamanjaka) taloha avokoa.

Nisahana ny adidy teo amin’ny fitondrana isan’ambaratonga samihafa ny andriana (nanorina fanjakana andriana ary lasa nanjaka tany amin’ny foko hafa, lasa governora tany amin’ny faritany taty aoriana taty, tompon’andraikitry ny famoriana hetra...). Nisy ihany koa no nanana fahefana tanteraka ka nizaka tena ny toerana nentiny (vodivona, menakely), ary ireo izay mpitarika tafika sy nanampy ny fanjakan’ny andriamanjaka tsy ho lavon’ny fahavalo.

Amin’ny saranga Andriana moa no nakana izay ho lasa mpanjaka. Nisy ny sokajin' andriana, ary ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,

==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka hipoiran’ izay ho mpanjaka mandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]](taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa nandà ny hanjaka na dia nomen’dRabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany ny mpanjaka Rabiby vao namela an’i Ralambo handimby azy. Navelany hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka azy mandrakizay anefa ireo Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka: teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary Ambohimanga. Ny maha Zazamarolahy izany dia azo dieny andriana iray teraka, tsy misy afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy satria ny taranak’ Izy efa-dahy nanjaka zanak’ [[Andriamasinavalona]] irery ihany no amin’ity sokajy ity.

Tamin' ny andron' Andrianampoinimerina, izay nanampy ny sokajy Zanakandriana ho ambony noho ny Zazamarolahy mba ho tombontsoan’ny taranany, ary notohizan’ ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy koa ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa, toa ny andriana tany Imamo izay nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay.

Ny Zazamarolahy dia azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; no sady afaka naetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot;.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany. Misy ihany koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay     Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     nanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy moa ny nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina tsy  taranaky ny mpanjaka Andrianjaka izay nakarina ho Andriamasinavalona, fa kosa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasan’izy ireo.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot; izy. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io.

Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy.

Isan’ny foko andriana merina mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay ao Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny &quot;[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]&quot; na Zafindranando dia nipoitra tamin' [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany.

Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy ary Andrianifantsy.

Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny &quot;[[Zanadralambo]]&quot; dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny &quot;Zana-dRambavy&quot; ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy ny vadikeliny, koa nataony ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranany avy ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy moa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy.

Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>1ysnqp3t69yppessdi3as4ax72xmb0j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148993</id>
      <parentid>1148992</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T16:35:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny Andriana */</comment>
      <origin>1148993</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20972" sha1="67kyg37in0li5igtc4di1sweq6g1e1d" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra: ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]).

Efa rava taorian’ny fanjanahan-tany frantsay teto Madagasikara io rafitra io. Amin’ny fiaraha-monina merina hatramin’izao anefa dia mbola betsaka ny mitazona ny maha andriana sy hova, ary mainty azy ireo. Ny fanandevozana moa nofoananana tamin’izany vanim-potoana izany ka tsy misy intsony ny mpanompo fa efa olona afaka avokoa ny taranaka ankehitriny.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana no ambony indrindra tao amin' ny [[Fanjakana Merina]].

Mitovy razambe ny ankamaroany ary ankoatr’ireo olon-tsotra mendrika nasandratra ho andriana dia taranaky ny mpanjaka (andriamanjaka) taloha avokoa.

Nisahana ny adidy teo amin’ny fitondrana isan’ambaratonga samihafa ny andriana (nanorina fanjakana andriana ary lasa nanjaka tany amin’ny foko hafa, lasa governora tany amin’ny faritany taty aoriana taty, tompon’andraikitry ny famoriana hetra...). Nisy ihany koa no nanana fahefana tanteraka ka nizaka tena ny toerana nentiny (vodivona, menakely), ary ireo izay mpitarika tafika sy nanampy ny fanjakan’ny andriamanjaka tsy ho lavon’ny fahavalo.

Amin’ny saranga Andriana moa no nakana izay ho lasa mpanjaka. Nisy ny sokajin' andriana, ary ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,

==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka hipoiran’ izay ho mpanjaka mandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]](taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa nandà ny hanjaka na dia nomen’dRabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany ny mpanjaka Rabiby vao namela an’i Ralambo handimby azy. Navelany hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka azy mandrakizay anefa ireo Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka: teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary Ambohimanga. Ny maha Zazamarolahy izany dia azo dieny andriana iray teraka, tsy misy afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy satria ny taranak’ Izy efa-dahy nanjaka zanak’ [[Andriamasinavalona]] irery ihany no amin’ity sokajy ity.

Tamin' ny andron' Andrianampoinimerina, izay nanampy ny sokajy Zanakandriana ho ambony noho ny Zazamarolahy mba ho tombontsoan’ny taranany, ary notohizan’ ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy koa ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa, toa ny andriana tany Imamo izay nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay.

Ny Zazamarolahy dia azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; no sady afaka naetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot;.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany. Misy ihany koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay     Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     nanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy moa ny nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina tsy  taranaky ny mpanjaka Andrianjaka izay nakarina ho Andriamasinavalona, fa kosa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasan’izy ireo.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot; izy. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io.

Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy.

Isan’ny foko andriana merina mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay ao Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny &quot;[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]&quot; na Zafindranando dia nipoitra tamin' [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany.

Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy ary Andrianifantsy.

Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny &quot;[[Zanadralambo]]&quot; dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny &quot;Zana-dRambavy&quot; ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy ny vadikeliny, koa nataony ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranany avy ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy moa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy.

Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>67kyg37in0li5igtc4di1sweq6g1e1d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148994</id>
      <parentid>1148993</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T16:35:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny Andriana */</comment>
      <origin>1148994</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20981" sha1="14pzwcaa8a0uij8fcm81r43tubclfzb" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra: ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]).

Efa rava taorian’ny fanjanahan-tany frantsay teto Madagasikara io rafitra io. Amin’ny fiaraha-monina merina hatramin’izao anefa dia mbola betsaka ny mitazona ny maha andriana sy hova, ary mainty azy ireo. Ny fanandevozana moa nofoananana tamin’izany vanim-potoana izany ka tsy misy intsony ny mpanompo fa efa olona afaka avokoa ny taranaka ankehitriny.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana no ambony indrindra tao amin' ny [[Fanjakana Merina]].

Mitovy razambe ny ankamaroany ary ankoatr’ireo olon-tsotra mendrika nasandratra ho andriana dia taranaky ny mpanjaka (andriamanjaka) taloha avokoa izy ireo.

Nisahana ny adidy teo amin’ny fitondrana isan’ambaratonga samihafa ny andriana (nanorina fanjakana andriana ary lasa nanjaka tany amin’ny foko hafa, lasa governora tany amin’ny faritany taty aoriana taty, tompon’andraikitry ny famoriana hetra...). Nisy ihany koa no nanana fahefana tanteraka ka nizaka tena ny toerana nentiny (vodivona, menakely), ary ireo izay mpitarika tafika sy nanampy ny fanjakan’ny andriamanjaka tsy ho lavon’ny fahavalo.

Amin’ny saranga Andriana moa no nakana izay ho lasa mpanjaka. Nisy ny sokajin' andriana, ary ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,

==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka hipoiran’ izay ho mpanjaka mandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]](taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa nandà ny hanjaka na dia nomen’dRabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany ny mpanjaka Rabiby vao namela an’i Ralambo handimby azy. Navelany hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka azy mandrakizay anefa ireo Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka: teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary Ambohimanga. Ny maha Zazamarolahy izany dia azo dieny andriana iray teraka, tsy misy afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy satria ny taranak’ Izy efa-dahy nanjaka zanak’ [[Andriamasinavalona]] irery ihany no amin’ity sokajy ity.

Tamin' ny andron' Andrianampoinimerina, izay nanampy ny sokajy Zanakandriana ho ambony noho ny Zazamarolahy mba ho tombontsoan’ny taranany, ary notohizan’ ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy koa ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa, toa ny andriana tany Imamo izay nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay.

Ny Zazamarolahy dia azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; no sady afaka naetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot;.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany. Misy ihany koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay     Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     nanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy moa ny nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina tsy  taranaky ny mpanjaka Andrianjaka izay nakarina ho Andriamasinavalona, fa kosa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasan’izy ireo.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot; izy. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io.

Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy.

Isan’ny foko andriana merina mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay ao Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny &quot;[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]&quot; na Zafindranando dia nipoitra tamin' [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany.

Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy ary Andrianifantsy.

Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny &quot;[[Zanadralambo]]&quot; dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny &quot;Zana-dRambavy&quot; ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy ny vadikeliny, koa nataony ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranany avy ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy moa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy.

Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>14pzwcaa8a0uij8fcm81r43tubclfzb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148995</id>
      <parentid>1148994</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T16:38:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny Andriana */</comment>
      <origin>1148995</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20994" sha1="m7kpkd0fmlzkb69lf7f3nir9sfkqbmz" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra: ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]).

Efa rava taorian’ny fanjanahan-tany frantsay teto Madagasikara io rafitra io. Amin’ny fiaraha-monina merina hatramin’izao anefa dia mbola betsaka ny mitazona ny maha andriana sy hova, ary mainty azy ireo. Ny fanandevozana moa nofoananana tamin’izany vanim-potoana izany ka tsy misy intsony ny mpanompo fa efa olona afaka avokoa ny taranaka ankehitriny.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana no ambony indrindra tao amin' ny [[Fanjakana Merina]].

Mitovy razambe ny ankamaroany ary ankoatr’ireo olon-tsotra mendrika nasandratra ho andriana dia taranaky ny mpanjaka (andriamanjaka) taloha avokoa izy ireo.

Nisahana ny adidy teo amin’ny fitondrana isan’ambaratonga samihafa ny andriana (nanorina fanjakana andriana ary lasa nanjaka tany amin’ny foko hafa, lasa governora tany amin’ny faritany taty aoriana taty, tompon’andraikitry ny famoriana hetra...). Nisy ihany koa no nanana fahefana tanteraka ka nizaka tena ny toerana nentiny (vodivona, menakely), ary ireo izay mpitarika tafika sy nanampy ny fanjakan’ny andriamanjaka hivelatra na tsy ho lavon’ny fahavalo.

Amin’ny saranga Andriana moa no nakana izay ho lasa mpanjaka. Nisy ny sokajin' andriana, ary ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,

==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka hipoiran’ izay ho mpanjaka mandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]](taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa nandà ny hanjaka na dia nomen’dRabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany ny mpanjaka Rabiby vao namela an’i Ralambo handimby azy. Navelany hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka azy mandrakizay anefa ireo Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka: teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary Ambohimanga. Ny maha Zazamarolahy izany dia azo dieny andriana iray teraka, tsy misy afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy satria ny taranak’ Izy efa-dahy nanjaka zanak’ [[Andriamasinavalona]] irery ihany no amin’ity sokajy ity.

Tamin' ny andron' Andrianampoinimerina, izay nanampy ny sokajy Zanakandriana ho ambony noho ny Zazamarolahy mba ho tombontsoan’ny taranany, ary notohizan’ ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy koa ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa, toa ny andriana tany Imamo izay nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay.

Ny Zazamarolahy dia azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; no sady afaka naetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot;.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany. Misy ihany koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay     Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     nanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy moa ny nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina tsy  taranaky ny mpanjaka Andrianjaka izay nakarina ho Andriamasinavalona, fa kosa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasan’izy ireo.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot; izy. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io.

Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy.

Isan’ny foko andriana merina mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay ao Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny &quot;[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]&quot; na Zafindranando dia nipoitra tamin' [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany.

Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy ary Andrianifantsy.

Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny &quot;[[Zanadralambo]]&quot; dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny &quot;Zana-dRambavy&quot; ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy ny vadikeliny, koa nataony ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranany avy ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy moa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy.

Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>m7kpkd0fmlzkb69lf7f3nir9sfkqbmz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148996</id>
      <parentid>1148995</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T16:40:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny Andriana */</comment>
      <origin>1148996</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20995" sha1="lfdlj6ldhb3mm9pvm5oijpjrnkzaw28" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra: ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]).

Efa rava taorian’ny fanjanahan-tany frantsay teto Madagasikara io rafitra io. Amin’ny fiaraha-monina merina hatramin’izao anefa dia mbola betsaka ny mitazona ny maha andriana sy hova, ary mainty azy ireo. Ny fanandevozana moa nofoananana tamin’izany vanim-potoana izany ka tsy misy intsony ny mpanompo fa efa olona afaka avokoa ny taranaka ankehitriny.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana no ambony indrindra tao amin' ny [[Fanjakana Merina]].

Mitovy razambe ny ankamaroany ary ankoatr’ireo olon-tsotra mendrika nasandratra ho andriana dia taranaky ny mpanjaka (andriamanjaka) taloha avokoa izy ireo.

Nisahana ny adidy teo amin’ny fitondrana isan’ambaratonga samihafa ny andriana (nanorina fanjakana andriana ary lasa nanjaka tany amin’ny foko hafa, lasa governora tany amin’ny faritany taty aoriana taty, tompon’andraikitry ny famoriana hetra...). Nisy ihany koa no nanana fahefana tanteraka ka nizaka tena ny toerana nentiny (vodivona, menakely), ary ireo izay mpitarika tafika sy nanampy ny fanjakan’ny andriamanjaka hivelatra na tsy ho lavon’ny fahavalo.

Amin’ny saranga Andriana moa no nakana izay ho lasa mpanjaka. Nisy ny sokajin' andriana, ary ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,


==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka hipoiran’ izay ho mpanjaka mandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]](taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa nandà ny hanjaka na dia nomen’dRabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany ny mpanjaka Rabiby vao namela an’i Ralambo handimby azy. Navelany hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka azy mandrakizay anefa ireo Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka: teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary Ambohimanga. Ny maha Zazamarolahy izany dia azo dieny andriana iray teraka, tsy misy afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy satria ny taranak’ Izy efa-dahy nanjaka zanak’ [[Andriamasinavalona]] irery ihany no amin’ity sokajy ity.

Tamin' ny andron' Andrianampoinimerina, izay nanampy ny sokajy Zanakandriana ho ambony noho ny Zazamarolahy mba ho tombontsoan’ny taranany, ary notohizan’ ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy koa ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa, toa ny andriana tany Imamo izay nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay.

Ny Zazamarolahy dia azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; no sady afaka naetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot;.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany. Misy ihany koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay     Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     nanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy moa ny nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina tsy  taranaky ny mpanjaka Andrianjaka izay nakarina ho Andriamasinavalona, fa kosa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasan’izy ireo.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot; izy. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io.

Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy.

Isan’ny foko andriana merina mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay ao Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny &quot;[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]&quot; na Zafindranando dia nipoitra tamin' [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany.

Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy ary Andrianifantsy.

Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny &quot;[[Zanadralambo]]&quot; dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny &quot;Zana-dRambavy&quot; ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy ny vadikeliny, koa nataony ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranany avy ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy moa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy.

Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>lfdlj6ldhb3mm9pvm5oijpjrnkzaw28</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148997</id>
      <parentid>1148996</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T16:41:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Sokajin' Andriana */</comment>
      <origin>1148997</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21002" sha1="3ad7twrz3uddu7l0e4zzu12zkvfv9u5" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra: ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]).

Efa rava taorian’ny fanjanahan-tany frantsay teto Madagasikara io rafitra io. Amin’ny fiaraha-monina merina hatramin’izao anefa dia mbola betsaka ny mitazona ny maha andriana sy hova, ary mainty azy ireo. Ny fanandevozana moa nofoananana tamin’izany vanim-potoana izany ka tsy misy intsony ny mpanompo fa efa olona afaka avokoa ny taranaka ankehitriny.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana no ambony indrindra tao amin' ny [[Fanjakana Merina]].

Mitovy razambe ny ankamaroany ary ankoatr’ireo olon-tsotra mendrika nasandratra ho andriana dia taranaky ny mpanjaka (andriamanjaka) taloha avokoa izy ireo.

Nisahana ny adidy teo amin’ny fitondrana isan’ambaratonga samihafa ny andriana (nanorina fanjakana andriana ary lasa nanjaka tany amin’ny foko hafa, lasa governora tany amin’ny faritany taty aoriana taty, tompon’andraikitry ny famoriana hetra...). Nisy ihany koa no nanana fahefana tanteraka ka nizaka tena ny toerana nentiny (vodivona, menakely), ary ireo izay mpitarika tafika sy nanampy ny fanjakan’ny andriamanjaka hivelatra na tsy ho lavon’ny fahavalo.

Amin’ny saranga Andriana moa no nakana izay ho lasa mpanjaka. Nisy ny sokajin' andriana, ary ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana merina fito avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,


==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka hipoiran’ izay ho mpanjaka mandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]](taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa nandà ny hanjaka na dia nomen’dRabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany ny mpanjaka Rabiby vao namela an’i Ralambo handimby azy. Navelany hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka azy mandrakizay anefa ireo Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka: teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary Ambohimanga. Ny maha Zazamarolahy izany dia azo dieny andriana iray teraka, tsy misy afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy satria ny taranak’ Izy efa-dahy nanjaka zanak’ [[Andriamasinavalona]] irery ihany no amin’ity sokajy ity.

Tamin' ny andron' Andrianampoinimerina, izay nanampy ny sokajy Zanakandriana ho ambony noho ny Zazamarolahy mba ho tombontsoan’ny taranany, ary notohizan’ ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy koa ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa, toa ny andriana tany Imamo izay nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay.

Ny Zazamarolahy dia azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; no sady afaka naetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot;.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany. Misy ihany koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay     Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     nanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy moa ny nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina tsy  taranaky ny mpanjaka Andrianjaka izay nakarina ho Andriamasinavalona, fa kosa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasan’izy ireo.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot; izy. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io.

Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy.

Isan’ny foko andriana merina mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay ao Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny &quot;[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]&quot; na Zafindranando dia nipoitra tamin' [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany.

Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy ary Andrianifantsy.

Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny &quot;[[Zanadralambo]]&quot; dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny &quot;Zana-dRambavy&quot; ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy ny vadikeliny, koa nataony ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranany avy ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy moa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy.

Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>3ad7twrz3uddu7l0e4zzu12zkvfv9u5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148998</id>
      <parentid>1148997</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T16:43:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny Andriana */</comment>
      <origin>1148998</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20938" sha1="0gnj110lal1ee85fem74j0z7cnmvvx4" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra: ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]).

Efa rava taorian’ny fanjanahan-tany frantsay teto Madagasikara io rafitra io. Amin’ny fiaraha-monina merina hatramin’izao anefa dia mbola betsaka ny mitazona ny maha andriana sy hova, ary mainty azy ireo. Ny fanandevozana moa nofoananana tamin’izany vanim-potoana izany ka tsy misy intsony ny mpanompo fa efa olona afaka avokoa ny taranaka ankehitriny.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana no ambony indrindra tao amin' ny [[Fanjakana Merina]].

Mitovy razambe ny ankamaroany ary ankoatr’ireo olon-tsotra mendrika nasandratra ho andriana dia taranaky ny mpanjaka (andriamanjaka) taloha avokoa izy ireo.

Nisahana ny adidy teo amin’ny fitondrana isan’ambaratonga samihafa ny andriana (nanorina fanjakana andriana ary lasa nanjaka tany amin’ny foko hafa, lasa governora tany amin’ny faritany taty aoriana taty, tompon’andraikitry ny famoriana hetra...). Nisy ihany koa no nanana fahefana tanteraka ka nizaka tena ny toerana nentiny (vodivona, menakely), ary ireo izay mpitarika tafika sy nanampy ny fanjakan’ny andriamanjaka hivelatra na tsy ho lavon’ny fahavalo.

Nisy ny sokajin' andriana, ary ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana merina fito avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,


==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka hipoiran’ izay ho mpanjaka mandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]](taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa nandà ny hanjaka na dia nomen’dRabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany ny mpanjaka Rabiby vao namela an’i Ralambo handimby azy. Navelany hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka azy mandrakizay anefa ireo Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka: teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary Ambohimanga. Ny maha Zazamarolahy izany dia azo dieny andriana iray teraka, tsy misy afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy satria ny taranak’ Izy efa-dahy nanjaka zanak’ [[Andriamasinavalona]] irery ihany no amin’ity sokajy ity.

Tamin' ny andron' Andrianampoinimerina, izay nanampy ny sokajy Zanakandriana ho ambony noho ny Zazamarolahy mba ho tombontsoan’ny taranany, ary notohizan’ ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy koa ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa, toa ny andriana tany Imamo izay nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay.

Ny Zazamarolahy dia azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; no sady afaka naetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot;.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany. Misy ihany koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay     Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     nanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy moa ny nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina tsy  taranaky ny mpanjaka Andrianjaka izay nakarina ho Andriamasinavalona, fa kosa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasan’izy ireo.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot; izy. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io.

Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy.

Isan’ny foko andriana merina mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay ao Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny &quot;[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]&quot; na Zafindranando dia nipoitra tamin' [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany.

Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy ary Andrianifantsy.

Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny &quot;[[Zanadralambo]]&quot; dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny &quot;Zana-dRambavy&quot; ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy ny vadikeliny, koa nataony ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranany avy ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy moa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy.

Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>0gnj110lal1ee85fem74j0z7cnmvvx4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148999</id>
      <parentid>1148998</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T16:45:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny Zanakandriana */</comment>
      <origin>1148999</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20956" sha1="7wt3ysbp7yitdleux4p8mnytrwqgitk" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra: ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]).

Efa rava taorian’ny fanjanahan-tany frantsay teto Madagasikara io rafitra io. Amin’ny fiaraha-monina merina hatramin’izao anefa dia mbola betsaka ny mitazona ny maha andriana sy hova, ary mainty azy ireo. Ny fanandevozana moa nofoananana tamin’izany vanim-potoana izany ka tsy misy intsony ny mpanompo fa efa olona afaka avokoa ny taranaka ankehitriny.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana no ambony indrindra tao amin' ny [[Fanjakana Merina]].

Mitovy razambe ny ankamaroany ary ankoatr’ireo olon-tsotra mendrika nasandratra ho andriana dia taranaky ny mpanjaka (andriamanjaka) taloha avokoa izy ireo.

Nisahana ny adidy teo amin’ny fitondrana isan’ambaratonga samihafa ny andriana (nanorina fanjakana andriana ary lasa nanjaka tany amin’ny foko hafa, lasa governora tany amin’ny faritany taty aoriana taty, tompon’andraikitry ny famoriana hetra...). Nisy ihany koa no nanana fahefana tanteraka ka nizaka tena ny toerana nentiny (vodivona, menakely), ary ireo izay mpitarika tafika sy nanampy ny fanjakan’ny andriamanjaka hivelatra na tsy ho lavon’ny fahavalo.

Nisy ny sokajin' andriana, ary ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana merina fito avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,


==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ ny mpanjaka Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka ipoiran’ izay ho andriamanjaka hifandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]](taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa nandà ny hanjaka na dia nomen’dRabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany ny mpanjaka Rabiby vao namela an’i Ralambo handimby azy. Navelany hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka azy mandrakizay anefa ireo Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka: teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary Ambohimanga. Ny maha Zazamarolahy izany dia azo dieny andriana iray teraka, tsy misy afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy satria ny taranak’ Izy efa-dahy nanjaka zanak’ [[Andriamasinavalona]] irery ihany no amin’ity sokajy ity.

Tamin' ny andron' Andrianampoinimerina, izay nanampy ny sokajy Zanakandriana ho ambony noho ny Zazamarolahy mba ho tombontsoan’ny taranany, ary notohizan’ ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy koa ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa, toa ny andriana tany Imamo izay nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay.

Ny Zazamarolahy dia azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; no sady afaka naetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot;.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany. Misy ihany koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay     Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     nanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy moa ny nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina tsy  taranaky ny mpanjaka Andrianjaka izay nakarina ho Andriamasinavalona, fa kosa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasan’izy ireo.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot; izy. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io.

Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy.

Isan’ny foko andriana merina mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay ao Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny &quot;[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]&quot; na Zafindranando dia nipoitra tamin' [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany.

Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy ary Andrianifantsy.

Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny &quot;[[Zanadralambo]]&quot; dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny &quot;Zana-dRambavy&quot; ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy ny vadikeliny, koa nataony ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranany avy ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy moa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy.

Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>7wt3ysbp7yitdleux4p8mnytrwqgitk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1149000</id>
      <parentid>1148999</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T16:49:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny Andriana */</comment>
      <origin>1149000</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20968" sha1="twbdw53fjxfbzxfaic2v4qi0pmm2f28" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra: ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]).

Efa rava taorian’ny fanjanahan-tany frantsay teto Madagasikara io rafitra io. Amin’ny fiaraha-monina merina hatramin’izao anefa dia mbola betsaka ny mitazona ny maha andriana sy hova, ary mainty azy ireo. Ny fanandevozana moa nofoananana tamin’izany vanim-potoana izany ka tsy misy intsony ny mpanompo fa efa olona afaka avokoa ny taranaka ankehitriny.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana no ambony indrindra tao amin' ny [[Fanjakana Merina]].

Mitovy razambe ny ankamaroany ary ankoatr’ireo olon-tsotra mendrika nasandratra ho andriana dia taranaky ny mpanjaka (andriamanjaka) taloha avokoa izy ireo.

Nisahana ny adidy teo amin’ny fitondrana isan’ambaratonga samihafa ny andriana (nanorina fanjakana andriana ary lasa nanjaka tany amin’ny foko hafa, lasa governora tany amin’ny faritany taty aoriana taty, tompon’andraikitry ny famoriana hetra...). Nisy ihany koa no nanana fahefana tanteraka ka nizaka tena ny toerana nentiny (vodivona, menakely), ary ireo izay mpitarika tafika sy nanampy ny fanjakan’ny andriamanjaka tsy ho lavon’ny fahavalo na nanampy azy hivelatra.

Nisy ny sokajin' andriana, ary ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana merina fito avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,


==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ ny mpanjaka Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka ipoiran’ izay ho andriamanjaka hifandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]](taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa nandà ny hanjaka na dia nomen’dRabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany ny mpanjaka Rabiby vao namela an’i Ralambo handimby azy. Navelany hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka azy mandrakizay anefa ireo Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka: teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary Ambohimanga. Ny maha Zazamarolahy izany dia azo dieny andriana iray teraka, tsy misy afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy satria ny taranak’ Izy efa-dahy nanjaka zanak’ [[Andriamasinavalona]] irery ihany no amin’ity sokajy ity.

Tamin' ny andron' Andrianampoinimerina, izay nanampy ny sokajy Zanakandriana ho ambony noho ny Zazamarolahy mba ho tombontsoan’ny taranany, ary notohizan’ ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy koa ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa, toa ny andriana tany Imamo izay nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay.

Ny Zazamarolahy dia azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; no sady afaka naetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot;.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany. Misy ihany koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay     Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     nanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy moa ny nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina tsy  taranaky ny mpanjaka Andrianjaka izay nakarina ho Andriamasinavalona, fa kosa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasan’izy ireo.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot; izy. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io.

Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy.

Isan’ny foko andriana merina mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay ao Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny &quot;[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]&quot; na Zafindranando dia nipoitra tamin' [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany.

Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy ary Andrianifantsy.

Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny &quot;[[Zanadralambo]]&quot; dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny &quot;Zana-dRambavy&quot; ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy ny vadikeliny, koa nataony ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranany avy ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy moa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy.

Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>twbdw53fjxfbzxfaic2v4qi0pmm2f28</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1149001</id>
      <parentid>1149000</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T16:49:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny Andriana */</comment>
      <origin>1149001</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20972" sha1="lys6854ua3hqcb6o79nxj7frm47o3o8" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra: ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]).

Efa rava taorian’ny fanjanahan-tany frantsay teto Madagasikara io rafitra io. Amin’ny fiaraha-monina merina hatramin’izao anefa dia mbola betsaka ny mitazona ny maha andriana sy hova, ary mainty azy ireo. Ny fanandevozana moa nofoananana tamin’izany vanim-potoana izany ka tsy misy intsony ny mpanompo fa efa olona afaka avokoa ny taranaka ankehitriny.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana no ambony indrindra tao amin' ny [[Fanjakana Merina]].

Mitovy razambe ny ankamaroany ary ankoatr’ireo olon-tsotra mendrika nasandratra ho andriana dia taranaky ny mpanjaka (andriamanjaka) taloha avokoa izy ireo.

Nisahana ny adidy teo amin’ny fitondrana isan’ambaratonga samihafa ny andriana (nanorina fanjakana andriana ary lasa nanjaka tany amin’ny foko hafa, lasa governora tany amin’ny faritany taty aoriana taty, tompon’andraikitry ny famoriana hetra...). Nisy ihany koa no nanana fahefana tanteraka ka nizaka tena ny toerana nentiny (vodivona, menakely), ary ireo izay mpitarika tafika sy nanampy ny fanjakan’ny andriamanjaka tsy ho lavon’ny fahavalo na nanampy azy hivelatra.

Nisy moa ny sokajin' andriana, ary ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana merina fito avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,


==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ ny mpanjaka Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka ipoiran’ izay ho andriamanjaka hifandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]](taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa nandà ny hanjaka na dia nomen’dRabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany ny mpanjaka Rabiby vao namela an’i Ralambo handimby azy. Navelany hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka azy mandrakizay anefa ireo Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka: teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary Ambohimanga. Ny maha Zazamarolahy izany dia azo dieny andriana iray teraka, tsy misy afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy satria ny taranak’ Izy efa-dahy nanjaka zanak’ [[Andriamasinavalona]] irery ihany no amin’ity sokajy ity.

Tamin' ny andron' Andrianampoinimerina, izay nanampy ny sokajy Zanakandriana ho ambony noho ny Zazamarolahy mba ho tombontsoan’ny taranany, ary notohizan’ ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy koa ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa, toa ny andriana tany Imamo izay nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay.

Ny Zazamarolahy dia azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; no sady afaka naetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot;.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany. Misy ihany koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay     Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     nanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy moa ny nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina tsy  taranaky ny mpanjaka Andrianjaka izay nakarina ho Andriamasinavalona, fa kosa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasan’izy ireo.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot; izy. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io.

Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy.

Isan’ny foko andriana merina mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay ao Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny &quot;[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]&quot; na Zafindranando dia nipoitra tamin' [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany.

Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy ary Andrianifantsy.

Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny &quot;[[Zanadralambo]]&quot; dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny &quot;Zana-dRambavy&quot; ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy ny vadikeliny, koa nataony ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranany avy ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy moa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy.

Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>lys6854ua3hqcb6o79nxj7frm47o3o8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1149002</id>
      <parentid>1149001</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T16:50:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny Andriana */</comment>
      <origin>1149002</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20977" sha1="43q57iv85thy46y7svtf8h7dcql58ev" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra: ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]).

Efa rava taorian’ny fanjanahan-tany frantsay teto Madagasikara io rafitra io. Amin’ny fiaraha-monina merina hatramin’izao anefa dia mbola betsaka ny mitazona ny maha andriana sy hova, ary mainty azy ireo. Ny fanandevozana moa nofoananana tamin’izany vanim-potoana izany ka tsy misy intsony ny mpanompo fa efa olona afaka avokoa ny taranaka ankehitriny.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana no ambony indrindra tao amin' ny [[Fanjakana Merina]].

Mitovy razambe ny ankamaroany ary ankoatr’ireo olon-tsotra mendrika nasandratra ho andriana dia taranaky ny mpanjaka (andriamanjaka) taloha tany avokoa izy ireo.

Nisahana ny adidy teo amin’ny fitondrana isan’ambaratonga samihafa ny andriana (nanorina fanjakana andriana ary lasa nanjaka tany amin’ny foko hafa, lasa governora tany amin’ny faritany taty aoriana taty, tompon’andraikitry ny famoriana hetra...). Nisy ihany koa no nanana fahefana tanteraka ka nizaka tena ny toerana nentiny (vodivona, menakely), ary ireo izay mpitarika tafika sy nanampy ny fanjakan’ny andriamanjaka tsy ho lavon’ny fahavalo na nanampy azy hivelatra.

Nisy moa ny sokajin' andriana, ary ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana merina fito avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,


==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ ny mpanjaka Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka ipoiran’ izay ho andriamanjaka hifandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]](taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa nandà ny hanjaka na dia nomen’dRabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany ny mpanjaka Rabiby vao namela an’i Ralambo handimby azy. Navelany hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka azy mandrakizay anefa ireo Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka: teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary Ambohimanga. Ny maha Zazamarolahy izany dia azo dieny andriana iray teraka, tsy misy afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy satria ny taranak’ Izy efa-dahy nanjaka zanak’ [[Andriamasinavalona]] irery ihany no amin’ity sokajy ity.

Tamin' ny andron' Andrianampoinimerina, izay nanampy ny sokajy Zanakandriana ho ambony noho ny Zazamarolahy mba ho tombontsoan’ny taranany, ary notohizan’ ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy koa ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa, toa ny andriana tany Imamo izay nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay.

Ny Zazamarolahy dia azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; no sady afaka naetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot;.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany. Misy ihany koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay     Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     nanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy moa ny nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina tsy  taranaky ny mpanjaka Andrianjaka izay nakarina ho Andriamasinavalona, fa kosa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasan’izy ireo.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot; izy. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io.

Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy.

Isan’ny foko andriana merina mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay ao Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny &quot;[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]&quot; na Zafindranando dia nipoitra tamin' [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany.

Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy ary Andrianifantsy.

Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny &quot;[[Zanadralambo]]&quot; dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny &quot;Zana-dRambavy&quot; ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy ny vadikeliny, koa nataony ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranany avy ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy moa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy.

Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>43q57iv85thy46y7svtf8h7dcql58ev</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1149003</id>
      <parentid>1149002</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T16:51:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny Andriana */</comment>
      <origin>1149003</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20972" sha1="lys6854ua3hqcb6o79nxj7frm47o3o8" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra: ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]).

Efa rava taorian’ny fanjanahan-tany frantsay teto Madagasikara io rafitra io. Amin’ny fiaraha-monina merina hatramin’izao anefa dia mbola betsaka ny mitazona ny maha andriana sy hova, ary mainty azy ireo. Ny fanandevozana moa nofoananana tamin’izany vanim-potoana izany ka tsy misy intsony ny mpanompo fa efa olona afaka avokoa ny taranaka ankehitriny.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana no ambony indrindra tao amin' ny [[Fanjakana Merina]].

Mitovy razambe ny ankamaroany ary ankoatr’ireo olon-tsotra mendrika nasandratra ho andriana dia taranaky ny mpanjaka (andriamanjaka) taloha avokoa izy ireo.

Nisahana ny adidy teo amin’ny fitondrana isan’ambaratonga samihafa ny andriana (nanorina fanjakana andriana ary lasa nanjaka tany amin’ny foko hafa, lasa governora tany amin’ny faritany taty aoriana taty, tompon’andraikitry ny famoriana hetra...). Nisy ihany koa no nanana fahefana tanteraka ka nizaka tena ny toerana nentiny (vodivona, menakely), ary ireo izay mpitarika tafika sy nanampy ny fanjakan’ny andriamanjaka tsy ho lavon’ny fahavalo na nanampy azy hivelatra.

Nisy moa ny sokajin' andriana, ary ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana merina fito avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,


==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ ny mpanjaka Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka ipoiran’ izay ho andriamanjaka hifandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]](taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa nandà ny hanjaka na dia nomen’dRabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany ny mpanjaka Rabiby vao namela an’i Ralambo handimby azy. Navelany hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka azy mandrakizay anefa ireo Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka: teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary Ambohimanga. Ny maha Zazamarolahy izany dia azo dieny andriana iray teraka, tsy misy afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy satria ny taranak’ Izy efa-dahy nanjaka zanak’ [[Andriamasinavalona]] irery ihany no amin’ity sokajy ity.

Tamin' ny andron' Andrianampoinimerina, izay nanampy ny sokajy Zanakandriana ho ambony noho ny Zazamarolahy mba ho tombontsoan’ny taranany, ary notohizan’ ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy koa ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa, toa ny andriana tany Imamo izay nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay.

Ny Zazamarolahy dia azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; no sady afaka naetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot;.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany. Misy ihany koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay     Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     nanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy moa ny nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina tsy  taranaky ny mpanjaka Andrianjaka izay nakarina ho Andriamasinavalona, fa kosa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasan’izy ireo.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot; izy. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io.

Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy.

Isan’ny foko andriana merina mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay ao Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny &quot;[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]&quot; na Zafindranando dia nipoitra tamin' [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany.

Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy ary Andrianifantsy.

Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny &quot;[[Zanadralambo]]&quot; dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny &quot;Zana-dRambavy&quot; ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy ny vadikeliny, koa nataony ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranany avy ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy moa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy.

Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>lys6854ua3hqcb6o79nxj7frm47o3o8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1149004</id>
      <parentid>1149003</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T16:53:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny Andriana */</comment>
      <origin>1149004</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20972" sha1="pxssa96q21q1iilen3y1lhn6wzghqy6" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra: ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]).

Efa rava taorian’ny fanjanahan-tany frantsay teto Madagasikara io rafitra io. Amin’ny fiaraha-monina merina hatramin’izao anefa dia mbola betsaka ny mitazona ny maha andriana sy hova, ary mainty azy ireo. Ny fanandevozana moa nofoananana tamin’izany vanim-potoana izany ka tsy misy intsony ny mpanompo fa efa olona afaka avokoa ny taranaka ankehitriny.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana no ambony indrindra tao amin' ny [[Fanjakana Merina]].

Mitovy razambe ny ankamaroany ary ankoatr’ireo olon-tsotra mendrika nasandratra ho andriana dia taranaky ny mpanjaka (andriamanjaka) taloha avokoa izy ireo.

Nisahana ny adidy teo amin’ny fitondrana isan’ambaratonga samihafa ny andriana (lasa nanorina fanjakana andriana ary nanjaka tany amin’ny foko hafa, lasa governora tany amin’ny faritany taty aoriana taty, tompon’andraikitry ny famoriana hetra...). Nisy ihany koa no nanana fahefana tanteraka ka nizaka tena ny toerana nentiny (vodivona, menakely), ary ireo izay mpitarika tafika sy nanampy ny fanjakan’ny andriamanjaka tsy ho lavon’ny fahavalo na nanampy azy hivelatra.

Nisy moa ny sokajin' andriana, ary ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana merina fito avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,


==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ ny mpanjaka Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka ipoiran’ izay ho andriamanjaka hifandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]](taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa nandà ny hanjaka na dia nomen’dRabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany ny mpanjaka Rabiby vao namela an’i Ralambo handimby azy. Navelany hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka azy mandrakizay anefa ireo Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka: teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary Ambohimanga. Ny maha Zazamarolahy izany dia azo dieny andriana iray teraka, tsy misy afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy satria ny taranak’ Izy efa-dahy nanjaka zanak’ [[Andriamasinavalona]] irery ihany no amin’ity sokajy ity.

Tamin' ny andron' Andrianampoinimerina, izay nanampy ny sokajy Zanakandriana ho ambony noho ny Zazamarolahy mba ho tombontsoan’ny taranany, ary notohizan’ ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy koa ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa, toa ny andriana tany Imamo izay nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay.

Ny Zazamarolahy dia azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; no sady afaka naetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot;.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany. Misy ihany koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay     Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     nanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy moa ny nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina tsy  taranaky ny mpanjaka Andrianjaka izay nakarina ho Andriamasinavalona, fa kosa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasan’izy ireo.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot; izy. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io.

Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy.

Isan’ny foko andriana merina mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay ao Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny &quot;[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]&quot; na Zafindranando dia nipoitra tamin' [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany.

Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy ary Andrianifantsy.

Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny &quot;[[Zanadralambo]]&quot; dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny &quot;Zana-dRambavy&quot; ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy ny vadikeliny, koa nataony ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranany avy ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy moa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy.

Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>pxssa96q21q1iilen3y1lhn6wzghqy6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1149006</id>
      <parentid>1149004</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T16:57:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny Andriana */</comment>
      <origin>1149006</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20967" sha1="p87arj3cn5aczlyk60a65gmjy3pgpxl" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra: ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]).

Efa rava taorian’ny fanjanahan-tany frantsay teto Madagasikara io rafitra io. Amin’ny fiaraha-monina merina hatramin’izao anefa dia mbola betsaka ny mitazona ny maha andriana sy hova, ary mainty azy ireo. Ny fanandevozana moa nofoananana tamin’izany vanim-potoana izany ka tsy misy intsony ny mpanompo fa efa olona afaka avokoa ny taranaka ankehitriny.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana no ambony indrindra tao amin' ny [[Fanjakana Merina]].

Mitovy razambe ny ankamaroany ary ankoatr’ireo olon-tsotra mendrika nasandratra ho andriana dia taranaky ny mpanjaka (andriamanjaka) taloha avokoa izy ireo.

Nisahana ny adidy teo amin’ny fitondrana isan’ambaratonga samihafa ny andriana (nanorina fanjakana andriana ary nanjaka tany amin’ny foko hafa, lasa governora tany amin’ny faritany taty aoriana taty, tompon’andraikitry ny famoriana hetra...). Nisy ihany koa no nanana fahefana tanteraka ka nizaka tena ny toerana nentiny (vodivona, menakely), ary ireo izay mpitarika tafika sy nanampy ny fanjakan’ny andriamanjaka tsy ho lavon’ny fahavalo na nanampy azy hivelatra.

Nisy moa ny sokajin' andriana, ary ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana merina fito avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,


==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ ny mpanjaka Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka ipoiran’ izay ho andriamanjaka hifandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]](taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa nandà ny hanjaka na dia nomen’dRabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany ny mpanjaka Rabiby vao namela an’i Ralambo handimby azy. Navelany hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka azy mandrakizay anefa ireo Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka: teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary Ambohimanga. Ny maha Zazamarolahy izany dia azo dieny andriana iray teraka, tsy misy afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy satria ny taranak’ Izy efa-dahy nanjaka zanak’ [[Andriamasinavalona]] irery ihany no amin’ity sokajy ity.

Tamin' ny andron' Andrianampoinimerina, izay nanampy ny sokajy Zanakandriana ho ambony noho ny Zazamarolahy mba ho tombontsoan’ny taranany, ary notohizan’ ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy koa ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa, toa ny andriana tany Imamo izay nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay.

Ny Zazamarolahy dia azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; no sady afaka naetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot;.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany. Misy ihany koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay     Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     nanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy moa ny nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina tsy  taranaky ny mpanjaka Andrianjaka izay nakarina ho Andriamasinavalona, fa kosa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasan’izy ireo.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot; izy. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io.

Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy.

Isan’ny foko andriana merina mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay ao Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny &quot;[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]&quot; na Zafindranando dia nipoitra tamin' [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany.

Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy ary Andrianifantsy.

Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny &quot;[[Zanadralambo]]&quot; dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny &quot;Zana-dRambavy&quot; ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy ny vadikeliny, koa nataony ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranany avy ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy moa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy.

Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>p87arj3cn5aczlyk60a65gmjy3pgpxl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1149007</id>
      <parentid>1149006</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T16:58:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Sokajin' Andriana */</comment>
      <origin>1149007</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20972" sha1="2rrsslevd9hxznglyry7wrxkmyxhqx1" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra: ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]).

Efa rava taorian’ny fanjanahan-tany frantsay teto Madagasikara io rafitra io. Amin’ny fiaraha-monina merina hatramin’izao anefa dia mbola betsaka ny mitazona ny maha andriana sy hova, ary mainty azy ireo. Ny fanandevozana moa nofoananana tamin’izany vanim-potoana izany ka tsy misy intsony ny mpanompo fa efa olona afaka avokoa ny taranaka ankehitriny.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana no ambony indrindra tao amin' ny [[Fanjakana Merina]].

Mitovy razambe ny ankamaroany ary ankoatr’ireo olon-tsotra mendrika nasandratra ho andriana dia taranaky ny mpanjaka (andriamanjaka) taloha avokoa izy ireo.

Nisahana ny adidy teo amin’ny fitondrana isan’ambaratonga samihafa ny andriana (nanorina fanjakana andriana ary nanjaka tany amin’ny foko hafa, lasa governora tany amin’ny faritany taty aoriana taty, tompon’andraikitry ny famoriana hetra...). Nisy ihany koa no nanana fahefana tanteraka ka nizaka tena ny toerana nentiny (vodivona, menakely), ary ireo izay mpitarika tafika sy nanampy ny fanjakan’ny andriamanjaka tsy ho lavon’ny fahavalo na nanampy azy hivelatra.

Nisy moa ny sokajin' andriana, ary ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito tao Imerina avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,


==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ ny mpanjaka Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka ipoiran’ izay ho andriamanjaka hifandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]](taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa nandà ny hanjaka na dia nomen’dRabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany ny mpanjaka Rabiby vao namela an’i Ralambo handimby azy. Navelany hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka azy mandrakizay anefa ireo Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka: teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary Ambohimanga. Ny maha Zazamarolahy izany dia azo dieny andriana iray teraka, tsy misy afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy satria ny taranak’ Izy efa-dahy nanjaka zanak’ [[Andriamasinavalona]] irery ihany no amin’ity sokajy ity.

Tamin' ny andron' Andrianampoinimerina, izay nanampy ny sokajy Zanakandriana ho ambony noho ny Zazamarolahy mba ho tombontsoan’ny taranany, ary notohizan’ ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy koa ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa, toa ny andriana tany Imamo izay nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay.

Ny Zazamarolahy dia azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; no sady afaka naetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot;.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany. Misy ihany koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay     Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     nanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy moa ny nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina tsy  taranaky ny mpanjaka Andrianjaka izay nakarina ho Andriamasinavalona, fa kosa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasan’izy ireo.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot; izy. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io.

Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy.

Isan’ny foko andriana merina mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay ao Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny &quot;[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]&quot; na Zafindranando dia nipoitra tamin' [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany.

Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy ary Andrianifantsy.

Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny &quot;[[Zanadralambo]]&quot; dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny &quot;Zana-dRambavy&quot; ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy ny vadikeliny, koa nataony ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranany avy ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy moa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy.

Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>2rrsslevd9hxznglyry7wrxkmyxhqx1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1149008</id>
      <parentid>1149007</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T17:01:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny Andriana */</comment>
      <origin>1149008</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20974" sha1="ttjxzg6pcakukgvub02jnir3fg52ayw" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra: ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]).

Efa rava taorian’ny fanjanahan-tany frantsay teto Madagasikara io rafitra io. Amin’ny fiaraha-monina merina hatramin’izao anefa dia mbola betsaka ny mitazona ny maha andriana sy hova, ary mainty azy ireo. Ny fanandevozana moa nofoananana tamin’izany vanim-potoana izany ka tsy misy intsony ny mpanompo fa efa olona afaka avokoa ny taranaka ankehitriny.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana no ambony indrindra tao amin' ny [[Fanjakana Merina]].

Mitovy razambe ny ankamaroany ary ankoatr’ireo olon-tsotra mendrika nasandratra ho andriana dia taranaky ny mpanjaka (andriamanjaka) taloha avokoa izy ireo.

Nisahana ny adidy teo amin’ny fitondrana isan’ambaratonga samihafa ny andriana (nanorina fanjakana andriana ary nanjaka tany amin’ny foko hafa, lasa governora tany amin’ny faritany taty aoriana taty, tompon’andraikitry ny famoriana hetra...). Nisy ihany koa ireo nanana fahefana tanteraka ka nizaka tena ny toerana nentiny (vodivona, menakely), ary ireo izay mpitarika tafika sy nanampy ny fanjakan’ny andriamanjaka tsy ho lavon’ny fahavalo na nanampy azy hivelatra.

Nisy moa ny sokajin' andriana, ary ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito tao Imerina avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,


==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ ny mpanjaka Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka ipoiran’ izay ho andriamanjaka hifandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]](taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa nandà ny hanjaka na dia nomen’dRabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany ny mpanjaka Rabiby vao namela an’i Ralambo handimby azy. Navelany hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka azy mandrakizay anefa ireo Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka: teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary Ambohimanga. Ny maha Zazamarolahy izany dia azo dieny andriana iray teraka, tsy misy afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy satria ny taranak’ Izy efa-dahy nanjaka zanak’ [[Andriamasinavalona]] irery ihany no amin’ity sokajy ity.

Tamin' ny andron' Andrianampoinimerina, izay nanampy ny sokajy Zanakandriana ho ambony noho ny Zazamarolahy mba ho tombontsoan’ny taranany, ary notohizan’ ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy koa ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa, toa ny andriana tany Imamo izay nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay.

Ny Zazamarolahy dia azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; no sady afaka naetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot;.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany. Misy ihany koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay     Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     nanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy moa ny nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina tsy  taranaky ny mpanjaka Andrianjaka izay nakarina ho Andriamasinavalona, fa kosa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasan’izy ireo.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot; izy. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io.

Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy.

Isan’ny foko andriana merina mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay ao Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny &quot;[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]&quot; na Zafindranando dia nipoitra tamin' [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany.

Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy ary Andrianifantsy.

Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny &quot;[[Zanadralambo]]&quot; dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny &quot;Zana-dRambavy&quot; ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy ny vadikeliny, koa nataony ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranany avy ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy moa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy.

Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>ttjxzg6pcakukgvub02jnir3fg52ayw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1149010</id>
      <parentid>1149008</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T17:03:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny Zanakandriana */</comment>
      <origin>1149010</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20975" sha1="cjqri7p1aztm30955jlmfwqzutj9sml" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra: ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]).

Efa rava taorian’ny fanjanahan-tany frantsay teto Madagasikara io rafitra io. Amin’ny fiaraha-monina merina hatramin’izao anefa dia mbola betsaka ny mitazona ny maha andriana sy hova, ary mainty azy ireo. Ny fanandevozana moa nofoananana tamin’izany vanim-potoana izany ka tsy misy intsony ny mpanompo fa efa olona afaka avokoa ny taranaka ankehitriny.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana no ambony indrindra tao amin' ny [[Fanjakana Merina]].

Mitovy razambe ny ankamaroany ary ankoatr’ireo olon-tsotra mendrika nasandratra ho andriana dia taranaky ny mpanjaka (andriamanjaka) taloha avokoa izy ireo.

Nisahana ny adidy teo amin’ny fitondrana isan’ambaratonga samihafa ny andriana (nanorina fanjakana andriana ary nanjaka tany amin’ny foko hafa, lasa governora tany amin’ny faritany taty aoriana taty, tompon’andraikitry ny famoriana hetra...). Nisy ihany koa ireo nanana fahefana tanteraka ka nizaka tena ny toerana nentiny (vodivona, menakely), ary ireo izay mpitarika tafika sy nanampy ny fanjakan’ny andriamanjaka tsy ho lavon’ny fahavalo na nanampy azy hivelatra.

Nisy moa ny sokajin' andriana, ary ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito tao Imerina avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,


==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ ny mpanjaka Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka nipoiran’ izay ho andriamanjaka nifandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]](taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa nandà ny hanjaka na dia nomen’dRabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany ny mpanjaka Rabiby vao namela an’i Ralambo handimby azy. Navelany hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka azy mandrakizay anefa ireo Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka: teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary Ambohimanga. Ny maha Zazamarolahy izany dia azo dieny andriana iray teraka, tsy misy afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy satria ny taranak’ Izy efa-dahy nanjaka zanak’ [[Andriamasinavalona]] irery ihany no amin’ity sokajy ity.

Tamin' ny andron' Andrianampoinimerina, izay nanampy ny sokajy Zanakandriana ho ambony noho ny Zazamarolahy mba ho tombontsoan’ny taranany, ary notohizan’ ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy koa ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa, toa ny andriana tany Imamo izay nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay.

Ny Zazamarolahy dia azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; no sady afaka naetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot;.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany. Misy ihany koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay     Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     nanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy moa ny nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina tsy  taranaky ny mpanjaka Andrianjaka izay nakarina ho Andriamasinavalona, fa kosa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasan’izy ireo.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot; izy. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io.

Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy.

Isan’ny foko andriana merina mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay ao Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny &quot;[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]&quot; na Zafindranando dia nipoitra tamin' [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany.

Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy ary Andrianifantsy.

Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny &quot;[[Zanadralambo]]&quot; dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny &quot;Zana-dRambavy&quot; ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy ny vadikeliny, koa nataony ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranany avy ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy moa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy.

Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>cjqri7p1aztm30955jlmfwqzutj9sml</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1149011</id>
      <parentid>1149010</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T17:03:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny Zanakandriana */</comment>
      <origin>1149011</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20972" sha1="ps84w23a7ikogm6kn6hqgxxtg7rkymc" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra: ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]).

Efa rava taorian’ny fanjanahan-tany frantsay teto Madagasikara io rafitra io. Amin’ny fiaraha-monina merina hatramin’izao anefa dia mbola betsaka ny mitazona ny maha andriana sy hova, ary mainty azy ireo. Ny fanandevozana moa nofoananana tamin’izany vanim-potoana izany ka tsy misy intsony ny mpanompo fa efa olona afaka avokoa ny taranaka ankehitriny.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana no ambony indrindra tao amin' ny [[Fanjakana Merina]].

Mitovy razambe ny ankamaroany ary ankoatr’ireo olon-tsotra mendrika nasandratra ho andriana dia taranaky ny mpanjaka (andriamanjaka) taloha avokoa izy ireo.

Nisahana ny adidy teo amin’ny fitondrana isan’ambaratonga samihafa ny andriana (nanorina fanjakana andriana ary nanjaka tany amin’ny foko hafa, lasa governora tany amin’ny faritany taty aoriana taty, tompon’andraikitry ny famoriana hetra...). Nisy ihany koa ireo nanana fahefana tanteraka ka nizaka tena ny toerana nentiny (vodivona, menakely), ary ireo izay mpitarika tafika sy nanampy ny fanjakan’ny andriamanjaka tsy ho lavon’ny fahavalo na nanampy azy hivelatra.

Nisy moa ny sokajin' andriana, ary ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito tao Imerina avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,


==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ ny mpanjaka Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka nipoiran’ izay andriamanjaka nifandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]](taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa nandà ny hanjaka na dia nomen’dRabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany ny mpanjaka Rabiby vao namela an’i Ralambo handimby azy. Navelany hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka azy mandrakizay anefa ireo Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka: teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary Ambohimanga. Ny maha Zazamarolahy izany dia azo dieny andriana iray teraka, tsy misy afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy satria ny taranak’ Izy efa-dahy nanjaka zanak’ [[Andriamasinavalona]] irery ihany no amin’ity sokajy ity.

Tamin' ny andron' Andrianampoinimerina, izay nanampy ny sokajy Zanakandriana ho ambony noho ny Zazamarolahy mba ho tombontsoan’ny taranany, ary notohizan’ ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy koa ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa, toa ny andriana tany Imamo izay nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay.

Ny Zazamarolahy dia azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; no sady afaka naetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot;.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany. Misy ihany koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay     Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     nanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy moa ny nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina tsy  taranaky ny mpanjaka Andrianjaka izay nakarina ho Andriamasinavalona, fa kosa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasan’izy ireo.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot; izy. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io.

Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy.

Isan’ny foko andriana merina mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay ao Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny &quot;[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]&quot; na Zafindranando dia nipoitra tamin' [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany.

Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy ary Andrianifantsy.

Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny &quot;[[Zanadralambo]]&quot; dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny &quot;Zana-dRambavy&quot; ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy ny vadikeliny, koa nataony ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranany avy ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy moa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy.

Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>ps84w23a7ikogm6kn6hqgxxtg7rkymc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1149012</id>
      <parentid>1149011</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T17:04:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny Zanakandriana */</comment>
      <origin>1149012</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20973" sha1="fw1bpptjnyar347z9xmsr7m34akabbp" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra: ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]).

Efa rava taorian’ny fanjanahan-tany frantsay teto Madagasikara io rafitra io. Amin’ny fiaraha-monina merina hatramin’izao anefa dia mbola betsaka ny mitazona ny maha andriana sy hova, ary mainty azy ireo. Ny fanandevozana moa nofoananana tamin’izany vanim-potoana izany ka tsy misy intsony ny mpanompo fa efa olona afaka avokoa ny taranaka ankehitriny.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana no ambony indrindra tao amin' ny [[Fanjakana Merina]].

Mitovy razambe ny ankamaroany ary ankoatr’ireo olon-tsotra mendrika nasandratra ho andriana dia taranaky ny mpanjaka (andriamanjaka) taloha avokoa izy ireo.

Nisahana ny adidy teo amin’ny fitondrana isan’ambaratonga samihafa ny andriana (nanorina fanjakana andriana ary nanjaka tany amin’ny foko hafa, lasa governora tany amin’ny faritany taty aoriana taty, tompon’andraikitry ny famoriana hetra...). Nisy ihany koa ireo nanana fahefana tanteraka ka nizaka tena ny toerana nentiny (vodivona, menakely), ary ireo izay mpitarika tafika sy nanampy ny fanjakan’ny andriamanjaka tsy ho lavon’ny fahavalo na nanampy azy hivelatra.

Nisy moa ny sokajin' andriana, ary ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito tao Imerina avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,


==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ ny mpanjaka Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka nipoiran’ izay andriamanjaka nifandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]] (taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa nandà ny hanjaka na dia nomen’dRabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany ny mpanjaka Rabiby vao namela an’i Ralambo handimby azy. Navelany hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka azy mandrakizay anefa ireo Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka: teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary Ambohimanga. Ny maha Zazamarolahy izany dia azo dieny andriana iray teraka, tsy misy afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy satria ny taranak’ Izy efa-dahy nanjaka zanak’ [[Andriamasinavalona]] irery ihany no amin’ity sokajy ity.

Tamin' ny andron' Andrianampoinimerina, izay nanampy ny sokajy Zanakandriana ho ambony noho ny Zazamarolahy mba ho tombontsoan’ny taranany, ary notohizan’ ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy koa ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa, toa ny andriana tany Imamo izay nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay.

Ny Zazamarolahy dia azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; no sady afaka naetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot;.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany. Misy ihany koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay     Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     nanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy moa ny nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina tsy  taranaky ny mpanjaka Andrianjaka izay nakarina ho Andriamasinavalona, fa kosa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasan’izy ireo.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot; izy. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io.

Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy.

