Wikipedia mgwiki https://mg.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Fandraisana MediaWiki 1.47.0-wmf.14 first-letter Rakitra Manokana Dinika Mpikambana Dinika amin'ny mpikambana Wikipedia Dinika amin'ny Wikipedia Sary Dinika amin'ny sary MediaWiki Dinika amin'ny MediaWiki Endrika Dinika amin'ny endrika Fanoroana Dinika amin'ny fanoroana Sokajy Dinika amin'ny sokajy TimedText TimedText talk Module Discussion module Event Event talk 0 44466 1149126 1126143 2026-08-11T13:45:18Z ~2026-43677-38 40632 1149126 wikitext text/x-wiki {{coord|22|54|S|43|12|W}} {{infobox tanàna |anarana=Rondônia |sary=Porto Velho 2 09072007.jpg |saina=Bandeira de Rondônia.svg |velarantany= 237.590,5 |isam-ponina= 1.581.196 |ben'ny tanàna= |governadora= |faritany = Rondônia |firenena={{BRA}} }} [[File:Rondonia in Brazil.svg|thumb|left|Rondonia ao Brasila]] I '''Rondônia''' dia [[fanjakana]] federalay mizaka tena any {{Brazila}}. [[Porto Velho]] no renivohiny. Ny fanjakana federaly manodidona azy dia i {{Amazonas}}, i [[Mato Grosso]] ary i {{Bolivia}}. Ny tanànany lehibe indrindra dia [[Porto Velho]], [[Guajará Mirim]], [[Ji Paraná]], [[Ariquemes]], [[Cacoal]] sy [[Vilhena]]. Faritany tsy dia be vohintany ny faritan'i Rondônia ary eo amin'ny 100m hatramin'ny 600m ny haavon'ny 94% ny taniny. ==Jereo Koa== *[[Lisitry ny faritany ao Brazile]] {{reflist}} {{commonscat}} [[Sokajy:Rondonia]] [[Sokajy:Faritany mizaka-tena ao Brazila]] grvf62fiattoyxyma3blqrnzy1z3n0i 0 263435 1149086 1149068 2026-08-11T12:03:59Z Thelezifor 15140 Nanampy sary 1149086 wikitext text/x-wiki [[Sary:CMUs.jpg|vignette|326x326px|Fanorenana]]Ny '''Adijady''' no vintana fahafolo amin' ny [[fanandroana malagasy]] manara-bolana. Ny [[Alakaosy]] no eo alohany ary ny [[Adalo]] no manaraka azy. Ny zoron-trano avaratra-andrefana no toerana omena azy<ref><small>"[http://tenymalagasy.org/bins/teny2/Adijady Adijady]", ao amin'ny ''Rakibolana malagasy sy Rakipahalalàna momba an'i Madagasikara''.</small></ref>. Tonom-bintana fanorenan-trano sy fampakaram-bady ny Adijady. == Fiavian' ilay anarana == === Fiavian' ilay anarana === [[Sary:Kid.jpg|ankavia|vignette|285x285px|Zanakosy lahy]] Avy amin' ny anaran' [[Antokon-kintana|antokon-kintan']] ny [[zodiaka]] amin' ny [[Fiteny arabo|teny arabo]] hoe اجدي / ''Al-Djadi'' ("zanakosy lahy") ny hoe ''Adijady.'' Amin' ny faritra maro eto [[Madagasikara]] dia atao hoe ''Alijady'' io teny io. [[Sary:Ziege in Weinstadt-5.jpg|vignette|227x227px|Osy sy ny tandrony]] Manondro ny antokon-kintana atao amin' ny [[Fiteny latina|teny latina]] sy [[Fiteny anglisy|anglisy]] hoe ''Capricornus'' na amin' ny teny frantsay hoe ''Capricorne'' (izay samy midika hoe "tandrok' osy")io teny io. Amin' ny [[fiteny soahily|teny soahily]] dia atao hoe ''Jadi'' na ''Mbuzi'' io antokon-kintana io. Amin' ny [[Fiteny malay|teny maley]] dia atao hoe ''Jadi'' na ''Kambing Duyung'' ihany koa izy. [[Sary:Capricornus_constellation_map-fr.png|vignette|230x230px|Antokon-kintan'ny Tandrok' Osy]] === Ny antokon-kintana Tandrok' Osy sy ny zôdiaka === Ny fotoana andalovan' ny [[masoandro]] ao amin' ny fari-danitry ny antokon-kintana [[Tandrok' Osy (antokon-kintana)|Tandrok' Osy]] dia eo amin' ny 19 Janoary hatramin' ny 15 Febroary. Eo amin' ny 15 Janoary hatramin' ny 14 Febroary ny fari-potoan' ny Tandrok' Osy araka ny [[zodiakan-kintana|zôdiakan-kintana]] fa amin' ny 21 Desambra hatramin' ny 20 Janoary kosa izany ao amin' ny [[zodiaka mikisaka|zôdiaka mikisaka]]. Ny fanandroana malagasy dia tsy mifanaraka amin' ireo noho izy miandry tsinam-bolana. == Ny vintana Adijady == === Toerany === Ao amin' ny [[fanandroana malagasy]] dia vintana fahafolo ny Adijady ka ny zoron-trano avaratra-andrefana no toerana omena azy. [[Renivintana]] ny Adijady. Mitrotro ny [[Adalo]] sy mibaby ny [[Alakaosy]] ny Adijady. Mifandratra amin'ny [[Asorotany]] sady mitanila sy miarina eo amin'ny [[Alahasaty]] sy ny [[Adizaoza]] izy. === Fombany === Araka ny finoan-drazana malagasy dia vintana mafy ny Adijady ka tsara anorenana zavatra tiana hateza satria mijadina mafy. Ny zavatra tian-ko mafy sy mateza no santarina amin' io andro io, toy ny fampidiram-pananana sy biby hompiana ary vola hotehirizina. Tonom-bintana fanorenan-trano sy fampakaram-bady koa ny Adijady. Ny Adijady koa no heverina ho andro tsara hampakaram-bady. ==== Vava Adijady ==== Ny zaza teraka vava Adijady dia ho vitsy teny, noho izany dia tokony alam-bintana fandrao mijadina loatra ka tsy miteny. ==== Vonto Adijady ==== Heverina ho tsara vintana ny zaza teraka amin' ny vonto Adijady. ==== Vody Adijady ==== Heverina ho tsara vintana ihany koa ny zaza teraka amin' ny vody Adijady. Ambinina amin'ny fiarin-karena == Volana Adijady == Misy amin' ny Malagasy ny mandray ny volana Adijady ho volana fahafolo amin' ny taona ao amin' ny [[Tetiandro malagasy|tetiandro malagasy]] (raha ny [[Alahamady]] no ataony volana voalohany). Manomboka amin' ny vava Adijady ka miafara amin' ny vody Alakaosy ny volana Adijady raha misy 28 andro. Raha tsy tsinanam-bolana ny andro aorian' ny vody Alakaosy dia miafara amin' ny vava Adijady ny volana izay misy 29 andro; raha mbola tsy tsinana aorian' io vava Adijady io dia mifarana amin' ny vonto Adijady ny volana izay misy 30 andro. == Jereo koa == '''Vintana ao amin' ny fanandroana malagasy:''' * [[Alahamady]] - [[Adaoro]] - [[Adizaoza]] - [[Asorotany]] - [[Alahasaty]] - [[Asombola]] - [[Adimizana]] - [[Alakarabo]] - [[Alakaosy]] - [[Adijady]] - [[Adalo]] - [[Alohotsy]] '''Evan' ny zôdiaka:''' * [[Ondrilahy (fanandroana)|Ondrilahy]] - [[Ombilahy (fanandroana)|Ombilahy]] - [[Kambana (fanandroana)|Kambana]] - [[Foza (fanandroana)|Foza]] - [[Liona (fanandroana)|Liona]] - [[Virijiny (fanandroana)|Virijiny]] - [[Mizana (fanandroana)|Mizana]] - [[Maingoka (fanandroana)|Maingoka]] - [[Mpitifitra Tsipìka (fanandroana)|Mpitifitra Tsipìka]] - [[Tandrok' Osy (fanandroana)|Tandrok' Osy]] - [[Mpitondra Rano (fanandroana)|Mpitondra Rano]] - [[Hazandrano (fanandroana)|Hazandrano]] '''Antokon-kintan' ny zôdiaka:''' * [[Ondrilahy (antokon-kintana)|Ondrilahy]] - [[Ombilahy (antokon-kintana)|Ombilahy]] - [[Kambana (antokon-kintana)|Kambana]] - [[Foza (antokon-kintana)|Foza]] - [[Liona (antokon-kintana)|Liona]] - [[Virijiny (antokon-kintana)|Virijiny]] - [[Mizana (antokon-kintana)|Mizana]] - [[Maingoka (antokon-kintana)|Maingoka]] - [[Bibilava (antokon-kintana)|Bibilava]] - [[Mpitifitra Tsipìka (antokon-kintana)|Mpitifitra Tsipìka]] - [[Tandrok' Osy (antokon-kintana)|Tandrok' Osy]] - [[Mpitondra Rano (antokon-kintana)|Mpitondra Rano]] - [[Hazandrano (antokon-kintana)|Hazandrano]] *[[Zana-pehintany Adijady]] '''Tetiandro''' * [[Tetiandro malagasy]] * [[Tetiandro hebreo]] * [[Tetiandro miozolmana]] * [[Tetiandro hindo]] == Loharano sy fanamarihana == disqmnanaq1iud82fqnyo4czj4lx4ux 0 263436 1149087 1087253 2026-08-11T12:10:03Z Thelezifor 15140 Nanampy sary 1149087 wikitext text/x-wiki Ny '''Adalo''' dia vintana fahiraika ambin' ny folo amin' ny [[fanandroana malagasy]]. Ny [[Adijady]] no eo alohany ary ny [[Alohotsy]] no manaraka azy. Ny tapany andrefana amin' ny rindrin-trano avaratra no toerana omena azy<ref><small>"[http://tenymalagasy.org/bins/teny2/Adalo Adalo]", ao amin'ny ''Rakibolana malagasy sy Rakipahalalàna momba an'i Madagasikara''.</small></ref>. Vintan-dranomaso sy alahelo ny Adalo araka ny [[Fivavahan-drazana malagasy|finoan-drazana malagasy]]. == Fiavian' ilay anarana == === Fiavian' ilay anarana === [[Sary:Gotland-Bottarve Museumshof 07.jpg|vignette|243x243px|Sihoa]] Avy amin' ny anaran' [[Antokon-kintana|antokon-kintan']] ny [[zodiaka]] amin' ny [[Fiteny arabo|teny arabo]] hoe ادلو / ''Al-Dalu'' ("sihoa") ny hoe ''Adalo.'' Manondro ny antokon-kintana atao amin' ny [[Fiteny latina|teny latina]] sy [[Fiteny anglisy|anglisy]] hoe ''Aquarius'' ("mpitondra rano") na amin' ny teny frantsay hoe ''Verseau'' ("mpandraraka rano"). min' ny [[Fiteny soahily|teny soahily]] dia atao hoe ''Dalu'' na ''Ndoo'' io antokon-kintana io. Amin' ny [[Fiteny malay|teny maley]] dia atao hoe ''Dalwu'' na ''Timba'' ihany koa izy. [[Sary:Aquarius_constellation_map-fr.png|vignette|246x246px|Antokon-kintan'ny Mpitondra Rano]] === Ny antokon-kintana Mpitondra Rano sy ny zôdiaka === Mandala eo amin' ny fari-danitry ny antokon-kintana [[Mpitondra Rano (antokon-kintana)|Mpitondra Rano]] ny [[masoandro]] amin' ny 16 Febroary hatramin' ny 11 Marsa. Eo amin' ny 15 Febroary hatramin' ny 14 Marsa ny fari-potoan' ny Mpitondra Rano ao amin' ny [[zodiakan-kintana|zôdiakan-kintana]] fa amin' ny 21 Janoary hatramin' ny 18 Febroary kosa izany araka ny [[zodiaka mikisaka|zôdiaka mikisaka]]. Ny fanandroana malagasy dia tsy mifanaraka amin' ireo noho izy miandry tsinam-bolana. == Ny vintana Adalo == === Toerany === Ao amin' ny [[fanandroana malagasy]] dia vintana fahiraika ambin' ny folo koa ny Adalo ka ny tapany andrefana amin' ny rindrin-trano avaratra no toerana omena azy. [[Zanabintana]] ny Adalo. Mifandratra amin' ny [[Alahasaty]] sy miarina eo amin' ny [[Asorotany|Asorontany]] ny vintana Adalolo. Trotroin' ny renivintana Adijady ny zanabintana Adalo. Ao amin' ny fitetezana andro dia mitondra tonon' andro roa ny Adalo, dia ny vava Adalo (na vavan' Adalo)sy ny vody Adalo (na vodin' Adalo). === Fombany === Vintan-dranomaso sy alahelo ny Adalo araka ny finoan-drazana malagasy. ==== Vava Adalo ==== Atahorana ho maty kely ny zaza teraka vava Adalo. ==== Vody Adalo ==== Ny zaza teraka vody Adalo dia tsara vintana ihany ka ho tratra antitra na dia manan-toetra malahelohelo aza. == Volana Adalo == [[Sary:Ghanian Funeral Rite - One Week Celebration of the Dead 08 (cropped).jpg|vignette|174x174px]] Misy amin' ny Malagasy ny mandray ny volana Adalo ho volana fahiraika ambin' ny folo amin' ny taona ao amin' ny [[Tetiandro malagasy|tetiandro malagasy]] (raha ny [[Alahamady]] no ataony volana voalohany). Manomboka amin' ny vava Adaloka miafara amin' ny vody Adijady ny volana Adalo raha misy 28 andro. Raha tsy tsinanam-bolana ny andro aorian' ny vody Adijady dia miafara amin' ny vava Adalo ny volana izay misy 29 andro; raha mbola tsy tsinana aorian' io vava Adalo io dia mifarana amin' ny vody Adalo ny volana izay misy 30 andro. == Jereo koa == '''Vintana ao amin' ny fanandroana malagasy:''' * [[Alahamady]] - [[Adaoro]] - [[Adizaoza]] - [[Asorotany]] - [[Alahasaty]] - [[Asombola]] - [[Adimizana]] - [[Alakarabo]] - [[Alakaosy]] - [[Adijady]] - [[Adalo]] - [[Alohotsy]] '''Evan' ny zôdiaka:''' * [[Ondrilahy (fanandroana)|Ondrilahy]] - [[Ombilahy (fanandroana)|Ombilahy]] - [[Kambana (fanandroana)|Kambana]] - [[Foza (fanandroana)|Foza]] - [[Liona (fanandroana)|Liona]] - [[Virijiny (fanandroana)|Virijiny]] - [[Mizana (fanandroana)|Mizana]] - [[Maingoka (fanandroana)|Maingoka]] - [[Mpitifitra Tsipìka (fanandroana)|Mpitifitra Tsipìka]] - [[Tandrok' Osy (fanandroana)|Tandrok' Osy]] - [[Mpitondra Rano (fanandroana)|Mpitondra Rano]] - [[Hazandrano (fanandroana)|Hazandrano]] '''Antokon-kintan' ny zôdiaka:''' * [[Ondrilahy (antokon-kintana)|Ondrilahy]] - [[Ombilahy (antokon-kintana)|Ombilahy]] - [[Kambana (antokon-kintana)|Kambana]] - [[Foza (antokon-kintana)|Foza]] - [[Liona (antokon-kintana)|Liona]] - [[Virijiny (antokon-kintana)|Virijiny]] - [[Mizana (antokon-kintana)|Mizana]] - [[Maingoka (antokon-kintana)|Maingoka]] - [[Bibilava (antokon-kintana)|Bibilava]] - [[Mpitifitra Tsipìka (antokon-kintana)|Mpitifitra Tsipìka]] - [[Tandrok' Osy (antokon-kintana)|Tandrok' Osy]] - [[Mpitondra Rano (antokon-kintana)|Mpitondra Rano]] - [[Hazandrano (antokon-kintana)|Hazandrano]] '''Tetiandro''' * [[Tetiandro malagasy]] * [[Tetiandro hebreo]] * [[Tetiandro miozolmana]] * [[Tetiandro hindo]] * [[Sihoa]] == Loharano sy fanamarihana == gmpe5kyua9ezwyik02eaxiatp8j4c43 1149088 1149087 2026-08-11T12:13:43Z Thelezifor 15140 Nanalehibe sary 1149088 wikitext text/x-wiki Ny '''Adalo''' dia vintana fahiraika ambin' ny folo amin' ny [[fanandroana malagasy]]. Ny [[Adijady]] no eo alohany ary ny [[Alohotsy]] no manaraka azy. Ny tapany andrefana amin' ny rindrin-trano avaratra no toerana omena azy<ref><small>"[http://tenymalagasy.org/bins/teny2/Adalo Adalo]", ao amin'ny ''Rakibolana malagasy sy Rakipahalalàna momba an'i Madagasikara''.</small></ref>. Vintan-dranomaso sy alahelo ny Adalo araka ny [[Fivavahan-drazana malagasy|finoan-drazana malagasy]]. == Fiavian' ilay anarana == === Fiavian' ilay anarana === [[Sary:Gotland-Bottarve Museumshof 07.jpg|vignette|243x243px|Sihoa]] Avy amin' ny anaran' [[Antokon-kintana|antokon-kintan']] ny [[zodiaka]] amin' ny [[Fiteny arabo|teny arabo]] hoe ادلو / ''Al-Dalu'' ("sihoa") ny hoe ''Adalo.'' Manondro ny antokon-kintana atao amin' ny [[Fiteny latina|teny latina]] sy [[Fiteny anglisy|anglisy]] hoe ''Aquarius'' ("mpitondra rano") na amin' ny teny frantsay hoe ''Verseau'' ("mpandraraka rano"). min' ny [[Fiteny soahily|teny soahily]] dia atao hoe ''Dalu'' na ''Ndoo'' io antokon-kintana io. Amin' ny [[Fiteny malay|teny maley]] dia atao hoe ''Dalwu'' na ''Timba'' ihany koa izy. [[Sary:Aquarius_constellation_map-fr.png|vignette|246x246px|Antokon-kintan'ny Mpitondra Rano]] === Ny antokon-kintana Mpitondra Rano sy ny zôdiaka === Mandala eo amin' ny fari-danitry ny antokon-kintana [[Mpitondra Rano (antokon-kintana)|Mpitondra Rano]] ny [[masoandro]] amin' ny 16 Febroary hatramin' ny 11 Marsa. Eo amin' ny 15 Febroary hatramin' ny 14 Marsa ny fari-potoan' ny Mpitondra Rano ao amin' ny [[zodiakan-kintana|zôdiakan-kintana]] fa amin' ny 21 Janoary hatramin' ny 18 Febroary kosa izany araka ny [[zodiaka mikisaka|zôdiaka mikisaka]]. Ny fanandroana malagasy dia tsy mifanaraka amin' ireo noho izy miandry tsinam-bolana. == Ny vintana Adalo == === Toerany === Ao amin' ny [[fanandroana malagasy]] dia vintana fahiraika ambin' ny folo koa ny Adalo ka ny tapany andrefana amin' ny rindrin-trano avaratra no toerana omena azy. [[Zanabintana]] ny Adalo. Mifandratra amin' ny [[Alahasaty]] sy miarina eo amin' ny [[Asorotany|Asorontany]] ny vintana Adalolo. Trotroin' ny renivintana Adijady ny zanabintana Adalo. Ao amin' ny fitetezana andro dia mitondra tonon' andro roa ny Adalo, dia ny vava Adalo (na vavan' Adalo)sy ny vody Adalo (na vodin' Adalo). === Fombany === Vintan-dranomaso sy alahelo ny Adalo araka ny finoan-drazana malagasy. ==== Vava Adalo ==== Atahorana ho maty kely ny zaza teraka vava Adalo. ==== Vody Adalo ==== Ny zaza teraka vody Adalo dia tsara vintana ihany ka ho tratra antitra na dia manan-toetra malahelohelo aza. == Volana Adalo == [[Sary:Ghanian Funeral Rite - One Week Celebration of the Dead 08 (cropped).jpg|vignette|226x226px|Alahelo]] Misy amin' ny Malagasy ny mandray ny volana Adalo ho volana fahiraika ambin' ny folo amin' ny taona ao amin' ny [[Tetiandro malagasy|tetiandro malagasy]] (raha ny [[Alahamady]] no ataony volana voalohany). Manomboka amin' ny vava Adaloka miafara amin' ny vody Adijady ny volana Adalo raha misy 28 andro. Raha tsy tsinanam-bolana ny andro aorian' ny vody Adijady dia miafara amin' ny vava Adalo ny volana izay misy 29 andro; raha mbola tsy tsinana aorian' io vava Adalo io dia mifarana amin' ny vody Adalo ny volana izay misy 30 andro. == Jereo koa == '''Vintana ao amin' ny fanandroana malagasy:''' * [[Alahamady]] - [[Adaoro]] - [[Adizaoza]] - [[Asorotany]] - [[Alahasaty]] - [[Asombola]] - [[Adimizana]] - [[Alakarabo]] - [[Alakaosy]] - [[Adijady]] - [[Adalo]] - [[Alohotsy]] '''Evan' ny zôdiaka:''' * [[Ondrilahy (fanandroana)|Ondrilahy]] - [[Ombilahy (fanandroana)|Ombilahy]] - [[Kambana (fanandroana)|Kambana]] - [[Foza (fanandroana)|Foza]] - [[Liona (fanandroana)|Liona]] - [[Virijiny (fanandroana)|Virijiny]] - [[Mizana (fanandroana)|Mizana]] - [[Maingoka (fanandroana)|Maingoka]] - [[Mpitifitra Tsipìka (fanandroana)|Mpitifitra Tsipìka]] - [[Tandrok' Osy (fanandroana)|Tandrok' Osy]] - [[Mpitondra Rano (fanandroana)|Mpitondra Rano]] - [[Hazandrano (fanandroana)|Hazandrano]] '''Antokon-kintan' ny zôdiaka:''' * [[Ondrilahy (antokon-kintana)|Ondrilahy]] - [[Ombilahy (antokon-kintana)|Ombilahy]] - [[Kambana (antokon-kintana)|Kambana]] - [[Foza (antokon-kintana)|Foza]] - [[Liona (antokon-kintana)|Liona]] - [[Virijiny (antokon-kintana)|Virijiny]] - [[Mizana (antokon-kintana)|Mizana]] - [[Maingoka (antokon-kintana)|Maingoka]] - [[Bibilava (antokon-kintana)|Bibilava]] - [[Mpitifitra Tsipìka (antokon-kintana)|Mpitifitra Tsipìka]] - [[Tandrok' Osy (antokon-kintana)|Tandrok' Osy]] - [[Mpitondra Rano (antokon-kintana)|Mpitondra Rano]] - [[Hazandrano (antokon-kintana)|Hazandrano]] '''Tetiandro''' * [[Tetiandro malagasy]] * [[Tetiandro hebreo]] * [[Tetiandro miozolmana]] * [[Tetiandro hindo]] * [[Sihoa]] == Loharano sy fanamarihana == h8toggc8t05pd74alpwrsi86t7fu8qi 0 263437 1149092 1134518 2026-08-11T12:18:30Z Thelezifor 15140 Nanampy sary 1149092 wikitext text/x-wiki Ny '''Alohotsy''' dia vintana faharoa ambin' ny folo amin' ny [[fanandroana malagasy]]. Ny [[Adalo]] no eo alohany ary ny [[Alahamady]] no manaraka azy. Ny tapany antsinana amin' ny rindrin-trano avaratra no toerana omena azy<ref><small>"[http://tenymalagasy.org/bins/teny2/Alohotsy Alohotsy]", ao amin'ny ''Rakibolana malagasy sy Rakipahalalàna momba an'i Madagasikara''.</small></ref>. Vintan' olona tsy mahatombin-toerana sy toetra ny Alohotsy araka ny finoan-drazana malagasy. Tsy alana volo na hoho na ampiasana zava-maranitra ny zaza madinika fa tsy ho mety sitrana raha maratra. == Fiavian' ilay anarana == === Fiavian' ilay anarana === [[Sary:Goldfish.jpg|vignette|206x206px|Trondro]] Avy amin' ny anaran' [[Antokon-kintana|antokon-kintan']] ny [[zodiaka]] amin' ny [[Fiteny arabo|teny arabo]] hoe الحوت / ''Al-Hut'' ("trondro") ny hoe ''Alohotsy.'' Manondro ny antokon-kintana atao amin' ny [[Fiteny latina|teny latina]] sy [[Fiteny anglisy|anglisy]] hoe ''Pisces'' na amin' ny [[Fiteny frantsay|teny frantsay]] hoe ''Poissons''. Amin' ny [[fiteny soahily]] dia atao hoe ''Hutu'' na ''Samaki'' io antokon-kintana io. Amin' ny [[Fiteny malay|teny maley]] dia atao hoe ''Hut'' na ''Ikan'' ihany koa izy. [[Sary:Pisces_constellation_map-fr.png|vignette|211x211px|Antokon-kintan' ny Trondro]] === Ny antokon-kintana Trondro sy ny zôdiaka === Ny fotoana andalovan' ny [[masoandro]] ao amin' ny antokon-kintana [[Trondro (antokon-kintana)|Trondro]] dia amin' ny 12 Marsa hatramin' ny 18 Avrily. Eo amin' ny 15 Marsa hatramin' ny 14 Avrily ny fari-potoan' ny Hazandrano ao amin' ny [[Fanandroan-kintana|zôdiakan-kintana]] fa amin' ny 20 Febroary hatramin' ny 20 Marsa kosa izany ao amin' ny [[Fanandroana miankina amin' ny zôdiaka mikisaka|zôdiaka mikisaka]]. Tsy mifanaraka amin' ireo ny fanandroana malagasy noho izy miandry tsinam-bolana. == Ny vintana Alohotsy == === Toerany === Ao amin' ny [[fanandroana malagasy]] dia vintana faharoa ambin' ny folo koa ny Alohotsy ka ny tapany antsinana amin' ny rindrin-trano avaratra no toerana omena azy. [[Zanabintana]] ny Alohotsy. Mifandratra amin' ny [[Asombola]] sy miarina eo amin' ny [[Adimizana]] ny vintana Alohotsy. Baben' ny renivintana Alahamady ny zanabintana Alohotsy. Ao amin' ny fitetezana andro dia mitondra tonon' andro roa ny Alohotsy, dia ny vava Alohotsy (na vavan' Alohotsy) sy ny vody Alohotsy (na vodin' Alohotsy). === Fombany === ==== Ankapobeny ==== Vintan' olona tsy mahatombin-toerana ny Alohotsy araka ny finoan-drazana malagasy. Tsy alana volo na hoho na ampiasana zava-maranitra ny zaza madinika fa tsy ho mety sitrana raha maratra. Atao hoe volam-padina ny volana Alohotsy noho izy iomanana amin' ny Asaramanitra (izany hoe ny Alahamadibe). Tandremana mafy mba tsy haràtra amin' ny hety na antsy ny zazamadinika fa tsy ho mety sitrana ka noho izay tsy alana volo na hoho na ampiasana zava-maranitra. Ny olona maty ao amin' ny volana Alohotsy dia alevina mangingina. Andro maivana ny andro Alohotsy. ==== Vava Alohotsy ==== Ny zaza teraka vava Alohotsy dia tsy ho marim-ponenana fa mifindrafindra na toerana na zavatra hafa. Amin' ny vava Alohotsy dia tsy misy manao taozavatra. ==== Vody Alohotsy ==== Ny zaza teraka vody Alohotsy dia ho salama ihany. Amin' ny vody Alohotsy dia tsy misy manao taozavatra. ==== Ala faditra ==== Raha hanorin-trano sy hampaka-bady amin' ny andro Alohotsy dia tsy maintsy misorona vatokaranana sy hazo harahara na famaho alevina eo atsinanan'ny andry avaratra tandrify ny Alohotsy mba tsy hihetsiketsika. === Volana Alohotsy === Misy amin' ny Malagasy ny mandray ny volana Alohotsy ho volana faharoa ambin' ny folo amin' ny taona ao amin' ny [[tetiandro malagasy]] (raha ny [[Alahamady]] no ataony volana voalohany). Manomboka amin' ny vava Alohotsy miafara amin' ny vody Adalo ny volana Alohotsy raha misy 28 andro. Raha tsy tsinanam-bolana ny andro aorian' ny vody Adalo dia miafara amin' ny vava Alohotsy ny volana izay misy 29 andro; raha mbola tsy tsinana aorian' io vava Alohotsy io dia mifarana amin' ny vody Alohotsy ny volana izay misy 30 andro. == Jereo koa == '''Vintana ao amin' ny fanandroana malagasy:''' * [[Alahamady]] - [[Adaoro]] - [[Adizaoza]] - [[Asorotany]] - [[Alahasaty]] - [[Asombola]] - [[Adimizana]] - [[Alakarabo]] - [[Alakaosy]] - [[Adijady]] - [[Adalo]] - [[Alohotsy]] '''Evan' ny zôdiaka:''' * [[Ondrilahy (fanandroana)|Ondrilahy]] - [[Ombilahy (fanandroana)|Ombilahy]] - [[Kambana (fanandroana)|Kambana]] - [[Foza (fanandroana)|Foza]] - [[Liona (fanandroana)|Liona]] - [[Virijiny (fanandroana)|Virijiny]] - [[Mizana (fanandroana)|Mizana]] - [[Maingoka (fanandroana)|Maingoka]] - [[Mpitifitra Tsipìka (fanandroana)|Mpitifitra Tsipìka]] - [[Tandrok' Osy (fanandroana)|Tandrok' Osy]] - [[Mpitondra Rano (fanandroana)|Mpitondra Rano]] - [[Trondro (fanandroana)|Trondro]] '''Antokon-kintan' ny zôdiaka:''' * [[Ondrilahy (antokon-kintana)|Ondrilahy]] - [[Ombilahy (antokon-kintana)|Ombilahy]] - [[Kambana (antokon-kintana)|Kambana]] - [[Foza (antokon-kintana)|Foza]] - [[Liona (antokon-kintana)|Liona]] - [[Virijiny (antokon-kintana)|Virijiny]] - [[Mizana (antokon-kintana)|Mizana]] - [[Maingoka (antokon-kintana)|Maingoka]] - [[Bibilava (antokon-kintana)|Bibilava]] - [[Mpitifitra Tsipìka (antokon-kintana)|Mpitifitra Tsipìka]] - [[Tandrok' Osy (antokon-kintana)|Tandrok' Osy]] - [[Mpitondra Rano (antokon-kintana)|Mpitondra Rano]] - [[Trondro (antokon-kintana)|Trondro]] '''Tetiandro''' * [[Tetiandro malagasy]] * [[Tetiandro hebreo]] * [[Tetiandro miozolmana]] * [[Tetiandro hindo]] == Loharano sy fanamarihana == 4975o4wqwhq7aamrgxcm0dqb0xtjwuw 0 265935 1149115 1051081 2026-08-11T12:53:04Z ~2026-43677-38 40632 1149115 wikitext text/x-wiki [[Sary:Scythia-Parthia 100 BC.png|vignette|377x377px|Sarintany mampitaha ny tanin' ny Skitiana sy an' ny [[Empira Partiana|Partiana]] tamin' ny taona 100 tal. J.K.]] Ny '''Skitiana''' na '''Skita''' na '''Sita''' dia vondrom-poko indô-eorôpeana tao [[Eorazia]] izay mpifindrafindra monina sady miteny amin' ny [[fiteny iraniana]]. Any [[Azia Afovoany]] no fiavian' ny Skitiana. Nahatratra ny fara tampon' ny heriny izy ireo teo anelanelan' ny taonjato faha-7 tal. J.K. sy ny fotoana niafaran' ny [[Andro Taloha]], indrindra tao amin' ny faritra anjakan' ny zavamaniry fohy ao Eorazia afovoany, izay faritra midadasika hatrany [[Okraina]] ka hatrany Altay, mamakivaky an'i [[Rosia]] sy an' i [[Kazakstàna|Kazaksatàna]] ankehitriny. Atao hoe Σκύθοι / ''Skúthoi'' izy ireo amin' ny [[teny grika]], ary atao hoe [[Skitia]] ([[Fiteny grika|grika]]: ''Σκυθία'' / ''Skuthia'') ny faritra nonenany. Ny [[Persiana]] na Persa dia niantso azy ireo hoe ''Sakas''. [[Sary:D471- scythes armés de lances, d’après le vase de kul-oba. -L2-Ch 2.png|vignette|297x297px|Mpiady skitiana]] == Jereo koa == * [[Iranianina (vahoaka)|Vahoaka iraniana]] * [[Fiteny iraniana]] * [[Iràna Lehibe]] * [[Persia]]Vahoaka iraniana tamin' ny Andro Taloha: * [[Alàna (vahoaka)|Alàna]] - [[Baktriana (vahoaka)|Baktriana]] - [[Daha (vahoaka)|Daha]] - [[Koarezmiana (vahoaka)|Koarezmiana]] - [[Masageteana (vahoaka)|Masageteana]] - [[Mediana]] - [[Partiana]] - [[Persana|Persiana]] - [[Sagartiana (vahoaka)|Sagartiana]] - [[Sakà (vahoaka)|Saka]] - [[Sarmatiana (vahoaka)|Sarmatiana]] - '''Skitiana''' - [[Sôgdiana (vahoaka)|Sôgdiana]] - [[Kimeriana (vahoaka)|Kimeriana]]. [[sokajy:Tantaran'Okraina]] [[sokajy:Tantaran'Armenia]] ekb6o1l0pswwbiabb5rdfizag925g3g 1149116 1149115 2026-08-11T12:54:26Z ~2026-43677-38 40632 1149116 wikitext text/x-wiki [[Sary:Scythia-Parthia 100 BC.png|vignette|377x377px|Sarintany mampitaha ny tanin' ny Skitiana sy an' ny [[Empira Partiana|Partiana]] tamin' ny taona 100 tal. J.K.]] Ny '''Skitiana''' na '''Skita''' na '''Sita''' dia vondrom-poko indô-eorôpeana tao [[Eorazia]] izay mpifindrafindra monina sady miteny amin' ny [[fiteny iraniana]]. Any [[Azia Afovoany]] no fiavian' ny Skitiana. Nahatratra ny fara tampon' ny heriny izy ireo teo anelanelan' ny taonjato faha-7 tal. J.K. sy ny fotoana niafaran' ny [[Andro Taloha]], indrindra tao amin' ny faritra anjakan' ny zavamaniry fohy ao Eorazia afovoany, izay faritra midadasika hatrany [[Okraina]] ka hatrany Altay, mamakivaky an'i [[Rosia]] sy an' i [[Kazakstàna|Kazaksatàna]] ankehitriny. Atao hoe Σκύθοι / ''Skúthoi'' izy ireo amin' ny [[teny grika]], ary atao hoe [[Skitia]] ([[Fiteny grika|grika]]: ''Σκυθία'' / ''Skuthia'') ny faritra nonenany. Ny [[Persiana]] na Persa dia niantso azy ireo hoe ''Sakas''. [[Sary:D471- scythes armés de lances, d’après le vase de kul-oba. -L2-Ch 2.png|vignette|297x297px|Mpiady skitiana]] == Jereo koa == * [[Iranianina (vahoaka)|Vahoaka iraniana]] * [[Fiteny iraniana]] * [[Iràna Lehibe]] * [[Persia]]Vahoaka iraniana tamin' ny Andro Taloha: * [[Alàna (vahoaka)|Alàna]] - [[Baktriana (vahoaka)|Baktriana]] - [[Daha (vahoaka)|Daha]] - [[Koarezmiana (vahoaka)|Koarezmiana]] - [[Masageteana (vahoaka)|Masageteana]] - [[Mediana]] - [[Partiana]] - [[Persana|Persiana]] - [[Sagartiana (vahoaka)|Sagartiana]] - [[Sakà (vahoaka)|Saka]] - [[Sarmatiana (vahoaka)|Sarmatiana]] - '''Skitiana''' - [[Sôgdiana (vahoaka)|Sôgdiana]] - [[Kimeriana (vahoaka)|Kimeriana]]. [[sokajy:Tantaran' Okraina]] [[sokajy:Tantaran' Armenia]] q45dgbfygmc2yna4a3jgd4r0pqypo8n 0 278739 1149137 1074085 2026-08-11T18:32:56Z ~2026-39119-14 40302 Nanitsy hadisoam-pitendrena 1149137 wikitext text/x-wiki [[Sary:Leber_Schaf.jpg|thumb]] Ny '''aty''' dia zavamisy hita any amin'ny [[biby]], izay mamono ny metabolita isan-karazany, manamboatra ny proteinina ary mamokatra ilaina amin'ny fandevonan-kanina sy ny fitomboana. [[Sokajy:Biolojia]] 3882kceznwrb88ykknluuux69ap2raa 0 281280 1149095 1056921 2026-08-11T12:32:43Z ~2026-43677-38 40632 1149095 wikitext text/x-wiki [[Sary:Ostrogothic_Kingdom.png|thumb|296x296px|Faritra nisy ny Gôty]] Ny '''Gôty''' dia [[vahoaka jermanika]] izay nitana anjara toerana lehibe tamin' ny fianjeran' ny [[Empira Rômana Andrefana]] sy ny fipoiran' ny [[Eorôpa]] tamin' ny [[Andro Antenatenany]]. Atao hoe ''Gutþiuda'' izy ireo amin' ny [[Fiteny goty|fiteny gôty]] fa ''Gothi'' kosa amin' ny [[Latina|teny latina]]. Tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-4, dia notafihin' ny [[Hona (vahoaka)|Hona]] avy any atsinanana ny tanin' ny Gôty. Taorian' io fisehoan-javatra io dia nisy vondrom-poko gôty tonga teo ambany fitondran' ny Hona, fa ny hafa kosa nifindra monina niankandrefana kokoa na nitady fialofana tao anatin' ny [[Empira Rômana]]. Ny Gôty izay niditra tao amin' io empira io tamin' ny fiampitana an' i [[Danube]] dia nahatonga faharesena nahatsiravina teo amin' ny Rômana tamin' ny Ady tao Adrianôpôlisy tamin' ny taona 378. == Jereo koa == * [[Visigôty (vahoaka)|Visigôty]] * [[Ôstrôgôty (vahoaka)|Ôstrôgôty]] * [[Vahoaka jermanika]] [[Sokajy:Gôty]] 3h6ofwgqqhwcfr5shhpzm2gojmcb42v 0 283314 1149089 1149085 2026-08-11T12:14:44Z ~2026-43849-27 40659 /* Ny Zazamarolahy */ 1149089 wikitext text/x-wiki Ny '''sarangam-poko''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra: ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]). Efa ravan’ny fanjanahan-tany frantsay teto Madagasikara io rafitra io. Amin’ny fiaraha-monina merina hatramin’izao anefa dia mbola betsaka ny mitazona ny maha andriana sy hova, ary mainty azy ireo. Ny fanandevozana moa nofoananana tamin’izany vanim-potoana izany ka tsy misy intsony ny mpanompo fa efa olona afaka avokoa ny taranaka ankehitriny. == Ny Andriana == Ny Andriana no ambony indrindra tao amin' ny [[Fanjakana Merina]]. Mitovy razambe ny ankamaroany ary ankoatr’ireo olon-tsotra mendrika nasandratra ho andriana dia taranaky ny mpanjaka (andriamanjaka) sy andriana taloha avokoa izy ireo. Nisahana ny adidy teo amin’ny fitondrana isan’ambaratonga samihafa ny andriana (nanorina fanjakana andriana ary nanjaka tany amin’ny foko hafa, lasa governora tany amin’ny faritany taty aoriana taty, tompon’andraikitry ny famoriana hetra...). Nisy ihany koa ireo nanana fahefana tanteraka ka nizaka tena ny toerana nentiny (vodivona, menakely), ary ireo izay mpitarika tafika sy nanampy ny fanjakan’ny andriamanjaka tsy ho lavon’ny fahavalo na nanampy azy hivelatra. Nisy moa ny sokajin' andriana, ary ny sokajin' ny havan' andriana. === Sokajin' Andriana === Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito tao Imerina avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany: * ny Zanakandriana, * ny Zazamarolahy, * ny Andriamasinavalona, * ny Andriantompokoindrindra, * ny Andrianamboninolona, * ny Andriandranando, * ny Zanadralambo, ==== Ny Zanakandriana ==== Ny "[[Zanakandriana]]" no natokan’ ny mpanjaka Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka nipoiran’ izay andriamanjaka nifandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny "[[Andriandoriamanjaka]]"(taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa dia nandà ny hanjaka, na dia natolotr’ i Rabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany io ny mpanjaka Rabiby izay vao namela an’i Ralambo zanak’Andriamanelo handimby azy. Navela hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka mandrakizay azy ny Andriandoriamanjaka ho tambin’izany. Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe "Printsy" na "Printsesy" ny Zanakandriana. ==== Ny Zazamarolahy ==== Ny "[[Zazamarolahy]]" no taranak' izy efa-dahy nanjaka, dia i Andrianjakanavalomandimby teo Antananarivo, i Andrianavalonimerina teo Ambohidrabiby, i Andriantomponimerina teo Ambohidratrimo ary i Andriantsimitoviaminandriana teo Ambohimanga. Ny maha Zazamarolahy noho izany dia azo dieny ny fotoana nahaterahan’ ilay andriana. Tsy nisy afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy satria ny taranak’ Izy efa-dahy zanak’ [[Andriamasinavalona]] izay nanjaka irery ihany no tao amin’ity sokajy ity. Ny Zazamarolahy moa dia tompom-bodivona ka izy ireo dia nizaka tena tanteraka tamin’ny fitondrana ireo olona tamin’ireo toerana ireo. Ny mpanjaka Andrianampoinimerina, izay teraka Zazamarolahy ary nanjaka teo Ambohimanga, dia nandresy na nampiaiky ireo mpanjakan’ny vohitra hafa izay Zazamarolahy firazanana toa azy ka nampiray an’Imerina enin-toko. Tao aorian’izany dia namorona ny sokajy Zanakandriana izay ambony filaharana noho ny Zazamarolahy izy, mba ho tombontsoan’ny taranany amin’ny fandovana ny seza fiandrianana. Tamin’ny androny sy ny an’ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy koa ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa. Amin’ny maha taranak’Andriantompokoindrindra razamben’ Andriamasinavalona azy, ny Zazamarolahy dia afaka nanisy tranomanara eo ambony fasany afa-tsy ireo Zazamarolahy vao ireo, izay andriana tany Imamo nantsoina hoe "Marolahin' Imamo" sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay. Marihina fa isaky ny niova ny andriamanjaka dia tsy maintsy nanavao ny fanekeny ary nampiseho fanoavana ny mpanjaka vaovao ny Zazamarolahy, raha tsy izany dia fahafatesana no niandry ireo tsy nankatoa. Ny Zazamarolahy dia azo nampiakarina ho "Zanakandriana" ary afaka naetry ho "Andriamasinavalona" ihany koa. ==== Ny Andriamasinavalona ==== Ny "[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]" dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany. Misy koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny "Zanadralambo amin' Andrianjaka" toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay mpanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy ihany koa ireo nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina sy ny andriamanjaka nandimby azy (toa an’i Jean Laborde) no nakarina ho Andriamasinavalona. Ireo andriana na olon-tsotra nasandratra ho Andriamasinavalona fa tsy taranak’Andriantompokoindrindra moa tsy nahazo nasiana "trano manara" ny fasany. ==== Ny Andriantompokoindrindra ==== Ny "[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]" na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ny andriambavy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho "Lahimatoan’ Imerina" izy. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io. Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany. ==== Ny Andrianamboninolona ==== Ny "[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]" na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany, rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy. Isan’ny foko mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay ao Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo. ==== Ny Andriandranando ==== Ny "[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]" na Zafindranando dia taranaky ny andriandahy [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany. Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy teo Ambohibe ary Andrianifantsy teo amin’ny faritr’Ambohibe ihany koa. Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy. Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando. ==== Ny Zanadralambo ==== Ny "[[Zanadralambo]]" dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe "Zanadralambo amin' Andrianjaka" dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny "Zana-dRambavy" ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola no fiaviany. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy Ramanga. Ny mpanjaka Andrianampoinimerina no nanao ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranaka avy ao Masindray ireo. Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy moa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. === Sokajin' ny havan' andriana === Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa. === Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana === Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns. Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny "Tsara va tompoko", na "Sarasara tsy ambaka" na ny "Tsara antitra tompoko" raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny "hafenina" na "hasitrika" fa tsy hoe "halevina" raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns. == Ny Hova == Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova. === Anjara toerany === Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy. Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe "andrian-dreraka" na "andriana malahelo". Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio. Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina. == Ny Mainty == Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe "enindreny" aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro anisa. === Sokajin' ny Mainty === Misy sokajy telo ny Mainty, dia: * ny [[Manisotra]], * ny [[Manendy]], * ny [[Tsiarondahy]] ==== Ny Manisotra ==== Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany<ref>"[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]", ''jacaranda.fr''</ref>. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha. ==== Ny Manendy ==== Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo. ==== Ny Tsiarondahy ==== Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na "Mainty telo reny", izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo. === Anjara asany faha mpanjaka === Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina. == Ny mpanompo == Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]]. === Tantara === Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany. === Anjara asany === Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany. === Antony maha lasa andevo === Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina: * ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''. * ny babo an’ ady; * ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika) == Fiovana saranga == === Fiovana ho Andriana === Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza. Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova. === Fiovana ho Hova === Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho "[[Folovohitra]]" , "Hova", na "[[Velondraimandreny]]". === Fiovana ho Mainty === Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo. Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]]. Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana. === Fiovana ho Andevo === Ny andevo dia noheverina ho "olona maloto", tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay "olona madio". Izany "fahalotoana" sy "fahadiovana" izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy. == Jereo koa == * [[Sarangam-poko eto Madagasikara]] * Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'') == Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany == '''Tranonkala''' * [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty "Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty"], https://www.jacaranda.fr/ * Rakotondrabenja Adrien, "Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.", [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&redir_esc=y Taloha, N°6] '''Boky''' * Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo * Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo * Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo * Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris * Domenichini, J.-P. & B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris * Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. * Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo. == Loharano sy fanamarihana == h0x8xxdfkgfedb0evtuwgeybbz1p2tw 1149090 1149089 2026-08-11T12:17:00Z ~2026-43849-27 40659 /* Ny Zazamarolahy */ 1149090 wikitext text/x-wiki Ny '''sarangam-poko''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra: ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]). Efa ravan’ny fanjanahan-tany frantsay teto Madagasikara io rafitra io. Amin’ny fiaraha-monina merina hatramin’izao anefa dia mbola betsaka ny mitazona ny maha andriana sy hova, ary mainty azy ireo. Ny fanandevozana moa nofoananana tamin’izany vanim-potoana izany ka tsy misy intsony ny mpanompo fa efa olona afaka avokoa ny taranaka ankehitriny. == Ny Andriana == Ny Andriana no ambony indrindra tao amin' ny [[Fanjakana Merina]]. Mitovy razambe ny ankamaroany ary ankoatr’ireo olon-tsotra mendrika nasandratra ho andriana dia taranaky ny mpanjaka (andriamanjaka) sy andriana taloha avokoa izy ireo. Nisahana ny adidy teo amin’ny fitondrana isan’ambaratonga samihafa ny andriana (nanorina fanjakana andriana ary nanjaka tany amin’ny foko hafa, lasa governora tany amin’ny faritany taty aoriana taty, tompon’andraikitry ny famoriana hetra...). Nisy ihany koa ireo nanana fahefana tanteraka ka nizaka tena ny toerana nentiny (vodivona, menakely), ary ireo izay mpitarika tafika sy nanampy ny fanjakan’ny andriamanjaka tsy ho lavon’ny fahavalo na nanampy azy hivelatra. Nisy moa ny sokajin' andriana, ary ny sokajin' ny havan' andriana. === Sokajin' Andriana === Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito tao Imerina avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany: * ny Zanakandriana, * ny Zazamarolahy, * ny Andriamasinavalona, * ny Andriantompokoindrindra, * ny Andrianamboninolona, * ny Andriandranando, * ny Zanadralambo, ==== Ny Zanakandriana ==== Ny "[[Zanakandriana]]" no natokan’ ny mpanjaka Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka nipoiran’ izay andriamanjaka nifandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny "[[Andriandoriamanjaka]]"(taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa dia nandà ny hanjaka, na dia natolotr’ i Rabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany io ny mpanjaka Rabiby izay vao namela an’i Ralambo zanak’Andriamanelo handimby azy. Navela hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka mandrakizay azy ny Andriandoriamanjaka ho tambin’izany. Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe "Printsy" na "Printsesy" ny Zanakandriana. ==== Ny Zazamarolahy ==== Ny "[[Zazamarolahy]]" no taranak' izy efa-dahy nanjaka, dia i Andrianjakanavalomandimby teo Antananarivo, i Andrianavalonimerina teo Ambohidrabiby, i Andriantomponimerina teo Ambohidratrimo ary i Andriantsimitoviaminandriana teo Ambohimanga. Ny maha Zazamarolahy noho izany dia azo dieny ny fotoana nahaterahan’ ilay andriana. Tsy nisy afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy satria ny taranak’ Izy efa-dahy zanak’ [[Andriamasinavalona]] izay nanjaka irery ihany no tao amin’ity sokajy ity. Ny Zazamarolahy moa dia tompom-bodivona ka izy ireo dia nizaka tena tanteraka tamin’ny fitondrana ireo olona tamin’ireo toerana ireo. Ny mpanjaka Andrianampoinimerina, izay Zazamarolahy firazanana ary nanjaka teo Ambohimanga, dia nandresy na nampiaiky ireo mpanjakan’ny vohitra hafa izay teraka Zazamarolahy firazanana toa azy ka nampiray an’Imerina enin-toko. Tao aorian’izany dia namorona ny sokajy Zanakandriana izay ambony filaharana noho ny Zazamarolahy izy, mba ho tombontsoan’ny taranany amin’ny fandovana ny seza fiandrianana. Tamin’ny androny sy ny an’ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy koa ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa. Amin’ny maha taranak’Andriantompokoindrindra razamben’ Andriamasinavalona azy, ny Zazamarolahy dia afaka nanisy tranomanara eo ambony fasany afa-tsy ireo Zazamarolahy vao ireo, izay andriana tany Imamo nantsoina hoe "Marolahin' Imamo" sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay. Marihina fa isaky ny niova ny andriamanjaka dia tsy maintsy nanavao ny fanekeny ary nampiseho fanoavana ny mpanjaka vaovao ny Zazamarolahy, raha tsy izany dia fahafatesana no niandry ireo tsy nankatoa. Ny Zazamarolahy dia azo nampiakarina ho "Zanakandriana" ary afaka naetry ho "Andriamasinavalona" ihany koa. ==== Ny Andriamasinavalona ==== Ny "[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]" dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany. Misy koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny "Zanadralambo amin' Andrianjaka" toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay mpanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy ihany koa ireo nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina sy ny andriamanjaka nandimby azy (toa an’i Jean Laborde) no nakarina ho Andriamasinavalona. Ireo andriana na olon-tsotra nasandratra ho Andriamasinavalona fa tsy taranak’Andriantompokoindrindra moa tsy nahazo nasiana "trano manara" ny fasany. ==== Ny Andriantompokoindrindra ==== Ny "[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]" na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ny andriambavy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho "Lahimatoan’ Imerina" izy. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io. Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany. ==== Ny Andrianamboninolona ==== Ny "[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]" na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany, rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy. Isan’ny foko mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay ao Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo. ==== Ny Andriandranando ==== Ny "[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]" na Zafindranando dia taranaky ny andriandahy [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany. Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy teo Ambohibe ary Andrianifantsy teo amin’ny faritr’Ambohibe ihany koa. Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy. Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando. ==== Ny Zanadralambo ==== Ny "[[Zanadralambo]]" dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe "Zanadralambo amin' Andrianjaka" dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny "Zana-dRambavy" ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola no fiaviany. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy Ramanga. Ny mpanjaka Andrianampoinimerina no nanao ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranaka avy ao Masindray ireo. Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy moa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. === Sokajin' ny havan' andriana === Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa. === Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana === Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns. Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny "Tsara va tompoko", na "Sarasara tsy ambaka" na ny "Tsara antitra tompoko" raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny "hafenina" na "hasitrika" fa tsy hoe "halevina" raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns. == Ny Hova == Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova. === Anjara toerany === Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy. Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe "andrian-dreraka" na "andriana malahelo". Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio. Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina. == Ny Mainty == Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe "enindreny" aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro anisa. === Sokajin' ny Mainty === Misy sokajy telo ny Mainty, dia: * ny [[Manisotra]], * ny [[Manendy]], * ny [[Tsiarondahy]] ==== Ny Manisotra ==== Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany<ref>"[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]", ''jacaranda.fr''</ref>. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha. ==== Ny Manendy ==== Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo. ==== Ny Tsiarondahy ==== Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na "Mainty telo reny", izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo. === Anjara asany faha mpanjaka === Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina. == Ny mpanompo == Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]]. === Tantara === Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany. === Anjara asany === Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany. === Antony maha lasa andevo === Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina: * ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''. * ny babo an’ ady; * ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika) == Fiovana saranga == === Fiovana ho Andriana === Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza. Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova. === Fiovana ho Hova === Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho "[[Folovohitra]]" , "Hova", na "[[Velondraimandreny]]". === Fiovana ho Mainty === Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo. Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]]. Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana. === Fiovana ho Andevo === Ny andevo dia noheverina ho "olona maloto", tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay "olona madio". Izany "fahalotoana" sy "fahadiovana" izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy. == Jereo koa == * [[Sarangam-poko eto Madagasikara]] * Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'') == Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany == '''Tranonkala''' * [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty "Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty"], https://www.jacaranda.fr/ * Rakotondrabenja Adrien, "Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.", [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&redir_esc=y Taloha, N°6] '''Boky''' * Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo * Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo * Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo * Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris * Domenichini, J.-P. & B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris * Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. * Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo. == Loharano sy fanamarihana == 3cycp1qnnd6ax5opfijaagfyw41bdgw 1149091 1149090 2026-08-11T12:17:31Z ~2026-43849-27 40659 /* Ny Zazamarolahy */ 1149091 wikitext text/x-wiki Ny '''sarangam-poko''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra: ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]). Efa ravan’ny fanjanahan-tany frantsay teto Madagasikara io rafitra io. Amin’ny fiaraha-monina merina hatramin’izao anefa dia mbola betsaka ny mitazona ny maha andriana sy hova, ary mainty azy ireo. Ny fanandevozana moa nofoananana tamin’izany vanim-potoana izany ka tsy misy intsony ny mpanompo fa efa olona afaka avokoa ny taranaka ankehitriny. == Ny Andriana == Ny Andriana no ambony indrindra tao amin' ny [[Fanjakana Merina]]. Mitovy razambe ny ankamaroany ary ankoatr’ireo olon-tsotra mendrika nasandratra ho andriana dia taranaky ny mpanjaka (andriamanjaka) sy andriana taloha avokoa izy ireo. Nisahana ny adidy teo amin’ny fitondrana isan’ambaratonga samihafa ny andriana (nanorina fanjakana andriana ary nanjaka tany amin’ny foko hafa, lasa governora tany amin’ny faritany taty aoriana taty, tompon’andraikitry ny famoriana hetra...). Nisy ihany koa ireo nanana fahefana tanteraka ka nizaka tena ny toerana nentiny (vodivona, menakely), ary ireo izay mpitarika tafika sy nanampy ny fanjakan’ny andriamanjaka tsy ho lavon’ny fahavalo na nanampy azy hivelatra. Nisy moa ny sokajin' andriana, ary ny sokajin' ny havan' andriana. === Sokajin' Andriana === Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito tao Imerina avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany: * ny Zanakandriana, * ny Zazamarolahy, * ny Andriamasinavalona, * ny Andriantompokoindrindra, * ny Andrianamboninolona, * ny Andriandranando, * ny Zanadralambo, ==== Ny Zanakandriana ==== Ny "[[Zanakandriana]]" no natokan’ ny mpanjaka Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka nipoiran’ izay andriamanjaka nifandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny "[[Andriandoriamanjaka]]"(taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa dia nandà ny hanjaka, na dia natolotr’ i Rabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany io ny mpanjaka Rabiby izay vao namela an’i Ralambo zanak’Andriamanelo handimby azy. Navela hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka mandrakizay azy ny Andriandoriamanjaka ho tambin’izany. Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe "Printsy" na "Printsesy" ny Zanakandriana. ==== Ny Zazamarolahy ==== Ny "[[Zazamarolahy]]" no taranak' izy efa-dahy nanjaka, dia i Andrianjakanavalomandimby teo Antananarivo, i Andrianavalonimerina teo Ambohidrabiby, i Andriantomponimerina teo Ambohidratrimo ary i Andriantsimitoviaminandriana teo Ambohimanga. Ny maha Zazamarolahy noho izany dia azo dieny ny fotoana nahaterahan’ ilay andriana. Tsy nisy afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy satria ny taranak’ Izy efa-dahy zanak’ [[Andriamasinavalona]] izay nanjaka irery ihany no tao amin’ity sokajy ity. Ny Zazamarolahy moa dia tompom-bodivona ka izy ireo dia nizaka tena tanteraka tamin’ny fitondrana ireo olona tamin’ireo toerana ireo. Ny mpanjaka Andrianampoinimerina, izay Zazamarolahy firazanana ary nanjaka teo Ambohimanga, dia nandresy na nampiaiky ireo mpanjakan’ny vohitra hafa izay teraka Zazamarolahy toa azy ka nampiray an’Imerina enin-toko. Tao aorian’izany dia namorona ny sokajy Zanakandriana izay ambony filaharana noho ny Zazamarolahy izy, mba ho tombontsoan’ny taranany amin’ny fandovana ny seza fiandrianana. Tamin’ny androny sy ny an’ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy koa ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa. Amin’ny maha taranak’Andriantompokoindrindra razamben’ Andriamasinavalona azy, ny Zazamarolahy dia afaka nanisy tranomanara eo ambony fasany afa-tsy ireo Zazamarolahy vao ireo, izay andriana tany Imamo nantsoina hoe "Marolahin' Imamo" sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay. Marihina fa isaky ny niova ny andriamanjaka dia tsy maintsy nanavao ny fanekeny ary nampiseho fanoavana ny mpanjaka vaovao ny Zazamarolahy, raha tsy izany dia fahafatesana no niandry ireo tsy nankatoa. Ny Zazamarolahy dia azo nampiakarina ho "Zanakandriana" ary afaka naetry ho "Andriamasinavalona" ihany koa. ==== Ny Andriamasinavalona ==== Ny "[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]" dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany. Misy koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny "Zanadralambo amin' Andrianjaka" toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay mpanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy ihany koa ireo nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina sy ny andriamanjaka nandimby azy (toa an’i Jean Laborde) no nakarina ho Andriamasinavalona. Ireo andriana na olon-tsotra nasandratra ho Andriamasinavalona fa tsy taranak’Andriantompokoindrindra moa tsy nahazo nasiana "trano manara" ny fasany. ==== Ny Andriantompokoindrindra ==== Ny "[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]" na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ny andriambavy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho "Lahimatoan’ Imerina" izy. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io. Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany. ==== Ny Andrianamboninolona ==== Ny "[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]" na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany, rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy. Isan’ny foko mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay ao Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo. ==== Ny Andriandranando ==== Ny "[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]" na Zafindranando dia taranaky ny andriandahy [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany. Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy teo Ambohibe ary Andrianifantsy teo amin’ny faritr’Ambohibe ihany koa. Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy. Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando. ==== Ny Zanadralambo ==== Ny "[[Zanadralambo]]" dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe "Zanadralambo amin' Andrianjaka" dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny "Zana-dRambavy" ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola no fiaviany. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy Ramanga. Ny mpanjaka Andrianampoinimerina no nanao ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranaka avy ao Masindray ireo. Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy moa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. === Sokajin' ny havan' andriana === Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa. === Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana === Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns. Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny "Tsara va tompoko", na "Sarasara tsy ambaka" na ny "Tsara antitra tompoko" raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny "hafenina" na "hasitrika" fa tsy hoe "halevina" raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns. == Ny Hova == Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova. === Anjara toerany === Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy. Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe "andrian-dreraka" na "andriana malahelo". Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio. Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina. == Ny Mainty == Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe "enindreny" aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro anisa. === Sokajin' ny Mainty === Misy sokajy telo ny Mainty, dia: * ny [[Manisotra]], * ny [[Manendy]], * ny [[Tsiarondahy]] ==== Ny Manisotra ==== Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany<ref>"[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]", ''jacaranda.fr''</ref>. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha. ==== Ny Manendy ==== Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo. ==== Ny Tsiarondahy ==== Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na "Mainty telo reny", izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo. === Anjara asany faha mpanjaka === Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina. == Ny mpanompo == Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]]. === Tantara === Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany. === Anjara asany === Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany. === Antony maha lasa andevo === Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina: * ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''. * ny babo an’ ady; * ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika) == Fiovana saranga == === Fiovana ho Andriana === Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza. Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova. === Fiovana ho Hova === Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho "[[Folovohitra]]" , "Hova", na "[[Velondraimandreny]]". === Fiovana ho Mainty === Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo. Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]]. Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana. === Fiovana ho Andevo === Ny andevo dia noheverina ho "olona maloto", tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay "olona madio". Izany "fahalotoana" sy "fahadiovana" izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy. == Jereo koa == * [[Sarangam-poko eto Madagasikara]] * Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'') == Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany == '''Tranonkala''' * [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty "Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty"], https://www.jacaranda.fr/ * Rakotondrabenja Adrien, "Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.", [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&redir_esc=y Taloha, N°6] '''Boky''' * Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo * Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo * Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo * Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris * Domenichini, J.-P. & B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris * Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. * Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo. == Loharano sy fanamarihana == ah7en6xuysihsno0mgn2vhz7yfo76dz 1149093 1149091 2026-08-11T12:20:07Z ~2026-43849-27 40659 /* Ny Zazamarolahy */ 1149093 wikitext text/x-wiki Ny '''sarangam-poko''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra: ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]). Efa ravan’ny fanjanahan-tany frantsay teto Madagasikara io rafitra io. Amin’ny fiaraha-monina merina hatramin’izao anefa dia mbola betsaka ny mitazona ny maha andriana sy hova, ary mainty azy ireo. Ny fanandevozana moa nofoananana tamin’izany vanim-potoana izany ka tsy misy intsony ny mpanompo fa efa olona afaka avokoa ny taranaka ankehitriny. == Ny Andriana == Ny Andriana no ambony indrindra tao amin' ny [[Fanjakana Merina]]. Mitovy razambe ny ankamaroany ary ankoatr’ireo olon-tsotra mendrika nasandratra ho andriana dia taranaky ny mpanjaka (andriamanjaka) sy andriana taloha avokoa izy ireo. Nisahana ny adidy teo amin’ny fitondrana isan’ambaratonga samihafa ny andriana (nanorina fanjakana andriana ary nanjaka tany amin’ny foko hafa, lasa governora tany amin’ny faritany taty aoriana taty, tompon’andraikitry ny famoriana hetra...). Nisy ihany koa ireo nanana fahefana tanteraka ka nizaka tena ny toerana nentiny (vodivona, menakely), ary ireo izay mpitarika tafika sy nanampy ny fanjakan’ny andriamanjaka tsy ho lavon’ny fahavalo na nanampy azy hivelatra. Nisy moa ny sokajin' andriana, ary ny sokajin' ny havan' andriana. === Sokajin' Andriana === Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito tao Imerina avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany: * ny Zanakandriana, * ny Zazamarolahy, * ny Andriamasinavalona, * ny Andriantompokoindrindra, * ny Andrianamboninolona, * ny Andriandranando, * ny Zanadralambo, ==== Ny Zanakandriana ==== Ny "[[Zanakandriana]]" no natokan’ ny mpanjaka Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka nipoiran’ izay andriamanjaka nifandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny "[[Andriandoriamanjaka]]"(taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa dia nandà ny hanjaka, na dia natolotr’ i Rabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany io ny mpanjaka Rabiby izay vao namela an’i Ralambo zanak’Andriamanelo handimby azy. Navela hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka mandrakizay azy ny Andriandoriamanjaka ho tambin’izany. Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe "Printsy" na "Printsesy" ny Zanakandriana. ==== Ny Zazamarolahy ==== Ny "[[Zazamarolahy]]" no taranak' izy efa-dahy nanjaka, dia i Andrianjakanavalomandimby teo Antananarivo, i Andrianavalonimerina teo Ambohidrabiby, i Andriantomponimerina teo Ambohidratrimo ary i Andriantsimitoviaminandriana teo Ambohimanga. Ny maha Zazamarolahy noho izany dia azo dieny ny fotoana nahaterahan’ ilay andriana. Tsy nisy afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy satria ny taranak’ Izy efa-dahy zanak’ [[Andriamasinavalona]] izay nanjaka irery ihany no tao amin’ity sokajy ity. Ny Zazamarolahy moa dia tompom-bodivona ka izy ireo dia nizaka tena tanteraka tamin’ny fitondrana ireo olona tamin’ireo toerana ireo. Ny mpanjaka Andrianampoinimerina, izay Zazamarolahy firazanana ary nanjaka teo Ambohimanga, dia nandresy na nampiaiky ireo mpanjakan’ny vohitra hafa izay teraka Zazamarolahy toa azy ka nampiray an’Imerina enin-toko. Tao aorian’izany dia namorona ny sokajy Zanakandriana izay ambony filaharana noho ny Zazamarolahy izy, mba ho tombontsoan’ny taranany amin’ny fandovana ny seza fiandrianana. Tamin’ny androny sy ny an’ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa. Amin’ny maha taranak’Andriantompokoindrindra razamben’ Andriamasinavalona azy, ny Zazamarolahy dia afaka nanisy tranomanara eo ambony fasany afa-tsy ireo Zazamarolahy vao ireo, izay andriana tany Imamo nantsoina hoe "Marolahin' Imamo" sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay. Marihina fa isaky ny niova ny andriamanjaka dia tsy maintsy nanavao ny fanekeny ary nampiseho fanoavana ny mpanjaka vaovao ny Zazamarolahy, raha tsy izany dia fahafatesana no niandry ireo tsy nankatoa. Ny Zazamarolahy dia azo nampiakarina ho "Zanakandriana" ary afaka naetry ho "Andriamasinavalona" ihany koa. ==== Ny Andriamasinavalona ==== Ny "[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]" dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany. Misy koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny "Zanadralambo amin' Andrianjaka" toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay mpanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy ihany koa ireo nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina sy ny andriamanjaka nandimby azy (toa an’i Jean Laborde) no nakarina ho Andriamasinavalona. Ireo andriana na olon-tsotra nasandratra ho Andriamasinavalona fa tsy taranak’Andriantompokoindrindra moa tsy nahazo nasiana "trano manara" ny fasany. ==== Ny Andriantompokoindrindra ==== Ny "[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]" na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ny andriambavy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho "Lahimatoan’ Imerina" izy. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io. Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany. ==== Ny Andrianamboninolona ==== Ny "[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]" na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany, rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy. Isan’ny foko mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay ao Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo. ==== Ny Andriandranando ==== Ny "[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]" na Zafindranando dia taranaky ny andriandahy [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany. Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy teo Ambohibe ary Andrianifantsy teo amin’ny faritr’Ambohibe ihany koa. Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy. Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando. ==== Ny Zanadralambo ==== Ny "[[Zanadralambo]]" dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe "Zanadralambo amin' Andrianjaka" dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny "Zana-dRambavy" ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola no fiaviany. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy Ramanga. Ny mpanjaka Andrianampoinimerina no nanao ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranaka avy ao Masindray ireo. Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy moa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. === Sokajin' ny havan' andriana === Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa. === Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana === Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns. Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny "Tsara va tompoko", na "Sarasara tsy ambaka" na ny "Tsara antitra tompoko" raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny "hafenina" na "hasitrika" fa tsy hoe "halevina" raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns. == Ny Hova == Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova. === Anjara toerany === Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy. Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe "andrian-dreraka" na "andriana malahelo". Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio. Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina. == Ny Mainty == Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe "enindreny" aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro anisa. === Sokajin' ny Mainty === Misy sokajy telo ny Mainty, dia: * ny [[Manisotra]], * ny [[Manendy]], * ny [[Tsiarondahy]] ==== Ny Manisotra ==== Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany<ref>"[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]", ''jacaranda.fr''</ref>. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha. ==== Ny Manendy ==== Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo. ==== Ny Tsiarondahy ==== Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na "Mainty telo reny", izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo. === Anjara asany faha mpanjaka === Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina. == Ny mpanompo == Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]]. === Tantara === Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany. === Anjara asany === Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany. === Antony maha lasa andevo === Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina: * ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''. * ny babo an’ ady; * ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika) == Fiovana saranga == === Fiovana ho Andriana === Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza. Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova. === Fiovana ho Hova === Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho "[[Folovohitra]]" , "Hova", na "[[Velondraimandreny]]". === Fiovana ho Mainty === Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo. Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]]. Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana. === Fiovana ho Andevo === Ny andevo dia noheverina ho "olona maloto", tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay "olona madio". Izany "fahalotoana" sy "fahadiovana" izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy. == Jereo koa == * [[Sarangam-poko eto Madagasikara]] * Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'') == Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany == '''Tranonkala''' * [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty "Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty"], https://www.jacaranda.fr/ * Rakotondrabenja Adrien, "Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.", [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&redir_esc=y Taloha, N°6] '''Boky''' * Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo * Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo * Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo * Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris * Domenichini, J.-P. & B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris * Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. * Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo. == Loharano sy fanamarihana == lyi9q50nyiklj49tcac2c4fd26pweub 1149094 1149093 2026-08-11T12:27:07Z ~2026-43849-27 40659 /* Ny Andrianamboninolona */ 1149094 wikitext text/x-wiki Ny '''sarangam-poko''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra: ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]). Efa ravan’ny fanjanahan-tany frantsay teto Madagasikara io rafitra io. Amin’ny fiaraha-monina merina hatramin’izao anefa dia mbola betsaka ny mitazona ny maha andriana sy hova, ary mainty azy ireo. Ny fanandevozana moa nofoananana tamin’izany vanim-potoana izany ka tsy misy intsony ny mpanompo fa efa olona afaka avokoa ny taranaka ankehitriny. == Ny Andriana == Ny Andriana no ambony indrindra tao amin' ny [[Fanjakana Merina]]. Mitovy razambe ny ankamaroany ary ankoatr’ireo olon-tsotra mendrika nasandratra ho andriana dia taranaky ny mpanjaka (andriamanjaka) sy andriana taloha avokoa izy ireo. Nisahana ny adidy teo amin’ny fitondrana isan’ambaratonga samihafa ny andriana (nanorina fanjakana andriana ary nanjaka tany amin’ny foko hafa, lasa governora tany amin’ny faritany taty aoriana taty, tompon’andraikitry ny famoriana hetra...). Nisy ihany koa ireo nanana fahefana tanteraka ka nizaka tena ny toerana nentiny (vodivona, menakely), ary ireo izay mpitarika tafika sy nanampy ny fanjakan’ny andriamanjaka tsy ho lavon’ny fahavalo na nanampy azy hivelatra. Nisy moa ny sokajin' andriana, ary ny sokajin' ny havan' andriana. === Sokajin' Andriana === Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito tao Imerina avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany: * ny Zanakandriana, * ny Zazamarolahy, * ny Andriamasinavalona, * ny Andriantompokoindrindra, * ny Andrianamboninolona, * ny Andriandranando, * ny Zanadralambo, ==== Ny Zanakandriana ==== Ny "[[Zanakandriana]]" no natokan’ ny mpanjaka Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka nipoiran’ izay andriamanjaka nifandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny "[[Andriandoriamanjaka]]"(taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa dia nandà ny hanjaka, na dia natolotr’ i Rabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany io ny mpanjaka Rabiby izay vao namela an’i Ralambo zanak’Andriamanelo handimby azy. Navela hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka mandrakizay azy ny Andriandoriamanjaka ho tambin’izany. Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe "Printsy" na "Printsesy" ny Zanakandriana. ==== Ny Zazamarolahy ==== Ny "[[Zazamarolahy]]" no taranak' izy efa-dahy nanjaka, dia i Andrianjakanavalomandimby teo Antananarivo, i Andrianavalonimerina teo Ambohidrabiby, i Andriantomponimerina teo Ambohidratrimo ary i Andriantsimitoviaminandriana teo Ambohimanga. Ny maha Zazamarolahy noho izany dia azo dieny ny fotoana nahaterahan’ ilay andriana. Tsy nisy afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy satria ny taranak’ Izy efa-dahy zanak’ [[Andriamasinavalona]] izay nanjaka irery ihany no tao amin’ity sokajy ity. Ny Zazamarolahy moa dia tompom-bodivona ka izy ireo dia nizaka tena tanteraka tamin’ny fitondrana ireo olona tamin’ireo toerana ireo. Ny mpanjaka Andrianampoinimerina, izay Zazamarolahy firazanana ary nanjaka teo Ambohimanga, dia nandresy na nampiaiky ireo mpanjakan’ny vohitra hafa izay teraka Zazamarolahy toa azy ka nampiray an’Imerina enin-toko. Tao aorian’izany dia namorona ny sokajy Zanakandriana izay ambony filaharana noho ny Zazamarolahy izy, mba ho tombontsoan’ny taranany amin’ny fandovana ny seza fiandrianana. Tamin’ny androny sy ny an’ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa. Amin’ny maha taranak’Andriantompokoindrindra razamben’ Andriamasinavalona azy, ny Zazamarolahy dia afaka nanisy tranomanara eo ambony fasany afa-tsy ireo Zazamarolahy vao ireo, izay andriana tany Imamo nantsoina hoe "Marolahin' Imamo" sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay. Marihina fa isaky ny niova ny andriamanjaka dia tsy maintsy nanavao ny fanekeny ary nampiseho fanoavana ny mpanjaka vaovao ny Zazamarolahy, raha tsy izany dia fahafatesana no niandry ireo tsy nankatoa. Ny Zazamarolahy dia azo nampiakarina ho "Zanakandriana" ary afaka naetry ho "Andriamasinavalona" ihany koa. ==== Ny Andriamasinavalona ==== Ny "[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]" dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany. Misy koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny "Zanadralambo amin' Andrianjaka" toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay mpanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy ihany koa ireo nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina sy ny andriamanjaka nandimby azy (toa an’i Jean Laborde) no nakarina ho Andriamasinavalona. Ireo andriana na olon-tsotra nasandratra ho Andriamasinavalona fa tsy taranak’Andriantompokoindrindra moa tsy nahazo nasiana "trano manara" ny fasany. ==== Ny Andriantompokoindrindra ==== Ny "[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]" na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ny andriambavy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho "Lahimatoan’ Imerina" izy. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io. Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany. ==== Ny Andrianamboninolona ==== Ny "[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]" na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany, rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy. Isan’ny foko mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo. ==== Ny Andriandranando ==== Ny "[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]" na Zafindranando dia taranaky ny andriandahy [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany. Andriandranandobe dia naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo, ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy teo Ambohibe ary Andrianifantsy teo amin’ny faritr’Ambohibe ihany koa. Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy. Marihina koa anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando. ==== Ny Zanadralambo ==== Ny "[[Zanadralambo]]" dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe "Zanadralambo amin' Andrianjaka" dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny "Zana-dRambavy" ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola no fiaviany. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy Ramanga. Ny mpanjaka Andrianampoinimerina no nanao ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranaka avy ao Masindray ireo. Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy moa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. === Sokajin' ny havan' andriana === Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa. === Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana === Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns. Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny "Tsara va tompoko", na "Sarasara tsy ambaka" na ny "Tsara antitra tompoko" raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny "hafenina" na "hasitrika" fa tsy hoe "halevina" raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns. == Ny Hova == Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova. === Anjara toerany === Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy. Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe "andrian-dreraka" na "andriana malahelo". Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio. Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina. == Ny Mainty == Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe "enindreny" aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro anisa. === Sokajin' ny Mainty === Misy sokajy telo ny Mainty, dia: * ny [[Manisotra]], * ny [[Manendy]], * ny [[Tsiarondahy]] ==== Ny Manisotra ==== Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany<ref>"[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]", ''jacaranda.fr''</ref>. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha. ==== Ny Manendy ==== Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo. ==== Ny Tsiarondahy ==== Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na "Mainty telo reny", izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo. === Anjara asany faha mpanjaka === Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina. == Ny mpanompo == Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]]. === Tantara === Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany. === Anjara asany === Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany. === Antony maha lasa andevo === Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina: * ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''. * ny babo an’ ady; * ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika) == Fiovana saranga == === Fiovana ho Andriana === Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza. Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova. === Fiovana ho Hova === Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho "[[Folovohitra]]" , "Hova", na "[[Velondraimandreny]]". === Fiovana ho Mainty === Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo. Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]]. Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana. === Fiovana ho Andevo === Ny andevo dia noheverina ho "olona maloto", tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay "olona madio". Izany "fahalotoana" sy "fahadiovana" izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy. == Jereo koa == * [[Sarangam-poko eto Madagasikara]] * Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'') == Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany == '''Tranonkala''' * [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty "Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty"], https://www.jacaranda.fr/ * Rakotondrabenja Adrien, "Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.", [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&redir_esc=y Taloha, N°6] '''Boky''' * Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo * Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo * Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo * Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris * Domenichini, J.