Isan’ny foko andriana merina mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay ao Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny &quot;[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]&quot; na Zafindranando dia nipoitra tamin' [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany.

Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy ary Andrianifantsy.

Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny &quot;[[Zanadralambo]]&quot; dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny &quot;Zana-dRambavy&quot; ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy ny vadikeliny, koa nataony ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranany avy ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy moa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy.

Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>fw1bpptjnyar347z9xmsr7m34akabbp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1149013</id>
      <parentid>1149012</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T17:06:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny Zanakandriana */</comment>
      <origin>1149013</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20978" sha1="rmbpdvpoxgea5vl9kz08ei6a3mvb9st" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra: ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]).

Efa rava taorian’ny fanjanahan-tany frantsay teto Madagasikara io rafitra io. Amin’ny fiaraha-monina merina hatramin’izao anefa dia mbola betsaka ny mitazona ny maha andriana sy hova, ary mainty azy ireo. Ny fanandevozana moa nofoananana tamin’izany vanim-potoana izany ka tsy misy intsony ny mpanompo fa efa olona afaka avokoa ny taranaka ankehitriny.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana no ambony indrindra tao amin' ny [[Fanjakana Merina]].

Mitovy razambe ny ankamaroany ary ankoatr’ireo olon-tsotra mendrika nasandratra ho andriana dia taranaky ny mpanjaka (andriamanjaka) taloha avokoa izy ireo.

Nisahana ny adidy teo amin’ny fitondrana isan’ambaratonga samihafa ny andriana (nanorina fanjakana andriana ary nanjaka tany amin’ny foko hafa, lasa governora tany amin’ny faritany taty aoriana taty, tompon’andraikitry ny famoriana hetra...). Nisy ihany koa ireo nanana fahefana tanteraka ka nizaka tena ny toerana nentiny (vodivona, menakely), ary ireo izay mpitarika tafika sy nanampy ny fanjakan’ny andriamanjaka tsy ho lavon’ny fahavalo na nanampy azy hivelatra.

Nisy moa ny sokajin' andriana, ary ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito tao Imerina avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,


==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ ny mpanjaka Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka nipoiran’ izay andriamanjaka nifandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]] (taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa nandà ny hanjaka na dia nomen’dRabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany ny mpanjaka Rabiby izay vao namela an’i Ralambo handimby azy. Navelany hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka azy mandrakizay anefa ireo Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka: teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary Ambohimanga. Ny maha Zazamarolahy izany dia azo dieny andriana iray teraka, tsy misy afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy satria ny taranak’ Izy efa-dahy nanjaka zanak’ [[Andriamasinavalona]] irery ihany no amin’ity sokajy ity.

Tamin' ny andron' Andrianampoinimerina, izay nanampy ny sokajy Zanakandriana ho ambony noho ny Zazamarolahy mba ho tombontsoan’ny taranany, ary notohizan’ ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy koa ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa, toa ny andriana tany Imamo izay nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay.

Ny Zazamarolahy dia azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; no sady afaka naetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot;.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany. Misy ihany koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay     Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     nanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy moa ny nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina tsy  taranaky ny mpanjaka Andrianjaka izay nakarina ho Andriamasinavalona, fa kosa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasan’izy ireo.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot; izy. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io.

Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy.

Isan’ny foko andriana merina mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay ao Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny &quot;[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]&quot; na Zafindranando dia nipoitra tamin' [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany.

Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy ary Andrianifantsy.

Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny &quot;[[Zanadralambo]]&quot; dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny &quot;Zana-dRambavy&quot; ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy ny vadikeliny, koa nataony ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranany avy ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy moa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy.

Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>rmbpdvpoxgea5vl9kz08ei6a3mvb9st</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1149014</id>
      <parentid>1149013</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T17:09:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny Zanakandriana */</comment>
      <origin>1149014</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20999" sha1="6jz3kwexenidrwgx76ag9szi4tx6sux" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra: ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]).

Efa rava taorian’ny fanjanahan-tany frantsay teto Madagasikara io rafitra io. Amin’ny fiaraha-monina merina hatramin’izao anefa dia mbola betsaka ny mitazona ny maha andriana sy hova, ary mainty azy ireo. Ny fanandevozana moa nofoananana tamin’izany vanim-potoana izany ka tsy misy intsony ny mpanompo fa efa olona afaka avokoa ny taranaka ankehitriny.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana no ambony indrindra tao amin' ny [[Fanjakana Merina]].

Mitovy razambe ny ankamaroany ary ankoatr’ireo olon-tsotra mendrika nasandratra ho andriana dia taranaky ny mpanjaka (andriamanjaka) taloha avokoa izy ireo.

Nisahana ny adidy teo amin’ny fitondrana isan’ambaratonga samihafa ny andriana (nanorina fanjakana andriana ary nanjaka tany amin’ny foko hafa, lasa governora tany amin’ny faritany taty aoriana taty, tompon’andraikitry ny famoriana hetra...). Nisy ihany koa ireo nanana fahefana tanteraka ka nizaka tena ny toerana nentiny (vodivona, menakely), ary ireo izay mpitarika tafika sy nanampy ny fanjakan’ny andriamanjaka tsy ho lavon’ny fahavalo na nanampy azy hivelatra.

Nisy moa ny sokajin' andriana, ary ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito tao Imerina avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,


==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ ny mpanjaka Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka nipoiran’ izay andriamanjaka nifandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]] (taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa nandà ny hanjaka na dia nomen’ i Rabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany ny mpanjaka Rabiby izay vao namela an’i Ralambo zanak’Andriamanelo handimby azy. Navela hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka azy mandrakizay anefa ireo Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka: teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary Ambohimanga. Ny maha Zazamarolahy izany dia azo dieny andriana iray teraka, tsy misy afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy satria ny taranak’ Izy efa-dahy nanjaka zanak’ [[Andriamasinavalona]] irery ihany no amin’ity sokajy ity.

Tamin' ny andron' Andrianampoinimerina, izay nanampy ny sokajy Zanakandriana ho ambony noho ny Zazamarolahy mba ho tombontsoan’ny taranany, ary notohizan’ ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy koa ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa, toa ny andriana tany Imamo izay nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay.

Ny Zazamarolahy dia azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; no sady afaka naetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot;.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany. Misy ihany koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay     Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     nanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy moa ny nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina tsy  taranaky ny mpanjaka Andrianjaka izay nakarina ho Andriamasinavalona, fa kosa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasan’izy ireo.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot; izy. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io.

Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy.

Isan’ny foko andriana merina mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay ao Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny &quot;[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]&quot; na Zafindranando dia nipoitra tamin' [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany.

Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy ary Andrianifantsy.

Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny &quot;[[Zanadralambo]]&quot; dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny &quot;Zana-dRambavy&quot; ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy ny vadikeliny, koa nataony ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranany avy ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy moa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy.

Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>6jz3kwexenidrwgx76ag9szi4tx6sux</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1149015</id>
      <parentid>1149014</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T17:10:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny Zanakandriana */</comment>
      <origin>1149015</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21002" sha1="8g7srww0nmm6bv772qmoj669zwa6d17" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra: ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]).

Efa rava taorian’ny fanjanahan-tany frantsay teto Madagasikara io rafitra io. Amin’ny fiaraha-monina merina hatramin’izao anefa dia mbola betsaka ny mitazona ny maha andriana sy hova, ary mainty azy ireo. Ny fanandevozana moa nofoananana tamin’izany vanim-potoana izany ka tsy misy intsony ny mpanompo fa efa olona afaka avokoa ny taranaka ankehitriny.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana no ambony indrindra tao amin' ny [[Fanjakana Merina]].

Mitovy razambe ny ankamaroany ary ankoatr’ireo olon-tsotra mendrika nasandratra ho andriana dia taranaky ny mpanjaka (andriamanjaka) taloha avokoa izy ireo.

Nisahana ny adidy teo amin’ny fitondrana isan’ambaratonga samihafa ny andriana (nanorina fanjakana andriana ary nanjaka tany amin’ny foko hafa, lasa governora tany amin’ny faritany taty aoriana taty, tompon’andraikitry ny famoriana hetra...). Nisy ihany koa ireo nanana fahefana tanteraka ka nizaka tena ny toerana nentiny (vodivona, menakely), ary ireo izay mpitarika tafika sy nanampy ny fanjakan’ny andriamanjaka tsy ho lavon’ny fahavalo na nanampy azy hivelatra.

Nisy moa ny sokajin' andriana, ary ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito tao Imerina avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,


==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ ny mpanjaka Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka nipoiran’ izay andriamanjaka nifandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]] (taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa nandà ny hanjaka na dia natolotr’ i Rabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany ny mpanjaka Rabiby izay vao namela an’i Ralambo zanak’Andriamanelo handimby azy. Navela hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka azy mandrakizay anefa ireo Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka: teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary Ambohimanga. Ny maha Zazamarolahy izany dia azo dieny andriana iray teraka, tsy misy afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy satria ny taranak’ Izy efa-dahy nanjaka zanak’ [[Andriamasinavalona]] irery ihany no amin’ity sokajy ity.

Tamin' ny andron' Andrianampoinimerina, izay nanampy ny sokajy Zanakandriana ho ambony noho ny Zazamarolahy mba ho tombontsoan’ny taranany, ary notohizan’ ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy koa ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa, toa ny andriana tany Imamo izay nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay.

Ny Zazamarolahy dia azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; no sady afaka naetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot;.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany. Misy ihany koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay     Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     nanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy moa ny nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina tsy  taranaky ny mpanjaka Andrianjaka izay nakarina ho Andriamasinavalona, fa kosa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasan’izy ireo.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot; izy. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io.

Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy.

Isan’ny foko andriana merina mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay ao Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny &quot;[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]&quot; na Zafindranando dia nipoitra tamin' [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany.

Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy ary Andrianifantsy.

Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny &quot;[[Zanadralambo]]&quot; dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny &quot;Zana-dRambavy&quot; ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy ny vadikeliny, koa nataony ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranany avy ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy moa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy.

Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>8g7srww0nmm6bv772qmoj669zwa6d17</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1149016</id>
      <parentid>1149015</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T17:11:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny Zanakandriana */</comment>
      <origin>1149016</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21002" sha1="82xsb9ak72rgx3z7f9zp1yapr8s4gm3" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra: ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]).

Efa rava taorian’ny fanjanahan-tany frantsay teto Madagasikara io rafitra io. Amin’ny fiaraha-monina merina hatramin’izao anefa dia mbola betsaka ny mitazona ny maha andriana sy hova, ary mainty azy ireo. Ny fanandevozana moa nofoananana tamin’izany vanim-potoana izany ka tsy misy intsony ny mpanompo fa efa olona afaka avokoa ny taranaka ankehitriny.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana no ambony indrindra tao amin' ny [[Fanjakana Merina]].

Mitovy razambe ny ankamaroany ary ankoatr’ireo olon-tsotra mendrika nasandratra ho andriana dia taranaky ny mpanjaka (andriamanjaka) taloha avokoa izy ireo.

Nisahana ny adidy teo amin’ny fitondrana isan’ambaratonga samihafa ny andriana (nanorina fanjakana andriana ary nanjaka tany amin’ny foko hafa, lasa governora tany amin’ny faritany taty aoriana taty, tompon’andraikitry ny famoriana hetra...). Nisy ihany koa ireo nanana fahefana tanteraka ka nizaka tena ny toerana nentiny (vodivona, menakely), ary ireo izay mpitarika tafika sy nanampy ny fanjakan’ny andriamanjaka tsy ho lavon’ny fahavalo na nanampy azy hivelatra.

Nisy moa ny sokajin' andriana, ary ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito tao Imerina avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,


==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ ny mpanjaka Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka nipoiran’ izay andriamanjaka nifandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]] (taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa nandà ny hanjaka na dia natolotr’ i Rabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany ny mpanjaka Rabiby izay vao namela an’i Ralambo zanak’Andriamanelo handimby azy. Navela hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka mandrakizay azy anefa ireo Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka: teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary Ambohimanga. Ny maha Zazamarolahy izany dia azo dieny andriana iray teraka, tsy misy afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy satria ny taranak’ Izy efa-dahy nanjaka zanak’ [[Andriamasinavalona]] irery ihany no amin’ity sokajy ity.

Tamin' ny andron' Andrianampoinimerina, izay nanampy ny sokajy Zanakandriana ho ambony noho ny Zazamarolahy mba ho tombontsoan’ny taranany, ary notohizan’ ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy koa ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa, toa ny andriana tany Imamo izay nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay.

Ny Zazamarolahy dia azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; no sady afaka naetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot;.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany. Misy ihany koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay     Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     nanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy moa ny nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina tsy  taranaky ny mpanjaka Andrianjaka izay nakarina ho Andriamasinavalona, fa kosa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasan’izy ireo.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot; izy. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io.

Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy.

Isan’ny foko andriana merina mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay ao Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny &quot;[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]&quot; na Zafindranando dia nipoitra tamin' [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany.

Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy ary Andrianifantsy.

Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny &quot;[[Zanadralambo]]&quot; dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny &quot;Zana-dRambavy&quot; ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy ny vadikeliny, koa nataony ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranany avy ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy moa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy.

Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>82xsb9ak72rgx3z7f9zp1yapr8s4gm3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1149017</id>
      <parentid>1149016</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T17:13:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny Zanakandriana */</comment>
      <origin>1149017</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20992" sha1="43e7arhvv0b217d6t8exe4lfsggro62" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra: ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]).

Efa rava taorian’ny fanjanahan-tany frantsay teto Madagasikara io rafitra io. Amin’ny fiaraha-monina merina hatramin’izao anefa dia mbola betsaka ny mitazona ny maha andriana sy hova, ary mainty azy ireo. Ny fanandevozana moa nofoananana tamin’izany vanim-potoana izany ka tsy misy intsony ny mpanompo fa efa olona afaka avokoa ny taranaka ankehitriny.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana no ambony indrindra tao amin' ny [[Fanjakana Merina]].

Mitovy razambe ny ankamaroany ary ankoatr’ireo olon-tsotra mendrika nasandratra ho andriana dia taranaky ny mpanjaka (andriamanjaka) taloha avokoa izy ireo.

Nisahana ny adidy teo amin’ny fitondrana isan’ambaratonga samihafa ny andriana (nanorina fanjakana andriana ary nanjaka tany amin’ny foko hafa, lasa governora tany amin’ny faritany taty aoriana taty, tompon’andraikitry ny famoriana hetra...). Nisy ihany koa ireo nanana fahefana tanteraka ka nizaka tena ny toerana nentiny (vodivona, menakely), ary ireo izay mpitarika tafika sy nanampy ny fanjakan’ny andriamanjaka tsy ho lavon’ny fahavalo na nanampy azy hivelatra.

Nisy moa ny sokajin' andriana, ary ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito tao Imerina avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,


==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ ny mpanjaka Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka nipoiran’ izay andriamanjaka nifandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]] (taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa nandà ny hanjaka na dia natolotr’ i Rabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany ny mpanjaka Rabiby izay vao namela an’i Ralambo zanak’Andriamanelo handimby azy. Navela hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka mandrakizay ireo Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka: teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary Ambohimanga. Ny maha Zazamarolahy izany dia azo dieny andriana iray teraka, tsy misy afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy satria ny taranak’ Izy efa-dahy nanjaka zanak’ [[Andriamasinavalona]] irery ihany no amin’ity sokajy ity.

Tamin' ny andron' Andrianampoinimerina, izay nanampy ny sokajy Zanakandriana ho ambony noho ny Zazamarolahy mba ho tombontsoan’ny taranany, ary notohizan’ ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy koa ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa, toa ny andriana tany Imamo izay nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay.

Ny Zazamarolahy dia azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; no sady afaka naetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot;.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany. Misy ihany koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay     Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     nanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy moa ny nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina tsy  taranaky ny mpanjaka Andrianjaka izay nakarina ho Andriamasinavalona, fa kosa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasan’izy ireo.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot; izy. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io.

Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy.

Isan’ny foko andriana merina mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay ao Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny &quot;[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]&quot; na Zafindranando dia nipoitra tamin' [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany.

Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy ary Andrianifantsy.

Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny &quot;[[Zanadralambo]]&quot; dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny &quot;Zana-dRambavy&quot; ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy ny vadikeliny, koa nataony ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranany avy ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy moa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy.

Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>43e7arhvv0b217d6t8exe4lfsggro62</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1149018</id>
      <parentid>1149017</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T17:19:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny Zazamarolahy */</comment>
      <origin>1149018</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21019" sha1="glraf06dhkz0bwq8to5nkm8bmed44tx" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra: ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]).

Efa rava taorian’ny fanjanahan-tany frantsay teto Madagasikara io rafitra io. Amin’ny fiaraha-monina merina hatramin’izao anefa dia mbola betsaka ny mitazona ny maha andriana sy hova, ary mainty azy ireo. Ny fanandevozana moa nofoananana tamin’izany vanim-potoana izany ka tsy misy intsony ny mpanompo fa efa olona afaka avokoa ny taranaka ankehitriny.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana no ambony indrindra tao amin' ny [[Fanjakana Merina]].

Mitovy razambe ny ankamaroany ary ankoatr’ireo olon-tsotra mendrika nasandratra ho andriana dia taranaky ny mpanjaka (andriamanjaka) taloha avokoa izy ireo.

Nisahana ny adidy teo amin’ny fitondrana isan’ambaratonga samihafa ny andriana (nanorina fanjakana andriana ary nanjaka tany amin’ny foko hafa, lasa governora tany amin’ny faritany taty aoriana taty, tompon’andraikitry ny famoriana hetra...). Nisy ihany koa ireo nanana fahefana tanteraka ka nizaka tena ny toerana nentiny (vodivona, menakely), ary ireo izay mpitarika tafika sy nanampy ny fanjakan’ny andriamanjaka tsy ho lavon’ny fahavalo na nanampy azy hivelatra.

Nisy moa ny sokajin' andriana, ary ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito tao Imerina avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,


==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ ny mpanjaka Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka nipoiran’ izay andriamanjaka nifandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]] (taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa nandà ny hanjaka na dia natolotr’ i Rabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany ny mpanjaka Rabiby izay vao namela an’i Ralambo zanak’Andriamanelo handimby azy. Navela hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka mandrakizay ireo Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka: teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary Ambohimanga. Ny maha Zazamarolahy noho izany dia azo dieny ny fotoana nahaterahan’ ilay andriana, tsy misy afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy satria ny taranak’ Izy efa-dahy nanjaka zanak’ [[Andriamasinavalona]] irery ihany no ao amin’ity sokajy ity.

Tamin' ny andron' Andrianampoinimerina, izay nanampy ny sokajy Zanakandriana ho ambony noho ny Zazamarolahy mba ho tombontsoan’ny taranany, ary notohizan’ ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy koa ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa, toa ny andriana tany Imamo izay nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay.

Ny Zazamarolahy dia azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; no sady afaka naetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot;.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany. Misy ihany koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay     Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     nanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy moa ny nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina tsy  taranaky ny mpanjaka Andrianjaka izay nakarina ho Andriamasinavalona, fa kosa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasan’izy ireo.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot; izy. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io.

Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy.

Isan’ny foko andriana merina mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay ao Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny &quot;[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]&quot; na Zafindranando dia nipoitra tamin' [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany.

Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy ary Andrianifantsy.

Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny &quot;[[Zanadralambo]]&quot; dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny &quot;Zana-dRambavy&quot; ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy ny vadikeliny, koa nataony ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranany avy ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy moa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy.

Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>glraf06dhkz0bwq8to5nkm8bmed44tx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1149020</id>
      <parentid>1149018</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T18:22:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny Zazamarolahy */</comment>
      <origin>1149020</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21620" sha1="3yma8nc79phg6v1lj3zzrmh4h0l1apk" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra: ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]).

Efa rava taorian’ny fanjanahan-tany frantsay teto Madagasikara io rafitra io. Amin’ny fiaraha-monina merina hatramin’izao anefa dia mbola betsaka ny mitazona ny maha andriana sy hova, ary mainty azy ireo. Ny fanandevozana moa nofoananana tamin’izany vanim-potoana izany ka tsy misy intsony ny mpanompo fa efa olona afaka avokoa ny taranaka ankehitriny.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana no ambony indrindra tao amin' ny [[Fanjakana Merina]].

Mitovy razambe ny ankamaroany ary ankoatr’ireo olon-tsotra mendrika nasandratra ho andriana dia taranaky ny mpanjaka (andriamanjaka) taloha avokoa izy ireo.

Nisahana ny adidy teo amin’ny fitondrana isan’ambaratonga samihafa ny andriana (nanorina fanjakana andriana ary nanjaka tany amin’ny foko hafa, lasa governora tany amin’ny faritany taty aoriana taty, tompon’andraikitry ny famoriana hetra...). Nisy ihany koa ireo nanana fahefana tanteraka ka nizaka tena ny toerana nentiny (vodivona, menakely), ary ireo izay mpitarika tafika sy nanampy ny fanjakan’ny andriamanjaka tsy ho lavon’ny fahavalo na nanampy azy hivelatra.

Nisy moa ny sokajin' andriana, ary ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito tao Imerina avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,


==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ ny mpanjaka Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka nipoiran’ izay andriamanjaka nifandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]] (taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa nandà ny hanjaka na dia natolotr’ i Rabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany ny mpanjaka Rabiby izay vao namela an’i Ralambo zanak’Andriamanelo handimby azy. Navela hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka mandrakizay ireo Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary teo Ambohimanga. Ny maha Zazamarolahy noho izany dia azo dieny ny fotoana nahaterahan’ ilay andriana. Tsy misy afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy satria ny taranak’ Izy efa-dahy zanak’ [[Andriamasinavalona]] izay nanjaka irery ihany no ao amin’ity sokajy ity.

Ny Zazamarolahy moa dia tompom-bodivona ka izy ireo dia nizaka tena tanteraka tamin’ny fitondrana ireo olona tamin’ireo toerana ireo.

Ny mpanjaka Andrianampoinimerina, izay Zazamarolahy firazanana, no namorona ny sokajy Zanakandriana mba ho ambony filaharana noho ny Zazamarolahy ny taranany amin’ny fandovana ny seza fiandrianana.

Tamin’ny androny sy ny an’ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa. Amin’ny maha taranak’Andriantompokoindrindra razamben’ Andriamasinavalona azy, ny Zazamarolahy dia afaka nanisy tranomanara eo ambony fasany afa-tsy ireo Zazamarolahy vao ireo, izay andriana tany Imamo nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay.

Marihina fa isaky ny niova ny andriamanjaka dia tsy maintsy nanavao ny fanekeny ary nampiseho fanoavana ny mpanjaka vaovao ny Zazamarolahy, raha tsy izany dia fahafatesana no niandry ireo tsy nankatoa. 

Ny Zazamarolahy dia azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; ary afaka naetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot; ihany koa.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany. Misy ihany koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay     Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     nanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy moa ny nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina tsy  taranaky ny mpanjaka Andrianjaka izay nakarina ho Andriamasinavalona, fa kosa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasan’izy ireo.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot; izy. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io.

Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy.

Isan’ny foko andriana merina mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay ao Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny &quot;[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]&quot; na Zafindranando dia nipoitra tamin' [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany.

Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy ary Andrianifantsy.

Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny &quot;[[Zanadralambo]]&quot; dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny &quot;Zana-dRambavy&quot; ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy ny vadikeliny, koa nataony ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranany avy ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy moa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy.

Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>3yma8nc79phg6v1lj3zzrmh4h0l1apk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1149021</id>
      <parentid>1149020</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T18:24:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny Zanakandriana */</comment>
      <origin>1149021</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21628" sha1="h7twet5r51q0th2zzwazg6f5xje6wti" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra: ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]).

Efa rava taorian’ny fanjanahan-tany frantsay teto Madagasikara io rafitra io. Amin’ny fiaraha-monina merina hatramin’izao anefa dia mbola betsaka ny mitazona ny maha andriana sy hova, ary mainty azy ireo. Ny fanandevozana moa nofoananana tamin’izany vanim-potoana izany ka tsy misy intsony ny mpanompo fa efa olona afaka avokoa ny taranaka ankehitriny.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana no ambony indrindra tao amin' ny [[Fanjakana Merina]].

Mitovy razambe ny ankamaroany ary ankoatr’ireo olon-tsotra mendrika nasandratra ho andriana dia taranaky ny mpanjaka (andriamanjaka) taloha avokoa izy ireo.

Nisahana ny adidy teo amin’ny fitondrana isan’ambaratonga samihafa ny andriana (nanorina fanjakana andriana ary nanjaka tany amin’ny foko hafa, lasa governora tany amin’ny faritany taty aoriana taty, tompon’andraikitry ny famoriana hetra...). Nisy ihany koa ireo nanana fahefana tanteraka ka nizaka tena ny toerana nentiny (vodivona, menakely), ary ireo izay mpitarika tafika sy nanampy ny fanjakan’ny andriamanjaka tsy ho lavon’ny fahavalo na nanampy azy hivelatra.

Nisy moa ny sokajin' andriana, ary ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito tao Imerina avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,


==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ ny mpanjaka Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka nipoiran’ izay andriamanjaka nifandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]] (taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa dia nandà ny hanjaka, na dia natolotr’ i Rabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany io ny mpanjaka Rabiby izay vao namela an’i Ralambo zanak’Andriamanelo handimby azy. Navela hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka mandrakizay ireo Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary teo Ambohimanga. Ny maha Zazamarolahy noho izany dia azo dieny ny fotoana nahaterahan’ ilay andriana. Tsy misy afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy satria ny taranak’ Izy efa-dahy zanak’ [[Andriamasinavalona]] izay nanjaka irery ihany no ao amin’ity sokajy ity.

Ny Zazamarolahy moa dia tompom-bodivona ka izy ireo dia nizaka tena tanteraka tamin’ny fitondrana ireo olona tamin’ireo toerana ireo.

Ny mpanjaka Andrianampoinimerina, izay Zazamarolahy firazanana, no namorona ny sokajy Zanakandriana mba ho ambony filaharana noho ny Zazamarolahy ny taranany amin’ny fandovana ny seza fiandrianana.

Tamin’ny androny sy ny an’ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa. Amin’ny maha taranak’Andriantompokoindrindra razamben’ Andriamasinavalona azy, ny Zazamarolahy dia afaka nanisy tranomanara eo ambony fasany afa-tsy ireo Zazamarolahy vao ireo, izay andriana tany Imamo nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay.

Marihina fa isaky ny niova ny andriamanjaka dia tsy maintsy nanavao ny fanekeny ary nampiseho fanoavana ny mpanjaka vaovao ny Zazamarolahy, raha tsy izany dia fahafatesana no niandry ireo tsy nankatoa. 

Ny Zazamarolahy dia azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; ary afaka naetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot; ihany koa.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany. Misy ihany koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay     Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     nanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy moa ny nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina tsy  taranaky ny mpanjaka Andrianjaka izay nakarina ho Andriamasinavalona, fa kosa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasan’izy ireo.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot; izy. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io.

Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy.

Isan’ny foko andriana merina mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay ao Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny &quot;[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]&quot; na Zafindranando dia nipoitra tamin' [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany.

Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy ary Andrianifantsy.

Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny &quot;[[Zanadralambo]]&quot; dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny &quot;Zana-dRambavy&quot; ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy ny vadikeliny, koa nataony ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranany avy ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy moa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy.

Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>h7twet5r51q0th2zzwazg6f5xje6wti</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1149022</id>
      <parentid>1149021</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T18:40:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny Andriamasinavalona */</comment>
      <origin>1149022</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21738" sha1="if8veol03gkd2dte1vdcij41wwa56dv" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra: ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]).

Efa rava taorian’ny fanjanahan-tany frantsay teto Madagasikara io rafitra io. Amin’ny fiaraha-monina merina hatramin’izao anefa dia mbola betsaka ny mitazona ny maha andriana sy hova, ary mainty azy ireo. Ny fanandevozana moa nofoananana tamin’izany vanim-potoana izany ka tsy misy intsony ny mpanompo fa efa olona afaka avokoa ny taranaka ankehitriny.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana no ambony indrindra tao amin' ny [[Fanjakana Merina]].

Mitovy razambe ny ankamaroany ary ankoatr’ireo olon-tsotra mendrika nasandratra ho andriana dia taranaky ny mpanjaka (andriamanjaka) taloha avokoa izy ireo.

Nisahana ny adidy teo amin’ny fitondrana isan’ambaratonga samihafa ny andriana (nanorina fanjakana andriana ary nanjaka tany amin’ny foko hafa, lasa governora tany amin’ny faritany taty aoriana taty, tompon’andraikitry ny famoriana hetra...). Nisy ihany koa ireo nanana fahefana tanteraka ka nizaka tena ny toerana nentiny (vodivona, menakely), ary ireo izay mpitarika tafika sy nanampy ny fanjakan’ny andriamanjaka tsy ho lavon’ny fahavalo na nanampy azy hivelatra.

Nisy moa ny sokajin' andriana, ary ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito tao Imerina avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,


==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ ny mpanjaka Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka nipoiran’ izay andriamanjaka nifandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]] (taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa dia nandà ny hanjaka, na dia natolotr’ i Rabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany io ny mpanjaka Rabiby izay vao namela an’i Ralambo zanak’Andriamanelo handimby azy. Navela hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka mandrakizay ireo Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary teo Ambohimanga. Ny maha Zazamarolahy noho izany dia azo dieny ny fotoana nahaterahan’ ilay andriana. Tsy misy afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy satria ny taranak’ Izy efa-dahy zanak’ [[Andriamasinavalona]] izay nanjaka irery ihany no ao amin’ity sokajy ity.

Ny Zazamarolahy moa dia tompom-bodivona ka izy ireo dia nizaka tena tanteraka tamin’ny fitondrana ireo olona tamin’ireo toerana ireo.

Ny mpanjaka Andrianampoinimerina, izay Zazamarolahy firazanana, no namorona ny sokajy Zanakandriana mba ho ambony filaharana noho ny Zazamarolahy ny taranany amin’ny fandovana ny seza fiandrianana.

Tamin’ny androny sy ny an’ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa. Amin’ny maha taranak’Andriantompokoindrindra razamben’ Andriamasinavalona azy, ny Zazamarolahy dia afaka nanisy tranomanara eo ambony fasany afa-tsy ireo Zazamarolahy vao ireo, izay andriana tany Imamo nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay.

Marihina fa isaky ny niova ny andriamanjaka dia tsy maintsy nanavao ny fanekeny ary nampiseho fanoavana ny mpanjaka vaovao ny Zazamarolahy, raha tsy izany dia fahafatesana no niandry ireo tsy nankatoa. 

Ny Zazamarolahy dia azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; ary afaka naetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot; ihany koa.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany.

Misy koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     mpanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy ihany koa ireo nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina sy ny andriamanjaka nandimby azy (toa an’i Jean Laborde) no nakarina ho Andriamasinavalona.

Ireo andriana na olon-tsotra nasandratra ho Andriamasinavalona fa tsy taranak’Andriantompokoindrindra moa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasany.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot; izy. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io.

Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy.

Isan’ny foko andriana merina mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay ao Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny &quot;[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]&quot; na Zafindranando dia nipoitra tamin' [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany.

Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy ary Andrianifantsy.

Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny &quot;[[Zanadralambo]]&quot; dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny &quot;Zana-dRambavy&quot; ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy ny vadikeliny, koa nataony ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranany avy ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy moa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy.

Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>if8veol03gkd2dte1vdcij41wwa56dv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1149023</id>
      <parentid>1149022</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T18:43:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny Andriantompokoindrindra */</comment>
      <origin>1149023</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21753" sha1="7ovfypaa83qva2o6k37h5lknf9se579" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra: ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]).

Efa rava taorian’ny fanjanahan-tany frantsay teto Madagasikara io rafitra io. Amin’ny fiaraha-monina merina hatramin’izao anefa dia mbola betsaka ny mitazona ny maha andriana sy hova, ary mainty azy ireo. Ny fanandevozana moa nofoananana tamin’izany vanim-potoana izany ka tsy misy intsony ny mpanompo fa efa olona afaka avokoa ny taranaka ankehitriny.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana no ambony indrindra tao amin' ny [[Fanjakana Merina]].

Mitovy razambe ny ankamaroany ary ankoatr’ireo olon-tsotra mendrika nasandratra ho andriana dia taranaky ny mpanjaka (andriamanjaka) taloha avokoa izy ireo.

Nisahana ny adidy teo amin’ny fitondrana isan’ambaratonga samihafa ny andriana (nanorina fanjakana andriana ary nanjaka tany amin’ny foko hafa, lasa governora tany amin’ny faritany taty aoriana taty, tompon’andraikitry ny famoriana hetra...). Nisy ihany koa ireo nanana fahefana tanteraka ka nizaka tena ny toerana nentiny (vodivona, menakely), ary ireo izay mpitarika tafika sy nanampy ny fanjakan’ny andriamanjaka tsy ho lavon’ny fahavalo na nanampy azy hivelatra.

Nisy moa ny sokajin' andriana, ary ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito tao Imerina avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,


==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ ny mpanjaka Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka nipoiran’ izay andriamanjaka nifandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]] (taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa dia nandà ny hanjaka, na dia natolotr’ i Rabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany io ny mpanjaka Rabiby izay vao namela an’i Ralambo zanak’Andriamanelo handimby azy. Navela hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka mandrakizay ireo Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary teo Ambohimanga. Ny maha Zazamarolahy noho izany dia azo dieny ny fotoana nahaterahan’ ilay andriana. Tsy misy afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy satria ny taranak’ Izy efa-dahy zanak’ [[Andriamasinavalona]] izay nanjaka irery ihany no ao amin’ity sokajy ity.

Ny Zazamarolahy moa dia tompom-bodivona ka izy ireo dia nizaka tena tanteraka tamin’ny fitondrana ireo olona tamin’ireo toerana ireo.

Ny mpanjaka Andrianampoinimerina, izay Zazamarolahy firazanana, no namorona ny sokajy Zanakandriana mba ho ambony filaharana noho ny Zazamarolahy ny taranany amin’ny fandovana ny seza fiandrianana.

Tamin’ny androny sy ny an’ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa. Amin’ny maha taranak’Andriantompokoindrindra razamben’ Andriamasinavalona azy, ny Zazamarolahy dia afaka nanisy tranomanara eo ambony fasany afa-tsy ireo Zazamarolahy vao ireo, izay andriana tany Imamo nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay.

Marihina fa isaky ny niova ny andriamanjaka dia tsy maintsy nanavao ny fanekeny ary nampiseho fanoavana ny mpanjaka vaovao ny Zazamarolahy, raha tsy izany dia fahafatesana no niandry ireo tsy nankatoa. 

Ny Zazamarolahy dia azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; ary afaka naetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot; ihany koa.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany.

Misy koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     mpanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy ihany koa ireo nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina sy ny andriamanjaka nandimby azy (toa an’i Jean Laborde) no nakarina ho Andriamasinavalona.

Ireo andriana na olon-tsotra nasandratra ho Andriamasinavalona fa tsy taranak’Andriantompokoindrindra moa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasany.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ny andriambavy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot; izy. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io.

Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy.

Isan’ny foko andriana merina mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay ao Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny &quot;[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]&quot; na Zafindranando dia nipoitra tamin' [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany.

Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy ary Andrianifantsy.

Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny &quot;[[Zanadralambo]]&quot; dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny &quot;Zana-dRambavy&quot; ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy ny vadikeliny, koa nataony ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranany avy ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy moa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy.

Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>7ovfypaa83qva2o6k37h5lknf9se579</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1149024</id>
      <parentid>1149023</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T18:54:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny Andriandranando */</comment>
      <origin>1149024</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21822" sha1="qtdgdttv0p7gnv2ka67hvo47me0xcfu" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra: ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]).

Efa rava taorian’ny fanjanahan-tany frantsay teto Madagasikara io rafitra io. Amin’ny fiaraha-monina merina hatramin’izao anefa dia mbola betsaka ny mitazona ny maha andriana sy hova, ary mainty azy ireo. Ny fanandevozana moa nofoananana tamin’izany vanim-potoana izany ka tsy misy intsony ny mpanompo fa efa olona afaka avokoa ny taranaka ankehitriny.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana no ambony indrindra tao amin' ny [[Fanjakana Merina]].

Mitovy razambe ny ankamaroany ary ankoatr’ireo olon-tsotra mendrika nasandratra ho andriana dia taranaky ny mpanjaka (andriamanjaka) taloha avokoa izy ireo.

Nisahana ny adidy teo amin’ny fitondrana isan’ambaratonga samihafa ny andriana (nanorina fanjakana andriana ary nanjaka tany amin’ny foko hafa, lasa governora tany amin’ny faritany taty aoriana taty, tompon’andraikitry ny famoriana hetra...). Nisy ihany koa ireo nanana fahefana tanteraka ka nizaka tena ny toerana nentiny (vodivona, menakely), ary ireo izay mpitarika tafika sy nanampy ny fanjakan’ny andriamanjaka tsy ho lavon’ny fahavalo na nanampy azy hivelatra.

Nisy moa ny sokajin' andriana, ary ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito tao Imerina avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,


==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ ny mpanjaka Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka nipoiran’ izay andriamanjaka nifandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]] (taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa dia nandà ny hanjaka, na dia natolotr’ i Rabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany io ny mpanjaka Rabiby izay vao namela an’i Ralambo zanak’Andriamanelo handimby azy. Navela hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka mandrakizay ireo Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary teo Ambohimanga. Ny maha Zazamarolahy noho izany dia azo dieny ny fotoana nahaterahan’ ilay andriana. Tsy misy afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy satria ny taranak’ Izy efa-dahy zanak’ [[Andriamasinavalona]] izay nanjaka irery ihany no ao amin’ity sokajy ity.

Ny Zazamarolahy moa dia tompom-bodivona ka izy ireo dia nizaka tena tanteraka tamin’ny fitondrana ireo olona tamin’ireo toerana ireo.

Ny mpanjaka Andrianampoinimerina, izay Zazamarolahy firazanana, no namorona ny sokajy Zanakandriana mba ho ambony filaharana noho ny Zazamarolahy ny taranany amin’ny fandovana ny seza fiandrianana.

Tamin’ny androny sy ny an’ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa. Amin’ny maha taranak’Andriantompokoindrindra razamben’ Andriamasinavalona azy, ny Zazamarolahy dia afaka nanisy tranomanara eo ambony fasany afa-tsy ireo Zazamarolahy vao ireo, izay andriana tany Imamo nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay.

Marihina fa isaky ny niova ny andriamanjaka dia tsy maintsy nanavao ny fanekeny ary nampiseho fanoavana ny mpanjaka vaovao ny Zazamarolahy, raha tsy izany dia fahafatesana no niandry ireo tsy nankatoa. 

Ny Zazamarolahy dia azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; ary afaka naetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot; ihany koa.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany.

Misy koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     mpanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy ihany koa ireo nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina sy ny andriamanjaka nandimby azy (toa an’i Jean Laborde) no nakarina ho Andriamasinavalona.

Ireo andriana na olon-tsotra nasandratra ho Andriamasinavalona fa tsy taranak’Andriantompokoindrindra moa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasany.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ny andriambavy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot; izy. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io.

Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy.

Isan’ny foko andriana merina mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay ao Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny &quot;[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]&quot; na Zafindranando dia nipoitra tamin'ny andriandahy [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany.

Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy teo Ambohibe ary Andrianifantsy teo amin’ny faritr’Ambohibe ihany koa.

Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny &quot;[[Zanadralambo]]&quot; dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny &quot;Zana-dRambavy&quot; ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy ny vadikeliny, koa nataony ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranany avy ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy moa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy.

Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>qtdgdttv0p7gnv2ka67hvo47me0xcfu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1149025</id>
      <parentid>1149024</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T18:55:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny Andriantompokoindrindra */</comment>
      <origin>1149025</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21823" sha1="fe4bbwux65qkiikd2c0hqggz660rhp4" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra: ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]).

Efa rava taorian’ny fanjanahan-tany frantsay teto Madagasikara io rafitra io. Amin’ny fiaraha-monina merina hatramin’izao anefa dia mbola betsaka ny mitazona ny maha andriana sy hova, ary mainty azy ireo. Ny fanandevozana moa nofoananana tamin’izany vanim-potoana izany ka tsy misy intsony ny mpanompo fa efa olona afaka avokoa ny taranaka ankehitriny.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana no ambony indrindra tao amin' ny [[Fanjakana Merina]].

Mitovy razambe ny ankamaroany ary ankoatr’ireo olon-tsotra mendrika nasandratra ho andriana dia taranaky ny mpanjaka (andriamanjaka) taloha avokoa izy ireo.

Nisahana ny adidy teo amin’ny fitondrana isan’ambaratonga samihafa ny andriana (nanorina fanjakana andriana ary nanjaka tany amin’ny foko hafa, lasa governora tany amin’ny faritany taty aoriana taty, tompon’andraikitry ny famoriana hetra...). Nisy ihany koa ireo nanana fahefana tanteraka ka nizaka tena ny toerana nentiny (vodivona, menakely), ary ireo izay mpitarika tafika sy nanampy ny fanjakan’ny andriamanjaka tsy ho lavon’ny fahavalo na nanampy azy hivelatra.

Nisy moa ny sokajin' andriana, ary ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito tao Imerina avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,


==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ ny mpanjaka Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka nipoiran’ izay andriamanjaka nifandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]] (taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa dia nandà ny hanjaka, na dia natolotr’ i Rabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany io ny mpanjaka Rabiby izay vao namela an’i Ralambo zanak’Andriamanelo handimby azy. Navela hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka mandrakizay ireo Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary teo Ambohimanga. Ny maha Zazamarolahy noho izany dia azo dieny ny fotoana nahaterahan’ ilay andriana. Tsy misy afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy satria ny taranak’ Izy efa-dahy zanak’ [[Andriamasinavalona]] izay nanjaka irery ihany no ao amin’ity sokajy ity.

Ny Zazamarolahy moa dia tompom-bodivona ka izy ireo dia nizaka tena tanteraka tamin’ny fitondrana ireo olona tamin’ireo toerana ireo.

Ny mpanjaka Andrianampoinimerina, izay Zazamarolahy firazanana, no namorona ny sokajy Zanakandriana mba ho ambony filaharana noho ny Zazamarolahy ny taranany amin’ny fandovana ny seza fiandrianana.

Tamin’ny androny sy ny an’ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa. Amin’ny maha taranak’Andriantompokoindrindra razamben’ Andriamasinavalona azy, ny Zazamarolahy dia afaka nanisy tranomanara eo ambony fasany afa-tsy ireo Zazamarolahy vao ireo, izay andriana tany Imamo nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay.

Marihina fa isaky ny niova ny andriamanjaka dia tsy maintsy nanavao ny fanekeny ary nampiseho fanoavana ny mpanjaka vaovao ny Zazamarolahy, raha tsy izany dia fahafatesana no niandry ireo tsy nankatoa. 

Ny Zazamarolahy dia azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; ary afaka naetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot; ihany koa.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany.

Misy koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     mpanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy ihany koa ireo nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina sy ny andriamanjaka nandimby azy (toa an’i Jean Laborde) no nakarina ho Andriamasinavalona.

Ireo andriana na olon-tsotra nasandratra ho Andriamasinavalona fa tsy taranak’Andriantompokoindrindra moa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasany.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ny andriambavy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot; izy.

Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io.

Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy.

Isan’ny foko andriana merina mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay ao Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny &quot;[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]&quot; na Zafindranando dia nipoitra tamin'ny andriandahy [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany.

Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy teo Ambohibe ary Andrianifantsy teo amin’ny faritr’Ambohibe ihany koa.

Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny &quot;[[Zanadralambo]]&quot; dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny &quot;Zana-dRambavy&quot; ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy ny vadikeliny, koa nataony ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranany avy ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy moa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy.

Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>fe4bbwux65qkiikd2c0hqggz660rhp4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1149026</id>
      <parentid>1149025</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T18:56:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny Andrianamboninolona */</comment>
      <origin>1149026</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21836" sha1="1o2twbnfzenvdla0gx79kjhvpauwf5t" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra: ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]).

Efa rava taorian’ny fanjanahan-tany frantsay teto Madagasikara io rafitra io. Amin’ny fiaraha-monina merina hatramin’izao anefa dia mbola betsaka ny mitazona ny maha andriana sy hova, ary mainty azy ireo. Ny fanandevozana moa nofoananana tamin’izany vanim-potoana izany ka tsy misy intsony ny mpanompo fa efa olona afaka avokoa ny taranaka ankehitriny.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana no ambony indrindra tao amin' ny [[Fanjakana Merina]].

Mitovy razambe ny ankamaroany ary ankoatr’ireo olon-tsotra mendrika nasandratra ho andriana dia taranaky ny mpanjaka (andriamanjaka) taloha avokoa izy ireo.

Nisahana ny adidy teo amin’ny fitondrana isan’ambaratonga samihafa ny andriana (nanorina fanjakana andriana ary nanjaka tany amin’ny foko hafa, lasa governora tany amin’ny faritany taty aoriana taty, tompon’andraikitry ny famoriana hetra...). Nisy ihany koa ireo nanana fahefana tanteraka ka nizaka tena ny toerana nentiny (vodivona, menakely), ary ireo izay mpitarika tafika sy nanampy ny fanjakan’ny andriamanjaka tsy ho lavon’ny fahavalo na nanampy azy hivelatra.

Nisy moa ny sokajin' andriana, ary ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito tao Imerina avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,


==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ ny mpanjaka Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka nipoiran’ izay andriamanjaka nifandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]] (taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa dia nandà ny hanjaka, na dia natolotr’ i Rabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany io ny mpanjaka Rabiby izay vao namela an’i Ralambo zanak’Andriamanelo handimby azy. Navela hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka mandrakizay ireo Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary teo Ambohimanga. Ny maha Zazamarolahy noho izany dia azo dieny ny fotoana nahaterahan’ ilay andriana. Tsy misy afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy satria ny taranak’ Izy efa-dahy zanak’ [[Andriamasinavalona]] izay nanjaka irery ihany no ao amin’ity sokajy ity.

Ny Zazamarolahy moa dia tompom-bodivona ka izy ireo dia nizaka tena tanteraka tamin’ny fitondrana ireo olona tamin’ireo toerana ireo.

Ny mpanjaka Andrianampoinimerina, izay Zazamarolahy firazanana, no namorona ny sokajy Zanakandriana mba ho ambony filaharana noho ny Zazamarolahy ny taranany amin’ny fandovana ny seza fiandrianana.

Tamin’ny androny sy ny an’ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa. Amin’ny maha taranak’Andriantompokoindrindra razamben’ Andriamasinavalona azy, ny Zazamarolahy dia afaka nanisy tranomanara eo ambony fasany afa-tsy ireo Zazamarolahy vao ireo, izay andriana tany Imamo nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay.

Marihina fa isaky ny niova ny andriamanjaka dia tsy maintsy nanavao ny fanekeny ary nampiseho fanoavana ny mpanjaka vaovao ny Zazamarolahy, raha tsy izany dia fahafatesana no niandry ireo tsy nankatoa. 

Ny Zazamarolahy dia azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; ary afaka naetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot; ihany koa.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany.

Misy koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     mpanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy ihany koa ireo nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina sy ny andriamanjaka nandimby azy (toa an’i Jean Laborde) no nakarina ho Andriamasinavalona.

Ireo andriana na olon-tsotra nasandratra ho Andriamasinavalona fa tsy taranak’Andriantompokoindrindra moa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasany.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ny andriambavy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot; izy.

Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io.

Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina ny andriandahy Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy.

Isan’ny foko andriana merina mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay ao Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny &quot;[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]&quot; na Zafindranando dia nipoitra tamin'ny andriandahy [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany.

Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy teo Ambohibe ary Andrianifantsy teo amin’ny faritr’Ambohibe ihany koa.

Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny &quot;[[Zanadralambo]]&quot; dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny &quot;Zana-dRambavy&quot; ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy ny vadikeliny, koa nataony ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranany avy ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy moa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy.

Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>1o2twbnfzenvdla0gx79kjhvpauwf5t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1149027</id>
      <parentid>1149026</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T18:57:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny Andrianamboninolona */</comment>
      <origin>1149027</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21837" sha1="64e1fnzqv3hyg8g1jlenzffqpv609ua" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra: ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]).

Efa rava taorian’ny fanjanahan-tany frantsay teto Madagasikara io rafitra io. Amin’ny fiaraha-monina merina hatramin’izao anefa dia mbola betsaka ny mitazona ny maha andriana sy hova, ary mainty azy ireo. Ny fanandevozana moa nofoananana tamin’izany vanim-potoana izany ka tsy misy intsony ny mpanompo fa efa olona afaka avokoa ny taranaka ankehitriny.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana no ambony indrindra tao amin' ny [[Fanjakana Merina]].

Mitovy razambe ny ankamaroany ary ankoatr’ireo olon-tsotra mendrika nasandratra ho andriana dia taranaky ny mpanjaka (andriamanjaka) taloha avokoa izy ireo.

Nisahana ny adidy teo amin’ny fitondrana isan’ambaratonga samihafa ny andriana (nanorina fanjakana andriana ary nanjaka tany amin’ny foko hafa, lasa governora tany amin’ny faritany taty aoriana taty, tompon’andraikitry ny famoriana hetra...). Nisy ihany koa ireo nanana fahefana tanteraka ka nizaka tena ny toerana nentiny (vodivona, menakely), ary ireo izay mpitarika tafika sy nanampy ny fanjakan’ny andriamanjaka tsy ho lavon’ny fahavalo na nanampy azy hivelatra.

Nisy moa ny sokajin' andriana, ary ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito tao Imerina avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,


==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ ny mpanjaka Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka nipoiran’ izay andriamanjaka nifandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]] (taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa dia nandà ny hanjaka, na dia natolotr’ i Rabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany io ny mpanjaka Rabiby izay vao namela an’i Ralambo zanak’Andriamanelo handimby azy. Navela hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka mandrakizay ireo Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary teo Ambohimanga. Ny maha Zazamarolahy noho izany dia azo dieny ny fotoana nahaterahan’ ilay andriana. Tsy misy afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy satria ny taranak’ Izy efa-dahy zanak’ [[Andriamasinavalona]] izay nanjaka irery ihany no ao amin’ity sokajy ity.

Ny Zazamarolahy moa dia tompom-bodivona ka izy ireo dia nizaka tena tanteraka tamin’ny fitondrana ireo olona tamin’ireo toerana ireo.

Ny mpanjaka Andrianampoinimerina, izay Zazamarolahy firazanana, no namorona ny sokajy Zanakandriana mba ho ambony filaharana noho ny Zazamarolahy ny taranany amin’ny fandovana ny seza fiandrianana.

Tamin’ny androny sy ny an’ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa. Amin’ny maha taranak’Andriantompokoindrindra razamben’ Andriamasinavalona azy, ny Zazamarolahy dia afaka nanisy tranomanara eo ambony fasany afa-tsy ireo Zazamarolahy vao ireo, izay andriana tany Imamo nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay.

Marihina fa isaky ny niova ny andriamanjaka dia tsy maintsy nanavao ny fanekeny ary nampiseho fanoavana ny mpanjaka vaovao ny Zazamarolahy, raha tsy izany dia fahafatesana no niandry ireo tsy nankatoa. 

Ny Zazamarolahy dia azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; ary afaka naetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot; ihany koa.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany.

Misy koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     mpanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy ihany koa ireo nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina sy ny andriamanjaka nandimby azy (toa an’i Jean Laborde) no nakarina ho Andriamasinavalona.

Ireo andriana na olon-tsotra nasandratra ho Andriamasinavalona fa tsy taranak’Andriantompokoindrindra moa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasany.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ny andriambavy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot; izy.

Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io.

Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany, rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina ny andriandahy Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy.

Isan’ny foko andriana merina mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay ao Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny &quot;[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]&quot; na Zafindranando dia nipoitra tamin'ny andriandahy [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany.

Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy teo Ambohibe ary Andrianifantsy teo amin’ny faritr’Ambohibe ihany koa.

Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny &quot;[[Zanadralambo]]&quot; dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny &quot;Zana-dRambavy&quot; ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy ny vadikeliny, koa nataony ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranany avy ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy moa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy.

Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>64e1fnzqv3hyg8g1jlenzffqpv609ua</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1149028</id>
      <parentid>1149027</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T18:59:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny Andriandranando */</comment>
      <origin>1149028</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21831" sha1="r9vmw2pxuvphb90s2lpn74mzy1j3rcc" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra: ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]).

Efa rava taorian’ny fanjanahan-tany frantsay teto Madagasikara io rafitra io. Amin’ny fiaraha-monina merina hatramin’izao anefa dia mbola betsaka ny mitazona ny maha andriana sy hova, ary mainty azy ireo. Ny fanandevozana moa nofoananana tamin’izany vanim-potoana izany ka tsy misy intsony ny mpanompo fa efa olona afaka avokoa ny taranaka ankehitriny.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana no ambony indrindra tao amin' ny [[Fanjakana Merina]].

Mitovy razambe ny ankamaroany ary ankoatr’ireo olon-tsotra mendrika nasandratra ho andriana dia taranaky ny mpanjaka (andriamanjaka) taloha avokoa izy ireo.

Nisahana ny adidy teo amin’ny fitondrana isan’ambaratonga samihafa ny andriana (nanorina fanjakana andriana ary nanjaka tany amin’ny foko hafa, lasa governora tany amin’ny faritany taty aoriana taty, tompon’andraikitry ny famoriana hetra...). Nisy ihany koa ireo nanana fahefana tanteraka ka nizaka tena ny toerana nentiny (vodivona, menakely), ary ireo izay mpitarika tafika sy nanampy ny fanjakan’ny andriamanjaka tsy ho lavon’ny fahavalo na nanampy azy hivelatra.

Nisy moa ny sokajin' andriana, ary ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito tao Imerina avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,


==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ ny mpanjaka Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka nipoiran’ izay andriamanjaka nifandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]] (taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa dia nandà ny hanjaka, na dia natolotr’ i Rabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany io ny mpanjaka Rabiby izay vao namela an’i Ralambo zanak’Andriamanelo handimby azy. Navela hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka mandrakizay ireo Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary teo Ambohimanga. Ny maha Zazamarolahy noho izany dia azo dieny ny fotoana nahaterahan’ ilay andriana. Tsy misy afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy satria ny taranak’ Izy efa-dahy zanak’ [[Andriamasinavalona]] izay nanjaka irery ihany no ao amin’ity sokajy ity.

Ny Zazamarolahy moa dia tompom-bodivona ka izy ireo dia nizaka tena tanteraka tamin’ny fitondrana ireo olona tamin’ireo toerana ireo.

Ny mpanjaka Andrianampoinimerina, izay Zazamarolahy firazanana, no namorona ny sokajy Zanakandriana mba ho ambony filaharana noho ny Zazamarolahy ny taranany amin’ny fandovana ny seza fiandrianana.

Tamin’ny androny sy ny an’ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa. Amin’ny maha taranak’Andriantompokoindrindra razamben’ Andriamasinavalona azy, ny Zazamarolahy dia afaka nanisy tranomanara eo ambony fasany afa-tsy ireo Zazamarolahy vao ireo, izay andriana tany Imamo nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay.

Marihina fa isaky ny niova ny andriamanjaka dia tsy maintsy nanavao ny fanekeny ary nampiseho fanoavana ny mpanjaka vaovao ny Zazamarolahy, raha tsy izany dia fahafatesana no niandry ireo tsy nankatoa. 

Ny Zazamarolahy dia azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; ary afaka naetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot; ihany koa.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany.

Misy koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     mpanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy ihany koa ireo nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina sy ny andriamanjaka nandimby azy (toa an’i Jean Laborde) no nakarina ho Andriamasinavalona.

Ireo andriana na olon-tsotra nasandratra ho Andriamasinavalona fa tsy taranak’Andriantompokoindrindra moa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasany.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ny andriambavy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot; izy.

Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io.

Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany, rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina ny andriandahy Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy.

Isan’ny foko andriana merina mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay ao Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny &quot;[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]&quot; na Zafindranando dia taranaky ny andriandahy [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany.

Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy teo Ambohibe ary Andrianifantsy teo amin’ny faritr’Ambohibe ihany koa.

Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny &quot;[[Zanadralambo]]&quot; dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny &quot;Zana-dRambavy&quot; ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy ny vadikeliny, koa nataony ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranany avy ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy moa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy.

Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>r9vmw2pxuvphb90s2lpn74mzy1j3rcc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1149029</id>
      <parentid>1149028</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T19:05:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny Zanadralambo */</comment>
      <origin>1149029</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21855" sha1="bk1mtu57sqb3g018wnmn62nfizvj3ei" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra: ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]).

Efa rava taorian’ny fanjanahan-tany frantsay teto Madagasikara io rafitra io. Amin’ny fiaraha-monina merina hatramin’izao anefa dia mbola betsaka ny mitazona ny maha andriana sy hova, ary mainty azy ireo. Ny fanandevozana moa nofoananana tamin’izany vanim-potoana izany ka tsy misy intsony ny mpanompo fa efa olona afaka avokoa ny taranaka ankehitriny.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana no ambony indrindra tao amin' ny [[Fanjakana Merina]].

Mitovy razambe ny ankamaroany ary ankoatr’ireo olon-tsotra mendrika nasandratra ho andriana dia taranaky ny mpanjaka (andriamanjaka) taloha avokoa izy ireo.

Nisahana ny adidy teo amin’ny fitondrana isan’ambaratonga samihafa ny andriana (nanorina fanjakana andriana ary nanjaka tany amin’ny foko hafa, lasa governora tany amin’ny faritany taty aoriana taty, tompon’andraikitry ny famoriana hetra...). Nisy ihany koa ireo nanana fahefana tanteraka ka nizaka tena ny toerana nentiny (vodivona, menakely), ary ireo izay mpitarika tafika sy nanampy ny fanjakan’ny andriamanjaka tsy ho lavon’ny fahavalo na nanampy azy hivelatra.

Nisy moa ny sokajin' andriana, ary ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito tao Imerina avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,


==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ ny mpanjaka Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka nipoiran’ izay andriamanjaka nifandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]] (taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa dia nandà ny hanjaka, na dia natolotr’ i Rabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany io ny mpanjaka Rabiby izay vao namela an’i Ralambo zanak’Andriamanelo handimby azy. Navela hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka mandrakizay ireo Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary teo Ambohimanga. Ny maha Zazamarolahy noho izany dia azo dieny ny fotoana nahaterahan’ ilay andriana. Tsy misy afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy satria ny taranak’ Izy efa-dahy zanak’ [[Andriamasinavalona]] izay nanjaka irery ihany no ao amin’ity sokajy ity.

Ny Zazamarolahy moa dia tompom-bodivona ka izy ireo dia nizaka tena tanteraka tamin’ny fitondrana ireo olona tamin’ireo toerana ireo.

Ny mpanjaka Andrianampoinimerina, izay Zazamarolahy firazanana, no namorona ny sokajy Zanakandriana mba ho ambony filaharana noho ny Zazamarolahy ny taranany amin’ny fandovana ny seza fiandrianana.

Tamin’ny androny sy ny an’ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa. Amin’ny maha taranak’Andriantompokoindrindra razamben’ Andriamasinavalona azy, ny Zazamarolahy dia afaka nanisy tranomanara eo ambony fasany afa-tsy ireo Zazamarolahy vao ireo, izay andriana tany Imamo nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay.

Marihina fa isaky ny niova ny andriamanjaka dia tsy maintsy nanavao ny fanekeny ary nampiseho fanoavana ny mpanjaka vaovao ny Zazamarolahy, raha tsy izany dia fahafatesana no niandry ireo tsy nankatoa. 

Ny Zazamarolahy dia azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; ary afaka naetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot; ihany koa.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany.

Misy koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     mpanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy ihany koa ireo nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina sy ny andriamanjaka nandimby azy (toa an’i Jean Laborde) no nakarina ho Andriamasinavalona.

Ireo andriana na olon-tsotra nasandratra ho Andriamasinavalona fa tsy taranak’Andriantompokoindrindra moa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasany.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ny andriambavy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot; izy.

Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io.

Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany, rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina ny andriandahy Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy.

Isan’ny foko andriana merina mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay ao Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny &quot;[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]&quot; na Zafindranando dia taranaky ny andriandahy [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany.

Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy teo Ambohibe ary Andrianifantsy teo amin’ny faritr’Ambohibe ihany koa.

Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny &quot;[[Zanadralambo]]&quot; dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny &quot;Zana-dRambavy&quot; ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy Ramanga. Ny mpanjaka Andrianampoinimerina no nanao ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranaka avy ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy moa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy.

Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>bk1mtu57sqb3g018wnmn62nfizvj3ei</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1149030</id>
      <parentid>1149029</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T19:06:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny Zanadralambo */</comment>
      <origin>1149030</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21867" sha1="05jzm6de2rveh5806sz7iztdm2h5r0x" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra: ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]).

Efa rava taorian’ny fanjanahan-tany frantsay teto Madagasikara io rafitra io. Amin’ny fiaraha-monina merina hatramin’izao anefa dia mbola betsaka ny mitazona ny maha andriana sy hova, ary mainty azy ireo. Ny fanandevozana moa nofoananana tamin’izany vanim-potoana izany ka tsy misy intsony ny mpanompo fa efa olona afaka avokoa ny taranaka ankehitriny.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana no ambony indrindra tao amin' ny [[Fanjakana Merina]].

Mitovy razambe ny ankamaroany ary ankoatr’ireo olon-tsotra mendrika nasandratra ho andriana dia taranaky ny mpanjaka (andriamanjaka) taloha avokoa izy ireo.

Nisahana ny adidy teo amin’ny fitondrana isan’ambaratonga samihafa ny andriana (nanorina fanjakana andriana ary nanjaka tany amin’ny foko hafa, lasa governora tany amin’ny faritany taty aoriana taty, tompon’andraikitry ny famoriana hetra...). Nisy ihany koa ireo nanana fahefana tanteraka ka nizaka tena ny toerana nentiny (vodivona, menakely), ary ireo izay mpitarika tafika sy nanampy ny fanjakan’ny andriamanjaka tsy ho lavon’ny fahavalo na nanampy azy hivelatra.

Nisy moa ny sokajin' andriana, ary ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito tao Imerina avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,


==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ ny mpanjaka Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka nipoiran’ izay andriamanjaka nifandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]] (taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa dia nandà ny hanjaka, na dia natolotr’ i Rabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany io ny mpanjaka Rabiby izay vao namela an’i Ralambo zanak’Andriamanelo handimby azy. Navela hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka mandrakizay ireo Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary teo Ambohimanga. Ny maha Zazamarolahy noho izany dia azo dieny ny fotoana nahaterahan’ ilay andriana. Tsy misy afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy satria ny taranak’ Izy efa-dahy zanak’ [[Andriamasinavalona]] izay nanjaka irery ihany no ao amin’ity sokajy ity.

Ny Zazamarolahy moa dia tompom-bodivona ka izy ireo dia nizaka tena tanteraka tamin’ny fitondrana ireo olona tamin’ireo toerana ireo.

Ny mpanjaka Andrianampoinimerina, izay Zazamarolahy firazanana, no namorona ny sokajy Zanakandriana mba ho ambony filaharana noho ny Zazamarolahy ny taranany amin’ny fandovana ny seza fiandrianana.

Tamin’ny androny sy ny an’ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa. Amin’ny maha taranak’Andriantompokoindrindra razamben’ Andriamasinavalona azy, ny Zazamarolahy dia afaka nanisy tranomanara eo ambony fasany afa-tsy ireo Zazamarolahy vao ireo, izay andriana tany Imamo nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay.

Marihina fa isaky ny niova ny andriamanjaka dia tsy maintsy nanavao ny fanekeny ary nampiseho fanoavana ny mpanjaka vaovao ny Zazamarolahy, raha tsy izany dia fahafatesana no niandry ireo tsy nankatoa. 

Ny Zazamarolahy dia azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; ary afaka naetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot; ihany koa.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany.

Misy koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     mpanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy ihany koa ireo nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina sy ny andriamanjaka nandimby azy (toa an’i Jean Laborde) no nakarina ho Andriamasinavalona.

Ireo andriana na olon-tsotra nasandratra ho Andriamasinavalona fa tsy taranak’Andriantompokoindrindra moa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasany.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ny andriambavy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot; izy.

Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io.

Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany, rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina ny andriandahy Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy.

Isan’ny foko andriana merina mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay ao Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny &quot;[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]&quot; na Zafindranando dia taranaky ny andriandahy [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany.

Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy teo Ambohibe ary Andrianifantsy teo amin’ny faritr’Ambohibe ihany koa.

Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny &quot;[[Zanadralambo]]&quot; dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny &quot;Zana-dRambavy&quot; ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola no fiaviany. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy Ramanga. Ny mpanjaka Andrianampoinimerina no nanao ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranaka avy ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy moa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy.

Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>05jzm6de2rveh5806sz7iztdm2h5r0x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1149042</id>
      <parentid>1149030</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T03:29:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1149042</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21860" sha1="9hiegq28kyak5f2tjcjvxel6b7nkslu" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra: ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]).

Efa ravan’ny fanjanahan-tany frantsay teto Madagasikara io rafitra io. Amin’ny fiaraha-monina merina hatramin’izao anefa dia mbola betsaka ny mitazona ny maha andriana sy hova, ary mainty azy ireo. Ny fanandevozana moa nofoananana tamin’izany vanim-potoana izany ka tsy misy intsony ny mpanompo fa efa olona afaka avokoa ny taranaka ankehitriny.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana no ambony indrindra tao amin' ny [[Fanjakana Merina]].

Mitovy razambe ny ankamaroany ary ankoatr’ireo olon-tsotra mendrika nasandratra ho andriana dia taranaky ny mpanjaka (andriamanjaka) taloha avokoa izy ireo.

Nisahana ny adidy teo amin’ny fitondrana isan’ambaratonga samihafa ny andriana (nanorina fanjakana andriana ary nanjaka tany amin’ny foko hafa, lasa governora tany amin’ny faritany taty aoriana taty, tompon’andraikitry ny famoriana hetra...). Nisy ihany koa ireo nanana fahefana tanteraka ka nizaka tena ny toerana nentiny (vodivona, menakely), ary ireo izay mpitarika tafika sy nanampy ny fanjakan’ny andriamanjaka tsy ho lavon’ny fahavalo na nanampy azy hivelatra.

Nisy moa ny sokajin' andriana, ary ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito tao Imerina avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,


==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ ny mpanjaka Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka nipoiran’ izay andriamanjaka nifandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]] (taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa dia nandà ny hanjaka, na dia natolotr’ i Rabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany io ny mpanjaka Rabiby izay vao namela an’i Ralambo zanak’Andriamanelo handimby azy. Navela hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka mandrakizay ireo Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary teo Ambohimanga. Ny maha Zazamarolahy noho izany dia azo dieny ny fotoana nahaterahan’ ilay andriana. Tsy misy afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy satria ny taranak’ Izy efa-dahy zanak’ [[Andriamasinavalona]] izay nanjaka irery ihany no ao amin’ity sokajy ity.

Ny Zazamarolahy moa dia tompom-bodivona ka izy ireo dia nizaka tena tanteraka tamin’ny fitondrana ireo olona tamin’ireo toerana ireo.

Ny mpanjaka Andrianampoinimerina, izay Zazamarolahy firazanana, no namorona ny sokajy Zanakandriana mba ho ambony filaharana noho ny Zazamarolahy ny taranany amin’ny fandovana ny seza fiandrianana.

Tamin’ny androny sy ny an’ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa. Amin’ny maha taranak’Andriantompokoindrindra razamben’ Andriamasinavalona azy, ny Zazamarolahy dia afaka nanisy tranomanara eo ambony fasany afa-tsy ireo Zazamarolahy vao ireo, izay andriana tany Imamo nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay.

Marihina fa isaky ny niova ny andriamanjaka dia tsy maintsy nanavao ny fanekeny ary nampiseho fanoavana ny mpanjaka vaovao ny Zazamarolahy, raha tsy izany dia fahafatesana no niandry ireo tsy nankatoa. 

Ny Zazamarolahy dia azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; ary afaka naetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot; ihany koa.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany.

Misy koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     mpanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy ihany koa ireo nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina sy ny andriamanjaka nandimby azy (toa an’i Jean Laborde) no nakarina ho Andriamasinavalona.

Ireo andriana na olon-tsotra nasandratra ho Andriamasinavalona fa tsy taranak’Andriantompokoindrindra moa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasany.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ny andriambavy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot; izy.

Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io.

Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany, rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina ny andriandahy Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy.

Isan’ny foko andriana merina mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay ao Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny &quot;[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]&quot; na Zafindranando dia taranaky ny andriandahy [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany.

Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy teo Ambohibe ary Andrianifantsy teo amin’ny faritr’Ambohibe ihany koa.

Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny &quot;[[Zanadralambo]]&quot; dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny &quot;Zana-dRambavy&quot; ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola no fiaviany. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy Ramanga. Ny mpanjaka Andrianampoinimerina no nanao ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranaka avy ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy moa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy.

Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>9hiegq28kyak5f2tjcjvxel6b7nkslu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1149043</id>
      <parentid>1149042</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T03:31:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny Andriana */</comment>
      <origin>1149043</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21872" sha1="l45jyj1qwfa7r77ekxsa6pls8v046jx" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra: ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]).

Efa ravan’ny fanjanahan-tany frantsay teto Madagasikara io rafitra io. Amin’ny fiaraha-monina merina hatramin’izao anefa dia mbola betsaka ny mitazona ny maha andriana sy hova, ary mainty azy ireo. Ny fanandevozana moa nofoananana tamin’izany vanim-potoana izany ka tsy misy intsony ny mpanompo fa efa olona afaka avokoa ny taranaka ankehitriny.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana no ambony indrindra tao amin' ny [[Fanjakana Merina]].

Mitovy razambe ny ankamaroany ary ankoatr’ireo olon-tsotra mendrika nasandratra ho andriana dia taranaky ny mpanjaka (andriamanjaka) sy andriana taloha avokoa izy ireo.

Nisahana ny adidy teo amin’ny fitondrana isan’ambaratonga samihafa ny andriana (nanorina fanjakana andriana ary nanjaka tany amin’ny foko hafa, lasa governora tany amin’ny faritany taty aoriana taty, tompon’andraikitry ny famoriana hetra...). Nisy ihany koa ireo nanana fahefana tanteraka ka nizaka tena ny toerana nentiny (vodivona, menakely), ary ireo izay mpitarika tafika sy nanampy ny fanjakan’ny andriamanjaka tsy ho lavon’ny fahavalo na nanampy azy hivelatra.

Nisy moa ny sokajin' andriana, ary ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito tao Imerina avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,


==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ ny mpanjaka Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka nipoiran’ izay andriamanjaka nifandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]] (taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa dia nandà ny hanjaka, na dia natolotr’ i Rabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany io ny mpanjaka Rabiby izay vao namela an’i Ralambo zanak’Andriamanelo handimby azy. Navela hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka mandrakizay ireo Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary teo Ambohimanga. Ny maha Zazamarolahy noho izany dia azo dieny ny fotoana nahaterahan’ ilay andriana. Tsy misy afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy satria ny taranak’ Izy efa-dahy zanak’ [[Andriamasinavalona]] izay nanjaka irery ihany no ao amin’ity sokajy ity.

Ny Zazamarolahy moa dia tompom-bodivona ka izy ireo dia nizaka tena tanteraka tamin’ny fitondrana ireo olona tamin’ireo toerana ireo.

Ny mpanjaka Andrianampoinimerina, izay Zazamarolahy firazanana, no namorona ny sokajy Zanakandriana mba ho ambony filaharana noho ny Zazamarolahy ny taranany amin’ny fandovana ny seza fiandrianana.

Tamin’ny androny sy ny an’ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa. Amin’ny maha taranak’Andriantompokoindrindra razamben’ Andriamasinavalona azy, ny Zazamarolahy dia afaka nanisy tranomanara eo ambony fasany afa-tsy ireo Zazamarolahy vao ireo, izay andriana tany Imamo nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay.

Marihina fa isaky ny niova ny andriamanjaka dia tsy maintsy nanavao ny fanekeny ary nampiseho fanoavana ny mpanjaka vaovao ny Zazamarolahy, raha tsy izany dia fahafatesana no niandry ireo tsy nankatoa. 

Ny Zazamarolahy dia azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; ary afaka naetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot; ihany koa.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany.

Misy koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     mpanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy ihany koa ireo nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina sy ny andriamanjaka nandimby azy (toa an’i Jean Laborde) no nakarina ho Andriamasinavalona.

Ireo andriana na olon-tsotra nasandratra ho Andriamasinavalona fa tsy taranak’Andriantompokoindrindra moa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasany.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ny andriambavy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot; izy.

Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io.

Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany, rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina ny andriandahy Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy.

Isan’ny foko andriana merina mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay ao Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny &quot;[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]&quot; na Zafindranando dia taranaky ny andriandahy [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany.

Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy teo Ambohibe ary Andrianifantsy teo amin’ny faritr’Ambohibe ihany koa.

Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny &quot;[[Zanadralambo]]&quot; dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny &quot;Zana-dRambavy&quot; ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola no fiaviany. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy Ramanga. Ny mpanjaka Andrianampoinimerina no nanao ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranaka avy ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy moa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy.

Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>l45jyj1qwfa7r77ekxsa6pls8v046jx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1149044</id>
      <parentid>1149043</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T03:56:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny Andrianamboninolona */</comment>
      <origin>1149044</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21843" sha1="lbullskvrkc202utp2dtwyl7im871op" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra: ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]).

Efa ravan’ny fanjanahan-tany frantsay teto Madagasikara io rafitra io. Amin’ny fiaraha-monina merina hatramin’izao anefa dia mbola betsaka ny mitazona ny maha andriana sy hova, ary mainty azy ireo. Ny fanandevozana moa nofoananana tamin’izany vanim-potoana izany ka tsy misy intsony ny mpanompo fa efa olona afaka avokoa ny taranaka ankehitriny.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana no ambony indrindra tao amin' ny [[Fanjakana Merina]].

Mitovy razambe ny ankamaroany ary ankoatr’ireo olon-tsotra mendrika nasandratra ho andriana dia taranaky ny mpanjaka (andriamanjaka) sy andriana taloha avokoa izy ireo.

Nisahana ny adidy teo amin’ny fitondrana isan’ambaratonga samihafa ny andriana (nanorina fanjakana andriana ary nanjaka tany amin’ny foko hafa, lasa governora tany amin’ny faritany taty aoriana taty, tompon’andraikitry ny famoriana hetra...). Nisy ihany koa ireo nanana fahefana tanteraka ka nizaka tena ny toerana nentiny (vodivona, menakely), ary ireo izay mpitarika tafika sy nanampy ny fanjakan’ny andriamanjaka tsy ho lavon’ny fahavalo na nanampy azy hivelatra.

Nisy moa ny sokajin' andriana, ary ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito tao Imerina avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,


==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ ny mpanjaka Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka nipoiran’ izay andriamanjaka nifandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]] (taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa dia nandà ny hanjaka, na dia natolotr’ i Rabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany io ny mpanjaka Rabiby izay vao namela an’i Ralambo zanak’Andriamanelo handimby azy. Navela hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka mandrakizay ireo Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary teo Ambohimanga. Ny maha Zazamarolahy noho izany dia azo dieny ny fotoana nahaterahan’ ilay andriana. Tsy misy afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy satria ny taranak’ Izy efa-dahy zanak’ [[Andriamasinavalona]] izay nanjaka irery ihany no ao amin’ity sokajy ity.

Ny Zazamarolahy moa dia tompom-bodivona ka izy ireo dia nizaka tena tanteraka tamin’ny fitondrana ireo olona tamin’ireo toerana ireo.

Ny mpanjaka Andrianampoinimerina, izay Zazamarolahy firazanana, no namorona ny sokajy Zanakandriana mba ho ambony filaharana noho ny Zazamarolahy ny taranany amin’ny fandovana ny seza fiandrianana.

Tamin’ny androny sy ny an’ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa. Amin’ny maha taranak’Andriantompokoindrindra razamben’ Andriamasinavalona azy, ny Zazamarolahy dia afaka nanisy tranomanara eo ambony fasany afa-tsy ireo Zazamarolahy vao ireo, izay andriana tany Imamo nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay.

Marihina fa isaky ny niova ny andriamanjaka dia tsy maintsy nanavao ny fanekeny ary nampiseho fanoavana ny mpanjaka vaovao ny Zazamarolahy, raha tsy izany dia fahafatesana no niandry ireo tsy nankatoa. 

Ny Zazamarolahy dia azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; ary afaka naetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot; ihany koa.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany.

Misy koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     mpanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy ihany koa ireo nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina sy ny andriamanjaka nandimby azy (toa an’i Jean Laborde) no nakarina ho Andriamasinavalona.

Ireo andriana na olon-tsotra nasandratra ho Andriamasinavalona fa tsy taranak’Andriantompokoindrindra moa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasany.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ny andriambavy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot; izy.

Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io.

Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany, rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy.

Isan’ny foko mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay ao Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny &quot;[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]&quot; na Zafindranando dia taranaky ny andriandahy [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany.

Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy teo Ambohibe ary Andrianifantsy teo amin’ny faritr’Ambohibe ihany koa.

Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny &quot;[[Zanadralambo]]&quot; dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny &quot;Zana-dRambavy&quot; ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola no fiaviany. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy Ramanga. Ny mpanjaka Andrianampoinimerina no nanao ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranaka avy ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy moa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy.

Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>lbullskvrkc202utp2dtwyl7im871op</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1149071</id>
      <parentid>1149044</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T11:27:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny Zanakandriana */</comment>
      <origin>1149071</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21844" sha1="he342ggcihkmm6py376m8n6adgynvw9" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra: ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]).

Efa ravan’ny fanjanahan-tany frantsay teto Madagasikara io rafitra io. Amin’ny fiaraha-monina merina hatramin’izao anefa dia mbola betsaka ny mitazona ny maha andriana sy hova, ary mainty azy ireo. Ny fanandevozana moa nofoananana tamin’izany vanim-potoana izany ka tsy misy intsony ny mpanompo fa efa olona afaka avokoa ny taranaka ankehitriny.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana no ambony indrindra tao amin' ny [[Fanjakana Merina]].

Mitovy razambe ny ankamaroany ary ankoatr’ireo olon-tsotra mendrika nasandratra ho andriana dia taranaky ny mpanjaka (andriamanjaka) sy andriana taloha avokoa izy ireo.

Nisahana ny adidy teo amin’ny fitondrana isan’ambaratonga samihafa ny andriana (nanorina fanjakana andriana ary nanjaka tany amin’ny foko hafa, lasa governora tany amin’ny faritany taty aoriana taty, tompon’andraikitry ny famoriana hetra...). Nisy ihany koa ireo nanana fahefana tanteraka ka nizaka tena ny toerana nentiny (vodivona, menakely), ary ireo izay mpitarika tafika sy nanampy ny fanjakan’ny andriamanjaka tsy ho lavon’ny fahavalo na nanampy azy hivelatra.

Nisy moa ny sokajin' andriana, ary ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito tao Imerina avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,


==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ ny mpanjaka Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka nipoiran’ izay andriamanjaka nifandimby.

Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]] (taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa dia nandà ny hanjaka, na dia natolotr’ i Rabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany io ny mpanjaka Rabiby izay vao namela an’i Ralambo zanak’Andriamanelo handimby azy. Navela hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka mandrakizay ireo Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary teo Ambohimanga. Ny maha Zazamarolahy noho izany dia azo dieny ny fotoana nahaterahan’ ilay andriana. Tsy misy afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy satria ny taranak’ Izy efa-dahy zanak’ [[Andriamasinavalona]] izay nanjaka irery ihany no ao amin’ity sokajy ity.

Ny Zazamarolahy moa dia tompom-bodivona ka izy ireo dia nizaka tena tanteraka tamin’ny fitondrana ireo olona tamin’ireo toerana ireo.

Ny mpanjaka Andrianampoinimerina, izay Zazamarolahy firazanana, no namorona ny sokajy Zanakandriana mba ho ambony filaharana noho ny Zazamarolahy ny taranany amin’ny fandovana ny seza fiandrianana.

Tamin’ny androny sy ny an’ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa. Amin’ny maha taranak’Andriantompokoindrindra razamben’ Andriamasinavalona azy, ny Zazamarolahy dia afaka nanisy tranomanara eo ambony fasany afa-tsy ireo Zazamarolahy vao ireo, izay andriana tany Imamo nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay.

Marihina fa isaky ny niova ny andriamanjaka dia tsy maintsy nanavao ny fanekeny ary nampiseho fanoavana ny mpanjaka vaovao ny Zazamarolahy, raha tsy izany dia fahafatesana no niandry ireo tsy nankatoa. 

Ny Zazamarolahy dia azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; ary afaka naetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot; ihany koa.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany.

Misy koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     mpanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy ihany koa ireo nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina sy ny andriamanjaka nandimby azy (toa an’i Jean Laborde) no nakarina ho Andriamasinavalona.

Ireo andriana na olon-tsotra nasandratra ho Andriamasinavalona fa tsy taranak’Andriantompokoindrindra moa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasany.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ny andriambavy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot; izy.

Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io.

Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany, rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy.

Isan’ny foko mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay ao Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny &quot;[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]&quot; na Zafindranando dia taranaky ny andriandahy [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany.

Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy teo Ambohibe ary Andrianifantsy teo amin’ny faritr’Ambohibe ihany koa.

Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny &quot;[[Zanadralambo]]&quot; dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny &quot;Zana-dRambavy&quot; ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola no fiaviany. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy Ramanga. Ny mpanjaka Andrianampoinimerina no nanao ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranaka avy ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy moa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy.

Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>he342ggcihkmm6py376m8n6adgynvw9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1149073</id>
      <parentid>1149071</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T11:31:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny Zanakandriana */</comment>
      <origin>1149073</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21846" sha1="oguh4aifov3uolxzl6tk4naxmoxzajx" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra: ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]).

Efa ravan’ny fanjanahan-tany frantsay teto Madagasikara io rafitra io. Amin’ny fiaraha-monina merina hatramin’izao anefa dia mbola betsaka ny mitazona ny maha andriana sy hova, ary mainty azy ireo. Ny fanandevozana moa nofoananana tamin’izany vanim-potoana izany ka tsy misy intsony ny mpanompo fa efa olona afaka avokoa ny taranaka ankehitriny.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana no ambony indrindra tao amin' ny [[Fanjakana Merina]].

Mitovy razambe ny ankamaroany ary ankoatr’ireo olon-tsotra mendrika nasandratra ho andriana dia taranaky ny mpanjaka (andriamanjaka) sy andriana taloha avokoa izy ireo.

Nisahana ny adidy teo amin’ny fitondrana isan’ambaratonga samihafa ny andriana (nanorina fanjakana andriana ary nanjaka tany amin’ny foko hafa, lasa governora tany amin’ny faritany taty aoriana taty, tompon’andraikitry ny famoriana hetra...). Nisy ihany koa ireo nanana fahefana tanteraka ka nizaka tena ny toerana nentiny (vodivona, menakely), ary ireo izay mpitarika tafika sy nanampy ny fanjakan’ny andriamanjaka tsy ho lavon’ny fahavalo na nanampy azy hivelatra.

Nisy moa ny sokajin' andriana, ary ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito tao Imerina avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,


==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ ny mpanjaka Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka nipoiran’ izay andriamanjaka nifandimby.

Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny [[Andriandoriamanjaka]] (taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa dia nandà ny hanjaka, na dia natolotr’ i Rabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany io ny mpanjaka Rabiby izay vao namela an’i Ralambo zanak’Andriamanelo handimby azy. Navela hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka mandrakizay azy ny Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary teo Ambohimanga. Ny maha Zazamarolahy noho izany dia azo dieny ny fotoana nahaterahan’ ilay andriana. Tsy misy afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy satria ny taranak’ Izy efa-dahy zanak’ [[Andriamasinavalona]] izay nanjaka irery ihany no ao amin’ity sokajy ity.

Ny Zazamarolahy moa dia tompom-bodivona ka izy ireo dia nizaka tena tanteraka tamin’ny fitondrana ireo olona tamin’ireo toerana ireo.

Ny mpanjaka Andrianampoinimerina, izay Zazamarolahy firazanana, no namorona ny sokajy Zanakandriana mba ho ambony filaharana noho ny Zazamarolahy ny taranany amin’ny fandovana ny seza fiandrianana.

Tamin’ny androny sy ny an’ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa. Amin’ny maha taranak’Andriantompokoindrindra razamben’ Andriamasinavalona azy, ny Zazamarolahy dia afaka nanisy tranomanara eo ambony fasany afa-tsy ireo Zazamarolahy vao ireo, izay andriana tany Imamo nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay.

Marihina fa isaky ny niova ny andriamanjaka dia tsy maintsy nanavao ny fanekeny ary nampiseho fanoavana ny mpanjaka vaovao ny Zazamarolahy, raha tsy izany dia fahafatesana no niandry ireo tsy nankatoa. 

Ny Zazamarolahy dia azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; ary afaka naetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot; ihany koa.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany.

Misy koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     mpanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy ihany koa ireo nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina sy ny andriamanjaka nandimby azy (toa an’i Jean Laborde) no nakarina ho Andriamasinavalona.

Ireo andriana na olon-tsotra nasandratra ho Andriamasinavalona fa tsy taranak’Andriantompokoindrindra moa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasany.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ny andriambavy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot; izy.

Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io.

Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany, rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy.

Isan’ny foko mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay ao Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny &quot;[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]&quot; na Zafindranando dia taranaky ny andriandahy [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany.

Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy teo Ambohibe ary Andrianifantsy teo amin’ny faritr’Ambohibe ihany koa.

Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny &quot;[[Zanadralambo]]&quot; dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny &quot;Zana-dRambavy&quot; ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola no fiaviany. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy Ramanga. Ny mpanjaka Andrianampoinimerina no nanao ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranaka avy ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy moa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy.

Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>oguh4aifov3uolxzl6tk4naxmoxzajx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1149075</id>
      <parentid>1149073</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T11:33:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny Zanakandriana */</comment>
      <origin>1149075</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21847" sha1="qktdnifci58klhnt122q8ufztz9g6hn" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra: ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]).

Efa ravan’ny fanjanahan-tany frantsay teto Madagasikara io rafitra io. Amin’ny fiaraha-monina merina hatramin’izao anefa dia mbola betsaka ny mitazona ny maha andriana sy hova, ary mainty azy ireo. Ny fanandevozana moa nofoananana tamin’izany vanim-potoana izany ka tsy misy intsony ny mpanompo fa efa olona afaka avokoa ny taranaka ankehitriny.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana no ambony indrindra tao amin' ny [[Fanjakana Merina]].

Mitovy razambe ny ankamaroany ary ankoatr’ireo olon-tsotra mendrika nasandratra ho andriana dia taranaky ny mpanjaka (andriamanjaka) sy andriana taloha avokoa izy ireo.

Nisahana ny adidy teo amin’ny fitondrana isan’ambaratonga samihafa ny andriana (nanorina fanjakana andriana ary nanjaka tany amin’ny foko hafa, lasa governora tany amin’ny faritany taty aoriana taty, tompon’andraikitry ny famoriana hetra...). Nisy ihany koa ireo nanana fahefana tanteraka ka nizaka tena ny toerana nentiny (vodivona, menakely), ary ireo izay mpitarika tafika sy nanampy ny fanjakan’ny andriamanjaka tsy ho lavon’ny fahavalo na nanampy azy hivelatra.

Nisy moa ny sokajin' andriana, ary ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito tao Imerina avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,


==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ ny mpanjaka Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka nipoiran’ izay andriamanjaka nifandimby.

Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny &quot;[[Andriandoriamanjaka]]&quot;(taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa dia nandà ny hanjaka, na dia natolotr’ i Rabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany io ny mpanjaka Rabiby izay vao namela an’i Ralambo zanak’Andriamanelo handimby azy. Navela hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka mandrakizay azy ny Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary teo Ambohimanga. Ny maha Zazamarolahy noho izany dia azo dieny ny fotoana nahaterahan’ ilay andriana. Tsy misy afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy satria ny taranak’ Izy efa-dahy zanak’ [[Andriamasinavalona]] izay nanjaka irery ihany no ao amin’ity sokajy ity.

Ny Zazamarolahy moa dia tompom-bodivona ka izy ireo dia nizaka tena tanteraka tamin’ny fitondrana ireo olona tamin’ireo toerana ireo.

Ny mpanjaka Andrianampoinimerina, izay Zazamarolahy firazanana, no namorona ny sokajy Zanakandriana mba ho ambony filaharana noho ny Zazamarolahy ny taranany amin’ny fandovana ny seza fiandrianana.

Tamin’ny androny sy ny an’ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa. Amin’ny maha taranak’Andriantompokoindrindra razamben’ Andriamasinavalona azy, ny Zazamarolahy dia afaka nanisy tranomanara eo ambony fasany afa-tsy ireo Zazamarolahy vao ireo, izay andriana tany Imamo nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay.

Marihina fa isaky ny niova ny andriamanjaka dia tsy maintsy nanavao ny fanekeny ary nampiseho fanoavana ny mpanjaka vaovao ny Zazamarolahy, raha tsy izany dia fahafatesana no niandry ireo tsy nankatoa. 

Ny Zazamarolahy dia azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; ary afaka naetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot; ihany koa.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany.

Misy koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     mpanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy ihany koa ireo nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina sy ny andriamanjaka nandimby azy (toa an’i Jean Laborde) no nakarina ho Andriamasinavalona.

Ireo andriana na olon-tsotra nasandratra ho Andriamasinavalona fa tsy taranak’Andriantompokoindrindra moa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasany.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ny andriambavy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot; izy.

Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io.

Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany, rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy.

Isan’ny foko mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay ao Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny &quot;[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]&quot; na Zafindranando dia taranaky ny andriandahy [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany.

Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy teo Ambohibe ary Andrianifantsy teo amin’ny faritr’Ambohibe ihany koa.

Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny &quot;[[Zanadralambo]]&quot; dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny &quot;Zana-dRambavy&quot; ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola no fiaviany. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy Ramanga. Ny mpanjaka Andrianampoinimerina no nanao ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranaka avy ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy moa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. 

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy.

Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>qktdnifci58klhnt122q8ufztz9g6hn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1149081</id>
      <parentid>1149075</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T11:43:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny Andriana */</comment>
      <origin>1149081</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21849" sha1="q2wdhu766osm8i25klehzvhbkl52f1c" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra: ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]).

Efa ravan’ny fanjanahan-tany frantsay teto Madagasikara io rafitra io. Amin’ny fiaraha-monina merina hatramin’izao anefa dia mbola betsaka ny mitazona ny maha andriana sy hova, ary mainty azy ireo. Ny fanandevozana moa nofoananana tamin’izany vanim-potoana izany ka tsy misy intsony ny mpanompo fa efa olona afaka avokoa ny taranaka ankehitriny.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana no ambony indrindra tao amin' ny [[Fanjakana Merina]].

Mitovy razambe ny ankamaroany ary ankoatr’ireo olon-tsotra mendrika nasandratra ho andriana dia taranaky ny mpanjaka (andriamanjaka) sy andriana taloha avokoa izy ireo.

Nisahana ny adidy teo amin’ny fitondrana isan’ambaratonga samihafa ny andriana (nanorina fanjakana andriana ary nanjaka tany amin’ny foko hafa, lasa governora tany amin’ny faritany taty aoriana taty, tompon’andraikitry ny famoriana hetra...). Nisy ihany koa ireo nanana fahefana tanteraka ka nizaka tena ny toerana nentiny (vodivona, menakely), ary ireo izay mpitarika tafika sy nanampy ny fanjakan’ny andriamanjaka tsy ho lavon’ny fahavalo na nanampy azy hivelatra.

Nisy moa ny sokajin' andriana, ary ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito tao Imerina avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,


==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ ny mpanjaka Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka nipoiran’ izay andriamanjaka nifandimby.

Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny &quot;[[Andriandoriamanjaka]]&quot;(taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa dia nandà ny hanjaka, na dia natolotr’ i Rabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany io ny mpanjaka Rabiby izay vao namela an’i Ralambo zanak’Andriamanelo handimby azy. Navela hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka mandrakizay azy ny Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka teo Antananarivo, Ambohidrabiby, Ambohidratrimo ary teo Ambohimanga. Ny maha Zazamarolahy noho izany dia azo dieny ny fotoana nahaterahan’ ilay andriana. Tsy misy afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy satria ny taranak’ Izy efa-dahy zanak’ [[Andriamasinavalona]] izay nanjaka irery ihany no ao amin’ity sokajy ity.

Ny Zazamarolahy moa dia tompom-bodivona ka izy ireo dia nizaka tena tanteraka tamin’ny fitondrana ireo olona tamin’ireo toerana ireo.

Ny mpanjaka Andrianampoinimerina, izay Zazamarolahy firazanana, no namorona ny sokajy Zanakandriana mba ho ambony filaharana noho ny Zazamarolahy ny taranany amin’ny fandovana ny seza fiandrianana.

Tamin’ny androny sy ny an’ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa. Amin’ny maha taranak’Andriantompokoindrindra razamben’ Andriamasinavalona azy, ny Zazamarolahy dia afaka nanisy tranomanara eo ambony fasany afa-tsy ireo Zazamarolahy vao ireo, izay andriana tany Imamo nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay.

Marihina fa isaky ny niova ny andriamanjaka dia tsy maintsy nanavao ny fanekeny ary nampiseho fanoavana ny mpanjaka vaovao ny Zazamarolahy, raha tsy izany dia fahafatesana no niandry ireo tsy nankatoa. 

Ny Zazamarolahy dia azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; ary afaka naetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot; ihany koa.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany.

Misy koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     mpanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy ihany koa ireo nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina sy ny andriamanjaka nandimby azy (toa an’i Jean Laborde) no nakarina ho Andriamasinavalona.

Ireo andriana na olon-tsotra nasandratra ho Andriamasinavalona fa tsy taranak’Andriantompokoindrindra moa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasany.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ny andriambavy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot; izy.

Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io.

Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany, rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy.

Isan’ny foko mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay ao Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny &quot;[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]&quot; na Zafindranando dia taranaky ny andriandahy [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany.

Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy teo Ambohibe ary Andrianifantsy teo amin’ny faritr’Ambohibe ihany koa.

Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny &quot;[[Zanadralambo]]&quot; dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny &quot;Zana-dRambavy&quot; ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola no fiaviany. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy Ramanga. Ny mpanjaka Andrianampoinimerina no nanao ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranaka avy ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy moa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany.   

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy.

Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>q2wdhu766osm8i25klehzvhbkl52f1c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1149085</id>
      <parentid>1149081</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T11:55:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43849-27</username>
        <id>40659</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ny Zazamarolahy */</comment>
      <origin>1149085</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21967" sha1="0eoas9152gu1z6fg97pz723m84qttdq" xml:space="preserve">Ny '''sarangam-poko''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra: ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]).

Efa ravan’ny fanjanahan-tany frantsay teto Madagasikara io rafitra io. Amin’ny fiaraha-monina merina hatramin’izao anefa dia mbola betsaka ny mitazona ny maha andriana sy hova, ary mainty azy ireo. Ny fanandevozana moa nofoananana tamin’izany vanim-potoana izany ka tsy misy intsony ny mpanompo fa efa olona afaka avokoa ny taranaka ankehitriny.

== Ny Andriana ==
Ny Andriana no ambony indrindra tao amin' ny [[Fanjakana Merina]].

Mitovy razambe ny ankamaroany ary ankoatr’ireo olon-tsotra mendrika nasandratra ho andriana dia taranaky ny mpanjaka (andriamanjaka) sy andriana taloha avokoa izy ireo.

Nisahana ny adidy teo amin’ny fitondrana isan’ambaratonga samihafa ny andriana (nanorina fanjakana andriana ary nanjaka tany amin’ny foko hafa, lasa governora tany amin’ny faritany taty aoriana taty, tompon’andraikitry ny famoriana hetra...). Nisy ihany koa ireo nanana fahefana tanteraka ka nizaka tena ny toerana nentiny (vodivona, menakely), ary ireo izay mpitarika tafika sy nanampy ny fanjakan’ny andriamanjaka tsy ho lavon’ny fahavalo na nanampy azy hivelatra.

Nisy moa ny sokajin' andriana, ary ny sokajin' ny havan' andriana.

=== Sokajin' Andriana ===
Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito tao Imerina avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany:    

* ny Zanakandriana,
* ny Zazamarolahy,
* ny Andriamasinavalona,
* ny Andriantompokoindrindra,
* ny Andrianamboninolona,
* ny Andriandranando,
* ny Zanadralambo,


==== Ny Zanakandriana ====
Ny &quot;[[Zanakandriana]]&quot; no natokan’ ny mpanjaka Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka nipoiran’ izay andriamanjaka nifandimby.

Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny &quot;[[Andriandoriamanjaka]]&quot;(taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa dia nandà ny hanjaka, na dia natolotr’ i Rabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany io ny mpanjaka Rabiby izay vao namela an’i Ralambo zanak’Andriamanelo handimby azy. Navela hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka mandrakizay azy ny Andriandoriamanjaka ho tambin’izany.

Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa     tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe &quot;Printsy&quot; na &quot;Printsesy&quot; ny Zanakandriana.

==== Ny Zazamarolahy ====
Ny &quot;[[Zazamarolahy]]&quot; dia ireo taranak' izy efa-dahy nanjaka dia i Andrianjakanavalomandimby teo Antananarivo, i Andrianavalonimerina teo Ambohidrabiby, i Andriantomponimerina teo Ambohidratrimo ary i Andriantsimitoviaminandriana teo Ambohimanga.

Ny maha Zazamarolahy noho izany dia azo dieny ny fotoana nahaterahan’ ilay andriana. Tsy misy afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy satria ny taranak’ Izy efa-dahy zanak’ [[Andriamasinavalona]] izay nanjaka irery ihany no ao amin’ity sokajy ity.

Ny Zazamarolahy moa dia tompom-bodivona ka izy ireo dia nizaka tena tanteraka tamin’ny fitondrana ireo olona tamin’ireo toerana ireo.

Ny mpanjaka Andrianampoinimerina, izay Zazamarolahy firazanana, no namorona ny sokajy Zanakandriana mba ho ambony filaharana noho ny Zazamarolahy ny taranany amin’ny fandovana ny seza fiandrianana.

Tamin’ny androny sy ny an’ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa. Amin’ny maha taranak’Andriantompokoindrindra razamben’ Andriamasinavalona azy, ny Zazamarolahy dia afaka nanisy tranomanara eo ambony fasany afa-tsy ireo Zazamarolahy vao ireo, izay andriana tany Imamo nantsoina hoe &quot;Marolahin' Imamo&quot; sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay.

Marihina fa isaky ny niova ny andriamanjaka dia tsy maintsy nanavao ny fanekeny ary nampiseho fanoavana ny mpanjaka vaovao ny Zazamarolahy, raha tsy izany dia fahafatesana no niandry ireo tsy nankatoa. 

Ny Zazamarolahy dia azo nampiakarina ho &quot;Zanakandriana&quot; ary afaka naetry ho &quot;Andriamasinavalona&quot; ihany koa.

==== Ny Andriamasinavalona ====
Ny &quot;[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]&quot; dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany.

Misy koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay     mpanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy ihany koa ireo nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina sy ny andriamanjaka nandimby azy (toa an’i Jean Laborde) no nakarina ho Andriamasinavalona.

Ireo andriana na olon-tsotra nasandratra ho Andriamasinavalona fa tsy taranak’Andriantompokoindrindra moa tsy nahazo nasiana &quot;trano manara&quot; ny fasany.

==== Ny Andriantompokoindrindra ====
Ny &quot;[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]&quot; na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ny andriambavy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho &quot;Lahimatoan’ Imerina&quot; izy.

Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io.

Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany.

==== Ny Andrianamboninolona ====
Ny &quot;[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]&quot; na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany, rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy.

Isan’ny foko mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay ao Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo.

==== Ny Andriandranando ====
Ny &quot;[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]&quot; na Zafindranando dia taranaky ny andriandahy [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany.

Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy teo Ambohibe ary Andrianifantsy teo amin’ny faritr’Ambohibe ihany koa.

Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy.  Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando.

==== Ny Zanadralambo ====
Ny &quot;[[Zanadralambo]]&quot; dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). 

Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe &quot;Zanadralambo amin' Andrianjaka&quot; dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. 

Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny &quot;Zana-dRambavy&quot; ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola no fiaviany. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy Ramanga. Ny mpanjaka Andrianampoinimerina no nanao ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranaka avy ao Masindray ireo. 

Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy moa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany.   

=== Sokajin' ny havan' andriana ===
Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa.

=== Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana ===
Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns.

Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny &quot;Tsara va tompoko&quot;, na &quot;Sarasara tsy ambaka&quot; na ny &quot;Tsara antitra tompoko&quot; raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny &quot;hafenina&quot; na &quot;hasitrika&quot; fa tsy hoe &quot;halevina&quot; raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns.

== Ny Hova ==
Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova.

=== Anjara toerany ===
Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy.

Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe &quot;andrian-dreraka&quot; na &quot;andriana malahelo&quot;. Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio.

Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina.

== Ny Mainty ==
Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe &quot;enindreny&quot; aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro  anisa.

=== Sokajin' ny Mainty ===
Misy sokajy telo ny Mainty, dia:

* ny [[Manisotra]],
* ny [[Manendy]],
* ny [[Tsiarondahy]]

==== Ny Manisotra ====
Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany&lt;ref&gt;&quot;[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]&quot;, ''jacaranda.fr''&lt;/ref&gt;. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha.

==== Ny Manendy ====
Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo.

==== Ny Tsiarondahy ====
Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na &quot;Mainty telo reny&quot;, izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo.

=== Anjara asany faha mpanjaka ===
Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina.

== Ny mpanompo ==
Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]].

=== Tantara ===
Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany.

=== Anjara asany ===
Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany.

=== Antony maha lasa andevo ===
Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina:

* ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''.
* ny babo an’ ady;
* ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika)

== Fiovana saranga ==

=== Fiovana ho Andriana ===
Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza.

Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa  ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova.

=== Fiovana ho Hova ===
Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho &quot;[[Folovohitra]]&quot; , &quot;Hova&quot;, na &quot;[[Velondraimandreny]]&quot;.

=== Fiovana ho Mainty ===
Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo.

Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]].

Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana.

=== Fiovana ho Andevo ===
Ny andevo dia noheverina ho &quot;olona maloto&quot;, tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay &quot;olona madio&quot;. Izany &quot;fahalotoana&quot; sy &quot;fahadiovana&quot; izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy.

== Jereo koa ==

* [[Sarangam-poko eto Madagasikara]]
* Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'')

== Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany ==
'''Tranonkala'''

* [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty &quot;Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty&quot;], https://www.jacaranda.fr/
* Rakotondrabenja Adrien, &quot;Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.&quot;, [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Taloha, N°6]

'''Boky'''

* Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo
* Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo
* Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo
* Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris
* Domenichini, J.-P. &amp; B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris
* Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. 
* Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo.

== Loharano sy fanamarihana ==</text>
      <sha1>0eoas9152gu1z6fg97pz723m84qttdq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rabarioelina Ndriana</title>
    <ns>0</ns>
    <id>283601</id>
    <revision>
      <id>1149005</id>
      <parentid>1148911</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T16:56:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jagwar</username>
        <id>523</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>A protégé « [[Rabarioelina Ndriana]] » : fanalana tsy misy fanazavana ny fitsipahana ny maha mpanjaka azy ([Hanova=Hanome alalana ny mpikambana voamarina] (Miala amin'ny 1 Janoary 2029 à 00:00) [Hamindra=Hanome alalana ny mpikambana voamarina] (Miala amin'ny 1 Janoary 2029 à 00:00))</comment>
      <origin>1148911</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54723" sha1="8imvlvcdknxx31zy9e6w1770tve0vqs" xml:space="preserve">{{Infobox olona|anarana=Rabarioelina Ndriana|teraka=1963|firenena=Madagasikara|asa=Mpahay tantara|asa hafa=Mpikaroka
Teôlôjiana|sary=Rabarioelina Ndriana01}}
'''Rabarioelina''' '''Ndriana''' dia [[Teôlôjia|teôlôjiana]] [[Prôtestantisma eto Madagasikara|prôtestanta malagasy]], teraka tamin' ny taona 1963, ao amin' ny fokon' [[andriana]] [[merina]] avy ao [[Ambohimalaza]], ao [[Antananarivo]], renivohitr' i [[Madagasikara]], mpanindrahindra ny fitondra-mpanjaka. Zanaky ny profesora sy dokotera Lala Rabarioelina izy&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://tanikomadagascar.com/2023/02/18/faculte-de-medecine-dantananarivo-deces-du-professeur-lala-rabarioelina/ Faculté de médecine d’Antananarivo – Décès du professeur Lala Rabarioelina]&quot;, ''Taniko Madagasikara'', publié le 18 février 2023, mis à jour le 16 septembre 2024,&lt;/small&gt; &lt;/ref&gt;. Milaza izy fa voahosotra sy nohamasinina ho mpanjakan' Imerina sy mpanjakan' i Madagasikara tamin' ny taona 2015 ary mikatroka amin' ny tokony hamerenana ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakan' i Madagasikara]] indray&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.koolsaina.com/royaume-de-madagascar-monarchie-interview-ndriana-rabarioelina-ibc-television/#comments Les solutions proposées par Ndriana Rabarioelina à travers le retour à la monarchie]&quot;,  ''www.koolsaina.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.youtube.com/watch?v=CnzKEvBocnA&amp;t=1s Les solutions proposées par Ndriana Rabarioelina à travers le retour à la monarchie]&quot; (Video),  ''Youtube''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;[[FANJAKAN’ I MADAGASIKARA|Fanjakan' i Madagasikara]], ''mg.wikipedia.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Nanohanana tsangan-kevitra nampitondrainy ny lohateny hoe ''[[Biblical Relations between Israel and Madagascar]]'' izy&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://stalcuinhouseseminary.academia.edu/RevDrNdrianaRABARIOELINA?utm_source=chatgpt.com Prince Dr. Ndriana Rabarioelina]&quot;, ''stalcuinhouseseminary.academia.edu''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, izay miompana amin' ny fifandraisana ara-[[Baiboly]] eo amin' i [[Fanjakan' i Israely (mitambatra)|Israely]] sy i [[Madagasikara]], ary koa amin' ny niandohan' ny olombelona, ​​ka nikarohany ny fifandraisan' ny [[sivilizasiôna]] maro fahiny sy ny [[Tantaran' i Madagasikara|tantara malagasy]]. Filoha mpanorina sy mpikambana ao amin' ny ''Royal Academy of Sciences of Madagascar'' izy&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;.

== Zotram-piainany ==

=== Ny ray aman-dreniny ===
Teraka tamin' ny taona 1963 izy, zanaky ny profesora Lala Rabarioelina sy Rajerison Victorine&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://gw.geneanet.org/taniko?lang=es&amp;n=rabarioelina&amp;p=ndriana Ndriana Rabarioelina]&quot;, ''gw.geneanet.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, izay samy [[andriana]]&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://mpanjaka-madagasikara.blogspot.com/2020/12/tantaran-ny-andriana-eto-madagasikara.html? Tantaran' ny Andriana eto madagasikara]&quot;, ''mpanjaka-madagasikara.blogspot.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. I Lala Rabarioelina dia Docteur en Médecine (nianatra tany amin' ny Faculté de Médecine de [[Montpellier]]) sy mpandidy&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://tanikomadagascar.com/2023/02/18/faculte-de-medecine-dantananarivo-deces-du-professeur-lala-rabarioelina/ Faculté de médecine d’Antananarivo – Décès du professeur Lala Rabarioelina]&quot;, ''tanikomadagascar.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Rajerison Victorine renin' i Ndriana Rabarioelina kosa dia manana ny diplôma ambony amin' ny haizaitra (diplôme de Haute Couture de Paris).  

=== Ny fianarana norantoviny ===
Nahazo ny diplôma ''baccalauréat série C'' tao amin' ny [[Académie d' Aix-Marseille]] ('''''[[:fr:Académie_d'Aix-Marseille|fr]]''''') tany [[Frantsa]] i Rabarioelina Ndriana, sy ny ''Licence en Théologie'' ary nahavita ''Master en Théologie'' tao amin' ny [[Faculté Libre de Théologie Réformée na Faculté Jean-Calvin]] ('''''[[:fr:Faculté_Jean-Calvin|fr]]''''') tao Aix-en-Provence any [[Frantsa]].

Nandalina fitantanana orinasa tao amin' ny [[Ecole Supérieure de Commerce de Paris]] (ESCP-Senior, Paris, 1994) ('''''[[:fr:ESCP_Business_School|fr]]''''') ary nandalim-pahaizana momba ny [[vatosoa]] tao amin' ny [[Gemological Institute of America]] (GIA, 2003, 2005) ('''''[[:en:Gemological_Institute_of_America|en]]''''').

[[Teôlôjia|Teôlôjiana]] i Ndriana Rabarioelina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://stalcuinhouseseminary.academia.edu/RevDrNdrianaRABARIOELINA? Prince Dr. Ndriana Rabarioelina]&quot;, S''t Alcuin House Seminary Academia''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; sady mpikaroka tantara koa&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://royal-academy-of-madagascar.blogspot.com/2017/11/iii-members-of-royal-academy-of.html Some members of the Royal Academy of Science of Madagascar]&quot;, ''royal-academy-of-madagascar.blogspot.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Nanao fikarohana izy ka nahazo ny diplôma ''PhD in Theology'' tamin' ny fanohanany ny [[tsangan-kevitra]] hoe &quot;''[[Biblical Relations between Israel and Madagascar]]''&quot; na &quot;Ny fifandraisana ara-Baiboly eo amin' i Israely sy i Madagasikara&quot; (''PhD'', Doctoral Dissertation, Saint Alcuin House Theological Seminary, USA, 2010, 458 pejy) mikasika ny &quot;Tantara miafin' i Madagasikara nandritra ny telo arivo taona mahery&quot; ary nahazo ny diplôma ''Doctor of Theology''  tamin' ny fanohanany ny tsangan-kevitra mitondra ny lohateny hoe &quot;''[[Madagascar in the Last Vestiges of the Birthplace of Humanity]]''&quot; na &quot;I Madagasikara, ao amin' ny sisa tavela amin' ny toerana nahaterahan' ny olombelona&quot; (''D.Theol''., Doctoral Dissertation, Saint Alcuin House Seminary, USA, 2016, 638 pejy).

Nianatra sy nampitaha tenim-pirenena mihoatra ny roa ambin' ny folo koa izy ([[Fiteny malagasy|malagasy]], [[Fiteny hebreo|hebreo]], [[Fiteny arameana|arameana]], [[Fiteny grika|grika]], [[Fiteny anglisy|anglisy]], [[Fiteny alemàna|alemana]], [[Fiteny tamily taloha|tamily tranainy]], [[Fiteny sanskrity|sanskrity]], [[Fiteny someriana|someriana]], [[Fiteny malaiô-pôlineziana|malaiô-pôlineziana]], [[Vondrom-piteny amerindiana|amerindiana]], [[Fiteny aty Afrika|afrikana]], sns)&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;.

Anisan' ny mpampianatra azy ireto profesora manaraka ireto:  

* i [[Pierre Berthoud]] (FLTR, [[Aix-en-Provence]], [[Frantsa]]), manam-pahaizana momba ny [[Testamenta Taloha]];
* i [[Peter R. Jones]] (Harvard, Princeton, [[Etazonia]]), manampahaizana momba ny [[Testamenta Vaovao]];
* i Jean Marc Daumas de Cornilhac (FLTR, Aix-en-Provence, Frantsa) momba ny [[Fiteny hebreo|teny hebreo]] sy ny [[Tantaran' ny kristianisma|tantaram-piangonana]];
* i Maurice Carrez (FTP, [[Paris]], Frantsa) momba ny [[Fiteny grika|teny grika]] sy ny [[Testamenta Vaovao]];
* i Edmund Clowney ([[Westminster, Kalifornia|Westminster]], WTS, Etazonia) momba ny [[teôlôjia biblika]];
* i Roger Greenway (Westminster, WTS, Etazonia), momba ny [[World Missiology|World Missiolog]][[World Missiology|y]];
* i J&lt;nowiki/&gt;ean Brun (Oniversite, Dijon) momba ny [[filôzôfia kristiana]];
* i Pierre Courthial (FLTR, Aix-en-Provence, Frantsa) momba ny [[teôlôjia pratika]] sy ny [[apôlôjetika]];
* i Olivier Clément (Institut Orthodoxe Saint Serge, Paris, Frantsa) momba ny [[teôlôjia ôrtôdôksa]];
* ary i [[Pierre Chaunu]], manampahaizana momba ny [[Tantara]].

=== Faharesen-dahatra ara-pivavahana ===
Nilaza ho nahazo teny fikasana avy amin' Andriamanitra sy tsodrano avy amin' ny raiamandreny ara-panahy izy, dia ireto: ny mpitandrina [[Daniel Ratefy]]&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ny mpitandrina [[Daniel Ratefy]], mpanorina ny [[Fiangonana Protestanta Malagasy aty Andafy]] (FPMA) tao [[Montpellier]] tamin' ny taona 1946, mpiaraka nanorina ny [[Fiangonan' i Jesoa Kristy eto Madagasikara]] (FJKM) tamin' ny taona 1968, mpiaraka nanorina ny [[Fiombonan' ny Fiangonana Kristiana eto Madagasikara]] (FFKM) teny Ambohimalaza, Antananarivo, tamin' ny taona 1950, efa tonian' ny Fiombonan' ny Fiangonana Protestanta eto Madagasikara (FFPM) tamin' ny taona 1986-1992, solontenan' i Madagasikara tamin' ny fanorenana ny [[Filankevitra Ekiomenikan' ny Fiangonana|Filankevitry ny Fiangonana eran-Tany]] na [[Filankevitra Ekiomenikan' ny Fiangonana|World Council of Churches]] (WCC) tany [[Amsterdam]] tamin' ny taona 1947-1948.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; (taona 1981), ny mpitandrina Razafindrakoto Gabriel (taona 1986), i Mama [[Volahavana Germaine]]&lt;ref&gt;&lt;small&gt;I Mama [[Volahavana Germaine]] (na Nenilava), mpiandry zokiolona (1941), raiamandreny nanorina ny [[Tobilehibe Ankaramalaza]] tamin' ny taona 1941, izay miombona amin' ny FFPM, efa nihaona tamin' i [[Olav V]], mpanjakan' i [[Nôrvezy]], tany amin' ny Lapan' Andriamanjaka tany [[Oslo]] any tamin' ny taona 1973, mpitory Filazantsara, mpiahy marary sy kamboty ary olona sahirana an-jatony, izay heverin' ny ao amin' ny hetsika [[Fifohazana (kristianisma malagasy)|Fifohazana]] ho mpaminany. ary mahay tenim-pirenena roa ambin' ny folo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; (taona 1996), ny kardinaly [[Armand Gaétan Razafindratandra]]&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ny kardinaly [[Armand Gaétan Razafindratandra|Armand Gaetan Razafindratandra]], ao amin' ny [[Eglizy Katôlika Apôstôlika Rômanina (Madagasikara)|Eglizy Katôlika Apôstôlika Rômanina]] (EKAR) eto Madagasikara, mpiaraka nanorina ny Fiombonan' ny Fiangonana Kristiana eto Madagasikara (FFKM) tao Ambohimalaza tamin' ny taona 1950.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; (taona 2007), i Mama Ravolazaimanga Bernadette (taona 2009), i Mama Rasoazanakolona Hèlene (taona 2012), i Dada Manase (taona 2018) ao anatin' ny [[Fiangonana Loterana Malagasy]], ny [[Fiangonan' i Jesoa Kristy eto Madagasikara]]&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;[http://royal-house-of-madagascar.blogspot.com/ &lt;small&gt;http://royal-house-of-madagascar.blogspot.com/&lt;/small&gt;]&lt;/ref&gt;. Anisan' ny raiamandrany mpiahy azy koa ny mpitandrina [[Daniel Ralibera]]&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ny mpitandrina [[Daniel Ralibera]], mpitandrina FJKM Ambavahadimitafo, mpampianatra tantaram-piangonana (FTP) ao Antananarivo, mpiaraka nanorina ny FJKM tamin' ny taona 1968, mpiaraka nanorina ny FFKM tao Ambohimalaza tamin' ny taona 1950, mpiaraka nanorina ofisialy ny FPMA tany Paris tamin' ny taona 1959.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; sy ny profesora [[Albert Rakoto Ratsimamanga]]&lt;ref&gt;&lt;small&gt;I [[Albert Rakoto Ratsimamanga]], Docteur en Médecine, Docteur ès Sciences, ambasadaoron' i Madagasikara tamin' ny taona 1960-1972, manampahaizana, tale amin' ny Centre National de Recherche Scientifique (CNRS) any [[Paris]], akademisiana amin' ny firenena maro, mpikambana ao amin' ny Institut any Paris, ary nahazo loka siantifika iraisam-pirenena maro.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.  