-P. & B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris * Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. * Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo. == Loharano sy fanamarihana == obc3rihy4oineibpzq1p1one9y4ga6h 1149097 1149094 2026-08-11T12:33:20Z ~2026-43849-27 40659 /* Ny Andriandranando */ 1149097 wikitext text/x-wiki Ny '''sarangam-poko''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra: ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]). Efa ravan’ny fanjanahan-tany frantsay teto Madagasikara io rafitra io. Amin’ny fiaraha-monina merina hatramin’izao anefa dia mbola betsaka ny mitazona ny maha andriana sy hova, ary mainty azy ireo. Ny fanandevozana moa nofoananana tamin’izany vanim-potoana izany ka tsy misy intsony ny mpanompo fa efa olona afaka avokoa ny taranaka ankehitriny. == Ny Andriana == Ny Andriana no ambony indrindra tao amin' ny [[Fanjakana Merina]]. Mitovy razambe ny ankamaroany ary ankoatr’ireo olon-tsotra mendrika nasandratra ho andriana dia taranaky ny mpanjaka (andriamanjaka) sy andriana taloha avokoa izy ireo. Nisahana ny adidy teo amin’ny fitondrana isan’ambaratonga samihafa ny andriana (nanorina fanjakana andriana ary nanjaka tany amin’ny foko hafa, lasa governora tany amin’ny faritany taty aoriana taty, tompon’andraikitry ny famoriana hetra...). Nisy ihany koa ireo nanana fahefana tanteraka ka nizaka tena ny toerana nentiny (vodivona, menakely), ary ireo izay mpitarika tafika sy nanampy ny fanjakan’ny andriamanjaka tsy ho lavon’ny fahavalo na nanampy azy hivelatra. Nisy moa ny sokajin' andriana, ary ny sokajin' ny havan' andriana. === Sokajin' Andriana === Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito tao Imerina avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany: * ny Zanakandriana, * ny Zazamarolahy, * ny Andriamasinavalona, * ny Andriantompokoindrindra, * ny Andrianamboninolona, * ny Andriandranando, * ny Zanadralambo, ==== Ny Zanakandriana ==== Ny "[[Zanakandriana]]" no natokan’ ny mpanjaka Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka nipoiran’ izay andriamanjaka nifandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny "[[Andriandoriamanjaka]]"(taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa dia nandà ny hanjaka, na dia natolotr’ i Rabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany io ny mpanjaka Rabiby izay vao namela an’i Ralambo zanak’Andriamanelo handimby azy. Navela hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka mandrakizay azy ny Andriandoriamanjaka ho tambin’izany. Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe "Printsy" na "Printsesy" ny Zanakandriana. ==== Ny Zazamarolahy ==== Ny "[[Zazamarolahy]]" no taranak' izy efa-dahy nanjaka, dia i Andrianjakanavalomandimby teo Antananarivo, i Andrianavalonimerina teo Ambohidrabiby, i Andriantomponimerina teo Ambohidratrimo ary i Andriantsimitoviaminandriana teo Ambohimanga. Ny maha Zazamarolahy noho izany dia azo dieny ny fotoana nahaterahan’ ilay andriana. Tsy nisy afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy satria ny taranak’ Izy efa-dahy zanak’ [[Andriamasinavalona]] izay nanjaka irery ihany no tao amin’ity sokajy ity. Ny Zazamarolahy moa dia tompom-bodivona ka izy ireo dia nizaka tena tanteraka tamin’ny fitondrana ireo olona tamin’ireo toerana ireo. Ny mpanjaka Andrianampoinimerina, izay Zazamarolahy firazanana ary nanjaka teo Ambohimanga, dia nandresy na nampiaiky ireo mpanjakan’ny vohitra hafa izay teraka Zazamarolahy toa azy ka nampiray an’Imerina enin-toko. Tao aorian’izany dia namorona ny sokajy Zanakandriana izay ambony filaharana noho ny Zazamarolahy izy, mba ho tombontsoan’ny taranany amin’ny fandovana ny seza fiandrianana. Tamin’ny androny sy ny an’ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa. Amin’ny maha taranak’Andriantompokoindrindra razamben’ Andriamasinavalona azy, ny Zazamarolahy dia afaka nanisy tranomanara eo ambony fasany afa-tsy ireo Zazamarolahy vao ireo, izay andriana tany Imamo nantsoina hoe "Marolahin' Imamo" sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay. Marihina fa isaky ny niova ny andriamanjaka dia tsy maintsy nanavao ny fanekeny ary nampiseho fanoavana ny mpanjaka vaovao ny Zazamarolahy, raha tsy izany dia fahafatesana no niandry ireo tsy nankatoa. Ny Zazamarolahy dia azo nampiakarina ho "Zanakandriana" ary afaka naetry ho "Andriamasinavalona" ihany koa. ==== Ny Andriamasinavalona ==== Ny "[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]" dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany. Misy koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny "Zanadralambo amin' Andrianjaka" toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay mpanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy ihany koa ireo nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina sy ny andriamanjaka nandimby azy (toa an’i Jean Laborde) no nakarina ho Andriamasinavalona. Ireo andriana na olon-tsotra nasandratra ho Andriamasinavalona fa tsy taranak’Andriantompokoindrindra moa tsy nahazo nasiana "trano manara" ny fasany. ==== Ny Andriantompokoindrindra ==== Ny "[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]" na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ny andriambavy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho "Lahimatoan’ Imerina" izy. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io. Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany. ==== Ny Andrianamboninolona ==== Ny "[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]" na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany, rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy. Isan’ny foko mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo. ==== Ny Andriandranando ==== Ny "[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]" na Zafindranando dia taranaky ny andriandahy [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany. Andriandranandobe dia anadahin-dRabehavina renin’Andriantompokoindrindra. Naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo izy ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy teo Ambohibe ary Andrianifantsy teo amin’ny faritr’Ambohibe ihany koa. Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy. Marihina anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando. ==== Ny Zanadralambo ==== Ny "[[Zanadralambo]]" dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe "Zanadralambo amin' Andrianjaka" dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny "Zana-dRambavy" ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola no fiaviany. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy Ramanga. Ny mpanjaka Andrianampoinimerina no nanao ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranaka avy ao Masindray ireo. Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy moa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. === Sokajin' ny havan' andriana === Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa. === Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana === Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns. Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny "Tsara va tompoko", na "Sarasara tsy ambaka" na ny "Tsara antitra tompoko" raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny "hafenina" na "hasitrika" fa tsy hoe "halevina" raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns. == Ny Hova == Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova. === Anjara toerany === Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy. Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe "andrian-dreraka" na "andriana malahelo". Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio. Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina. == Ny Mainty == Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe "enindreny" aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro anisa. === Sokajin' ny Mainty === Misy sokajy telo ny Mainty, dia: * ny [[Manisotra]], * ny [[Manendy]], * ny [[Tsiarondahy]] ==== Ny Manisotra ==== Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany<ref>"[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]", ''jacaranda.fr''</ref>. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha. ==== Ny Manendy ==== Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo. ==== Ny Tsiarondahy ==== Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na "Mainty telo reny", izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo. === Anjara asany faha mpanjaka === Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina. == Ny mpanompo == Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]]. === Tantara === Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany. === Anjara asany === Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany. === Antony maha lasa andevo === Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina: * ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''. * ny babo an’ ady; * ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika) == Fiovana saranga == === Fiovana ho Andriana === Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza. Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova. === Fiovana ho Hova === Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho "[[Folovohitra]]" , "Hova", na "[[Velondraimandreny]]". === Fiovana ho Mainty === Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo. Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]]. Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana. === Fiovana ho Andevo === Ny andevo dia noheverina ho "olona maloto", tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay "olona madio". Izany "fahalotoana" sy "fahadiovana" izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy. == Jereo koa == * [[Sarangam-poko eto Madagasikara]] * Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'') == Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany == '''Tranonkala''' * [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty "Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty"], https://www.jacaranda.fr/ * Rakotondrabenja Adrien, "Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.", [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&redir_esc=y Taloha, N°6] '''Boky''' * Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo * Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo * Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo * Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris * Domenichini, J.-P. & B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris * Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. * Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo. == Loharano sy fanamarihana == 58l61r9k1ibukkhhncnrguyqjnp5dvt 1149098 1149097 2026-08-11T12:33:49Z ~2026-43849-27 40659 /* Ny Andriandranando */ 1149098 wikitext text/x-wiki Ny '''sarangam-poko''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra: ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]). Efa ravan’ny fanjanahan-tany frantsay teto Madagasikara io rafitra io. Amin’ny fiaraha-monina merina hatramin’izao anefa dia mbola betsaka ny mitazona ny maha andriana sy hova, ary mainty azy ireo. Ny fanandevozana moa nofoananana tamin’izany vanim-potoana izany ka tsy misy intsony ny mpanompo fa efa olona afaka avokoa ny taranaka ankehitriny. == Ny Andriana == Ny Andriana no ambony indrindra tao amin' ny [[Fanjakana Merina]]. Mitovy razambe ny ankamaroany ary ankoatr’ireo olon-tsotra mendrika nasandratra ho andriana dia taranaky ny mpanjaka (andriamanjaka) sy andriana taloha avokoa izy ireo. Nisahana ny adidy teo amin’ny fitondrana isan’ambaratonga samihafa ny andriana (nanorina fanjakana andriana ary nanjaka tany amin’ny foko hafa, lasa governora tany amin’ny faritany taty aoriana taty, tompon’andraikitry ny famoriana hetra...). Nisy ihany koa ireo nanana fahefana tanteraka ka nizaka tena ny toerana nentiny (vodivona, menakely), ary ireo izay mpitarika tafika sy nanampy ny fanjakan’ny andriamanjaka tsy ho lavon’ny fahavalo na nanampy azy hivelatra. Nisy moa ny sokajin' andriana, ary ny sokajin' ny havan' andriana. === Sokajin' Andriana === Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito tao Imerina avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany: * ny Zanakandriana, * ny Zazamarolahy, * ny Andriamasinavalona, * ny Andriantompokoindrindra, * ny Andrianamboninolona, * ny Andriandranando, * ny Zanadralambo, ==== Ny Zanakandriana ==== Ny "[[Zanakandriana]]" no natokan’ ny mpanjaka Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka nipoiran’ izay andriamanjaka nifandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny "[[Andriandoriamanjaka]]"(taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa dia nandà ny hanjaka, na dia natolotr’ i Rabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany io ny mpanjaka Rabiby izay vao namela an’i Ralambo zanak’Andriamanelo handimby azy. Navela hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka mandrakizay azy ny Andriandoriamanjaka ho tambin’izany. Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe "Printsy" na "Printsesy" ny Zanakandriana. ==== Ny Zazamarolahy ==== Ny "[[Zazamarolahy]]" no taranak' izy efa-dahy nanjaka, dia i Andrianjakanavalomandimby teo Antananarivo, i Andrianavalonimerina teo Ambohidrabiby, i Andriantomponimerina teo Ambohidratrimo ary i Andriantsimitoviaminandriana teo Ambohimanga. Ny maha Zazamarolahy noho izany dia azo dieny ny fotoana nahaterahan’ ilay andriana. Tsy nisy afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy satria ny taranak’ Izy efa-dahy zanak’ [[Andriamasinavalona]] izay nanjaka irery ihany no tao amin’ity sokajy ity. Ny Zazamarolahy moa dia tompom-bodivona ka izy ireo dia nizaka tena tanteraka tamin’ny fitondrana ireo olona tamin’ireo toerana ireo. Ny mpanjaka Andrianampoinimerina, izay Zazamarolahy firazanana ary nanjaka teo Ambohimanga, dia nandresy na nampiaiky ireo mpanjakan’ny vohitra hafa izay teraka Zazamarolahy toa azy ka nampiray an’Imerina enin-toko. Tao aorian’izany dia namorona ny sokajy Zanakandriana izay ambony filaharana noho ny Zazamarolahy izy, mba ho tombontsoan’ny taranany amin’ny fandovana ny seza fiandrianana. Tamin’ny androny sy ny an’ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa. Amin’ny maha taranak’Andriantompokoindrindra razamben’ Andriamasinavalona azy, ny Zazamarolahy dia afaka nanisy tranomanara eo ambony fasany afa-tsy ireo Zazamarolahy vao ireo, izay andriana tany Imamo nantsoina hoe "Marolahin' Imamo" sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay. Marihina fa isaky ny niova ny andriamanjaka dia tsy maintsy nanavao ny fanekeny ary nampiseho fanoavana ny mpanjaka vaovao ny Zazamarolahy, raha tsy izany dia fahafatesana no niandry ireo tsy nankatoa. Ny Zazamarolahy dia azo nampiakarina ho "Zanakandriana" ary afaka naetry ho "Andriamasinavalona" ihany koa. ==== Ny Andriamasinavalona ==== Ny "[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]" dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany. Misy koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny "Zanadralambo amin' Andrianjaka" toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay mpanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy ihany koa ireo nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina sy ny andriamanjaka nandimby azy (toa an’i Jean Laborde) no nakarina ho Andriamasinavalona. Ireo andriana na olon-tsotra nasandratra ho Andriamasinavalona fa tsy taranak’Andriantompokoindrindra moa tsy nahazo nasiana "trano manara" ny fasany. ==== Ny Andriantompokoindrindra ==== Ny "[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]" na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ny andriambavy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho "Lahimatoan’ Imerina" izy. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io. Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany. ==== Ny Andrianamboninolona ==== Ny "[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]" na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany, rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy. Isan’ny foko mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo. ==== Ny Andriandranando ==== Ny "[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]" na Zafindranando dia taranaky ny andriandahy [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra taty [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany. Andriandranandobe dia anadahin-dRabehavina renin’Andriantompokoindrindra. Naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo izy ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy teo Ambohibe ary Andrianifantsy teo amin’ny faritr’Ambohibe ihany koa. Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy. Marihina anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando. ==== Ny Zanadralambo ==== Ny "[[Zanadralambo]]" dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe "Zanadralambo amin' Andrianjaka" dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny "Zana-dRambavy" ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola no fiaviany. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy Ramanga. Ny mpanjaka Andrianampoinimerina no nanao ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranaka avy ao Masindray ireo. Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy moa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. === Sokajin' ny havan' andriana === Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa. === Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana === Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns. Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny "Tsara va tompoko", na "Sarasara tsy ambaka" na ny "Tsara antitra tompoko" raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny "hafenina" na "hasitrika" fa tsy hoe "halevina" raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns. == Ny Hova == Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova. === Anjara toerany === Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy. Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe "andrian-dreraka" na "andriana malahelo". Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio. Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina. == Ny Mainty == Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe "enindreny" aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro anisa. === Sokajin' ny Mainty === Misy sokajy telo ny Mainty, dia: * ny [[Manisotra]], * ny [[Manendy]], * ny [[Tsiarondahy]] ==== Ny Manisotra ==== Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany<ref>"[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]", ''jacaranda.fr''</ref>. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha. ==== Ny Manendy ==== Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo. ==== Ny Tsiarondahy ==== Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na "Mainty telo reny", izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo. === Anjara asany faha mpanjaka === Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina. == Ny mpanompo == Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]]. === Tantara === Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany. === Anjara asany === Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany. === Antony maha lasa andevo === Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina: * ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''. * ny babo an’ ady; * ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika) == Fiovana saranga == === Fiovana ho Andriana === Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza. Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova. === Fiovana ho Hova === Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho "[[Folovohitra]]" , "Hova", na "[[Velondraimandreny]]". === Fiovana ho Mainty === Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo. Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]]. Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana. === Fiovana ho Andevo === Ny andevo dia noheverina ho "olona maloto", tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay "olona madio". Izany "fahalotoana" sy "fahadiovana" izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy. == Jereo koa == * [[Sarangam-poko eto Madagasikara]] * Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'') == Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany == '''Tranonkala''' * [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty "Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty"], https://www.jacaranda.fr/ * Rakotondrabenja Adrien, "Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.", [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&redir_esc=y Taloha, N°6] '''Boky''' * Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo * Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo * Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo * Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris * Domenichini, J.-P. & B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris * Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. * Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo. == Loharano sy fanamarihana == p9rkw72kjqnlhiuzjdxhzihb0mbp0o1 1149099 1149098 2026-08-11T12:34:41Z ~2026-43849-27 40659 /* Ny Andriandranando */ 1149099 wikitext text/x-wiki Ny '''sarangam-poko''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra: ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]). Efa ravan’ny fanjanahan-tany frantsay teto Madagasikara io rafitra io. Amin’ny fiaraha-monina merina hatramin’izao anefa dia mbola betsaka ny mitazona ny maha andriana sy hova, ary mainty azy ireo. Ny fanandevozana moa nofoananana tamin’izany vanim-potoana izany ka tsy misy intsony ny mpanompo fa efa olona afaka avokoa ny taranaka ankehitriny. == Ny Andriana == Ny Andriana no ambony indrindra tao amin' ny [[Fanjakana Merina]]. Mitovy razambe ny ankamaroany ary ankoatr’ireo olon-tsotra mendrika nasandratra ho andriana dia taranaky ny mpanjaka (andriamanjaka) sy andriana taloha avokoa izy ireo. Nisahana ny adidy teo amin’ny fitondrana isan’ambaratonga samihafa ny andriana (nanorina fanjakana andriana ary nanjaka tany amin’ny foko hafa, lasa governora tany amin’ny faritany taty aoriana taty, tompon’andraikitry ny famoriana hetra...). Nisy ihany koa ireo nanana fahefana tanteraka ka nizaka tena ny toerana nentiny (vodivona, menakely), ary ireo izay mpitarika tafika sy nanampy ny fanjakan’ny andriamanjaka tsy ho lavon’ny fahavalo na nanampy azy hivelatra. Nisy moa ny sokajin' andriana, ary ny sokajin' ny havan' andriana. === Sokajin' Andriana === Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito tao Imerina avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany: * ny Zanakandriana, * ny Zazamarolahy, * ny Andriamasinavalona, * ny Andriantompokoindrindra, * ny Andrianamboninolona, * ny Andriandranando, * ny Zanadralambo, ==== Ny Zanakandriana ==== Ny "[[Zanakandriana]]" no natokan’ ny mpanjaka Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka nipoiran’ izay andriamanjaka nifandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny "[[Andriandoriamanjaka]]"(taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa dia nandà ny hanjaka, na dia natolotr’ i Rabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany io ny mpanjaka Rabiby izay vao namela an’i Ralambo zanak’Andriamanelo handimby azy. Navela hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka mandrakizay azy ny Andriandoriamanjaka ho tambin’izany. Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe "Printsy" na "Printsesy" ny Zanakandriana. ==== Ny Zazamarolahy ==== Ny "[[Zazamarolahy]]" no taranak' izy efa-dahy nanjaka, dia i Andrianjakanavalomandimby teo Antananarivo, i Andrianavalonimerina teo Ambohidrabiby, i Andriantomponimerina teo Ambohidratrimo ary i Andriantsimitoviaminandriana teo Ambohimanga. Ny maha Zazamarolahy noho izany dia azo dieny ny fotoana nahaterahan’ ilay andriana. Tsy nisy afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy satria ny taranak’ Izy efa-dahy zanak’ [[Andriamasinavalona]] izay nanjaka irery ihany no tao amin’ity sokajy ity. Ny Zazamarolahy moa dia tompom-bodivona ka izy ireo dia nizaka tena tanteraka tamin’ny fitondrana ireo olona tamin’ireo toerana ireo. Ny mpanjaka Andrianampoinimerina, izay Zazamarolahy firazanana ary nanjaka teo Ambohimanga, dia nandresy na nampiaiky ireo mpanjakan’ny vohitra hafa izay teraka Zazamarolahy toa azy ka nampiray an’Imerina enin-toko. Tao aorian’izany dia namorona ny sokajy Zanakandriana izay ambony filaharana noho ny Zazamarolahy izy, mba ho tombontsoan’ny taranany amin’ny fandovana ny seza fiandrianana. Tamin’ny androny sy ny an’ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa. Amin’ny maha taranak’Andriantompokoindrindra razamben’ Andriamasinavalona azy, ny Zazamarolahy dia afaka nanisy tranomanara eo ambony fasany afa-tsy ireo Zazamarolahy vao ireo, izay andriana tany Imamo nantsoina hoe "Marolahin' Imamo" sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay. Marihina fa isaky ny niova ny andriamanjaka dia tsy maintsy nanavao ny fanekeny ary nampiseho fanoavana ny mpanjaka vaovao ny Zazamarolahy, raha tsy izany dia fahafatesana no niandry ireo tsy nankatoa. Ny Zazamarolahy dia azo nampiakarina ho "Zanakandriana" ary afaka naetry ho "Andriamasinavalona" ihany koa. ==== Ny Andriamasinavalona ==== Ny "[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]" dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany. Misy koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny "Zanadralambo amin' Andrianjaka" toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay mpanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy ihany koa ireo nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina sy ny andriamanjaka nandimby azy (toa an’i Jean Laborde) no nakarina ho Andriamasinavalona. Ireo andriana na olon-tsotra nasandratra ho Andriamasinavalona fa tsy taranak’Andriantompokoindrindra moa tsy nahazo nasiana "trano manara" ny fasany. ==== Ny Andriantompokoindrindra ==== Ny "[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]" na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ny andriambavy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho "Lahimatoan’ Imerina" izy. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io. Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany. ==== Ny Andrianamboninolona ==== Ny "[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]" na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany, rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy. Isan’ny foko mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo. ==== Ny Andriandranando ==== Ny "[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]" na Zafindranando dia taranaky ny andriandahy [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra tao [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany. Andriandranandobe dia anadahin-dRabehavina renin’Andriantompokoindrindra. Naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo izy ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy teo Ambohibe ary Andrianifantsy teo amin’ny faritr’Ambohibe ihany koa. Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy. Marihina anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando. ==== Ny Zanadralambo ==== Ny "[[Zanadralambo]]" dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe "Zanadralambo amin' Andrianjaka" dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny "Zana-dRambavy" ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola no fiaviany. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy Ramanga. Ny mpanjaka Andrianampoinimerina no nanao ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranaka avy ao Masindray ireo. Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy moa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. === Sokajin' ny havan' andriana === Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa. === Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana === Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns. Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny "Tsara va tompoko", na "Sarasara tsy ambaka" na ny "Tsara antitra tompoko" raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny "hafenina" na "hasitrika" fa tsy hoe "halevina" raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns. == Ny Hova == Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova. === Anjara toerany === Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy. Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe "andrian-dreraka" na "andriana malahelo". Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio. Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina. == Ny Mainty == Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe "enindreny" aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro anisa. === Sokajin' ny Mainty === Misy sokajy telo ny Mainty, dia: * ny [[Manisotra]], * ny [[Manendy]], * ny [[Tsiarondahy]] ==== Ny Manisotra ==== Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany<ref>"[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]", ''jacaranda.fr''</ref>. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha. ==== Ny Manendy ==== Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo. ==== Ny Tsiarondahy ==== Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na "Mainty telo reny", izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo. === Anjara asany faha mpanjaka === Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina. == Ny mpanompo == Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]]. === Tantara === Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany. === Anjara asany === Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany. === Antony maha lasa andevo === Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina: * ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''. * ny babo an’ ady; * ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika) == Fiovana saranga == === Fiovana ho Andriana === Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza. Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova. === Fiovana ho Hova === Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho "[[Folovohitra]]" , "Hova", na "[[Velondraimandreny]]". === Fiovana ho Mainty === Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo. Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]]. Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana. === Fiovana ho Andevo === Ny andevo dia noheverina ho "olona maloto", tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay "olona madio". Izany "fahalotoana" sy "fahadiovana" izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy. == Jereo koa == * [[Sarangam-poko eto Madagasikara]] * Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'') == Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany == '''Tranonkala''' * [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty "Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty"], https://www.jacaranda.fr/ * Rakotondrabenja Adrien, "Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.", [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&redir_esc=y Taloha, N°6] '''Boky''' * Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo * Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo * Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo * Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris * Domenichini, J.-P. & B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris * Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. * Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo. == Loharano sy fanamarihana == m73h0tfh3zj6szg81dg1v581wqiextq 1149100 1149099 2026-08-11T12:36:31Z ~2026-43849-27 40659 /* Ny Andriandranando */ 1149100 wikitext text/x-wiki Ny '''sarangam-poko''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra: ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]). Efa ravan’ny fanjanahan-tany frantsay teto Madagasikara io rafitra io. Amin’ny fiaraha-monina merina hatramin’izao anefa dia mbola betsaka ny mitazona ny maha andriana sy hova, ary mainty azy ireo. Ny fanandevozana moa nofoananana tamin’izany vanim-potoana izany ka tsy misy intsony ny mpanompo fa efa olona afaka avokoa ny taranaka ankehitriny. == Ny Andriana == Ny Andriana no ambony indrindra tao amin' ny [[Fanjakana Merina]]. Mitovy razambe ny ankamaroany ary ankoatr’ireo olon-tsotra mendrika nasandratra ho andriana dia taranaky ny mpanjaka (andriamanjaka) sy andriana taloha avokoa izy ireo. Nisahana ny adidy teo amin’ny fitondrana isan’ambaratonga samihafa ny andriana (nanorina fanjakana andriana ary nanjaka tany amin’ny foko hafa, lasa governora tany amin’ny faritany taty aoriana taty, tompon’andraikitry ny famoriana hetra...). Nisy ihany koa ireo nanana fahefana tanteraka ka nizaka tena ny toerana nentiny (vodivona, menakely), ary ireo izay mpitarika tafika sy nanampy ny fanjakan’ny andriamanjaka tsy ho lavon’ny fahavalo na nanampy azy hivelatra. Nisy moa ny sokajin' andriana, ary ny sokajin' ny havan' andriana. === Sokajin' Andriana === Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito tao Imerina avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany: * ny Zanakandriana, * ny Zazamarolahy, * ny Andriamasinavalona, * ny Andriantompokoindrindra, * ny Andrianamboninolona, * ny Andriandranando, * ny Zanadralambo, ==== Ny Zanakandriana ==== Ny "[[Zanakandriana]]" no natokan’ ny mpanjaka Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka nipoiran’ izay andriamanjaka nifandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny "[[Andriandoriamanjaka]]"(taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa dia nandà ny hanjaka, na dia natolotr’ i Rabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany io ny mpanjaka Rabiby izay vao namela an’i Ralambo zanak’Andriamanelo handimby azy. Navela hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka mandrakizay azy ny Andriandoriamanjaka ho tambin’izany. Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe "Printsy" na "Printsesy" ny Zanakandriana. ==== Ny Zazamarolahy ==== Ny "[[Zazamarolahy]]" no taranak' izy efa-dahy nanjaka, dia i Andrianjakanavalomandimby teo Antananarivo, i Andrianavalonimerina teo Ambohidrabiby, i Andriantomponimerina teo Ambohidratrimo ary i Andriantsimitoviaminandriana teo Ambohimanga. Ny maha Zazamarolahy noho izany dia azo dieny ny fotoana nahaterahan’ ilay andriana. Tsy nisy afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy satria ny taranak’ Izy efa-dahy zanak’ [[Andriamasinavalona]] izay nanjaka irery ihany no tao amin’ity sokajy ity. Ny Zazamarolahy moa dia tompom-bodivona ka izy ireo dia nizaka tena tanteraka tamin’ny fitondrana ireo olona tamin’ireo toerana ireo. Ny mpanjaka Andrianampoinimerina, izay Zazamarolahy firazanana ary nanjaka teo Ambohimanga, dia nandresy na nampiaiky ireo mpanjakan’ny vohitra hafa izay teraka Zazamarolahy toa azy ka nampiray an’Imerina enin-toko. Tao aorian’izany dia namorona ny sokajy Zanakandriana izay ambony filaharana noho ny Zazamarolahy izy, mba ho tombontsoan’ny taranany amin’ny fandovana ny seza fiandrianana. Tamin’ny androny sy ny an’ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa. Amin’ny maha taranak’Andriantompokoindrindra razamben’ Andriamasinavalona azy, ny Zazamarolahy dia afaka nanisy tranomanara eo ambony fasany afa-tsy ireo Zazamarolahy vao ireo, izay andriana tany Imamo nantsoina hoe "Marolahin' Imamo" sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay. Marihina fa isaky ny niova ny andriamanjaka dia tsy maintsy nanavao ny fanekeny ary nampiseho fanoavana ny mpanjaka vaovao ny Zazamarolahy, raha tsy izany dia fahafatesana no niandry ireo tsy nankatoa. Ny Zazamarolahy dia azo nampiakarina ho "Zanakandriana" ary afaka naetry ho "Andriamasinavalona" ihany koa. ==== Ny Andriamasinavalona ==== Ny "[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]" dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany. Misy koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny "Zanadralambo amin' Andrianjaka" toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay mpanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy ihany koa ireo nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina sy ny andriamanjaka nandimby azy (toa an’i Jean Laborde) no nakarina ho Andriamasinavalona. Ireo andriana na olon-tsotra nasandratra ho Andriamasinavalona fa tsy taranak’Andriantompokoindrindra moa tsy nahazo nasiana "trano manara" ny fasany. ==== Ny Andriantompokoindrindra ==== Ny "[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]" na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ny andriambavy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho "Lahimatoan’ Imerina" izy. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io. Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany. ==== Ny Andrianamboninolona ==== Ny "[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]" na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany, rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy. Isan’ny foko mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo. ==== Ny Andriandranando ==== Ny "[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]" na Zafindranando dia taranaky ny andriana natao hoe [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra tao [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany. Andriandranandobe dia anadahin-dRabehavina renin’Andriantompokoindrindra. Naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo izy ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy teo Ambohibe ary Andrianifantsy teo amin’ny faritr’Ambohibe ihany koa. Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy. Marihina anefa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando. ==== Ny Zanadralambo ==== Ny "[[Zanadralambo]]" dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe "Zanadralambo amin' Andrianjaka" dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny "Zana-dRambavy" ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola no fiaviany. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy Ramanga. Ny mpanjaka Andrianampoinimerina no nanao ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranaka avy ao Masindray ireo. Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy moa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. === Sokajin' ny havan' andriana === Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa. === Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana === Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns. Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny "Tsara va tompoko", na "Sarasara tsy ambaka" na ny "Tsara antitra tompoko" raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny "hafenina" na "hasitrika" fa tsy hoe "halevina" raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns. == Ny Hova == Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova. === Anjara toerany === Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy. Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe "andrian-dreraka" na "andriana malahelo". Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio. Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina. == Ny Mainty == Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe "enindreny" aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro anisa. === Sokajin' ny Mainty === Misy sokajy telo ny Mainty, dia: * ny [[Manisotra]], * ny [[Manendy]], * ny [[Tsiarondahy]] ==== Ny Manisotra ==== Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany<ref>"[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]", ''jacaranda.fr''</ref>. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha. ==== Ny Manendy ==== Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo. ==== Ny Tsiarondahy ==== Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na "Mainty telo reny", izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo. === Anjara asany faha mpanjaka === Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina. == Ny mpanompo == Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]]. === Tantara === Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany. === Anjara asany === Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany. === Antony maha lasa andevo === Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina: * ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''. * ny babo an’ ady; * ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika) == Fiovana saranga == === Fiovana ho Andriana === Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza. Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova. === Fiovana ho Hova === Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho "[[Folovohitra]]" , "Hova", na "[[Velondraimandreny]]". === Fiovana ho Mainty === Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo. Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]]. Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana. === Fiovana ho Andevo === Ny andevo dia noheverina ho "olona maloto", tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay "olona madio". Izany "fahalotoana" sy "fahadiovana" izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy. == Jereo koa == * [[Sarangam-poko eto Madagasikara]] * Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'') == Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany == '''Tranonkala''' * [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty "Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty"], https://www.jacaranda.fr/ * Rakotondrabenja Adrien, "Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.", [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&redir_esc=y Taloha, N°6] '''Boky''' * Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo * Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo * Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo * Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris * Domenichini, J.-P. & B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris * Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. * Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo. == Loharano sy fanamarihana == 6co1hplo1r4lyi1vnnq441xfzq4emvz 1149101 1149100 2026-08-11T12:39:06Z ~2026-43849-27 40659 /* Ny Andriandranando */ 1149101 wikitext text/x-wiki Ny '''sarangam-poko''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra: ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]). Efa ravan’ny fanjanahan-tany frantsay teto Madagasikara io rafitra io. Amin’ny fiaraha-monina merina hatramin’izao anefa dia mbola betsaka ny mitazona ny maha andriana sy hova, ary mainty azy ireo. Ny fanandevozana moa nofoananana tamin’izany vanim-potoana izany ka tsy misy intsony ny mpanompo fa efa olona afaka avokoa ny taranaka ankehitriny. == Ny Andriana == Ny Andriana no ambony indrindra tao amin' ny [[Fanjakana Merina]]. Mitovy razambe ny ankamaroany ary ankoatr’ireo olon-tsotra mendrika nasandratra ho andriana dia taranaky ny mpanjaka (andriamanjaka) sy andriana taloha avokoa izy ireo. Nisahana ny adidy teo amin’ny fitondrana isan’ambaratonga samihafa ny andriana (nanorina fanjakana andriana ary nanjaka tany amin’ny foko hafa, lasa governora tany amin’ny faritany taty aoriana taty, tompon’andraikitry ny famoriana hetra...). Nisy ihany koa ireo nanana fahefana tanteraka ka nizaka tena ny toerana nentiny (vodivona, menakely), ary ireo izay mpitarika tafika sy nanampy ny fanjakan’ny andriamanjaka tsy ho lavon’ny fahavalo na nanampy azy hivelatra. Nisy moa ny sokajin' andriana, ary ny sokajin' ny havan' andriana. === Sokajin' Andriana === Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito tao Imerina avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany: * ny Zanakandriana, * ny Zazamarolahy, * ny Andriamasinavalona, * ny Andriantompokoindrindra, * ny Andrianamboninolona, * ny Andriandranando, * ny Zanadralambo, ==== Ny Zanakandriana ==== Ny "[[Zanakandriana]]" no natokan’ ny mpanjaka Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka nipoiran’ izay andriamanjaka nifandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny "[[Andriandoriamanjaka]]"(taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa dia nandà ny hanjaka, na dia natolotr’ i Rabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany io ny mpanjaka Rabiby izay vao namela an’i Ralambo zanak’Andriamanelo handimby azy. Navela hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka mandrakizay azy ny Andriandoriamanjaka ho tambin’izany. Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe "Printsy" na "Printsesy" ny Zanakandriana. ==== Ny Zazamarolahy ==== Ny "[[Zazamarolahy]]" no taranak' izy efa-dahy nanjaka, dia i Andrianjakanavalomandimby teo Antananarivo, i Andrianavalonimerina teo Ambohidrabiby, i Andriantomponimerina teo Ambohidratrimo ary i Andriantsimitoviaminandriana teo Ambohimanga. Ny maha Zazamarolahy noho izany dia azo dieny ny fotoana nahaterahan’ ilay andriana. Tsy nisy afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy satria ny taranak’ Izy efa-dahy zanak’ [[Andriamasinavalona]] izay nanjaka irery ihany no tao amin’ity sokajy ity. Ny Zazamarolahy moa dia tompom-bodivona ka izy ireo dia nizaka tena tanteraka tamin’ny fitondrana ireo olona tamin’ireo toerana ireo. Ny mpanjaka Andrianampoinimerina, izay Zazamarolahy firazanana ary nanjaka teo Ambohimanga, dia nandresy na nampiaiky ireo mpanjakan’ny vohitra hafa izay teraka Zazamarolahy toa azy ka nampiray an’Imerina enin-toko. Tao aorian’izany dia namorona ny sokajy Zanakandriana izay ambony filaharana noho ny Zazamarolahy izy, mba ho tombontsoan’ny taranany amin’ny fandovana ny seza fiandrianana. Tamin’ny androny sy ny an’ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa. Amin’ny maha taranak’Andriantompokoindrindra razamben’ Andriamasinavalona azy, ny Zazamarolahy dia afaka nanisy tranomanara eo ambony fasany afa-tsy ireo Zazamarolahy vao ireo, izay andriana tany Imamo nantsoina hoe "Marolahin' Imamo" sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay. Marihina fa isaky ny niova ny andriamanjaka dia tsy maintsy nanavao ny fanekeny ary nampiseho fanoavana ny mpanjaka vaovao ny Zazamarolahy, raha tsy izany dia fahafatesana no niandry ireo tsy nankatoa. Ny Zazamarolahy dia azo nampiakarina ho "Zanakandriana" ary afaka naetry ho "Andriamasinavalona" ihany koa. ==== Ny Andriamasinavalona ==== Ny "[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]" dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany. Misy koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny "Zanadralambo amin' Andrianjaka" toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay mpanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy ihany koa ireo nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina sy ny andriamanjaka nandimby azy (toa an’i Jean Laborde) no nakarina ho Andriamasinavalona. Ireo andriana na olon-tsotra nasandratra ho Andriamasinavalona fa tsy taranak’Andriantompokoindrindra moa tsy nahazo nasiana "trano manara" ny fasany. ==== Ny Andriantompokoindrindra ==== Ny "[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]" na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ny andriambavy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho "Lahimatoan’ Imerina" izy. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io. Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany. ==== Ny Andrianamboninolona ==== Ny "[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]" na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany, rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy. Isan’ny foko mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo. ==== Ny Andriandranando ==== Ny "[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]" na Zafindranando dia taranaky ny andriana natao hoe [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra tao [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany. Andriandranandobe dia anadahin-dRabehavina renin’Andriantompokoindrindra. Naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo izy ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy teo Ambohibe ary Andrianifantsy teo amin’ny faritr’Ambohibe ihany koa. Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy. Marihina koa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando. ==== Ny Zanadralambo ==== Ny "[[Zanadralambo]]" dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe "Zanadralambo amin' Andrianjaka" dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny "Zana-dRambavy" ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola no fiaviany. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy Ramanga. Ny mpanjaka Andrianampoinimerina no nanao ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranaka avy ao Masindray ireo. Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy moa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. === Sokajin' ny havan' andriana === Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa. === Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana === Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns. Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny "Tsara va tompoko", na "Sarasara tsy ambaka" na ny "Tsara antitra tompoko" raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny "hafenina" na "hasitrika" fa tsy hoe "halevina" raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns. == Ny Hova == Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova. === Anjara toerany === Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy. Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe "andrian-dreraka" na "andriana malahelo". Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio. Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina. == Ny Mainty == Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe "enindreny" aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro anisa. === Sokajin' ny Mainty === Misy sokajy telo ny Mainty, dia: * ny [[Manisotra]], * ny [[Manendy]], * ny [[Tsiarondahy]] ==== Ny Manisotra ==== Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany<ref>"[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]", ''jacaranda.fr''</ref>. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha. ==== Ny Manendy ==== Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo. ==== Ny Tsiarondahy ==== Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na "Mainty telo reny", izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo. === Anjara asany faha mpanjaka === Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina. == Ny mpanompo == Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]]. === Tantara === Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany. === Anjara asany === Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany. === Antony maha lasa andevo === Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina: * ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''. * ny babo an’ ady; * ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika) == Fiovana saranga == === Fiovana ho Andriana === Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza. Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova. === Fiovana ho Hova === Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho "[[Folovohitra]]" , "Hova", na "[[Velondraimandreny]]". === Fiovana ho Mainty === Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo. Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]]. Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana. === Fiovana ho Andevo === Ny andevo dia noheverina ho "olona maloto", tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay "olona madio". Izany "fahalotoana" sy "fahadiovana" izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy. == Jereo koa == * [[Sarangam-poko eto Madagasikara]] * Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'') == Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany == '''Tranonkala''' * [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty "Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty"], https://www.jacaranda.fr/ * Rakotondrabenja Adrien, "Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.", [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&redir_esc=y Taloha, N°6] '''Boky''' * Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo * Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo * Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo * Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris * Domenichini, J.-P. & B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris * Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. * Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo. == Loharano sy fanamarihana == 5htsuhjgcmmgcw6ndtekyuq8bhgzcwb 1149103 1149101 2026-08-11T12:40:13Z ~2026-43849-27 40659 /* Ny Andriana */ 1149103 wikitext text/x-wiki Ny '''sarangam-poko''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra: ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]). Efa ravan’ny fanjanahan-tany frantsay teto Madagasikara io rafitra io. Amin’ny fiaraha-monina merina hatramin’izao anefa dia mbola betsaka ny mitazona ny maha andriana sy hova, ary mainty azy ireo. Ny fanandevozana moa nofoananana tamin’izany vanim-potoana izany ka tsy misy intsony ny mpanompo fa efa olona afaka avokoa ny taranaka ankehitriny. == Ny Andriana == Ny Andriana no ambony indrindra tao amin' ny [[Fanjakana Merina]]. Mitovy razambe ny ankamaroany ary ankoatr’ireo olon-tsotra mendrika nasandratra ho andriana dia taranaky ny mpanjaka (andriamanjaka) sy andriana taloha avokoa izy ireo. Nisahana ny adidy teo amin’ny fitondrana isan’ambaratonga samihafa ny andriana (nanorina fanjakana andriana ary nanjaka tany amin’ny foko hafa, lasa governora tany amin’ny faritany taty aoriana taty, tompon’andraikitry ny famoriana hetra...). Nisy ihany koa ireo nanana fahefana tanteraka ka nizaka tena ny toerana nentiny (vodivona, menakely), ary ireo izay mpitarika tafika sy nanampy ny fanjakan’ny andriamanjaka tsy ho lavon’ny fahavalo na nanampy azy hivelatra. Nisy moa ny sokajin' andriana, ary ny sokajin' ny havan' andriana. === Sokajin' Andriana === Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito tao Imerina avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany: * ny Zanakandriana, * ny Zazamarolahy, * ny Andriamasinavalona, * ny Andriantompokoindrindra, * ny Andrianamboninolona, * ny Andriandranando, * ny Zanadralambo, ==== Ny Zanakandriana ==== Ny "[[Zanakandriana]]" no natokan’ ny mpanjaka Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka nipoiran’ izay andriamanjaka nifandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny "[[Andriandoriamanjaka]]"(taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa dia nandà ny hanjaka, na dia natolotr’ i Rabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany io ny mpanjaka Rabiby izay vao namela an’i Ralambo zanak’Andriamanelo handimby azy. Navela hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka mandrakizay azy ny Andriandoriamanjaka ho tambin’izany. Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe "Printsy" na "Printsesy" ny Zanakandriana. ==== Ny Zazamarolahy ==== Ny "[[Zazamarolahy]]" no taranak' izy efa-dahy nanjaka, dia i Andrianjakanavalomandimby teo Antananarivo, i Andrianavalonimerina teo Ambohidrabiby, i Andriantomponimerina teo Ambohidratrimo ary i Andriantsimitoviaminandriana teo Ambohimanga. Ny maha Zazamarolahy noho izany dia azo dieny ny fotoana nahaterahan’ ilay andriana. Tsy nisy afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy satria ny taranak’ Izy efa-dahy zanak’ [[Andriamasinavalona]] izay nanjaka irery ihany no tao amin’ity sokajy ity. Ny Zazamarolahy moa dia tompom-bodivona ka izy ireo dia nizaka tena tanteraka tamin’ny fitondrana ireo olona tamin’ireo toerana ireo. Ny mpanjaka Andrianampoinimerina, izay Zazamarolahy firazanana ary nanjaka teo Ambohimanga, dia nandresy na nampiaiky ireo mpanjakan’ny vohitra hafa izay teraka Zazamarolahy toa azy ka nampiray an’Imerina enin-toko. Tao aorian’izany dia namorona ny sokajy Zanakandriana izay ambony filaharana noho ny Zazamarolahy izy, mba ho tombontsoan’ny taranany amin’ny fandovana ny seza fiandrianana. Tamin’ny androny sy ny an’ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa. Amin’ny maha taranak’Andriantompokoindrindra razamben’ Andriamasinavalona azy, ny Zazamarolahy dia afaka nanisy tranomanara eo ambony fasany afa-tsy ireo Zazamarolahy vao ireo, izay andriana tany Imamo nantsoina hoe "Marolahin' Imamo" sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay. Marihina fa isaky ny niova ny andriamanjaka dia tsy maintsy nanavao ny fanekeny ary nampiseho fanoavana ny mpanjaka vaovao ny Zazamarolahy, raha tsy izany dia fahafatesana no niandry ireo tsy nankatoa. Ny Zazamarolahy dia azo nampiakarina ho "Zanakandriana" ary afaka naetry ho "Andriamasinavalona" ihany koa. ==== Ny Andriamasinavalona ==== Ny "[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]" dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany. Misy koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny "Zanadralambo amin' Andrianjaka" toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay mpanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy ihany koa ireo nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina sy ny andriamanjaka nandimby azy (toa an’i Jean Laborde) no nakarina ho Andriamasinavalona. Ireo andriana na olon-tsotra nasandratra ho Andriamasinavalona fa tsy taranak’Andriantompokoindrindra moa tsy nahazo nasiana "trano manara" ny fasany. ==== Ny Andriantompokoindrindra ==== Ny "[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]" na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ny andriambavy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho "Lahimatoan’ Imerina" izy. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io. Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany. ==== Ny Andrianamboninolona ==== Ny "[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]" na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany, rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy. Isan’ny foko mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo. ==== Ny Andriandranando ==== Ny "[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]" na Zafindranando dia taranaky ny andriana natao hoe [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra tao [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany. Andriandranandobe dia anadahin-dRabehavina renin’Andriantompokoindrindra. Naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo izy ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy teo Ambohibe ary Andrianifantsy teo amin’ny faritr’Ambohibe ihany koa. Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy. Marihina koa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando. ==== Ny Zanadralambo ==== Ny "[[Zanadralambo]]" dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe "Zanadralambo amin' Andrianjaka" dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. Ankoatr’ireo, misy ihany koa ny "Zana-dRambavy" ao Masindray, ambadik' Ambohimanambola no fiaviany. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy Ramanga. Ny mpanjaka Andrianampoinimerina no nanao ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranaka avy ao Masindray ireo. Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy moa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. === Sokajin' ny havan' andriana === Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa. === Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana === Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns. Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny "Tsara va tompoko", na "Sarasara tsy ambaka" na ny "Tsara antitra tompoko" raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny "hafenina" na "hasitrika" fa tsy hoe "halevina" raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns. == Ny Hova == Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova. === Anjara toerany === Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy. Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe "andrian-dreraka" na "andriana malahelo". Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio. Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina. == Ny Mainty == Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe "enindreny" aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro anisa. === Sokajin' ny Mainty === Misy sokajy telo ny Mainty, dia: * ny [[Manisotra]], * ny [[Manendy]], * ny [[Tsiarondahy]] ==== Ny Manisotra ==== Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany<ref>"[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]", ''jacaranda.fr''</ref>. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha. ==== Ny Manendy ==== Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo. ==== Ny Tsiarondahy ==== Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na "Mainty telo reny", izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo. === Anjara asany faha mpanjaka === Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina. == Ny mpanompo == Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]]. === Tantara === Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany. === Anjara asany === Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany. === Antony maha lasa andevo === Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina: * ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''. * ny babo an’ ady; * ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika) == Fiovana saranga == === Fiovana ho Andriana === Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza. Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova. === Fiovana ho Hova === Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho "[[Folovohitra]]" , "Hova", na "[[Velondraimandreny]]". === Fiovana ho Mainty === Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo. Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]]. Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana. === Fiovana ho Andevo === Ny andevo dia noheverina ho "olona maloto", tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay "olona madio". Izany "fahalotoana" sy "fahadiovana" izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy. == Jereo koa == * [[Sarangam-poko eto Madagasikara]] * Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'') == Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany == '''Tranonkala''' * [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty "Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty"], https://www.jacaranda.fr/ * Rakotondrabenja Adrien, "Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.", [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&redir_esc=y Taloha, N°6] '''Boky''' * Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo * Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo * Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo * Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris * Domenichini, J.-P. & B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris * Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. * Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo. == Loharano sy fanamarihana == dy45pg46x7vc0iit438m9x5euh982wo 1149106 1149103 2026-08-11T12:43:18Z ~2026-43849-27 40659 /* Ny Zanadralambo */ 1149106 wikitext text/x-wiki Ny '''sarangam-poko''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra: ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]). Efa ravan’ny fanjanahan-tany frantsay teto Madagasikara io rafitra io. Amin’ny fiaraha-monina merina hatramin’izao anefa dia mbola betsaka ny mitazona ny maha andriana sy hova, ary mainty azy ireo. Ny fanandevozana moa nofoananana tamin’izany vanim-potoana izany ka tsy misy intsony ny mpanompo fa efa olona afaka avokoa ny taranaka ankehitriny. == Ny Andriana == Ny Andriana no ambony indrindra tao amin' ny [[Fanjakana Merina]]. Mitovy razambe ny ankamaroany ary ankoatr’ireo olon-tsotra mendrika nasandratra ho andriana dia taranaky ny mpanjaka (andriamanjaka) sy andriana taloha avokoa izy ireo. Nisahana ny adidy teo amin’ny fitondrana isan’ambaratonga samihafa ny andriana (nanorina fanjakana andriana ary nanjaka tany amin’ny foko hafa, lasa governora tany amin’ny faritany taty aoriana taty, tompon’andraikitry ny famoriana hetra...). Nisy ihany koa ireo nanana fahefana tanteraka ka nizaka tena ny toerana nentiny (vodivona, menakely), ary ireo izay mpitarika tafika sy nanampy ny fanjakan’ny andriamanjaka tsy ho lavon’ny fahavalo na nanampy azy hivelatra. Nisy moa ny sokajin' andriana, ary ny sokajin' ny havan' andriana. === Sokajin' Andriana === Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito tao Imerina avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany: * ny Zanakandriana, * ny Zazamarolahy, * ny Andriamasinavalona, * ny Andriantompokoindrindra, * ny Andrianamboninolona, * ny Andriandranando, * ny Zanadralambo, ==== Ny Zanakandriana ==== Ny "[[Zanakandriana]]" no natokan’ ny mpanjaka Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka nipoiran’ izay andriamanjaka nifandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny "[[Andriandoriamanjaka]]"(taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa dia nandà ny hanjaka, na dia natolotr’ i Rabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany io ny mpanjaka Rabiby izay vao namela an’i Ralambo zanak’Andriamanelo handimby azy. Navela hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka mandrakizay azy ny Andriandoriamanjaka ho tambin’izany. Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe "Printsy" na "Printsesy" ny Zanakandriana. ==== Ny Zazamarolahy ==== Ny "[[Zazamarolahy]]" no taranak' izy efa-dahy nanjaka, dia i Andrianjakanavalomandimby teo Antananarivo, i Andrianavalonimerina teo Ambohidrabiby, i Andriantomponimerina teo Ambohidratrimo ary i Andriantsimitoviaminandriana teo Ambohimanga. Ny maha Zazamarolahy noho izany dia azo dieny ny fotoana nahaterahan’ ilay andriana. Tsy nisy afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy satria ny taranak’ Izy efa-dahy zanak’ [[Andriamasinavalona]] izay nanjaka irery ihany no tao amin’ity sokajy ity. Ny Zazamarolahy moa dia tompom-bodivona ka izy ireo dia nizaka tena tanteraka tamin’ny fitondrana ireo olona tamin’ireo toerana ireo. Ny mpanjaka Andrianampoinimerina, izay Zazamarolahy firazanana ary nanjaka teo Ambohimanga, dia nandresy na nampiaiky ireo mpanjakan’ny vohitra hafa izay teraka Zazamarolahy toa azy ka nampiray an’Imerina enin-toko. Tao aorian’izany dia namorona ny sokajy Zanakandriana izay ambony filaharana noho ny Zazamarolahy izy, mba ho tombontsoan’ny taranany amin’ny fandovana ny seza fiandrianana. Tamin’ny androny sy ny an’ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa. Amin’ny maha taranak’Andriantompokoindrindra razamben’ Andriamasinavalona azy, ny Zazamarolahy dia afaka nanisy tranomanara eo ambony fasany afa-tsy ireo Zazamarolahy vao ireo, izay andriana tany Imamo nantsoina hoe "Marolahin' Imamo" sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay. Marihina fa isaky ny niova ny andriamanjaka dia tsy maintsy nanavao ny fanekeny ary nampiseho fanoavana ny mpanjaka vaovao ny Zazamarolahy, raha tsy izany dia fahafatesana no niandry ireo tsy nankatoa. Ny Zazamarolahy dia azo nampiakarina ho "Zanakandriana" ary afaka naetry ho "Andriamasinavalona" ihany koa. ==== Ny Andriamasinavalona ==== Ny "[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]" dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany. Misy koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny "Zanadralambo amin' Andrianjaka" toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay mpanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy ihany koa ireo nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina sy ny andriamanjaka nandimby azy (toa an’i Jean Laborde) no nakarina ho Andriamasinavalona. Ireo andriana na olon-tsotra nasandratra ho Andriamasinavalona fa tsy taranak’Andriantompokoindrindra moa tsy nahazo nasiana "trano manara" ny fasany. ==== Ny Andriantompokoindrindra ==== Ny "[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]" na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ny andriambavy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho "Lahimatoan’ Imerina" izy. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io. Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany. ==== Ny Andrianamboninolona ==== Ny "[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]" na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany, rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy. Isan’ny foko mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo. ==== Ny Andriandranando ==== Ny "[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]" na Zafindranando dia taranaky ny andriana natao hoe [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra tao [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany. Andriandranandobe dia anadahin-dRabehavina renin’Andriantompokoindrindra. Naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo izy ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy teo Ambohibe ary Andrianifantsy teo amin’ny faritr’Ambohibe ihany koa. Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy. Marihina koa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando. ==== Ny Zanadralambo ==== Ny "[[Zanadralambo]]" dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe "Zanadralambo amin' Andrianjaka" dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. Ankoatr’ireo dia misy ihany koa ny "Zana-dRambavy", ao Masindray ambadik' Ambohimanambola no fiaviany. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’i Ratomponivololona, zanak’ Andrianamboninolona sy Ramanga. Ny mpanjaka Andrianampoinimerina no nanao ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranaka avy ao Masindray ireo. Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy moa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. === Sokajin' ny havan' andriana === Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa. === Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana === Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns. Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny "Tsara va tompoko", na "Sarasara tsy ambaka" na ny "Tsara antitra tompoko" raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny "hafenina" na "hasitrika" fa tsy hoe "halevina" raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns. == Ny Hova == Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova. === Anjara toerany === Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy. Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe "andrian-dreraka" na "andriana malahelo". Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio. Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina. == Ny Mainty == Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe "enindreny" aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro anisa. === Sokajin' ny Mainty === Misy sokajy telo ny Mainty, dia: * ny [[Manisotra]], * ny [[Manendy]], * ny [[Tsiarondahy]] ==== Ny Manisotra ==== Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany<ref>"[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]", ''jacaranda.fr''</ref>. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha. ==== Ny Manendy ==== Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo. ==== Ny Tsiarondahy ==== Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na "Mainty telo reny", izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo. === Anjara asany faha mpanjaka === Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina. == Ny mpanompo == Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]]. === Tantara === Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany. === Anjara asany === Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany. === Antony maha lasa andevo === Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina: * ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''. * ny babo an’ ady; * ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika) == Fiovana saranga == === Fiovana ho Andriana === Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza. Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova. === Fiovana ho Hova === Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho "[[Folovohitra]]" , "Hova", na "[[Velondraimandreny]]". === Fiovana ho Mainty === Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo. Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]]. Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana. === Fiovana ho Andevo === Ny andevo dia noheverina ho "olona maloto", tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay "olona madio". Izany "fahalotoana" sy "fahadiovana" izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy. == Jereo koa == * [[Sarangam-poko eto Madagasikara]] * Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'') == Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany == '''Tranonkala''' * [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty "Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty"], https://www.jacaranda.fr/ * Rakotondrabenja Adrien, "Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.", [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&redir_esc=y Taloha, N°6] '''Boky''' * Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo * Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo * Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo * Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris * Domenichini, J.-P. & B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris * Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. * Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo. == Loharano sy fanamarihana == e62revswotj2cn0ysibi8c7z0f7iuc5 1149109 1149106 2026-08-11T12:45:21Z ~2026-43849-27 40659 /* Ny Zanadralambo */ 1149109 wikitext text/x-wiki Ny '''sarangam-poko''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra: ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]). Efa ravan’ny fanjanahan-tany frantsay teto Madagasikara io rafitra io. Amin’ny fiaraha-monina merina hatramin’izao anefa dia mbola betsaka ny mitazona ny maha andriana sy hova, ary mainty azy ireo. Ny fanandevozana moa nofoananana tamin’izany vanim-potoana izany ka tsy misy intsony ny mpanompo fa efa olona afaka avokoa ny taranaka ankehitriny. == Ny Andriana == Ny Andriana no ambony indrindra tao amin' ny [[Fanjakana Merina]]. Mitovy razambe ny ankamaroany ary ankoatr’ireo olon-tsotra mendrika nasandratra ho andriana dia taranaky ny mpanjaka (andriamanjaka) sy andriana taloha avokoa izy ireo. Nisahana ny adidy teo amin’ny fitondrana isan’ambaratonga samihafa ny andriana (nanorina fanjakana andriana ary nanjaka tany amin’ny foko hafa, lasa governora tany amin’ny faritany taty aoriana taty, tompon’andraikitry ny famoriana hetra...). Nisy ihany koa ireo nanana fahefana tanteraka ka nizaka tena ny toerana nentiny (vodivona, menakely), ary ireo izay mpitarika tafika sy nanampy ny fanjakan’ny andriamanjaka tsy ho lavon’ny fahavalo na nanampy azy hivelatra. Nisy moa ny sokajin' andriana, ary ny sokajin' ny havan' andriana. === Sokajin' Andriana === Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito tao Imerina avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany: * ny Zanakandriana, * ny Zazamarolahy, * ny Andriamasinavalona, * ny Andriantompokoindrindra, * ny Andrianamboninolona, * ny Andriandranando, * ny Zanadralambo, ==== Ny Zanakandriana ==== Ny "[[Zanakandriana]]" no natokan’ ny mpanjaka Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka nipoiran’ izay andriamanjaka nifandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny "[[Andriandoriamanjaka]]"(taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa dia nandà ny hanjaka, na dia natolotr’ i Rabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany io ny mpanjaka Rabiby izay vao namela an’i Ralambo zanak’Andriamanelo handimby azy. Navela hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka mandrakizay azy ny Andriandoriamanjaka ho tambin’izany. Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe "Printsy" na "Printsesy" ny Zanakandriana. ==== Ny Zazamarolahy ==== Ny "[[Zazamarolahy]]" no taranak' izy efa-dahy nanjaka, dia i Andrianjakanavalomandimby teo Antananarivo, i Andrianavalonimerina teo Ambohidrabiby, i Andriantomponimerina teo Ambohidratrimo ary i Andriantsimitoviaminandriana teo Ambohimanga. Ny maha Zazamarolahy noho izany dia azo dieny ny fotoana nahaterahan’ ilay andriana. Tsy nisy afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy satria ny taranak’ Izy efa-dahy zanak’ [[Andriamasinavalona]] izay nanjaka irery ihany no tao amin’ity sokajy ity. Ny Zazamarolahy moa dia tompom-bodivona ka izy ireo dia nizaka tena tanteraka tamin’ny fitondrana ireo olona tamin’ireo toerana ireo. Ny mpanjaka Andrianampoinimerina, izay Zazamarolahy firazanana ary nanjaka teo Ambohimanga, dia nandresy na nampiaiky ireo mpanjakan’ny vohitra hafa izay teraka Zazamarolahy toa azy ka nampiray an’Imerina enin-toko. Tao aorian’izany dia namorona ny sokajy Zanakandriana izay ambony filaharana noho ny Zazamarolahy izy, mba ho tombontsoan’ny taranany amin’ny fandovana ny seza fiandrianana. Tamin’ny androny sy ny an’ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa. Amin’ny maha taranak’Andriantompokoindrindra razamben’ Andriamasinavalona azy, ny Zazamarolahy dia afaka nanisy tranomanara eo ambony fasany afa-tsy ireo Zazamarolahy vao ireo, izay andriana tany Imamo nantsoina hoe "Marolahin' Imamo" sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay. Marihina fa isaky ny niova ny andriamanjaka dia tsy maintsy nanavao ny fanekeny ary nampiseho fanoavana ny mpanjaka vaovao ny Zazamarolahy, raha tsy izany dia fahafatesana no niandry ireo tsy nankatoa. Ny Zazamarolahy dia azo nampiakarina ho "Zanakandriana" ary afaka naetry ho "Andriamasinavalona" ihany koa. ==== Ny Andriamasinavalona ==== Ny "[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]" dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany. Misy koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny "Zanadralambo amin' Andrianjaka" toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay mpanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy ihany koa ireo nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina sy ny andriamanjaka nandimby azy (toa an’i Jean Laborde) no nakarina ho Andriamasinavalona. Ireo andriana na olon-tsotra nasandratra ho Andriamasinavalona fa tsy taranak’Andriantompokoindrindra moa tsy nahazo nasiana "trano manara" ny fasany. ==== Ny Andriantompokoindrindra ==== Ny "[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]" na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ny andriambavy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho "Lahimatoan’ Imerina" izy. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io. Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany. ==== Ny Andrianamboninolona ==== Ny "[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]" na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany, rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy. Isan’ny foko mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo. ==== Ny Andriandranando ==== Ny "[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]" na Zafindranando dia taranaky ny andriana natao hoe [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra tao [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany. Andriandranandobe dia anadahin-dRabehavina renin’Andriantompokoindrindra. Naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo izy ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy teo Ambohibe ary Andrianifantsy teo amin’ny faritr’Ambohibe ihany koa. Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy. Marihina koa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando. ==== Ny Zanadralambo ==== Ny "[[Zanadralambo]]" dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe "Zanadralambo amin' Andrianjaka" dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. Ankoatr’ireo dia misy ihany koa ny "Zana-dRambavy", ao Masindray ambadik' Ambohimanambola no fiaviany. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’ny andriambavy Ratomponivololona izay zanak’ Andrianamboninolona sy Ramanga. Ny mpanjaka Andrianampoinimerina no nanao ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranaka avy ao Masindray ireo. Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy moa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ary nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. === Sokajin' ny havan' andriana === Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa. === Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana === Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns. Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny "Tsara va tompoko", na "Sarasara tsy ambaka" na ny "Tsara antitra tompoko" raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny "hafenina" na "hasitrika" fa tsy hoe "halevina" raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns. == Ny Hova == Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova. === Anjara toerany === Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy. Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe "andrian-dreraka" na "andriana malahelo". Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio. Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina. == Ny Mainty == Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe "enindreny" aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro anisa. === Sokajin' ny Mainty === Misy sokajy telo ny Mainty, dia: * ny [[Manisotra]], * ny [[Manendy]], * ny [[Tsiarondahy]] ==== Ny Manisotra ==== Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany<ref>"[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]", ''jacaranda.fr''</ref>. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha. ==== Ny Manendy ==== Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo. ==== Ny Tsiarondahy ==== Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na "Mainty telo reny", izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo. === Anjara asany faha mpanjaka === Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina. == Ny mpanompo == Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]]. === Tantara === Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany. === Anjara asany === Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany. === Antony maha lasa andevo === Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina: * ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''. * ny babo an’ ady; * ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika) == Fiovana saranga == === Fiovana ho Andriana === Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza. Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova. === Fiovana ho Hova === Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho "[[Folovohitra]]" , "Hova", na "[[Velondraimandreny]]". === Fiovana ho Mainty === Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo. Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]]. Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana. === Fiovana ho Andevo === Ny andevo dia noheverina ho "olona maloto", tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay "olona madio". Izany "fahalotoana" sy "fahadiovana" izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy. == Jereo koa == * [[Sarangam-poko eto Madagasikara]] * Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'') == Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany == '''Tranonkala''' * [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty "Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty"], https://www.jacaranda.fr/ * Rakotondrabenja Adrien, "Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.", [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&redir_esc=y Taloha, N°6] '''Boky''' * Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo * Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo * Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo * Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris * Domenichini, J.-P. & B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris * Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. * Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo. == Loharano sy fanamarihana == oxt5nsb6iadur8mv5wgznglhy3m6srs 1149111 1149109 2026-08-11T12:48:05Z ~2026-43849-27 40659 /* Ny Zanadralambo */ 1149111 wikitext text/x-wiki Ny '''sarangam-poko''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra: ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]). Efa ravan’ny fanjanahan-tany frantsay teto Madagasikara io rafitra io. Amin’ny fiaraha-monina merina hatramin’izao anefa dia mbola betsaka ny mitazona ny maha andriana sy hova, ary mainty azy ireo. Ny fanandevozana moa nofoananana tamin’izany vanim-potoana izany ka tsy misy intsony ny mpanompo fa efa olona afaka avokoa ny taranaka ankehitriny. == Ny Andriana == Ny Andriana no ambony indrindra tao amin' ny [[Fanjakana Merina]]. Mitovy razambe ny ankamaroany ary ankoatr’ireo olon-tsotra mendrika nasandratra ho andriana dia taranaky ny mpanjaka (andriamanjaka) sy andriana taloha avokoa izy ireo. Nisahana ny adidy teo amin’ny fitondrana isan’ambaratonga samihafa ny andriana (nanorina fanjakana andriana ary nanjaka tany amin’ny foko hafa, lasa governora tany amin’ny faritany taty aoriana taty, tompon’andraikitry ny famoriana hetra...). Nisy ihany koa ireo nanana fahefana tanteraka ka nizaka tena ny toerana nentiny (vodivona, menakely), ary ireo izay mpitarika tafika sy nanampy ny fanjakan’ny andriamanjaka tsy ho lavon’ny fahavalo na nanampy azy hivelatra. Nisy moa ny sokajin' andriana, ary ny sokajin' ny havan' andriana. === Sokajin' Andriana === Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito tao Imerina avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany: * ny Zanakandriana, * ny Zazamarolahy, * ny Andriamasinavalona, * ny Andriantompokoindrindra, * ny Andrianamboninolona, * ny Andriandranando, * ny Zanadralambo, ==== Ny Zanakandriana ==== Ny "[[Zanakandriana]]" no natokan’ ny mpanjaka Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka nipoiran’ izay andriamanjaka nifandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny "[[Andriandoriamanjaka]]"(taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa dia nandà ny hanjaka, na dia natolotr’ i Rabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany io ny mpanjaka Rabiby izay vao namela an’i Ralambo zanak’Andriamanelo handimby azy. Navela hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka mandrakizay azy ny Andriandoriamanjaka ho tambin’izany. Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe "Printsy" na "Printsesy" ny Zanakandriana. ==== Ny Zazamarolahy ==== Ny "[[Zazamarolahy]]" no taranak' izy efa-dahy nanjaka, dia i Andrianjakanavalomandimby teo Antananarivo, i Andrianavalonimerina teo Ambohidrabiby, i Andriantomponimerina teo Ambohidratrimo ary i Andriantsimitoviaminandriana teo Ambohimanga. Ny maha Zazamarolahy noho izany dia azo dieny ny fotoana nahaterahan’ ilay andriana. Tsy nisy afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy satria ny taranak’ Izy efa-dahy zanak’ [[Andriamasinavalona]] izay nanjaka irery ihany no tao amin’ity sokajy ity. Ny Zazamarolahy moa dia tompom-bodivona ka izy ireo dia nizaka tena tanteraka tamin’ny fitondrana ireo olona tamin’ireo toerana ireo. Ny mpanjaka Andrianampoinimerina, izay Zazamarolahy firazanana ary nanjaka teo Ambohimanga, dia nandresy na nampiaiky ireo mpanjakan’ny vohitra hafa izay teraka Zazamarolahy toa azy ka nampiray an’Imerina enin-toko. Tao aorian’izany dia namorona ny sokajy Zanakandriana izay ambony filaharana noho ny Zazamarolahy izy, mba ho tombontsoan’ny taranany amin’ny fandovana ny seza fiandrianana. Tamin’ny androny sy ny an’ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa. Amin’ny maha taranak’Andriantompokoindrindra razamben’ Andriamasinavalona azy, ny Zazamarolahy dia afaka nanisy tranomanara eo ambony fasany afa-tsy ireo Zazamarolahy vao ireo, izay andriana tany Imamo nantsoina hoe "Marolahin' Imamo" sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay. Marihina fa isaky ny niova ny andriamanjaka dia tsy maintsy nanavao ny fanekeny ary nampiseho fanoavana ny mpanjaka vaovao ny Zazamarolahy, raha tsy izany dia fahafatesana no niandry ireo tsy nankatoa. Ny Zazamarolahy dia azo nampiakarina ho "Zanakandriana" ary afaka naetry ho "Andriamasinavalona" ihany koa. ==== Ny Andriamasinavalona ==== Ny "[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]" dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany. Misy koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny "Zanadralambo amin' Andrianjaka" toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay mpanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy ihany koa ireo nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina sy ny andriamanjaka nandimby azy (toa an’i Jean Laborde) no nakarina ho Andriamasinavalona. Ireo andriana na olon-tsotra nasandratra ho Andriamasinavalona fa tsy taranak’Andriantompokoindrindra moa tsy nahazo nasiana "trano manara" ny fasany. ==== Ny Andriantompokoindrindra ==== Ny "[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]" na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ny andriambavy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho "Lahimatoan’ Imerina" izy. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io. Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany. ==== Ny Andrianamboninolona ==== Ny "[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]" na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany, rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy. Isan’ny foko mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo. ==== Ny Andriandranando ==== Ny "[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]" na Zafindranando dia taranaky ny andriana natao hoe [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra tao [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany. Andriandranandobe dia anadahin-dRabehavina renin’Andriantompokoindrindra. Naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo izy ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy teo Ambohibe ary Andrianifantsy teo amin’ny faritr’Ambohibe ihany koa. Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy. Marihina koa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando. ==== Ny Zanadralambo ==== Ny "[[Zanadralambo]]" dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe "Zanadralambo amin' Andrianjaka" dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. Ankoatr’ireo dia misy ihany koa ny "Zana-dRambavy", ao Masindray ambadik' Ambohimanambola no fiaviany. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’ny andriambavy Ratomponivololona izay zanak’ Andrianamboninolona sy Ramanga. Ny mpanjaka Andrianampoinimerina no nanao ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranaka avy ao Masindray ireo. Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy koa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ka nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. === Sokajin' ny havan' andriana === Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa. === Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana === Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns. Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana ireo, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny "Tsara va tompoko", na "Sarasara tsy ambaka" na ny "Tsara antitra tompoko" raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny "hafenina" na "hasitrika" fa tsy hoe "halevina" raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns. == Ny Hova == Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova. === Anjara toerany === Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy. Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe "andrian-dreraka" na "andriana malahelo". Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio. Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina. == Ny Mainty == Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe "enindreny" aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro anisa. === Sokajin' ny Mainty === Misy sokajy telo ny Mainty, dia: * ny [[Manisotra]], * ny [[Manendy]], * ny [[Tsiarondahy]] ==== Ny Manisotra ==== Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany<ref>"[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]", ''jacaranda.fr''</ref>. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha. ==== Ny Manendy ==== Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo. ==== Ny Tsiarondahy ==== Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na "Mainty telo reny", izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo. === Anjara asany faha mpanjaka === Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina. == Ny mpanompo == Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]]. === Tantara === Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany. === Anjara asany === Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany. === Antony maha lasa andevo === Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina: * ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''. * ny babo an’ ady; * ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika) == Fiovana saranga == === Fiovana ho Andriana === Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza. Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova. === Fiovana ho Hova === Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho "[[Folovohitra]]" , "Hova", na "[[Velondraimandreny]]". === Fiovana ho Mainty === Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo. Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]]. Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana. === Fiovana ho Andevo === Ny andevo dia noheverina ho "olona maloto", tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay "olona madio". Izany "fahalotoana" sy "fahadiovana" izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy. == Jereo koa == * [[Sarangam-poko eto Madagasikara]] * Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'') == Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany == '''Tranonkala''' * [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty "Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty"], https://www.jacaranda.fr/ * Rakotondrabenja Adrien, "Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.", [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&redir_esc=y Taloha, N°6] '''Boky''' * Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo * Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo * Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo * Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris * Domenichini, J.-P. & B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris * Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. * Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo. == Loharano sy fanamarihana == simhvye2dh451hjwo3sejx1bvrzrpcw 1149114 1149111 2026-08-11T12:51:20Z ~2026-43849-27 40659 /* Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana */ 1149114 wikitext text/x-wiki Ny '''sarangam-poko''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra: ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]). Efa ravan’ny fanjanahan-tany frantsay teto Madagasikara io rafitra io. Amin’ny fiaraha-monina merina hatramin’izao anefa dia mbola betsaka ny mitazona ny maha andriana sy hova, ary mainty azy ireo. Ny fanandevozana moa nofoananana tamin’izany vanim-potoana izany ka tsy misy intsony ny mpanompo fa efa olona afaka avokoa ny taranaka ankehitriny. == Ny Andriana == Ny Andriana no ambony indrindra tao amin' ny [[Fanjakana Merina]]. Mitovy razambe ny ankamaroany ary ankoatr’ireo olon-tsotra mendrika nasandratra ho andriana dia taranaky ny mpanjaka (andriamanjaka) sy andriana taloha avokoa izy ireo. Nisahana ny adidy teo amin’ny fitondrana isan’ambaratonga samihafa ny andriana (nanorina fanjakana andriana ary nanjaka tany amin’ny foko hafa, lasa governora tany amin’ny faritany taty aoriana taty, tompon’andraikitry ny famoriana hetra...). Nisy ihany koa ireo nanana fahefana tanteraka ka nizaka tena ny toerana nentiny (vodivona, menakely), ary ireo izay mpitarika tafika sy nanampy ny fanjakan’ny andriamanjaka tsy ho lavon’ny fahavalo na nanampy azy hivelatra. Nisy moa ny sokajin' andriana, ary ny sokajin' ny havan' andriana. === Sokajin' Andriana === Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito tao Imerina avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany: * ny Zanakandriana, * ny Zazamarolahy, * ny Andriamasinavalona, * ny Andriantompokoindrindra, * ny Andrianamboninolona, * ny Andriandranando, * ny Zanadralambo, ==== Ny Zanakandriana ==== Ny "[[Zanakandriana]]" no natokan’ ny mpanjaka Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka nipoiran’ izay andriamanjaka nifandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny "[[Andriandoriamanjaka]]"(taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa dia nandà ny hanjaka, na dia natolotr’ i Rabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany io ny mpanjaka Rabiby izay vao namela an’i Ralambo zanak’Andriamanelo handimby azy. Navela hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka mandrakizay azy ny Andriandoriamanjaka ho tambin’izany. Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe "Printsy" na "Printsesy" ny Zanakandriana. ==== Ny Zazamarolahy ==== Ny "[[Zazamarolahy]]" no taranak' izy efa-dahy nanjaka, dia i Andrianjakanavalomandimby teo Antananarivo, i Andrianavalonimerina teo Ambohidrabiby, i Andriantomponimerina teo Ambohidratrimo ary i Andriantsimitoviaminandriana teo Ambohimanga. Ny maha Zazamarolahy noho izany dia azo dieny ny fotoana nahaterahan’ ilay andriana. Tsy nisy afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy satria ny taranak’ Izy efa-dahy zanak’ [[Andriamasinavalona]] izay nanjaka irery ihany no tao amin’ity sokajy ity. Ny Zazamarolahy moa dia tompom-bodivona ka izy ireo dia nizaka tena tanteraka tamin’ny fitondrana ireo olona tamin’ireo toerana ireo. Ny mpanjaka Andrianampoinimerina, izay Zazamarolahy firazanana ary nanjaka teo Ambohimanga, dia nandresy na nampiaiky ireo mpanjakan’ny vohitra hafa izay teraka Zazamarolahy toa azy ka nampiray an’Imerina enin-toko. Tao aorian’izany dia namorona ny sokajy Zanakandriana izay ambony filaharana noho ny Zazamarolahy izy, mba ho tombontsoan’ny taranany amin’ny fandovana ny seza fiandrianana. Tamin’ny androny sy ny an’ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa. Amin’ny maha taranak’Andriantompokoindrindra razamben’ Andriamasinavalona azy, ny Zazamarolahy dia afaka nanisy tranomanara eo ambony fasany afa-tsy ireo Zazamarolahy vao ireo, izay andriana tany Imamo nantsoina hoe "Marolahin' Imamo" sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay. Marihina fa isaky ny niova ny andriamanjaka dia tsy maintsy nanavao ny fanekeny ary nampiseho fanoavana ny mpanjaka vaovao ny Zazamarolahy, raha tsy izany dia fahafatesana no niandry ireo tsy nankatoa. Ny Zazamarolahy dia azo nampiakarina ho "Zanakandriana" ary afaka naetry ho "Andriamasinavalona" ihany koa. ==== Ny Andriamasinavalona ==== Ny "[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]" dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany. Misy koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny "Zanadralambo amin' Andrianjaka" toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay mpanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy ihany koa ireo nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina sy ny andriamanjaka nandimby azy (toa an’i Jean Laborde) no nakarina ho Andriamasinavalona. Ireo andriana na olon-tsotra nasandratra ho Andriamasinavalona fa tsy taranak’Andriantompokoindrindra moa tsy nahazo nasiana "trano manara" ny fasany. ==== Ny Andriantompokoindrindra ==== Ny "[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]" na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ny andriambavy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho "Lahimatoan’ Imerina" izy. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io. Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany. ==== Ny Andrianamboninolona ==== Ny "[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]" na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany, rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy. Isan’ny foko mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo. ==== Ny Andriandranando ==== Ny "[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]" na Zafindranando dia taranaky ny andriana natao hoe [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra tao [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany. Andriandranandobe dia anadahin-dRabehavina renin’Andriantompokoindrindra. Naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo izy ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy teo Ambohibe ary Andrianifantsy teo amin’ny faritr’Ambohibe ihany koa. Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy. Marihina koa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando. ==== Ny Zanadralambo ==== Ny "[[Zanadralambo]]" dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe "Zanadralambo amin' Andrianjaka" dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. Ankoatr’ireo dia misy ihany koa ny "Zana-dRambavy", ao Masindray ambadik' Ambohimanambola no fiaviany. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’ny andriambavy Ratomponivololona izay zanak’ Andrianamboninolona sy Ramanga. Ny mpanjaka Andrianampoinimerina no nanao ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranaka avy ao Masindray ireo. Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy koa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ka nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. === Sokajin' ny havan' andriana === Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa. === Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana === Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns. Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana rehetra, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny "Tsara va tompoko", na "Sarasara tsy ambaka" na ny "Tsara antitra tompoko" raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny "hafenina" na "hasitrika" fa tsy hoe "halevina" raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns. == Ny Hova == Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova. === Anjara toerany === Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy. Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe "andrian-dreraka" na "andriana malahelo". Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio. Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina. == Ny Mainty == Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe "enindreny" aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro anisa. === Sokajin' ny Mainty === Misy sokajy telo ny Mainty, dia: * ny [[Manisotra]], * ny [[Manendy]], * ny [[Tsiarondahy]] ==== Ny Manisotra ==== Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany<ref>"[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]", ''jacaranda.fr''</ref>. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha. ==== Ny Manendy ==== Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo. ==== Ny Tsiarondahy ==== Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na "Mainty telo reny", izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo. === Anjara asany faha mpanjaka === Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina. == Ny mpanompo == Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]]. === Tantara === Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany. === Anjara asany === Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany. === Antony maha lasa andevo === Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina: * ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''. * ny babo an’ ady; * ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika) == Fiovana saranga == === Fiovana ho Andriana === Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza. Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova. === Fiovana ho Hova === Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho "[[Folovohitra]]" , "Hova", na "[[Velondraimandreny]]". === Fiovana ho Mainty === Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo. Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]]. Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana. === Fiovana ho Andevo === Ny andevo dia noheverina ho "olona maloto", tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay "olona madio". Izany "fahalotoana" sy "fahadiovana" izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy. == Jereo koa == * [[Sarangam-poko eto Madagasikara]] * Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'') == Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany == '''Tranonkala''' * [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty "Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty"], https://www.jacaranda.fr/ * Rakotondrabenja Adrien, "Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.", [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&redir_esc=y Taloha, N°6] '''Boky''' * Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo * Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo * Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo * Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris * Domenichini, J.-P. & B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris * Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. * Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo. == Loharano sy fanamarihana == bd985ldpimntpuo6bbav3nnjz528ek0 1149118 1149114 2026-08-11T13:10:46Z ~2026-43849-27 40659 /* Ny Zazamarolahy */ 1149118 wikitext text/x-wiki Ny '''sarangam-poko''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra: ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]). Efa ravan’ny fanjanahan-tany frantsay teto Madagasikara io rafitra io. Amin’ny fiaraha-monina merina hatramin’izao anefa dia mbola betsaka ny mitazona ny maha andriana sy hova, ary mainty azy ireo. Ny fanandevozana moa nofoananana tamin’izany vanim-potoana izany ka tsy misy intsony ny mpanompo fa efa olona afaka avokoa ny taranaka ankehitriny. == Ny Andriana == Ny Andriana no ambony indrindra tao amin' ny [[Fanjakana Merina]]. Mitovy razambe ny ankamaroany ary ankoatr’ireo olon-tsotra mendrika nasandratra ho andriana dia taranaky ny mpanjaka (andriamanjaka) sy andriana taloha avokoa izy ireo. Nisahana ny adidy teo amin’ny fitondrana isan’ambaratonga samihafa ny andriana (nanorina fanjakana andriana ary nanjaka tany amin’ny foko hafa, lasa governora tany amin’ny faritany taty aoriana taty, tompon’andraikitry ny famoriana hetra...). Nisy ihany koa ireo nanana fahefana tanteraka ka nizaka tena ny toerana nentiny (vodivona, menakely), ary ireo izay mpitarika tafika sy nanampy ny fanjakan’ny andriamanjaka tsy ho lavon’ny fahavalo na nanampy azy hivelatra. Nisy moa ny sokajin' andriana, ary ny sokajin' ny havan' andriana. === Sokajin' Andriana === Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito tao Imerina avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany: * ny Zanakandriana, * ny Zazamarolahy, * ny Andriamasinavalona, * ny Andriantompokoindrindra, * ny Andrianamboninolona, * ny Andriandranando, * ny Zanadralambo, ==== Ny Zanakandriana ==== Ny "[[Zanakandriana]]" no natokan’ ny mpanjaka Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka nipoiran’ izay andriamanjaka nifandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny "[[Andriandoriamanjaka]]"(taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa dia nandà ny hanjaka, na dia natolotr’ i Rabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany io ny mpanjaka Rabiby izay vao namela an’i Ralambo zanak’Andriamanelo handimby azy. Navela hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka mandrakizay azy ny Andriandoriamanjaka ho tambin’izany. Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe "Printsy" na "Printsesy" ny Zanakandriana. ==== Ny Zazamarolahy ==== Ny "[[Zazamarolahy]]" no taranak' izy efa-dahy nanjaka, dia i Andrianjakanavalomandimby teo Antananarivo, i Andrianavalonimerina teo Ambohidrabiby, i Andriantomponimerina teo Ambohidratrimo ary i Andriantsimitoviaminandriana teo Ambohimanga. Ny maha Zazamarolahy noho izany dia azo dieny fotoana nahaterahan’ ilay andriana. Tsy nisy afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy satria ny taranak’ Izy efa-dahy zanak’ [[Andriamasinavalona]] izay nanjaka irery ihany no tao amin’ity sokajy ity. Ny Zazamarolahy moa dia tompom-bodivona ka izy ireo dia nizaka tena tanteraka tamin’ny fitondrana ireo olona tamin’ireo toerana ireo. Ny mpanjaka Andrianampoinimerina, izay Zazamarolahy firazanana ary nanjaka teo Ambohimanga, dia nandresy na nampiaiky ireo mpanjakan’ny vohitra hafa izay teraka Zazamarolahy toa azy ka nampiray an’Imerina enin-toko. Tao aorian’izany dia namorona ny sokajy Zanakandriana izay ambony filaharana noho ny Zazamarolahy izy, mba ho tombontsoan’ny taranany amin’ny fandovana ny seza fiandrianana. Tamin’ny androny sy ny an’ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa. Amin’ny maha taranak’Andriantompokoindrindra razamben’ Andriamasinavalona azy, ny Zazamarolahy dia afaka nanisy tranomanara eo ambony fasany afa-tsy ireo Zazamarolahy vao ireo, izay andriana tany Imamo nantsoina hoe "Marolahin' Imamo" sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay. Marihina fa isaky ny niova ny andriamanjaka dia tsy maintsy nanavao ny fanekeny ary nampiseho fanoavana ny mpanjaka vaovao ny Zazamarolahy, raha tsy izany dia fahafatesana no niandry ireo tsy nankatoa. Ny Zazamarolahy dia azo nampiakarina ho "Zanakandriana" ary afaka naetry ho "Andriamasinavalona" ihany koa. ==== Ny Andriamasinavalona ==== Ny "[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]" dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany. Misy koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny "Zanadralambo amin' Andrianjaka" toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay mpanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy ihany koa ireo nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina sy ny andriamanjaka nandimby azy (toa an’i Jean Laborde) no nakarina ho Andriamasinavalona. Ireo andriana na olon-tsotra nasandratra ho Andriamasinavalona fa tsy taranak’Andriantompokoindrindra moa tsy nahazo nasiana "trano manara" ny fasany. ==== Ny Andriantompokoindrindra ==== Ny "[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]" na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ny andriambavy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho "Lahimatoan’ Imerina" izy. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io. Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany. ==== Ny Andrianamboninolona ==== Ny "[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]" na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany, rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy. Isan’ny foko mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo. ==== Ny Andriandranando ==== Ny "[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]" na Zafindranando dia taranaky ny andriana natao hoe [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra tao [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany. Andriandranandobe dia anadahin-dRabehavina renin’Andriantompokoindrindra. Naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo izy ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy teo Ambohibe ary Andrianifantsy teo amin’ny faritr’Ambohibe ihany koa. Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy. Marihina koa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando. ==== Ny Zanadralambo ==== Ny "[[Zanadralambo]]" dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe "Zanadralambo amin' Andrianjaka" dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. Ankoatr’ireo dia misy ihany koa ny "Zana-dRambavy", ao Masindray ambadik' Ambohimanambola no fiaviany. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’ny andriambavy Ratomponivololona izay zanak’ Andrianamboninolona sy Ramanga. Ny mpanjaka Andrianampoinimerina no nanao ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranaka avy ao Masindray ireo. Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy koa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ka nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. === Sokajin' ny havan' andriana === Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa. === Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana === Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns. Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana rehetra, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny "Tsara va tompoko", na "Sarasara tsy ambaka" na ny "Tsara antitra tompoko" raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny "hafenina" na "hasitrika" fa tsy hoe "halevina" raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns. == Ny Hova == Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova. === Anjara toerany === Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy. Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe "andrian-dreraka" na "andriana malahelo". Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio. Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina. == Ny Mainty == Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe "enindreny" aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro anisa. === Sokajin' ny Mainty === Misy sokajy telo ny Mainty, dia: * ny [[Manisotra]], * ny [[Manendy]], * ny [[Tsiarondahy]] ==== Ny Manisotra ==== Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany<ref>"[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]", ''jacaranda.fr''</ref>. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha. ==== Ny Manendy ==== Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo. ==== Ny Tsiarondahy ==== Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na "Mainty telo reny", izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo. === Anjara asany faha mpanjaka === Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina. == Ny mpanompo == Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]]. === Tantara === Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany. === Anjara asany === Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany. === Antony maha lasa andevo === Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina: * ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''. * ny babo an’ ady; * ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika) == Fiovana saranga == === Fiovana ho Andriana === Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza. Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova. === Fiovana ho Hova === Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho "[[Folovohitra]]" , "Hova", na "[[Velondraimandreny]]". === Fiovana ho Mainty === Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo. Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]]. Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana. === Fiovana ho Andevo === Ny andevo dia noheverina ho "olona maloto", tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay "olona madio". Izany "fahalotoana" sy "fahadiovana" izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy. == Jereo koa == * [[Sarangam-poko eto Madagasikara]] * Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'') == Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany == '''Tranonkala''' * [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty "Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty"], https://www.jacaranda.fr/ * Rakotondrabenja Adrien, "Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.", [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&redir_esc=y Taloha, N°6] '''Boky''' * Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo * Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo * Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo * Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris * Domenichini, J.-P. & B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris * Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. * Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo. == Loharano sy fanamarihana == rdvleko04pi5zcyuaxtbm2d9t5i9t97 1149119 1149118 2026-08-11T13:12:16Z ~2026-43849-27 40659 /* Ny Zazamarolahy */ 1149119 wikitext text/x-wiki Ny '''sarangam-poko''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra: ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]). Efa ravan’ny fanjanahan-tany frantsay teto Madagasikara io rafitra io. Amin’ny fiaraha-monina merina hatramin’izao anefa dia mbola betsaka ny mitazona ny maha andriana sy hova, ary mainty azy ireo. Ny fanandevozana moa nofoananana tamin’izany vanim-potoana izany ka tsy misy intsony ny mpanompo fa efa olona afaka avokoa ny taranaka ankehitriny. == Ny Andriana == Ny Andriana no ambony indrindra tao amin' ny [[Fanjakana Merina]]. Mitovy razambe ny ankamaroany ary ankoatr’ireo olon-tsotra mendrika nasandratra ho andriana dia taranaky ny mpanjaka (andriamanjaka) sy andriana taloha avokoa izy ireo. Nisahana ny adidy teo amin’ny fitondrana isan’ambaratonga samihafa ny andriana (nanorina fanjakana andriana ary nanjaka tany amin’ny foko hafa, lasa governora tany amin’ny faritany taty aoriana taty, tompon’andraikitry ny famoriana hetra...). Nisy ihany koa ireo nanana fahefana tanteraka ka nizaka tena ny toerana nentiny (vodivona, menakely), ary ireo izay mpitarika tafika sy nanampy ny fanjakan’ny andriamanjaka tsy ho lavon’ny fahavalo na nanampy azy hivelatra. Nisy moa ny sokajin' andriana, ary ny sokajin' ny havan' andriana. === Sokajin' Andriana === Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito tao Imerina avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany: * ny Zanakandriana, * ny Zazamarolahy, * ny Andriamasinavalona, * ny Andriantompokoindrindra, * ny Andrianamboninolona, * ny Andriandranando, * ny Zanadralambo, ==== Ny Zanakandriana ==== Ny "[[Zanakandriana]]" no natokan’ ny mpanjaka Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka nipoiran’ izay andriamanjaka nifandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny "[[Andriandoriamanjaka]]"(taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa dia nandà ny hanjaka, na dia natolotr’ i Rabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany io ny mpanjaka Rabiby izay vao namela an’i Ralambo zanak’Andriamanelo handimby azy. Navela hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka mandrakizay azy ny Andriandoriamanjaka ho tambin’izany. Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe "Printsy" na "Printsesy" ny Zanakandriana. ==== Ny Zazamarolahy ==== Ny "[[Zazamarolahy]]" no taranak' izy efa-dahy nanjaka, dia i Andrianjakanavalomandimby teo Antananarivo, i Andrianavalonimerina teo Ambohidrabiby, i Andriantomponimerina teo Imarovatana (Ambohidratrimo, Ambohimanoa, Ambohitrimanjaka) ary i Andriantsimitoviaminandriana teo Ambohimanga. Ny maha Zazamarolahy noho izany dia azo dieny fotoana nahaterahan’ ilay andriana. Tsy nisy afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy satria ny taranak’ Izy efa-dahy zanak’ [[Andriamasinavalona]] izay nanjaka irery ihany no tao amin’ity sokajy ity. Ny Zazamarolahy moa dia tompom-bodivona ka izy ireo dia nizaka tena tanteraka tamin’ny fitondrana ireo olona tamin’ireo toerana ireo. Ny mpanjaka Andrianampoinimerina, izay Zazamarolahy firazanana ary nanjaka teo Ambohimanga, dia nandresy na nampiaiky ireo mpanjakan’ny vohitra hafa izay teraka Zazamarolahy toa azy ka nampiray an’Imerina enin-toko. Tao aorian’izany dia namorona ny sokajy Zanakandriana izay ambony filaharana noho ny Zazamarolahy izy, mba ho tombontsoan’ny taranany amin’ny fandovana ny seza fiandrianana. Tamin’ny androny sy ny an’ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa. Amin’ny maha taranak’Andriantompokoindrindra razamben’ Andriamasinavalona azy, ny Zazamarolahy dia afaka nanisy tranomanara eo ambony fasany afa-tsy ireo Zazamarolahy vao ireo, izay andriana tany Imamo nantsoina hoe "Marolahin' Imamo" sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay. Marihina fa isaky ny niova ny andriamanjaka dia tsy maintsy nanavao ny fanekeny ary nampiseho fanoavana ny mpanjaka vaovao ny Zazamarolahy, raha tsy izany dia fahafatesana no niandry ireo tsy nankatoa. Ny Zazamarolahy dia azo nampiakarina ho "Zanakandriana" ary afaka naetry ho "Andriamasinavalona" ihany koa. ==== Ny Andriamasinavalona ==== Ny "[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]" dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany. Misy koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny "Zanadralambo amin' Andrianjaka" toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay mpanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy ihany koa ireo nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina sy ny andriamanjaka nandimby azy (toa an’i Jean Laborde) no nakarina ho Andriamasinavalona. Ireo andriana na olon-tsotra nasandratra ho Andriamasinavalona fa tsy taranak’Andriantompokoindrindra moa tsy nahazo nasiana "trano manara" ny fasany. ==== Ny Andriantompokoindrindra ==== Ny "[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]" na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ny andriambavy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho "Lahimatoan’ Imerina" izy. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io. Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany. ==== Ny Andrianamboninolona ==== Ny "[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]" na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany, rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy. Isan’ny foko mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo. ==== Ny Andriandranando ==== Ny "[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]" na Zafindranando dia taranaky ny andriana natao hoe [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra tao [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany. Andriandranandobe dia anadahin-dRabehavina renin’Andriantompokoindrindra. Naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo izy ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy teo Ambohibe ary Andrianifantsy teo amin’ny faritr’Ambohibe ihany koa. Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy. Marihina koa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando. ==== Ny Zanadralambo ==== Ny "[[Zanadralambo]]" dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe "Zanadralambo amin' Andrianjaka" dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. Ankoatr’ireo dia misy ihany koa ny "Zana-dRambavy", ao Masindray ambadik' Ambohimanambola no fiaviany. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’ny andriambavy Ratomponivololona izay zanak’ Andrianamboninolona sy Ramanga. Ny mpanjaka Andrianampoinimerina no nanao ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranaka avy ao Masindray ireo. Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy koa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ka nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. === Sokajin' ny havan' andriana === Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa. === Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana === Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns. Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana rehetra, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny "Tsara va tompoko", na "Sarasara tsy ambaka" na ny "Tsara antitra tompoko" raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny "hafenina" na "hasitrika" fa tsy hoe "halevina" raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns. == Ny Hova == Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova. === Anjara toerany === Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy. Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe "andrian-dreraka" na "andriana malahelo". Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio. Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina. == Ny Mainty == Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe "enindreny" aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro anisa. === Sokajin' ny Mainty === Misy sokajy telo ny Mainty, dia: * ny [[Manisotra]], * ny [[Manendy]], * ny [[Tsiarondahy]] ==== Ny Manisotra ==== Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany<ref>"[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]", ''jacaranda.fr''</ref>. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha. ==== Ny Manendy ==== Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo. ==== Ny Tsiarondahy ==== Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na "Mainty telo reny", izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo. === Anjara asany faha mpanjaka === Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina. == Ny mpanompo == Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]]. === Tantara === Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany. === Anjara asany === Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany. === Antony maha lasa andevo === Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina: * ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''. * ny babo an’ ady; * ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika) == Fiovana saranga == === Fiovana ho Andriana === Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza. Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova. === Fiovana ho Hova === Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho "[[Folovohitra]]" , "Hova", na "[[Velondraimandreny]]". === Fiovana ho Mainty === Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo. Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]]. Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana. === Fiovana ho Andevo === Ny andevo dia noheverina ho "olona maloto", tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay "olona madio". Izany "fahalotoana" sy "fahadiovana" izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy. == Jereo koa == * [[Sarangam-poko eto Madagasikara]] * Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'') == Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany == '''Tranonkala''' * [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty "Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty"], https://www.jacaranda.fr/ * Rakotondrabenja Adrien, "Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.", [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&redir_esc=y Taloha, N°6] '''Boky''' * Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo * Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo * Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo * Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris * Domenichini, J.-P. & B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris * Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. * Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo. == Loharano sy fanamarihana == 17tksbt1m3a8837p32ggh4vwp6n2y41 1149120 1149119 2026-08-11T13:15:12Z ~2026-43849-27 40659 /* Ny Andriamasinavalona */ 1149120 wikitext text/x-wiki Ny '''sarangam-poko''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra: ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]). Efa ravan’ny fanjanahan-tany frantsay teto Madagasikara io rafitra io. Amin’ny fiaraha-monina merina hatramin’izao anefa dia mbola betsaka ny mitazona ny maha andriana sy hova, ary mainty azy ireo. Ny fanandevozana moa nofoananana tamin’izany vanim-potoana izany ka tsy misy intsony ny mpanompo fa efa olona afaka avokoa ny taranaka ankehitriny. == Ny Andriana == Ny Andriana no ambony indrindra tao amin' ny [[Fanjakana Merina]]. Mitovy razambe ny ankamaroany ary ankoatr’ireo olon-tsotra mendrika nasandratra ho andriana dia taranaky ny mpanjaka (andriamanjaka) sy andriana taloha avokoa izy ireo. Nisahana ny adidy teo amin’ny fitondrana isan’ambaratonga samihafa ny andriana (nanorina fanjakana andriana ary nanjaka tany amin’ny foko hafa, lasa governora tany amin’ny faritany taty aoriana taty, tompon’andraikitry ny famoriana hetra...). Nisy ihany koa ireo nanana fahefana tanteraka ka nizaka tena ny toerana nentiny (vodivona, menakely), ary ireo izay mpitarika tafika sy nanampy ny fanjakan’ny andriamanjaka tsy ho lavon’ny fahavalo na nanampy azy hivelatra. Nisy moa ny sokajin' andriana, ary ny sokajin' ny havan' andriana. === Sokajin' Andriana === Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito tao Imerina avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany: * ny Zanakandriana, * ny Zazamarolahy, * ny Andriamasinavalona, * ny Andriantompokoindrindra, * ny Andrianamboninolona, * ny Andriandranando, * ny Zanadralambo, ==== Ny Zanakandriana ==== Ny "[[Zanakandriana]]" no natokan’ ny mpanjaka Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka nipoiran’ izay andriamanjaka nifandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny "[[Andriandoriamanjaka]]"(taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa dia nandà ny hanjaka, na dia natolotr’ i Rabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany io ny mpanjaka Rabiby izay vao namela an’i Ralambo zanak’Andriamanelo handimby azy. Navela hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka mandrakizay azy ny Andriandoriamanjaka ho tambin’izany. Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe "Printsy" na "Printsesy" ny Zanakandriana. ==== Ny Zazamarolahy ==== Ny "[[Zazamarolahy]]" no taranak' izy efa-dahy nanjaka, dia i Andrianjakanavalomandimby teo Antananarivo, i Andrianavalonimerina teo Ambohidrabiby, i Andriantomponimerina teo Imarovatana (Ambohidratrimo, Ambohimanoa, Ambohitrimanjaka) ary i Andriantsimitoviaminandriana teo Ambohimanga. Ny maha Zazamarolahy noho izany dia azo dieny fotoana nahaterahan’ ilay andriana. Tsy nisy afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy satria ny taranak’ Izy efa-dahy zanak’ [[Andriamasinavalona]] izay nanjaka irery ihany no tao amin’ity sokajy ity. Ny Zazamarolahy moa dia tompom-bodivona ka izy ireo dia nizaka tena tanteraka tamin’ny fitondrana ireo olona tamin’ireo toerana ireo. Ny mpanjaka Andrianampoinimerina, izay Zazamarolahy firazanana ary nanjaka teo Ambohimanga, dia nandresy na nampiaiky ireo mpanjakan’ny vohitra hafa izay teraka Zazamarolahy toa azy ka nampiray an’Imerina enin-toko. Tao aorian’izany dia namorona ny sokajy Zanakandriana izay ambony filaharana noho ny Zazamarolahy izy, mba ho tombontsoan’ny taranany amin’ny fandovana ny seza fiandrianana. Tamin’ny androny sy ny an’ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa. Amin’ny maha taranak’Andriantompokoindrindra razamben’ Andriamasinavalona azy, ny Zazamarolahy dia afaka nanisy tranomanara eo ambony fasany afa-tsy ireo Zazamarolahy vao ireo, izay andriana tany Imamo nantsoina hoe "Marolahin' Imamo" sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay. Marihina fa isaky ny niova ny andriamanjaka dia tsy maintsy nanavao ny fanekeny ary nampiseho fanoavana ny mpanjaka vaovao ny Zazamarolahy, raha tsy izany dia fahafatesana no niandry ireo tsy nankatoa. Ny Zazamarolahy dia azo nampiakarina ho "Zanakandriana" ary afaka naetry ho "Andriamasinavalona" ihany koa. ==== Ny Andriamasinavalona ==== Ny "[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]" dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany. Misy koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny "Zanadralambo amin' Andrianjaka" toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay mpanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy ihany koa ireo nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina sy ny andriamanjaka nandimby azy (toa an’i Jean Laborde) no nakarina ho Andriamasinavalona. Ireo olon-tsotra na andriana nasandratra ho Andriamasinavalona fa tsy taranak’Andriantompokoindrindra moa tsy nahazo nasiana "trano manara" ny fasany. ==== Ny Andriantompokoindrindra ==== Ny "[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]" na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ny andriambavy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho "Lahimatoan’ Imerina" izy. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io. Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany. ==== Ny Andrianamboninolona ==== Ny "[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]" na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany, rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy. Isan’ny foko mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo. ==== Ny Andriandranando ==== Ny "[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]" na Zafindranando dia taranaky ny andriana natao hoe [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra tao [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany. Andriandranandobe dia anadahin-dRabehavina renin’Andriantompokoindrindra. Naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo izy ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy teo Ambohibe ary Andrianifantsy teo amin’ny faritr’Ambohibe ihany koa. Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy. Marihina koa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando. ==== Ny Zanadralambo ==== Ny "[[Zanadralambo]]" dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe "Zanadralambo amin' Andrianjaka" dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. Ankoatr’ireo dia misy ihany koa ny "Zana-dRambavy", ao Masindray ambadik' Ambohimanambola no fiaviany. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’ny andriambavy Ratomponivololona izay zanak’ Andrianamboninolona sy Ramanga. Ny mpanjaka Andrianampoinimerina no nanao ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranaka avy ao Masindray ireo. Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy koa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ka nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. === Sokajin' ny havan' andriana === Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa. === Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana === Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns. Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana rehetra, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny "Tsara va tompoko", na "Sarasara tsy ambaka" na ny "Tsara antitra tompoko" raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny "hafenina" na "hasitrika" fa tsy hoe "halevina" raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns. == Ny Hova == Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova. === Anjara toerany === Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy. Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe "andrian-dreraka" na "andriana malahelo". Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio. Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina. == Ny Mainty == Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe "enindreny" aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro anisa. === Sokajin' ny Mainty === Misy sokajy telo ny Mainty, dia: * ny [[Manisotra]], * ny [[Manendy]], * ny [[Tsiarondahy]] ==== Ny Manisotra ==== Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany<ref>"[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]", ''jacaranda.fr''</ref>. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha. ==== Ny Manendy ==== Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo. ==== Ny Tsiarondahy ==== Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na "Mainty telo reny", izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo. === Anjara asany faha mpanjaka === Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina. == Ny mpanompo == Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]]. === Tantara === Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany. === Anjara asany === Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany. === Antony maha lasa andevo === Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina: * ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''. * ny babo an’ ady; * ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika) == Fiovana saranga == === Fiovana ho Andriana === Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza. Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova. === Fiovana ho Hova === Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho "[[Folovohitra]]" , "Hova", na "[[Velondraimandreny]]". === Fiovana ho Mainty === Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo. Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]]. Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana. === Fiovana ho Andevo === Ny andevo dia noheverina ho "olona maloto", tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay "olona madio". Izany "fahalotoana" sy "fahadiovana" izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy. == Jereo koa == * [[Sarangam-poko eto Madagasikara]] * Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'') == Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany == '''Tranonkala''' * [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty "Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty"], https://www.jacaranda.fr/ * Rakotondrabenja Adrien, "Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.", [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&redir_esc=y Taloha, N°6] '''Boky''' * Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo * Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo * Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo * Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris * Domenichini, J.-P. & B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris * Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. * Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo. == Loharano sy fanamarihana == 11le2nte3y52wdzmc99nnkdeh0xz0af 1149121 1149120 2026-08-11T13:28:33Z ~2026-43849-27 40659 /* Ny Andrianamboninolona */ 1149121 wikitext text/x-wiki Ny '''sarangam-poko''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra: ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]). Efa ravan’ny fanjanahan-tany frantsay teto Madagasikara io rafitra io. Amin’ny fiaraha-monina merina hatramin’izao anefa dia mbola betsaka ny mitazona ny maha andriana sy hova, ary mainty azy ireo. Ny fanandevozana moa nofoananana tamin’izany vanim-potoana izany ka tsy misy intsony ny mpanompo fa efa olona afaka avokoa ny taranaka ankehitriny. == Ny Andriana == Ny Andriana no ambony indrindra tao amin' ny [[Fanjakana Merina]]. Mitovy razambe ny ankamaroany ary ankoatr’ireo olon-tsotra mendrika nasandratra ho andriana dia taranaky ny mpanjaka (andriamanjaka) sy andriana taloha avokoa izy ireo. Nisahana ny adidy teo amin’ny fitondrana isan’ambaratonga samihafa ny andriana (nanorina fanjakana andriana ary nanjaka tany amin’ny foko hafa, lasa governora tany amin’ny faritany taty aoriana taty, tompon’andraikitry ny famoriana hetra...). Nisy ihany koa ireo nanana fahefana tanteraka ka nizaka tena ny toerana nentiny (vodivona, menakely), ary ireo izay mpitarika tafika sy nanampy ny fanjakan’ny andriamanjaka tsy ho lavon’ny fahavalo na nanampy azy hivelatra. Nisy moa ny sokajin' andriana, ary ny sokajin' ny havan' andriana. === Sokajin' Andriana === Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito tao Imerina avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany: * ny Zanakandriana, * ny Zazamarolahy, * ny Andriamasinavalona, * ny Andriantompokoindrindra, * ny Andrianamboninolona, * ny Andriandranando, * ny Zanadralambo, ==== Ny Zanakandriana ==== Ny "[[Zanakandriana]]" no natokan’ ny mpanjaka Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka nipoiran’ izay andriamanjaka nifandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny "[[Andriandoriamanjaka]]"(taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa dia nandà ny hanjaka, na dia natolotr’ i Rabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany io ny mpanjaka Rabiby izay vao namela an’i Ralambo zanak’Andriamanelo handimby azy. Navela hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka mandrakizay azy ny Andriandoriamanjaka ho tambin’izany. Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe "Printsy" na "Printsesy" ny Zanakandriana. ==== Ny Zazamarolahy ==== Ny "[[Zazamarolahy]]" no taranak' izy efa-dahy nanjaka, dia i Andrianjakanavalomandimby teo Antananarivo, i Andrianavalonimerina teo Ambohidrabiby, i Andriantomponimerina teo Imarovatana (Ambohidratrimo, Ambohimanoa, Ambohitrimanjaka) ary i Andriantsimitoviaminandriana teo Ambohimanga. Ny maha Zazamarolahy noho izany dia azo dieny fotoana nahaterahan’ ilay andriana. Tsy nisy afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy satria ny taranak’ Izy efa-dahy zanak’ [[Andriamasinavalona]] izay nanjaka irery ihany no tao amin’ity sokajy ity. Ny Zazamarolahy moa dia tompom-bodivona ka izy ireo dia nizaka tena tanteraka tamin’ny fitondrana ireo olona tamin’ireo toerana ireo. Ny mpanjaka Andrianampoinimerina, izay Zazamarolahy firazanana ary nanjaka teo Ambohimanga, dia nandresy na nampiaiky ireo mpanjakan’ny vohitra hafa izay teraka Zazamarolahy toa azy ka nampiray an’Imerina enin-toko. Tao aorian’izany dia namorona ny sokajy Zanakandriana izay ambony filaharana noho ny Zazamarolahy izy, mba ho tombontsoan’ny taranany amin’ny fandovana ny seza fiandrianana. Tamin’ny androny sy ny an’ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa. Amin’ny maha taranak’Andriantompokoindrindra razamben’ Andriamasinavalona azy, ny Zazamarolahy dia afaka nanisy tranomanara eo ambony fasany afa-tsy ireo Zazamarolahy vao ireo, izay andriana tany Imamo nantsoina hoe "Marolahin' Imamo" sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay. Marihina fa isaky ny niova ny andriamanjaka dia tsy maintsy nanavao ny fanekeny ary nampiseho fanoavana ny mpanjaka vaovao ny Zazamarolahy, raha tsy izany dia fahafatesana no niandry ireo tsy nankatoa. Ny Zazamarolahy dia azo nampiakarina ho "Zanakandriana" ary afaka naetry ho "Andriamasinavalona" ihany koa. ==== Ny Andriamasinavalona ==== Ny "[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]" dia anasokajiana ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany. Misy koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny "Zanadralambo amin' Andrianjaka" toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay mpanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy ihany koa ireo nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina sy ny andriamanjaka nandimby azy (toa an’i Jean Laborde) no nakarina ho Andriamasinavalona. Ireo olon-tsotra na andriana nasandratra ho Andriamasinavalona fa tsy taranak’Andriantompokoindrindra moa tsy nahazo nasiana "trano manara" ny fasany. ==== Ny Andriantompokoindrindra ==== Ny "[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]" na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ny andriambavy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho "Lahimatoan’ Imerina" izy. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io. Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany. ==== Ny Andrianamboninolona ==== Ny "[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]" na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany, rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy. Isan’ny foko mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo. ==== Ny Andriandranando ==== Ny "[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]" na Zafindranando dia taranaky ny andriana natao hoe [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra tao [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany. Andriandranandobe dia anadahin-dRabehavina renin’Andriantompokoindrindra. Naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo izy ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy teo Ambohibe ary Andrianifantsy teo amin’ny faritr’Ambohibe ihany koa. Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy. Marihina koa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando. ==== Ny Zanadralambo ==== Ny "[[Zanadralambo]]" dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe "Zanadralambo amin' Andrianjaka" dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. Ankoatr’ireo dia misy ihany koa ny "Zana-dRambavy", ao Masindray ambadik' Ambohimanambola no fiaviany. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’ny andriambavy Ratomponivololona izay zanak’ Andrianamboninolona sy Ramanga. Ny mpanjaka Andrianampoinimerina no nanao ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranaka avy ao Masindray ireo. Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy koa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ka nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. === Sokajin' ny havan' andriana === Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa. === Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana === Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns. Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana rehetra, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny "Tsara va tompoko", na "Sarasara tsy ambaka" na ny "Tsara antitra tompoko" raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny "hafenina" na "hasitrika" fa tsy hoe "halevina" raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns. == Ny Hova == Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova. === Anjara toerany === Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy. Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe "andrian-dreraka" na "andriana malahelo". Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio. Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina. == Ny Mainty == Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe "enindreny" aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro anisa. === Sokajin' ny Mainty === Misy sokajy telo ny Mainty, dia: * ny [[Manisotra]], * ny [[Manendy]], * ny [[Tsiarondahy]] ==== Ny Manisotra ==== Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany<ref>"[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]", ''jacaranda.fr''</ref>. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha. ==== Ny Manendy ==== Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo. ==== Ny Tsiarondahy ==== Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na "Mainty telo reny", izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo. === Anjara asany faha mpanjaka === Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina. == Ny mpanompo == Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]]. === Tantara === Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany. === Anjara asany === Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany. === Antony maha lasa andevo === Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina: * ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''. * ny babo an’ ady; * ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika) == Fiovana saranga == === Fiovana ho Andriana === Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza. Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova. === Fiovana ho Hova === Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho "[[Folovohitra]]" , "Hova", na "[[Velondraimandreny]]". === Fiovana ho Mainty === Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo. Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]]. Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana. === Fiovana ho Andevo === Ny andevo dia noheverina ho "olona maloto", tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay "olona madio". Izany "fahalotoana" sy "fahadiovana" izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy. == Jereo koa == * [[Sarangam-poko eto Madagasikara]] * Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'') == Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany == '''Tranonkala''' * [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty "Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty"], https://www.jacaranda.fr/ * Rakotondrabenja Adrien, "Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.", [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&redir_esc=y Taloha, N°6] '''Boky''' * Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo * Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo * Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo * Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris * Domenichini, J.-P. & B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris * Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. * Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo. == Loharano sy fanamarihana == a42fb19r6zfmjlvbq2efxc9ttaeuf4b 1149134 1149121 2026-08-11T18:11:16Z ~2026-43849-27 40659 /* Ny Andriamasinavalona */ 1149134 wikitext text/x-wiki Ny '''sarangam-poko''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra: ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]). Efa ravan’ny fanjanahan-tany frantsay teto Madagasikara io rafitra io. Amin’ny fiaraha-monina merina hatramin’izao anefa dia mbola betsaka ny mitazona ny maha andriana sy hova, ary mainty azy ireo. Ny fanandevozana moa nofoananana tamin’izany vanim-potoana izany ka tsy misy intsony ny mpanompo fa efa olona afaka avokoa ny taranaka ankehitriny. == Ny Andriana == Ny Andriana no ambony indrindra tao amin' ny [[Fanjakana Merina]]. Mitovy razambe ny ankamaroany ary ankoatr’ireo olon-tsotra mendrika nasandratra ho andriana dia taranaky ny mpanjaka (andriamanjaka) sy andriana taloha avokoa izy ireo. Nisahana ny adidy teo amin’ny fitondrana isan’ambaratonga samihafa ny andriana (nanorina fanjakana andriana ary nanjaka tany amin’ny foko hafa, lasa governora tany amin’ny faritany taty aoriana taty, tompon’andraikitry ny famoriana hetra...). Nisy ihany koa ireo nanana fahefana tanteraka ka nizaka tena ny toerana nentiny (vodivona, menakely), ary ireo izay mpitarika tafika sy nanampy ny fanjakan’ny andriamanjaka tsy ho lavon’ny fahavalo na nanampy azy hivelatra. Nisy moa ny sokajin' andriana, ary ny sokajin' ny havan' andriana. === Sokajin' Andriana === Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito tao Imerina avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany: * ny Zanakandriana, * ny Zazamarolahy, * ny Andriamasinavalona, * ny Andriantompokoindrindra, * ny Andrianamboninolona, * ny Andriandranando, * ny Zanadralambo, ==== Ny Zanakandriana ==== Ny "[[Zanakandriana]]" no natokan’ ny mpanjaka Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka nipoiran’ izay andriamanjaka nifandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny "[[Andriandoriamanjaka]]"(taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa dia nandà ny hanjaka, na dia natolotr’ i Rabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany io ny mpanjaka Rabiby izay vao namela an’i Ralambo zanak’Andriamanelo handimby azy. Navela hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka mandrakizay azy ny Andriandoriamanjaka ho tambin’izany. Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe "Printsy" na "Printsesy" ny Zanakandriana. ==== Ny Zazamarolahy ==== Ny "[[Zazamarolahy]]" no taranak' izy efa-dahy nanjaka, dia i Andrianjakanavalomandimby teo Antananarivo, i Andrianavalonimerina teo Ambohidrabiby, i Andriantomponimerina teo Imarovatana (Ambohidratrimo, Ambohimanoa, Ambohitrimanjaka) ary i Andriantsimitoviaminandriana teo Ambohimanga. Ny maha Zazamarolahy noho izany dia azo dieny fotoana nahaterahan’ ilay andriana. Tsy nisy afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy satria ny taranak’ Izy efa-dahy zanak’ [[Andriamasinavalona]] izay nanjaka irery ihany no tao amin’ity sokajy ity. Ny Zazamarolahy moa dia tompom-bodivona ka izy ireo dia nizaka tena tanteraka tamin’ny fitondrana ireo olona tamin’ireo toerana ireo. Ny mpanjaka Andrianampoinimerina, izay Zazamarolahy firazanana ary nanjaka teo Ambohimanga, dia nandresy na nampiaiky ireo mpanjakan’ny vohitra hafa izay teraka Zazamarolahy toa azy ka nampiray an’Imerina enin-toko. Tao aorian’izany dia namorona ny sokajy Zanakandriana izay ambony filaharana noho ny Zazamarolahy izy, mba ho tombontsoan’ny taranany amin’ny fandovana ny seza fiandrianana. Tamin’ny androny sy ny an’ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa. Amin’ny maha taranak’Andriantompokoindrindra razamben’ Andriamasinavalona azy, ny Zazamarolahy dia afaka nanisy tranomanara eo ambony fasany afa-tsy ireo Zazamarolahy vao ireo, izay andriana tany Imamo nantsoina hoe "Marolahin' Imamo" sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay. Marihina fa isaky ny niova ny andriamanjaka dia tsy maintsy nanavao ny fanekeny ary nampiseho fanoavana ny mpanjaka vaovao ny Zazamarolahy, raha tsy izany dia fahafatesana no niandry ireo tsy nankatoa. Ny Zazamarolahy dia azo nampiakarina ho "Zanakandriana" ary afaka naetry ho "Andriamasinavalona" ihany koa. ==== Ny Andriamasinavalona ==== Ny "[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]" dia anasokajiana ireo havany akaiky sy ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany. Misy koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny "Zanadralambo amin' Andrianjaka" toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay mpanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy ihany koa ireo nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina sy ny andriamanjaka nandimby azy (toa an’i Jean Laborde) no nakarina ho Andriamasinavalona. Ireo olon-tsotra na andriana nasandratra ho Andriamasinavalona fa tsy taranak’Andriantompokoindrindra moa tsy nahazo nasiana "trano manara" ny fasany. ==== Ny Andriantompokoindrindra ==== Ny "[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]" na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ny andriambavy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho "Lahimatoan’ Imerina" izy. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io. Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany. ==== Ny Andrianamboninolona ==== Ny "[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]" na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany, rahalahin-dray ary rafozan' ny mpanjaka [[Ralambo]] izy. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy. Isan’ny foko mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo. ==== Ny Andriandranando ==== Ny "[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]" na Zafindranando dia taranaky ny andriana natao hoe [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra tao [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany. Andriandranandobe dia anadahin-dRabehavina renin’Andriantompokoindrindra. Naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo izy ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy teo Ambohibe ary Andrianifantsy teo amin’ny faritr’Ambohibe ihany koa. Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy. Marihina koa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando. ==== Ny Zanadralambo ==== Ny "[[Zanadralambo]]" dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe "Zanadralambo amin' Andrianjaka" dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. Ankoatr’ireo dia misy ihany koa ny "Zana-dRambavy", ao Masindray ambadik' Ambohimanambola no fiaviany. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’ny andriambavy Ratomponivololona izay zanak’ Andrianamboninolona sy Ramanga. Ny mpanjaka Andrianampoinimerina no nanao ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranaka avy ao Masindray ireo. Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy koa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ka nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. === Sokajin' ny havan' andriana === Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa. === Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana === Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns. Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana rehetra, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny "Tsara va tompoko", na "Sarasara tsy ambaka" na ny "Tsara antitra tompoko" raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny "hafenina" na "hasitrika" fa tsy hoe "halevina" raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns. == Ny Hova == Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova. === Anjara toerany === Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy. Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe "andrian-dreraka" na "andriana malahelo". Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio. Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina. == Ny Mainty == Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe "enindreny" aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro anisa. === Sokajin' ny Mainty === Misy sokajy telo ny Mainty, dia: * ny [[Manisotra]], * ny [[Manendy]], * ny [[Tsiarondahy]] ==== Ny Manisotra ==== Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany<ref>"[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]", ''jacaranda.fr''</ref>. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha. ==== Ny Manendy ==== Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo. ==== Ny Tsiarondahy ==== Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na "Mainty telo reny", izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo. === Anjara asany faha mpanjaka === Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina. == Ny mpanompo == Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]]. === Tantara === Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany. === Anjara asany === Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany. === Antony maha lasa andevo === Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina: * ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''. * ny babo an’ ady; * ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika) == Fiovana saranga == === Fiovana ho Andriana === Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza. Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova. === Fiovana ho Hova === Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho "[[Folovohitra]]" , "Hova", na "[[Velondraimandreny]]". === Fiovana ho Mainty === Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo. Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]]. Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana. === Fiovana ho Andevo === Ny andevo dia noheverina ho "olona maloto", tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay "olona madio". Izany "fahalotoana" sy "fahadiovana" izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy. == Jereo koa == * [[Sarangam-poko eto Madagasikara]] * Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'') == Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany == '''Tranonkala''' * [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty "Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty"], https://www.jacaranda.fr/ * Rakotondrabenja Adrien, "Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.", [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&redir_esc=y Taloha, N°6] '''Boky''' * Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo * Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo * Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo * Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris * Domenichini, J.