I Ndriana Rabarioelina dia kristiana prôtestanta. [[Fifohazana (kristianisma malagasy)|Mpiandry]] izy nanomboka amin' ny taona 1991, zanaky ny [[Tobilehibe Ankaramalaza]] ([[Fiombonan' ny Fiangonana Kristiana eto Madagasikara|FFPM]]). Izy dia efa filohan' ny [[Fiangonana Protestanta Malagasy aty Andafy]] (FPMA Aix-Marseille)&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ny [[Fiangonana Protestanta Malagasy aty Andafy]] (FPMA Aix-Marseille) tamin' ny taona 1986-1988, izay mpikambana ao amin' ny [[Fikambanana Mampiely Baiboly Malagasy|Fikambanana Mampiely Baiboly]] eto Madagasikara (FMBM), ao amin' ny [[Fédération protestante de France]] (FPF), ao amin' ny [[Alliance nationale des églises luthériennes de France]] (ANELF), ao amin' ny [[Lutheran World Federation]] (WLF), ao amin' ny [[Alliance réformée mondiale]] (ARM) ary ao amin' ny [[Conseil oecuménique de églises]] (COE).&lt;/small&gt;   &lt;/ref&gt; tamin' ny taona 1986-1988.   

Izy no nahitana ny Lycée Gardanne, Département Bouche-du-Rhône, Région Provence (PACA), izay toerana nanaovana ny Fivoriambe Isankerintaona Fifohazana voalohany teo anivon' ny Fiangonana Protestanta Malagasy aty Andafy (FPMA, 1989).  

== Ny tsangan-keviny ==

=== Jiosy na Israelita ny Malagasy ===
Ny tsangan-kevitra nahazoan' i Ndriana Rabarioelina ny diplôma ''PhD in Theology'' dia mitondra ny lohateny hoe ''[[Biblical Relations between Israel and Madagascar]]'' (&quot;Fifandraisana ara-Baiboly eo amin' i Israely sy i Madagasikara&quot;)&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.deliremadagascar.com/conference-internationale-sur-les-origines-juives-a-madagascar/ Conférence internationale sur les origines juives à Madagascar]&quot;, in [https://www.deliremadagascar.com/ deliremadagascar.com]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Izany [[tsangan-kevitra]] izany dia anohanany ny maha [[Jiosy]] na Jody ny [[Malagasy]]. 

Ny mpitandrina [[Ravelojaona (mpitandrina)|Ravelojaona]] no efa nanoratra fa [[Jiosy]] ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] (1909). Taty aoriana dia nanamafy izany i Mama [[Volahavana Germaine]] (1941). Izany tsangan-kevitra izany dia efa naelin' ny ilay misiônera [[lazarista]] atao hoe [[Joseph Briant]] (1946) izay niezaka naniamarina fa avy amin' ny [[Fiteny hebreo|teny hebreo]] ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] Toraka izany koa i [[Roger Andriatsiratahina]] (1976) sy ny mpitandrina [[Ratefy Tolotra]] (1979) izay nanamafy fa Jiosy ny Malagasy &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;&lt;small&gt;Rabarioelina, Ndriana (Rev. Dr.) (2011), &quot;''Biblical Relations between Israel and Madagascar''&quot;, États-Unis, 2010.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Ny filazan' i Joseph Briant fa nisy koa ny andiam-pifidrà-monina jiosy mankaty Madagasikara -- ka ny voalohany tamin' ireo fifindrà-monina ireo dia tamin' ny andron' i [[Sôlômôna]], manodidina ny taona 900 tal. J.K. -- dia nohamafisin' i Tolotra Ratefy (1976) sy i Ndriana Rabarioelina (2010) tao amin' ny fikarohana ara-teôlôjia sy ara-tantara nataon' izy ireo nandritra ny efapolo taona mahery&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. 

=== Avy amin' ny teny hebreo ny teny malagasy ===
Izao koa no anisan' ny hevitra tohanan' i Ndriana Rabarioelina: ny [[fiteny malagasy]] dia avy amin' ny [[fiteny hebreo]], ny [[kolontsaina malagasy]] dia avy amin' ny [[Jodaisma|kolontsaina jiosy]], ary nisy ny fifindrà-monina jiosy nankaty [[Madagasikara]], izay toherin' ny manam-pahaizana maro&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Sophie Goedefroit et Albert Roca (2021), &quot;[https://publicacions.antropologia.cat/quaderns/article/download/371/199/1378 La &quot;plus belle énigme du monde&quot; ne veut pas être résolue. Le besoin de mémoire multiple à Madagascar]&quot;, ''publicacions.antropologia.cat''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Nisy ny &quot;Fihaonana iraisam-pirenena mikasika ny Fiaviana Jiosy eto Madagasikara&quot; na ''Conférence Internationale sur les Origines Juives à Madagascar'' izay niarahan' ny profesora [[Tudor Parfitt]]  sy ny pastora [[Ratefy Tolotra|Tolotra Ratefy]] ary ny Ndriana Rabarioelina, teo anatrehan' ny [[Raby]] dimy avy any [[Etazonia]], [[Kanada]], [[Marôka]], [[Frantsa]] ary [[Aostralia]], tao [[Antananarivo]] tamin' ny volana Mey 2017&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;&lt;small&gt;Royal Academy of Sciences of Madagascar, 2017.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Madagasikara: tokony ho fanjakà-mpanjaka teôkratika sy kristôkratika ===
Anisan' ny tohanan' i Ndriana Rabarioelina koa ny tokony hahatonga an' i Madagasikara ho fanjakana [[Teôkrasia|teôkratika]] sy [[Kristôkrasia|kristôkratika]], sady hiverenana amin' ny fanjaka-mpanjaka manandratra indray ny rafitra ara-piarahamonina sy ara-pôlitika mankato an' [[Andriamanitra (tokana)|Andriamanitra]] sy manaja ny [[soatoavina]] malagasy, ary ny fandravana ny rafitra [[Repoblika|repoblikana]] &lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[[FANJAKAN’ I MADAGASIKARA|Fanjakan' i Madagasikara]]&quot; in ''[https://mg.wikipedia.org/ mg.wikipedia.org]''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[http://www.midi-madagasikara.mg/index.php/component/content/article/5-societe/2933-declaration--les-malagasy-descendants-de-juifs Déclaration : Les Malagasy, descendants de juifs]&quot; in ''[https://midi-madagasikara.mg/ midi-madagasikara.mg] {{Wayback|url=https://midi-madagasikara.mg/ |date=20230430165033 }}''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[http://www.tonga-soa.com/for/ecrire.php3?nume=3949&amp;repid=31423&amp;th= Déclaration: les Malagasy dscendants des juifs] {{Wayback|url=http://www.tonga-soa.com/for/ecrire.php3?nume=3949&amp;repid=31423&amp;th= |date=20230430172043 }}&quot;, in ''[http://www.tonga-soa.com/ tonga-soa.com] {{Wayback|url=http://www.tonga-soa.com/ |date=20250616035827 }}''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Tsy mijanona ho tsangan-kevitra fotsiny ny famerenana ny fitondra-mpanjaka fa raha [[andriana]] na printsy fotsiny i Ndriana Rabarioelina tany am-panombohana dia narahiny fanambaràn-tena ho mpanjaka izany&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[http://royal-house-of-madagascar.blogspot.com/2019/ Royal house of Madagascar]&quot;, in [http://royal-house-of-madagascar.blogspot.com/ royal-house-of-madagascar.blogspot.com/]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.  

== Mpanjakan' ny Merina sy mpanjakan' i Madagasikara ==

=== Ny fototry ny fanjakany ===

==== Taranaka mpanjaka ====
Nilaza i Ndriana Rabarioelina fa avy amin' ny mpanjaka [[Andriantomara]], ny mpanjaka [[Andrianerinerina]], ny mpanjaka [[Andriamanelo]], ny mpanjaka [[Ralambo]], ny mpanjaka [[Andriantompokoindrindra]], tompon' ny Tranomanara, Tranofohiloha, Tranomasina, izay nolovany avy amin' ny mpanjaka [[Andriamamilazabe]] razambeny, sy avy amin' ny mpanjaka [[Andrianjaka]], ny mpanjaka [[Andriantsitakatrandriana]], ny mpanjaka [[Andriantsimitoviaminandriandehibe]] ary ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Ny ''Geneanet'' no ahitana tetiarana momba an' i Ndriana Rabarioelina, fa saingy tsy ahafaha-mahafantatra ny fifandraisany amin' ny mpanjaka merina teo aloha izany&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[[Ndriana Rabarioelina]]&quot;, ''Geneanet''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.  

Araka ny voalazan' i Ndriana Rabarioelina dia izao ny hafatry ny mpanjaka razambeny:&lt;blockquote&gt;An' [[Andriamanelo]] ny Alakamisy ary an' [[Andriamananintany]] ny Zoma. Raha manary fanjakana ny Terak' Andriamananintany dia miverina amin' Andriamanelo ny fanjakana. Vokany: ny hafatra napetraky ny mpanjaka [[Ralambo]] sy [[Andriantompokoindrindra]] ary [[Andrianjaka]] izay nisy fifanarahana fito dia manjaka aloha Andriantompokoindrindra avy amin' Andriamanelo, avy eo manjaka [[Andrianjaka]] avy amin' [[Andriamananintany]], ary ny Andriandahy avy amin' ny Terak' Andrianjaka manana reny mivantana [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] (foko) ihany no mahazo manjaka sy mahazo Tranomasina. Ny [[Ranavalona|vehi]][[Rasoherina|vavy]] tsy mahazo manjaka. Ary rehefa tsy manaja na very fanjakana ny Terak' Andrianjaka dia miverina amin' Andriantompokoindrindra Lahimatoan' Imerina, avy amin' Andriamanelo, ny fanjakana. (Ndriana Rabarioelina)   &lt;/blockquote&gt;
==== Tendry avy amin' Andriamanitra ====
Araka ny filazan' i Ndriana Rabarioelina dia mpaminany miisa fito, raiamandreny andriana sy ireo zokiolona fotsy volo amin' ny tany, raiamandreny ara-panahy (ny pastora [[Daniel Ratefy]] avy ao [[Ambohimalaza]], ny pastora Razafindrakoto Gabriel avy ao [[Antanamalaza]], i [[Volahavana Germaine|Mama Volahavana Germaine]] avy amin' ny [[Tobilehibe Ankaramalaza|Toby Ankaramalaza]], i Dada Manasé avy amin' ny Toby Ankaramalaza, ny Andriambavy Rasoazanakolona Hélène na Mamafara avy amin' ny [[Toby Namahanambasy]] Imerinatsimo, ny Kardinaly [[Armand Gaétan Razafindratandra]] avy ao Ambohimalaza, ny Andriambavy Ravolazaimanga Bernadette&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ravolazaimanga Bernadette dia voalaza fa mpiandry zokiolona indrindra (1955) amin' ny Toby Lehibe Ankaramalaza sy ny Toby Lehibe Manolotrony (FFPM). Raimandreny ny Toby Masina Itaitso (FLM, FFPM). Nampianarin' i Mama Volahavana Germaine Nenilava (Toby Amkaramalaza) sy Neny Ravelonjanahary (Toby Manolotrony).  Anisan' ny olona manana vina kristiana ho an' i Madagasikara manontolo izy ary miasa ho amin' izany, satria araka ny  Hafatr' i Jesosy Kristy tamin' i Mama Nenilava dia ho lasa ivon' ny [[fitoriana ny filazantsara]] maneran-tany i Madagasikara.&lt;/small&gt;  &lt;/ref&gt; avy amin' ny [[Toby Itaitso]]) no nampilazain' [[Andriamanitra (tokana)|Andriamanitra]] mialoha nanomboka ny taona 1981, ny maha mpanjaka mpandova fanjakana sy nanome tsodrano an' i Ndriana Rabarioelina.   

=== Ny fanjakany ===

==== Fanosorana niteraka resabe ====
Araka ny filazana nataon' i Ndriana Rabarioelina dia tamin' ny volana Septambra 2015 no nanosorana sy nanamasinina azy ho mpanjaka tamin' ny lanonana ara-panahy teny [[Ambohidrabiby]]. Nisy fahazavana avy any an-danitra nidina sy nipetraka naharitra ela teo aminy, ary &quot;fahazavana avo zato heny noho ny fahazavan' ny [[masoandro]]&quot; niposaka vao maraina avy any atsinanana tamin' io fotoana fanosorana mpanjaka sy fitsofandrano azy io teny Ambohidrabiby, izay mariky ny &quot;fanatrehan' Andriamanitra sy ny fankatoavany ary ny fitahiany&quot;. &lt;sup&gt;[Omeo ny loharano]&lt;/sup&gt; Na dia teo aza izany fanosorana izany dia efa taty amin' ny taona 2020 no nahenoana ny maha mpanjaka azy, raha andriana na printsy no nahalalana azy hatramin' izay. &lt;sup&gt;[Omeo ny loharano]&lt;/sup&gt;

Nilaza anefa ny andriana andriana [[Ralitera Jaques]] fa tsy fanosorana azy ho mpanjaka tamin' io andro io fa fotoana nanendrena azy hitantana vonjimaika ara-panjakana ny Taranaka Andriana Miray eto Madagasikara (TAMIMA) satria efa tsy salama Ralitera Étienne rain' i  Ralitera Jaques, izay lehiben' io fikambanana io tamlin' izany fotoana izany. Tsy fanosorana azy tamin' io andro io fa tso-drano hahafahany miasa tsara. Araka ny filazan' io andriana io ihany dia tsy hankatoavin' izy ireo ny maha mpanjakan' i Madagasikara azy satria tsy manaraka ny soatoavina sy ny rafitra ary ny fomba malagasy ianao izy&lt;ref&gt;&lt;small href=&quot;Armand Gaétan Razafindratandra&quot;&gt;&quot;[https://web.facebook.com/groups/616012189011168/posts/1250031802275867/?_rdc=1&amp;_rdr# Toherin' ireo taranak' andriana ny fanandratan-tenan' i Ndriana Rabarioelina ho mpanjaka]&quot;, ''web.facebook.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Ny anaram-boninahitra entiny ====
Izao ny anaram-boninahitra isalorany amin' ny maha mpanjaka azy, izay matetika adika amin' ny tenim-pirenena samihafa: &quot;''Mpanjaka, avy amin' ny Lahimatoan' Imerina, Lehiben' ny Fianakaviamben' ny Andriana Merina, Lehiben' ny Fianakaviamben' ny Mpanjaka eto Madagasikara''&quot;.

==== Mbola mitaky ny tena fanjakana ====
Na dia efa voahosotra sy nohamasinina ho mpanjaka aza i Ndriana Rabarioelina dia mbola miasa momba ny hamerenana ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakan' i Madagasikara]] sy ny handravana ny Repoblikan' i Madagasikara, izay lazainy fa naorin' ny mpanjanatany frantsay, mba hametrahany ny fanjakana [[Teôkrasia|teôkratika]] sy [[Kristôkrasia|kristôkratika]].

=== Fidirana an-tsehatra amin' ny raharaham-pirenena ===
Rabarioelina Ndriana dia nahazo fiofanana pôlitika nandritra ny dimy taona (1995-2000) tamin' i Blaise Rabetafika, ambasadaoron' i Madagasikara tany amin' ny [[Firenena Mikambana]] (ONU)&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ny Andriana Blaise Rabetafika dia ambasadaoron' i Madagasikara tany amin' ny [[Firenena Mikambana]] (ONU) sady zokiolona indrindra amin' ireo ambasadaoro erantany (1969-1992) tao amin' ny Firenena Mikambana, efa filohan' ny [[Filankevi-Pilaminan' ny Firenena Mikambana|Filankevitry ny Fandriampahalemana]] indroa (1985,1986) tao amin' ny Firenena Mikambana ary efa nahazo ny &quot;Prix International Mercure d'Or&quot; izay natokana ho an' ny filoham-pirenena avo lenta indrindra sy olona sangany sy mendrika indrindra eran-tany&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Mandray anjara momba ny raharaha [[Pôlitika eto Madagasikara|pôlitika]] sy [[Fiarahamonina malagasy|sôsialy]] eto Madagasikara izy.

Nanome toromarika stratejika ara-tafika in-telo ho an' ny Ministry ny Fiarovam-pirenena Mamizara Jules sy Jeneraly miisa folo izy tao amin' ny biraon' ny Ministra ny Fiarovam-pirenena hampitsaharana ny [[ady an-trano]] niaraka amin' ny basy aman-tafondro sy ny hanavotana ny takalonaina sivily an-jatony tao Brickaville sy hamonjena ny vahoaka an-tapitrisa nijaly tamin' ny raharaha 2002. Tanteraka soa aman-tsara izany. &lt;sup&gt;[Omeo ny loharano ahafahana manamarina izany]&lt;/sup&gt;

Nanohitra ny tsy fanarahan-dalàna sy ny [[Hosoka amin' ny fifidianana|hala-bato]] goavana ary nanao [[fampielezan-kevitra]] ho an' ny &quot;Tsia&quot; tamin' ny [[fitsapan-kevi-bahoaka]] tamin' ny taona 2010.  &lt;sup&gt;[Omeo ny loharano ahafahana manamarina izany]&lt;/sup&gt;

Nisakana ny fanotofana [[tanimbary]] arivo hektara mahery tamin' ny kaominina miisa enina ([[Ambohitrimanjaka]], [[Ambohidrapeto]], [[Fiombonana]], [[Ankadimanga]], [[Anosibe Zaivola]], [[Itaosy]]) ary niaro ny tantsaha enina alina mahery voan' ny tsindray hazo lena sy nampijalina. Ireo tanimbary ireo dia mirefy arivo hektara, mamelona vahoaka enina hetsy mahery eto [[Antananarivo]] sy ny manodidina. Nanoro hevitra izy mba hakisaka amin' ny toerana hafa ny [[tetikasa Tanamasoandro]] (2019). Vokany: nafindra tany amin' ny toerankafa ny tetikasa Tanamasoandro. &lt;sup&gt;[Omeo ny loharano ahafahana manamarina izany]&lt;/sup&gt;

Nanome hevitra mba handanian' ny [[Antenimierandoholona (Madagasikara)|Antenimierandoholona]] ny [[volavolan-dalàna]] manamafy fa an' i Madagasikara ny [[Nosy Miparitaka|nosy]] dimy manodidina an' i Madagasikara ([[Bassas da India]], [[Nosy Europa|Europa]], [[Nosy Glorieuses|Glorioso]], [[Juan de Nova]], [[Nosy Tromelin|Tromelin]]). Ramatoa Arlette Ramaroson, mpitsara iraisam-pirenena, sy ny mpiaradia manampahaizana no nandrafitra ilay volavolan-dalàna ary nankatoavina sy nolanian' ny Antenimierandoholona tamin' ny 18 Desambra 2020.  &lt;sup&gt;[Omeo ny loharano ahafahana manamarina izany]&lt;/sup&gt;

=== Fitsipahana ny maha mpanjaka azy ===
Tsy voarakitra loatra amin' ny literatiora akademika ny fanakianana ataon' ny mpitsikera an' i Ndriana Rabarioelina momba ny maha &quot;Mpanjakan' Imerina&quot; na &quot;Mpanjakan' i Madagasikara&quot; azy, fa avy amin' ny adihevitra ampahibemaso, amin' ny hevitry ny mpampiasa [[aterineto]], amin' ny fanadihadiana ara-tantara ivelan' ny sehatra akademika, ary amin' ny hevitra avoakan' ny antokon' olona samy mpandala ny fitondrà-mpanjaka ([[Mônarsisma|mônarsista]]) sy amin' ny mpanao pôlitika sasany&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.youtube.com/watch?v=0T_sFcuEODI &quot;Mpanjaka&quot; Ndriana Rabarioelina Tsipahan'ny Vovonan'ny Andriana]&quot;, ''www.youtube.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Fanoherana ny maha mpajakan' Imerina azy ====
Lazain' ny taranak' andriana sasany ho misandoka ho mpanjakan' Imerina i Ndriana Rabarioelina. Anisan' ireo izay manohitra azy amin' izany ny andriana [[Ralitera Jaques]] izay nilaza izao teny manaraka izao&lt;ref&gt;&lt;small href=&quot;Armand Gaétan Razafindratandra&quot;&gt;&quot;[https://web.facebook.com/groups/616012189011168/posts/1250031802275867/?_rdc=1&amp;_rdr# Toherin' ireo taranak' andriana ny fanandratan-tenan' i Ndriana Rabarioelina ho mpanjaka]&quot;, ''web.facebook.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;:&lt;blockquote&gt;Tompony Aho fa tsy mpindrana. Izaho Andriambe Ralitera Jacques, nandimby ny raiko ny Andriambe [[Ralitera Étienne]] lehiben' ny Taranaka Andriana Miray eto Madagasikara, dia manao izao fanitsiana manaraka izao ho an' i Andriana Rabarioelina Ndriana:

Miangavy anao aho tsy hamoaka intsony vaovao diso sy ny sary misy ny Masina Ralitera Étienne (Efa nanarin' i Masina Violette Ralitera ianao tamin' io fihetsikao io fa tsy mendrika ary tokony hiera aloha).

Ireo sary avoakanao ireo dia fotoana nanendrena anao hitantana vonjimaika (administratif) ara-panjakana ny TAMIMA satria efa tsy salama ny Masina Ralitera Étienne. Tsy fanosorana anao na inona na inona tamin' io andro io fa tso-drano hahafahanao miasa tsara.

Koa averiko etoana fa fanimbazimbana ny Masina Ralitera Étienne izao ataonao izao ary tsy hankatoavinay ny maha mpanjakan' i Madagasikara anao, Tompoko, satria tsy manaraka ny soatoavina sy ny rafitra sy ny fomba malagasy ianao.&lt;/blockquote&gt;

==== Fitsipahana ny maha ara-dalàna ny tetiarana ====
Maro no milaza fa tsy voamarina ampahibemaso sy tsy misy fomba azo amarinana azy ny [[tetiarana]] anohanana ny sata maha mpandova fanjakana an' i Ndriana Rabarioelina. Ampahampahany na tsy hita amin' ny fomba ampy ao amin' ny arisiva ara-tantara azo jerena ny fampahalalana momba ny tetiarany.

Tsy namela taranaka handova fanjakana amin' ny fomba mazava ny mpanjaka merina farany, [[Ranavalona III]], taorian' ny fanjavonan' ny taranany. Amin' ity toe-javatra ity dia sarotra porofoina amin' ny fomba azo antoka ny fitakiana fandovana fanjakana aty aorina. Tsy nanana afa-tsy zanakavavy iray ity mpanjakavavy ity, dia i Marie-Louise (1894-1948) izay tsy nanambady sy tsy nanan-janaka&lt;ref&gt;&lt;small&gt;I Marie-Louise (1894-1948) izay teraka nandritra ny sesitany taorian' ny fanafoanan' i Frantsa ny Fanjakan' i Madagasikara tamin' ny 1897. Tsy nanambady sy tsy nanan-janaka izy. Maty tamin' ny taona 1948 izy. Noho izany dia tapitra teo aminy ny taranaka mivantana avy amin-dRanavalona III.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Misy ny miaiky fa mety ho anisan' ny fianakavian' andriana i Rabarioelina, nefa tsy avy hatrany dia manome zo ho eo amin' ny seza fiandrianana ny maha andriana.

==== Olana momba ny fitsipiky ny fifandimbiasana ====
Nomarihin' ny mpanohitra sasany fa tsy nanaraka rafitra henjana momba ny maha lahimatoa ny fandovana ny seza fiandrianan' ny [[Fanjakan' Imerina]], tsy toy ny fitondram-panjaka eorôpeana sasany. Araka ny tantara dia niankina amin' ny lafin-javatra maro ny fifandimbiasana: ny fanendren' ny mpanjaka ny handimby azy, ny fanohanan' ny fianakavian' andriana malaza, ny fifandanjana ara-pôlitika anatiny, ary ny fankatoavan' ny mpitana ny fomban-drazana. Izany dia manasarotra ny famantarana mandeha hoazy ny mpandova aty amin' ny taranaka maromaro taorian' ny naharavan' ilay fanjakana. Milaza ireo mpitsikera ireo fa tsy misy fitsipika voarakitry ny tantara azo anondroana mazava ny mpandimby tokana.

==== Tsy fahampian' ny fankatoavana iombonana ====
Amin' ny fanao ara-pôlitika merina, ny fikarana eo amin' ny seza fiandrianana amin' ny ankapobeny dia mitaky ny fisian' ny marimaritra iraisana eo amin' ny taranaka [[andriana]] lehibe, sy ny fankatoavan' ny manam-pahefana nentim-paharazana, ary ny fanatanterahana ny fombafomba mifandray amin' izany. Tsy nisy anefa izany fankatoavana iombonana izany na tao [[Faritra Analamanga|Analamanga]] na tany amin' ny faritra hafa eto Madagasikara. Maro ny mpanjaka, ny lehibe ara-drazana, ny taranak' andriana sns izay tsy manaiky ny maha mpanjaka an-dRabarioelina, na ho an' ny [[Merina]] na ho an' ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] rehetra. Koa satria ahitana andriana sy taranaka mpanjaka isan-karazany sy isam-paritra eto Madagasikara, dia tsy hisy olon-tokana hekena amin' ny alalan' ny marimaritra iraisana ho mpanjaka. Ao koa ny fisian' ny firazanana na vondrona maro ao amin' ny Merina izay samy milaza tena fa afaka na tokony ho eo amin' ny toeran' ny mpanjaka. Izany no mahasarotra ny fahazoana olona iray eken' ny taranaka mpanjaka merina na malagasy ho mpanjakany.

==== Fanakianana ara-pôlitika sy ara-pivavahana ====
Misy koa tsikera maromaro mifantoka amin' ny tsy tena maha zava-dehibe ara-pôlitika ny famerenana ny [[fanjakà-mpanjaka]]. [[Repoblika]] i [[Madagasikara]] ankehitriny ka tsy manaiky fisiana fanjakà-mpanjaka ny andrim-panjakana misy ao aminy. Ampifandraisina amin' ny fanjakazakana ara-pôlitikan' ny Merina tamin' ny [[Foko eto Madagasikara|foko]] hafa teto amin' ny Nosy ny [[Fanjakan' Imerina]] teo aloha, ka mety hiteraka fanoherana eo amin' ny toe-draharaham-pirenena mandala ny fahasamihafana ny fikasana hamerina ny fitondrà-mpanjaka. Maro koa ny mihevitra fa efa nilaozan' ny toetrandro na tsy mifanentana amin' ny zava-misy ara-pôlitika ankehitriny ny fiheverana ny fiverenana amin' ny fanjakà-mpanjaka. Araka io fomba fijery io dia tetikasa ideôlôjika na an' ohatra ny fitakiana ny maha mpanjaka fa tsy safidy ara-pôlitika mifanentana amin' ny zava-misy.

Anisan' ny fanakianana ihany koa ny momba ny fiheverana ara-pôlitika sasany voizin-dRabarioelina, indrindra ny fikasany hametraka fahefana ara-pôlitika eo amin' ny fototra ara-pivavahana. Milaza ny mpanohitra izany hevitra izany fa ny fanandratana ny fahefana [[Teôkrasia|teôkratika]] dia tsy mifanaraka amin' ny foto-kevitra momba ny [[Sekiolarisma|maha laîka]] ny fanjakana sy ny fandalana ny fahasamihafan' ny [[Fivavahana eto Madagasikara|atokom-pivavahana]].

==== Kely ny fankatoavan' ny besinimaro sy ny fanjakana malagasy ====
Mpandinika maro no manamarika fa toa tsy miteraka hetsi-bahoaka miely patrana ho amin' ny famerenana ny fanjakà-mpanjaka ny hetsika sy ny hevitra voizin' i Ndriana Rabarioelina. Ny asany dia fantatra indrindra ao anatin' ny faribolan' ny mpandala ny famerenana ny fanjakà-mpanjaka sasany, sy ampahany amin' ny zanaka am-pielezana, ary vondrona manam-pahaizana sy ara-pivavahana voafetra. Izany dia manamafy ny fiheveran' ny mpanohitra azy fa mipetraka ho tsinontsinoavina ny fitakiana ataony eo amin' ny adihevitra pôlitika eto [[Madagasikara]].

Saika tsy misy na kely dia kely ny fankatoavan' ny fitondram-panjakana sy ny andrim-panjakana malagsy ny maha mpanjaka azy raha ampitahaina amin' ny mpanjaka any amin' ny faritra hafa eto Madagasikara (any amin' ny [[Sakalava]] sy ny [[Antankarana]], ohatra).

== Ny zava-bitany ==

=== Ny boky nosoratany ===
Amin' ny asasorany dia ireto no azo tanisaina:

* ''[[Biblical Relations between Israel and Madagascar]]'' (2010)&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://royal-academy-of-madagascar.blogspot.com/2017/11/iii-members-of-royal-academy-of.html Some members of the Royal Academy of Sciences of Madagascar]&quot;, ''Royal Academy of Sciences of Madagascar''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;;
* ''[[The King and High Priest Andriantompokoindrindra]]'' (2012)&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;;
* ''[[The New Kingdom of Madagascar]]'' (2014)&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;;
* ''[[Madagascar in the Last Vestiges of the Birthplace of Humanity]]'' (2016)&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

Ireo boky ireo dia maneho ny fahavononany hikaroka ny fifandraisan' ny [[Tantaran' i Madagasikara|tantara malagasy]] sy ny ara-panahy ary ny sivilizasiôna fahiny&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://royal-house-of-madagascar.blogspot.com/2012/07/interview-du-prince-rev-dr-ndriana.html? Interview de S.A.R. le Prince Rev. Dr. Ndriana Rabarioelina: &quot; La christocratie est la solution durable de l'Eternel pour Madagascar]&quot;, ''Royal House of Madagascar'', 26 juillet 2012.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Ny zavatra natsangany ===

==== Momba ny hira sy mozika ====
Mpitendry [[gitara klasika]] iraisam-pirenena i Ndriana Rabarioelina sady lehiben' ôrkesitra. Izy no filoha mpanorina ny fikambanana ''Conservatoire National Supérieur de Musique de Madagascar'' (ONG-CNSMM) sy ny ''Orchestre Philharmonique Amontana,'' nanomboka tamin' ny taona 1996'','' izay natao hanomezam-boninahitra an' Andriamanitra sy hanomezana lanja ny haimozika malagasy avo lenta, ary efa nanao fampisehoana maro, anisan' izany ny fampisehoana impito ny ''oratorio'' &quot;''Messiah''&quot; ([[George Frideric Handel|G.F. Hande]]&lt;nowiki/&gt;l) amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] niaraka amin' ny mpihira miisa 90 ao amin' ny antoko mpihira Zanak' Ambohimalaza (ZAMA) sy mpitendry mozika iraisam-pirenena miisa 20, ny &quot;''Messe en Si mineur''&quot; ([[Johann Sebastian Bach|J.S. Bach]]) niaraka tamin' ny ''CNSMM Choir'' sy ny ''Orchestre Philharmonique Amontana'', ary ny &quot;Haleloia&quot; (G.F. Handel) niaraka tamin' ny antoko mpihira malagasy maro izay nisy mpihira niisa 600 teo anoloan' ny Lapan' ny Tanàna Antananarivo&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://conservatoire-cnsmm-madagascar.blogspot.com/2020/05/blog-post_17.html Maestro Étienne Ramboatiana (1930-2007): Orchestra for Orchestra for 40 Guitars]&quot;,&lt;/small&gt; &lt;small&gt;''Conservatoire National Supérieur de Musique de Madagascar''.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://conservatoire-cnsmm-madagascar.blogspot.com/2011/01/realisations-du-conservatoire-cnsmm.html? Achievements of the Superior Royal Conservarory of Music in Madagascar - CNSMM]&quot;, ''Conservatoire National Supérieur de Musique de Madagascar''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Filoha mpanorina ny ''Festival International de Musique Classique'' voalohany teto Madagasikara, nanomboka tamin' ny taona 1998, ary nikarakara [[kônseritra]] ampolony maro, izay nandraisan' ny mpitendry zavamaneno anjara avy eto [[Madagasikara]], any [[Etazonia]], any [[Alemaina]], [[Fanjakana Mitambatra|United Kingdom]], [[Frantsa]], [[Nôrvezy]], [[Brezila]], [[Italia]], [[Rosia]], [[Afrika Atsimo]], nosy [[La Réunion|La Reunion]] sy firenena hafa. &lt;sup&gt;[Omeo ny loharano hanamarinana izany rehetra izany]&lt;/sup&gt; 

Filoha mpanorina ny ''Festival International de Jazz'' ''à Madagascar'', izay nanao fampisehoana mihoatra ny zato ary nandraisan' ny mpitendry zavamaneno anjara avy eto Madagasikara, Etazonia, Alemana, [[Soisa]], [[Belzika]], United Kingdom, Nôrvezy, Brezila, Italia, [[Afrika Atsimo]], Frantsa, nosy La Reunion, nosy [[Maorisy]] sy firenena hafa. &lt;sup&gt;[Omeo ny loharano hanamarinana izany rehetra izany]&lt;/sup&gt;

==== Akademia ====
Filoha mpanorina ny ''International Royal Academy of Theology'' i Ndriana Rabarioelina nanomboka tamin' ny taona 2010, izay misy &lt;u&gt;manampahaizana mikasika ny [[teôlôjia]] eto Madagasikara sy maneran-tany&lt;/u&gt; &lt;sup&gt;[Omeo ny loharano]&lt;/sup&gt;. Filoha mpanorina ny ''Royal Academy of Sciences of Madagascar'' koa izy nanomboka tamin' ny taona 2016, izay misy Malagasy manampahaizana amin' ny taranja maro (teôlôjia, siansa teôrika, siansa ampiharina, kolontsaina sy haikanto, siansa mikasika ny olombelona, tantara sy lalàna ary pôlitika, siansan' ny fampandrosoana). &lt;sup&gt;[Omeo ny loharano]&lt;/sup&gt;

==== Fikambanana ====
Izy dia nanorina ny Fianakaviamben' ny Andriana Merina, ny Fianakaviamben' ny Andriana eto Madagasikara, ny Fianakaviamben' ny Mpanjaka eto Madagasikara, ny Fiombonamben' ny Ampanjaka eto Madagasikara ary niaraka nanorina ny fiombonamben' ny Taranaka Andriana Miray eto Madagasikara (TAMIMA) niaraka tamin' ny mpitandrina [[Ratefy Tolotra|Tolotra Ratefy]] taorian' ny 06 Novambra 1995.

=== Ny blaogy ampiasainy ===
Ity ny topimaso momba ny [[blaogy]] na [[vohikala]] izay anehoan' i Ndriana Rabarioelina tsy tapaka ny tenany. Ireo blaogy ireo dia manasongadina ny maha andriana azy sy ny fiheverany ny tenany ho mpanjaka hatrany na dia misy isan-karazany aza ny lohahevitra hita ao amin' izy ireo. Indreto ny sasany amin' izy ireo:

==== Blaogy momba ny tantara, ny siansa, ny zavakanto, sns ====
* ''Conservatoire National Supérieur de Musique de Madagascar''&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://conservatoire-cnsmm-madagascar.blogspot.com/ Conservatoire National Supérieur de Musique de Madagascar&quot;], ''conservatoire-cnsmm-madagascar.blogspot.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ny ''Conservatoire National Supérieur de Musique de Madagascar'' dia miompana amin' ny [[kolontsaina]] sy ny [[mozika]] izay namoahany ny asany amin' ny maha lehiben' [[ôrkesitra]] sy mpitendry [[gitara klasika]] azy. Ato amin' ity blaogy ity dia manambara ny fomba fijeriny ara-javakanto sy ara-panabeazana izy, manasa amin' ny fampisehoana kôseritra, mitantara ny fiaraha-miasany iraisam-pirenena ary manome voninahitra ny lafiny ara-panahy amin' ny mozika.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;;
* ''Royal Academy of Sciences of Madagascar''&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ity blaogy ity dia manolotra ny asany amin' ny maha filohan' ny ''Royal Academy of Sciences of Madagascar'' azy. Hita ny tantaram-piainany, ny andraikitra akademika sahaniny, ary ny seha-pikarohana andraisany anjara ([[Teôlôjia]], [[Jeôpôlitika]], [[Fiandohan'_ny_olombelona]], ​​sns.). Ity blaogy ity koa dia mamintina ny fizotran' ny fianarana sy fikarohana nataon' i Ndriana Rabarioelina, ny mari-pahaizana momba ny teôlôjia sy ny fikarohana momba ny fisian' ny fifandraisana ara-[[Baiboly]] eo amin' i Madagasikara sy i [[Fanjakan' i Israely (mitambatra)|Israely]], ny fiheverany ny anajara toeran' i [[Madagasikara]] eo amin' ny fiandohan' ny olombelona.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://royal-academy-of-madagascar.blogspot.com/ Royal Academy of Sciences of Madagascar]&quot;, ''royal-academy-of-madagascar.blogspot.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;;

==== Blaogy momba pôlitika, ny sôsialy, ny fanjakana sns ====
Ireo blaogy ireo dia sehatra miompana amin' ny mpanjaka ara-drazana, ka izy no mpandray anjara lehibe amin' izany. Mamoaka lahatsoratra sy sary ary manambara hetsika ao izy.
* ''Fanjakan' i Madagasikara''&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ao amin' ity blaogy ''Fanjakan' i Madagasikara'' ity no itantarany ny fitarihany lanonana miaraka amin' ny tarana-mpanjaka antemoro sy merina, sy ny maro hafa, manamafy ny fifandraisan' ny samy [[Foko eto Madagasikara|foko]] [[Foko eto Madagasikara|malagasy]] sy ny tarana-mpanjaka manerana an' i Madagasikara. Asehony ny fanomezana — anisan' izany ny &quot;Boky Masina&quot; mirakitra ny 6&amp;nbsp;000 taona nisian' ny tantaran' ny [[Merina]] sy ny [[Antemoro]] — nandritra ireo fivoriana ireo. Takiany ny hananganana fanjakana kristiana araka ny &quot;Sitrapon' Andriamanitra&quot;, tsy araka ny [[Repoblika|lamina repoblikana]], izay heveriny fa mifanohitra amin' ny soatoavina' ny razambe malagasy. Manohana am-pahavitrihana ny [[teôkrasia]] kristiana izy, miara-miasa amin' ny Fiangonana eto Madagasikara ([[Fiombonan' ny Fiangonana Kristiana eto Madagasikara|FFKM]]), amin' ny sendikan' ny oniversite, ary amin' ny mpisehatra ara-tsôsialy, ho fototry ny fitantanana ny firenena.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://fanjakana-madagasikara.blogspot.com/ Fanjakan' i Madagasikara]&quot;, ''fanjakana-madagasikara.blogspot.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;;
* ''Fianakaviamben' ny Andriana Merina''&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ato amijn' ity blaogy ity no ahitana ny fiantsoan' i Ndriana Rabarioelina, tamin' ny 14–15 Desambra 2022, ny mpanjaka sy ny andriana mba hanavotra ny firenena malagasy. Tsikerainy ny kolikoly mirongatra, ny fanitsakitsahana ny [[Zon' olombelona|zon']] [[Zon' olombelona|olombelona]] ary ny hosoka amin' ny fifidianana, ny fanimbana ny [[Tontolo iainana eto Madagasikara|tontolo iainana]] sy ny fahantran' ny 81,6% amin' ny vahoaka malagasy. Hamafisiny ny maha zava-dehibe ny [[soatoavina]] malagasy, ny fanajana ny fomba amam-panao ary ny firaisankinan' ny tarana-mpanjaka.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://mpanjaka-madagasikara.blogspot.com/ ''Fianakaviamben' ny Andriana Merina''], ''mpanjaka-madagasikara.blogspot.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;;
* ''Fianakaviamben' ny Mpanjaka eto Madagasikara''&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ao amin' ity blaogy ity no iresahany ny lanjan' ny Fiambonamben' ny Ampanjaka eto Madagasikara. Ao no ahitana ny fanambaràna ataony, ny fanosorana azy ho mpanjaka, ny zava-mitranga amin' ny taranaka mpanjaka. Mampivondrona ny Raiamandreny ara-drazana (mpanjaka sy andriana) avy amin' ny [[Foko eto Madagasikara|foko malagasy]] rehetra izy. Resahiny ny fivoriana miaraka amin' ny mpanjaka solontena amin' ny lanonana nentim-paharazana (taombaovao, fanosorana ho mpanjaka, sns).&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://ampanjaka-madagasikara.blogspot.com/ Fianakaviamben' ny Mpanjaka eto Madagasikara]&quot;, ''ampanjaka-madagasikara.blogspot.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;;
* ''Fiombonamben' ny Taranaka Andriana Miray eto Madagasikara'' (''TAMIMA'')&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ny blaogy ''Fiombonambe Taranaka Andriana Miray (TAMIMA)'' dia iresahany momba ny fivondronan' ny Andriana, anisan' izany ny fihaonana tamin' ny taona 2021 sy 2022 izay niompana amin' ny tantara sy ny firaisankinan' ny taranaka mpanjaka. Ato amin' ity blaogy ity izy no mankalaza ny fety toy ny [[Taom-baovao malagasy|Taombaovao]] [[Taom-baovao malagasy|Malagasy]], izay angatahany ny fitahian' Andriamanitra ho an' ny tarana-mpanjaka.&lt;/small&gt; &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://tamima-madagasikara.blogspot.com/ Fiombonamben' ny Taranaka Andriana Miray eto Madagasikara (TAMIMA)]&quot;, ''tamima-madagasikara.blogspot.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;;
* ''Ny Andriantompokoindrindra''&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ity blaogy ''Ny Andriantompokoindrindra'' ity dia mifantoka amin' ny Fanjakana Merina sy ny andraikitra maha mpitarika ny Fiombonamben' ny Andriana eto Madagasikara azy.  Ao amin' ity blaogy ity koa i Ndriana Rabarioelina dia manazava ny maha taranaky ny &quot;mpanjaka-mpisorona&quot; [[Andriantompokoindrindra|Andrianatompokoindrindra]] azy (1600–1610 tany ho any) sy ny mpanjaka tao [[Fanjakan' Imerina|Imerina]], itantarany ny fanosorana azy ho Mpanjaka tamin' ny taona 2015. Asehony ihany koa ny fototra ara-pivavahana sy ara-drazana momba ny maha ara-dalàna ny maha Mpanjaka azy sy ny fanoloran-tenany amin' ny hamerina indray ny Fanjakana Masina miorina amin' ny soatoavina malagasy sy kristiana .&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://andriantompokoindrindra.blogspot.com/ Ny Andriantompokoindrindra]&quot;, ''andriantompokoindrindra.blogspot.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;;
* ''Ny Jiosy eto Madagasikara''&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ato no iresahany fa misy ifandraisany amin' ny [[Israelita]] fahiny ny razamben' ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], nanomboka amin' ny fifindra-monina ara-[[Baiboly]] teto [[Madagasikara]] tany amin' ny 3&amp;nbsp;000 taona lasa izay. Milaza koa izy fa avy amin' ny [[Fiteny hebreo|teny hebreo]] ny [[Fiteny malagasy|teny]] sy ny [[Kolontsaina malagasy|kolontsaina]] ary ny [[Fomban-drazana malagasy|fomban-drazana]] sasany eto Madagasikara, araka ny fikarohana nataony nandritra ny telopolo taona. Miezaka mampiseho ny fitoviana misy eo amin' ny tantara malagasy sy ny fitantarana ao amin' ny [[Testamenta Taloha]] izy, indrindra amin' ny filazany fa eto Madagasikara ilay toerana atao hoe [[Ôfira]] .&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://jiosy-eto-madagasikara.blogspot.com/ Jiosy eto Madagasikara]&quot;, ''jiosy-eto-madagasikara.blogspot.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;;
* ''Royal House of Madagascar''&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Io no blaogy ôfisialin' ny ''Royal House of Madagascar'', izay mirakitra hafatra ara-[[pôlitika]] sy ara-[[kolontsaina]], indrindra momba ny famerenana indray [[Fanjakan' Imerina|Fanjakan' i Madagasikara]] miorina amin' ny soatoavina malagasy, ny fanolorana lalàmpanorenana vaovao eo ambany fahefan' ny mpanjaka, ary momba ny fifandraisana amin' ny fikambanana maneran-tany (ny [[Firenena Mikambana]], ny [[Fandaharan' Asan' ny Firenena Mikambana ho an' ny Fampandrosoana|Fandaharan' Asan' ny Firenena Mikambana ho an' ny Fampandrosoan]]&lt;nowiki/&gt;a (PNUD), sns.). Ity blaogy ity koa dia itakiany ny tokony hiverenana amin' Andriamanitra.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://royal-house-of-madagascar.blogspot.com/ Royal House of Madagascar]&quot;, ''royal-house-of-madagascar.blogspot.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.
Anisan' ny anehoany hevitra koa ny blaogy ''Taniko Madagasikara'' ([https://tanikomadagascar.com/ Jereo eto]) sy blaogy maro hafa izay matetika manana anarana ahitana ny teny hoe &quot;''Royal''&quot;.

== Fikambanana sy hetsika iraisam-pirenena ==

=== Fikambanana iraisam-pirenen' ny mpanjaka ===
I Ndriana Rabarioelina dia mpikambana miaraka amin' ny [[mpanjaka]] notsongaina eran-tany ao anatin' ny ''Delphic Royal Society'', nanomboka tamin' ny taona 2011 tao [[Berlin]] any [[Alemaina]], izay miaraka amin' ny ''Delphic International Council'' manome lanja ny kolontsaina sy haikanto avo lenta eran-tany. &lt;sup&gt;[Omeo ny loharano]&lt;/sup&gt; 

=== Fifandraisana amin' ny samy mpanjaka maneran-tany ===
I Ndriana Rabarioelina dia nampita &quot;Hafatr' Andriamanitra&quot; manohitra ny fiarahan' ny olona mitovy fananahana na ''Message of the Lord Adonai Elohim to All Churches in the World on the Homosexuality'' ary nalefa tamin' ny mpitarika fiangonana lehibe maneran-tany (ny [[Eglizy Katôlika Rômanina|Eglizy Katolika Apostolika Romana]] any [[Vatikàna]], ny [[Fiombonambe Anglikana|Anglican Communion]], ny [[Alliance réformée mondiale|World Reformed Alliance]], ny [[Fiangonana Loterana Eran-Tany|World Lutheran Federation]], ny [[Filankevitra Ekiomenikan' ny Fiangonana|World Council of Churches]], ...) tamin' ny taona 2010 sy 2011. &lt;sup&gt;[Omeo ny loharano]&lt;/sup&gt;

Lehiben' ny delegasiona malagasy misy ny mpanjaka malagasy notsongaina, tamin' ny Fihaonambe Iraisam-Pirenenan' ny Mpanjaka sy Zanakandriana ary Mpitarika ara-drazana, indroa miantoana, tany [[Tripoli]] sy [[Benghazi]] any [[Libia]] tamin' ny taona 2008 sy 2009. Ary notendrena ho lehiben' ny delegasiona mitarika ny mpanjaka rehetra avy amin' ny firenena miisa dimampolo mahery raha nihaona tamin' ny filoham-pirenena miisa folo mahery avy any [[Amerika]], [[Eorôpa]], [[Afrika]] ary [[Atsinanana Afovoany|Afovoany Atsinanana]] tany Libia tamin' ny taona 2009. &lt;sup&gt;[Omeo ny loharano]&lt;/sup&gt;

I Ndriana Rabarioelina koa dia solontenan' ny ampanjaka rehetra eto Madagasikara tamin' ny Fihaonambe Iraisam-Pirenenan' ny Mpanjaka sy Zanakandriana ary Mpitarika ara-drazana, ary nihaona tamin' ny filoham-pirenena maro tany [[Pretoria]] atsy [[Afrika Atsimo]] tamin' ny taona 2011. &lt;sup&gt;[Omeo ny loharano]&lt;/sup&gt;

Nahazo ny mariboninahitra ''Grand Cross of the Royal Order of Bunyoro-Kitara Kingdom'' any [[Oganda]] izy&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;.

== Jereo koa ==
* [[Andriana]]
* [[Jiosy malagasy]]
* [[Ratefy Tolotra]]
* [[Joseph Briant]]
* [[Vahoaka milaza fa taranaky ny Israelita]]
* [[Richard Brothers]]
* [[Anglô-israelisma]]

== Fanovozan-kevitra ==
'''Boky sy lahatsoratra'''

* Briant, Joseph, ''[https://www.google.com/search?q=Briant%2C+Joseph%2C+L%27h%C3%A9breu+%C3%A0+Madagascar&amp;sca_esv=c7c67eb20f0b5775&amp;sxsrf=ADLYWIKaeaF1lxKCRhfWaMtjxkig_QiHCw%3A1734705771500&amp;ei=a4JlZ6CmHoHOhbIPxdK5gAE&amp;ved=0ahUKEwjgh7PKyraKAxUBZ0EAHUVpDhAQ4dUDCA8&amp;uact=5&amp;oq=Briant%2C+Joseph%2C+L%27h%C3%A9breu+%C3%A0+Madagascar&amp;gs_lp=Egxnd3Mtd2l6LXNlcnAiJ0JyaWFudCwgSm9zZXBoLCBMJ2jDqWJyZXUgw6AgTWFkYWdhc2NhcjIIEAAYgAQYogQyCBAAGIAEGKIEMggQABiABBiiBDIIEAAYgAQYogRItRBQ4AZYlwpwBHgBkAEAmAHHA6ABxwOqAQM0LTG4AQPIAQD4AQH4AQKYAgWgAv4DqAIKwgIKEAAYsAMY1gQYR8ICDRAAGIAEGLADGEMYigXCAgcQIxgnGOoCmAMN8QWSdHSb40MGMYgGAZAGCpIHBTQuNC0xoAeGAw&amp;sclient=gws-wiz-serp L'hébreu à Madagascar]''.
* Ferrand, Gabriel (1905). ''[https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k1667374 Les migrations musulmanes et juives à Madagascar]''. Paris: Revue de l'histoire des religions.
* Rabarioelina, Ndriana (Rev. Dr.) (2011), &quot;''Biblical Relations between Israel and Madagascar''&quot;, Doctoral Dissertation, Ph.D in Theology, SAHTS, États-Unis, 2010, 458 pages. Abstract in Saint-Alcuin House Journal, Volume 8, N&lt;sup&gt;o&lt;/sup&gt; 1, États-Unis, And in Library of Congress, number (ISSN 1548-4459), États-Unis.

* Ramilison, Emmanuel (1951), ''[https://books.google.mg/books/about/Ny_Loharanon_ny_Andriana_nanjaka_teto_Im.html?id=LfxmQwAACAAJ&amp;redir_esc=y Andriantomara-Andriamamilazabe. Loharanon' ny Andriana nanjaka eto Imerina]'', Imprimerie Ankehitriny.
* Ramilison, Emmanuel (1962), ''Ny Baiboly sy Andrianampoinimerina'', Librarie Iarivo, Antananarivo, 66 pejy.
* Kasanga, Fernand (1963), ''Ny Antemoro Anakara voasoratra tamin' ny taona 1506,'' Imprimerie Iarivo, Antananarivo.

* Rombaka, Jacques Philippe (1963), ''[https://www.bulac.fr/image/tantaran-drazana Tantaran-drazana Antemoro-Anteony]'', Antananarivo, Imprimerie LMS.
* Rombaka, Jacques Philippe (1970), ''[https://www.sudoc.abes.fr/cbs/xslt/DB=2.1//SRCH?IKT=12&amp;TRM=097789631 Fomban-drazana antemoro-usages et coutumes antemoro] {{Wayback|url=https://www.sudoc.abes.fr/cbs/xslt/DB=2.1//SRCH?IKT=12&amp;TRM=097789631 |date=20241220155652 }}'', Ambozontany, Fianarantsoa.
* [[Ratefy Tolotra|Ratefy, Tolotra]] (1986), ''&quot;Sind die Madagassichen Juden&quot;'' na &quot;Jiosy ve ny malagasy ?&quot;, Munster-Antananarivo, 600 pejy.

*[https://forum.serasera.org/forum/message/m4f91363e6aa74/m4f914d7409e95 Lahatsoratra tao amin' ny ''Midi Madagascar'' tamin' ny 20 Avrily 2012] (rohy maty: http://www.midi-madagasikara.mg/index.php/component/content/article/5-societe/2933-declaration--les-malagasy-descendants-de-juifs)
* &quot;[https://www.madagate.org/politique-madagascar/dossier/1752-ndriana-rabarioelina--des-propositions-pertinentes.html Ndriana Rabarioelina : des propositions pertinentes…] {{Wayback|url=https://www.madagate.org/politique-madagascar/dossier/1752-ndriana-rabarioelina--des-propositions-pertinentes.html |date=20241220163037 }}&quot;, ''www.madagate.org''
* &quot;[https://www.malagasynews.com/info-breves/le-prince-ndriana-rabarioelina-appelle-les-dirigeants-a-demolir-toutes-nouvelles-constructions-dans-le-rova-dantananarivo/ Le prince Ndriana Rabarioelina appelle les dirigeants à démolir toutes nouvelles constructions dans le Rova d’Antananarivo].&quot;, ''www.malagasynews.com''
* International Royal Academy of Theology (2010): ''Message of the Lord Adonai Elohim to All Churches in the World on the Homosexuality,'' http://academy-of-theology.blogspot.com/2011/06/message-of-the-lord-adonai-elohim-to-all.html
* &quot;[https://gw.geneanet.org/kingofmada_w?lang=fr&amp;pz=king+ndriana&amp;nz=ndriana Ndriana Rabarioelina]&quot;, ''gw.geneanet.org''
* &quot;[https://web.facebook.com/ndriana.rabarioelina?_rdc=1&amp;_rdr Ndriana Rabarioelina]&quot;, ''web.facebook.com''
* &quot;[https://fanjakana-madagasikara.blogspot.com/2020/? Fanosorana mpanjaka sy tsodrano ny Mpanjaka Ndriana Rabarioelina, avy amin' ny Lahimatoan' Imerina, Lehiben' ny Fianakaviamben' ny Mpanjaka eto Madagasikara (Taona 2015)]&quot;, ''fanjakana-madagasikara.blogspot.com''
* &quot;[https://royal-house-of-madagascar.blogspot.com/2020/09/? The anointing and the consecration of HRM King Ndriana Rabarioelina (in 2015)]&quot;, ''royal-house-of-madagascar.blogspot.com''
* &quot;[https://mpanjaka-madagasikara.blogspot.com/2020/? Famindrana zakaka sy famindrana fahefana ho an' ny Mmpanjaka Ndriana Rabarioelina avy amin' ny Lahimatoan' Imerina (taona 2015)]&quot;, ''mpanjaka-madagasikara.blogspot.com''

'''Sary mihetsika'''
* &quot;[https://www.youtube.com/watch?v=BeFJAOfucqs Ny Jiosy eto Madagasikara, ny Mpanjaka Ndriana Rabarioelina]&quot;, ''youtube.com''
* &quot;[https://tanikomadagascar.com/2019/10/05/tantara-sy-fiainam-pirenena-prince-dr-ndriana-rabarioelina/ Tantara sy Fiainam-pirenena]&quot; (''youtube''), ''tanikomadagascar.com''
* &quot;[https://www.youtube.com/watch?v=_6UVnBc0dgE Ndriana Rabarioelina: Manandratra Fanjakan' ny Mpisorona]&quot;, ''youtube.com''.
* &quot;[https://www.youtube.com/results?search_query=Mpanjaka+Ndriana+Rabarioelina%3A+Teny+Gasy Mpanjaka Ndriana Rabarioelina: &quot;Teny Gasy&quot;]&quot;, 06 Novambra 2021, Madagascar24TV, youtube.com: &quot;(66) Ny Mpanjaka Ndrian&lt;nowiki/&gt;a Rabarioelina, &quot;Tena Gasy&quot; 01 Oktobra 2022, Madagascar24TV - YouTube&quot;.
* &quot;[https://www.youtube.com/results?search_query=Mpanjaka+Ndriana+Rabarioelina%3A+Dinika Mpanjaka Ndriana Rabarioelina: &quot;Dinika&quot;]&quot;, MBSTV, 03 Oktobra 2022, youtube.com: &quot;Ny Mpanjaka Ndriana Rabarioelina, &quot;Dinika&quot; 03oktobra2022, MBS TV&quot;.
* &quot;[https://www.youtube.com/results?search_query=Mpanjaka+Ndriana+Rabarioelina%3A%22Antso+ho+an%27+ny+firenena Mpanjaka Ndriana Rabarioelina:''&quot;Antso ho an' ny firenena'']''&quot;''', 13 Oktobra 2022, youtube.com: &quot;Antso ho an' ny Firenena, Ny Mpanjaka Ndriana Rabarioelina&quot;.
* &quot;[https://www.youtube.com/results?search_query=Mpanjaka+Ndriana+Rabarioelina%2C+Fanjakan%27+i+Madagasikara Mpanjaka Ndriana Rabarioelina, ''Fanjakan' i Madagasikara'']''&quot;'', 21/07/2023, Le 20H15, Madagascar24Redaction: youtube.com: &quot;(66) Le 20H15 - 2023 07 21 - Mpanjaka Ndriana Rabarioelina- YouTube&quot;.
* &quot;[https://www.youtube.com/results?search_query=Mpanjaka+Ndriana+Rabarioelina%C2%A0%3A+%22Fanjakam-Pisorona%2C+Fanjakan%27i+Madagasikara Mpanjaka Ndriana Rabarioelina : &quot;''Fanjakam-Pisorona, Fanjakan'i Madagasikara'']''&quot;&quot;'', 22/07/2023, youtube.com&quot;.
* &quot;[https://www.youtube.com/results?search_query=Mpanjaka+Ndriana+Rabarioelina%3A+%22Mijoro+ny+Fianakaviambe+eto+Madagasikara%22 Mpanjaka Ndriana Rabarioelina: &quot;''Mijoro ny Fianakaviambe eto Madagasikara&quot;'']''&quot;'', 05 Aogositra 2023, youtube.com&quot;.
* &quot;[https://www.youtube.com/results?search_query=Mpanjaka+Ndriana+Rabarioelina%3A+%22Ny+Jiosy+eto+Madagasikara%22 Mpanjaka Ndriana Rabarioelina: &quot;''Ny Jiosy eto Madagasikara&quot;'']''&quot;'', TV I-BC, 2023, youtube.com&quot;.

== Loharano sy fanamarihana ==

[[Sokajy:Mpanao malagasy]]</text>
      <sha1>8imvlvcdknxx31zy9e6w1770tve0vqs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1149058</id>
      <parentid>1149005</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T08:22:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1149058</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56649" sha1="d8e0f0kwm2j22ocqb2g0ft5ssgfxpbs" xml:space="preserve">{{Infobox olona|anarana=Rabarioelina Ndriana|teraka=1963|firenena=Madagasikara|asa=Mpahay tantara|asa hafa=Mpikaroka
Teôlôjiana|sary=Rabarioelina Ndriana01}}
'''Rabarioelina''' '''Ndriana''' dia [[Teôlôjia|teôlôjiana]] [[Prôtestantisma eto Madagasikara|prôtestanta malagasy]], teraka tamin' ny taona 1963, ao amin' ny fokon' [[andriana]] [[merina]] avy ao [[Ambohimalaza]], ao [[Antananarivo]], renivohitr' i [[Madagasikara]], mpanindrahindra ny fitondra-mpanjaka. Zanaky ny profesora sy dokotera Lala Rabarioelina izy&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://tanikomadagascar.com/2023/02/18/faculte-de-medecine-dantananarivo-deces-du-professeur-lala-rabarioelina/ Faculté de médecine d’Antananarivo – Décès du professeur Lala Rabarioelina]&quot;, ''Taniko Madagasikara'', publié le 18 février 2023, mis à jour le 16 septembre 2024,&lt;/small&gt; &lt;/ref&gt;. Milaza izy fa voahosotra sy nohamasinina ho mpanjakan' Imerina sy mpanjakan' i Madagasikara tamin' ny taona 2015 ary mikatroka amin' ny tokony hamerenana ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakan' i Madagasikara]] indray&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.koolsaina.com/royaume-de-madagascar-monarchie-interview-ndriana-rabarioelina-ibc-television/#comments Les solutions proposées par Ndriana Rabarioelina à travers le retour à la monarchie]&quot;,  ''www.koolsaina.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.youtube.com/watch?v=CnzKEvBocnA&amp;t=1s Les solutions proposées par Ndriana Rabarioelina à travers le retour à la monarchie]&quot; (Video),  ''Youtube''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;[[FANJAKAN’ I MADAGASIKARA|Fanjakan' i Madagasikara]], ''mg.wikipedia.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Nanohanana tsangan-kevitra nampitondrainy ny lohateny hoe ''[[Biblical Relations between Israel and Madagascar]]'' izy&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://stalcuinhouseseminary.academia.edu/RevDrNdrianaRABARIOELINA?utm_source=chatgpt.com Prince Dr. Ndriana Rabarioelina]&quot;, ''stalcuinhouseseminary.academia.edu''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, izay miompana amin' ny fifandraisana ara-[[Baiboly]] eo amin' i [[Fanjakan' i Israely (mitambatra)|Israely]] sy i [[Madagasikara]], ary koa amin' ny niandohan' ny olombelona, ​​ka nikarohany ny fifandraisan' ny [[sivilizasiôna]] maro fahiny sy ny [[Tantaran' i Madagasikara|tantara malagasy]]. Filoha mpanorina sy mpikambana ao amin' ny ''Royal Academy of Sciences of Madagascar'' izy&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;.

== Zotram-piainany ==

=== Ny ray aman-dreniny ===
Teraka tamin' ny taona 1963 izy, zanaky ny profesora Lala Rabarioelina sy Rajerison Victorine&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://gw.geneanet.org/taniko?lang=es&amp;n=rabarioelina&amp;p=ndriana Ndriana Rabarioelina]&quot;, ''gw.geneanet.org''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;, izay samy [[andriana]]&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://mpanjaka-madagasikara.blogspot.com/2020/12/tantaran-ny-andriana-eto-madagasikara.html? Tantaran' ny Andriana eto madagasikara]&quot;, ''mpanjaka-madagasikara.blogspot.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. I Lala Rabarioelina dia Docteur en Médecine (nianatra tany amin' ny Faculté de Médecine de [[Montpellier]]) sy mpandidy&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://tanikomadagascar.com/2023/02/18/faculte-de-medecine-dantananarivo-deces-du-professeur-lala-rabarioelina/ Faculté de médecine d’Antananarivo – Décès du professeur Lala Rabarioelina]&quot;, ''tanikomadagascar.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Rajerison Victorine renin' i Ndriana Rabarioelina kosa dia manana ny diplôma ambony amin' ny haizaitra (diplôme de Haute Couture de Paris).  

=== Ny fianarana norantoviny ===
Nahazo ny diplôma ''baccalauréat série C'' tao amin' ny [[Académie d' Aix-Marseille]] ('''''[[:fr:Académie_d'Aix-Marseille|fr]]''''') tany [[Frantsa]] i Rabarioelina Ndriana, sy ny ''Licence en Théologie'' ary nahavita ''Master en Théologie'' tao amin' ny [[Faculté Libre de Théologie Réformée na Faculté Jean-Calvin]] ('''''[[:fr:Faculté_Jean-Calvin|fr]]''''') tao Aix-en-Provence any [[Frantsa]].

Nandalina fitantanana orinasa tao amin' ny [[Ecole Supérieure de Commerce de Paris]] (ESCP-Senior, Paris, 1994) ('''''[[:fr:ESCP_Business_School|fr]]''''') ary nandalim-pahaizana momba ny [[vatosoa]] tao amin' ny [[Gemological Institute of America]] (GIA, 2003, 2005) ('''''[[:en:Gemological_Institute_of_America|en]]''''').

[[Teôlôjia|Teôlôjiana]] i Ndriana Rabarioelina&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://stalcuinhouseseminary.academia.edu/RevDrNdrianaRABARIOELINA? Prince Dr. Ndriana Rabarioelina]&quot;, S''t Alcuin House Seminary Academia''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; sady mpikaroka tantara koa&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://royal-academy-of-madagascar.blogspot.com/2017/11/iii-members-of-royal-academy-of.html Some members of the Royal Academy of Science of Madagascar]&quot;, ''royal-academy-of-madagascar.blogspot.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Nanao fikarohana izy ka nahazo ny diplôma ''PhD in Theology'' tamin' ny fanohanany ny [[tsangan-kevitra]] hoe &quot;''[[Biblical Relations between Israel and Madagascar]]''&quot; na &quot;Ny fifandraisana ara-Baiboly eo amin' i Israely sy i Madagasikara&quot; (''PhD'', Doctoral Dissertation, Saint Alcuin House Theological Seminary, USA, 2010, 458 pejy) mikasika ny &quot;Tantara miafin' i Madagasikara nandritra ny telo arivo taona mahery&quot; ary nahazo ny diplôma ''Doctor of Theology''  tamin' ny fanohanany ny tsangan-kevitra mitondra ny lohateny hoe &quot;''[[Madagascar in the Last Vestiges of the Birthplace of Humanity]]''&quot; na &quot;I Madagasikara, ao amin' ny sisa tavela amin' ny toerana nahaterahan' ny olombelona&quot; (''D.Theol''., Doctoral Dissertation, Saint Alcuin House Seminary, USA, 2016, 638 pejy).

Nianatra sy nampitaha tenim-pirenena mihoatra ny roa ambin' ny folo koa izy ([[Fiteny malagasy|malagasy]], [[Fiteny hebreo|hebreo]], [[Fiteny arameana|arameana]], [[Fiteny grika|grika]], [[Fiteny anglisy|anglisy]], [[Fiteny alemàna|alemana]], [[Fiteny tamily taloha|tamily tranainy]], [[Fiteny sanskrity|sanskrity]], [[Fiteny someriana|someriana]], [[Fiteny malaiô-pôlineziana|malaiô-pôlineziana]], [[Vondrom-piteny amerindiana|amerindiana]], [[Fiteny aty Afrika|afrikana]], sns)&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;.

Anisan' ny mpampianatra azy ireto profesora manaraka ireto:  

* i [[Pierre Berthoud]] (FLTR, [[Aix-en-Provence]], [[Frantsa]]), manam-pahaizana momba ny [[Testamenta Taloha]];
* i [[Peter R. Jones]] (Harvard, Princeton, [[Etazonia]]), manampahaizana momba ny [[Testamenta Vaovao]];
* i Jean Marc Daumas de Cornilhac (FLTR, Aix-en-Provence, Frantsa) momba ny [[Fiteny hebreo|teny hebreo]] sy ny [[Tantaran' ny kristianisma|tantaram-piangonana]];
* i Maurice Carrez (FTP, [[Paris]], Frantsa) momba ny [[Fiteny grika|teny grika]] sy ny [[Testamenta Vaovao]];
* i Edmund Clowney ([[Westminster, Kalifornia|Westminster]], WTS, Etazonia) momba ny [[teôlôjia biblika]];
* i Roger Greenway (Westminster, WTS, Etazonia), momba ny [[World Missiology|World Missiolog]][[World Missiology|y]];
* i J&lt;nowiki/&gt;ean Brun (Oniversite, Dijon) momba ny [[filôzôfia kristiana]];
* i Pierre Courthial (FLTR, Aix-en-Provence, Frantsa) momba ny [[teôlôjia pratika]] sy ny [[apôlôjetika]];
* i Olivier Clément (Institut Orthodoxe Saint Serge, Paris, Frantsa) momba ny [[teôlôjia ôrtôdôksa]];
* ary i [[Pierre Chaunu]], manampahaizana momba ny [[Tantara]].

=== Faharesen-dahatra ara-pivavahana ===
Nilaza ho nahazo teny fikasana avy amin' Andriamanitra sy tsodrano avy amin' ny raiamandreny ara-panahy izy, dia ireto: ny mpitandrina [[Daniel Ratefy]]&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ny mpitandrina [[Daniel Ratefy]], mpanorina ny [[Fiangonana Protestanta Malagasy aty Andafy]] (FPMA) tao [[Montpellier]] tamin' ny taona 1946, mpiaraka nanorina ny [[Fiangonan' i Jesoa Kristy eto Madagasikara]] (FJKM) tamin' ny taona 1968, mpiaraka nanorina ny [[Fiombonan' ny Fiangonana Kristiana eto Madagasikara]] (FFKM) teny Ambohimalaza, Antananarivo, tamin' ny taona 1950, efa tonian' ny Fiombonan' ny Fiangonana Protestanta eto Madagasikara (FFPM) tamin' ny taona 1986-1992, solontenan' i Madagasikara tamin' ny fanorenana ny [[Filankevitra Ekiomenikan' ny Fiangonana|Filankevitry ny Fiangonana eran-Tany]] na [[Filankevitra Ekiomenikan' ny Fiangonana|World Council of Churches]] (WCC) tany [[Amsterdam]] tamin' ny taona 1947-1948.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; (taona 1981), ny mpitandrina Razafindrakoto Gabriel (taona 1986), i Mama [[Volahavana Germaine]]&lt;ref&gt;&lt;small&gt;I Mama [[Volahavana Germaine]] (na Nenilava), mpiandry zokiolona (1941), raiamandreny nanorina ny [[Tobilehibe Ankaramalaza]] tamin' ny taona 1941, izay miombona amin' ny FFPM, efa nihaona tamin' i [[Olav V]], mpanjakan' i [[Nôrvezy]], tany amin' ny Lapan' Andriamanjaka tany [[Oslo]] any tamin' ny taona 1973, mpitory Filazantsara, mpiahy marary sy kamboty ary olona sahirana an-jatony, izay heverin' ny ao amin' ny hetsika [[Fifohazana (kristianisma malagasy)|Fifohazana]] ho mpaminany. ary mahay tenim-pirenena roa ambin' ny folo.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; (taona 1996), ny kardinaly [[Armand Gaétan Razafindratandra]]&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ny kardinaly [[Armand Gaétan Razafindratandra|Armand Gaetan Razafindratandra]], ao amin' ny [[Eglizy Katôlika Apôstôlika Rômanina (Madagasikara)|Eglizy Katôlika Apôstôlika Rômanina]] (EKAR) eto Madagasikara, mpiaraka nanorina ny Fiombonan' ny Fiangonana Kristiana eto Madagasikara (FFKM) tao Ambohimalaza tamin' ny taona 1950.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; (taona 2007), i Mama Ravolazaimanga Bernadette (taona 2009), i Mama Rasoazanakolona Hèlene (taona 2012), i Dada Manase (taona 2018) ao anatin' ny [[Fiangonana Loterana Malagasy]], ny [[Fiangonan' i Jesoa Kristy eto Madagasikara]]&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;[http://royal-house-of-madagascar.blogspot.com/ &lt;small&gt;http://royal-house-of-madagascar.blogspot.com/&lt;/small&gt;]&lt;/ref&gt;. Anisan' ny raiamandrany mpiahy azy koa ny mpitandrina [[Daniel Ralibera]]&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ny mpitandrina [[Daniel Ralibera]], mpitandrina FJKM Ambavahadimitafo, mpampianatra tantaram-piangonana (FTP) ao Antananarivo, mpiaraka nanorina ny FJKM tamin' ny taona 1968, mpiaraka nanorina ny FFKM tao Ambohimalaza tamin' ny taona 1950, mpiaraka nanorina ofisialy ny FPMA tany Paris tamin' ny taona 1959.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt; sy ny profesora [[Albert Rakoto Ratsimamanga]]&lt;ref&gt;&lt;small&gt;I [[Albert Rakoto Ratsimamanga]], Docteur en Médecine, Docteur ès Sciences, ambasadaoron' i Madagasikara tamin' ny taona 1960-1972, manampahaizana, tale amin' ny Centre National de Recherche Scientifique (CNRS) any [[Paris]], akademisiana amin' ny firenena maro, mpikambana ao amin' ny Institut any Paris, ary nahazo loka siantifika iraisam-pirenena maro.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.  

I Ndriana Rabarioelina dia kristiana prôtestanta. [[Fifohazana (kristianisma malagasy)|Mpiandry]] izy nanomboka amin' ny taona 1991, zanaky ny [[Tobilehibe Ankaramalaza]] ([[Fiombonan' ny Fiangonana Kristiana eto Madagasikara|FFPM]]). Izy dia efa filohan' ny [[Fiangonana Protestanta Malagasy aty Andafy]] (FPMA Aix-Marseille)&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ny [[Fiangonana Protestanta Malagasy aty Andafy]] (FPMA Aix-Marseille) tamin' ny taona 1986-1988, izay mpikambana ao amin' ny [[Fikambanana Mampiely Baiboly Malagasy|Fikambanana Mampiely Baiboly]] eto Madagasikara (FMBM), ao amin' ny [[Fédération protestante de France]] (FPF), ao amin' ny [[Alliance nationale des églises luthériennes de France]] (ANELF), ao amin' ny [[Lutheran World Federation]] (WLF), ao amin' ny [[Alliance réformée mondiale]] (ARM) ary ao amin' ny [[Conseil oecuménique de églises]] (COE).&lt;/small&gt;   &lt;/ref&gt; tamin' ny taona 1986-1988.   

Izy no nahitana ny Lycée Gardanne, Département Bouche-du-Rhône, Région Provence (PACA), izay toerana nanaovana ny Fivoriambe Isankerintaona Fifohazana voalohany teo anivon' ny Fiangonana Protestanta Malagasy aty Andafy (FPMA, 1989).  

== Ny tsangan-keviny ==

=== Jiosy na Israelita ny Malagasy ===
Ny tsangan-kevitra nahazoan' i Ndriana Rabarioelina ny diplôma ''PhD in Theology'' dia mitondra ny lohateny hoe ''[[Biblical Relations between Israel and Madagascar]]'' (&quot;Fifandraisana ara-Baiboly eo amin' i Israely sy i Madagasikara&quot;)&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.deliremadagascar.com/conference-internationale-sur-les-origines-juives-a-madagascar/ Conférence internationale sur les origines juives à Madagascar]&quot;, in [https://www.deliremadagascar.com/ deliremadagascar.com]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Izany [[tsangan-kevitra]] izany dia anohanany ny maha [[Jiosy]] na Jody ny [[Malagasy]]. 

Ny mpitandrina [[Ravelojaona (mpitandrina)|Ravelojaona]] no efa nanoratra fa [[Jiosy]] ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] (1909). Taty aoriana dia nanamafy izany i Mama [[Volahavana Germaine]] (1941). Izany tsangan-kevitra izany dia efa naelin' ny ilay misiônera [[lazarista]] atao hoe [[Joseph Briant]] (1946) izay niezaka naniamarina fa avy amin' ny [[Fiteny hebreo|teny hebreo]] ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] Toraka izany koa i [[Roger Andriatsiratahina]] (1976) sy ny mpitandrina [[Ratefy Tolotra]] (1979) izay nanamafy fa Jiosy ny Malagasy &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;&lt;small&gt;Rabarioelina, Ndriana (Rev. Dr.) (2011), &quot;''Biblical Relations between Israel and Madagascar''&quot;, États-Unis, 2010.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Ny filazan' i Joseph Briant fa nisy koa ny andiam-pifidrà-monina jiosy mankaty Madagasikara -- ka ny voalohany tamin' ireo fifindrà-monina ireo dia tamin' ny andron' i [[Sôlômôna]], manodidina ny taona 900 tal. J.K. -- dia nohamafisin' i Tolotra Ratefy (1976) sy i Ndriana Rabarioelina (2010) tao amin' ny fikarohana ara-teôlôjia sy ara-tantara nataon' izy ireo nandritra ny efapolo taona mahery&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. 

=== Avy amin' ny teny hebreo ny teny malagasy ===
Izao koa no anisan' ny hevitra tohanan' i Ndriana Rabarioelina: ny [[fiteny malagasy]] dia avy amin' ny [[fiteny hebreo]], ny [[kolontsaina malagasy]] dia avy amin' ny [[Jodaisma|kolontsaina jiosy]], ary nisy ny fifindrà-monina jiosy nankaty [[Madagasikara]], izay toherin' ny manam-pahaizana maro&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Sophie Goedefroit et Albert Roca (2021), &quot;[https://publicacions.antropologia.cat/quaderns/article/download/371/199/1378 La &quot;plus belle énigme du monde&quot; ne veut pas être résolue. Le besoin de mémoire multiple à Madagascar]&quot;, ''publicacions.antropologia.cat''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Nisy ny &quot;Fihaonana iraisam-pirenena mikasika ny Fiaviana Jiosy eto Madagasikara&quot; na ''Conférence Internationale sur les Origines Juives à Madagascar'' izay niarahan' ny profesora [[Tudor Parfitt]]  sy ny pastora [[Ratefy Tolotra|Tolotra Ratefy]] ary ny Ndriana Rabarioelina, teo anatrehan' ny [[Raby]] dimy avy any [[Etazonia]], [[Kanada]], [[Marôka]], [[Frantsa]] ary [[Aostralia]], tao [[Antananarivo]] tamin' ny volana Mey 2017&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;&lt;small&gt;Royal Academy of Sciences of Madagascar, 2017.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Madagasikara: tokony ho fanjakà-mpanjaka teôkratika sy kristôkratika ===
Anisan' ny tohanan' i Ndriana Rabarioelina koa ny tokony hahatonga an' i Madagasikara ho fanjakana [[Teôkrasia|teôkratika]] sy [[Kristôkrasia|kristôkratika]], sady hiverenana amin' ny fanjaka-mpanjaka manandratra indray ny rafitra ara-piarahamonina sy ara-pôlitika mankato an' [[Andriamanitra (tokana)|Andriamanitra]] sy manaja ny [[soatoavina]] malagasy, ary ny fandravana ny rafitra [[Repoblika|repoblikana]] &lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[[FANJAKAN’ I MADAGASIKARA|Fanjakan' i Madagasikara]]&quot; in ''[https://mg.wikipedia.org/ mg.wikipedia.org]''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[http://www.midi-madagasikara.mg/index.php/component/content/article/5-societe/2933-declaration--les-malagasy-descendants-de-juifs Déclaration : Les Malagasy, descendants de juifs]&quot; in ''[https://midi-madagasikara.mg/ midi-madagasikara.mg] {{Wayback|url=https://midi-madagasikara.mg/ |date=20230430165033 }}''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[http://www.tonga-soa.com/for/ecrire.php3?nume=3949&amp;repid=31423&amp;th= Déclaration: les Malagasy dscendants des juifs] {{Wayback|url=http://www.tonga-soa.com/for/ecrire.php3?nume=3949&amp;repid=31423&amp;th= |date=20230430172043 }}&quot;, in ''[http://www.tonga-soa.com/ tonga-soa.com] {{Wayback|url=http://www.tonga-soa.com/ |date=20250616035827 }}''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Tsy mijanona ho tsangan-kevitra fotsiny ny famerenana ny fitondra-mpanjaka fa raha [[andriana]] na printsy fotsiny i Ndriana Rabarioelina tany am-panombohana dia narahiny fanambaràn-tena ho mpanjaka izany&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[http://royal-house-of-madagascar.blogspot.com/2019/ Royal house of Madagascar]&quot;, in [http://royal-house-of-madagascar.blogspot.com/ royal-house-of-madagascar.blogspot.com/]&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.  

== Mpanjakan' ny Merina sy mpanjakan' i Madagasikara ==

=== Ny fototry ny fanjakany ===

==== Taranaka mpanjaka ====
Nilaza i Ndriana Rabarioelina fa avy amin' ny mpanjaka [[Andriantomara]], ny mpanjaka [[Andrianerinerina]], ny mpanjaka [[Andriamanelo]], ny mpanjaka [[Ralambo]], ny mpanjaka [[Andriantompokoindrindra]], tompon' ny Tranomanara, Tranofohiloha, Tranomasina, izay nolovany avy amin' ny mpanjaka [[Andriamamilazabe]] razambeny, sy avy amin' ny mpanjaka [[Andrianjaka]], ny mpanjaka [[Andriantsitakatrandriana]], ny mpanjaka [[Andriantsimitoviaminandriandehibe]] ary ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Ny ''Geneanet'' no ahitana tetiarana momba an' i Ndriana Rabarioelina, fa saingy tsy ahafaha-mahafantatra ny fifandraisany amin' ny mpanjaka merina teo aloha izany&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[[Ndriana Rabarioelina]]&quot;, ''Geneanet''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Toa mamerina ny fiadiana ny toeran' ny mpanjaka teo amin' [[Andrianjaka]] sy Andriantompokoindrindra izany, izay nandresen' iry voalohany iry an' ilay &quot;[[Fanorona#Ny fanorona sy ny faminaniana|mbola hamono ny telo noho ny dimy]]&quot;.   


Araka ny voalazan' i Ndriana Rabarioelina dia izao ny hafatry ny mpanjaka razambeny:&lt;blockquote&gt;An' [[Andriamanelo]] ny Alakamisy ary an' [[Andriamananintany]] ny Zoma. Raha manary fanjakana ny Terak' Andriamananintany dia miverina amin' Andriamanelo ny fanjakana. Vokany: ny hafatra napetraky ny mpanjaka [[Ralambo]] sy [[Andriantompokoindrindra]] ary [[Andrianjaka]] izay nisy fifanarahana fito dia manjaka aloha Andriantompokoindrindra avy amin' Andriamanelo, avy eo manjaka [[Andrianjaka]] avy amin' [[Andriamananintany]], ary ny Andriandahy avy amin' ny Terak' Andrianjaka manana reny mivantana [[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]] (foko) ihany no mahazo manjaka sy mahazo Tranomasina. Ny [[Ranavalona|vehi]][[Rasoherina|vavy]] tsy mahazo manjaka. Ary rehefa tsy manaja na very fanjakana ny Terak' Andrianjaka dia miverina amin' Andriantompokoindrindra Lahimatoan' Imerina, avy amin' Andriamanelo, ny fanjakana. (Ndriana Rabarioelina)   &lt;/blockquote&gt;
==== Tendry avy amin' Andriamanitra ====
Araka ny filazan' i Ndriana Rabarioelina dia mpaminany miisa fito, raiamandreny andriana sy ireo zokiolona fotsy volo amin' ny tany, raiamandreny ara-panahy (ny pastora [[Daniel Ratefy]] avy ao [[Ambohimalaza]], ny pastora Razafindrakoto Gabriel avy ao [[Antanamalaza]], i [[Volahavana Germaine|Mama Volahavana Germaine]] avy amin' ny [[Tobilehibe Ankaramalaza|Toby Ankaramalaza]], i Dada Manasé avy amin' ny Toby Ankaramalaza, ny Andriambavy Rasoazanakolona Hélène na Mamafara avy amin' ny [[Toby Namahanambasy]] Imerinatsimo, ny Kardinaly [[Armand Gaétan Razafindratandra]] avy ao Ambohimalaza, ny Andriambavy Ravolazaimanga Bernadette&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ravolazaimanga Bernadette dia voalaza fa mpiandry zokiolona indrindra (1955) amin' ny Toby Lehibe Ankaramalaza sy ny Toby Lehibe Manolotrony (FFPM). Raimandreny ny Toby Masina Itaitso (FLM, FFPM). Nampianarin' i Mama Volahavana Germaine Nenilava (Toby Amkaramalaza) sy Neny Ravelonjanahary (Toby Manolotrony).  Anisan' ny olona manana vina kristiana ho an' i Madagasikara manontolo izy ary miasa ho amin' izany, satria araka ny  Hafatr' i Jesosy Kristy tamin' i Mama Nenilava dia ho lasa ivon' ny [[fitoriana ny filazantsara]] maneran-tany i Madagasikara.&lt;/small&gt;  &lt;/ref&gt; avy amin' ny [[Toby Itaitso]]) no nampilazain' [[Andriamanitra (tokana)|Andriamanitra]] mialoha nanomboka ny taona 1981, ny maha mpanjaka mpandova fanjakana sy nanome tsodrano an' i Ndriana Rabarioelina.   

=== Ny fanjakany ===

==== Fanosorana niteraka resabe ====
Araka ny filazana nataon' i Ndriana Rabarioelina dia tamin' ny volana Septambra 2015 no nanosorana sy nanamasinina azy ho mpanjaka tamin' ny lanonana ara-panahy teny [[Ambohidrabiby]]. Nisy fahazavana avy any an-danitra nidina sy nipetraka naharitra ela teo aminy, ary &quot;fahazavana avo zato heny noho ny fahazavan' ny [[masoandro]]&quot; niposaka vao maraina avy any atsinanana tamin' io fotoana fanosorana mpanjaka sy fitsofandrano azy io teny Ambohidrabiby, izay mariky ny &quot;fanatrehan' Andriamanitra sy ny fankatoavany ary ny fitahiany&quot;. &lt;sup&gt;[Omeo ny loharano]&lt;/sup&gt; Na dia teo aza izany fanosorana izany dia efa taty amin' ny taona 2020 no nahenoana ny maha mpanjaka azy, raha andriana na printsy no nahalalana azy hatramin' izay. &lt;sup&gt;[Omeo ny loharano]&lt;/sup&gt;

Nilaza anefa ny andriana andriana [[Ralitera Jaques]] fa tsy fanosorana azy ho mpanjaka tamin' io andro io fa fotoana nanendrena azy hitantana vonjimaika ara-panjakana ny Taranaka Andriana Miray eto Madagasikara (TAMIMA) satria efa tsy salama Ralitera Étienne rain' i  Ralitera Jaques, izay lehiben' io fikambanana io tamlin' izany fotoana izany. Tsy fanosorana azy tamin' io andro io fa tso-drano hahafahany miasa tsara. Araka ny filazan' io andriana io ihany dia tsy hankatoavin' izy ireo ny maha mpanjakan' i Madagasikara azy satria tsy manaraka ny soatoavina sy ny rafitra ary ny fomba malagasy ianao izy&lt;ref&gt;&lt;small href=&quot;Armand Gaétan Razafindratandra&quot;&gt;&quot;[https://web.facebook.com/groups/616012189011168/posts/1250031802275867/?_rdc=1&amp;_rdr# Toherin' ireo taranak' andriana ny fanandratan-tenan' i Ndriana Rabarioelina ho mpanjaka]&quot;, ''web.facebook.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Ny anaram-boninahitra entiny ====
Izao ny anaram-boninahitra isalorany amin' ny maha mpanjaka azy, izay matetika adika amin' ny tenim-pirenena samihafa: &quot;''Mpanjaka, avy amin' ny Lahimatoan' Imerina, Lehiben' ny Fianakaviamben' ny Andriana Merina, Lehiben' ny Fianakaviamben' ny Mpanjaka eto Madagasikara''&quot;.

==== Mbola mitaky ny tena fanjakana ====
Na dia efa voahosotra sy nohamasinina ho mpanjaka aza i Ndriana Rabarioelina dia mbola miasa momba ny hamerenana ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakan' i Madagasikara]] sy ny handravana ny Repoblikan' i Madagasikara, izay lazainy fa naorin' ny mpanjanatany frantsay, mba hametrahany ny fanjakana [[Teôkrasia|teôkratika]] sy [[Kristôkrasia|kristôkratika]].

=== Fidirana an-tsehatra amin' ny raharaham-pirenena ===
Rabarioelina Ndriana dia nahazo fiofanana pôlitika nandritra ny dimy taona (1995-2000) tamin' i Blaise Rabetafika, ambasadaoron' i Madagasikara tany amin' ny [[Firenena Mikambana]] (ONU)&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ny Andriana Blaise Rabetafika dia ambasadaoron' i Madagasikara tany amin' ny [[Firenena Mikambana]] (ONU) sady zokiolona indrindra amin' ireo ambasadaoro erantany (1969-1992) tao amin' ny Firenena Mikambana, efa filohan' ny [[Filankevi-Pilaminan' ny Firenena Mikambana|Filankevitry ny Fandriampahalemana]] indroa (1985,1986) tao amin' ny Firenena Mikambana ary efa nahazo ny &quot;Prix International Mercure d'Or&quot; izay natokana ho an' ny filoham-pirenena avo lenta indrindra sy olona sangany sy mendrika indrindra eran-tany&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Mandray anjara momba ny raharaha [[Pôlitika eto Madagasikara|pôlitika]] sy [[Fiarahamonina malagasy|sôsialy]] eto Madagasikara izy.

Nanome toromarika stratejika ara-tafika in-telo ho an' ny Ministry ny Fiarovam-pirenena Mamizara Jules sy Jeneraly miisa folo izy tao amin' ny biraon' ny Ministra ny Fiarovam-pirenena hampitsaharana ny [[ady an-trano]] niaraka amin' ny basy aman-tafondro sy ny hanavotana ny takalonaina sivily an-jatony tao Brickaville sy hamonjena ny vahoaka an-tapitrisa nijaly tamin' ny raharaha 2002. Tanteraka soa aman-tsara izany. &lt;sup&gt;[Omeo ny loharano ahafahana manamarina izany]&lt;/sup&gt;

Nanohitra ny tsy fanarahan-dalàna sy ny [[Hosoka amin' ny fifidianana|hala-bato]] goavana ary nanao [[fampielezan-kevitra]] ho an' ny &quot;Tsia&quot; tamin' ny [[fitsapan-kevi-bahoaka]] tamin' ny taona 2010.  &lt;sup&gt;[Omeo ny loharano ahafahana manamarina izany]&lt;/sup&gt;

Nisakana ny fanotofana [[tanimbary]] arivo hektara mahery tamin' ny kaominina miisa enina ([[Ambohitrimanjaka]], [[Ambohidrapeto]], [[Fiombonana]], [[Ankadimanga]], [[Anosibe Zaivola]], [[Itaosy]]) ary niaro ny tantsaha enina alina mahery voan' ny tsindray hazo lena sy nampijalina. Ireo tanimbary ireo dia mirefy arivo hektara, mamelona vahoaka enina hetsy mahery eto [[Antananarivo]] sy ny manodidina. Nanoro hevitra izy mba hakisaka amin' ny toerana hafa ny [[tetikasa Tanamasoandro]] (2019). Vokany: nafindra tany amin' ny toerankafa ny tetikasa Tanamasoandro. &lt;sup&gt;[Omeo ny loharano ahafahana manamarina izany]&lt;/sup&gt;

Nanome hevitra mba handanian' ny [[Antenimierandoholona (Madagasikara)|Antenimierandoholona]] ny [[volavolan-dalàna]] manamafy fa an' i Madagasikara ny [[Nosy Miparitaka|nosy]] dimy manodidina an' i Madagasikara ([[Bassas da India]], [[Nosy Europa|Europa]], [[Nosy Glorieuses|Glorioso]], [[Juan de Nova]], [[Nosy Tromelin|Tromelin]]). Ramatoa Arlette Ramaroson, mpitsara iraisam-pirenena, sy ny mpiaradia manampahaizana no nandrafitra ilay volavolan-dalàna ary nankatoavina sy nolanian' ny Antenimierandoholona tamin' ny 18 Desambra 2020.  &lt;sup&gt;[Omeo ny loharano ahafahana manamarina izany]&lt;/sup&gt;

=== Fitsipahana ny maha mpanjaka azy ===
Tsy voarakitra loatra amin' ny literatiora akademika ny fanakianana ataon' ny mpitsikera an' i Ndriana Rabarioelina momba ny maha &quot;Mpanjakan' Imerina&quot; na &quot;Mpanjakan' i Madagasikara&quot; azy, fa avy amin' ny adihevitra ampahibemaso, amin' ny hevitry ny mpampiasa [[aterineto]], amin' ny fanadihadiana ara-tantara ivelan' ny sehatra akademika, ary amin' ny hevitra avoakan' ny antokon' olona samy mpandala ny fitondrà-mpanjaka ([[Mônarsisma|mônarsista]]) sy amin' ny mpanao pôlitika sasany&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://www.youtube.com/watch?v=0T_sFcuEODI &quot;Mpanjaka&quot; Ndriana Rabarioelina Tsipahan'ny Vovonan'ny Andriana]&quot;, ''www.youtube.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://newsmada.com/2026/03/16/taranaky-ny-andriamanjaka-eto-imerina-mitsipaka-ani-ndriana-rabarioelina-ho-mpanjaka/ Taranaky ny Andriamanjaka eto Imerina : Mitsipaka an’i Ndriana Rabarioelina ho mpanjaka]&quot;, ''NewsMada'', 16 mars 2026&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

==== Fanoherana ny maha mpajakan' Imerina azy ====
Lazain' ny taranak' andriana sasany ho misandoka ho mpanjakan' Imerina i Ndriana Rabarioelina. Anisan' ireo izay manohitra azy amin' izany ny andriana [[Ralitera Jaques]] izay nilaza izao teny manaraka izao&lt;ref&gt;&lt;small href=&quot;Armand Gaétan Razafindratandra&quot;&gt;&quot;[https://web.facebook.com/groups/616012189011168/posts/1250031802275867/?_rdc=1&amp;_rdr# Toherin' ireo taranak' andriana ny fanandratan-tenan' i Ndriana Rabarioelina ho mpanjaka]&quot;, ''web.facebook.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;:&lt;blockquote&gt;Tompony Aho fa tsy mpindrana. Izaho Andriambe Ralitera Jacques, nandimby ny raiko ny Andriambe [[Ralitera Étienne]] lehiben' ny Taranaka Andriana Miray eto Madagasikara, dia manao izao fanitsiana manaraka izao ho an' i Andriana Rabarioelina Ndriana:

Miangavy anao aho tsy hamoaka intsony vaovao diso sy ny sary misy ny Masina Ralitera Étienne (Efa nanarin' i Masina Violette Ralitera ianao tamin' io fihetsikao io fa tsy mendrika ary tokony hiera aloha).

Ireo sary avoakanao ireo dia fotoana nanendrena anao hitantana vonjimaika (administratif) ara-panjakana ny TAMIMA satria efa tsy salama ny Masina Ralitera Étienne. Tsy fanosorana anao na inona na inona tamin' io andro io fa tso-drano hahafahanao miasa tsara.

Koa averiko etoana fa fanimbazimbana ny Masina Ralitera Étienne izao ataonao izao ary tsy hankatoavinay ny maha mpanjakan' i Madagasikara anao, Tompoko, satria tsy manaraka ny soatoavina sy ny rafitra sy ny fomba malagasy ianao.&lt;/blockquote&gt;Izao koa no nolazain' ireo ao amin' ny Vo­vonan' ny Taranaky ny Andriamanjaka eto Imerina raha nitsidika ny Rovan' Antananarivo izy ireo&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;:&lt;blockquote&gt;&quot;Mahakasika ny taranaky ny andriamanjaka ihany koa ny fanadiovana. Ilaina ny hahafantaran' ny vahoaka eto Ime­rina fa izahay taranaka andriana mi­vondrona ato amin' ny vo­vonan' ny taranaky ny andriamanjaka eto Imerina, mahasolo tena ny andriana isan-tokony, dia tsy mbola nanendry olona ho lasa mpanjakan' Ime­rina, na mpanjakan' i Mada­ga­sikara. Noho izany, tsy eken' ny taranaka andriana, tsy nahazo ny tso­dra­non' Andriamanitra Andrianana­ha­ry ary tsy nahazo ny tsodranon' ny razana sy ny zava-ma­sina ambony i Ndriana Rabarioelina. Fisolo­kiana sy fisandohana ny fiziriziriany ho mpanjaka, ary fisandohana andraikitra koa ny maka ny toeran' ny vondrona amin' ny fandravana ny Coli­sée&quot;&lt;/blockquote&gt;

==== Fitsipahana ny maha ara-dalàna ny tetiarana ====
Maro no milaza fa tsy voamarina ampahibemaso sy tsy misy fomba azo amarinana azy ny [[tetiarana]] anohanana ny sata maha mpandova fanjakana an' i Ndriana Rabarioelina. Ampahampahany na tsy hita amin' ny fomba ampy ao amin' ny arisiva ara-tantara azo jerena ny fampahalalana momba ny tetiarany.

Tsy namela taranaka handova fanjakana amin' ny fomba mazava ny mpanjaka merina farany, [[Ranavalona III]], taorian' ny fanjavonan' ny taranany. Amin' ity toe-javatra ity dia sarotra porofoina amin' ny fomba azo antoka ny fitakiana fandovana fanjakana aty aorina. Tsy nanana afa-tsy zanakavavy iray ity mpanjakavavy ity, dia i Marie-Louise (1894-1948) izay tsy nanambady sy tsy nanan-janaka&lt;ref&gt;&lt;small&gt;I Marie-Louise (1894-1948) izay teraka nandritra ny sesitany taorian' ny fanafoanan' i Frantsa ny Fanjakan' i Madagasikara tamin' ny 1897. Tsy nanambady sy tsy nanan-janaka izy. Maty tamin' ny taona 1948 izy. Noho izany dia tapitra teo aminy ny taranaka mivantana avy amin-dRanavalona III.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Misy ny miaiky fa mety ho anisan' ny fianakavian' andriana i Rabarioelina, nefa tsy avy hatrany dia manome zo ho eo amin' ny seza fiandrianana ny maha andriana.

==== Olana momba ny fitsipiky ny fifandimbiasana ====
Nomarihin' ny sasany fa tsy nanaraka rafitra henjana momba ny maha lahimatoa ny fandovana ny seza fiandrianan' ny [[Fanjakan' Imerina]], tsy toy ny fitondram-panjaka eorôpeana sasany. Araka ny tantara dia niankina amin' ny lafin-javatra maro ny fifandimbiasana: ny fanendren' ny mpanjaka ny handimby azy (amin' ny alalan' ny hafatra sy ny kabary), ny fanohanan' ny fianakavian' andriana malaza, ny fifandanjana ara-pôlitika anatiny, ary ny fankatoavan' ny mpitana ny fomban-drazana&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Lantosoa Volaniaina Irina Andrianjafitrimo, ''[https://www.sudoc.abes.fr/cbs/DB=2.1/SRCH?IKT=12&amp;TRM=076593061 La femme malgache en Imerina au début du XXIe siècle]'',  Karthala ; Paris : Institut national des langues et civilisations orientales, 2003, www.sudoc.abes.fr&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Izany dia manasarotra ny famantarana mandeha hoazy ny mpandova aty amin' ny taranaka maromaro taorian' ny naharavan' ilay fanjakana. Milaza ireo mpitsikera ireo fa tsy misy fitsipika voarakitry ny tantara azo anondroana mazava ny mpandimby tokana.

==== Tsy fahampian' ny fankatoavana iombonana ====
Amin' ny fanao ara-pôlitika merina, ny fikarana eo amin' ny seza fiandrianana amin' ny ankapobeny dia mitaky ny fisian' ny marimaritra iraisana eo amin' ny taranaka [[andriana]] lehibe, sy ny fankatoavan' ny manam-pahefana nentim-paharazana, ary ny fanatanterahana ny fombafomba mifandray amin' izany. Tsy nisy anefa izany fankatoavana iombonana izany na tao [[Faritra Analamanga|Analamanga]] na tany amin' ny faritra hafa eto Madagasikara. Maro ny mpanjaka, ny lehibe ara-drazana, ny taranak' andriana sns izay tsy manaiky ny maha mpanjaka an-dRabarioelina, na ho an' ny [[Merina]] na ho an' ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] rehetra. Koa satria ahitana andriana sy taranaka mpanjaka isan-karazany sy isam-paritra eto Madagasikara, dia tsy hisy olon-tokana hekena amin' ny alalan' ny marimaritra iraisana ho mpanjaka. Ao koa ny fisian' ny firazanana na vondrona maro ao amin' ny Merina izay samy milaza tena fa afaka na tokony ho eo amin' ny toeran' ny mpanjaka. Izany no mahasarotra ny fahazoana olona iray eken' ny taranaka mpanjaka merina na malagasy ho mpanjakany.

==== Fanakianana ara-pôlitika sy ara-pivavahana ====
Misy koa tsikera maromaro mifantoka amin' ny tsy tena maha zava-dehibe ara-pôlitika ny famerenana ny [[fanjakà-mpanjaka]]. [[Repoblika]] i [[Madagasikara]] ankehitriny ka tsy manaiky fisiana fanjakà-mpanjaka ny andrim-panjakana misy ao aminy. Ampifandraisina amin' ny fanjakazakana ara-pôlitikan' ny Merina tamin' ny [[Foko eto Madagasikara|foko]] hafa teto amin' ny Nosy ny [[Fanjakan' Imerina]] teo aloha, ka mety hiteraka fanoherana eo amin' ny toe-draharaham-pirenena mandala ny fahasamihafana ny fikasana hamerina ny fitondrà-mpanjaka. Maro koa ny mihevitra fa efa nilaozan' ny toetrandro na tsy mifanentana amin' ny zava-misy ara-pôlitika ankehitriny ny fiheverana ny fiverenana amin' ny fanjakà-mpanjaka. Araka io fomba fijery io dia tetikasa ideôlôjika na an' ohatra ny fitakiana ny maha mpanjaka fa tsy safidy ara-pôlitika mifanentana amin' ny zava-misy.

Anisan' ny fanakianana ihany koa ny momba ny fiheverana ara-pôlitika sasany voizin-dRabarioelina, indrindra ny fikasany hametraka fahefana ara-pôlitika eo amin' ny fototra ara-pivavahana. Milaza ny mpanohitra izany hevitra izany fa ny fanandratana ny fahefana [[Teôkrasia|teôkratika]] dia tsy mifanaraka amin' ny foto-kevitra momba ny [[Sekiolarisma|maha laîka]] ny fanjakana sy ny fandalana ny fahasamihafan' ny [[Fivavahana eto Madagasikara|atokom-pivavahana]].

==== Kely ny fankatoavan' ny besinimaro sy ny fitondram-panjakana malagasy ====
Mpandinika maro no manamarika fa toa tsy miteraka hetsi-bahoaka miely patrana ho amin' ny famerenana ny fanjakà-mpanjaka ny hetsika sy ny hevitra voizin' i Ndriana Rabarioelina. Ny asany dia fantatra indrindra ao anatin' ny faribolan' ny mpandala ny famerenana ny fanjakà-mpanjaka sasany, sy ampahany amin' ny zanaka am-pielezana, ary vondrona manam-pahaizana sy ara-pivavahana voafetra. Izany dia manamafy ny fiheveran' ny mpanohitra azy fa mipetraka ho tsinontsinoavina ny fitakiana ataony eo amin' ny adihevitra pôlitika eto [[Madagasikara]].

Saika tsy misy na kely dia kely ny fankatoavan' ny fitondram-panjakana sy ny andrim-panjakana malagsy ny maha mpanjaka azy raha ampitahaina amin' ny mpanjaka any amin' ny faritra hafa eto Madagasikara (any amin' ny [[Sakalava]] sy ny [[Antankarana]], ohatra).

== Ny zava-bitany ==

=== Ny boky nosoratany ===
Amin' ny asasorany dia ireto no azo tanisaina:

* ''[[Biblical Relations between Israel and Madagascar]]'' (2010)&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://royal-academy-of-madagascar.blogspot.com/2017/11/iii-members-of-royal-academy-of.html Some members of the Royal Academy of Sciences of Madagascar]&quot;, ''Royal Academy of Sciences of Madagascar''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;;
* ''[[The King and High Priest Andriantompokoindrindra]]'' (2012)&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;;
* ''[[The New Kingdom of Madagascar]]'' (2014)&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;;
* ''[[Madagascar in the Last Vestiges of the Birthplace of Humanity]]'' (2016)&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

Ireo boky ireo dia maneho ny fahavononany hikaroka ny fifandraisan' ny [[Tantaran' i Madagasikara|tantara malagasy]] sy ny ara-panahy ary ny sivilizasiôna fahiny&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://royal-house-of-madagascar.blogspot.com/2012/07/interview-du-prince-rev-dr-ndriana.html? Interview de S.A.R. le Prince Rev. Dr. Ndriana Rabarioelina: &quot; La christocratie est la solution durable de l'Eternel pour Madagascar]&quot;, ''Royal House of Madagascar'', 26 juillet 2012.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Ny zavatra natsangany ===

==== Momba ny hira sy mozika ====
Mpitendry [[gitara klasika]] iraisam-pirenena i Ndriana Rabarioelina sady lehiben' ôrkesitra. Izy no filoha mpanorina ny fikambanana ''Conservatoire National Supérieur de Musique de Madagascar'' (ONG-CNSMM) sy ny ''Orchestre Philharmonique Amontana,'' nanomboka tamin' ny taona 1996'','' izay natao hanomezam-boninahitra an' Andriamanitra sy hanomezana lanja ny haimozika malagasy avo lenta, ary efa nanao fampisehoana maro, anisan' izany ny fampisehoana impito ny ''oratorio'' &quot;''Messiah''&quot; ([[George Frideric Handel|G.F. Hande]]&lt;nowiki/&gt;l) amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] niaraka amin' ny mpihira miisa 90 ao amin' ny antoko mpihira Zanak' Ambohimalaza (ZAMA) sy mpitendry mozika iraisam-pirenena miisa 20, ny &quot;''Messe en Si mineur''&quot; ([[Johann Sebastian Bach|J.S. Bach]]) niaraka tamin' ny ''CNSMM Choir'' sy ny ''Orchestre Philharmonique Amontana'', ary ny &quot;Haleloia&quot; (G.F. Handel) niaraka tamin' ny antoko mpihira malagasy maro izay nisy mpihira niisa 600 teo anoloan' ny Lapan' ny Tanàna Antananarivo&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://conservatoire-cnsmm-madagascar.blogspot.com/2020/05/blog-post_17.html Maestro Étienne Ramboatiana (1930-2007): Orchestra for Orchestra for 40 Guitars]&quot;,&lt;/small&gt; &lt;small&gt;''Conservatoire National Supérieur de Musique de Madagascar''.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://conservatoire-cnsmm-madagascar.blogspot.com/2011/01/realisations-du-conservatoire-cnsmm.html? Achievements of the Superior Royal Conservarory of Music in Madagascar - CNSMM]&quot;, ''Conservatoire National Supérieur de Musique de Madagascar''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Filoha mpanorina ny ''Festival International de Musique Classique'' voalohany teto Madagasikara, nanomboka tamin' ny taona 1998, ary nikarakara [[kônseritra]] ampolony maro, izay nandraisan' ny mpitendry zavamaneno anjara avy eto [[Madagasikara]], any [[Etazonia]], any [[Alemaina]], [[Fanjakana Mitambatra|United Kingdom]], [[Frantsa]], [[Nôrvezy]], [[Brezila]], [[Italia]], [[Rosia]], [[Afrika Atsimo]], nosy [[La Réunion|La Reunion]] sy firenena hafa. &lt;sup&gt;[Omeo ny loharano hanamarinana izany rehetra izany]&lt;/sup&gt; 

Filoha mpanorina ny ''Festival International de Jazz'' ''à Madagascar'', izay nanao fampisehoana mihoatra ny zato ary nandraisan' ny mpitendry zavamaneno anjara avy eto Madagasikara, Etazonia, Alemana, [[Soisa]], [[Belzika]], United Kingdom, Nôrvezy, Brezila, Italia, [[Afrika Atsimo]], Frantsa, nosy La Reunion, nosy [[Maorisy]] sy firenena hafa. &lt;sup&gt;[Omeo ny loharano hanamarinana izany rehetra izany]&lt;/sup&gt;

==== Akademia ====
Filoha mpanorina ny ''International Royal Academy of Theology'' i Ndriana Rabarioelina nanomboka tamin' ny taona 2010, izay misy &lt;u&gt;manampahaizana mikasika ny [[teôlôjia]] eto Madagasikara sy maneran-tany&lt;/u&gt; &lt;sup&gt;[Omeo ny loharano]&lt;/sup&gt;. Filoha mpanorina ny ''Royal Academy of Sciences of Madagascar'' koa izy nanomboka tamin' ny taona 2016, izay misy Malagasy manampahaizana amin' ny taranja maro (teôlôjia, siansa teôrika, siansa ampiharina, kolontsaina sy haikanto, siansa mikasika ny olombelona, tantara sy lalàna ary pôlitika, siansan' ny fampandrosoana). &lt;sup&gt;[Omeo ny loharano]&lt;/sup&gt;

==== Fikambanana ====
Izy dia nanorina ny Fianakaviamben' ny Andriana Merina, ny Fianakaviamben' ny Andriana eto Madagasikara, ny Fianakaviamben' ny Mpanjaka eto Madagasikara, ny Fiombonamben' ny Ampanjaka eto Madagasikara ary niaraka nanorina ny fiombonamben' ny Taranaka Andriana Miray eto Madagasikara (TAMIMA) niaraka tamin' ny mpitandrina [[Ratefy Tolotra|Tolotra Ratefy]] taorian' ny 06 Novambra 1995.

=== Ny blaogy ampiasainy ===
Ity ny topimaso momba ny [[blaogy]] na [[vohikala]] izay anehoan' i Ndriana Rabarioelina tsy tapaka ny tenany. Ireo blaogy ireo dia manasongadina ny maha andriana azy sy ny fiheverany ny tenany ho mpanjaka hatrany na dia misy isan-karazany aza ny lohahevitra hita ao amin' izy ireo. Indreto ny sasany amin' izy ireo:

==== Blaogy momba ny tantara, ny siansa, ny zavakanto, sns ====
* ''Conservatoire National Supérieur de Musique de Madagascar''&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://conservatoire-cnsmm-madagascar.blogspot.com/ Conservatoire National Supérieur de Musique de Madagascar&quot;], ''conservatoire-cnsmm-madagascar.blogspot.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ny ''Conservatoire National Supérieur de Musique de Madagascar'' dia miompana amin' ny [[kolontsaina]] sy ny [[mozika]] izay namoahany ny asany amin' ny maha lehiben' [[ôrkesitra]] sy mpitendry [[gitara klasika]] azy. Ato amin' ity blaogy ity dia manambara ny fomba fijeriny ara-javakanto sy ara-panabeazana izy, manasa amin' ny fampisehoana kôseritra, mitantara ny fiaraha-miasany iraisam-pirenena ary manome voninahitra ny lafiny ara-panahy amin' ny mozika.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;;
* ''Royal Academy of Sciences of Madagascar''&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ity blaogy ity dia manolotra ny asany amin' ny maha filohan' ny ''Royal Academy of Sciences of Madagascar'' azy. Hita ny tantaram-piainany, ny andraikitra akademika sahaniny, ary ny seha-pikarohana andraisany anjara ([[Teôlôjia]], [[Jeôpôlitika]], [[Fiandohan'_ny_olombelona]], ​​sns.). Ity blaogy ity koa dia mamintina ny fizotran' ny fianarana sy fikarohana nataon' i Ndriana Rabarioelina, ny mari-pahaizana momba ny teôlôjia sy ny fikarohana momba ny fisian' ny fifandraisana ara-[[Baiboly]] eo amin' i Madagasikara sy i [[Fanjakan' i Israely (mitambatra)|Israely]], ny fiheverany ny anajara toeran' i [[Madagasikara]] eo amin' ny fiandohan' ny olombelona.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://royal-academy-of-madagascar.blogspot.com/ Royal Academy of Sciences of Madagascar]&quot;, ''royal-academy-of-madagascar.blogspot.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;;

==== Blaogy momba pôlitika, ny sôsialy, ny fanjakana sns ====
Ireo blaogy ireo dia sehatra miompana amin' ny mpanjaka ara-drazana, ka izy no mpandray anjara lehibe amin' izany. Mamoaka lahatsoratra sy sary ary manambara hetsika ao izy.
* ''Fanjakan' i Madagasikara''&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ao amin' ity blaogy ''Fanjakan' i Madagasikara'' ity no itantarany ny fitarihany lanonana miaraka amin' ny tarana-mpanjaka antemoro sy merina, sy ny maro hafa, manamafy ny fifandraisan' ny samy [[Foko eto Madagasikara|foko]] [[Foko eto Madagasikara|malagasy]] sy ny tarana-mpanjaka manerana an' i Madagasikara. Asehony ny fanomezana — anisan' izany ny &quot;Boky Masina&quot; mirakitra ny 6&amp;nbsp;000 taona nisian' ny tantaran' ny [[Merina]] sy ny [[Antemoro]] — nandritra ireo fivoriana ireo. Takiany ny hananganana fanjakana kristiana araka ny &quot;Sitrapon' Andriamanitra&quot;, tsy araka ny [[Repoblika|lamina repoblikana]], izay heveriny fa mifanohitra amin' ny soatoavina' ny razambe malagasy. Manohana am-pahavitrihana ny [[teôkrasia]] kristiana izy, miara-miasa amin' ny Fiangonana eto Madagasikara ([[Fiombonan' ny Fiangonana Kristiana eto Madagasikara|FFKM]]), amin' ny sendikan' ny oniversite, ary amin' ny mpisehatra ara-tsôsialy, ho fototry ny fitantanana ny firenena.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://fanjakana-madagasikara.blogspot.com/ Fanjakan' i Madagasikara]&quot;, ''fanjakana-madagasikara.blogspot.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;;
* ''Fianakaviamben' ny Andriana Merina''&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ato amijn' ity blaogy ity no ahitana ny fiantsoan' i Ndriana Rabarioelina, tamin' ny 14–15 Desambra 2022, ny mpanjaka sy ny andriana mba hanavotra ny firenena malagasy. Tsikerainy ny kolikoly mirongatra, ny fanitsakitsahana ny [[Zon' olombelona|zon']] [[Zon' olombelona|olombelona]] ary ny hosoka amin' ny fifidianana, ny fanimbana ny [[Tontolo iainana eto Madagasikara|tontolo iainana]] sy ny fahantran' ny 81,6% amin' ny vahoaka malagasy. Hamafisiny ny maha zava-dehibe ny [[soatoavina]] malagasy, ny fanajana ny fomba amam-panao ary ny firaisankinan' ny tarana-mpanjaka.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://mpanjaka-madagasikara.blogspot.com/ ''Fianakaviamben' ny Andriana Merina''], ''mpanjaka-madagasikara.blogspot.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;;
* ''Fianakaviamben' ny Mpanjaka eto Madagasikara''&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ao amin' ity blaogy ity no iresahany ny lanjan' ny Fiambonamben' ny Ampanjaka eto Madagasikara. Ao no ahitana ny fanambaràna ataony, ny fanosorana azy ho mpanjaka, ny zava-mitranga amin' ny taranaka mpanjaka. Mampivondrona ny Raiamandreny ara-drazana (mpanjaka sy andriana) avy amin' ny [[Foko eto Madagasikara|foko malagasy]] rehetra izy. Resahiny ny fivoriana miaraka amin' ny mpanjaka solontena amin' ny lanonana nentim-paharazana (taombaovao, fanosorana ho mpanjaka, sns).&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://ampanjaka-madagasikara.blogspot.com/ Fianakaviamben' ny Mpanjaka eto Madagasikara]&quot;, ''ampanjaka-madagasikara.blogspot.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;;
* ''Fiombonamben' ny Taranaka Andriana Miray eto Madagasikara'' (''TAMIMA'')&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ny blaogy ''Fiombonambe Taranaka Andriana Miray (TAMIMA)'' dia iresahany momba ny fivondronan' ny Andriana, anisan' izany ny fihaonana tamin' ny taona 2021 sy 2022 izay niompana amin' ny tantara sy ny firaisankinan' ny taranaka mpanjaka. Ato amin' ity blaogy ity izy no mankalaza ny fety toy ny [[Taom-baovao malagasy|Taombaovao]] [[Taom-baovao malagasy|Malagasy]], izay angatahany ny fitahian' Andriamanitra ho an' ny tarana-mpanjaka.&lt;/small&gt; &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://tamima-madagasikara.blogspot.com/ Fiombonamben' ny Taranaka Andriana Miray eto Madagasikara (TAMIMA)]&quot;, ''tamima-madagasikara.blogspot.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;;
* ''Ny Andriantompokoindrindra''&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ity blaogy ''Ny Andriantompokoindrindra'' ity dia mifantoka amin' ny Fanjakana Merina sy ny andraikitra maha mpitarika ny Fiombonamben' ny Andriana eto Madagasikara azy.  Ao amin' ity blaogy ity koa i Ndriana Rabarioelina dia manazava ny maha taranaky ny &quot;mpanjaka-mpisorona&quot; [[Andriantompokoindrindra|Andrianatompokoindrindra]] azy (1600–1610 tany ho any) sy ny mpanjaka tao [[Fanjakan' Imerina|Imerina]], itantarany ny fanosorana azy ho Mpanjaka tamin' ny taona 2015. Asehony ihany koa ny fototra ara-pivavahana sy ara-drazana momba ny maha ara-dalàna ny maha Mpanjaka azy sy ny fanoloran-tenany amin' ny hamerina indray ny Fanjakana Masina miorina amin' ny soatoavina malagasy sy kristiana .&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://andriantompokoindrindra.blogspot.com/ Ny Andriantompokoindrindra]&quot;, ''andriantompokoindrindra.blogspot.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;;
* ''Ny Jiosy eto Madagasikara''&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Ato no iresahany fa misy ifandraisany amin' ny [[Israelita]] fahiny ny razamben' ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], nanomboka amin' ny fifindra-monina ara-[[Baiboly]] teto [[Madagasikara]] tany amin' ny 3&amp;nbsp;000 taona lasa izay. Milaza koa izy fa avy amin' ny [[Fiteny hebreo|teny hebreo]] ny [[Fiteny malagasy|teny]] sy ny [[Kolontsaina malagasy|kolontsaina]] ary ny [[Fomban-drazana malagasy|fomban-drazana]] sasany eto Madagasikara, araka ny fikarohana nataony nandritra ny telopolo taona. Miezaka mampiseho ny fitoviana misy eo amin' ny tantara malagasy sy ny fitantarana ao amin' ny [[Testamenta Taloha]] izy, indrindra amin' ny filazany fa eto Madagasikara ilay toerana atao hoe [[Ôfira]] .&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://jiosy-eto-madagasikara.blogspot.com/ Jiosy eto Madagasikara]&quot;, ''jiosy-eto-madagasikara.blogspot.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;;
* ''Royal House of Madagascar''&lt;ref&gt;&lt;small&gt;Io no blaogy ôfisialin' ny ''Royal House of Madagascar'', izay mirakitra hafatra ara-[[pôlitika]] sy ara-[[kolontsaina]], indrindra momba ny famerenana indray [[Fanjakan' Imerina|Fanjakan' i Madagasikara]] miorina amin' ny soatoavina malagasy, ny fanolorana lalàmpanorenana vaovao eo ambany fahefan' ny mpanjaka, ary momba ny fifandraisana amin' ny fikambanana maneran-tany (ny [[Firenena Mikambana]], ny [[Fandaharan' Asan' ny Firenena Mikambana ho an' ny Fampandrosoana|Fandaharan' Asan' ny Firenena Mikambana ho an' ny Fampandrosoan]]&lt;nowiki/&gt;a (PNUD), sns.). Ity blaogy ity koa dia itakiany ny tokony hiverenana amin' Andriamanitra.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;&lt;small&gt;&quot;[https://royal-house-of-madagascar.blogspot.com/ Royal House of Madagascar]&quot;, ''royal-house-of-madagascar.blogspot.com''&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.
Anisan' ny anehoany hevitra koa ny blaogy ''Taniko Madagasikara'' ([https://tanikomadagascar.com/ Jereo eto]) sy blaogy maro hafa izay matetika manana anarana ahitana ny teny hoe &quot;''Royal''&quot;.