-P. & B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris * Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. * Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo. == Loharano sy fanamarihana == inxw2d5eznshknr2kpb7e4dxr8clc45 1149136 1149134 2026-08-11T18:32:51Z ~2026-43849-27 40659 /* Ny Andrianamboninolona */ 1149136 wikitext text/x-wiki Ny '''sarangam-poko''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra: ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]). Efa ravan’ny fanjanahan-tany frantsay teto Madagasikara io rafitra io. Amin’ny fiaraha-monina merina hatramin’izao anefa dia mbola betsaka ny mitazona ny maha andriana sy hova, ary mainty azy ireo. Ny fanandevozana moa nofoananana tamin’izany vanim-potoana izany ka tsy misy intsony ny mpanompo fa efa olona afaka avokoa ny taranaka ankehitriny. == Ny Andriana == Ny Andriana no ambony indrindra tao amin' ny [[Fanjakana Merina]]. Mitovy razambe ny ankamaroany ary ankoatr’ireo olon-tsotra mendrika nasandratra ho andriana dia taranaky ny mpanjaka (andriamanjaka) sy andriana taloha avokoa izy ireo. Nisahana ny adidy teo amin’ny fitondrana isan’ambaratonga samihafa ny andriana (nanorina fanjakana andriana ary nanjaka tany amin’ny foko hafa, lasa governora tany amin’ny faritany taty aoriana taty, tompon’andraikitry ny famoriana hetra...). Nisy ihany koa ireo nanana fahefana tanteraka ka nizaka tena ny toerana nentiny (vodivona, menakely), ary ireo izay mpitarika tafika sy nanampy ny fanjakan’ny andriamanjaka tsy ho lavon’ny fahavalo na nanampy azy hivelatra. Nisy moa ny sokajin' andriana, ary ny sokajin' ny havan' andriana. === Sokajin' Andriana === Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito tao Imerina avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany: * ny Zanakandriana, * ny Zazamarolahy, * ny Andriamasinavalona, * ny Andriantompokoindrindra, * ny Andrianamboninolona, * ny Andriandranando, * ny Zanadralambo, ==== Ny Zanakandriana ==== Ny "[[Zanakandriana]]" no natokan’ ny mpanjaka Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka nipoiran’ izay andriamanjaka nifandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny "[[Andriandoriamanjaka]]"(taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa dia nandà ny hanjaka, na dia natolotr’ i Rabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany io ny mpanjaka Rabiby izay vao namela an’i Ralambo zanak’Andriamanelo handimby azy. Navela hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka mandrakizay azy ny Andriandoriamanjaka ho tambin’izany. Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe "Printsy" na "Printsesy" ny Zanakandriana. ==== Ny Zazamarolahy ==== Ny "[[Zazamarolahy]]" no taranak' izy efa-dahy nanjaka, dia i Andrianjakanavalomandimby teo Antananarivo, i Andrianavalonimerina teo Ambohidrabiby, i Andriantomponimerina teo Imarovatana (Ambohidratrimo, Ambohimanoa, Ambohitrimanjaka) ary i Andriantsimitoviaminandriana teo Ambohimanga. Ny maha Zazamarolahy noho izany dia azo dieny fotoana nahaterahan’ ilay andriana. Tsy nisy afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy satria ny taranak’ Izy efa-dahy zanak’ [[Andriamasinavalona]] izay nanjaka irery ihany no tao amin’ity sokajy ity. Ny Zazamarolahy moa dia tompom-bodivona ka izy ireo dia nizaka tena tanteraka tamin’ny fitondrana ireo olona tamin’ireo toerana ireo. Ny mpanjaka Andrianampoinimerina, izay Zazamarolahy firazanana ary nanjaka teo Ambohimanga, dia nandresy na nampiaiky ireo mpanjakan’ny vohitra hafa izay teraka Zazamarolahy toa azy ka nampiray an’Imerina enin-toko. Tao aorian’izany dia namorona ny sokajy Zanakandriana izay ambony filaharana noho ny Zazamarolahy izy, mba ho tombontsoan’ny taranany amin’ny fandovana ny seza fiandrianana. Tamin’ny androny sy ny an’ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa. Amin’ny maha taranak’Andriantompokoindrindra razamben’ Andriamasinavalona azy, ny Zazamarolahy dia afaka nanisy tranomanara eo ambony fasany afa-tsy ireo Zazamarolahy vao ireo, izay andriana tany Imamo nantsoina hoe "Marolahin' Imamo" sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay. Marihina fa isaky ny niova ny andriamanjaka dia tsy maintsy nanavao ny fanekeny ary nampiseho fanoavana ny mpanjaka vaovao ny Zazamarolahy, raha tsy izany dia fahafatesana no niandry ireo tsy nankatoa. Ny Zazamarolahy dia azo nampiakarina ho "Zanakandriana" ary afaka naetry ho "Andriamasinavalona" ihany koa. ==== Ny Andriamasinavalona ==== Ny "[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]" dia anasokajiana ireo havany akaiky sy ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany. Misy koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny "Zanadralambo amin' Andrianjaka" toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay mpanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy ihany koa ireo nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina sy ny andriamanjaka nandimby azy (toa an’i Jean Laborde) no nakarina ho Andriamasinavalona. Ireo olon-tsotra na andriana nasandratra ho Andriamasinavalona fa tsy taranak’Andriantompokoindrindra moa tsy nahazo nasiana "trano manara" ny fasany. ==== Ny Andriantompokoindrindra ==== Ny "[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]" na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ny andriambavy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho "Lahimatoan’ Imerina" izy. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io. Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany. ==== Ny Andrianamboninolona ==== Ny "[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]" na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany rahalahin-drain’ny mpanjaka [[Ralambo]] izy ary rafozany ihany koa. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy. Isan’ny foko mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo. ==== Ny Andriandranando ==== Ny "[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]" na Zafindranando dia taranaky ny andriana natao hoe [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra tao [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany. Andriandranandobe dia anadahin-dRabehavina renin’Andriantompokoindrindra. Naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo izy ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy teo Ambohibe ary Andrianifantsy teo amin’ny faritr’Ambohibe ihany koa. Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy. Marihina koa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando. ==== Ny Zanadralambo ==== Ny "[[Zanadralambo]]" dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe "Zanadralambo amin' Andrianjaka" dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. Ankoatr’ireo dia misy ihany koa ny "Zana-dRambavy", ao Masindray ambadik' Ambohimanambola no fiaviany. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’ny andriambavy Ratomponivololona izay zanak’ Andrianamboninolona sy Ramanga. Ny mpanjaka Andrianampoinimerina no nanao ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranaka avy ao Masindray ireo. Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy koa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ka nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. === Sokajin' ny havan' andriana === Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa. === Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana === Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns. Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana rehetra, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny "Tsara va tompoko", na "Sarasara tsy ambaka" na ny "Tsara antitra tompoko" raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny "hafenina" na "hasitrika" fa tsy hoe "halevina" raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns. == Ny Hova == Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova. === Anjara toerany === Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy. Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe "andrian-dreraka" na "andriana malahelo". Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio. Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina. == Ny Mainty == Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe "enindreny" aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro anisa. === Sokajin' ny Mainty === Misy sokajy telo ny Mainty, dia: * ny [[Manisotra]], * ny [[Manendy]], * ny [[Tsiarondahy]] ==== Ny Manisotra ==== Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany<ref>"[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]", ''jacaranda.fr''</ref>. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha. ==== Ny Manendy ==== Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo. ==== Ny Tsiarondahy ==== Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na "Mainty telo reny", izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo. === Anjara asany faha mpanjaka === Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina. == Ny mpanompo == Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]]. === Tantara === Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany. === Anjara asany === Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany. === Antony maha lasa andevo === Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina: * ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''. * ny babo an’ ady; * ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika) == Fiovana saranga == === Fiovana ho Andriana === Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza. Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova. === Fiovana ho Hova === Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho "[[Folovohitra]]" , "Hova", na "[[Velondraimandreny]]". === Fiovana ho Mainty === Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo. Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]]. Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana. === Fiovana ho Andevo === Ny andevo dia noheverina ho "olona maloto", tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay "olona madio". Izany "fahalotoana" sy "fahadiovana" izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy. == Jereo koa == * [[Sarangam-poko eto Madagasikara]] * Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'') == Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany == '''Tranonkala''' * [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty "Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty"], https://www.jacaranda.fr/ * Rakotondrabenja Adrien, "Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.", [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&redir_esc=y Taloha, N°6] '''Boky''' * Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo * Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo * Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo * Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris * Domenichini, J.-P. & B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris * Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. * Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo. == Loharano sy fanamarihana == lin4ng87htz1x8s7r17x7nrfprpirb5 1149138 1149136 2026-08-11T18:33:51Z ~2026-43849-27 40659 /* Ny Andrianamboninolona */ 1149138 wikitext text/x-wiki Ny '''sarangam-poko''' tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] dia nisy efatra: ny [[Andriana]], ny [[Hova]], ny [[Mainty]] ary ny Mpanompo (na [[Andevo]]). Efa ravan’ny fanjanahan-tany frantsay teto Madagasikara io rafitra io. Amin’ny fiaraha-monina merina hatramin’izao anefa dia mbola betsaka ny mitazona ny maha andriana sy hova, ary mainty azy ireo. Ny fanandevozana moa nofoananana tamin’izany vanim-potoana izany ka tsy misy intsony ny mpanompo fa efa olona afaka avokoa ny taranaka ankehitriny. == Ny Andriana == Ny Andriana no ambony indrindra tao amin' ny [[Fanjakana Merina]]. Mitovy razambe ny ankamaroany ary ankoatr’ireo olon-tsotra mendrika nasandratra ho andriana dia taranaky ny mpanjaka (andriamanjaka) sy andriana taloha avokoa izy ireo. Nisahana ny adidy teo amin’ny fitondrana isan’ambaratonga samihafa ny andriana (nanorina fanjakana andriana ary nanjaka tany amin’ny foko hafa, lasa governora tany amin’ny faritany taty aoriana taty, tompon’andraikitry ny famoriana hetra...). Nisy ihany koa ireo nanana fahefana tanteraka ka nizaka tena ny toerana nentiny (vodivona, menakely), ary ireo izay mpitarika tafika sy nanampy ny fanjakan’ny andriamanjaka tsy ho lavon’ny fahavalo na nanampy azy hivelatra. Nisy moa ny sokajin' andriana, ary ny sokajin' ny havan' andriana. === Sokajin' Andriana === Tamin' Andrianampoinimerina dia toy izao ny firafitry ny sokajin' andriana fito tao Imerina avy amin' ny ambony indrindra hatrany ambany: * ny Zanakandriana, * ny Zazamarolahy, * ny Andriamasinavalona, * ny Andriantompokoindrindra, * ny Andrianamboninolona, * ny Andriandranando, * ny Zanadralambo, ==== Ny Zanakandriana ==== Ny "[[Zanakandriana]]" no natokan’ ny mpanjaka Andrianampoinimerina ho ambony indrindra, ary amin’ity sokajy ity ihany no afaka nipoiran’ izay andriamanjaka nifandimby. Na izy ireo zanaka nateraky ny andriamanjaka sy ny mpiray tampo aminy, na noho ny hafatra nampitain’ny razana dia mety ho taranaka hafa, toy ny "[[Andriandoriamanjaka]]"(taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka). Ireto farany moa dia nandà ny hanjaka, na dia natolotr’ i Rabiby raibeny azy ireo izany zo hanjakana tamin’ny taniny izany. Tao aorian’ny Andriandoriamanjaka tsy nety naka ny fitondrany io ny mpanjaka Rabiby izay vao namela an’i Ralambo zanak’Andriamanelo handimby azy. Navela hitazona ny hasina maha Zanakandriana mahazo manjaka mandrakizay azy ny Andriandoriamanjaka ho tambin’izany. Marihina fa ny Zanakandriana dia mahazo mandimby sy mitondra ny fanjakana, saingy tsy izay zanakandriana rehetra anefa no hasandratra ho mpanjaka. Maro ireo tsy hasandratra noho ny lalàna mifehy ny fifandimbiasana teo amin' ny fanjakana na noho ny fifandanjan-kery ka lasa anaram-boninahitra fotsiny sisa ny maha mahazo manjaka azy. Ohatra amin' izany, ny tera-d[[Radama I]] sy [[Rasalimo]], na dia Zanakandriana aza dia tsy nahazo nanjaka satria ny lalàm-pifandimbiasana teo amin' ny fanjakan'andriana merina dia milaza fa tsy maintsy Merina ray sy reny vao mahazo manjaka. Toy izany koa, [[Andrianampoinimerina]] dia nilaza fa tsy maintsy ny tarana-dRangory sy Ralesoka no manjaka, koa ireo zanakandriana tsy tafiditra amin' izany dia tsy hanjaka mihitsy. Tato aoriana dia afaka nantsoina koa hoe "Printsy" na "Printsesy" ny Zanakandriana. ==== Ny Zazamarolahy ==== Ny "[[Zazamarolahy]]" no taranak' izy efa-dahy nanjaka, dia i Andrianjakanavalomandimby teo Antananarivo, i Andrianavalonimerina teo Ambohidrabiby, i Andriantomponimerina teo Imarovatana (Ambohidratrimo, Ambohimanoa, Ambohitrimanjaka) ary i Andriantsimitoviaminandriana teo Ambohimanga. Ny maha Zazamarolahy noho izany dia azo dieny fotoana nahaterahan’ ilay andriana. Tsy nisy afaka hasandratra ho Zazamarolahy mihitsy satria ny taranak’ Izy efa-dahy zanak’ [[Andriamasinavalona]] izay nanjaka irery ihany no tao amin’ity sokajy ity. Ny Zazamarolahy moa dia tompom-bodivona ka izy ireo dia nizaka tena tanteraka tamin’ny fitondrana ireo olona tamin’ireo toerana ireo. Ny mpanjaka Andrianampoinimerina, izay Zazamarolahy firazanana ary nanjaka teo Ambohimanga, dia nandresy na nampiaiky ireo mpanjakan’ny vohitra hafa izay teraka Zazamarolahy toa azy ka nampiray an’Imerina enin-toko. Tao aorian’izany dia namorona ny sokajy Zanakandriana izay ambony filaharana noho ny Zazamarolahy izy, mba ho tombontsoan’ny taranany amin’ny fandovana ny seza fiandrianana. Tamin’ny androny sy ny an’ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy ny sasany tamin' ireo andriana tamin'ny foko hafa. Amin’ny maha taranak’Andriantompokoindrindra razamben’ Andriamasinavalona azy, ny Zazamarolahy dia afaka nanisy tranomanara eo ambony fasany afa-tsy ireo Zazamarolahy vao ireo, izay andriana tany Imamo nantsoina hoe "Marolahin' Imamo" sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay. Marihina fa isaky ny niova ny andriamanjaka dia tsy maintsy nanavao ny fanekeny ary nampiseho fanoavana ny mpanjaka vaovao ny Zazamarolahy, raha tsy izany dia fahafatesana no niandry ireo tsy nankatoa. Ny Zazamarolahy dia azo nampiakarina ho "Zanakandriana" ary afaka naetry ho "Andriamasinavalona" ihany koa. ==== Ny Andriamasinavalona ==== Ny "[[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]]" dia anasokajiana ireo havany akaiky sy ireo taranak’ Andriamasinavalona tsy nahazo nanjaka, izy ireo moa tsy Zazamarolahy satria tsy terak’izy efa-dahy nizarany ny fanjakany. Misy koa ny Andriamasinavalona no taranak’ [[Andrianjaka]], izay tsy voasokajy ho Zanakandriana na Zazamarolahy: isan' izany ny Zanadranavalona ao Anosimanjaka. Maro tokoa ny Zanakandriana sy Zazamarolahy no nahetry ho Andriamasinavalona fa misy kosa anefa ny "Zanadralambo amin' Andrianjaka" toy ny avy amin'ny terak' Antsomangy no nampiakarina ho Andriamasinavalona. Maro ny foko hafa no natao ho isan' ny Andriamasinavalona toa ny terak'Andriamborona sy Ampanarifito izay Andrian' Imamo ary ny taranak' izy Antemoro-Anakara telo lahy izay mpanolotsaina ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Misy ihany koa ireo nahavita be tamin’ny fanjakan’Andrianampoinimerina sy ny andriamanjaka nandimby azy (toa an’i Jean Laborde) no nakarina ho Andriamasinavalona. Ireo olon-tsotra na andriana nasandratra ho Andriamasinavalona fa tsy taranak’Andriantompokoindrindra moa tsy nahazo nasiana "trano manara" ny fasany. ==== Ny Andriantompokoindrindra ==== Ny "[[Andriantompokoindrindra (foko)|Andriantompokoindrindra]]" na Zanatompo dia taranak' [[Andriantompokoindrindra]], zanaka lahimatoan’ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ny andriambavy Rabehavina . Nanorina ny fanjakany teo amin’ny vohitr’ Ambohimalazabe ary lazaina ho "Lahimatoan’ Imerina" izy. Izy moa no niantombohan’ny fisian’ny tranomanara eo ambonin’ny fasan’andriana mba tsy ho folahan’ny alika hono ny tampony. Ny taranany sy ny taranak’Andrianjaka zandriny ihany no afaka manohy io fomba io. Amin' Andriantompokoindrindra vavy no hakana ny vadiben' ny mpanjaka nanomboka tamin' Andrianjaka. Ny taranak' Andrianjaka dia tsy mahazo manjaka raha tsy avy amin' izay vadibe avy amin' ny foko Andriantompokoindrindra ihany. ==== Ny Andrianamboninolona ==== Ny "[[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]]" na Zanakambony dia taranak' [[Andrianamboninolona]]. Zanak’Andriamananitany rahalahin-drain’ny mpanjaka [[Ralambo]] izy ary rafozany ihany koa. Avy amin’dRatsitohinimanjaka zanakavavin’Andrianamboninolona mantsy no niterahan’i Ralambo an’Andrianjaka, mpanjaka voalohany teo Analamanga. Noho izany dia loharano nipoirana iraisan’ireo mpanjaka nifandimby maro teto Imerina i Andrianamboninolona. Raiben’ Andrianjaka tokoa moa izy. Isan’ny foko mieli-patrana indrindra ihany koa ny Andrianamboninolona, izay Ambohitrombihavana no vohitra nipoiran’ny fototra. Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona anefa tsy Andrianamboninolona avokoa no ilazana azy. Ny Andriandoriamanjaka, taranak’Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka ohatra, dia Zanakandriana no sokajy misy azy ary dia mahazo manjaka mandrakizay izy ireo. ==== Ny Andriandranando ==== Ny "[[Andriandranando (foko)|Andriandranando]]" na Zafindranando dia taranaky ny andriana natao hoe [[Andriandranandobe]]. Avy amin' ny faritry ny ala atsinanana izy no niakatra tao [[Imerina]] mba hitady zara-tany ho azy. Mpitondra tafika natokisana sy nanana ny maha izy azy izy, ary izany fahaizany mitarika izany dia nanampy an’dRalambo nanamafisany ny fanjakany. Andriandranandobe dia anadahin-dRabehavina renin’Andriantompokoindrindra. Naka vady an’i Rasoavimbahoaka, anabavin’ Andriamananitany sy Andriamanelo rain’dRalambo izy ary dia nataon’ny mpanjaka Ralambo ho isan' ny antanantohatr’andriana efatra napetrany ny taranak' Andriandranandobe. Avy amin’izy telo lahy ireto avy no nipoiran’izy ireo: Andriantompoinandriana izay nonina teo Ambohimailala Ilafy, Andriankomahitsy teo Ambohibe ary Andrianifantsy teo amin’ny faritr’Ambohibe ihany koa. Tamin' ny fanjakan' andriana dia ny fanefena [[vy]] no tena nahafantarana ireo taranaka ireo ary ankoatr' izany dia maro aminy izy ireo koa no manenona lamba landy. Marihina koa fa nisy [[Hova]], noho ny soa nataony tamin' ny andriana, nakarina ho isan' ny Andriandranando. ==== Ny Zanadralambo ==== Ny "[[Zanadralambo]]" dia mizara ho [[Zanadralambo amin' Andrianjaka]] (taranaky ny mpanjaka Ralambo tamin’ny vadikeliny) sy Zanadralambo (havany akaiky). Ireo taranaky ny mpanjaka Ralambo natao hoe "Zanadralambo amin' Andrianjaka" dia avy amin’ireto zanany efa-dahy ireto avy: Andriampolofantsy, Andriampanarivomanga izay nonina teo Lazaina, Andriamasoandro ary Andriantompombe. Ankoatr’ireo dia misy ihany koa ny "Zana-dRambavy", ao Masindray ambadik' Ambohimanambola no fiaviany. Rambavy moa dia zanaka vavin’ny mpanjaka Ralambo tamin’ny andriambavy Ratomponivololona izay zanak’ Andrianamboninolona sy Ramanga. Ny mpanjaka Andrianampoinimerina no nanao ho Zanadralambo ny firazanan' ireo taranaka avy ao Masindray ireo. Tamin' ny mpanjaka maro nifandimby, dia nisy koa ireo olona niavaka teo amin’ny fiaraha-monina nisaorana ka nasandratra ho isan' ny Zanadralambo noho ny fahamendrehany. === Sokajin' ny havan' andriana === Teo ambanin' ny sokajy Andriana, dia nasian' ny mpanjaka Andriamasinavalona koa ny sokajy natao hoe [[Havan' Andriana]] izay sady tsy tena Andriana no tsy Hova. Ny havan' andriana dia ahitana ny taranaka mpanjaka nanomboka tamin' ny mpanjaka [[Rafohy]] sy [[Rabiby]] izay tsy mba nampidirina ho Andriana. Toy izany ny taranak' Andriamanangaona; ny taranak' Andriamitondra (zanak’Andriamananitany rain’Andrianamboninolona tamin’ny reny hafa), ny Antehiroka sy maro hafa koa. === Fomba sy toetra ary sata mampiavaka ny andriana === Marihina fa ireo antanantohatr' andriana ireo dia manana ny zony sy andraikiny ary ny [[Fady|fadiny]] avy. Ohatra, ny Andriandoriamanjaka no mpanenona ny lamban' ny mpanjaka; ny Zazamarolahy sy ny Andriamasinavalona no mpandrary ny tsihy atao amin' ny tranomasina; ny Zanadralambo no mpiandraikitra ny famonosana fatin' andriana; ny Andriantompokoindrindra no manao ny [[dihy soratra]] amin' ny fora zanakandriana; ny firavak' andriana, ny terak' i Fohiloha no mahazo trano manara eo ambony fasany, ny mpanjaka no misy ny trano masina eo amin' ny fasany, sns. Fa misy kosa fombafomba iraisan' ireo antanantohatr'andriana rehetra, dia ny fampiasana voambolana manokana hoan' ny andriana toy ny "Tsara va tompoko", na "Sarasara tsy ambaka" na ny "Tsara antitra tompoko" raha mifampiarahaba izy ireo na koa ny "hafenina" na "hasitrika" fa tsy hoe "halevina" raha misy maty ampidirina ao am-pasana; ny tsy fanaovana famadihana fa kosa fandrakofana lamba ny maty, sns. == Ny Hova == Ny [[Hova]] dia ireo olona ao amin' ny saranga anelanelany tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] izay sady tsy Mpanompo no tsy [[Andriana]]. Ny Hova tranainy dia taranaky ny [[Vazimba]] voalohany nonina taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]]. Ifandovana ny maha-hova. === Anjara toerany === Tany Imerina, ireo hovalahy dia nampiseho ny fahaizana mitondra fanjakana ka nanomboka tamin' Andriamasinavalona dia tsy azo nialana intsony izy ireo tamin' ny fitondrana. Nanomboka tamin-d[[Ranavalona II]] aza dia lasa vadiben' ny mpanjaka mihitsy ny hovalahy ([[Rainilaiarivony]]) ary izy no mandidy sy manapaka fa anaram-boninahitra sisa ny an’ny mpanjakavavy. Maro tokoa anefa ny hova no manan-karena mihoatra ireo andriana ka nahatonga ny fitenena hoe "andrian-dreraka" na "andriana malahelo". Vokatr' izany dia tsy vitsy ireo olona no nifidy ny ho hova raha nampisafidiana na ho hova na ho andriana izy, toa ny taranak' Ilehilava eo [[Ambohidrabiby]] izay maro taranaka tonga mpitondra fanjakana ankehitrio. Ankehitrio, hatramin' ny taona 1896 dia maro ireo hovavavy no manambady andriana aty Imerina ka efa miely amin' ireo fianakavian' andriana maro ny rà hova. Maro ireo tanora no mametraka fa ny fitiavana no ambony indrindra ary tokony ho ambonin' ny resaka firazanana. Misy koa ireo taranak' andriana ankehitriny no mifidy ny hanambady taranaka hova noho ireto farany malaza kingakinga amin' ny resaka fihariana sady mivela-tsaina. == Ny Mainty == Ny [[Mainty]] na Mainti-Enindreny dia ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] afaka sy ny taranany, na inona volon-kodiny na inona. Nizara telo ihany ny Mainty raha ny marina, na dia misy ny hoe "enindreny" aza ny anarany. Mainty ara-parahamonina izy ireo fa tsy mainty ara-pihodirana. Tsy tokony hafangaro amin' ny andevo izy ireo satria olona afaka, mandoa hetra ny ankamaroany. Tamin' ny taona 1777 dia novinavinain' ilay mpandeha lavitra frantsay Mayeur ho 6 000 teo ho eo ny isan' izy ireo. Taorian' ny fanafoanana ny fanandevozana dia izy ireo no maro anisa. === Sokajin' ny Mainty === Misy sokajy telo ny Mainty, dia: * ny [[Manisotra]], * ny [[Manendy]], * ny [[Tsiarondahy]] ==== Ny Manisotra ==== Ny [[Manisotra]] dia taranaky ny andevo mainty hoditra nanompo ny iray amin' ny vadin' ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]] (taonjato faha-17), nafahana noho ny fanompoana nataony. Ao amin' ny faritra Vakinisisaony, no fiaviany<ref>"[https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty Note du passé, Les Manisotra ainés de Mainty]", ''jacaranda.fr''</ref>. Mandoa hetra izy ireo. Izy ireo no zokiben' ny samy Mainty satria nandresy an' Ambohibeloma Avaratra izay notafihin' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]]. Izy ireo anefa no nanaiky an' ity mpanjaka ity farany fa ny Mainty hafa no nanaiky taloha. ==== Ny Manendy ==== Ny [[Manendy]] dia toa avy amin' ny foko [[sakalava]] nivelona amin’ ny fiompiana ao [[Tampoketsa]], avy tao izy ireo no nampijaly tsindraindray ny vohitra merina maro tamin' ny taonjato faha-18 mba hisambotra andevo hamidy amin' ny Eorôpeana eny amorontsiraka. Ao Anativolo sy Anosivolo izay samy ao amin'ny faritra Marovatana no misy azy ireo. Mandoa hetra izy ireo. ==== Ny Tsiarondahy ==== Ny farany dia ny [[Tsiarondahy]], na "Mainty telo reny", izay nampivondrona ireo andevo mainty hafa nafahana tamin' ny andron'[[Andrianampoinimerina]]. Ao amin' ny faitra Ambohipoloalina sy Manjakaray ary Faliary-Tanjombato no misy azy ireo. Avy amin' izy ireo no nakan'ny mpanjaka ny tandapa (mpikarakara an-trano) sy ny tandonaka (hova asa andevo nefa nafahana) ary ny tsimandoa (mpitondra ny hafatry ny mpanjaka). Tsy mandoa hetra izy ireo. === Anjara asany faha mpanjaka === Nanomboka tamin' [[Andrianampoinimerina]], tao amin' ny rafi-pitondrana merina vaovao, ny Mainty dia natokana ho amin' ny fanompoana ny mpanjaka. Avy amin' izy ireo no nakana ny ankamaroan' ny mpiambina ny mpanjaka sy ny 10 %n' izy ireo no nakana ny miaramila sangany. Ny Mainty hafa (atao hoe [[Tsimandoa]]) dia nisahana ny fitondrana ny hafatry ny mpanjaka na nanao ny asan' ny mpitandro filaminana, ka toy ny pôlisy. Noho izany, nahazo tombontsoa amin' ny fananana fahefana lehibe izy ireo ary tena natahoran' ny mponina. == Ny mpanompo == Ny Mpanompo na [[Andevo (teto Madagasikara)|Andevo]] dia ny saranga ara-tantara farany ambany indrindra teo ny vahoaka teo amin' ny [[Merina]]. === Tantara === Tamin’ ny taonjato faha-16 sy taorian’ ny taonjato faha-16, dia nisy andevo nentina tany amin’ ireo fanjakana samihafa teto Madagasikara mba hiasa tany amin’ ny toeram-pambolena. Ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] [[Soahily (vahoaka)|Soahily]] ary ny [[Vazaha eto Madagasikara|Eorôpeana]] mpivarotra sy ny Andriana dia nanitatra ny fahafahany mamokatra sy mivarotra bebe kokoa. Ireo asa sy fambolena ireo dia nampanaovina ny andevo nohafarana hanao [[Asa an-tery vozona|asa an-terivozona]]. Ny ankamaroan' ireo andevo ireo dia avy any [[Afrika Atsinanana]] sy Môzambika. Nofoanan' ny fitondrana frantsay ny fanandevozana tamin' ny taona 1896, ka nisy fiantraikany ratsy tamin' ny harena sy ny toeram-pambolena nankinina tamin' ny andevo merina sy tsy merina izany. === Anjara asany === Mpiasa an-trano sy mpamboly ny andevo tao amin’ ny Merina. Mpiasa sy mpanao asa tanana no asa nolovainy, ary izy ireo no maro an' isa teo amin' ny fiarahamonina. Ny andevo dia tsy nomena zo hanana tany. === Antony maha lasa andevo === Misy karazany telo ny antony aha lasa andevo tao Imerina: * ny andriana na hova very fahafahana noho ny heloka na ny trosa tsy voaloany, ary amin' izany toe-javatra izany dia tsy hatao hoe ''andevo'' ny fiantsoana azy fa atao hoe ''[[zazahova]]''. * ny babo an’ ady; * ary ny andevo vahiny ([[Makoa (malagasy)|Makoa]] na Masombika) == Fiovana saranga == === Fiovana ho Andriana === Sarotiny tamin' ny fahadiovan' ny Andriana ny mpanjaka [[Ralambo]] ka tsy nekeny velively ho lasa andriana ny olona na antokon' olona izay zanaka nateraky ny andriana tamin' ny [[Hova]] na amin' ny [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]]. Tsy navelany hanolo-tsaina azy na ny zanany afa-tsy ny andriana iray karazana aminy. Porofon' izany, ny Andriandoriamanjaka, zafin-dRabiby sy terak'[[Andrianamboninolona]] no nalain-dRalambo ho mpanolotsainy teo Ambohidrabiby raha toa ka Andrianentoarivo, izay lasa razan' andriana tany Lohavohitra no mpanolotsain' Andriantompokoindrindra teo Ambohimalaza. Nanomboka tamin' ny taona 1895 dia maro ny andriana nivady tamin' ny hova na mpanompo na foko hafa. Maro koa ny hova lasa andriana ho valisoan' ny asa nataony tamin' ny mpanjaka, eny fa hatramin' ny olona tsy malagasy akory aza. Tamin' [[Andriamasinavalona]] sy tamin' [[Andrianampoinimerina]] ary ireo mpanjaka nandimby azy dia efa maro ny hova natao ho isan' ny andriana toa an-dRaberanto tao [[Ambodifahitra]] izay natao ho [[Zanadralambo]]. Maro koa anefa ireo andriana no naetry ho hova. === Fiovana ho Hova === Hatramin-dRalambo ka hatramin' ny taona 1895, ny Andriana dia azo avarina ho Hova na Mpanompo raha nandika lalàna. Araka izany, tsy mba toy ireny atao amin' ny teny frantsay hoe ''castes'' tany [[India]] ireny ny fiarahamonina merina. Tany India mantsy ny hova dia tsy mba azo natao andriana ary ny andriana dia tsy mahazo manambady hova. Ohatra amin' izany, [[Andriamasinavalona]] dia nanambady zazavavindrano izay niterahany an' i Ranavalontsimitoviaminandriana nonina teo Anosimanjaka. Io renibe Ranavalona io kosa dia voalazan'ny lovantsofina fa nanambady [[Antehiroka]]. Toy izany koa i [[Radama II]] dia [[Andriamihaja]], hovalahy, no rainy nefa i [[Ranavalona I]] no reniny. Ny zanaky ny andriana tamin' ny hova dia sokajiana ho "[[Folovohitra]]" , "Hova", na "[[Velondraimandreny]]". === Fiovana ho Mainty === Ny Mainty dia afaka nanana andevo izay, rehefa afaka, dia nanatevin-daharana ny Mainty. Nitombo haingana ny isan' ny Mainty nandritra ny taonjato faha-19, arakaraka ny fandrosoan' ny fandresen' ny [[Merina]] dia nampiditra babo maro avy any amin' ny faritra manodidina, ka maro be izay niafara tamin' ny nafahana. Hany ka tamin’ ny faran’ io taonjato io izay nanafoanana ny fanandevozana, dia lasa maro an’ isa izy ireo. Ny Mainty dia tsy nanambady ivelan' ny foko misy azy ka tsy naka vady raha tsy avy tamin' izy samy Mainty ihany. Norarana mafy izy ireo tsy hifanambady amin' ny [[Hova]] na ny [[Andriana]]. Raha ny tokony ho izy, ny Hova na ny Andriana izay nanaiky ny hifanambady amin' ny Mainty dia lasa Mainty ary voailika tsy ho anisan' ny Hova na ny Andriana. === Fiovana ho Andevo === Ny andevo dia noheverina ho "olona maloto", tsy toy ny Hova sy ny Andriana izay "olona madio". Izany "fahalotoana" sy "fahadiovana" izany no nahatonga ny [[Fady (malagasy)|fady]] amin' ny fifanambadian' ny andevo sy ny tsy andevo teo amin' ny fiarahamonina malagasy. == Jereo koa == * [[Sarangam-poko eto Madagasikara]] * Sarangam-poko aty Afrika (''[https://en.wikipedia.org/wiki/Caste_systems_in_Africa?utm_source=chatgpt.com#Merina_people en]'') == Fanovozan-kevitra sy rohy ivelany == '''Tranonkala''' * [https://www.jacaranda.fr/en/notes-du-passe-les-manisotra-aines-des-mainty "Note du passé - Les Manisotra ainés des Mainty"], https://www.jacaranda.fr/ * Rakotondrabenja Adrien, "Le site manisotra d’Ambohijoky (sud de l’Imerina – hautes terres centrales de Madagascar) : contribution à une étude archéologique militaire de son système de défense.", [https://books.google.mg/books/about/Taloha.html?id=Ba4wAQAAIAAJ&redir_esc=y Taloha, N°6] '''Boky''' * Callet, F. (R.-P.): 1908. ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara'', tomes I et II ; Antananarivo * Ralaimihoatra, E. : 1982. ''Histoire de Madagascar''. Antananarivo * Andriamaharo, R. : 1985. ''Antsahadinta – Essai sur l’histoire d’une région de l’Imerina à l'époque d’Andrianampoinimerina'' ; Mémoire de CAPEN non publié. Antananarivo * Délivré, A. : 1967. ''L'Histoire des rois d’Imerina – Interprétation d'une tradition orale'' ; Thèse de doctorat de 3e cycle, Paris * Domenichini, J.-P. & B., Ramiaramanana : 1980. ''Regards croisés sur les grands sycomores ou l'armée noire des anciens princes de l'Imerina''. Cheminements, volume XI, n°1-4 ; Asie du Sud-Est et Monde Insulindien, Paris * Rabenjamina, A. : 1936. ''Ambohijoky, tendrombohitra malaza'' ; Gazetim-panjakana : 405- 406. A. * Rakoto, I. : 1976. ''L’esclavage dans l'Ancien Madagascar'' ; Tantara 4-5 : 125-137, Antananarivo. == Loharano sy fanamarihana == 3604leqoxvhgisim1hm1syzwulzrsh9 0 287496 1149133 1146234 2026-08-11T17:06:38Z ~2026-39119-14 40302 Nanitsy hadisoam-pitendrena 1149133 wikitext text/x-wiki [[Sary:Arabic machine manuscript - zodiac - Anonym - Ms. or. fol. 3306.jpg|vignette|249x249px|[[Evan' ny zôdiaka]] amin' ny fanandroana arabo taloha]] Ny '''fanandroana arabo''' dia [[fanandroana]] vokatry ny fandikana amin' ny [[Fiteny arabo|teny arabo]], tamin' ny [[Andro Antenatenany]], ny asasoratra grika momba ny fanandroana, anisan' izany ny an' i Klaodiôsy Ptôlemaiôsy (Κλαύδιος Πτολεμαῖος / ''Claúdios Ptolemaîos'') toa ny ''[[Tetrabiblos]]''. Ity fanandroana ity dia miavaka noho ny fiteny arabo nanoratana azy, fa tsy amin' ny faritra niaviany (izay niely amin' ny faritra toa an' i [[Persia]] sy i [[Afrika Avaratra]] ary i [[Espaina]] ihany koa). Nandritra ny taonjato maro, ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] dia nandika ny asasoratra momba ny fanandroana tao amin' ny sivilizasiôna grika. Ankehitriny dia teraka ny fanandroana arabo iray hafa sady vaovao, izay tsy ahitana sarin' olombelona sy biby izay hita amin' ny [[evan' ny zôdiaka]] nentim-paharazana, vokatry ny fivavahana silamo. == Ny zavatra natovany ny fanandroana grika == Amin' ny lafiny teknika, ny manam-pahaizana arabo dia namaha ny olan' ny fanehoana ara-kaikintana marina ny fanomezana heviny ny fipetraky ny [[Masoandro]] sy ny [[Volana]] ary ny [[kintana]] sy ny [[Fajiry|planeta]], ary indrindra ny famaritana mazava tsara ny efitra manasaraka ny "trano anelanelany" amin' ny alalan' ny kajy trigônômetrikan' ny bola. Fanampin' izany, nanana fitaovana misy "tabilao astrônômika" mazava tsara ny Arabo izay tsy nanao kajy, indrindra fa noho ny asan' i Al-Khwarizmî, ka namorona ny fihodin' ny Masoandro hatao fitaovana faminavinana amin' ny fanandroana ho an' ny tsirairay. == Jereo koa == * [[Fanandroana helenistika]] * [[Fomba fijerin' ny silamo sy fanandroana]] * [[Fanandroana]] * [[Fanandroana babilôniana]] * [[Fanandroana arabo]] * [[Fanandroana malagasy]] * [[Fanandroana sinoa]] * [[Zôdiaka sinoa]] * [[Fanandroana azteka]] * [[Fanandroana indiana]] (na [[Fanandroana hindo]]) * [[Fanandroana maia]] * [[Fanandroana mesôpôtamiana]] * [[Fanandroana tibetàna]] * [[Fanandroana seltika]] * [[Zôdiakan' i Dendera]] == Jereo koa == [[Sokajy:Fanandroana]] hkb7itfmqjs4e9xussgidgg1b4xsd52 14 288315 1149127 1130883 2026-08-11T13:45:57Z ~2026-43677-38 40632 Pejy nofotsiana 1149127 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 291639 1149135 1146233 2026-08-11T18:29:34Z ~2026-39119-14 40302 Nanitsy hadisoam-pitendrena 1149135 wikitext text/x-wiki [[Sary:Les douze animaux 2.jpg|vignette|387x387px|Ny biby ao amin' ny zôdiaka sinoa]] Ny '''fanandroana''' '''sinoa''' dia mifototra amin' ny hevitra [[Haikintana|astrônômika]] sy ny [[tetiandro]] nentim-paharazana naorina amin' ny tsingerina roa ambin' ny folo taona asehon' ny biby roa ambin' ny folo, matetika mifandray amin' ny rantsana momba ny tany (地支, ''dizhi''). Amin' ny fanoratra sinoa notsorina izany dia 占星术; fa amin' ny fanoratra sinoa nentinm-paharazana dia 占星術 ; amin' ny ''pinyin'' : ''zhānxīngshù'' ; 星学 / 星學, ''xīngxué'' ; 七政四馀 / 七政四餘, ''qīzhèng sìyú'' ou 果老星宗, ''guolaoxingzong''. Ireto biby-famantarana roa ambin' ny folo ireto (生肖, ''shēngxiào'') dia miseho amin' ny filaharana toy izao manaraka izao: * [[Voalavo (zôdiaka sinoa)|Voalavo]] * [[Omby (zôdiaka sinoa)|Omby]] * [[Tigra (zôdiaka sinoa)|Tigra]] * [[Bitro (zôdiaka sinoa)|Bitro]] na [[Saka (zôdiaka sinoa)|Saka]] * [[Dragona (zôdiaka sinoa)|Dragona]] * [[Bibilava (zôdiaka sinoa)|Bibilava]] * [[Soavaly (zôdiaka sinoa)|Soavaly]] * [[Osy (zôdiaka sinoa)|Osy]] na [[Ondry (zôdiaka sinoa)|Ondry]] * [[Gidro (zôdiaka sinoa)|Gidro]] * [[Akoholahy (zôdiaka sinoa)|Akoholahy]] na [[Feniksa (zôdiaka sinoa)|Feniksa]] * [[Alika (zôdiaka sinoa)|Alika]] * [[Kisoa (zôdiaka sinoa)|Kisoa]] na [[Voalavo (zôdiaka)|Lambo]] Nanomboka tamin' ny taonjato faha-20, dia tafiditra ao amin' ny kolontsaina malaza maro izy ireo. Ankehitriny, olona maro eran-tany no mahafantatra ny famantarana ny vontany ao amin' ny zôdiaka sinoa. Satria natokana ho an' ny emperora ny fanandroana amin' ny kintana 111, ny ankamaroan' ny Sinoa dia mampiasa ny fanandroana ''Bazi'' (八字, ''bāzì'', "endrika valo"). Mampanomboka ny taona amin' ny 4 na 5 [[Febroary]] izy io, amin' ny fiandohan' ny [[lohataona]] (立春, ''lichun''), ary mifototra amin' ny taona, ny volana, ny andro, ary ny ora nahaterahana, izay samy asehon' ny tarehin-tsoratra roa: vatan-kazo any an-danitra sy rantsana eto an-tany. Araka ny rafitra hafa, ny taona dia manomboka amin' ny Fetin' ny Lohataona, daty miovaova, miankina amin' ny tsinam-bolana, izay eo anelanelan' ny 20 [[Janoary]] sy 20 Febroary. == Jereo koa == * [[Fanandroana]] * [[Tetiandro]] * [[Tetiandro sinoa]] * [[Zôdiaka sinoa]] * [[Taombaovao]] * [[Taom-baovao sinoa|Taombaovao sinoa]] * [[Tsingerina taenimpolo]] * [[Andry efatry ny lahatra]] == Jereo koa == [[Sokajy:Fanandroana]] [[Sokajy:Sina]] sro9fbcrhzucw102ijhebft672q0dlu 14 296294 1149128 1122478 2026-08-11T13:53:43Z ~2026-43677-38 40632 1149128 wikitext text/x-wiki [[Sokajy:Mato Grosso]] [[Sokajy:Politika ao Brazila]] 8srrbxlernk0mq0bgys4anjruvzscnv 4 298643 1149146 1133856 2026-08-12T05:12:20Z JianJi 36396 1149146 wikitext text/x-wiki '''Androany [[13 Aogositra|13 aogositra]] - Andro Iraisampirenena ho an'ny kavia''': * '''[[1521]]''' - Azon'ny tafika espaniola mpamabo notarihin'i [[Hernán Cortés|Hernan Cortés]] i [[Tenochtitlán|Tenochtitlan]] (izay lasa [[Mexico]]) renivohitra [[Azteka]] ary nitolo-batana ny [[Tlatoani]] [[Cuauhtémoc]]. * '''[[1553]]''' - Nosamborin' i [[Jean Calvin]] tao [[Geneva]] i [[Michel Servet|Michel Servet]] * '''[[1961]]''' - Nananganan'i [[Repoblika Demôkratika Alemàna|Repoblika demokratikan'i Alemaina]] ny [[rindrin'i Berlin]] n6ph6ed4w3jlc9ncf1s76tuf9gbjmxy 1149147 1149146 2026-08-12T05:15:58Z JianJi 36396 1149147 wikitext text/x-wiki '''Androany [[13 Aogositra|13 aogositra]] - Andro Iraisampirenena ho an'ny kavia''': [[File:Leutze, Emanuel — Storming of the Teocalli by Cortez and His Troops — 1848 (cropped).jpg|thumb|Leutze, Emanuel — Fanakorontanan'i Vortez sy ny tafika nentiny an'i Teocalli — 1848 (cropped)]] * '''[[1521]]''' - Azon'ny tafika espaniola mpamabo notarihin'i [[Hernán Cortés|Hernan Cortés]] i [[Tenochtitlán|Tenochtitlan]] (izay lasa [[Mexico]]) renivohitra [[Azteka]] ary nitolo-batana ny [[Tlatoani]] [[Cuauhtémoc]]. * '''[[1553]]''' - Nosamborin' i [[Jean Calvin]] tao [[Geneva]] i [[Michel Servet|Michel Servet]] * '''[[1961]]''' - Nananganan'i [[Repoblika Demôkratika Alemàna|Repoblika demokratikan'i Alemaina]] ny [[rindrin'i Berlin]] 58epvvdkgwivqqnszea12jx0h2t91ep 1149148 1149147 2026-08-12T05:16:35Z JianJi 36396 1149148 wikitext text/x-wiki '''Androany [[13 Aogositra|13 aogositra]] - Andro Iraisampirenena ho an'ny kavia''': [[File:Leutze, Emanuel — Storming of the Teocalli by Cortez and His Troops — 1848 (cropped).jpg|thumb|Leutze, Emanuel — Fanakorontanan'i Cortez sy ny tafika nentiny an'i Teocalli — 1848 (cropped)]] * '''[[1521]]''' - Azon'ny tafika espaniola mpamabo notarihin'i [[Hernán Cortés|Hernan Cortés]] i [[Tenochtitlán|Tenochtitlan]] (izay lasa [[Mexico]]) renivohitra [[Azteka]] ary nitolo-batana ny [[Tlatoani]] [[Cuauhtémoc]]. * '''[[1553]]''' - Nosamborin' i [[Jean Calvin]] tao [[Geneva]] i [[Michel Servet|Michel Servet]] * '''[[1961]]''' - Nananganan'i [[Repoblika Demôkratika Alemàna|Repoblika demokratikan'i Alemaina]] ny [[rindrin'i Berlin]] a5v3yw55c6jfyo3wdsilgexb8co4f8a 0 301641 1149140 1149059 2026-08-12T00:01:42Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1149140 wikitext text/x-wiki Ny lisitry ny antokom-pivavahana kristiana tsimanavaka dia ahitana ireo izay mihevitra ny olona LGBTQ ho mitovy lanja amin'ny hafa sy mitovy zo ao amin'ny fiarahamonina sy ny Fiangonana, na mamela malalaka ny fiangonana eo an-toerana tsirairay hanana fahalalahana hamaritra ny safidiny momba izany. Mihasinkasina ao amin'io fankatoavana io voalohany indrindra ny fanohanana ny zon'ny olona LGBTQ, ny fanendrena ireo mpitondra fivavahana LGBTQ, ary ny fitsofandrano ny fanambadian'ny mpivady mitovy fananahana.