== Fikambanana sy hetsika iraisam-pirenena ==

=== Fikambanana iraisam-pirenen' ny mpanjaka ===
I Ndriana Rabarioelina dia mpikambana miaraka amin' ny [[mpanjaka]] notsongaina eran-tany ao anatin' ny ''Delphic Royal Society'', nanomboka tamin' ny taona 2011 tao [[Berlin]] any [[Alemaina]], izay miaraka amin' ny ''Delphic International Council'' manome lanja ny kolontsaina sy haikanto avo lenta eran-tany. &lt;sup&gt;[Omeo ny loharano]&lt;/sup&gt; 

=== Fifandraisana amin' ny samy mpanjaka maneran-tany ===
I Ndriana Rabarioelina dia nampita &quot;Hafatr' Andriamanitra&quot; manohitra ny fiarahan' ny olona mitovy fananahana na ''Message of the Lord Adonai Elohim to All Churches in the World on the Homosexuality'' ary nalefa tamin' ny mpitarika fiangonana lehibe maneran-tany (ny [[Eglizy Katôlika Rômanina|Eglizy Katolika Apostolika Romana]] any [[Vatikàna]], ny [[Fiombonambe Anglikana|Anglican Communion]], ny [[Alliance réformée mondiale|World Reformed Alliance]], ny [[Fiangonana Loterana Eran-Tany|World Lutheran Federation]], ny [[Filankevitra Ekiomenikan' ny Fiangonana|World Council of Churches]], ...) tamin' ny taona 2010 sy 2011. &lt;sup&gt;[Omeo ny loharano]&lt;/sup&gt;

Lehiben' ny delegasiona malagasy misy ny mpanjaka malagasy notsongaina, tamin' ny Fihaonambe Iraisam-Pirenenan' ny Mpanjaka sy Zanakandriana ary Mpitarika ara-drazana, indroa miantoana, tany [[Tripoli]] sy [[Benghazi]] any [[Libia]] tamin' ny taona 2008 sy 2009. Ary notendrena ho lehiben' ny delegasiona mitarika ny mpanjaka rehetra avy amin' ny firenena miisa dimampolo mahery raha nihaona tamin' ny filoham-pirenena miisa folo mahery avy any [[Amerika]], [[Eorôpa]], [[Afrika]] ary [[Atsinanana Afovoany|Afovoany Atsinanana]] tany Libia tamin' ny taona 2009. &lt;sup&gt;[Omeo ny loharano]&lt;/sup&gt;

I Ndriana Rabarioelina koa dia solontenan' ny ampanjaka rehetra eto Madagasikara tamin' ny Fihaonambe Iraisam-Pirenenan' ny Mpanjaka sy Zanakandriana ary Mpitarika ara-drazana, ary nihaona tamin' ny filoham-pirenena maro tany [[Pretoria]] atsy [[Afrika Atsimo]] tamin' ny taona 2011. &lt;sup&gt;[Omeo ny loharano]&lt;/sup&gt;

Nahazo ny mariboninahitra ''Grand Cross of the Royal Order of Bunyoro-Kitara Kingdom'' any [[Oganda]] izy&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;.

== Jereo koa ==
* [[Andriana]]
* [[Jiosy malagasy]]
* [[Ratefy Tolotra]]
* [[Joseph Briant]]
* [[Vahoaka milaza fa taranaky ny Israelita]]
* [[Richard Brothers]]
* [[Anglô-israelisma]]
* [[Fanorona]]

== Fanovozan-kevitra ==
'''Boky sy lahatsoratra'''

* Briant, Joseph, ''[https://www.google.com/search?q=Briant%2C+Joseph%2C+L%27h%C3%A9breu+%C3%A0+Madagascar&amp;sca_esv=c7c67eb20f0b5775&amp;sxsrf=ADLYWIKaeaF1lxKCRhfWaMtjxkig_QiHCw%3A1734705771500&amp;ei=a4JlZ6CmHoHOhbIPxdK5gAE&amp;ved=0ahUKEwjgh7PKyraKAxUBZ0EAHUVpDhAQ4dUDCA8&amp;uact=5&amp;oq=Briant%2C+Joseph%2C+L%27h%C3%A9breu+%C3%A0+Madagascar&amp;gs_lp=Egxnd3Mtd2l6LXNlcnAiJ0JyaWFudCwgSm9zZXBoLCBMJ2jDqWJyZXUgw6AgTWFkYWdhc2NhcjIIEAAYgAQYogQyCBAAGIAEGKIEMggQABiABBiiBDIIEAAYgAQYogRItRBQ4AZYlwpwBHgBkAEAmAHHA6ABxwOqAQM0LTG4AQPIAQD4AQH4AQKYAgWgAv4DqAIKwgIKEAAYsAMY1gQYR8ICDRAAGIAEGLADGEMYigXCAgcQIxgnGOoCmAMN8QWSdHSb40MGMYgGAZAGCpIHBTQuNC0xoAeGAw&amp;sclient=gws-wiz-serp L'hébreu à Madagascar]''.
* Ferrand, Gabriel (1905). ''[https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k1667374 Les migrations musulmanes et juives à Madagascar]''. Paris: Revue de l'histoire des religions.
* Rabarioelina, Ndriana (Rev. Dr.) (2011), &quot;''Biblical Relations between Israel and Madagascar''&quot;, Doctoral Dissertation, Ph.D in Theology, SAHTS, États-Unis, 2010, 458 pages. Abstract in Saint-Alcuin House Journal, Volume 8, N&lt;sup&gt;o&lt;/sup&gt; 1, États-Unis, And in Library of Congress, number (ISSN 1548-4459), États-Unis.

* Ramilison, Emmanuel (1951), ''[https://books.google.mg/books/about/Ny_Loharanon_ny_Andriana_nanjaka_teto_Im.html?id=LfxmQwAACAAJ&amp;redir_esc=y Andriantomara-Andriamamilazabe. Loharanon' ny Andriana nanjaka eto Imerina]'', Imprimerie Ankehitriny.
* Ramilison, Emmanuel (1962), ''Ny Baiboly sy Andrianampoinimerina'', Librarie Iarivo, Antananarivo, 66 pejy.
* Kasanga, Fernand (1963), ''Ny Antemoro Anakara voasoratra tamin' ny taona 1506,'' Imprimerie Iarivo, Antananarivo.

* Rombaka, Jacques Philippe (1963), ''[https://www.bulac.fr/image/tantaran-drazana Tantaran-drazana Antemoro-Anteony]'', Antananarivo, Imprimerie LMS.
* Rombaka, Jacques Philippe (1970), ''[https://www.sudoc.abes.fr/cbs/xslt/DB=2.1//SRCH?IKT=12&amp;TRM=097789631 Fomban-drazana antemoro-usages et coutumes antemoro] {{Wayback|url=https://www.sudoc.abes.fr/cbs/xslt/DB=2.1//SRCH?IKT=12&amp;TRM=097789631 |date=20241220155652 }}'', Ambozontany, Fianarantsoa.
* [[Ratefy Tolotra|Ratefy, Tolotra]] (1986), ''&quot;Sind die Madagassichen Juden&quot;'' na &quot;Jiosy ve ny malagasy ?&quot;, Munster-Antananarivo, 600 pejy.

*[https://forum.serasera.org/forum/message/m4f91363e6aa74/m4f914d7409e95 Lahatsoratra tao amin' ny ''Midi Madagascar'' tamin' ny 20 Avrily 2012] (rohy maty: http://www.midi-madagasikara.mg/index.php/component/content/article/5-societe/2933-declaration--les-malagasy-descendants-de-juifs)
* &quot;[https://www.madagate.org/politique-madagascar/dossier/1752-ndriana-rabarioelina--des-propositions-pertinentes.html Ndriana Rabarioelina : des propositions pertinentes…] {{Wayback|url=https://www.madagate.org/politique-madagascar/dossier/1752-ndriana-rabarioelina--des-propositions-pertinentes.html |date=20241220163037 }}&quot;, ''www.madagate.org''
* &quot;[https://www.malagasynews.com/info-breves/le-prince-ndriana-rabarioelina-appelle-les-dirigeants-a-demolir-toutes-nouvelles-constructions-dans-le-rova-dantananarivo/ Le prince Ndriana Rabarioelina appelle les dirigeants à démolir toutes nouvelles constructions dans le Rova d’Antananarivo].&quot;, ''www.malagasynews.com''
* International Royal Academy of Theology (2010): ''Message of the Lord Adonai Elohim to All Churches in the World on the Homosexuality,'' http://academy-of-theology.blogspot.com/2011/06/message-of-the-lord-adonai-elohim-to-all.html
* &quot;[https://gw.geneanet.org/kingofmada_w?lang=fr&amp;pz=king+ndriana&amp;nz=ndriana Ndriana Rabarioelina]&quot;, ''gw.geneanet.org''
* &quot;[https://web.facebook.com/ndriana.rabarioelina?_rdc=1&amp;_rdr Ndriana Rabarioelina]&quot;, ''web.facebook.com''
* &quot;[https://fanjakana-madagasikara.blogspot.com/2020/? Fanosorana mpanjaka sy tsodrano ny Mpanjaka Ndriana Rabarioelina, avy amin' ny Lahimatoan' Imerina, Lehiben' ny Fianakaviamben' ny Mpanjaka eto Madagasikara (Taona 2015)]&quot;, ''fanjakana-madagasikara.blogspot.com''
* &quot;[https://royal-house-of-madagascar.blogspot.com/2020/09/? The anointing and the consecration of HRM King Ndriana Rabarioelina (in 2015)]&quot;, ''royal-house-of-madagascar.blogspot.com''
* &quot;[https://mpanjaka-madagasikara.blogspot.com/2020/? Famindrana zakaka sy famindrana fahefana ho an' ny Mmpanjaka Ndriana Rabarioelina avy amin' ny Lahimatoan' Imerina (taona 2015)]&quot;, ''mpanjaka-madagasikara.blogspot.com''
* &quot;[https://www.geneanet.org/forum/viewtopic.php?t=276352&amp;start=15 Bouteille à la mer (recherche avec lieu inconnu)]&quot;, ''www.geneanet.org'' (08 juin 2010 - 16 juillet 2010)

'''Sary mihetsika'''
* &quot;[https://www.youtube.com/watch?v=BeFJAOfucqs Ny Jiosy eto Madagasikara, ny Mpanjaka Ndriana Rabarioelina]&quot;, ''youtube.com''
* &quot;[https://tanikomadagascar.com/2019/10/05/tantara-sy-fiainam-pirenena-prince-dr-ndriana-rabarioelina/ Tantara sy Fiainam-pirenena]&quot; (''youtube''), ''tanikomadagascar.com''
* &quot;[https://www.youtube.com/watch?v=_6UVnBc0dgE Ndriana Rabarioelina: Manandratra Fanjakan' ny Mpisorona]&quot;, ''youtube.com''.
* &quot;[https://www.youtube.com/results?search_query=Mpanjaka+Ndriana+Rabarioelina%3A+Teny+Gasy Mpanjaka Ndriana Rabarioelina: &quot;Teny Gasy&quot;]&quot;, 06 Novambra 2021, Madagascar24TV, youtube.com: &quot;(66) Ny Mpanjaka Ndrian&lt;nowiki/&gt;a Rabarioelina, &quot;Tena Gasy&quot; 01 Oktobra 2022, Madagascar24TV - YouTube&quot;.
* &quot;[https://www.youtube.com/results?search_query=Mpanjaka+Ndriana+Rabarioelina%3A+Dinika Mpanjaka Ndriana Rabarioelina: &quot;Dinika&quot;]&quot;, MBSTV, 03 Oktobra 2022, youtube.com: &quot;Ny Mpanjaka Ndriana Rabarioelina, &quot;Dinika&quot; 03oktobra2022, MBS TV&quot;.
* &quot;[https://www.youtube.com/results?search_query=Mpanjaka+Ndriana+Rabarioelina%3A%22Antso+ho+an%27+ny+firenena Mpanjaka Ndriana Rabarioelina:''&quot;Antso ho an' ny firenena'']''&quot;''', 13 Oktobra 2022, youtube.com: &quot;Antso ho an' ny Firenena, Ny Mpanjaka Ndriana Rabarioelina&quot;.
* &quot;[https://www.youtube.com/results?search_query=Mpanjaka+Ndriana+Rabarioelina%2C+Fanjakan%27+i+Madagasikara Mpanjaka Ndriana Rabarioelina, ''Fanjakan' i Madagasikara'']''&quot;'', 21/07/2023, Le 20H15, Madagascar24Redaction: youtube.com: &quot;(66) Le 20H15 - 2023 07 21 - Mpanjaka Ndriana Rabarioelina- YouTube&quot;.
* &quot;[https://www.youtube.com/results?search_query=Mpanjaka+Ndriana+Rabarioelina%C2%A0%3A+%22Fanjakam-Pisorona%2C+Fanjakan%27i+Madagasikara Mpanjaka Ndriana Rabarioelina : &quot;''Fanjakam-Pisorona, Fanjakan'i Madagasikara'']''&quot;&quot;'', 22/07/2023, youtube.com&quot;.
* &quot;[https://www.youtube.com/results?search_query=Mpanjaka+Ndriana+Rabarioelina%3A+%22Mijoro+ny+Fianakaviambe+eto+Madagasikara%22 Mpanjaka Ndriana Rabarioelina: &quot;''Mijoro ny Fianakaviambe eto Madagasikara&quot;'']''&quot;'', 05 Aogositra 2023, youtube.com&quot;.
* &quot;[https://www.youtube.com/results?search_query=Mpanjaka+Ndriana+Rabarioelina%3A+%22Ny+Jiosy+eto+Madagasikara%22 Mpanjaka Ndriana Rabarioelina: &quot;''Ny Jiosy eto Madagasikara&quot;'']''&quot;'', TV I-BC, 2023, youtube.com&quot;.

== Loharano sy fanamarihana ==

[[Sokajy:Mpanao malagasy]]</text>
      <sha1>d8e0f0kwm2j22ocqb2g0ft5ssgfxpbs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sokajy:Mpanatanja-tena amerikanina</title>
    <ns>14</ns>
    <id>288968</id>
    <revision>
      <id>1149050</id>
      <parentid>1086575</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T07:58:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43677-38</username>
        <id>40632</id>
      </contributor>
      <origin>1149050</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56" sha1="q9deb5fhcsj7rinn4ytidf8y21ml6b6" xml:space="preserve">[[sokajy:Atleta amerikanina]]
[[sokajy:mpanatanja-tena]]</text>
      <sha1>q9deb5fhcsj7rinn4ytidf8y21ml6b6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Joseph Briant</title>
    <ns>0</ns>
    <id>290300</id>
    <revision>
      <id>1149019</id>
      <parentid>1147876</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T17:37:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39119-14</username>
        <id>40302</id>
      </contributor>
      <comment>Nanitsy hadisoam-pitendrena</comment>
      <origin>1149019</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13783" sha1="cywlnauaz7dc36rl1h1nsi6be37cdjs" xml:space="preserve">I '''Joseph Briant''' dia [[pretra]], misiônera [[vinsansiana]] sy [[lazarista]] frantsay izay nipetraka teto [[Madagasikara]] tamin' ny tapaky ny taonjato faha-20. Nalaza indrindra izy tamin' ny asasorany izay nahabe resaka, ''[[L'hébreu à Madagascar – Aperçus – Suggestions]]'', nivoaka tamin' ny taona 1946. Ao amin' io boky io i Joseph Briant dia mametraka ny vinavina sy ny tombantombana nataony momba ny onjam-pifindrà-monina jiosy teto Madagasikara, izay nandray anjara amin' ny fisian' ny mponina sy ny kolontsaina eto amin' ny Nosy. Nilaza i Briant fa nisy onja telo lehibe tamin' ny fifindrà-monina jiosy teto Madagasikara.

== Ny mombamomba azy ==
Teraka tamin' ny 15 Jona 1888 tao Plérin ([[Frantsa]]) izy ary maty tamin' ny 13 Novambre 1960 tao [[Antananarivo]] ([[Madagasikara]])&lt;sup&gt;[mila fanamarinana]&lt;/sup&gt;. Mpanoratra tsy dia fantatra loatra eo amin' ny tontolon' ny fikarohana  ankehitriny i Joseph Briant, saingy matetika voatonona ao amin' ny asasoratra tranainy na ivelan' ny sehatra akademika momba ny fiandohan' ny mponina sy ny fampitahana ny fomba amam-panao ara-pivavahana. I Joseph Briant dia niseho tao anatin' ny vanim-potoana nisongadinan' ny fomba fikarohana tamin' ny taonjato faha-19 sy tany am-piandohan' ny taonjato faha-20 momba ny fiaviana &quot;tatsinanana&quot; na &quot;ara-Baiboly&quot; ho an' ny vahoaka sasany. Tafiditra ao anatin' ny hetsika manafangaro ny [[Ôrientalisma (siansa)|ôrientalisma]] amin' ny [[Famakafakana ny Baiboly|famakafakana Baiboly]] ary ny prôtô-etnôlôjia ireo asasoratra ireo. Tamin' izany fotoana izany dia maro ny mpanoratra no nanao izay hampifandray ny fitantaran' ny Baiboly sy ny vahoaka ao [[Afrikana (vahoaka)|Afrika]] sy any [[Aziatika|Azia]] ary aty amin' ny [[Ranomasimbe Indiana|Ranomasimbe Indianina]].

== Ny tsangan-kevitr' i Joseph Briant ==

=== Ankapobeny ===
Ny loharanom-baovao momba an' i Joseph Briant dia maneho azy ho tompon' ny petra-kevitra izay milaza fa ny vahoaka sasany — indrindra aty amin' ny [[Ranomasimbe Indiana|Ranomasimbe Indianina]], anisan' izany i [[Madagasikara]] — dia manam-piaviana mifandray amin' ny [[Hebreo (vahoaka)|Hebreo]] fahiny na amin' ny [[Semita|vahoaka semitika]].

Ny fiheverany dia mifototra amin' ny karazana tohan-kevitra maro: fisian' ny singa ara-kolontsaina mitovy ([[fombafomba]], [[Fady (malagasy)|fady]], fanao ara-piarahamonina), sy fitovitoviana ara-piteny, ary fisian' ny zavatra mitovitovy eo amin' ny lafiny fivavahana ([[mônôteisma]], fanao momba ny [[sorona]], fifadiana ny sakafo sasany). Ireo fiheverana ireo dia fahita matetika tao amin' ny literatioran' izany vanim-potoana izany, saingy heverina ankehitriny ho malemy eo amin' ny lafiny fomba fiasa.

Tsy fahita firy ny fanaovana tonon-tsiahy mazava tsara ny asan' i Joseph Briant ary matetika sarotra ny manamarina amin' ny katalôgy akademika ankehitriny. Indraindray izy dia ampifandraisina amin' ny famoahana an-tsoratra na andrana lahatsoratra mifandraika amin' ny &quot;[[Fokom-pirenena folo very|fokon' i Israely very]]&quot;, amin' ny fifindra-monina fahiny nankao [[Afrika]] sy nankaty amin' ny [[Ranomasimbe Indiana|Ranomasimbe Indianina]], ary amin' ny fitoviana misy eo amin' ny fomban-drazana afrikana sy ny [[jodaisma]] taloha.

=== Momba ny fifindrà-monina jiosy eto Madagasikara ===
Ao amin' ny boky nosoratany mitondra ny lohateny hoe ''L'Hébreu à Madagascar : aperçus – suggestions'' (1945–1946) no ahitana ny tsangan-kevitr' i Joseph Briant momba ny fisian' ny [[Fifindra-monina jiosy aty Madagasikara|fifindrà-monina jiosy nankaty Madagasikara]].

==== Onja voalohany tamin' ny andron' i Sôlômôna ====
Nilaza i Briant fa ny tantsambo jiosy, izay nanompo an' i [[Sôlômôna]] mpanjaka (nanjaka tamin' ny taonjato faha-10 tal JK), dia nanao dia lavitra an-dranomasina, ka tonga teto [[Madagasikara]].
Mandika andinin-teny sasany ao amin’ ny [[Baiboly]] i Briant, indrindra fa ireo izay miresaka momba ny varotra nataon’ i Sôlômôna tany amin’ ny faritra lavitra, ho porofon’ ny dia lavitra natao taty Madagasikara. Asongadin' i Briant ny fitovian' ny fomba amam-panao malagasy sasany amin' ny fomban-drazana jiosy, sy ny fifandraisana eo amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] sy [[Fiteny hebreo|teny hebreo]]. Ireo fifandraisana ireo dia matetika mifototra amin' ny fitoviana ara-panononana ary tsy jereny ny fivoaran' ny fiteny nandritra ny an' arivony taona.

==== Onja faharoa tamin' ny taonjato faha-2 sy faha-3 ====
Nilaza i Briant fa nisy [[Jiosy]] avy any [[Ejipta tamin' ny Andro Taloha|Egipta]] nonina teto [[Madagasikara]] tamin' ny taonjato faha-2 sy faha-3, ary niandohan' ny [[Antandroy]] sy ny [[Vazimba]] tao [[Fanjakan' Imerina|Imerina]] izy ireo. Izany dia miorina amin' izay heveriny ho fitoviana ara-kolontsaina sy ara-piteny, ary koa amin' ny fandikana ny [[lovantsofina]]. Amin' ny ankapobeny dia miankina amin' ny fisian' ny Jiosy tany Ejipta sy ny fiheverana azy ireo ho nahay nitondra sambo ny petra-kevitr' i Briant. Manasongadina ny fitovian' ny kolontsaina sy ny fiteny i Briant, nefa heverin' ny mpahay siansa ho zavatra ivelambelany fa tsy manaporofo na inona na inona izany.

==== Onja fahatelo tamin' ny taonjato faha-13 sy faha-14 ====
Nilaza i Briant fa ny Jiosy nandray kolontsaina [[silamo]] sy [[Arabo (vahoaka)|arabo]], avy any [[Meka (Arabia Saodita)|Meka]] ao [[Saikanosin' i Arabia|Arabia]], dia niorim-ponenana teto [[Madagasikara]] tamin’ ny taonjato faha-13 sy faha-14, ka niteraka ny [[Antemoro|foko antemoro]] samihafa ([[Zafiraminia]], [[Anakara]], sns.). Izany dia mifototra indrindra amin' ny lovantsofin' ny Antemoro, izay milaza fa manam-piaviana any ivelany. Ny Antemoro dia manana [[lovantsofina]] izay manondro ny fiaviany, matetika mifandray amin' ny olona iray antsoina hoe [[Raminia]]. Adikan' i Briant ho mpitarika jiosy avy any Meka io olona io. I Briant dia manasongadina ny fitoviana misy eo amin' ny [[sorabe]] ampiasain' ny Antemoro sy ny [[Abidy hebreo|soratra hebreo]], ary ny fitovian' ny fanao ara-pivavahana sy fanaovana [[sikidy]] sasany. Asongadin' i Briant ny fisian' ny vondrom-piarahamonina jiosy tany [[Arabia]] tamin' izany fotoana izany mba hanamarinany ny fifindrà-monina avy amin' io faritra io. 

=== Fanakianana ny tsangan-kevitr' i Briant ===

==== Fanakianana ny fisian' ny onjam-pifindrà-monina ====
Tsy misy ny soritra [[Arkeôlôjia|arkeôlôjika]], toy ny soratsokitra, na zavatra sisa tavela teto [[Madagasikara]], izay afaka manamarina ny fisian’ ny Jiosy tamin’ ny andro fahiny, tamin’ ny andron’ i [[Sôlômôna]]. Taty aoriana, teo anelanelan' ny taonjato faha-5 sy faha-10 taor JK, ny fifindra-monin' ny [[Aostrôneziana (vahoaka)|Aostrôneziana]] aty Madagasikara, izay niandohan' ny fonenan' ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] taty. Izany dia mahatonga ny fifindrà-monina jiosy tamin' ny taonjato faha-10 tal JK ho sarotra arovana.

Tombantombana fotsiny ny fampifanandrifiana ny [[Antandroy]] sy ny [[Vazimba]] amin' ny fiaviana jiosy. Ny Vazimba no heverina ho mponina voalohany teto amin' ny Nosy, talohan' ny nahatongavan' ny [[Aostrôneziana (vahoaka)|Aostrôneziana]]. Tsy manome porofo mivaingana mampifandray manokana ny Jiosy avy any [[Ejipta tamin' ny Andro Taloha|Ejipta]] amin' i Madagasikara tamin' izany fotoana izany I Briant. Tsy misy fikarohana [[Arkeôlôjia|arkeôlôjika]] eto Madagasikara manamarina ny fisian' ny Jiosy tamin' ny taonjato faha-2 sy faha-3. Tsy misy ny soratra, na zavatra, na sisa tavela momba ny fiorenam-ponenana izay azo atao vavolombelona momba ny fifindrà-monina toy izany. Ambaran' ny angona momba ny arkeôlôjia sy ny fiteny amin' izao fotoana izao fa nanomboka taty aoriana ny fiorenam-ponenan' ny Aostrôneziana teto Madagasikara, teo anelanelan' ny taonjato faha-5 sy faha-10 taor JK. Fanampin' izany dia tsy misy firaketana momba fifindra-monina goavana avy any Ejipta mankany amin' ny [[Ranomasimbe Indiana|Ranomasimbe Indianina]] mandritra io vanim-potoana io.

Na dia hita teto Madagasikara aza ny zavatra manam-piaviana [[Arabo (vahoaka)|arabo]] sy [[silamo]], dia tsy misy soritra [[Arkeôlôjia|arkeôlôjika]] manamarina manokana ny fisian' ny Jiosy tamin' ny taonjato faha-13 sy faha-14. Ny fitovian' ny kolontsaina sy ny voambolana hita eo amin' ny [[Antemoro]] dia azo inoana fa vokatry ny fifanakalozana ara-barotra sy ara-kolontsaina nitranga teo amin' i [[Madagasikara]] sy ny [[Tontolo Arabo]] sy [[Tontolo Silamo|Islamika]] nanomboka tamin' ny taonjato faha-10. Nitana anjara toerana lehibe tamin’ ny fampidirana ny [[Silamo|finoana silamo]] sy ny [[Abidy arabo|soratra arabo]] ary singa ara-kolontsaina hafa teto Madagasikara ny tantsambo sy mpivarotra arabo.

==== Haiteny tsy manasaro-javatra ====
Tsikerain' ny mpahay tantara sy ny mpahay teny fatratra ny tsangan-kevitr' i Joseph Briant, indrindra fa i [[Pierre Vérin]], izay mamaritra azy ireny ho mifototra amin’ ny [[Haitsikerafiteny|haiteny]] tsy manasaro-javatra. Tsy misy ny porofo [[Arkeôlôjia|arkeôlôjika]] manohana ny petra-kevitr' i Briant momba ny fifindrà-monina jiosy goavana teto Madagasikara. Ny fifandraisana ara-piteny atolotr' i Briant dia matetika zavatra ivelambelany sy tsy dia misy fomba fiasa hentitra loatra, mifototra amin' ny fifanahafam-panononana kisendrasendra.

==== Fisainana mpanjanaka ====
Ampahany amin' ny fisainana mpanjanaka ny tsangan-kevitr' i Briant, mifanaraka amin' ny tontolon' ny [[rijan-kevitra hamitika]], izay niparitaka be nandritra ny vanim-potoan' ny fanjanahantany, nikatsaka ny haneho fa avy any ivelany ny sivilizasiôna taty [[Afrika]], indrindra fa avy amin' ny [[Semita]], ka mandà ny fahafahan' ny [[Afrikana (vahoaka)|Afrikana]] hampivelatra ny kolontsainy manokana.

==== Tsy manaja ny fomba fiasa siantifika ====
Mampifangaro singa amin' ny haifiteny, ny tantara, ny fivavahana ary ny fomba amam-panao ny asan' i Briant, nefa tsy manaja ny fomba fiasa siantifika hentitra momba ireo taranja ireo. Izany dia nanampy trotraka ny fanjavozavon' ny lalana sy manasarotra ny fanavahana ny tena zava-misy marina.

== Mpialoha lalalana sy mpandova ==
Ny tsangan-kevitra narovan' i Joseph Briant momba ny fiaviana hebreon' ny Malagasy sasany dia tsy nipoitra irery fa anisan' ny lova ara-tsaina efa nisy hatry ny ela, novolavolain' ny lovantsofina sy ny fandinihan' ny mpanjanaka ary ny vinavinan' ny manam-pahaizana, ary avy eo notohizan' ny mpanoratra taty aoriana.

=== Ny mpialoha ===
Ela be talohan' i Briant, ny hevitra momba ny fisian' ny Isiraelita aty Afrika dia niorim-paka tamin' ny lovantsofina jiosy tamin' ny [[Andro Antenatenany]]. I [[Eldad ha-Dani]], angamba tamin' ny taonjato faha-9, dia nampiely ny tantaran' ny &quot;[[Fokom-pirenena folo very|Foko folo verin' i Israely]]&quot; izay lazainy fa niorim-ponenana tany amin' ny faritra lavitra dia lavitra, indrindra fa tao [[Afrika Atsinanana]] (''Sefer Eldad ha-Dani'', taonjato faha-9). Na dia tsy nanonona an' i Madagasikara aza izy, dia nandray anjara tamin' ny fametrahana lasitra maharitra, dia ny fisian' ny [[Jiosy am-pielezana|zanaka am-pielezana israelita]] miparitaka hatrany amin' ny faran' ny tany.

Tamin' ny taonjato faha-17 no nampiharin' i [[Étienne de Flacourt]] amin' i Madagasikara io fomba famakafakana io. Ao amin' ny bokiny mitondra ny lohateny hoe ''Histoire de la Grande Isle Madagascar'' (1658) dia nanoro hevitra izy fa mety misy fiaviana mifandray amin' i [[Abrahama (patriarka)|Abrahama]] ny vondrona sasany, toy ny &quot;[[Zafibrahima|Zafehibrahim]]&quot;. Niantehitra amin' ny fampitahana anarana sy fomban-drazana, izay mampiavaka ny manampahaizana tamin' izany fotoana izany, izy.

Tamin' ny taonjato faha-19 sy tany am-piandohan' ny taonjato faha-20, ireo vinavina ireo dia nisy mpijery indray tao anatin' ny tontolo prôtô-siantifika. I [[Jacques Auber]] dia nanao ezaka hametrahana fifandraisana eo amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] sy ny [[Fiteny hebreo|teny hebreo]] (ohatra: ''Histoire de l'Océan Indien'' sy ''La langue malgache en 30 familles de mots'' ary ''Madagascar, clé des études linguistiques d'un vaste secteur oriental''). I [[Myriam Harry]] kosa dia nandinika ny fitoviana misy eo amin' ny [[Fomban-drazana malagasy|fomban-drazana]] [[Fomban-drazana malagasy|malagasy]] sasany sy ny fomba amam-panao tany [[Atsinanana Akaiky]] taloha (''Routes malgaches, le Sud de Madagascar'' (1943), ''D'autres îles de volupté'' (1940), ''Sous le signe du Taureau : Le sud de Madagascar'' (1947). Na izany aza, ireo asa ireo dia mbola voamariky ny fomba fiasa marefo.

=== Mpandimby sy mpandova ===
Nanana mpandova ny rijan-kevitra nataon' i Briant, indrindra teo amin' ny sehatra tsy akademika na ara-pivavahana. Nanomboka tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-20, ny mpanoratra malagasy toa an-d[[Ravelojaona (mpitandrina)|Ravelojaona]] (1909) dia namolavola hevitra momba ny fiaviana jiosy ho an' ny Malagasy. Io fomba fisainana io dia notohizan' i [[Roger Andriatsiratahina]] sy [[Ratefy Tolotra]] tamin' ny taompolo 1970.

Vao haingana, i [[Rabarioelina Ndriana|Ndriana Rabarioelina]] no nandray an-kitsirano ireo tsangan-kevitra ireo tao amin' ny ''Relations bibliques entre Israël et Madagascar'' (2010), izay niarovany ny hevitra momba ny fifindrà-monina fahiny mampifandray ireo tontolo roa ireo.

Mandritra izany fotoana izany, ny mpikaroka toa an' i [[Tudor Parfitt]] dia tsy manohana ireo vinavina ireo, fa mandalina azy ireo amin' ny maha fomba fanehoana ny maha izy azy ara-kolontsaina ny vahoaka sady mamakafaka ny fomba filazan' ny vondrona sasany izay milaza ho manana  razambe israelita.
----

== Jereo koa ==

* [[Fifindra-monina jiosy aty Madagasikara]]

* [[Rabarioelina Ndriana]]
* [[Ratefy Tolotra]]
* [[Semita]] - [[Hamita (vahoaka)|Hamita]] - [[Jafetita]]
* [[Jiosy malagasy]]
* [[Fiteny malagasy]]
* [[Fiteny hebreo]]
* [[Ôfira]]</text>
      <sha1>cywlnauaz7dc36rl1h1nsi6be37cdjs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Michel Randria</title>
    <ns>0</ns>
    <id>291447</id>
    <revision>
      <id>1149069</id>
      <parentid>1106911</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T11:13:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-44212-53</username>
        <id>40690</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1149069</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1539" sha1="12u03yj06ed04cavmqwdzdmcf65bkt9" xml:space="preserve">{{Infobox olona|anarana=RANDRIA Michel|teraka=O1 jona 1903|toerana=Fianarantsoa|maty=01 desambra 1977|firenena=Madagasikara|asa=Mpanoratra|asa hafa=-Mpampianatra
-Mpanao pôlitika|image=Michel_Randria_1948.png (155 × 225 pixels, file size: 39 KB, MIME type: image/png)}}
I '''Michel Randria''' dia mpampianatra sy mpanao pôlitika ary mpanoratra malagasy teraka tamin' ny 1 Jona 1903 tao [[Fianarantsoa]], ary maty tamin' ny 1 Desambra 1977 tao Fianarantsoa ihany. Anisan' ny olom-boafidy telo hisolo tena an' i [[Madagasikara]] ao amin' ny Filankevitry ny Repoblika na Antenimieran-doholona frantsay ankehitriny (''Conseil de la République'' taloha na ''Sénat'' ankehitriny) tamin' ny Repoblika frantsay fahaefatra, tamin' ny 1948 ka hatramin' ny 1952. Na izany anefa dia nolaviny hatrany ny fizakana zom-pirenena hafa ankoatran'ny Malagasy noho ny fitiavany ny fireneny.


Nandray anjara tao amin' ny vaomieran' ny fianakaviana, nitaky fanampiana famaivanana ho an' i Madagasikara, nitaky pôlitikam-piompiana tsaratsara kokoa, ary niditra an-tsehatra momba ny fanabeazana sy ny fifidianana koa izy tamin' ny fivoriamben' ny Antenimiera ambony frantsay. Izy no nanorina ny ''Mouvement travailliste chrétien'' avy eo niara-nanorina sy nitarika ny ''Rassemblement chrétien malgache''. Izy no ben' ny tanànan' i [[Fianarantsoa]]  mandritry ny taona 1957–1969.

== Boky navoakany ==

* Randria, Dr. Michel (1962), ''Tantaran' i Madagasikara sy ny Malagasy'', Imprimerie Ny Nosy

* Randria, Michel (1968), ''Foto-teny malagasy'', Hery</text>
      <sha1>12u03yj06ed04cavmqwdzdmcf65bkt9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lemuriformes</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295502</id>
    <revision>
      <id>1148965</id>
      <parentid>1131166</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T13:26:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1148965</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5559" sha1="bjumo70l51p2wou1ri0qmnezfvrcbsv" xml:space="preserve">[[Sary:Extant Strepsirrhini.jpg|vignette|481x481px|[[Gidro]] isan-karazany]]
Ny '''Lemuriformes''' dia zafim-pilaharana, ao amin' ny zana-pilaharana [[Strepsirrhini]], ao amin' ny filaharana [[Primates]], izay hita eto [[Madagasikara]] sy ao amin' ny [[Tamba-nosin' i Kômôro|Vondronosy Kômôro]]. Ny Lemuriformes dia tsy razamben' ny [[Hominoidea|Anthropoidea]] ([[rajako]] sy [[olombelona]]), izay izaràny ny toetra môrfôljika sy ny fitondran-tena hita amin' ny primata voalohany.

Tonga teto [[Madagasikara]] avy atsy [[Afrika]] ny Lemurifommes, 62 hatramin' ny 65 tapitrisa taona lasa izay, niampita ny ranomasina tamin' ny alalan' ny lafika zavamaniry tamin' ny fotoana nahafahan' ny onjan-dranomasina niparitaka nankaty amin' ny Nosy. Nanomboka teo dia nivoatra ny Lemuriformes mba hahafahany miatrika ny tontolo iainana faran' izay manaraka [[fizaràn-taona]], ary ny fahafahany mampifanaraka ny fiainany amin' izany dia nanome azy ny fahasamihafàna maro izay mifaninana amin' ny fahafahan' ny vondrona primata hafa. Efa ho 2&amp;nbsp;000 taona lasa izay, fotoana fohy taorian' ny nahatongavan' ny olombelona teto Madagasikara, dia mbola nisy Lemuriformes mitovy habe amin' ny [[gôrila]] lahy teto amin' ny Nosy. Amin' izao fotoana izao dia misy karazana Lemuriormes an-jatony eo ho eo, ary ny ankamaroan' ireo karazana ireo dia hita (na nakarina ho karazana mahaleo tena) tamin' ny taompolo 1990, saingy mbola iadian-kevitra ny fanasokajiana taksônômika ary miankina amin' ny famaritana ny atao hoe &quot;karazana&quot;. Na dia ny fanasokajiana amin' ny ambaratonga eo ambony aza dia misy manohitra, ka aleon' ny manam-pahaizana sasany mametraka ny ankamaroan' ny karazana gidro ao amin' ny zafim-pilaharana Lemuriformes, raha ny hafa kosa manambatra ny [[Strepsirrhini]] mbola misy rehetra ao amin' ny Lemuriformes, ary mametraka ny gidro rehetra ao amin' ny reny fianakaviana ''[[Lemuroidea]]'', sy ny lôrisy rehetra sy ny galagôsy ao amin' ny reny fianakaviana ''[[Lorisoidea]]''.

Ny lanjan' ny karazana ao amin' ny Lemuriformes dia manomboka amin' ny 30 grama ka hatramin' ny 9 kilao ary manana toetra fototra maro iraisany izy ireo, toy ny fananana rantsan-tanana sy ny ratsan-tongotra afaka mifanohitra, ary ny fananana hoho fisaka tsy hoho maranitra ho an' ny ankamaroan' ny karazana. Na izany aza, ny haben' ny atidohany, raha oharina amin' ny vatany, dia kely kokoa noho ny an' ny [[Hominoidea|primata antrôpôida]], ary toy ny [[Strepsirrhini]] hafa dia manana orona mandro (rhinarium) izy ireo. Ny Lemuriformes, amin' ny ankapobeny, no tena miaina anaty fiarahamonina indrindra amin' ny Strepsirrhini, ary mifampiresaka kokoa amin' ny alalan' ny [[fofona]] sy [[feo]] raha mitaha amin' ny fampiasana ny fahitana. Ny sakafon' izy ireo amin' ny ankapobeny dia ahitana [[voankazo]] sy [[ravina]] isan-karazany, fa ny sasany dia manana sakafo manokana kokoa. Na dia maro amin' ny karazana Lemuriformes aza no manana sakafo mitovy amin' izany, ny karazana samy hafa dia manana toeram-pivelomana miavaka ao anatin' ny ala iray ihany.

Zava-dehibe amin' ny fikarohana ny Lemuriformes satria ny fifangaroan' ny toetrany ntaolontaolo sy ny toetra itambarany amin' ny primata antrôpôida dia afaka manome fanazavana vaovao momba ny fivoaran' ny [[Primates|primata]] sy ny [[olombelona]]. Na izany aza, maro ny karazana Lemuriformes atahorana ho lany tamingana noho ny fahaverezan' ny toeram-ponenany sy ny fihazana. Manampy amin' ny fiarovana ny gidro sy ny ala misy azy ireo ny fomba amam-panao nentim-paharazana amin' ny ankapobeny, nefa manakana sy manimba ny ezaka fiarovana ny [[Fitrandrahana hazo tsy ara-dalàna|fitrandrahana tsy ara-dalàna]] sy ny fahantrana miely patrana ary ny korontana ara-pôlitika eto Madagasikara.

== Fanasokajiana ==

=== Fanasokajiana misy zafim-pilaharana 3 sy reny fianakaviana 2 ===
Amin' ity fanasokajiana ity dia mizara ho zafim-pilaharana telo ([[Chiromyiformes]]:sy Lemuriformes ary [[Lorisiformes]]) sy reny fianakaviana roa (Cheirogaleoidea sy Lemuroidea) ny zana-pilaharana [[Strepsirrhini]] ao amin' ny filaharana [[Primates]]. Ao amin' ity fanasokajiana ity dia manana fianakaviana miisa fito ny zafim-pilaharana Lemuriformes.

* [[Primates]]
** [[Strepsirrhini]] (zana-pilaharana)
*** [[Chiromyiformes]]: ahitana ny haihay
*** '''Lemuriformes'''
**** [[Cheirogaleoidea]]
***** ''[[Cheirogaleidae]]''
**** [[Lemuroidea]]
***** ''Archaeolemuridae'' (lany tamingana)
***** ''[[Indriidae]]''
***** ''[[Lemuridae]]''
***** ''[[Lepilemuridae]]''
***** ''Megaladapidae'' (lany tamingana)
***** ''Palaeopropithecidae'' (lany tamingana)
*** [[Lorisiformes]]
** [[Haplorrhini]] (reny fianakaviana): ahitana ny [[rajako]]

=== Fanasokajiana misy zafim-pilaharana iray sy reny fianakaviana roa ===
Amin' ity fanasokajiana ity dia tsy misy afa-tsy zafim-pilaharana tokana (Lemuriformes) sy reny fianakaviana roa (Lemuroidea sy Lorisoidea) ny zana-pilaharana [[Strepsirrhini]] ao amin' ny filaharana [[Primates]]. Ao amin' ity fanasokajiana ity dia manana fianakaviana miisa valo miampy ny an' ny [[Lorisoidea]] (na  Lorisiformes) ny zafim-pilaharana Lemuriformes.

* [[Primates]] (filaharana)
** [[Strepsirrhini]] (zana-pilaharana)
*** '''Lemuriformes'''
**** [[Lemuroidea]]
***** ''[[Archaeolemuridae]]'' (lany tamingana)
***** ''[[Cheirogaleidae]]''
***** ''[[Daubentoniidae]]''
***** ''[[Indriidae]]''
***** ''[[Lemuridae]]''
***** ''[[Lepilemuridae]]''
***** ''[[Megaladapidae]]'' (lany tamingana)
***** ''[[Palaeopropithecidae]]'' (lany tamingana) :
**** [[Lorisoidea]]
** [[Haplorrhini]]


[[Sokajy:Primata]]</text>
      <sha1>bjumo70l51p2wou1ri0qmnezfvrcbsv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Cheirogaleidae</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295505</id>
    <revision>
      <id>1148968</id>
      <parentid>1131167</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T13:31:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1148968</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2595" sha1="tm6sx42r2ca9awkeeawt1c4lhey2yup" xml:space="preserve">[[Sary:Rode muismaki 01.JPG|vignette|''[[Microcebus rufus]]'' ao [[Valan-javaboarim-pirenena Ranomafana|Ranomafana]]]]
Ny '''''Cheirogaleidae''''' dia fianakaviana ara-tsiansa ao amin' ny [[Lemuriformes]], ao amin' ny filaharana [[Primates]]. Apetraky ny mpanoratra sasany ao amin' ny vondrona [[Lorisiformes]] ity fianakaviana ity. Tahaka ny karazana hafa rehetra ao amin' ny Lemuriformes. Tsy fahita raha tsy eto [[Madagasikara]] ny ''Cheirogaleidae''.

== Fanasokajiana ==

=== Vondron-karazana ===
[[Sary:Zwergmausmaki--w.jpg|vignette|197x197px|''Microcebus myoxinus'']]Misy vondron-karazana dimy ny fianakaviana ''Cheirogaleidae'':

* ''[[Cheirogaleus]]''
* ''[[Microcebus]]''
* ''[[Mirza]]''
* ''[[Allocebus]]''
* ''[[Phaner]]''

=== Karazana ===
[[Sary:Cheirogaleus major.JPG|vignette|198x198px|''Cheirogaleus major'']][[Sary:Allocebus trichotis.jpg|vignette|204x204px|''Allocebus trichotis'']]Misy karazany 42 ny vondron-karazana dimy ao amin' ny fianakaviana ''Cheirogaleidae'':[[Sary:Phaner pallescens 1985.JPG|vignette|220x220px|''Phaner pallescens'']]
* ''[[Cheirogaleus]]''
** ''Cheirogaleus andysabini''
** ''Cheirogaleus crossleyi''
** ''Cheirogaleus grovesi''
** ''Cheirogaleus lavasoensis''
** ''Cheirogaleus major''
** ''Cheirogaleus medius''
** ''Cheirogaleus minusculus''
** ''Cheirogaleus shethi''
** ''Cheirogaleus sibreei''
** ''Cheirogaleus thomasi''
* ''[[Microcebus]]''
** ''Microcebus arnholdi''
** ''Microcebus berthae''
** ''Microcebus bongolavensis''
** ''Microcebus boraha''
** ''Microcebus danfossi''
** ''Microcebus ganzhorni''
** ''Microcebus gerpi''
** ''Microcebus griseorufus''
** ''Microcebus jollyae''
** ''Microcebus jonahi''
** ''Microcebus lehilahytsara''
** ''Microcebus macarthurii''
** ''Microcebus mamiratra'', na ''M. lokobensis''
** ''Microcebus manitatra''
** ''Microcebus margotmarshae''
** ''Microcebus marohita''
** ''Microcebus mittermeieri''
** ''Microcebus murinus''
** ''Microcebus myoxinus''
** ''Microcebus ravelobensis''
** ''Microcebus rufus''
** ''Microcebus sambiranensis''
** ''Microcebus simmonsi''
** ''Microcebus tanosi''
** ''Microcebus tavaratra''
* ''[[Mirza]]''
** ''Mirza coquereli''
** ''Mirza zaza''
* ''[[Allocebus]]''
** ''Allocebus trichotis''
* ''[[Phaner]]''
** ''Phaner furcifer''
** ''Phaner pallescens''
** ''Phaner parienti''
** ''Phaner electromontis''

== Jereo koa ==

* [[Primates]]
** [[Strepsirrhini]]
*** [[Lemuriformes]]
**** [[Cheirogaleoidea]]
***** '''Cheirogaleidae'''
* ''[[Cheirogaleidae]]- [[Haihay|Daubentoniidae]] - [[Indridae]] - [[Lemuridae]] - [[Lepilemur|Lepilemuridae]]''

[[Sokajy:Primata]]</text>
      <sha1>tm6sx42r2ca9awkeeawt1c4lhey2yup</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Indriidae</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295510</id>
    <revision>
      <id>1148955</id>
      <parentid>1131140</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T12:27:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>nanova ny anaran'i [[Indridae]] ho [[Indriidae]] i Thelezifor</comment>
      <origin>1131140</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1981" sha1="74g0b2q3eylb947z9wkb61bp79o0g6d" xml:space="preserve">[[Sary:Indri (Indri indri).jpg|vignette|239x239px|''[[Indri indri]]'']]
Ny '''''Indriidae''''' na '''''Indridae''''' dia fianakaviam-biby ao amin' ny filaharana [[Primates]]. Ny karazana rehetra ao amin' ny ''Indriidae'', toy ny [[Lemuriformes]] rehetra, dia gsy hita afa-tsy eto [[Madagasikara]].

== Fansokajiana ==

=== Vondron-karazana ===
[[Sary:Avahi occidentalis 3012018.jpg|vignette|206x206px|''Avahi occidentalis'']]
[[Sary:Verreaux's sifaka (Propithecus verreauxi) Peyrieras.jpg|vignette|201x201px|''[[Propithecus verreauxi]]'']]
Misy vondron-karazana dimy ny ao amin' ny fianakaviana ''Indriidae'': ny telo amin' ireo dia mbola velona (''[[Avahi]]'' sy ''[[Indri]]'' ary ''[[Propithecus]]'') fa ny roa kosa dia efa lany tamingana (''Archaeolemur'' ''sy'' ''Hadropithecus'').

=== Karazana sy zana-karazana ===

* ''Archaeolemur'' (lany tamingana)
** ''Archaeolemur edwardsi'' (lany tamingana)
** ''Archaeolemur majori'' (lany tamingana)
* ''[[Avahi]]''
** ''Avahi cleesei''
** ''Avahi laniger''
** ''Avahi occidentalis''
** ''Avahi unicolor''
* ''Hadropithecus'' (lany tamingana)
** ''Hadropithecus stenognathus'' (lany tamingana)
* ''[[Indri]]''
** ''[[Indri indri]]''
*** ''Indri indri indri''
*** ''Indri indri variegatus''
* ''[[Propithecus]]'' (sifaka)
** ''[[Propithecus candidus]]''
** ''[[Propithecus coquereli]]''
** ''[[Propithecus deckenii]]''
*** ''Propithecus deckenii deckenii''
*** ''Propithecus deckenii coronatus''
** ''[[Propithecus diadema]]''
*** ''Propithecus diadema diadema''
*** ''Propithecus diadema marshi''
*** ''Propithecus diadema candidus''
** ''[[Propithecus edwardsi]]''
** ''[[Propithecus perrieri]]''
** ''[[Propithecus tattersalli]]''
** ''[[Propithecus verreauxi]]''

== Jereo koa ==

* [[Primates]]
** [[Strepsirrhini]]
*** [[Lemuriformes]]
**** [[Lemuroidea]]
***** '''''Indridae'''''
* ''[[Cheirogaleidae]]- [[Haihay|Daubentoniidae]] - [[Indridae]] - [[Lemuridae]] - [[Lepilemur|Lepilemuridae]]''


==Jereo koa==
[[Sokajy:Primata]]</text>
      <sha1>74g0b2q3eylb947z9wkb61bp79o0g6d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148957</id>
      <parentid>1148955</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T12:29:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Nanitsy tsipelina</comment>
      <origin>1148957</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1981" sha1="otipf591zu5it1dws6ka1kgs03u1nau" xml:space="preserve">[[Sary:Indri (Indri indri).jpg|vignette|239x239px|''[[Indri indri]]'']]
Ny '''''Indriidae''''' na '''''Indridae''''' dia fianakaviam-biby ao amin' ny filaharana [[Primates]]. Ny karazana rehetra ao amin' ny ''Indriidae'', toy ny [[Lemuriformes]] rehetra, dia tsy hita afa-tsy eto [[Madagasikara]].

== Fansokajiana ==

=== Vondron-karazana ===
[[Sary:Avahi occidentalis 3012018.jpg|vignette|206x206px|''Avahi occidentalis'']]
[[Sary:Verreaux's sifaka (Propithecus verreauxi) Peyrieras.jpg|vignette|201x201px|''[[Propithecus verreauxi]]'']]
Misy vondron-karazana dimy ny ao amin' ny fianakaviana ''Indriidae'': ny telo amin' ireo dia mbola velona (''[[Avahi]]'' sy ''[[Indri]]'' ary ''[[Propithecus]]'') fa ny roa kosa dia efa lany tamingana (''Archaeolemur'' ''sy'' ''Hadropithecus'').

=== Karazana sy zana-karazana ===

* ''Archaeolemur'' (lany tamingana)
** ''Archaeolemur edwardsi'' (lany tamingana)
** ''Archaeolemur majori'' (lany tamingana)
* ''[[Avahi]]''
** ''Avahi cleesei''
** ''Avahi laniger''
** ''Avahi occidentalis''
** ''Avahi unicolor''
* ''Hadropithecus'' (lany tamingana)
** ''Hadropithecus stenognathus'' (lany tamingana)
* ''[[Indri]]''
** ''[[Indri indri]]''
*** ''Indri indri indri''
*** ''Indri indri variegatus''
* ''[[Propithecus]]'' (sifaka)
** ''[[Propithecus candidus]]''
** ''[[Propithecus coquereli]]''
** ''[[Propithecus deckenii]]''
*** ''Propithecus deckenii deckenii''
*** ''Propithecus deckenii coronatus''
** ''[[Propithecus diadema]]''
*** ''Propithecus diadema diadema''
*** ''Propithecus diadema marshi''
*** ''Propithecus diadema candidus''
** ''[[Propithecus edwardsi]]''
** ''[[Propithecus perrieri]]''
** ''[[Propithecus tattersalli]]''
** ''[[Propithecus verreauxi]]''

== Jereo koa ==

* [[Primates]]
** [[Strepsirrhini]]
*** [[Lemuriformes]]
**** [[Lemuroidea]]
***** '''''Indridae'''''
* ''[[Cheirogaleidae]]- [[Haihay|Daubentoniidae]] - [[Indridae]] - [[Lemuridae]] - [[Lepilemur|Lepilemuridae]]''


==Jereo koa==
[[Sokajy:Primata]]</text>
      <sha1>otipf591zu5it1dws6ka1kgs03u1nau</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipedia:Efemerida/12 Aogositra</title>
    <ns>4</ns>
    <id>298642</id>
    <revision>
      <id>1149047</id>
      <parentid>1133855</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T07:07:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JianJi</username>
        <id>36396</id>
      </contributor>
      <origin>1149047</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="560" sha1="tkqitclyrbhn6aoi0d24g49ta3ep4uu" xml:space="preserve">'''Androany [[12 Aogositra|12 aogositra]]''':

* '''[[1834]]''' - Fandrobàn'ny fotsy hoditra ny fiharian-karen'ny mainty hoditra tao [[Philadelphia]], [[Etazonia]] ka nahafatesana olona roa. 

* '''[[1947]]''' - Fanapahan-kevitry ny Filankevi-pilaminan'ny Firenena Mikambana faha-29 mandrisika ny fampidirana an'i [[Pakistàna|Pakistan]] sy [[Yemen]] ho mpikambana vaovao ao aminy.

* '''[[1953]]''' - Nanapoahan'i URSS ([[Firaisana Sovietika]]) ny Baomba-ny H voalohany.

* '''[[1978]]''' - Dinam-pandriampahalemana eo amin'i [[Sina|Shina]] sy i [[Japàna]].</text>
      <sha1>tkqitclyrbhn6aoi0d24g49ta3ep4uu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lemuroidea</title>
    <ns>0</ns>
    <id>301635</id>
    <revision>
      <id>1148953</id>
      <timestamp>2026-08-10T12:08:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Reny fianakaviana zôôlôjika</comment>
      <origin>1148953</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1415" sha1="p6uc0ubex8s9co124a0lomy7dcd86l2" xml:space="preserve">[[Sary:Lemuroidea.jpg|vignette|574x574px|Karazana ''Lemurioidea'', manomboka eo ambony ka hatrany ambany ary miankavia miankavanana: ''[[Lemur catta]]'', ''[[Propithecus diadema]]'', ''[[Daubentonia madagascariensis]]'', ''[[Archaeoindris fontoynonti]]'', ''[[Microcebus diadema]]'', ''[[Eulemur rufifrons]]'', ''[[Varecia variegata]]''.]]
Ny '''''Lemuroidea''''' dia reny fianakaviana biôlôjikam-biby ao amn' ny filaharana [[Primates]], ahitana ny [[gidro]] sy ny [[Propithecus|sifaka]] ary ny [[maky]]. Miankina amin' ny hevitry ny mpanoratra, misy ireo mihevitra azy io ho hany reny fianakaviana ao anatin' ny zafim-pilaharana [[Lemuriformes]], raha toa kosa ka misy ireo mihevitra fa tokony hozaraina ho ''Lemuroidea'' sy ''[[Cheirogaleidea]]'' ny Lemuriformes.

== Lisitry ny fianakaviana ==
Inty ny lisitry ny fianakaviana ao amin' ny ''Lemuroidea''  araka ny ''[[Mammal Species of the World]]'' (versiona 3, 2005) &lt;small&gt;(20 Jona 2014)&lt;/small&gt;:

* ''[[Indridae]]''
* ''[[Lemuridae]]''
* ''[[Lepilemuridae]]''

Inty koa ny lisitra hafa izay ahitana faianakaviana etsaka kpkoa noho io eo ambony io:

* ''Archaeolemuridae'' (†)
* ''[[Cheirogaleidae]]''
* ''[[Daubentoniidae]]''
* ''[[Indridae]]''
* ''[[Lemuridae]]''
* ''[[Lepilemur|Lepilemuridae]]''
* ''Megaladapidae''  (†)
* ''Palaeopropithecidae''  (†)

== Jereo koa ==

* [[Primates]]
** [[Strepsirrhini]]
*** [[Lemuriformes]]
**** '''Lemuroidea'''</text>
      <sha1>p6uc0ubex8s9co124a0lomy7dcd86l2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148954</id>
      <parentid>1148953</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T12:26:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Fianakaviana</comment>
      <origin>1148954</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2466" sha1="hv9nvmkshfm88oy5doxiy2m7n47c4ue" xml:space="preserve">[[Sary:Lemuroidea.jpg|vignette|574x574px|Karazana ''Lemurioidea'', manomboka eo ambony ka hatrany ambany ary miankavia miankavanana: ''[[Lemur catta]]'', ''[[Propithecus diadema]]'', ''[[Daubentonia madagascariensis]]'', ''[[Archaeoindris fontoynonti]]'', ''[[Microcebus diadema]]'', ''[[Eulemur rufifrons]]'', ''[[Varecia variegata]]''.]]
Ny '''''Lemuroidea''''' dia reny fianakaviana biôlôjikam-biby ao amn' ny filaharana [[Primates]], ahitana ny [[gidro]] sy ny [[Propithecus|sifaka]] ary ny [[maky]]. Miankina amin' ny hevitry ny mpanoratra, misy ireo mihevitra azy io ho hany reny fianakaviana ao anatin' ny zafim-pilaharana [[Lemuriformes]], raha toa kosa ka misy ireo mihevitra fa tokony hozaraina ho ''Lemuroidea'' sy ''[[Cheirogaleidea]]'' ny Lemuriformes.

Biby manana [[orona]] mando ny karazana ao aminy, izay mitsinara amin' ny fianakaviana 8, ahitana vondron-karazana 15 sy karazana manodidina ny 100 mbola misy ankehitriny. Eto Madagasikara ihany no ahitana azy ireo. Kely vatana ny ankamaroan' ny karazana ankehitriny, manana vava somary lava sy maranitra, [[maso]] lehibe ary [[rambo]] lava. Matetika izy ireo no mipetraka eny amin' ny hazo ary amin' ny alina vao tena mihetsika.

== Lisitry ny fianakaviana ==
Inty ny lisitry ny fianakaviana ao amin' ny ''Lemuroidea''  araka ny ''[[Mammal Species of the World]]'' (versiona 3, 2005) &lt;small&gt;(20 Jona 2014)&lt;/small&gt;:

* ''[[Indridae]]''
* ''[[Lemuridae]]''
* ''[[Lepilemuridae]]''

Inty koa ny lisitra hafa izay ahitana faianakaviana betsaka kokoa noho io eo ambony io:

* ''Archaeolemuridae'' (†) (vondron-karazana: ''Hadropithecus'' sy ''Archaeolemur'')
* ''[[Cheirogaleidae]]'' (vondron-karazana: ''[[Cheirogaleus]], [[Microcebus]], [[Mirza]], [[Allocebus]], [[Phaner]]'')
* ''[[Daubentoniidae]]'' (vondron-karazana: ''[[Daubentonia]]'')
* ''[[Indridae]]'' (vondron-karazana: ''[[Indri]], [[Avahi]], [[Propithecus]]'')
* ''[[Lemuridae]]'' (vondron-karazana: ''[[Lemur]], [[Eulemur]], [[Hapalemur]], [[Varecia]]'')
* ''[[Lepilemur|Lepilemuridae]]'' (vondron-karazana: ''[[Lepilemur]]'')
* ''Megaladapidae'' (†) (vondron-karazana: ''Megaladapis'' (†))
* ''Palaeopropithecidae'' (†) (vondron-karazana: &lt;abbr&gt;†&lt;/abbr&gt;''Archaeoindris,'' &lt;abbr&gt;†&lt;/abbr&gt;''Babakotia,'' &lt;abbr&gt;†&lt;/abbr&gt;''Mesopropithecus,'' &lt;abbr&gt;†&lt;/abbr&gt;''Palaeopropithecus'')

== Jereo koa ==

* [[Primates]]
** [[Strepsirrhini]]
*** [[Lemuriformes]]
**** '''Lemuroidea'''

* [[Lemoria]] (kôntinanta novinavinaim-pisiana)</text>
      <sha1>hv9nvmkshfm88oy5doxiy2m7n47c4ue</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148958</id>
      <parentid>1148954</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T12:30:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1148958</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2468" sha1="rxld0vhs60q1csrc2e865pr83wyiteq" xml:space="preserve">[[Sary:Lemuroidea.jpg|vignette|574x574px|Karazana ''Lemurioidea'', manomboka eo ambony ka hatrany ambany ary miankavia miankavanana: ''[[Lemur catta]]'', ''[[Propithecus diadema]]'', ''[[Daubentonia madagascariensis]]'', ''[[Archaeoindris fontoynonti]]'', ''[[Microcebus diadema]]'', ''[[Eulemur rufifrons]]'', ''[[Varecia variegata]]''.]]
Ny '''''Lemuroidea''''' dia reny fianakaviana biôlôjikam-biby ao amn' ny filaharana [[Primates]], ahitana ny [[gidro]] sy ny [[Propithecus|sifaka]] ary ny [[maky]]. Miankina amin' ny hevitry ny mpanoratra, misy ireo mihevitra azy io ho hany reny fianakaviana ao anatin' ny zafim-pilaharana [[Lemuriformes]], raha toa kosa ka misy ireo mihevitra fa tokony hozaraina ho ''Lemuroidea'' sy ''[[Cheirogaleidea]]'' ny Lemuriformes.

Biby manana [[orona]] mando ny karazana ao aminy, izay mitsinara amin' ny fianakaviana 8, ahitana vondron-karazana 15 sy karazana manodidina ny 100 mbola misy ankehitriny. Eto Madagasikara ihany no ahitana azy ireo. Kely vatana ny ankamaroan' ny karazana ankehitriny, manana vava somary lava sy maranitra, [[maso]] lehibe ary [[rambo]] lava. Matetika izy ireo no mipetraka eny amin' ny hazo ary amin' ny alina vao tena mihetsika.

== Lisitry ny fianakaviana ==
Inty ny lisitry ny fianakaviana ao amin' ny ''Lemuroidea''  araka ny ''[[Mammal Species of the World]]'' (versiona 3, 2005) &lt;small&gt;(20 Jona 2014)&lt;/small&gt;:

* ''[[Indriidae]]''
* ''[[Lemuridae]]''
* ''[[Lepilemuridae]]''

Inty koa ny lisitra hafa izay ahitana faianakaviana betsaka kokoa noho io eo ambony io:

* ''Archaeolemuridae'' (†) (vondron-karazana: ''Hadropithecus'' sy ''Archaeolemur'')
* ''[[Cheirogaleidae]]'' (vondron-karazana: ''[[Cheirogaleus]], [[Microcebus]], [[Mirza]], [[Allocebus]], [[Phaner]]'')
* ''[[Daubentoniidae]]'' (vondron-karazana: ''[[Daubentonia]]'')
* ''[[Indriidae]]'' (vondron-karazana: ''[[Indri]], [[Avahi]], [[Propithecus]]'')
* ''[[Lemuridae]]'' (vondron-karazana: ''[[Lemur]], [[Eulemur]], [[Hapalemur]], [[Varecia]]'')
* ''[[Lepilemur|Lepilemuridae]]'' (vondron-karazana: ''[[Lepilemur]]'')
* ''Megaladapidae'' (†) (vondron-karazana: ''Megaladapis'' (†))
* ''Palaeopropithecidae'' (†) (vondron-karazana: &lt;abbr&gt;†&lt;/abbr&gt;''Archaeoindris,'' &lt;abbr&gt;†&lt;/abbr&gt;''Babakotia,'' &lt;abbr&gt;†&lt;/abbr&gt;''Mesopropithecus,'' &lt;abbr&gt;†&lt;/abbr&gt;''Palaeopropithecus'')

== Jereo koa ==

* [[Primates]]
** [[Strepsirrhini]]
*** [[Lemuriformes]]
**** '''Lemuroidea'''

* [[Lemoria]] (kôntinanta novinavinaim-pisiana)</text>
      <sha1>rxld0vhs60q1csrc2e865pr83wyiteq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1148967</id>
      <parentid>1148958</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T13:30:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Nanitsy tsipelina</comment>
      <origin>1148967</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2469" sha1="b9q1v9awk070s0a9a8umtawgc0by40d" xml:space="preserve">[[Sary:Lemuroidea.jpg|vignette|574x574px|Karazana ''Lemurioidea'', manomboka eo ambony ka hatrany ambany ary miankavia miankavanana: ''[[Lemur catta]]'', ''[[Propithecus diadema]]'', ''[[Daubentonia madagascariensis]]'', ''[[Archaeoindris fontoynonti]]'', ''[[Microcebus diadema]]'', ''[[Eulemur rufifrons]]'', ''[[Varecia variegata]]''.]]
Ny '''''Lemuroidea''''' dia reny fianakaviana biôlôjikam-biby ao amin' ny filaharana [[Primates]], ahitana ny [[gidro]] sy ny [[Propithecus|sifaka]] ary ny [[maky]]. Miankina amin' ny hevitry ny mpanoratra, misy ireo mihevitra azy io ho hany reny fianakaviana ao anatin' ny zafim-pilaharana [[Lemuriformes]], raha toa kosa ka misy ireo mihevitra fa tokony hozaraina ho ''Lemuroidea'' sy ''[[Cheirogaleidea]]'' ny Lemuriformes.

Biby manana [[orona]] mando ny karazana ao aminy, izay mitsinara amin' ny fianakaviana 8, ahitana vondron-karazana 15 sy karazana manodidina ny 100 mbola misy ankehitriny. Eto Madagasikara ihany no ahitana azy ireo. Kely vatana ny ankamaroan' ny karazana ankehitriny, manana vava somary lava sy maranitra, [[maso]] lehibe ary [[rambo]] lava. Matetika izy ireo no mipetraka eny amin' ny hazo ary amin' ny alina vao tena mihetsika.

== Lisitry ny fianakaviana ==
Inty ny lisitry ny fianakaviana ao amin' ny ''Lemuroidea''  araka ny ''[[Mammal Species of the World]]'' (versiona 3, 2005) &lt;small&gt;(20 Jona 2014)&lt;/small&gt;:

* ''[[Indriidae]]''
* ''[[Lemuridae]]''
* ''[[Lepilemuridae]]''

Inty koa ny lisitra hafa izay ahitana faianakaviana betsaka kokoa noho io eo ambony io:

* ''Archaeolemuridae'' (†) (vondron-karazana: ''Hadropithecus'' sy ''Archaeolemur'')
* ''[[Cheirogaleidae]]'' (vondron-karazana: ''[[Cheirogaleus]], [[Microcebus]], [[Mirza]], [[Allocebus]], [[Phaner]]'')
* ''[[Daubentoniidae]]'' (vondron-karazana: ''[[Daubentonia]]'')
* ''[[Indriidae]]'' (vondron-karazana: ''[[Indri]], [[Avahi]], [[Propithecus]]'')
* ''[[Lemuridae]]'' (vondron-karazana: ''[[Lemur]], [[Eulemur]], [[Hapalemur]], [[Varecia]]'')
* ''[[Lepilemur|Lepilemuridae]]'' (vondron-karazana: ''[[Lepilemur]]'')
* ''Megaladapidae'' (†) (vondron-karazana: ''Megaladapis'' (†))
* ''Palaeopropithecidae'' (†) (vondron-karazana: &lt;abbr&gt;†&lt;/abbr&gt;''Archaeoindris,'' &lt;abbr&gt;†&lt;/abbr&gt;''Babakotia,'' &lt;abbr&gt;†&lt;/abbr&gt;''Mesopropithecus,'' &lt;abbr&gt;†&lt;/abbr&gt;''Palaeopropithecus'')

== Jereo koa ==

* [[Primates]]
** [[Strepsirrhini]]
*** [[Lemuriformes]]
**** '''Lemuroidea'''

* [[Lemoria]] (kôntinanta novinavinaim-pisiana)</text>
      <sha1>b9q1v9awk070s0a9a8umtawgc0by40d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1149009</id>
      <parentid>1148967</parentid>
      <timestamp>2026-08-10T17:01:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-39119-14</username>
        <id>40302</id>
      </contributor>
      <comment>Nanitsy tsipelina</comment>
      <origin>1149009</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2470" sha1="97788v556m2l6rlbc2poobj4k3vn5aw" xml:space="preserve">[[Sary:Lemuroidea.jpg|vignette|574x574px|Karazana ''Lemurioidea'', manomboka eo ambony ka hatrany ambany ary miankavia miankavanana: ''[[Lemur catta]]'', ''[[Propithecus diadema]]'', ''[[Daubentonia madagascariensis]]'', ''[[Archaeoindris fontoynonti]]'', ''[[Microcebus diadema]]'', ''[[Eulemur rufifrons]]'', ''[[Varecia variegata]]''.]]
Ny '''''Lemuroidea''''' dia reny fianakaviana biôlôjikam-biby ao amin' ny filaharana [[Primates]], ahitana ny [[gidro]] sy ny [[Propithecus|sifaka]] ary ny [[maky]]. Miankina amin' ny hevitry ny mpanoratra, misy ireo mihevitra azy io ho hany reny fianakaviana ao anatin' ny zafim-pilaharana [[Lemuriformes]], raha toa kosa ka misy ireo mihevitra fa tokony hozaraina ho ''Lemuroidea'' sy ''[[Cheirogaleidea]]'' ny Lemuriformes.

Biby manana [[orona]] mando ny karazana ao aminy, izay mitsinjara amin' ny fianakaviana 8, ahitana vondron-karazana 15 sy karazana manodidina ny 100 mbola misy ankehitriny. Eto Madagasikara ihany no ahitana azy ireo. Kely vatana ny ankamaroan' ny karazana ankehitriny, manana vava somary lava sy maranitra, [[maso]] lehibe ary [[rambo]] lava. Matetika izy ireo no mipetraka eny amin' ny hazo ary amin' ny alina vao tena mihetsika.

== Lisitry ny fianakaviana ==
Inty ny lisitry ny fianakaviana ao amin' ny ''Lemuroidea''  araka ny ''[[Mammal Species of the World]]'' (versiona 3, 2005) &lt;small&gt;(20 Jona 2014)&lt;/small&gt;:

* ''[[Indriidae]]''
* ''[[Lemuridae]]''
* ''[[Lepilemuridae]]''

Inty koa ny lisitra hafa izay ahitana faianakaviana betsaka kokoa noho io eo ambony io:

* ''Archaeolemuridae'' (†) (vondron-karazana: ''Hadropithecus'' sy ''Archaeolemur'')
* ''[[Cheirogaleidae]]'' (vondron-karazana: ''[[Cheirogaleus]], [[Microcebus]], [[Mirza]], [[Allocebus]], [[Phaner]]'')
* ''[[Daubentoniidae]]'' (vondron-karazana: ''[[Daubentonia]]'')
* ''[[Indriidae]]'' (vondron-karazana: ''[[Indri]], [[Avahi]], [[Propithecus]]'')
* ''[[Lemuridae]]'' (vondron-karazana: ''[[Lemur]], [[Eulemur]], [[Hapalemur]], [[Varecia]]'')
* ''[[Lepilemur|Lepilemuridae]]'' (vondron-karazana: ''[[Lepilemur]]'')
* ''Megaladapidae'' (†) (vondron-karazana: ''Megaladapis'' (†))
* ''Palaeopropithecidae'' (†) (vondron-karazana: &lt;abbr&gt;†&lt;/abbr&gt;''Archaeoindris,'' &lt;abbr&gt;†&lt;/abbr&gt;''Babakotia,'' &lt;abbr&gt;†&lt;/abbr&gt;''Mesopropithecus,'' &lt;abbr&gt;†&lt;/abbr&gt;''Palaeopropithecus'')

== Jereo koa ==

* [[Primates]]
** [[Strepsirrhini]]
*** [[Lemuriformes]]
**** '''Lemuroidea'''

* [[Lemoria]] (kôntinanta novinavinaim-pisiana)</text>
      <sha1>97788v556m2l6rlbc2poobj4k3vn5aw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Indridae</title>
    <ns>0</ns>
    <id>301636</id>
    <redirect title="Indriidae" />
    <revision>
      <id>1148956</id>
      <timestamp>2026-08-10T12:27:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>nanova ny anaran'i [[Indridae]] ho [[Indriidae]] i Thelezifor</comment>
      <origin>1148956</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25" sha1="tpr3xdzx9pgdcp902gj6d0nczfjqr5m" xml:space="preserve">#FIHODINANA [[Indriidae]]</text>
      <sha1>tpr3xdzx9pgdcp902gj6d0nczfjqr5m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>André Marinho</title>
    <ns>0</ns>
    <id>301637</id>
    <revision>
      <id>1149034</id>
      <timestamp>2026-08-11T01:56:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43677-38</username>
        <id>40632</id>
      </contributor>
      <comment>Pejy noforonina tamin'ny « [[File:AndreMarinho 0408.jpg|thumb|Andre Marinho]] '''André Bourguignon Marinho''' (teraka ny 10 Aogositra 1994 tao [[Rio de Janeiro]]) dia mpanolotra fandaharana, mpampiantrano radio, mpanao hatsikana ary mpanoratra breziliana mifandray amin'ny [[Partido Novo]] (NOVO).  Tamin'ny taona 2024, nofidin'ny gazetiboky ''Forbes Brazil'' ho an'ny lisitry ny latsaky ny 30 taona ao amin'ny sokajy ''Influencers and Gamers''.  Nianatra Siansa Politika tao amin'ny Oniver... »</comment>
      <origin>1149034</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1095" sha1="phfajxdd7qiaahj8wpc32qd7amffhhn" xml:space="preserve">[[File:AndreMarinho 0408.jpg|thumb|Andre Marinho]]
'''André Bourguignon Marinho''' (teraka ny 10 Aogositra 1994 tao [[Rio de Janeiro]]) dia mpanolotra fandaharana, mpampiantrano radio, mpanao hatsikana ary mpanoratra breziliana mifandray amin'ny [[Partido Novo]] (NOVO).

Tamin'ny taona 2024, nofidin'ny gazetiboky ''Forbes Brazil'' ho an'ny lisitry ny latsaky ny 30 taona ao amin'ny sokajy ''Influencers and Gamers''.

Nianatra Siansa Politika tao amin'ny Oniversiten'i [[New York]] i André Marinho ary nahazo diplaoma momba ny Lalàna.

Anisan'ny mpanolotra fandaharana ''Pânico'' tao amin'ny radio [[Jovem Pan]] izy nanomboka ny volana Aogositra 2019 ka hatramin'ny Novambra 2021 niaraka tamin'ny fizarana nifantoka tamin'ny asa fanaovan-gazety mampihomehy.

Tamin'ny Aprily 2026, niditra tao amin'ny [[Partido Novo]] izy niaraka tamin'ny fikasana hirotsaka hofidiana ho governoran'ny fanjakan'i [[Rio de Janeiro]].


==Jereo koa ==
{{CLEDETRI:Marinho, André}}
[[Sokajy:Partido Novo]]
[[Sokajy:Mpanao politika breziliana]]
[[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1994]]
[[Sokajy:Mpanao hatsikana]]</text>
      <sha1>phfajxdd7qiaahj8wpc32qd7amffhhn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1149035</id>
      <parentid>1149034</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T02:00:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43677-38</username>
        <id>40632</id>
      </contributor>
      <origin>1149035</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1680" sha1="56i5oyjzfkzeu28iksfbn78it2pati3" xml:space="preserve">[[File:AndreMarinho 0408.jpg|thumb|Andre Marinho]]
'''André Bourguignon Marinho''' (teraka ny 10 Aogositra 1994 tao [[Rio de Janeiro]]) dia mpanolotra fandaharana, mpampiantrano radio, mpanao hatsikana ary mpanoratra breziliana mifandray&lt;ref&gt;(pt) [https://badevalor.com.br/apresentador-andre-marinho-e-atracao-do-forum-radar-bahia/ Apresentador André Marinho é atração do fórum Radar Bahia]&lt;/ref&gt; amin'ny [[Partido Novo]] (NOVO).

Tamin'ny taona 2024, nofidin'ny gazetiboky ''Forbes Brazil'' ho an'ny lisitry ny latsaky ny 30 taona ao amin'ny sokajy ''Influencers and Gamers''.

Nianatra Siansa Politika tao amin'ny Oniversiten'i [[New York]] i André Marinho ary nahazo diplaoma momba ny Lalàna.

Anisan'ny mpanolotra fandaharana ''Pânico'' tao amin'ny radio [[Jovem Pan]] izy nanomboka ny volana Aogositra 2019 ka hatramin'ny Novambra 2021 niaraka tamin'ny fizarana nifantoka tamin'ny asa fanaovan-gazety mampihomehy.&lt;ref&gt;(pt) [https://www1.folha.uol.com.br/colunas/monicabergamo/2024/04/andre-marinho-retorna-a-jovem-pan-para-comandar-nova-versao-do-morning-show.shtml André Marinho retorna à Jovem Pan]&lt;/ref&gt;

Tamin'ny Aprily 2026, niditra tao amin'ny [[Partido Novo]] izy niaraka tamin'ny fikasana hirotsaka hofidiana ho governoran'ny fanjakan'i [[Rio de Janeiro]]&lt;ref&gt;(pt) [https://g1.globo.com/rj/rio-de-janeiro/eleicoes/2026/noticia/2026/05/09/pre-candidatura-ao-governo-do-rj-pelo-partido-novo.ghtml Globo: André Marinho lança pré-candidatura ao governo do RJ pelo Partido Novo]&lt;/ref&gt;


==Jereo koa ==
{{CLEDETRI:Marinho, André}}
[[Sokajy:Partido Novo]]
[[Sokajy:Mpanao politika breziliana]]
[[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1994]]
[[Sokajy:Mpanao hatsikana]]</text>
      <sha1>56i5oyjzfkzeu28iksfbn78it2pati3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1149036</id>
      <parentid>1149035</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T02:01:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43677-38</username>
        <id>40632</id>
      </contributor>
      <origin>1149036</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1714" sha1="5wabnshssstt92k01tmgg5nqflu98lg" xml:space="preserve">[[File:AndreMarinho 0408.jpg|thumb|Andre Marinho]]
'''André Bourguignon Marinho''' (teraka ny 10 Aogositra 1994 tao [[Rio de Janeiro]]) dia mpanolotra fandaharana, mpampiantrano radio, mpanao hatsikana ary mpanoratra breziliana mifandray&lt;ref&gt;(pt) [https://badevalor.com.br/apresentador-andre-marinho-e-atracao-do-forum-radar-bahia/ Apresentador André Marinho é atração do fórum Radar Bahia]&lt;/ref&gt; amin'ny [[Partido Novo]] (NOVO).

Tamin'ny taona 2024, nofidin'ny gazetiboky ''Forbes Brazil'' ho an'ny lisitry ny latsaky ny 30 taona ao amin'ny sokajy ''Influencers and Gamers''.

Nianatra Siansa Politika tao amin'ny Oniversiten'i [[New York]] i André Marinho ary nahazo diplaoma momba ny Lalàna.

Anisan'ny mpanolotra fandaharana ''Pânico'' tao amin'ny radio [[Jovem Pan]] izy nanomboka ny volana Aogositra 2019 ka hatramin'ny Novambra 2021 niaraka tamin'ny fizarana nifantoka tamin'ny asa fanaovan-gazety mampihomehy.&lt;ref&gt;(pt) [https://www1.folha.uol.com.br/colunas/monicabergamo/2024/04/andre-marinho-retorna-a-jovem-pan-para-comandar-nova-versao-do-morning-show.shtml André Marinho retorna à Jovem Pan]&lt;/ref&gt;

Tamin'ny Aprily 2026, niditra tao amin'ny [[Partido Novo]] izy niaraka tamin'ny fikasana hirotsaka hofidiana ho governoran'ny fanjakan'i [[Rio de Janeiro]]&lt;ref&gt;(pt) [https://g1.globo.com/rj/rio-de-janeiro/eleicoes/2026/noticia/2026/05/09/pre-candidatura-ao-governo-do-rj-pelo-partido-novo.ghtml Globo: André Marinho lança pré-candidatura ao governo do RJ pelo Partido Novo]&lt;/ref&gt;


==Jereo koa ==
{{CLEDETRI:Marinho, André}}
[[pt:André Marinho (humorista)]]
[[Sokajy:Partido Novo]]
[[Sokajy:Mpanao politika breziliana]]
[[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1994]]
[[Sokajy:Mpanao hatsikana]]</text>
      <sha1>5wabnshssstt92k01tmgg5nqflu98lg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1149037</id>
      <parentid>1149036</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T02:05:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43677-38</username>
        <id>40632</id>
      </contributor>
      <origin>1149037</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1759" sha1="kmdsy66962exfp7eh8uxf8b3o511aun" xml:space="preserve">[[File:AndreMarinho 0408.jpg|thumb|Andre Marinho]]
'''André Bourguignon Marinho''' (teraka ny 10 Aogositra 1994 tao [[Rio de Janeiro]]) dia mpanolotra fandaharana, mpampiantrano radio, mpanao hatsikana ary mpanoratra breziliana mifandray&lt;ref&gt;(pt) [https://badevalor.com.br/apresentador-andre-marinho-e-atracao-do-forum-radar-bahia/ Apresentador André Marinho é atração do fórum Radar Bahia]&lt;/ref&gt; amin'ny [[Partido Novo]] (NOVO).

Tamin'ny taona 2024, nofidin'ny gazetiboky ''Forbes Brazil'' ho an'ny lisitry ny latsaky ny 30 taona ao amin'ny sokajy ''Influencers and Gamers''.

Nianatra Siansa Politika tao amin'ny Oniversiten'i [[New York]] i André Marinho ary nahazo diplaoma momba ny Lalàna.

Anisan'ny mpanolotra fandaharana ''Pânico'' tao amin'ny radio [[Jovem Pan]] izy nanomboka ny volana Aogositra 2019 ka hatramin'ny Novambra 2021 niaraka tamin'ny fizarana nifantoka tamin'ny asa fanaovan-gazety mampihomehy.&lt;ref&gt;(pt) [https://www1.folha.uol.com.br/colunas/monicabergamo/2024/04/andre-marinho-retorna-a-jovem-pan-para-comandar-nova-versao-do-morning-show.shtml André Marinho retorna à Jovem Pan]&lt;/ref&gt;

Tamin'ny Aprily 2026, niditra tao amin'ny [[Partido Novo]] izy niaraka tamin'ny fikasana hirotsaka hofidiana ho governoran'ny fanjakan'i [[Rio de Janeiro]]&lt;ref&gt;(pt) [https://g1.globo.com/rj/rio-de-janeiro/eleicoes/2026/noticia/2026/05/09/pre-candidatura-ao-governo-do-rj-pelo-partido-novo.ghtml Globo: André Marinho lança pré-candidatura ao governo do RJ pelo Partido Novo]&lt;/ref&gt;


==Jereo koa ==
{{CLEDETRI:Marinho, André}}
[[pt:André Marinho (humorista)]]
[[Sokajy:Partido Novo]]
[[Sokajy:Mpanao politika breziliana]]
[[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1994]]
[[Sokajy:Mpanao hatsikana]]
[[Sokajy:Mpanolotra fandaharana breziliana]]</text>
      <sha1>kmdsy66962exfp7eh8uxf8b3o511aun</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1149039</id>
      <parentid>1149037</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T02:14:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43677-38</username>
        <id>40632</id>
      </contributor>
      <origin>1149039</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1773" sha1="sifiln1rlruznec6qzav8oaxk58u2uy" xml:space="preserve">[[File:AndreMarinho 0408.jpg|thumb|Andre Marinho]]
'''André Bourguignon Marinho''' (teraka ny 10 Aogositra 1994 tao [[Rio de Janeiro]]) dia mpanolotra fandaharana, mpampiantrano radio, mpanao hatsikana ary mpanoratra breziliana mifandray&lt;ref&gt;(pt) [https://badevalor.com.br/apresentador-andre-marinho-e-atracao-do-forum-radar-bahia/ Apresentador André Marinho é atração do fórum Radar Bahia]&lt;/ref&gt; amin'ny [[Partido Novo]] (NOVO).

Tamin'ny taona 2024, nofidin'ny gazetiboky ''Forbes Brazil'' ho an'ny lisitry ny latsaky ny 30 taona ao amin'ny sokajy ''Influencers and Gamers''.

Nianatra Siansa Politika tao amin'ny Oniversiten'i [[New York]] i André Marinho ary nahazo diplaoma momba ny Lalàna.

Anisan'ny mpanolotra fandaharana ''Pânico'' tao amin'ny radio [[Jovem Pan]] izy nanomboka ny volana Aogositra 2019 ka hatramin'ny Novambra 2021 niaraka tamin'ny fizarana nifantoka tamin'ny asa fanaovan-gazety mampihomehy.&lt;ref&gt;(pt) [https://www1.folha.uol.com.br/colunas/monicabergamo/2024/04/andre-marinho-retorna-a-jovem-pan-para-comandar-nova-versao-do-morning-show.shtml André Marinho retorna à Jovem Pan]&lt;/ref&gt;

Tamin'ny Aprily 2026, niditra tao amin'ny [[Partido Novo]] (Antoko Novo) izy niaraka tamin'ny fikasana hirotsaka hofidiana ho governoran'ny fanjakan'i [[Rio de Janeiro]]&lt;ref&gt;(pt) [https://g1.globo.com/rj/rio-de-janeiro/eleicoes/2026/noticia/2026/05/09/pre-candidatura-ao-governo-do-rj-pelo-partido-novo.ghtml Globo: André Marinho lança pré-candidatura ao governo do RJ pelo Partido Novo]&lt;/ref&gt;


==Jereo koa ==
{{CLEDETRI:Marinho, André}}
[[pt:André Marinho (humorista)]]
[[Sokajy:Partido Novo]]
[[Sokajy:Mpanao politika breziliana]]
[[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1994]]
[[Sokajy:Mpanao hatsikana]]
[[Sokajy:Mpanolotra fandaharana breziliana]]</text>
      <sha1>sifiln1rlruznec6qzav8oaxk58u2uy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sokajy:Mpanolotra fandaharana breziliana</title>
    <ns>14</ns>
    <id>301638</id>
    <revision>
      <id>1149038</id>
      <timestamp>2026-08-11T02:06:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43677-38</username>
        <id>40632</id>
      </contributor>
      <comment>Pejy noforonina tamin'ny « [[Sokajy:Mpanolotra fandaharana]]  [[Sokajy:Mpanao breziliana]] »</comment>
      <origin>1149038</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63" sha1="cymszjwn29a9e1cc4glvjkh4uujanlk" xml:space="preserve">[[Sokajy:Mpanolotra fandaharana]] 
[[Sokajy:Mpanao breziliana]]</text>
      <sha1>cymszjwn29a9e1cc4glvjkh4uujanlk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sokajy:Mitsambikina lavitra amerikanina</title>
    <ns>14</ns>
    <id>301639</id>
    <revision>
      <id>1149051</id>
      <timestamp>2026-08-11T07:59:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43677-38</username>
        <id>40632</id>
      </contributor>
      <comment>Pejy noforonina tamin'ny « [[Sokajy:Atleta amerikanina]] [[Sokajy:Mitsambikina lavitra]] [[Sokajy:Mpanatanja-tena amerikanina]] »</comment>
      <origin>1149051</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="100" sha1="b1lfn2p579x92tagl3pwwkihpaova07" xml:space="preserve">[[Sokajy:Atleta amerikanina]]
[[Sokajy:Mitsambikina lavitra]]
[[Sokajy:Mpanatanja-tena amerikanina]]</text>
      <sha1>b1lfn2p579x92tagl3pwwkihpaova07</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sokajy:Mitsambikina lavitra</title>
    <ns>14</ns>
    <id>301640</id>
    <revision>
      <id>1149052</id>
      <timestamp>2026-08-11T08:00:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-43677-38</username>
        <id>40632</id>
      </contributor>
      <comment>Pejy noforonina tamin'ny « [[Sokajy:Mpanatanja-tena]] »</comment>
      <origin>1149052</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26" sha1="nguj2c620oxn4uz68b41h5h467ohf6v" xml:space="preserve">[[Sokajy:Mpanatanja-tena]]</text>
      <sha1>nguj2c620oxn4uz68b41h5h467ohf6v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lisitry ny antokom-pivavahana kristiana manaiky LGBT</title>
    <ns>0</ns>
    <id>301641</id>
    <revision>
      <id>1149054</id>
      <timestamp>2026-08-11T08:02:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JianJi</username>
        <id>36396</id>
      </contributor>
      <comment>Noforonina tamin'ny alalan'ny fandikana an'i &quot;[[:fr:Special:Redirect/revision/238532979|Liste des confessions chrétiennes inclusives]]&quot;</comment>
      <origin>1149054</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13702" sha1="4jhozp20ave8d06sm5r992bvt30sdpt" xml:space="preserve">
[[Sary:Church_of_the_Pilgrims_entrance.JPG|vignette| Fiangonan'ny Mpivahiny ao [[Washington D.C.|Washington, D.C.]] [[Washington D.C.|C.]] , [[Etazonia]], ahitana sora-baventy manamafy ny fandraisany tsara ny rehetra.]]

== Iraisampirenena ==

* Fikambanan'ny Batista Tsimanavaka sy Manamafy, 
* [[Église catholique œcuménique|Fiangonana Katolika Ekiomenika]], 
* Fiangonam-Piarahamonina Metropolitana, 
* Tambajotran'ny Minisiteran'ny Fampihavanana ( [[Metôdisma|Metodista]] ) 
* Tambajotran'ny Dina ( [[Pentekôtisma|Pentekotista]] ), 

== Afrika ==

=== Kenya ===

* Fikambanan'ny Batista tsimanavaka sy manamafy ny finoany 
* [[Église catholique œcuménique|Fiangonana Katolika Ekiomenika]] 
* Fiangonam-Piarahamonina Metropolitana 
* [[:en:Reconciling Ministries Network|Tambajotran'ny Minisiteran'ny Fampihavanana]] 

=== Ogandà ===

* Fiangonam-Piarahamonina Metropolitana 

=== Afrika Atsimo ===

* Tambajotra Apostolika Manerantany Deo Gloria Afrika Atsimo &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Purpose of the DGAN Network |url=https://www.dgan.org/about-us |access-date=16 août 2025 |website=dgan.org |language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[Église méthodiste d'Afrique australe|Fiangonana Metodista Afrika Atsimo]] Manaiky ny fanambadiana sivily eo amin'ny samy lahy na samy vavy ny Fiangonana, saingy tsy mamela ny hankalazana izany ao anaty fiangonana eo an-toerana &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Luiz De Barros |date=October 8, 2020 |title=SA Methodist Church won’t “prevent” members entering into same-sex unions |url=https://www.mambaonline.com/2020/10/08/sa-methodist-church-wont-prevent-members-entering-into-same-sex-unions/ |website=mambaonline.com}}&lt;/ref&gt;
* Fiangonam-Piarahamonina Metropolitana 
* Fiangonana Reforme Tafaray Afrika Atsimo &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Roberto Igual |date=October 30, 2018 |title=Region of SA church votes to affirm same-sex marriage |url=https://www.mambaonline.com/2018/10/30/region-of-sa-church-votes-to-affirm-same-sex-marriage/ |website=mambaonline.com}}&lt;/ref&gt;
* Fiangonana Nohavaozina Holandey (Afrika Atsimo) : Ny fiangonana eo an-toerana tsirairay no mamaritra ny safidiny &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Luiz De Barros |date=October 9, 2019 |title=Dutch Reformed Church agrees (again) to allow same-sex unions |url=https://www.mambaonline.com/2019/10/09/dutch-reformed-church-agrees-again-to-allow-same-sex-unions/ |website=mambaonline.com}}&lt;/ref&gt;
* Fiangonana Presbyteriana Mitambatra Afrika Atsimo : Ny fiangonana eo an-toerana tsirairay no mamaritra ny safidiny &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Rickard |first=Carmel |date=December 17, 2015 |title=Church gives blessing to pastors over gay marriages |url=https://www.businesslive.co.za/archive/2015-12-17-church-gives-blessing-to-pastors-over-gay-marriages/ |website=businesslive.co.za}}&lt;/ref&gt;

== Amerika Avaratra ==

=== Canada ===

* Fikambanan'ny Batista Tsimanavaka sy manamafy ny finoany 
* Fikambanan'ny Batista ho amin'ny Fandriampahaleman'i Amerika Avaratra 
* [[Association canadienne pour les libertés baptistes|Fikambanan'ny Fahalalahana Batista Kanadiana]] Ny fiangonana eo an-toerana tsirairay no mamaritra ny safidiny &lt;ref&gt;{{Cite web |last=BNG staff |date=October 28, 2024 |title=Two LGBTQ British Baptist ministers ordained in Canada |url=https://baptistnews.com/article/two-lgbtq-british-baptist-ministers-ordained-in-canada/ |website=baptistnews.com}}&lt;/ref&gt;
* Fiangonana Loterana Evanjelika Canada : Ny fiangonana eo an-toerana tsirairay no mamaritra ny safidiny.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=23 July 2011 |title=Evangelical Lutherans back same-sex marriage |url=http://www.winnipegfreepress.com/arts-and-life/life/faith/evangelical-lutherans-back-same-sex-marriage-126053333.html |website=www.winnipegfreepress.com}}&lt;/ref&gt; Tambajotra tsimanavaka: [[:en:ReconcilingWorks|ReconcilingWorks]],&lt;ref name=&quot;RIC Partner&quot;&gt;{{Cite web |date= |title=RIC Partner |url=https://www.reconcilingworks.org/ric/findric/ |access-date=16 août 2025 |publisher=ReconcilingWorks}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;RIC Seminaries, Universities, Colleges, and Campus Ministries&quot;&gt;{{Cite web |date= |title=RIC Seminaries, Universities, Colleges, and Campus Ministries |url=https://www.reconcilingworks.org/ric-seminaries-universities-colleges-and-campus-ministries/ |access-date=16 août 2025 |publisher=ReconcilingWorks}}&lt;/ref&gt;
* [[Hetsika Olomasin' ny Andro Farany|Fiarahamonin'i Kristy]] : Ny fiangonana eo an-toerana tsirairay no mamaritra ny safidiny.&lt;ref name=&quot;Community Of Christ OKs Gay Marriage And Clergy&quot;&gt;{{Cite web |date=May 3, 2013 |title=Community Of Christ OKs Gay Marriage And Clergy |url=https://www.kcur.org/community/2013-05-03/community-of-christ-oks-gay-marriage-and-clergy |website=kcur.org}}&lt;/ref&gt; Tambajotra tsimanavaka: [[:en:Harmony (organization)|Harmony]] &lt;ref name=&quot;Locate an Affirming Ministry&quot;&gt;{{Cite web |last=Harmony |date= |title=Locate an Affirming Ministry |url=https://www.harmony.lgbt/affirming-ministries.html |access-date=16 août 2025 |website=harmony.lgbt}}&lt;/ref&gt;
* Fiangonana Anglikana Canada : Ny diosezy tsirairay no mamaritra ny safidiny.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=13 July 2019 |title=Marriage canon amendment fails to pass at General Synod |url=https://www.anglicanjournal.com/marriage-canon-amendment-fails-to-pass/ |website=anglicanjournal.com}}&lt;/ref&gt;
* Fiangonana Menonita Canada : Ny fiangonana eo an-toerana tsirairay no mamaritra ny safidiny. Tambajotra tsimanavaka: Ao anatin'ity tambajotra iraisana ity &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Welcoming churches |url=https://inthistogethernetwork.ca/welcomingchurches |access-date=August 16, 2025 |website=inthistogethernetwork.ca}}&lt;/ref&gt;
* Fiangonana Presbyteriana Canada : Ny fiangonana eo an-toerana tsirairay no mamaritra ny toerany &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nicole Sullivan |date=June 27, 2021 |title=Presbyterian Church in Canada opens up to LGBTQ+ marriage |url=https://www.saltwire.com/atlantic-canada/presbyterian-church-in-canada-opens-up-to-lgbtq-marriage-100604973 |website=saltwire.com}}&lt;/ref&gt;
* [[United Church of Canada|Fiangonana Tafaray Canada]] : Ny fiangonana eo an-toerana tsirairay no mamaritra ny safidiny.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Gender, Sexuality and Orientation |url=https://united-church.ca/community-and-faith/being-community/gender-sexuality-and-orientation |access-date=27 octobre 2023 |website=United Church of Canada}}&lt;/ref&gt; Tambajotra tsimanavaka: Manamafy ny firaisankina/Manamafy ny tenantsika miaraka &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Find A Ministry |url=https://www.affirmunited.com/affirming |access-date=16 août 2025 |website=affirmunited.com}}&lt;/ref&gt;

*

=== Kiobà ===

* [[Communauté des Églises baptistes de Cuba|Fiarahamonin'ny Fiangonana Batista Kiobà]] 
* Fiangonam-Piarahamonina Metropolitana 

=== El Salvador ===

* Fiangonana Anglikana Episkopaly El Salvador &lt;ref&gt;{{Cite journal |date=2014-08-01 |title=Los anglicanos de El Salvador llevan la delantera en la Iglesia y la sociedad respecto a la plena inclusión de los LGBT |url=https://episcopaldigitalnetwork.com/ens/2014/08/01/los-anglicanos-de-el-salvador-llevan-la-delantera-en-la-iglesia-y-la-sociedad-respecto-a-la-plena-inclusion-de-los-lgbt/ |journal=Episcopal News Service |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20170327203108/https://episcopaldigitalnetwork.com/ens/2014/08/01/los-anglicanos-de-el-salvador-llevan-la-delantera-en-la-iglesia-y-la-sociedad-respecto-a-la-plena-inclusion-de-los-lgbt/ |archive-date=2017-03-27 |access-date=2016-11-28}}&lt;/ref&gt;

=== Kosta Rika ===

* [[Église catholique œcuménique|Fiangonana Katolika Ekiomenika]] 
* Fiangonam-Piarahamonina Metropolitana 

=== Meksika ===

* [[Église catholique œcuménique|Fiangonana Katolika Ekiomenika]] 
* Fiangonam-Piarahamonina Metropolitana 
* Ny Tambajotran'ny Fanekena ( [[Pentekôtisma|Pentekotista]] ) 

=== Porto Rikô ===

* Fikambanan'ny Batista tsimanavaka sy manamafy ny finoany 
* Ny Tambajotran'ny Fanekena ( [[Pentekôtisma|Pentekotista]] ) 
* Fiangonam-Piarahamonina Metropolitana 
* [[:en:Reconciling Ministries Network|Tambajotran'ny Minisiteran'ny Fampihavanana]] 

== Fikambanana ==

* [[Axios (organization)|Axios]] – Kristiana Ortodoksa &lt;ref name=&quot;B1&quot;&gt;{{Cite book |last=Siker |first=Jeffrey S. |year=2007 |title=Homosexuality and religion |url=https://books.google.com/books?id=N6nYCeP_w8YC&amp;dq=axios+gay&amp;pg=PA106 |publisher=Greenwood Publishing Group |page=106 |isbn=978-0-313-33088-9}}&lt;/ref&gt;
* Fanambarana: Mormona pelaka sy lesbiana – [[Fiangonan' i Jesoa Kristy ho an' ny Olomasin' ny Andro Farany|Olomasin'ny Andro Farany]] &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Homepage |url=https://affirmation.org/ |access-date=16 août 2025 |website=Affirmation LGBTQ Mormons Families &amp; Friends}}&lt;/ref&gt;
* [[Call to Action (organization)|Antso ho amin'ny Hetsika]] – [[Eglizy Katôlika Rômanina|Fiangonana Katolika Romana]] &lt;ref&gt;{{Cite web |title=History |url=https://www.cta-usa.org/history |access-date=16 août 2025 |website=Call to Action}}&lt;/ref&gt;
* [[Changing Attitude|Fiovan'ny toe-tsaina]] - [[Anglikanisma|Fiombonana Anglikana]] &lt;ref&gt;{{Cite web |last=BBC |date= |title=Changing Attitude within the Church |url=https://www.bbc.co.uk/northyorkshire/content/articles/2005/09/12/changing_attitude_faith_feature.shtml |access-date=16 août 2025 |website=bbc.co.uk}}&lt;/ref&gt;
* [[DignityUSA]] – [[Eglizy Katôlika Rômanina|Fiangonana Katolika Romana]] &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Homepage |url=https://www.dignityusa.org/ |access-date=16 août 2025 |website=Dignity USA}}&lt;/ref&gt;
* [[Fortunate Families|Fianakaviana Sambatra]] – [[Eglizy Katôlika Rômanina|Fiangonana Katolika Romana]] &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Homepage |url=https://fortunatefamilies.com/ |access-date=16 août 2025 |website=Fortunate Families}}&lt;/ref&gt;
* [[Emergence International|Fisandratana Iraisampirenena]] – [[Siansa Kristiana]] &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Emergence International |date= |title=About EI |url=https://emergence-international.org/about/ |access-date=16 août 2025 |website=emergence-international.org}}&lt;/ref&gt;
* [[Friends for LGBTQ Concerns|Namana miahy LGBTQ]] — [[Koakerisma|Quakers]] &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Gatherings |url=https://www.flgbtqc.org/gatherings/ |access-date=16 août 2025 |website=flgbtqc.org}}&lt;/ref&gt;
* [[SDA Kinship International]] — [[Fiangonana Advantista Mitandrina ny Andro Fahafito|Fiangonana Adventista Mitandrina ny Andro Fahafito]] &lt;ref&gt;{{Cite web |title=About Us |url=https://www.sdakinship.org/about |access-date=16 août 2025 |website=Seventh-Day Adventist Kinship International}}&lt;/ref&gt;

== Fikambanana ekiomenika ==

* [[Affirming Christian Fellowship|Fiaraha-miasa Kristiana Manamafy]] &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Beliefs |url=https://acf.lgbt/beliefs/ |access-date=16 août 2025 |website=acf.lgbt}}&lt;/ref&gt;
* Believr &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Emily McFarlan Miller |date=June 4, 2021 |title=New app, believr, aims to create a 'home for LGBTQ+ Christians' |url=https://religionnews.com/2021/06/04/new-app-believr-aims-to-create-a-home-for-lgbtq-christians/ |website=religionnews.com}}&lt;/ref&gt;
* Minoa mafy &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Homepage |url=https://www.believeoutloud.com/ |access-date=16 août 2025 |website=Believe Out Loud}}&lt;/ref&gt;
* Sehatra Eoropeana ho an'ny Vondrona Kristiana LGBT &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Homepage |url=https://www.lgbtchristians.eu/ |access-date=16 août 2025 |website=lgbtchristians.eu}}&lt;/ref&gt;
* Evanjelika Miahy &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Homepage |url=https://ecinc.org/ |access-date=16 août 2025 |website=ecinc.org}}&lt;/ref&gt;
* [[Inclusive Church|Fiangonana Tsimanavaka]] UK &lt;ref&gt;{{Cite web |title=About |url=https://www.inclusive-church.org/about-us/ |access-date=16 août 2025 |website=inclusive-church.org}}&lt;/ref&gt;
* Minisiteran'ny Fampiatiana sy Fanamafisana Afrika Atsimo &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Partners |url=https://iam.org.za/partners/ |access-date=16 août 2025 |website=iam.org.za}}&lt;/ref&gt;
* Kristiana LGBT ( {{Langue avec nom|ru|ЛГБТ-христиане Украины}}  ),&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ЛГБТ - Христиане Украины OO &quot;КВИР-КРЕДО&quot; {{!}} VK |url=https://vk.com/club3189464 |access-date=16 août 2025 |website=vk.com |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=GAYCREDO.ORG.UA - GAYCREDO.ORG.UA |url=https://queer.vx3.ru/glavnaya |access-date=16 août 2025 |website=queer.vx3.ru}}&lt;/ref&gt;
* [[Logos Česká republika]],&lt;ref&gt;{{Cite web |title=LOGOS ~ LGBTQ VĚŘÍCÍ |url=https://www.logoscr.cz/home |access-date=16 août 2025 |website=www.logoscr.cz}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Veřejný rejstřík a Sbírka listin - Ministerstvo spravedlnosti České republiky |url=https://or.justice.cz/ias/ui/rejstrik-firma.vysledky?subjektId=743198&amp;typ=UPLNY |access-date=16 août 2025 |website=or.justice.cz}}&lt;/ref&gt;
* Nuntiare et Recreare &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Главная |url=https://www.nuntiare.org/ |access-date=16 août 2025 |website=ЛГБТ-служение &quot;Nuntiare et Recreare&quot; |language=ru-RU}}&lt;/ref&gt;
* [[OneBodyOneFaith|Vatana irayFinoana iray]] (UK) &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kirker |first=Richard |date=2000-01-22 |title=A thorn in side of church establishment |url=https://www.theguardian.com/world/2000/jan/22/religion.uk1 |access-date=16 août 2025 |website=[[The Guardian]] |language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[Q Christian Fellowship|Fikambanan'ny Kristiana Q]] &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Q Christian Fellowship |date= |title=Welcome |url=https://www.qchristian.org/ |access-date=16 août 2025 |website=qchristian.org}}&lt;/ref&gt;
* Tetikasa Fanavaozana &lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Reformation Project - Advancing LGBTQ Inclusion in the Church |url=https://reformationproject.org/ |access-date=2023-08-21 |website=The Reformation Project |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* Sybils UK &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sibyls – Christian Transgender Group |url=https://sibyls.co.uk/ |access-date=16 août 2025 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Loharano ==
{{Reflist}}</text>
      <sha1>4jhozp20ave8d06sm5r992bvt30sdpt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1149056</id>
      <parentid>1149054</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T08:09:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JianJi</username>
        <id>36396</id>
      </contributor>
      <comment>Noforonina tamin'ny alalan'ny fandikana an'i &quot;[[:fr:Special:Redirect/revision/238532979|Liste des confessions chrétiennes inclusives]]&quot;</comment>
      <origin>1149056</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13676" sha1="fiwkzvqm2ccjfnze6mnh1hsmb4vvm7r" xml:space="preserve">
[[Sary:Church_of_the_Pilgrims_entrance.JPG|vignette| Fiangonan'ny Mpivahiny ao [[Washington D.C.|Washington, D.C.]] [[Washington D.C.|C.]] , [[Etazonia]], ahitana sora-baventy manamafy ny fandraisany tsara ny rehetra.]]

== Iraisampirenena ==

* Fikambanan'ny Batista Tsimanavaka sy Manamafy, 
* [[Église catholique œcuménique|Fiangonana Katolika Ekiomenika]], 
* Fiangonam-Piarahamonina Metropolitana, 
* Tambajotran'ny Minisiteran'ny Fampihavanana ( [[Metôdisma|Metodista]] ) 
* Tambajotran'ny Dina ( [[Pentekôtisma|Pentekotista]] ), 

== Afrika ==

=== Kenya ===

* Fikambanan'ny Batista tsimanavaka sy manamafy ny finoany 
* [[Église catholique œcuménique|Fiangonana Katolika Ekiomenika]] 
* Fiangonam-Piarahamonina Metropolitana 
* [[:en:Reconciling Ministries Network|Tambajotran'ny Minisiteran'ny Fampihavanana]] 

=== Ogandà ===

* Fiangonam-Piarahamonina Metropolitana 

=== Afrika Atsimo ===

* Tambajotra Apostolika Manerantany Deo Gloria Afrika Atsimo &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Purpose of the DGAN Network |url=https://www.dgan.org/about-us |access-date= |website=dgan.org |language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[Église méthodiste d'Afrique australe|Fiangonana Metodista Afrika Atsimo]] Manaiky ny fanambadiana sivily eo amin'ny samy lahy na samy vavy ny Fiangonana, saingy tsy mamela ny hankalazana izany ao anaty fiangonana eo an-toerana &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Luiz De Barros |date=October 8, 2020 |title=SA Methodist Church won’t “prevent” members entering into same-sex unions |url=https://www.mambaonline.com/2020/10/08/sa-methodist-church-wont-prevent-members-entering-into-same-sex-unions/ |website=mambaonline.com}}&lt;/ref&gt;
* Fiangonam-Piarahamonina Metropolitana 
* Fiangonana Reforme Tafaray Afrika Atsimo &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Roberto Igual |date=October 30, 2018 |title=Region of SA church votes to affirm same-sex marriage |url=https://www.mambaonline.com/2018/10/30/region-of-sa-church-votes-to-affirm-same-sex-marriage/ |website=mambaonline.com}}&lt;/ref&gt;
* Fiangonana Nohavaozina Holandey (Afrika Atsimo) : Ny fiangonana eo an-toerana tsirairay no mamaritra ny safidiny &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Luiz De Barros |date=October 9, 2019 |title=Dutch Reformed Church agrees (again) to allow same-sex unions |url=https://www.mambaonline.com/2019/10/09/dutch-reformed-church-agrees-again-to-allow-same-sex-unions/ |website=mambaonline.com}}&lt;/ref&gt;
* Fiangonana Presbyteriana Mitambatra Afrika Atsimo : Ny fiangonana eo an-toerana tsirairay no mamaritra ny safidiny &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Rickard |first=Carmel |date=December 17, 2015 |title=Church gives blessing to pastors over gay marriages |url=https://www.businesslive.co.za/archive/2015-12-17-church-gives-blessing-to-pastors-over-gay-marriages/ |website=businesslive.co.za}}&lt;/ref&gt;

== Amerika Avaratra ==

=== Canada ===

* Fikambanan'ny Batista Tsimanavaka sy manamafy ny finoany 
* Fikambanan'ny Batista ho amin'ny Fandriampahaleman'i Amerika Avaratra 
* [[Association canadienne pour les libertés baptistes|Fikambanan'ny Fahalalahana Batista Kanadiana]] Ny fiangonana eo an-toerana tsirairay no mamaritra ny safidiny &lt;ref&gt;{{Cite web |last=BNG staff |date=October 28, 2024 |title=Two LGBTQ British Baptist ministers ordained in Canada |url=https://baptistnews.com/article/two-lgbtq-british-baptist-ministers-ordained-in-canada/ |website=baptistnews.com}}&lt;/ref&gt;
* Fiangonana Loterana Evanjelika Canada : Ny fiangonana eo an-toerana tsirairay no mamaritra ny safidiny.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=23 July 2011 |title=Evangelical Lutherans back same-sex marriage |url=http://www.winnipegfreepress.com/arts-and-life/life/faith/evangelical-lutherans-back-same-sex-marriage-126053333.html |website=www.winnipegfreepress.com}}&lt;/ref&gt; Tambajotra tsimanavaka: [[:en:ReconcilingWorks|ReconcilingWorks]],&lt;ref name=&quot;RIC Partner&quot;&gt;{{Cite web |date= |title=RIC Partner |url=https://www.reconcilingworks.org/ric/findric/ |access-date= |publisher=ReconcilingWorks}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;RIC Seminaries, Universities, Colleges, and Campus Ministries&quot;&gt;{{Cite web |date= |title=RIC Seminaries, Universities, Colleges, and Campus Ministries |url=https://www.reconcilingworks.org/ric-seminaries-universities-colleges-and-campus-ministries/ |access-date=16 août 2025 |publisher=ReconcilingWorks}}&lt;/ref&gt;
* [[Hetsika Olomasin' ny Andro Farany|Fiarahamonin'i Kristy]] : Ny fiangonana eo an-toerana tsirairay no mamaritra ny safidiny.&lt;ref name=&quot;Community Of Christ OKs Gay Marriage And Clergy&quot;&gt;{{Cite web |date=May 3, 2013 |title=Community Of Christ OKs Gay Marriage And Clergy |url=https://www.kcur.org/community/2013-05-03/community-of-christ-oks-gay-marriage-and-clergy |website=kcur.org}}&lt;/ref&gt; Tambajotra tsimanavaka: [[:en:Harmony (organization)|Harmony]] &lt;ref name=&quot;Locate an Affirming Ministry&quot;&gt;{{Cite web |last=Harmony |date= |title=Locate an Affirming Ministry |url=https://www.harmony.lgbt/affirming-ministries.html |access-date=16 août 2025 |website=harmony.lgbt}}&lt;/ref&gt;
* Fiangonana Anglikana Canada : Ny diosezy tsirairay no mamaritra ny safidiny.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=13 July 2019 |title=Marriage canon amendment fails to pass at General Synod |url=https://www.anglicanjournal.com/marriage-canon-amendment-fails-to-pass/ |website=anglicanjournal.com}}&lt;/ref&gt;
* Fiangonana Menonita Canada : Ny fiangonana eo an-toerana tsirairay no mamaritra ny safidiny. Tambajotra tsimanavaka: Ao anatin'ity tambajotra iraisana ity &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Welcoming churches |url=https://inthistogethernetwork.ca/welcomingchurches |access-date=August 16, 2025 |website=inthistogethernetwork.ca}}&lt;/ref&gt;
* Fiangonana Presbyteriana Canada : Ny fiangonana eo an-toerana tsirairay no mamaritra ny toerany &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nicole Sullivan |date=June 27, 2021 |title=Presbyterian Church in Canada opens up to LGBTQ+ marriage |url=https://www.saltwire.com/atlantic-canada/presbyterian-church-in-canada-opens-up-to-lgbtq-marriage-100604973 |website=saltwire.com}}&lt;/ref&gt;
* [[United Church of Canada|Fiangonana Tafaray Canada]] : Ny fiangonana eo an-toerana tsirairay no mamaritra ny safidiny.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Gender, Sexuality and Orientation |url=https://united-church.ca/community-and-faith/being-community/gender-sexuality-and-orientation |access-date=27 octobre 2023 |website=United Church of Canada}}&lt;/ref&gt; Tambajotra tsimanavaka: Manamafy ny firaisankina/Manamafy ny tenantsika miaraka &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Find A Ministry |url=https://www.affirmunited.com/affirming |access-date=16 août 2025 |website=affirmunited.com}}&lt;/ref&gt;

*

=== Kiobà ===

* [[Communauté des Églises baptistes de Cuba|Fiarahamonin'ny Fiangonana Batista Kiobà]] 
* Fiangonam-Piarahamonina Metropolitana 

=== El Salvador ===

* Fiangonana Anglikana Episkopaly El Salvador &lt;ref&gt;{{Cite journal |date=2014-08-01 |title=Los anglicanos de El Salvador llevan la delantera en la Iglesia y la sociedad respecto a la plena inclusión de los LGBT |url=https://episcopaldigitalnetwork.com/ens/2014/08/01/los-anglicanos-de-el-salvador-llevan-la-delantera-en-la-iglesia-y-la-sociedad-respecto-a-la-plena-inclusion-de-los-lgbt/ |journal=Episcopal News Service |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20170327203108/https://episcopaldigitalnetwork.com/ens/2014/08/01/los-anglicanos-de-el-salvador-llevan-la-delantera-en-la-iglesia-y-la-sociedad-respecto-a-la-plena-inclusion-de-los-lgbt/ |archive-date=2017-03-27 |access-date=2016-11-28}}&lt;/ref&gt;

=== Kosta Rika ===

* [[Église catholique œcuménique|Fiangonana Katolika Ekiomenika]] 
* Fiangonam-Piarahamonina Metropolitana 

=== Meksika ===

* [[Église catholique œcuménique|Fiangonana Katolika Ekiomenika]] 
* Fiangonam-Piarahamonina Metropolitana 
* Ny Tambajotran'ny Fanekena ( [[Pentekôtisma|Pentekotista]] ) 

=== Porto Rikô ===

* Fikambanan'ny Batista tsimanavaka sy manamafy ny finoany 
* Ny Tambajotran'ny Fanekena ( [[Pentekôtisma|Pentekotista]] ) 
* Fiangonam-Piarahamonina Metropolitana 
* [[:en:Reconciling Ministries Network|Tambajotran'ny Minisiteran'ny Fampihavanana]] 

== Fikambanana ==

* [[Axios (organization)|Axios]] – Kristiana Ortodoksa &lt;ref name=&quot;B1&quot;&gt;{{Cite book |last=Siker |first=Jeffrey S. |year=2007 |title=Homosexuality and religion |url=https://books.google.com/books?id=N6nYCeP_w8YC&amp;dq=axios+gay&amp;pg=PA106 |publisher=Greenwood Publishing Group |page=106 |isbn=978-0-313-33088-9}}&lt;/ref&gt;
* Fanambarana: Mormona pelaka sy lesbiana – [[Fiangonan' i Jesoa Kristy ho an' ny Olomasin' ny Andro Farany|Olomasin'ny Andro Farany]] &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Homepage |url=https://affirmation.org/ |access-date=16 août 2025 |website=Affirmation LGBTQ Mormons Families &amp; Friends}}&lt;/ref&gt;
* [[Call to Action (organization)|Antso ho amin'ny Hetsika]] – [[Eglizy Katôlika Rômanina|Fiangonana Katolika Romana]] &lt;ref&gt;{{Cite web |title=History |url=https://www.cta-usa.org/history |access-date=16 août 2025 |website=Call to Action}}&lt;/ref&gt;
* [[Changing Attitude|Fiovan'ny toe-tsaina]] - [[Anglikanisma|Fiombonana Anglikana]] &lt;ref&gt;{{Cite web |last=BBC |date= |title=Changing Attitude within the Church |url=https://www.bbc.co.uk/northyorkshire/content/articles/2005/09/12/changing_attitude_faith_feature.shtml |access-date=16 août 2025 |website=bbc.co.uk}}&lt;/ref&gt;
* [[DignityUSA]] – [[Eglizy Katôlika Rômanina|Fiangonana Katolika Romana]] &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Homepage |url=https://www.dignityusa.org/ |access-date=16 août 2025 |website=Dignity USA}}&lt;/ref&gt;
* [[Fortunate Families|Fianakaviana Sambatra]] – [[Eglizy Katôlika Rômanina|Fiangonana Katolika Romana]] &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Homepage |url=https://fortunatefamilies.com/ |access-date=16 août 2025 |website=Fortunate Families}}&lt;/ref&gt;
* [[Emergence International|Fisandratana Iraisampirenena]] – [[Siansa Kristiana]] &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Emergence International |date= |title=About EI |url=https://emergence-international.org/about/ |access-date=16 août 2025 |website=emergence-international.org}}&lt;/ref&gt;
* [[Friends for LGBTQ Concerns|Namana miahy LGBTQ]] — [[Koakerisma|Quakers]] &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Gatherings |url=https://www.flgbtqc.org/gatherings/ |access-date=16 août 2025 |website=flgbtqc.org}}&lt;/ref&gt;
* [[SDA Kinship International]] — [[Fiangonana Advantista Mitandrina ny Andro Fahafito|Fiangonana Adventista Mitandrina ny Andro Fahafito]] &lt;ref&gt;{{Cite web |title=About Us |url=https://www.sdakinship.org/about |access-date=16 août 2025 |website=Seventh-Day Adventist Kinship International}}&lt;/ref&gt;

== Fikambanana ekiomenika ==

* [[Affirming Christian Fellowship|Fiaraha-miasa Kristiana Manamafy]] &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Beliefs |url=https://acf.lgbt/beliefs/ |access-date=16 août 2025 |website=acf.lgbt}}&lt;/ref&gt;
* Believr &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Emily McFarlan Miller |date=June 4, 2021 |title=New app, believr, aims to create a 'home for LGBTQ+ Christians' |url=https://religionnews.com/2021/06/04/new-app-believr-aims-to-create-a-home-for-lgbtq-christians/ |website=religionnews.com}}&lt;/ref&gt;
* Minoa mafy &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Homepage |url=https://www.believeoutloud.com/ |access-date=16 août 2025 |website=Believe Out Loud}}&lt;/ref&gt;
* Sehatra Eoropeana ho an'ny Vondrona Kristiana LGBT &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Homepage |url=https://www.lgbtchristians.eu/ |access-date=16 août 2025 |website=lgbtchristians.eu}}&lt;/ref&gt;
* Evanjelika Miahy &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Homepage |url=https://ecinc.org/ |access-date=16 août 2025 |website=ecinc.org}}&lt;/ref&gt;
* [[Inclusive Church|Fiangonana Tsimanavaka]] UK &lt;ref&gt;{{Cite web |title=About |url=https://www.inclusive-church.org/about-us/ |access-date=16 août 2025 |website=inclusive-church.org}}&lt;/ref&gt;
* Minisiteran'ny Fampiatiana sy Fanamafisana Afrika Atsimo &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Partners |url=https://iam.org.za/partners/ |access-date=16 août 2025 |website=iam.org.za}}&lt;/ref&gt;
* Kristiana LGBT ( {{Langue avec nom|ru|ЛГБТ-христиане Украины}}  ),&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ЛГБТ - Христиане Украины OO &quot;КВИР-КРЕДО&quot; {{!}} VK |url=https://vk.com/club3189464 |access-date=16 août 2025 |website=vk.com |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=GAYCREDO.ORG.UA - GAYCREDO.ORG.UA |url=https://queer.vx3.ru/glavnaya |access-date=16 août 2025 |website=queer.vx3.ru}}&lt;/ref&gt;
* [[Logos Česká republika]],&lt;ref&gt;{{Cite web |title=LOGOS ~ LGBTQ VĚŘÍCÍ |url=https://www.logoscr.cz/home |access-date=16 août 2025 |website=www.logoscr.cz}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Veřejný rejstřík a Sbírka listin - Ministerstvo spravedlnosti České republiky |url=https://or.justice.cz/ias/ui/rejstrik-firma.vysledky?subjektId=743198&amp;typ=UPLNY |access-date=16 août 2025 |website=or.justice.cz}}&lt;/ref&gt;
* Nuntiare et Recreare &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Главная |url=https://www.nuntiare.org/ |access-date=16 août 2025 |website=ЛГБТ-служение &quot;Nuntiare et Recreare&quot; |language=ru-RU}}&lt;/ref&gt;
* [[OneBodyOneFaith|Vatana irayFinoana iray]] (UK) &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kirker |first=Richard |date=2000-01-22 |title=A thorn in side of church establishment |url=https://www.theguardian.com/world/2000/jan/22/religion.uk1 |access-date=16 août 2025 |website=[[The Guardian]] |language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[Q Christian Fellowship|Fikambanan'ny Kristiana Q]] &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Q Christian Fellowship |date= |title=Welcome |url=https://www.qchristian.org/ |access-date=16 août 2025 |website=qchristian.org}}&lt;/ref&gt;
* Tetikasa Fanavaozana &lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Reformation Project - Advancing LGBTQ Inclusion in the Church |url=https://reformationproject.org/ |access-date=2023-08-21 |website=The Reformation Project |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* Sybils UK &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sibyls – Christian Transgender Group |url=https://sibyls.co.uk/ |access-date=16 août 2025 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Loharano ==
{{Reflist}}</text>
      <sha1>fiwkzvqm2ccjfnze6mnh1hsmb4vvm7r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1149057</id>
      <parentid>1149056</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T08:16:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JianJi</username>
        <id>36396</id>
      </contributor>
      <origin>1149057</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14184" sha1="apl57opvgeidu58rtk5ggu0j38ibh4v" xml:space="preserve">Ny lisitry ny antokom-pivavahana kristiana tsimanavaka dia ahitana ireo izay mihevitra ny olona LGBTQ ho mitovy lanja amin'ny hafa sy mitovy zo ao amin'ny fiarahamonina sy ny Fiangonana, na mamela malalaka ny fiangonana eo an-toerana tsirairay hanana fahalalahana hamaritra ny safidiny momba izany. Mihasinkasina ao amin'io fankatoavana io voalohany indrindra ny fanohanana ny zon'ny olona LGBTQ, ny fanendrena ireo mpitondra fivavahana LGBTQ, ary ny fitsofandrano ny fanambadian'ny mpivady mitovy fananahana.[[Sary:Church_of_the_Pilgrims_entrance.JPG|vignette| Fiangonan'ny Mpivahiny ao [[Washington D.C.|Washington, D.C.]] [[Washington D.C.|C.]] , [[Etazonia]], ahitana sora-baventy manamafy ny fandraisany tsara ny rehetra.]]

== Iraisampirenena ==

* Fikambanan'ny Batista Tsimanavaka sy Manamafy, 
* [[Église catholique œcuménique|Fiangonana Katolika Ekiomenika]], 
* Fiangonam-Piarahamonina Metropolitana, 
* Tambajotran'ny Minisiteran'ny Fampihavanana ( [[Metôdisma|Metodista]] ) 
* Tambajotran'ny Dina ( [[Pentekôtisma|Pentekotista]] ), 

== Afrika ==

=== Kenya ===

* Fikambanan'ny Batista tsimanavaka sy manamafy ny finoany 
* [[Église catholique œcuménique|Fiangonana Katolika Ekiomenika]] 
* Fiangonam-Piarahamonina Metropolitana 
* [[:en:Reconciling Ministries Network|Tambajotran'ny Minisiteran'ny Fampihavanana]] 

=== Ogandà ===

* Fiangonam-Piarahamonina Metropolitana 

=== Afrika Atsimo ===

* Tambajotra Apostolika Manerantany Deo Gloria Afrika Atsimo &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Purpose of the DGAN Network |url=https://www.dgan.org/about-us |access-date= |website=dgan.org |language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[Église méthodiste d'Afrique australe|Fiangonana Metodista Afrika Atsimo]] Manaiky ny fanambadiana sivily eo amin'ny samy lahy na samy vavy ny Fiangonana, saingy tsy mamela ny hankalazana izany ao anaty fiangonana eo an-toerana &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Luiz De Barros |date=October 8, 2020 |title=SA Methodist Church won’t “prevent” members entering into same-sex unions |url=https://www.mambaonline.com/2020/10/08/sa-methodist-church-wont-prevent-members-entering-into-same-sex-unions/ |website=mambaonline.com}}&lt;/ref&gt;
* Fiangonam-Piarahamonina Metropolitana 
* Fiangonana Reforme Tafaray Afrika Atsimo &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Roberto Igual |date=October 30, 2018 |title=Region of SA church votes to affirm same-sex marriage |url=https://www.mambaonline.com/2018/10/30/region-of-sa-church-votes-to-affirm-same-sex-marriage/ |website=mambaonline.com}}&lt;/ref&gt;
* Fiangonana Nohavaozina Holandey (Afrika Atsimo) : Ny fiangonana eo an-toerana tsirairay no mamaritra ny safidiny &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Luiz De Barros |date=October 9, 2019 |title=Dutch Reformed Church agrees (again) to allow same-sex unions |url=https://www.mambaonline.com/2019/10/09/dutch-reformed-church-agrees-again-to-allow-same-sex-unions/ |website=mambaonline.com}}&lt;/ref&gt;
* Fiangonana Presbyteriana Mitambatra Afrika Atsimo : Ny fiangonana eo an-toerana tsirairay no mamaritra ny safidiny &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Rickard |first=Carmel |date=December 17, 2015 |title=Church gives blessing to pastors over gay marriages |url=https://www.businesslive.co.za/archive/2015-12-17-church-gives-blessing-to-pastors-over-gay-marriages/ |website=businesslive.co.za}}&lt;/ref&gt;

== Amerika Avaratra ==

=== Canada ===

* Fikambanan'ny Batista Tsimanavaka sy manamafy ny finoany 
* Fikambanan'ny Batista ho amin'ny Fandriampahaleman'i Amerika Avaratra 
* [[Association canadienne pour les libertés baptistes|Fikambanan'ny Fahalalahana Batista Kanadiana]] Ny fiangonana eo an-toerana tsirairay no mamaritra ny safidiny &lt;ref&gt;{{Cite web |last=BNG staff |date=October 28, 2024 |title=Two LGBTQ British Baptist ministers ordained in Canada |url=https://baptistnews.com/article/two-lgbtq-british-baptist-ministers-ordained-in-canada/ |website=baptistnews.com}}&lt;/ref&gt;
* Fiangonana Loterana Evanjelika Canada : Ny fiangonana eo an-toerana tsirairay no mamaritra ny safidiny.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=23 July 2011 |title=Evangelical Lutherans back same-sex marriage |url=http://www.winnipegfreepress.com/arts-and-life/life/faith/evangelical-lutherans-back-same-sex-marriage-126053333.html |website=www.winnipegfreepress.com}}&lt;/ref&gt; Tambajotra tsimanavaka: [[:en:ReconcilingWorks|ReconcilingWorks]],&lt;ref name=&quot;RIC Partner&quot;&gt;{{Cite web |date= |title=RIC Partner |url=https://www.reconcilingworks.org/ric/findric/ |access-date= |publisher=ReconcilingWorks}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;RIC Seminaries, Universities, Colleges, and Campus Ministries&quot;&gt;{{Cite web |date= |title=RIC Seminaries, Universities, Colleges, and Campus Ministries |url=https://www.reconcilingworks.org/ric-seminaries-universities-colleges-and-campus-ministries/ |access-date=16 août 2025 |publisher=ReconcilingWorks}}&lt;/ref&gt;
* [[Hetsika Olomasin' ny Andro Farany|Fiarahamonin'i Kristy]] : Ny fiangonana eo an-toerana tsirairay no mamaritra ny safidiny.&lt;ref name=&quot;Community Of Christ OKs Gay Marriage And Clergy&quot;&gt;{{Cite web |date=May 3, 2013 |title=Community Of Christ OKs Gay Marriage And Clergy |url=https://www.kcur.org/community/2013-05-03/community-of-christ-oks-gay-marriage-and-clergy |website=kcur.org}}&lt;/ref&gt; Tambajotra tsimanavaka: [[:en:Harmony (organization)|Harmony]] &lt;ref name=&quot;Locate an Affirming Ministry&quot;&gt;{{Cite web |last=Harmony |date= |title=Locate an Affirming Ministry |url=https://www.harmony.lgbt/affirming-ministries.html |access-date=16 août 2025 |website=harmony.lgbt}}&lt;/ref&gt;
* Fiangonana Anglikana Canada : Ny diosezy tsirairay no mamaritra ny safidiny.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=13 July 2019 |title=Marriage canon amendment fails to pass at General Synod |url=https://www.anglicanjournal.com/marriage-canon-amendment-fails-to-pass/ |website=anglicanjournal.com}}&lt;/ref&gt;
* Fiangonana Menonita Canada : Ny fiangonana eo an-toerana tsirairay no mamaritra ny safidiny. Tambajotra tsimanavaka: Ao anatin'ity tambajotra iraisana ity &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Welcoming churches |url=https://inthistogethernetwork.ca/welcomingchurches |access-date=August 16, 2025 |website=inthistogethernetwork.ca}}&lt;/ref&gt;
* Fiangonana Presbyteriana Canada : Ny fiangonana eo an-toerana tsirairay no mamaritra ny toerany &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nicole Sullivan |date=June 27, 2021 |title=Presbyterian Church in Canada opens up to LGBTQ+ marriage |url=https://www.saltwire.com/atlantic-canada/presbyterian-church-in-canada-opens-up-to-lgbtq-marriage-100604973 |website=saltwire.com}}&lt;/ref&gt;
* [[United Church of Canada|Fiangonana Tafaray Canada]] : Ny fiangonana eo an-toerana tsirairay no mamaritra ny safidiny.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Gender, Sexuality and Orientation |url=https://united-church.ca/community-and-faith/being-community/gender-sexuality-and-orientation |access-date=27 octobre 2023 |website=United Church of Canada}}&lt;/ref&gt; Tambajotra tsimanavaka: Manamafy ny firaisankina/Manamafy ny tenantsika miaraka &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Find A Ministry |url=https://www.affirmunited.com/affirming |access-date=16 août 2025 |website=affirmunited.com}}&lt;/ref&gt;

*

=== Kiobà ===

* [[Communauté des Églises baptistes de Cuba|Fiarahamonin'ny Fiangonana Batista Kiobà]] 
* Fiangonam-Piarahamonina Metropolitana 

=== El Salvador ===

* Fiangonana Anglikana Episkopaly El Salvador &lt;ref&gt;{{Cite journal |date=2014-08-01 |title=Los anglicanos de El Salvador llevan la delantera en la Iglesia y la sociedad respecto a la plena inclusión de los LGBT |url=https://episcopaldigitalnetwork.com/ens/2014/08/01/los-anglicanos-de-el-salvador-llevan-la-delantera-en-la-iglesia-y-la-sociedad-respecto-a-la-plena-inclusion-de-los-lgbt/ |journal=Episcopal News Service |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20170327203108/https://episcopaldigitalnetwork.com/ens/2014/08/01/los-anglicanos-de-el-salvador-llevan-la-delantera-en-la-iglesia-y-la-sociedad-respecto-a-la-plena-inclusion-de-los-lgbt/ |archive-date=2017-03-27 |access-date=2016-11-28}}&lt;/ref&gt;

=== Kosta Rika ===

* [[Église catholique œcuménique|Fiangonana Katolika Ekiomenika]] 
* Fiangonam-Piarahamonina Metropolitana 

=== Meksika ===

* [[Église catholique œcuménique|Fiangonana Katolika Ekiomenika]] 
* Fiangonam-Piarahamonina Metropolitana 
* Ny Tambajotran'ny Fanekena ( [[Pentekôtisma|Pentekotista]] ) 

=== Porto Rikô ===

* Fikambanan'ny Batista tsimanavaka sy manamafy ny finoany 
* Ny Tambajotran'ny Fanekena ( [[Pentekôtisma|Pentekotista]] ) 
* Fiangonam-Piarahamonina Metropolitana 
* [[:en:Reconciling Ministries Network|Tambajotran'ny Minisiteran'ny Fampihavanana]] 

== Fikambanana ==

* [[Axios (organization)|Axios]] – Kristiana Ortodoksa &lt;ref name=&quot;B1&quot;&gt;{{Cite book |last=Siker |first=Jeffrey S. |year=2007 |title=Homosexuality and religion |url=https://books.google.com/books?id=N6nYCeP_w8YC&amp;dq=axios+gay&amp;pg=PA106 |publisher=Greenwood Publishing Group |page=106 |isbn=978-0-313-33088-9}}&lt;/ref&gt;
* Fanambarana: Mormona pelaka sy lesbiana – [[Fiangonan' i Jesoa Kristy ho an' ny Olomasin' ny Andro Farany|Olomasin'ny Andro Farany]] &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Homepage |url=https://affirmation.org/ |access-date=16 août 2025 |website=Affirmation LGBTQ Mormons Families &amp; Friends}}&lt;/ref&gt;
* [[Call to Action (organization)|Antso ho amin'ny Hetsika]] – [[Eglizy Katôlika Rômanina|Fiangonana Katolika Romana]] &lt;ref&gt;{{Cite web |title=History |url=https://www.cta-usa.org/history |access-date=16 août 2025 |website=Call to Action}}&lt;/ref&gt;
* [[Changing Attitude|Fiovan'ny toe-tsaina]] - [[Anglikanisma|Fiombonana Anglikana]] &lt;ref&gt;{{Cite web |last=BBC |date= |title=Changing Attitude within the Church |url=https://www.bbc.co.uk/northyorkshire/content/articles/2005/09/12/changing_attitude_faith_feature.shtml |access-date=16 août 2025 |website=bbc.co.uk}}&lt;/ref&gt;
* [[DignityUSA]] – [[Eglizy Katôlika Rômanina|Fiangonana Katolika Romana]] &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Homepage |url=https://www.dignityusa.org/ |access-date=16 août 2025 |website=Dignity USA}}&lt;/ref&gt;
* [[Fortunate Families|Fianakaviana Sambatra]] – [[Eglizy Katôlika Rômanina|Fiangonana Katolika Romana]] &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Homepage |url=https://fortunatefamilies.com/ |access-date=16 août 2025 |website=Fortunate Families}}&lt;/ref&gt;
* [[Emergence International|Fisandratana Iraisampirenena]] – [[Siansa Kristiana]] &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Emergence International |date= |title=About EI |url=https://emergence-international.org/about/ |access-date=16 août 2025 |website=emergence-international.org}}&lt;/ref&gt;
* [[Friends for LGBTQ Concerns|Namana miahy LGBTQ]] — [[Koakerisma|Quakers]] &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Gatherings |url=https://www.flgbtqc.org/gatherings/ |access-date=16 août 2025 |website=flgbtqc.org}}&lt;/ref&gt;
* [[SDA Kinship International]] — [[Fiangonana Advantista Mitandrina ny Andro Fahafito|Fiangonana Adventista Mitandrina ny Andro Fahafito]] &lt;ref&gt;{{Cite web |title=About Us |url=https://www.sdakinship.org/about |access-date=16 août 2025 |website=Seventh-Day Adventist Kinship International}}&lt;/ref&gt;

== Fikambanana ekiomenika ==

* [[Affirming Christian Fellowship|Fiaraha-miasa Kristiana Manamafy]] &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Beliefs |url=https://acf.lgbt/beliefs/ |access-date=16 août 2025 |website=acf.lgbt}}&lt;/ref&gt;
* Believr &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Emily McFarlan Miller |date=June 4, 2021 |title=New app, believr, aims to create a 'home for LGBTQ+ Christians' |url=https://religionnews.com/2021/06/04/new-app-believr-aims-to-create-a-home-for-lgbtq-christians/ |website=religionnews.com}}&lt;/ref&gt;
* Minoa mafy &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Homepage |url=https://www.believeoutloud.com/ |access-date=16 août 2025 |website=Believe Out Loud}}&lt;/ref&gt;
* Sehatra Eoropeana ho an'ny Vondrona Kristiana LGBT &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Homepage |url=https://www.lgbtchristians.eu/ |access-date=16 août 2025 |website=lgbtchristians.eu}}&lt;/ref&gt;
* Evanjelika Miahy &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Homepage |url=https://ecinc.org/ |access-date=16 août 2025 |website=ecinc.org}}&lt;/ref&gt;
* [[Inclusive Church|Fiangonana Tsimanavaka]] UK &lt;ref&gt;{{Cite web |title=About |url=https://www.inclusive-church.org/about-us/ |access-date=16 août 2025 |website=inclusive-church.org}}&lt;/ref&gt;
* Minisiteran'ny Fampiatiana sy Fanamafisana Afrika Atsimo &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Partners |url=https://iam.org.za/partners/ |access-date=16 août 2025 |website=iam.org.za}}&lt;/ref&gt;
* Kristiana LGBT ( {{Langue avec nom|ru|ЛГБТ-христиане Украины}}  ),&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ЛГБТ - Христиане Украины OO &quot;КВИР-КРЕДО&quot; {{!}} VK |url=https://vk.com/club3189464 |access-date=16 août 2025 |website=vk.com |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=GAYCREDO.ORG.UA - GAYCREDO.ORG.UA |url=https://queer.vx3.ru/glavnaya |access-date=16 août 2025 |website=queer.vx3.ru}}&lt;/ref&gt;
* [[Logos Česká republika]],&lt;ref&gt;{{Cite web |title=LOGOS ~ LGBTQ VĚŘÍCÍ |url=https://www.logoscr.cz/home |access-date=16 août 2025 |website=www.logoscr.cz}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Veřejný rejstřík a Sbírka listin - Ministerstvo spravedlnosti České republiky |url=https://or.justice.cz/ias/ui/rejstrik-firma.vysledky?subjektId=743198&amp;typ=UPLNY |access-date=16 août 2025 |website=or.justice.cz}}&lt;/ref&gt;
* Nuntiare et Recreare &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Главная |url=https://www.nuntiare.org/ |access-date=16 août 2025 |website=ЛГБТ-служение &quot;Nuntiare et Recreare&quot; |language=ru-RU}}&lt;/ref&gt;
* [[OneBodyOneFaith|Vatana irayFinoana iray]] (UK) &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kirker |first=Richard |date=2000-01-22 |title=A thorn in side of church establishment |url=https://www.theguardian.com/world/2000/jan/22/religion.uk1 |access-date=16 août 2025 |website=[[The Guardian]] |language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[Q Christian Fellowship|Fikambanan'ny Kristiana Q]] &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Q Christian Fellowship |date= |title=Welcome |url=https://www.qchristian.org/ |access-date=16 août 2025 |website=qchristian.org}}&lt;/ref&gt;
* Tetikasa Fanavaozana &lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Reformation Project - Advancing LGBTQ Inclusion in the Church |url=https://reformationproject.org/ |access-date=2023-08-21 |website=The Reformation Project |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* Sybils UK &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sibyls – Christian Transgender Group |url=https://sibyls.co.uk/ |access-date=16 août 2025 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Loharano ==
{{Reflist}}</text>
      <sha1>apl57opvgeidu58rtk5ggu0j38ibh4v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1149059</id>
      <parentid>1149057</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T09:53:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JianJi</username>
        <id>36396</id>
      </contributor>
      <comment>/* Amerika Avaratra */</comment>
      <origin>1149059</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16431" sha1="ebvddm5pvi4xt6fnlg7y6oe3ufjpq5v" xml:space="preserve">Ny lisitry ny antokom-pivavahana kristiana tsimanavaka dia ahitana ireo izay mihevitra ny olona LGBTQ ho mitovy lanja amin'ny hafa sy mitovy zo ao amin'ny fiarahamonina sy ny Fiangonana, na mamela malalaka ny fiangonana eo an-toerana tsirairay hanana fahalalahana hamaritra ny safidiny momba izany. Mihasinkasina ao amin'io fankatoavana io voalohany indrindra ny fanohanana ny zon'ny olona LGBTQ, ny fanendrena ireo mpitondra fivavahana LGBTQ, ary ny fitsofandrano ny fanambadian'ny mpivady mitovy fananahana.[[Sary:Church_of_the_Pilgrims_entrance.JPG|vignette| Fiangonan'ny Mpivahiny ao [[Washington D.C.|Washington, D.C.]] [[Washington D.C.|C.]] , [[Etazonia]], ahitana sora-baventy manamafy ny fandraisany tsara ny rehetra.]]

== Iraisampirenena ==

* Fikambanan'ny Batista Tsimanavaka sy Manamafy, 
* [[Église catholique œcuménique|Fiangonana Katolika Ekiomenika]], 
* Fiangonam-Piarahamonina Metropolitana, 
* Tambajotran'ny Minisiteran'ny Fampihavanana ( [[Metôdisma|Metodista]] ) 
* Tambajotran'ny Dina ( [[Pentekôtisma|Pentekotista]] ), 

== Afrika ==

=== Kenya ===

* Fikambanan'ny Batista tsimanavaka sy manamafy ny finoany 
* [[Église catholique œcuménique|Fiangonana Katolika Ekiomenika]] 
* Fiangonam-Piarahamonina Metropolitana 
* [[:en:Reconciling Ministries Network|Tambajotran'ny Minisiteran'ny Fampihavanana]] 

=== Ogandà ===

* Fiangonam-Piarahamonina Metropolitana 

=== Afrika Atsimo ===

* Tambajotra Apostolika Manerantany Deo Gloria Afrika Atsimo &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Purpose of the DGAN Network |url=https://www.dgan.org/about-us |access-date= |website=dgan.org |language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[Église méthodiste d'Afrique australe|Fiangonana Metodista Afrika Atsimo]] Manaiky ny fanambadiana sivily eo amin'ny samy lahy na samy vavy ny Fiangonana, saingy tsy mamela ny hankalazana izany ao anaty fiangonana eo an-toerana &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Luiz De Barros |date=October 8, 2020 |title=SA Methodist Church won’t “prevent” members entering into same-sex unions |url=https://www.mambaonline.com/2020/10/08/sa-methodist-church-wont-prevent-members-entering-into-same-sex-unions/ |website=mambaonline.com}}&lt;/ref&gt;
* Fiangonam-Piarahamonina Metropolitana 
* Fiangonana Reforme Tafaray Afrika Atsimo &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Roberto Igual |date=October 30, 2018 |title=Region of SA church votes to affirm same-sex marriage |url=https://www.mambaonline.com/2018/10/30/region-of-sa-church-votes-to-affirm-same-sex-marriage/ |website=mambaonline.com}}&lt;/ref&gt;
* Fiangonana Nohavaozina Holandey (Afrika Atsimo) : Ny fiangonana eo an-toerana tsirairay no mamaritra ny safidiny &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Luiz De Barros |date=October 9, 2019 |title=Dutch Reformed Church agrees (again) to allow same-sex unions |url=https://www.mambaonline.com/2019/10/09/dutch-reformed-church-agrees-again-to-allow-same-sex-unions/ |website=mambaonline.com}}&lt;/ref&gt;
* Fiangonana Presbyteriana Mitambatra Afrika Atsimo : Ny fiangonana eo an-toerana tsirairay no mamaritra ny safidiny &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Rickard |first=Carmel |date=December 17, 2015 |title=Church gives blessing to pastors over gay marriages |url=https://www.businesslive.co.za/archive/2015-12-17-church-gives-blessing-to-pastors-over-gay-marriages/ |website=businesslive.co.za}}&lt;/ref&gt;

== Amerika Avaratra ==

=== Canada ===

* Fikambanan'ny Batista Tsimanavaka sy manamafy ny finoany 
* Fikambanan'ny Batista ho amin'ny Fandriampahaleman'i Amerika Avaratra 
* [[Association canadienne pour les libertés baptistes|Fikambanan'ny Fahalalahana Batista Kanadiana]] Ny fiangonana eo an-toerana tsirairay no mamaritra ny safidiny &lt;ref&gt;{{Cite web |last=BNG staff |date=October 28, 2024 |title=Two LGBTQ British Baptist ministers ordained in Canada |url=https://baptistnews.com/article/two-lgbtq-british-baptist-ministers-ordained-in-canada/ |website=baptistnews.com}}&lt;/ref&gt;
* Fiangonana Loterana Evanjelika Canada : Ny fiangonana eo an-toerana tsirairay no mamaritra ny safidiny.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=23 July 2011 |title=Evangelical Lutherans back same-sex marriage |url=http://www.winnipegfreepress.com/arts-and-life/life/faith/evangelical-lutherans-back-same-sex-marriage-126053333.html |website=www.winnipegfreepress.com}}&lt;/ref&gt; Tambajotra tsimanavaka: [[:en:ReconcilingWorks|ReconcilingWorks]],&lt;ref name=&quot;RIC Partner&quot;&gt;{{Cite web |date= |title=RIC Partner |url=https://www.reconcilingworks.org/ric/findric/ |access-date= |publisher=ReconcilingWorks}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;RIC Seminaries, Universities, Colleges, and Campus Ministries&quot;&gt;{{Cite web |date= |title=RIC Seminaries, Universities, Colleges, and Campus Ministries |url=https://www.reconcilingworks.org/ric-seminaries-universities-colleges-and-campus-ministries/ |access-date=16 août 2025 |publisher=ReconcilingWorks}}&lt;/ref&gt;
* [[Hetsika Olomasin' ny Andro Farany|Fiarahamonin'i Kristy]] : Ny fiangonana eo an-toerana tsirairay no mamaritra ny safidiny.&lt;ref name=&quot;Community Of Christ OKs Gay Marriage And Clergy&quot;&gt;{{Cite web |date=May 3, 2013 |title=Community Of Christ OKs Gay Marriage And Clergy |url=https://www.kcur.org/community/2013-05-03/community-of-christ-oks-gay-marriage-and-clergy |website=kcur.org}}&lt;/ref&gt; Tambajotra tsimanavaka: [[:en:Harmony (organization)|Harmony]] &lt;ref name=&quot;Locate an Affirming Ministry&quot;&gt;{{Cite web |last=Harmony |date= |title=Locate an Affirming Ministry |url=https://www.harmony.lgbt/affirming-ministries.html |access-date=16 août 2025 |website=harmony.lgbt}}&lt;/ref&gt;
* Fiangonana Anglikana Canada : Ny diosezy tsirairay no mamaritra ny safidiny.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=13 July 2019 |title=Marriage canon amendment fails to pass at General Synod |url=https://www.anglicanjournal.com/marriage-canon-amendment-fails-to-pass/ |website=anglicanjournal.com}}&lt;/ref&gt;
* Fiangonana Menonita Canada : Ny fiangonana eo an-toerana tsirairay no mamaritra ny safidiny. Tambajotra tsimanavaka: Ao anatin'ity tambajotra iraisana ity &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Welcoming churches |url=https://inthistogethernetwork.ca/welcomingchurches |access-date=August 16, 2025 |website=inthistogethernetwork.ca}}&lt;/ref&gt;
* Fiangonana Presbyteriana Canada : Ny fiangonana eo an-toerana tsirairay no mamaritra ny toerany &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nicole Sullivan |date=June 27, 2021 |title=Presbyterian Church in Canada opens up to LGBTQ+ marriage |url=https://www.saltwire.com/atlantic-canada/presbyterian-church-in-canada-opens-up-to-lgbtq-marriage-100604973 |website=saltwire.com}}&lt;/ref&gt;
* [[United Church of Canada|Fiangonana Tafaray Canada]] : Ny fiangonana eo an-toerana tsirairay no mamaritra ny safidiny.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Gender, Sexuality and Orientation |url=https://united-church.ca/community-and-faith/being-community/gender-sexuality-and-orientation |access-date=27 octobre 2023 |website=United Church of Canada}}&lt;/ref&gt; Tambajotra tsimanavaka: Manamafy ny firaisankina/Manamafy ny tenantsika miaraka &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Find A Ministry |url=https://www.affirmunited.com/affirming |access-date=16 août 2025 |website=affirmunited.com}}&lt;/ref&gt;

=== Etazonia ===

* Fikambanan'ny Batista

* Fikambanan'ny Batista Miara-miasa: Tsy misokatra ho an'ny olona LGBTQ manambady ny fitarihana ao amin'ny fikambanana, fa ny fiangonana eo an-toerana tsirairay no mamaritra ny safidiny

* Fikambanan'ny Batista Tsimanavaka sy Manamafy ny finoany

* Fikambanana Nasionalin'ny Fiangonana Kristiana Kongregasionalista: Ny fiangonana eo an-toerana tsirairay no mamaritra ny safidiny

* Fikambanan'ny Fandriampahalemana Batista Amerikana Avaratra

* Fiarahamoninnan'i Kristy: Ny fiangonana eo an-toerana tsirairay no mamaritra ny safidiny.

* Kaoferansa Jeneralin'ny Sakaiza (Quakers)

* Fifanarahana Nasionalin'ny Batista Progresista: Ny fiangonana eo an-toerana tsirairay no mamaritra ny safidiny

* Fifanarahana Nasionalin'ny Batista, Etazonia: Ny fiangonana eo an-toerana tsirairay no mamaritra ny safidiny

* Fiombonana Katolika Ekiomenika

* Fiangonana Apostolika Katolika Amerikana Avaratra

* Fiangonana Katolika Evanjelika

* Fiangonana Katolika Nasionaly Amerikana

* Fiangonana Katolika Ekiomenika

* Fiangonana Kristiana an'ny Mpianatr'i Kristy: Ny fiangonana eo an-toerana tsirairay no mamaritra ny safidiny

* Fiangonam-Piarahamonina Metropolitana

* Fiangonan'ny Firaisankina

* Fiangonana Episkopaly Etazonia: Ny fiangonana eo an-toerana tsirairay no mamaritra ny safidiny

* Fiangonana Evanjelika Anglikana Amerika

* Fiangonana Evanjelika Loterana Amerika: Ny fiangonana eo an-toerana tsirairay no mamaritra ny safidiny

* Fiangonana Mennonite Etazonia: Ny fiangonana eo an-toerana tsirairay no mamaritra ny safidiny.

* Fiangonana Metodista Mitambatra: Ny fiangonana eo an-toerana tsirairay no mamaritra ny safidiny

* Fiangonana Moraviana Amerika Faritany Avaratra

* Fiangonana Presbyteriana (Etazonia): Ny fiangonana eo an-toerana tsirairay no mamaritra ny safidiny

* Fiangonana Nohavaozina any Amerika: Ny fiangonana eo an-toerana tsirairay no mamaritra ny safidiny

* Fiangonana Soedoà Amerika Avaratra

* Fiangonana Mitambatra an'i Kristy: Ny fiangonana eo an-toerana tsirairay no mamaritra ny safidiny

* Fiangonana Batista Amerikana any Etazonia

* Firahalahian'ny Mpampihavana Pentekotista Iraisampirenena

* Tambajotran'ny Asa Fampihavanana

* The Covenant Network (Pentekotista)

=== Kiobà ===

* [[Communauté des Églises baptistes de Cuba|Fiarahamonin'ny Fiangonana Batista Kiobà]] 
* Fiangonam-Piarahamonina Metropolitana 

=== El Salvador ===

* Fiangonana Anglikana Episkopaly El Salvador &lt;ref&gt;{{Cite journal |date=2014-08-01 |title=Los anglicanos de El Salvador llevan la delantera en la Iglesia y la sociedad respecto a la plena inclusión de los LGBT |url=https://episcopaldigitalnetwork.com/ens/2014/08/01/los-anglicanos-de-el-salvador-llevan-la-delantera-en-la-iglesia-y-la-sociedad-respecto-a-la-plena-inclusion-de-los-lgbt/ |journal=Episcopal News Service |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20170327203108/https://episcopaldigitalnetwork.com/ens/2014/08/01/los-anglicanos-de-el-salvador-llevan-la-delantera-en-la-iglesia-y-la-sociedad-respecto-a-la-plena-inclusion-de-los-lgbt/ |archive-date=2017-03-27 |access-date=2016-11-28}}&lt;/ref&gt;

=== Kosta Rika ===

* [[Église catholique œcuménique|Fiangonana Katolika Ekiomenika]] 
* Fiangonam-Piarahamonina Metropolitana 

=== Meksika ===

* [[Église catholique œcuménique|Fiangonana Katolika Ekiomenika]] 
* Fiangonam-Piarahamonina Metropolitana 
* Ny Tambajotran'ny Fanekena ( [[Pentekôtisma|Pentekotista]] ) 

=== Porto Rikô ===

* Fikambanan'ny Batista tsimanavaka sy manamafy ny finoany 
* Ny Tambajotran'ny Fanekena ( [[Pentekôtisma|Pentekotista]] ) 
* Fiangonam-Piarahamonina Metropolitana 
* [[:en:Reconciling Ministries Network|Tambajotran'ny Minisiteran'ny Fampihavanana]] 

== Fikambanana ==

* [[Axios (organization)|Axios]] – Kristiana Ortodoksa &lt;ref name=&quot;B1&quot;&gt;{{Cite book |last=Siker |first=Jeffrey S. |year=2007 |title=Homosexuality and religion |url=https://books.google.com/books?id=N6nYCeP_w8YC&amp;dq=axios+gay&amp;pg=PA106 |publisher=Greenwood Publishing Group |page=106 |isbn=978-0-313-33088-9}}&lt;/ref&gt;
* Fanambarana: Mormona pelaka sy lesbiana – [[Fiangonan' i Jesoa Kristy ho an' ny Olomasin' ny Andro Farany|Olomasin'ny Andro Farany]] &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Homepage |url=https://affirmation.org/ |access-date=16 août 2025 |website=Affirmation LGBTQ Mormons Families &amp; Friends}}&lt;/ref&gt;
* [[Call to Action (organization)|Antso ho amin'ny Hetsika]] – [[Eglizy Katôlika Rômanina|Fiangonana Katolika Romana]] &lt;ref&gt;{{Cite web |title=History |url=https://www.cta-usa.org/history |access-date=16 août 2025 |website=Call to Action}}&lt;/ref&gt;
* [[Changing Attitude|Fiovan'ny toe-tsaina]] - [[Anglikanisma|Fiombonana Anglikana]] &lt;ref&gt;{{Cite web |last=BBC |date= |title=Changing Attitude within the Church |url=https://www.bbc.co.uk/northyorkshire/content/articles/2005/09/12/changing_attitude_faith_feature.shtml |access-date=16 août 2025 |website=bbc.co.uk}}&lt;/ref&gt;
* [[DignityUSA]] – [[Eglizy Katôlika Rômanina|Fiangonana Katolika Romana]] &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Homepage |url=https://www.dignityusa.org/ |access-date=16 août 2025 |website=Dignity USA}}&lt;/ref&gt;
* [[Fortunate Families|Fianakaviana Sambatra]] – [[Eglizy Katôlika Rômanina|Fiangonana Katolika Romana]] &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Homepage |url=https://fortunatefamilies.com/ |access-date=16 août 2025 |website=Fortunate Families}}&lt;/ref&gt;
* [[Emergence International|Fisandratana Iraisampirenena]] – [[Siansa Kristiana]] &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Emergence International |date= |title=About EI |url=https://emergence-international.org/about/ |access-date=16 août 2025 |website=emergence-international.org}}&lt;/ref&gt;
* [[Friends for LGBTQ Concerns|Namana miahy LGBTQ]] — [[Koakerisma|Quakers]] &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Gatherings |url=https://www.flgbtqc.org/gatherings/ |access-date=16 août 2025 |website=flgbtqc.org}}&lt;/ref&gt;
* [[SDA Kinship International]] — [[Fiangonana Advantista Mitandrina ny Andro Fahafito|Fiangonana Adventista Mitandrina ny Andro Fahafito]] &lt;ref&gt;{{Cite web |title=About Us |url=https://www.sdakinship.org/about |access-date=16 août 2025 |website=Seventh-Day Adventist Kinship International}}&lt;/ref&gt;

== Fikambanana ekiomenika ==

* [[Affirming Christian Fellowship|Fiaraha-miasa Kristiana Manamafy]] &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Beliefs |url=https://acf.lgbt/beliefs/ |access-date=16 août 2025 |website=acf.lgbt}}&lt;/ref&gt;
* Believr &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Emily McFarlan Miller |date=June 4, 2021 |title=New app, believr, aims to create a 'home for LGBTQ+ Christians' |url=https://religionnews.com/2021/06/04/new-app-believr-aims-to-create-a-home-for-lgbtq-christians/ |website=religionnews.com}}&lt;/ref&gt;
* Minoa mafy &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Homepage |url=https://www.believeoutloud.com/ |access-date=16 août 2025 |website=Believe Out Loud}}&lt;/ref&gt;
* Sehatra Eoropeana ho an'ny Vondrona Kristiana LGBT &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Homepage |url=https://www.lgbtchristians.eu/ |access-date=16 août 2025 |website=lgbtchristians.eu}}&lt;/ref&gt;
* Evanjelika Miahy &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Homepage |url=https://ecinc.org/ |access-date=16 août 2025 |website=ecinc.org}}&lt;/ref&gt;
* [[Inclusive Church|Fiangonana Tsimanavaka]] UK &lt;ref&gt;{{Cite web |title=About |url=https://www.inclusive-church.org/about-us/ |access-date=16 août 2025 |website=inclusive-church.org}}&lt;/ref&gt;
* Minisiteran'ny Fampiatiana sy Fanamafisana Afrika Atsimo &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Partners |url=https://iam.org.za/partners/ |access-date=16 août 2025 |website=iam.org.za}}&lt;/ref&gt;
* Kristiana LGBT ( {{Langue avec nom|ru|ЛГБТ-христиане Украины}}  ),&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ЛГБТ - Христиане Украины OO &quot;КВИР-КРЕДО&quot; {{!}} VK |url=https://vk.com/club3189464 |access-date=16 août 2025 |website=vk.com |language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=GAYCREDO.ORG.UA - GAYCREDO.ORG.UA |url=https://queer.vx3.ru/glavnaya |access-date=16 août 2025 |website=queer.vx3.ru}}&lt;/ref&gt;
* [[Logos Česká republika]],&lt;ref&gt;{{Cite web |title=LOGOS ~ LGBTQ VĚŘÍCÍ |url=https://www.logoscr.cz/home |access-date=16 août 2025 |website=www.logoscr.cz}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Veřejný rejstřík a Sbírka listin - Ministerstvo spravedlnosti České republiky |url=https://or.justice.cz/ias/ui/rejstrik-firma.vysledky?subjektId=743198&amp;typ=UPLNY |access-date=16 août 2025 |website=or.justice.cz}}&lt;/ref&gt;
* Nuntiare et Recreare &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Главная |url=https://www.nuntiare.org/ |access-date=16 août 2025 |website=ЛГБТ-служение &quot;Nuntiare et Recreare&quot; |language=ru-RU}}&lt;/ref&gt;
* [[OneBodyOneFaith|Vatana irayFinoana iray]] (UK) &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kirker |first=Richard |date=2000-01-22 |title=A thorn in side of church establishment |url=https://www.theguardian.com/world/2000/jan/22/religion.uk1 |access-date=16 août 2025 |website=[[The Guardian]] |language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[Q Christian Fellowship|Fikambanan'ny Kristiana Q]] &lt;ref&gt;{{Cite web |last=Q Christian Fellowship |date= |title=Welcome |url=https://www.qchristian.org/ |access-date=16 août 2025 |website=qchristian.org}}&lt;/ref&gt;
* Tetikasa Fanavaozana &lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Reformation Project - Advancing LGBTQ Inclusion in the Church |url=https://reformationproject.org/ |access-date=2023-08-21 |website=The Reformation Project |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* Sybils UK &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sibyls – Christian Transgender Group |url=https://sibyls.co.uk/ |access-date=16 août 2025 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Loharano ==
{{Reflist}}</text>
      <sha1>ebvddm5pvi4xt6fnlg7y6oe3ufjpq5v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ombilahy</title>
    <ns>0</ns>
    <id>301642</id>
    <revision>
      <id>1149060</id>
      <timestamp>2026-08-11T10:16:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Lahim-biby</comment>
      <origin>1149060</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1055" sha1="5epvk2ctkggbbc5bghrh8fmo39m9pc4" xml:space="preserve">[[Sary:Bos taurus indicus.jpg|vignette|415x415px|Ombilahy]]
Ny '''ombilahy''' no lahy amin' ny [[omby]] (''Bos taurus''), indrindra ny efa lehibe sy ny mbola tsy novosirina ka mbola afaka miteraka, biby mampinono sady biby fiompy, biby mandinika, ao amin' ny fianakaviana ''[[Bovidae]]'', izay mazàna manana tandroka roa eo amin' ny handriny. Ny vavy amin' io karazana io dia ny [[ombivavy]]. 
[[Sary:Taureau charolais au pré.jpg|vignette|Ombilahy]]
Noho izy io matanjaka kokoa sy mahery setra kokoa noho ny ombivavy, dia efa ela no nanjary marika manan-danja tamin' ny [[kolontsaina]] sy ny [[fivavahana]] maro izy, anisan' izany ny fampiasana azy amin' ny fanaovana [[fanatitra]] sy [[sorona]]. Manana anjara toerana lehibe ny ombilahy eo amin' ny fiompiana amokarana [[hena]] sy [[ronono]], ary koa amin' ny hetsika ara-panatanjahantena sy ara-kolontsaina isan-karazany, toy ny [[tolon' omby]] ([[savika]]) sy ny fifaninanana mitaingina omby.

== Ohabolana ==

* Ombilahy [[tanimanga]] ka ny tompony ihany no mitrena.

== Jereo koa ==

* [[Ombivavy]]</text>
      <sha1>5epvk2ctkggbbc5bghrh8fmo39m9pc4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1149065</id>
      <parentid>1149060</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T10:40:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Rohy anatiny</comment>
      <origin>1149065</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1127" sha1="gedhixc48d0tc9z6c1lre8jdbtua60r" xml:space="preserve">[[Sary:Bos taurus indicus.jpg|vignette|415x415px|Ombilahy]]
Ny '''ombilahy''' no lahy amin' ny [[omby]] (''Bos taurus''), indrindra ny efa lehibe sy ny mbola tsy novosirina ka mbola afaka miteraka, biby mampinono sady biby fiompy, biby mandinika, ao amin' ny fianakaviana ''[[Bovidae]]'', izay mazàna manana tandroka roa eo amin' ny handriny. Ny vavy amin' io karazana io dia ny [[ombivavy]]. 
[[Sary:Taureau charolais au pré.jpg|vignette|Ombilahy]]
Noho izy io matanjaka kokoa sy mahery setra kokoa noho ny ombivavy, dia efa ela no nanjary marika manan-danja tamin' ny [[kolontsaina]] sy ny [[fivavahana]] maro izy, anisan' izany ny fampiasana azy amin' ny fanaovana [[fanatitra]] sy [[sorona]]. Manana anjara toerana lehibe ny ombilahy eo amin' ny fiompiana amokarana [[hena]] sy [[ronono]], ary koa amin' ny hetsika ara-panatanjahantena sy ara-kolontsaina isan-karazany, toy ny [[tolon' omby]] ([[savika]]) sy ny fifaninanana mitaingina omby.

== Ohabolana ==

* Ombilahy [[tanimanga]] ka ny tompony ihany no mitrena.

== Jereo koa ==

* [[Ombivavy]]
* [[Osilahy]]
* [[Ondrilahy]]
* [[Ombilahy (fanandroana)]]
* [[Adaoro]]</text>
      <sha1>gedhixc48d0tc9z6c1lre8jdbtua60r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1149066</id>
      <parentid>1149065</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T10:42:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1149066</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1160" sha1="0pfcmw9ahkedtskzstofurjv6afz02p" xml:space="preserve">[[Sary:Bos taurus indicus.jpg|vignette|415x415px|Ombilahy]]
Ny '''ombilahy''' no lahy amin' ny [[omby]] (''Bos taurus''), indrindra ny efa lehibe sy ny mbola tsy novosirina ka mbola afaka miteraka, biby mampinono sady biby fiompy, biby mandinika, ao amin' ny fianakaviana ''[[Bovidae]]'', izay mazàna manana tandroka roa eo amin' ny handriny. Ny vavy amin' io karazana io dia ny [[ombivavy]]. 
[[Sary:Taureau charolais au pré.jpg|vignette|Ombilahy]]
Noho izy io matanjaka kokoa sy mahery setra kokoa noho ny ombivavy, dia efa ela no nanjary marika manan-danja tamin' ny [[kolontsaina]] sy ny [[fivavahana]] maro izy, anisan' izany ny fampiasana azy amin' ny fanaovana [[fanatitra]] sy [[sorona]]. Manana anjara toerana lehibe ny ombilahy eo amin' ny fiompiana amokarana [[hena]] sy [[ronono]], ary koa amin' ny hetsika ara-panatanjahantena sy ara-kolontsaina isan-karazany, toy ny [[tolon' omby]] ([[savika]]) sy ny fifaninanana mitaingina omby.

== Ohabolana ==

* Ombilahy [[tanimanga]] ka ny tompony ihany no mitrena.

== Jereo koa ==

* [[Ombivavy]]
* [[Osilahy]]
* [[Ondrilahy]]
* [[Ombilahy (fanandroana)]]
* [[Ombilahy (antokon-kintana)]]
* [[Adaoro]]</text>
      <sha1>0pfcmw9ahkedtskzstofurjv6afz02p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ondrilahy</title>
    <ns>0</ns>
    <id>301643</id>
    <revision>
      <id>1149061</id>
      <timestamp>2026-08-11T10:27:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Lahim-biby</comment>
      <origin>1149061</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="337" sha1="e6svthk1yiho3ryn47cwsqinycgge5s" xml:space="preserve">[[Sary:BigHorn Sheep in Alberta CA.jpg|vignette|306x306px|Ondrilahy]]
Ny '''ondrilahy''' dia ny lahy amin' ny [[ondry]] (''Ovis aries'') izay tsy mbola novosirina, ka mbola afaka miteraka. Ao amin' ny fianakaviana ''[[Bovidae]]'' no misy an' io karazana biby io.

== Jereo koa ==

* [[Ondry]]
* [[Ondrivavy]]
* [[Ombilahy]]
* [[Osilahy]]</text>
      <sha1>e6svthk1yiho3ryn47cwsqinycgge5s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1149062</id>
      <parentid>1149061</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T10:33:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Ohabolana</comment>
      <origin>1149062</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="595" sha1="6seujdcxjoy938gczk5lcmd60de98lp" xml:space="preserve">[[Sary:BigHorn Sheep in Alberta CA.jpg|vignette|306x306px|Ondrilahy]]
Ny '''ondrilahy''' dia ny lahy amin' ny [[ondry]] (''Ovis aries'') izay tsy mbola novosirina, ka mbola afaka miteraka. Ao amin' ny fianakaviana ''[[Bovidae]]'' no misy an' io karazana biby io.

== Ohabolana ==

* Hafahafa ohatra ny adin' ondrilahy: akorain-tsy mifampilanja, avela ihany mifamaky loha.
* Toy ny ondrilahy diso ketsa: tsy mifanitsy amin' ny itadiavana azy. 
* Tsy mety raha atao ondrilahy tsindrim-barotra, ka lehibe fa tsy mba lohany.

== Jereo koa ==

* [[Ondry]]
* [[Ondrivavy]]
* [[Ombilahy]]
* [[Osilahy]]</text>
      <sha1>6seujdcxjoy938gczk5lcmd60de98lp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1149063</id>
      <parentid>1149062</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T10:37:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <comment>Rohy anatiny</comment>
      <origin>1149063</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="671" sha1="a84evyqbtzruq1kuzh59prfz005is5o" xml:space="preserve">[[Sary:BigHorn Sheep in Alberta CA.jpg|vignette|306x306px|Ondrilahy]]
Ny '''ondrilahy''' dia ny lahy amin' ny [[ondry]] (''Ovis aries'') izay tsy mbola novosirina, ka mbola afaka miteraka. Ao amin' ny fianakaviana ''[[Bovidae]]'' no misy an' io karazana biby io.

== Ohabolana ==

* Hafahafa ohatra ny adin' ondrilahy: akorain-tsy mifampilanja, avela ihany mifamaky loha.
* Toy ny ondrilahy diso ketsa: tsy mifanitsy amin' ny itadiavana azy. 
* Tsy mety raha atao ondrilahy tsindrim-barotra, ka lehibe fa tsy mba lohany.

== Jereo koa ==

* [[Ondry]]
* [[Ondrivavy]]
* [[Ombilahy]]
* [[Osilahy]]
* [[Ondrilahy (antokon-kintana)]]
* [[Ondrilahy (fanandroana)]]
* Alahamady</text>
      <sha1>a84evyqbtzruq1kuzh59prfz005is5o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1149064</id>
      <parentid>1149063</parentid>
      <timestamp>2026-08-11T10:38:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelezifor</username>
        <id>15140</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1149064</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="675" sha1="bxxyantg76wtrwq5irijcs8e9yuo5ja" xml:space="preserve">[[Sary:BigHorn Sheep in Alberta CA.jpg|vignette|306x306px|Ondrilahy]]
Ny '''ondrilahy''' dia ny lahy amin' ny [[ondry]] (''Ovis aries'') izay tsy mbola novosirina, ka mbola afaka miteraka. Ao amin' ny fianakaviana ''[[Bovidae]]'' no misy an' io karazana biby io.

== Ohabolana ==

* Hafahafa ohatra ny adin' ondrilahy: akorain-tsy mifampilanja, avela ihany mifamaky loha.
* Toy ny ondrilahy diso ketsa: tsy mifanitsy amin' ny itadiavana azy. 
* Tsy mety raha atao ondrilahy tsindrim-barotra, ka lehibe fa tsy mba lohany.

== Jereo koa ==

* [[Ondry]]
* [[Ondrivavy]]
* [[Ombilahy]]
* [[Osilahy]]
* [[Ondrilahy (antokon-kintana)]]
* [[Ondrilahy (fanandroana)]]
* [[Alahamady]]</text>
      <sha1>bxxyantg76wtrwq5irijcs8e9yuo5ja</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>