[[Sary:Church_of_the_Pilgrims_entrance.JPG|vignette| Fiangonan'ny Mpivahiny ao [[Washington D.C.|Washington, D.C.]] [[Washington D.C.|C.]] , [[Etazonia]], ahitana sora-baventy manamafy ny fandraisany tsara ny rehetra.]] == Iraisampirenena == * Fikambanan'ny Batista Tsimanavaka sy Manamafy, * [[Église catholique œcuménique|Fiangonana Katolika Ekiomenika]], * Fiangonam-Piarahamonina Metropolitana, * Tambajotran'ny Minisiteran'ny Fampihavanana ( [[Metôdisma|Metodista]] ) * Tambajotran'ny Dina ( [[Pentekôtisma|Pentekotista]] ), == Afrika == === Kenya === * Fikambanan'ny Batista tsimanavaka sy manamafy ny finoany * [[Église catholique œcuménique|Fiangonana Katolika Ekiomenika]] * Fiangonam-Piarahamonina Metropolitana * [[:en:Reconciling Ministries Network|Tambajotran'ny Minisiteran'ny Fampihavanana]] === Ogandà === * Fiangonam-Piarahamonina Metropolitana === Afrika Atsimo === * Tambajotra Apostolika Manerantany Deo Gloria Afrika Atsimo <ref>{{Cite web |title=Purpose of the DGAN Network |url=https://www.dgan.org/about-us |access-date= |website=dgan.org |language=en}}</ref> * [[Église méthodiste d'Afrique australe|Fiangonana Metodista Afrika Atsimo]] Manaiky ny fanambadiana sivily eo amin'ny samy lahy na samy vavy ny Fiangonana, saingy tsy mamela ny hankalazana izany ao anaty fiangonana eo an-toerana <ref>{{Cite web |last=Luiz De Barros |date=October 8, 2020 |title=SA Methodist Church won’t “prevent” members entering into same-sex unions |url=https://www.mambaonline.com/2020/10/08/sa-methodist-church-wont-prevent-members-entering-into-same-sex-unions/ |website=mambaonline.com}}</ref> * Fiangonam-Piarahamonina Metropolitana * Fiangonana Reforme Tafaray Afrika Atsimo <ref>{{Cite web |last=Roberto Igual |date=October 30, 2018 |title=Region of SA church votes to affirm same-sex marriage |url=https://www.mambaonline.com/2018/10/30/region-of-sa-church-votes-to-affirm-same-sex-marriage/ |website=mambaonline.com}}</ref> * Fiangonana Nohavaozina Holandey (Afrika Atsimo) : Ny fiangonana eo an-toerana tsirairay no mamaritra ny safidiny <ref>{{Cite web |last=Luiz De Barros |date=October 9, 2019 |title=Dutch Reformed Church agrees (again) to allow same-sex unions |url=https://www.mambaonline.com/2019/10/09/dutch-reformed-church-agrees-again-to-allow-same-sex-unions/ |website=mambaonline.com}}</ref> * Fiangonana Presbyteriana Mitambatra Afrika Atsimo : Ny fiangonana eo an-toerana tsirairay no mamaritra ny safidiny <ref>{{Cite web |last=Rickard |first=Carmel |date=December 17, 2015 |title=Church gives blessing to pastors over gay marriages |url=https://www.businesslive.co.za/archive/2015-12-17-church-gives-blessing-to-pastors-over-gay-marriages/ |website=businesslive.co.za |access-date=2026-08-11 |archive-date=2023-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230902052953/https://www.businesslive.co.za/archive/2015-12-17-church-gives-blessing-to-pastors-over-gay-marriages/ |url-status=dead }}</ref> == Amerika Avaratra == === Canada === * Fikambanan'ny Batista Tsimanavaka sy manamafy ny finoany * Fikambanan'ny Batista ho amin'ny Fandriampahaleman'i Amerika Avaratra * [[Association canadienne pour les libertés baptistes|Fikambanan'ny Fahalalahana Batista Kanadiana]] Ny fiangonana eo an-toerana tsirairay no mamaritra ny safidiny <ref>{{Cite web |last=BNG staff |date=October 28, 2024 |title=Two LGBTQ British Baptist ministers ordained in Canada |url=https://baptistnews.com/article/two-lgbtq-british-baptist-ministers-ordained-in-canada/ |website=baptistnews.com}}</ref> * Fiangonana Loterana Evanjelika Canada : Ny fiangonana eo an-toerana tsirairay no mamaritra ny safidiny.<ref>{{Cite web |date=23 July 2011 |title=Evangelical Lutherans back same-sex marriage |url=http://www.winnipegfreepress.com/arts-and-life/life/faith/evangelical-lutherans-back-same-sex-marriage-126053333.html |website=www.winnipegfreepress.com}}</ref> Tambajotra tsimanavaka: [[:en:ReconcilingWorks|ReconcilingWorks]],<ref name="RIC Partner">{{Cite web |date= |title=RIC Partner |url=https://www.reconcilingworks.org/ric/findric/ |access-date= |publisher=ReconcilingWorks}}</ref> <ref name="RIC Seminaries, Universities, Colleges, and Campus Ministries">{{Cite web |date= |title=RIC Seminaries, Universities, Colleges, and Campus Ministries |url=https://www.reconcilingworks.org/ric-seminaries-universities-colleges-and-campus-ministries/ |access-date=16 août 2025 |publisher=ReconcilingWorks}}</ref> * [[Hetsika Olomasin' ny Andro Farany|Fiarahamonin'i Kristy]] : Ny fiangonana eo an-toerana tsirairay no mamaritra ny safidiny.<ref name="Community Of Christ OKs Gay Marriage And Clergy">{{Cite web |date=May 3, 2013 |title=Community Of Christ OKs Gay Marriage And Clergy |url=https://www.kcur.org/community/2013-05-03/community-of-christ-oks-gay-marriage-and-clergy |website=kcur.org}}</ref> Tambajotra tsimanavaka: [[:en:Harmony (organization)|Harmony]] <ref name="Locate an Affirming Ministry">{{Cite web |last=Harmony |date= |title=Locate an Affirming Ministry |url=https://www.harmony.lgbt/affirming-ministries.html |access-date=16 août 2025 |website=harmony.lgbt}}</ref> * Fiangonana Anglikana Canada : Ny diosezy tsirairay no mamaritra ny safidiny.<ref>{{Cite web |date=13 July 2019 |title=Marriage canon amendment fails to pass at General Synod |url=https://www.anglicanjournal.com/marriage-canon-amendment-fails-to-pass/ |website=anglicanjournal.com}}</ref> * Fiangonana Menonita Canada : Ny fiangonana eo an-toerana tsirairay no mamaritra ny safidiny. Tambajotra tsimanavaka: Ao anatin'ity tambajotra iraisana ity <ref>{{Cite web |title=Welcoming churches |url=https://inthistogethernetwork.ca/welcomingchurches |access-date=August 16, 2025 |website=inthistogethernetwork.ca}}</ref> * Fiangonana Presbyteriana Canada : Ny fiangonana eo an-toerana tsirairay no mamaritra ny toerany <ref>{{Cite web |last=Nicole Sullivan |date=June 27, 2021 |title=Presbyterian Church in Canada opens up to LGBTQ+ marriage |url=https://www.saltwire.com/atlantic-canada/presbyterian-church-in-canada-opens-up-to-lgbtq-marriage-100604973 |website=saltwire.com}}</ref> * [[United Church of Canada|Fiangonana Tafaray Canada]] : Ny fiangonana eo an-toerana tsirairay no mamaritra ny safidiny.<ref>{{Cite web |title=Gender, Sexuality and Orientation |url=https://united-church.ca/community-and-faith/being-community/gender-sexuality-and-orientation |access-date=27 octobre 2023 |website=United Church of Canada}}</ref> Tambajotra tsimanavaka: Manamafy ny firaisankina/Manamafy ny tenantsika miaraka <ref>{{Cite web |title=Find A Ministry |url=https://www.affirmunited.com/affirming |access-date=16 août 2025 |website=affirmunited.com}}</ref> === Etazonia === * Fikambanan'ny Batista * Fikambanan'ny Batista Miara-miasa: Tsy misokatra ho an'ny olona LGBTQ manambady ny fitarihana ao amin'ny fikambanana, fa ny fiangonana eo an-toerana tsirairay no mamaritra ny safidiny * Fikambanan'ny Batista Tsimanavaka sy Manamafy ny finoany * Fikambanana Nasionalin'ny Fiangonana Kristiana Kongregasionalista: Ny fiangonana eo an-toerana tsirairay no mamaritra ny safidiny * Fikambanan'ny Fandriampahalemana Batista Amerikana Avaratra * Fiarahamoninnan'i Kristy: Ny fiangonana eo an-toerana tsirairay no mamaritra ny safidiny. * Kaoferansa Jeneralin'ny Sakaiza (Quakers) * Fifanarahana Nasionalin'ny Batista Progresista: Ny fiangonana eo an-toerana tsirairay no mamaritra ny safidiny * Fifanarahana Nasionalin'ny Batista, Etazonia: Ny fiangonana eo an-toerana tsirairay no mamaritra ny safidiny * Fiombonana Katolika Ekiomenika * Fiangonana Apostolika Katolika Amerikana Avaratra * Fiangonana Katolika Evanjelika * Fiangonana Katolika Nasionaly Amerikana * Fiangonana Katolika Ekiomenika * Fiangonana Kristiana an'ny Mpianatr'i Kristy: Ny fiangonana eo an-toerana tsirairay no mamaritra ny safidiny * Fiangonam-Piarahamonina Metropolitana * Fiangonan'ny Firaisankina * Fiangonana Episkopaly Etazonia: Ny fiangonana eo an-toerana tsirairay no mamaritra ny safidiny * Fiangonana Evanjelika Anglikana Amerika * Fiangonana Evanjelika Loterana Amerika: Ny fiangonana eo an-toerana tsirairay no mamaritra ny safidiny * Fiangonana Mennonite Etazonia: Ny fiangonana eo an-toerana tsirairay no mamaritra ny safidiny. * Fiangonana Metodista Mitambatra: Ny fiangonana eo an-toerana tsirairay no mamaritra ny safidiny * Fiangonana Moraviana Amerika Faritany Avaratra * Fiangonana Presbyteriana (Etazonia): Ny fiangonana eo an-toerana tsirairay no mamaritra ny safidiny * Fiangonana Nohavaozina any Amerika: Ny fiangonana eo an-toerana tsirairay no mamaritra ny safidiny * Fiangonana Soedoà Amerika Avaratra * Fiangonana Mitambatra an'i Kristy: Ny fiangonana eo an-toerana tsirairay no mamaritra ny safidiny * Fiangonana Batista Amerikana any Etazonia * Firahalahian'ny Mpampihavana Pentekotista Iraisampirenena * Tambajotran'ny Asa Fampihavanana * The Covenant Network (Pentekotista) === Kiobà === * [[Communauté des Églises baptistes de Cuba|Fiarahamonin'ny Fiangonana Batista Kiobà]] * Fiangonam-Piarahamonina Metropolitana === El Salvador === * Fiangonana Anglikana Episkopaly El Salvador <ref>{{Cite journal |date=2014-08-01 |title=Los anglicanos de El Salvador llevan la delantera en la Iglesia y la sociedad respecto a la plena inclusión de los LGBT |url=https://episcopaldigitalnetwork.com/ens/2014/08/01/los-anglicanos-de-el-salvador-llevan-la-delantera-en-la-iglesia-y-la-sociedad-respecto-a-la-plena-inclusion-de-los-lgbt/ |journal=Episcopal News Service |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20170327203108/https://episcopaldigitalnetwork.com/ens/2014/08/01/los-anglicanos-de-el-salvador-llevan-la-delantera-en-la-iglesia-y-la-sociedad-respecto-a-la-plena-inclusion-de-los-lgbt/ |archive-date=2017-03-27 |access-date=2016-11-28}}</ref> === Kosta Rika === * [[Église catholique œcuménique|Fiangonana Katolika Ekiomenika]] * Fiangonam-Piarahamonina Metropolitana === Meksika === * [[Église catholique œcuménique|Fiangonana Katolika Ekiomenika]] * Fiangonam-Piarahamonina Metropolitana * Ny Tambajotran'ny Fanekena ( [[Pentekôtisma|Pentekotista]] ) === Porto Rikô === * Fikambanan'ny Batista tsimanavaka sy manamafy ny finoany * Ny Tambajotran'ny Fanekena ( [[Pentekôtisma|Pentekotista]] ) * Fiangonam-Piarahamonina Metropolitana * [[:en:Reconciling Ministries Network|Tambajotran'ny Minisiteran'ny Fampihavanana]] == Fikambanana == * [[Axios (organization)|Axios]] – Kristiana Ortodoksa <ref name="B1">{{Cite book |last=Siker |first=Jeffrey S. |year=2007 |title=Homosexuality and religion |url=https://books.google.com/books?id=N6nYCeP_w8YC&dq=axios+gay&pg=PA106 |publisher=Greenwood Publishing Group |page=106 |isbn=978-0-313-33088-9}}</ref> * Fanambarana: Mormona pelaka sy lesbiana – [[Fiangonan' i Jesoa Kristy ho an' ny Olomasin' ny Andro Farany|Olomasin'ny Andro Farany]] <ref>{{Cite web |title=Homepage |url=https://affirmation.org/ |access-date=16 août 2025 |website=Affirmation LGBTQ Mormons Families & Friends}}</ref> * [[Call to Action (organization)|Antso ho amin'ny Hetsika]] – [[Eglizy Katôlika Rômanina|Fiangonana Katolika Romana]] <ref>{{Cite web |title=History |url=https://www.cta-usa.org/history |access-date=16 août 2025 |website=Call to Action}}</ref> * [[Changing Attitude|Fiovan'ny toe-tsaina]] - [[Anglikanisma|Fiombonana Anglikana]] <ref>{{Cite web |last=BBC |date= |title=Changing Attitude within the Church |url=https://www.bbc.co.uk/northyorkshire/content/articles/2005/09/12/changing_attitude_faith_feature.shtml |access-date=16 août 2025 |website=bbc.co.uk}}</ref> * [[DignityUSA]] – [[Eglizy Katôlika Rômanina|Fiangonana Katolika Romana]] <ref>{{Cite web |title=Homepage |url=https://www.dignityusa.org/ |access-date=16 août 2025 |website=Dignity USA}}</ref> * [[Fortunate Families|Fianakaviana Sambatra]] – [[Eglizy Katôlika Rômanina|Fiangonana Katolika Romana]] <ref>{{Cite web |title=Homepage |url=https://fortunatefamilies.com/ |access-date=16 août 2025 |website=Fortunate Families}}</ref> * [[Emergence International|Fisandratana Iraisampirenena]] – [[Siansa Kristiana]] <ref>{{Cite web |last=Emergence International |date= |title=About EI |url=https://emergence-international.org/about/ |access-date=16 août 2025 |website=emergence-international.org}}</ref> * [[Friends for LGBTQ Concerns|Namana miahy LGBTQ]] — [[Koakerisma|Quakers]] <ref>{{Cite web |title=Gatherings |url=https://www.flgbtqc.org/gatherings/ |access-date=16 août 2025 |website=flgbtqc.org}}</ref> * [[SDA Kinship International]] — [[Fiangonana Advantista Mitandrina ny Andro Fahafito|Fiangonana Adventista Mitandrina ny Andro Fahafito]] <ref>{{Cite web |title=About Us |url=https://www.sdakinship.org/about |access-date=16 août 2025 |website=Seventh-Day Adventist Kinship International}}</ref> == Fikambanana ekiomenika == * [[Affirming Christian Fellowship|Fiaraha-miasa Kristiana Manamafy]] <ref>{{Cite web |title=Beliefs |url=https://acf.lgbt/beliefs/ |access-date=16 août 2025 |website=acf.lgbt}}</ref> * Believr <ref>{{Cite web |last=Emily McFarlan Miller |date=June 4, 2021 |title=New app, believr, aims to create a 'home for LGBTQ+ Christians' |url=https://religionnews.com/2021/06/04/new-app-believr-aims-to-create-a-home-for-lgbtq-christians/ |website=religionnews.com}}</ref> * Minoa mafy <ref>{{Cite web |title=Homepage |url=https://www.believeoutloud.com/ |access-date=16 août 2025 |website=Believe Out Loud}}</ref> * Sehatra Eoropeana ho an'ny Vondrona Kristiana LGBT <ref>{{Cite web |title=Homepage |url=https://www.lgbtchristians.eu/ |access-date=16 août 2025 |website=lgbtchristians.eu}}</ref> * Evanjelika Miahy <ref>{{Cite web |title=Homepage |url=https://ecinc.org/ |access-date=16 août 2025 |website=ecinc.org}}</ref> * [[Inclusive Church|Fiangonana Tsimanavaka]] UK <ref>{{Cite web |title=About |url=https://www.inclusive-church.org/about-us/ |access-date=16 août 2025 |website=inclusive-church.org}}</ref> * Minisiteran'ny Fampiatiana sy Fanamafisana Afrika Atsimo <ref>{{Cite web |title=Partners |url=https://iam.org.za/partners/ |access-date=16 août 2025 |website=iam.org.za}}</ref> * Kristiana LGBT ( {{Langue avec nom|ru|ЛГБТ-христиане Украины}} ),<ref>{{Cite web |title=ЛГБТ - Христиане Украины OO "КВИР-КРЕДО" {{!}} VK |url=https://vk.com/club3189464 |access-date=16 août 2025 |website=vk.com |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |title=GAYCREDO.ORG.UA - GAYCREDO.ORG.UA |url=https://queer.vx3.ru/glavnaya |access-date=16 août 2025 |website=queer.vx3.ru |archive-date=2022-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220307145921/http://queer.vx3.ru/glavnaya |url-status=dead }}</ref> * [[Logos Česká republika]],<ref>{{Cite web |title=LOGOS ~ LGBTQ VĚŘÍCÍ |url=https://www.logoscr.cz/home |access-date=16 août 2025 |website=www.logoscr.cz}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Veřejný rejstřík a Sbírka listin - Ministerstvo spravedlnosti České republiky |url=https://or.justice.cz/ias/ui/rejstrik-firma.vysledky?subjektId=743198&typ=UPLNY |access-date=16 août 2025 |website=or.justice.cz}}</ref> * Nuntiare et Recreare <ref>{{Cite web |title=Главная |url=https://www.nuntiare.org/ |access-date=16 août 2025 |website=ЛГБТ-служение "Nuntiare et Recreare" |language=ru-RU}}</ref> * [[OneBodyOneFaith|Vatana irayFinoana iray]] (UK) <ref>{{Cite web |last=Kirker |first=Richard |date=2000-01-22 |title=A thorn in side of church establishment |url=https://www.theguardian.com/world/2000/jan/22/religion.uk1 |access-date=16 août 2025 |website=[[The Guardian]] |language=en}}</ref> * [[Q Christian Fellowship|Fikambanan'ny Kristiana Q]] <ref>{{Cite web |last=Q Christian Fellowship |date= |title=Welcome |url=https://www.qchristian.org/ |access-date=16 août 2025 |website=qchristian.org}}</ref> * Tetikasa Fanavaozana <ref>{{Cite web |title=The Reformation Project - Advancing LGBTQ Inclusion in the Church |url=https://reformationproject.org/ |access-date=2023-08-21 |website=The Reformation Project |language=en-US}}</ref> * Sybils UK <ref>{{Cite web |title=Sibyls – Christian Transgender Group |url=https://sibyls.co.uk/ |access-date=16 août 2025 |language=en-US}}</ref> == Loharano == {{Reflist}} htxzh5mwbiw5z8y63lhpvvc6flgmrq3 14 301644 1149096 2026-08-11T12:33:14Z ~2026-43677-38 40632 Pejy noforonina tamin'ny « [[Sokajy:vahoaka]] » 1149096 wikitext text/x-wiki [[Sokajy:vahoaka]] ees4c3zmcq7n1vr0v4b608jujwc6pjq 14 301645 1149102 2026-08-11T12:39:13Z ~2026-43677-38 40632 Pejy noforonina tamin'ny « [[Sokajy:Krimea]] [[Sokajy:Tantaran' Okraina]] » 1149102 wikitext text/x-wiki [[Sokajy:Krimea]] [[Sokajy:Tantaran' Okraina]] 024ap4h28o4lp9vrphpr4h8fr4cve6w 0 301646 1149104 2026-08-11T12:42:47Z ~2026-43677-38 40632 Pejy noforonina tamin'ny « [[File:Bosporan Kingdom growth map-fr.svg|thumb|Royaume du Bosphore ]] Ny '''Fanjakan'i Bospora''' ([[Fiteny latina|latina]]: Regnum Bospori) dia fanjakana [[Grisia Taloha|Helenista]] fahiny izay niorina teo amin'ny andaniny roa amin'ny ''Bosporus Cimmérién'' (''Bosphore cimmérien''), izay nipoitra tamin'ny taonjato faha-5 talohan'i JK avy amin'ireo zanatany grika tao amin'ny faritra avaratr'i [Ranomasina Mainty]] sy teo amoron'ny [[Ranomasin'i Azov]]. Tao... » 1149104 wikitext text/x-wiki [[File:Bosporan Kingdom growth map-fr.svg|thumb|Royaume du Bosphore ]] Ny '''Fanjakan'i Bospora''' ([[Fiteny latina|latina]]: Regnum Bospori) dia fanjakana [[Grisia Taloha|Helenista]] fahiny izay niorina teo amin'ny andaniny roa amin'ny ''Bosporus Cimmérién'' (''Bosphore cimmérien''), izay nipoitra tamin'ny taonjato faha-5 talohan'i JK avy amin'ireo zanatany grika tao amin'ny faritra avaratr'i [Ranomasina Mainty]] sy teo amoron'ny [[Ranomasin'i Azov]]. Taorian'ny vanim-potoanan'ny fihenan'ny toekarena sy ny tafika vokatr'izany tamin'ny taonjato faha-3 talohan'i JK, dia nalain'ny Fanjakan'i Pontus ny fanjakana tamin'ny taona 107 talohan'i JK. Taorian'ny nampidiran'i [[Pômpeio]] an'i Pontus tao amin'ny [[Empira Romana]], dia lasa fanjakana mahaleo tena indray ny ''Fanjakan'i Bospora'', na dia niankina tamin'i [[Roma taloha|Roma]] aza. [[File:Greek colonies of the Northern Euxine Sea (Black Sea).svg|thumb|Fanjakan'i Bospora)]] Tamin'ny taonjato faha-1 sy faha-2 taorian'i JK, dia nahazo hery indray ny fanjakana teo ambany fitondran'ny tarana-mpanjaka Sarmatiana, saingy matetika no niharan'ny fanafihana nataon'ireo foko manodidina. Nandritra ny vanim-potoanan'ny fifindra-monina tamin'ny taonjato faha-4 sy faha-5, dia noravan'ny [[Gôty (vahoaka)|Gots]] sy ny [[Hona (vahoaka)|Hona]] ny fanjakana. == Jereo koa == {{commonscat|Bosporan Kingdom}} [[Sokajy:Fanjakan'i Bospora]] [[Sokajy:Fanjakana rava any Eoropa]] [[Sokajy:Tantaran'i Krimea]] 7gckfdc47keczj869w3ogcsdkf72t3v 1149105 1149104 2026-08-11T12:43:02Z ~2026-43677-38 40632 1149105 wikitext text/x-wiki [[File:Bosporan Kingdom growth map-fr.svg|thumb|Royaume du Bosphore ]] Ny '''Fanjakan'i Bospora''' ([[Fiteny latina|latina]]: Regnum Bospori) dia fanjakana [[Grisia Taloha|Helenista]] fahiny izay niorina teo amin'ny andaniny roa amin'ny ''Bosporus Cimmérién'' (''Bosphore cimmérien''), izay nipoitra tamin'ny taonjato faha-5 talohan'i JK avy amin'ireo zanatany grika tao amin'ny faritra avaratr'i [[Ranomasina Mainty]] sy teo amoron'ny [[Ranomasin'i Azov]]. Taorian'ny vanim-potoanan'ny fihenan'ny toekarena sy ny tafika vokatr'izany tamin'ny taonjato faha-3 talohan'i JK, dia nalain'ny Fanjakan'i Pontus ny fanjakana tamin'ny taona 107 talohan'i JK. Taorian'ny nampidiran'i [[Pômpeio]] an'i Pontus tao amin'ny [[Empira Romana]], dia lasa fanjakana mahaleo tena indray ny ''Fanjakan'i Bospora'', na dia niankina tamin'i [[Roma taloha|Roma]] aza. [[File:Greek colonies of the Northern Euxine Sea (Black Sea).svg|thumb|Fanjakan'i Bospora)]] Tamin'ny taonjato faha-1 sy faha-2 taorian'i JK, dia nahazo hery indray ny fanjakana teo ambany fitondran'ny tarana-mpanjaka Sarmatiana, saingy matetika no niharan'ny fanafihana nataon'ireo foko manodidina. Nandritra ny vanim-potoanan'ny fifindra-monina tamin'ny taonjato faha-4 sy faha-5, dia noravan'ny [[Gôty (vahoaka)|Gots]] sy ny [[Hona (vahoaka)|Hona]] ny fanjakana. == Jereo koa == {{commonscat|Bosporan Kingdom}} [[Sokajy:Fanjakan'i Bospora]] [[Sokajy:Fanjakana rava any Eoropa]] [[Sokajy:Tantaran'i Krimea]] bft92orv5b39sqp7m3dxk2bsiij64ht 1149107 1149105 2026-08-11T12:43:45Z ~2026-43677-38 40632 1149107 wikitext text/x-wiki [[File:Bosporan Kingdom growth map-fr.svg|thumb|Royaume du Bosphore ]] Ny '''Fanjakan'i Bospora''' ([[Fiteny latina|latina]]: Regnum Bospori) dia fanjakana [[Grisia Taloha|Helenista]] fahiny izay niorina teo amin'ny andaniny roa amin'ny ''Bosporus Cimmérién'' (''Bosphore cimmérien''), izay nipoitra tamin'ny taonjato faha-5 talohan'i JK avy amin'ireo zanatany grika tao amin'ny faritra avaratr'i [[Ranomasina Mainty]] sy teo amoron'ny [[Ranomasin'i Azov]]. Taorian'ny vanim-potoanan'ny fihenan'ny toekarena sy ny tafika vokatr'izany tamin'ny taonjato faha-3 talohan'i JK, dia nalain'ny Fanjakan'i Pontus ny fanjakana tamin'ny taona 107 talohan'i JK. Taorian'ny nampidiran'i [[Pômpeio]] an'i Pontus tao amin'ny [[Empira Romana]], dia lasa fanjakana mahaleo tena indray ny ''Fanjakan'i Bospora'', na dia niankina tamin'i [[Roma|Roma taloha]] aza. [[File:Greek colonies of the Northern Euxine Sea (Black Sea).svg|thumb|Fanjakan'i Bospora)]] Tamin'ny taonjato faha-1 sy faha-2 taorian'i JK, dia nahazo hery indray ny fanjakana teo ambany fitondran'ny tarana-mpanjaka Sarmatiana, saingy matetika no niharan'ny fanafihana nataon'ireo foko manodidina. Nandritra ny vanim-potoanan'ny fifindra-monina tamin'ny taonjato faha-4 sy faha-5, dia noravan'ny [[Gôty (vahoaka)|Gots]] sy ny [[Hona (vahoaka)|Hona]] ny fanjakana. == Jereo koa == {{commonscat|Bosporan Kingdom}} [[Sokajy:Fanjakan'i Bospora]] [[Sokajy:Fanjakana rava any Eoropa]] [[Sokajy:Tantaran'i Krimea]] d9zlp8blph085xy8dmvy0z44saeotx7 1149110 1149107 2026-08-11T12:47:15Z ~2026-43677-38 40632 1149110 wikitext text/x-wiki [[File:Bosporan Kingdom growth map-fr.svg|thumb|Royaume du Bosphore ]] Ny '''Fanjakan'i Bospora''' ([[Fiteny latina|latina]]: Regnum Bospori) dia fanjakana [[Grisia Taloha|Helenista]] fahiny izay niorina teo amin'ny andaniny roa amin'ny ''Bosporus Cimmérién'' (''Bosphore cimmérien''), izay nipoitra tamin'ny taonjato faha-5 talohan'i JK avy amin'ireo zanatany grika tao amin'ny faritra avaratr'i [[Ranomasina Mainty]] sy teo amoron'ny [[Ranomasin'i Azov]]. Taorian'ny vanim-potoanan'ny fihenan'ny toekarena sy ny tafika vokatr'izany tamin'ny taonjato faha-3 talohan'i JK, dia nalain'ny Fanjakan'i Pontus ny fanjakana tamin'ny taona 107 talohan'i JK. Taorian'ny nampidiran'i [[Pômpeio]] an'i Pontus tao amin'ny [[Empira Romana]], dia lasa fanjakana mahaleo tena indray ny ''Fanjakan'i Bospora'', na dia niankina tamin'i [[Roma|Roma taloha]] aza. [[File:Greek colonies of the Northern Euxine Sea (Black Sea).svg|thumb|Fanjakan'i Bospora)]] Tamin'ny taonjato faha-1 sy faha-2 taorian'i JK, dia nahazo hery indray ny fanjakana teo ambany fitondran'ny tarana-mpanjaka Sarmatiana, saingy matetika no niharan'ny fanafihana nataon'ireo foko manodidina. Nandritra ny vanim-potoanan'ny fifindra-monina tamin'ny taonjato faha-4 sy faha-5, dia noravan'ny [[Gôty (vahoaka)|Gots]] sy ny [[Hona (vahoaka)|Hona]] ny fanjakana. [[File:Rhescuporis VI Av.JPG|thumb|[[Rheskouporis V]] amin'ny [[vola]] madinika varahina]] == Jereo koa == {{commonscat|Bosporan Kingdom}} [[Sokajy:Fanjakan'i Bospora]] [[Sokajy:Fanjakana rava any Eoropa]] [[Sokajy:Tantaran'i Krimea]] 4yu3ynpirqoasee51algfyg9cps1xv4 1149112 1149110 2026-08-11T12:49:35Z ~2026-43677-38 40632 1149112 wikitext text/x-wiki [[File:Bosporan Kingdom growth map-fr.svg|thumb|Royaume du Bosphore ]] Ny '''Fanjakan'i Bospora''' ([[Fiteny latina|latina]]: Regnum Bospori) dia fanjakana [[Grisia Taloha|Helenista]] fahiny izay niorina teo amin'ny andaniny roa amin'ny ''Bosporus Cimmérién'' (''Bosphore cimmérien''), izay nipoitra tamin'ny taonjato faha-5 talohan'i JK avy amin'ireo zanatany grika tao amin'ny faritra avaratr'i [[Ranomasina Mainty]] sy teo amoron'ny [[Ranomasin'i Azov]]. Taorian'ny vanim-potoanan'ny fihenan'ny toekarena sy ny tafika vokatr'izany tamin'ny taonjato faha-3 talohan'i JK, dia nalain'ny Fanjakan'i Pontus ny fanjakana tamin'ny taona 107 talohan'i JK. Taorian'ny nampidiran'i [[Pômpeio]] an'i Pontus tao amin'ny [[Empira Romana]], dia lasa fanjakana mahaleo tena indray ny ''Fanjakan'i Bospora'', na dia niankina tamin'i [[Rôma Taloha|Roma]] aza. [[File:Greek colonies of the Northern Euxine Sea (Black Sea).svg|thumb|Fanjakan'i Bospora)]] Tamin'ny taonjato faha-1 sy faha-2 taorian'i JK, dia nahazo hery indray ny fanjakana teo ambany fitondran'ny tarana-mpanjaka Sarmatiana, saingy matetika no niharan'ny fanafihana nataon'ireo foko manodidina. Nandritra ny vanim-potoanan'ny fifindra-monina tamin'ny taonjato faha-4 sy faha-5, dia noravan'ny [[Gôty (vahoaka)|Gots]] sy ny [[Hona (vahoaka)|Hona]] ny fanjakana. [[File:Rhescuporis VI Av.JPG|thumb|[[Rheskouporis V]] amin'ny [[vola]] madinika varahina]] == Jereo koa == {{commonscat|Bosporan Kingdom}} [[Sokajy:Fanjakan'i Bospora]] [[Sokajy:Fanjakana rava any Eoropa]] [[Sokajy:Tantaran'i Krimea]] jvwez3oeqsprtu5bv6xrhhjj1b19g41 1149113 1149112 2026-08-11T12:51:02Z ~2026-43677-38 40632 1149113 wikitext text/x-wiki [[File:Bosporan Kingdom growth map-fr.svg|thumb|Royaume du Bosphore ]] Ny '''Fanjakan'i Bospora''' ([[Fiteny latina|latina]]: Regnum Bospori) dia fanjakana [[Grisia Taloha|Helenista]] fahiny izay niorina teo amin'ny andaniny roa amin'ny ''Bosporus Cimmérién'' (''Bosphore cimmérien''), izay nipoitra tamin'ny taonjato faha-5 talohan'i JK avy amin'ireo zanatany grika tao amin'ny faritra avaratr'i [[Ranomasina Mainty]] sy teo amoron'ny [[Ranomasin'i Azov]]. Taorian'ny vanim-potoanan'ny fihenan'ny toekarena sy ny tafika vokatr'izany tamin'ny taonjato faha-3 talohan'i JK, dia nalain'ny Fanjakan'i Pontus ny fanjakana tamin'ny taona 107 talohan'i JK. Taorian'ny nampidiran'i [[Pômpeio]] an'i Pontus tao amin'ny [[Empira Romana]], dia lasa fanjakana mahaleo tena indray ny ''Fanjakan'i Bospora'', na dia niankina tamin'i [[Rôma Taloha|Roma]] aza. [[File:Greek colonies of the Northern Euxine Sea (Black Sea).svg|thumb|Fanjakan'i Bospora)]] Tamin'ny taonjato faha-1 sy faha-2 taorian'i JK, dia nahazo hery indray ny fanjakana teo ambany fitondran'ny tarana-mpanjaka [[Sarmatiana (vahoaka)|Sarmatiana]], saingy matetika no niharan'ny fanafihana nataon'ireo foko manodidina. Nandritra ny vanim-potoanan'ny fifindra-monina tamin'ny taonjato faha-4 sy faha-5, dia noravan'ny [[Gôty (vahoaka)|Gots]] sy ny [[Hona (vahoaka)|Hona]] ny fanjakana. [[File:Rhescuporis VI Av.JPG|thumb|[[Rheskouporis V]] amin'ny [[vola]] madinika varahina]] == Jereo koa == {{commonscat|Bosporan Kingdom}} [[Sokajy:Fanjakan'i Bospora]] [[Sokajy:Fanjakana rava any Eoropa]] [[Sokajy:Tantaran'i Krimea]] ehthwroq4h59vrosyfyd4vq96yn1llb 14 301647 1149108 2026-08-11T12:44:10Z ~2026-43677-38 40632 Pejy noforonina tamin'ny « [[Sokajy:Fanjakana rava any Eoropa]] [[Sokajy:Tantaran'i Krimea]] » 1149108 wikitext text/x-wiki [[Sokajy:Fanjakana rava any Eoropa]] [[Sokajy:Tantaran'i Krimea]] icsqwul92d84elhlr4t562gh9mvcj9o 14 301648 1149117 2026-08-11T12:54:51Z ~2026-43677-38 40632 Pejy noforonina tamin'ny « [[sokajy:Armenia]] [[sokajy:Tantara]] » 1149117 wikitext text/x-wiki [[sokajy:Armenia]] [[sokajy:Tantara]] 1hfotsodnknajnpydfh4cfdwtohxn1n 0 301649 1149122 2026-08-11T13:39:48Z ~2026-43677-38 40632 Álvaro Costa Dias 1149122 wikitext text/x-wiki [[File:Álvaro Costa Dias em maio de 2020.jpg|thumb|Álvaro Costa Dias]] '''Álvaro Costa Dias''' (teraka ny 4 Septambra 1959 tao [[Caicó]]), fantatra ihany koa amin'ny hoe '''Álvaro Dias''', dia [[dokotera]] sady [[mpanao politika]] [[Brezila|breziliana]], izay mpikambana ao amin'ny [[Partido Liberal|Antoko Liberaly]] (PL). Ben'ny tanànan'i [[Natal]] ([[Rio Grande do Norte]]) izy nanomboka ny taona 2018 ka hatramin'ny taona 2024. Ankoatra izany, ben'ny tanàna lefitry ny [[Caicó]] izy, solontenan'ny fanjakana nandritra ny fe-potoam-piasana dimy<ref>(pt) [http://web.archive.org/web/20191017210232/https://www.eleicoes2014.com.br/alvaro-dias/ Archive org: Candidato a Deputado Estadual Alvaro Dias]</ref>, ary [[solombavambahoaka]] federaly ho an'ny fanjakan'i Rio Grande do Norte (2003 - 2007).<ref>(pt) [https://www.camara.leg.br/deputados/74036/biografia Camara dos Deputados]</ref> Pejy fandraisana: [https://www.alvaropelorn.com.br Alvaro Dias] ==Jereo koa == {{commonscat|Álvaro Costa Dias}} {{CLEFDETRI:Dias, Alvaro}} [[pt:Álvaro Costa Dias]] [[Sokajy:solombavambahoaka breziliana]] [[Sokajy:Ben'ny tanànan'i Brazila]] [[Sokajy:Mpanao politika ao Rio Grande do Norte]] [[Sokajy:Mpanao politika breziliana]] [[Sokajy:Partido Liberal]] [[Sokajy:Dokotera breziliana]] [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1959]] 8mlurbp85847vq4l1f8pdf86ayux8er 1149139 1149122 2026-08-11T19:04:53Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1149139 wikitext text/x-wiki [[File:Álvaro Costa Dias em maio de 2020.jpg|thumb|Álvaro Costa Dias]] '''Álvaro Costa Dias''' (teraka ny 4 Septambra 1959 tao [[Caicó]]), fantatra ihany koa amin'ny hoe '''Álvaro Dias''', dia [[dokotera]] sady [[mpanao politika]] [[Brezila|breziliana]], izay mpikambana ao amin'ny [[Partido Liberal|Antoko Liberaly]] (PL). Ben'ny tanànan'i [[Natal]] ([[Rio Grande do Norte]]) izy nanomboka ny taona 2018 ka hatramin'ny taona 2024. Ankoatra izany, ben'ny tanàna lefitry ny [[Caicó]] izy, solontenan'ny fanjakana nandritra ny fe-potoam-piasana dimy<ref>(pt) [https://web.archive.org/web/20191017210232/https://www.eleicoes2014.com.br/alvaro-dias/ Archive org: Candidato a Deputado Estadual Alvaro Dias]</ref>, ary [[solombavambahoaka]] federaly ho an'ny fanjakan'i Rio Grande do Norte (2003 - 2007).<ref>(pt) [https://www.camara.leg.br/deputados/74036/biografia Camara dos Deputados]</ref> Pejy fandraisana: [https://www.alvaropelorn.com.br Alvaro Dias] ==Jereo koa == {{commonscat|Álvaro Costa Dias}} {{CLEFDETRI:Dias, Alvaro}} [[pt:Álvaro Costa Dias]] [[Sokajy:solombavambahoaka breziliana]] [[Sokajy:Ben'ny tanànan'i Brazila]] [[Sokajy:Mpanao politika ao Rio Grande do Norte]] [[Sokajy:Mpanao politika breziliana]] [[Sokajy:Partido Liberal]] [[Sokajy:Dokotera breziliana]] [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1959]] dpptscnvd0vnazv2f67urvc5bbmnfyz 0 301650 1149123 2026-08-11T13:40:27Z ~2026-43677-38 40632 #REDIRECT [[Alvaro Costa Dias]] 1149123 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Alvaro Costa Dias]] kpyqlhyk5yivr1yi6z6dk10g0nsceok 14 301651 1149124 2026-08-11T13:41:49Z ~2026-43677-38 40632 Pejy noforonina tamin'ny « [[Sokajy:Mpanao politika breziliana]] [[Sokajy:Politika ao Rio Grande do Norte]] » 1149124 wikitext text/x-wiki [[Sokajy:Mpanao politika breziliana]] [[Sokajy:Politika ao Rio Grande do Norte]] r7pcvg597m9zkefcp11agvbcd8msw5i 14 301652 1149125 2026-08-11T13:43:20Z ~2026-43677-38 40632 Pejy noforonina tamin'ny « [[Sokajy:Politika ao Brazila]] [[Sokajy:Rio Grande do Norte]] » 1149125 wikitext text/x-wiki [[Sokajy:Politika ao Brazila]] [[Sokajy:Rio Grande do Norte]] a5p5g775bxakyaid5d86oxvgpxc9faa 0 301653 1149129 2026-08-11T15:30:09Z Gasisou 39590 nanao lahatsoratra sy nanisy rohy 1149129 wikitext text/x-wiki == Tantara ara-jeografika == [[Antanetibe Zazamanga]] kaominina [[Ambato]] distrika [[Ambohidratrimo]], faritra [[Faritra Analamanga|Analamanga]]. [[Antanetibe Zazamanga]] dia miorina akaikin'ny vohitra kely [[Ambatomainty]], ary akaikin'i [[Seraraozy]] ihany koa.<ref>https://mapcarta.com/fr/N6563386864</ref> [[Antanetibe Zazamanga]] dia tanàna kely iray izay misy tokantrano manodidina ny 80. Eo amin’ny 40 km avaratr’[[Antananarivo]] no misy azy, raha refesina amin’ny tsipika mahitsy. Ny tontolo iainana ao aminy dia mampiavaka azy amin’ny alalan’ireo trano avo miloko volontany mavo (okra), izay ahitana varavarankely madinika.<ref name=":0">https://midi-madagasikara.mg/antanetibe-zazamanga-lame-oubliee-de-lafrique</ref> == Ny tantaran'i Antanetibe Zazamanga == Araka ny tantara, [[Rainitratra]] no anisan’ireo mpanorina ny tanàna tranainy [[Antanetibe Zazamanga]]. Lehilahy nahay nanorina, nikirakira vato ary nandrafitra hazo izy. Voalaza fa andevo nentina avy any Afrika i [[Rainitratra]]. Noho izany, mbola hita ao amin’ny tanàna hatramin’izao ny lova ara-kolontsaina sy ny fomban-drazana nentin’ireo razambe avy any [[Afrika]].<ref name=":0" /> Anisan’ny toerana manan-tantara ao [[Antanetibe Zazamanga]] ny [[Fiangonana anglikana|fiangonana Anglikana]], izay eo am-bavahadin’ny tanàna. Efa 120 taona mahery no nijoroan’ity fiangonana ity. Vita amin’ny biriky mena izy ary misy tilikambo fotsy eo an-tampony. Izy io dia anisan’ny mampahatsiahy ny tantara sy ny lova navelan’ireo mponina taloha tao amin’ny tanàna.<ref>https://midi-madagasikara.mg/antanetibe-zazamanga-lame-oubliee-de-lafrique</ref> Ny tantaran’i Antanetibe Zazamanga dia mifandray ihany koa amin’ny tantaran’ny fanandevozana sy ny fifandraisan’i [[Madagasikara]] tamin’ny firenen-kafa. Tamin’ny andron’i [[Radama Voalohany|Radama I]] (1793–1828''')''' dia nanomboka nisokatra bebe kokoa tamin’ireo vahiny i [[Madagasikara]], indrindra tamin’ny Anglisy.<ref name=":0" /> Tsy nitovy tamin’ny rainy, [[Andrianampoinimerina]], izay nitandrina kokoa tamin’ny fifandraisana tamin’ireo vahiny, i [[Radama Voalohany|Radama I]]. Nino izy fa afaka mitondra fahalalana sy fahaiza-manao vaovao ho an’i [[Madagasikara]] ny fifandraisana amin’ny Anglisy, indrindra teo amin’ny lafiny teknika sy miaramila.<ref name=":0" /> Araka ny fanazavan’ny [[Profesora Michel Razafiarivony]], profesora sady talen’ny Tranombakoky ny Zavakanto sy ny Arkeôlôjia, dia nahafantatra ny fahaiza-manaon’ny Anglisy i Radama I ary nahay nifandray tamin’izy ireo tamin’ny teny frantsay sy anglisy.<ref>https://midi-madagasikara.mg/antanetibe-zazamanga-lame-oubliee-de-lafrique</ref> Nisy fifanarahana lehibe natao teo amin’i [[Madagasikara]] sy ny Governemantan’i [[Maorisy]], izay zanatany britanika tamin’izany fotoana izany. Ny fifanarahana tamin’ny 14 Janoary 1817 sy 11 Oktobra 1820 dia nandray anjara tamin’ny fampitsaharana tamin’ny fomba ofisialy ny varotra andevo avy tao [[Madagasikara]] nankany amin’ireo nosy manodidina.<ref name=":0" /> Tamin’izany fotoana izany dia mbola anisan’ny loharanom-bola ho an’ny Fanjakana malagasy ny varotra andevo. Noho izany, nanaiky hanampy sy hanonitra ny fatiantoka ara-bola ateraky ny fampitsaharana izany varotra izany ny Anglisy, ho ampahany amin’ny fiaraha-miasa tamin’ny Fanjakana malagasy.<ref name=":0" /> Amin’izao fotoana izao, mbola hita ao [[Antanetibe Zazamanga]] ny mariky ny tantara sy ny kolontsaina navelan’ireo razambe. Ny fiangonana Anglikana, ireo trano tranainy ary ny fomba fiainan’ny mponina dia samy manampy amin’ny fitazonana ny tantaran’ity tanàna ity.<ref name=":0" /> Ankoatra ny tantara, ny fambolena sy ny fiompiana omby no tena asa fiveloman’ny mponina. Manana anjara toerana lehibe amin’ny asa sy ny toe-karena ao an-tanàna ny omby. Izany no mahatonga an’i [[Antanetibe Zazamanga]] ho tanàna iray ahitana fitambaran’ny tantara, kolontsaina, fambolena ary fiompiana.<ref>https://midi-madagasikara.mg/antanetibe-zazamanga-lame-oubliee-de-lafrique</ref> == Diplomasia sy fanandevozana == Na dia efa nisy aza ny fifanarahana hampitsaharana ny varotra andevo, dia mbola nitohy an-tsokosoko izany. Nihena be ny isan’ny Malagasy nentina namidy tany ivelany, saingy tsy nitsahatra tanteraka ny varotra andevo.<ref name=":0" /> Nandritra izany fotoana izany, nihatsara ny fifandraisan’i [[Radama Voalohany|Radama I]] sy ny Anglisy. Nandroso ny toekaren’ny fanjakana ary nohavaozina ny tafika. Izany dia nanampy an’i [[Radama Voalohany|Radama I]] hanamafy ny fahefan’ny fanjakana tamin’ny roa ampahatelon’i [[Madagasikara]]. Nitarika tamin’ny fananganana Fanjakana Malagasy mitambatra izany.<ref name=":0" /> Etsy ankilany, mbola nisy mpivarotra Arabo nitondra lehilahy, vehivavy ary ankizy avy any [[Afrika]] ho any [[Madagasikara]]. Ireo olona ireo dia voababo tany amin’ny morontsirak’i [[Afrika]], ary ny sasany aza avy any afovoan-tany. Rehefa voarara ny fivarotana sy ny fanandevozana ny Malagasy, dia ireo Afrikanina tonga teto no maro tamin’izy ireo no natao andevo.<ref>https://midi-madagasikara.mg/antanetibe-zazamanga-lame-oubliee-de-lafrique</ref> Tamin’ny andron’i [[Ranavalona II]] vao tena norarana tamin’ny lalàna ny fanandevozana. Tamin’ny 20 Jona 1877, dia navoaka ny lalàna izay nanambara fa malalaka ny olona rehetra natao andevo, na Malagasy na Afrikanina.<ref name=":0" /> Henjana ny sazy ho an’izay tsy nanaja io lalàna io. Fanapahan-doha no anisan’ny sazy nampiharina tamin’izany fotoana izany.<ref name=":0" /> Vao nivoaka ilay lalàna dia nisy vokany haingana. Tany amin’ny Faritra Afovoany sy tany amin’ny morontsiraka dia andevo an-jatony no nafahana.<ref>https://midi-madagasikara.mg/antanetibe-zazamanga-lame-oubliee-de-lafrique</ref> Na izany aza, tsy mora ny fiainan’ireo olona vao nahazo fahafahana. Maro tamin’izy ireo no tsy nanana tany, tsy nanana fananana ary tsy nahalala izay haleha.<ref name=":0" /> Izany no nahatonga ny [[Profesora Michel Razafiarivony|Profesora]] [[Profesora Michel Razafiarivony|Michel Razafiarivony]] hametraka fanontaniana hoe: “Ahoana no hiverenan’izy ireo any amin’ny tanindrazany?”<ref name=":0" /> Mampiseho izany fa na dia nahazo fahafahana aza ireo olona ireo, dia mbola niatrika olana lehibe izy ireo, satria maro no very fifandraisana tamin’ny tanindrazany ary tsy nanana antoka ho an’ny hoaviny.<ref>https://midi-madagasikara.mg/antanetibe-zazamanga-lame-oubliee-de-lafrique</ref> duqq3go69blquhnmr28vx7maxp3ic9f 1149130 1149129 2026-08-11T15:51:23Z Gasisou 39590 nanampy lahatsoratra sy nanampy ny rohy 1149130 wikitext text/x-wiki == Tantara ara-jeografika == [[Antanetibe Zazamanga]] kaominina [[Ambato]] distrika [[Ambohidratrimo]], faritra [[Faritra Analamanga|Analamanga]]. [[Antanetibe Zazamanga]] dia miorina akaikin'ny vohitra kely [[Ambatomainty]], ary akaikin'i [[Seraraozy]] ihany koa.<ref>https://mapcarta.com/fr/N6563386864</ref> [[Antanetibe Zazamanga]] dia tanàna kely iray izay misy tokantrano manodidina ny 80. Eo amin’ny 40 km avaratr’[[Antananarivo]] no misy azy, raha refesina amin’ny tsipika mahitsy. Ny tontolo iainana ao aminy dia mampiavaka azy amin’ny alalan’ireo trano avo miloko volontany mavo (okra), izay ahitana varavarankely madinika.<ref name=":0">https://midi-madagasikara.mg/antanetibe-zazamanga-lame-oubliee-de-lafrique</ref> == Ny tantaran'i Antanetibe Zazamanga == Araka ny tantara, [[Rainitratra]] no anisan’ireo mpanorina ny tanàna tranainy [[Antanetibe Zazamanga]]. Lehilahy nahay nanorina, nikirakira vato ary nandrafitra hazo izy. Voalaza fa andevo nentina avy any Afrika i [[Rainitratra]]. Noho izany, mbola hita ao amin’ny tanàna hatramin’izao ny lova ara-kolontsaina sy ny fomban-drazana nentin’ireo razambe avy any [[Afrika]].<ref name=":0" /> Anisan’ny toerana manan-tantara ao [[Antanetibe Zazamanga]] ny [[Fiangonana anglikana|fiangonana Anglikana]], izay eo am-bavahadin’ny tanàna. Efa 120 taona mahery no nijoroan’ity fiangonana ity. Vita amin’ny biriky mena izy ary misy tilikambo fotsy eo an-tampony. Izy io dia anisan’ny mampahatsiahy ny tantara sy ny lova navelan’ireo mponina taloha tao amin’ny tanàna.<ref>https://midi-madagasikara.mg/antanetibe-zazamanga-lame-oubliee-de-lafrique</ref> Ny tantaran’i Antanetibe Zazamanga dia mifandray ihany koa amin’ny tantaran’ny fanandevozana sy ny fifandraisan’i [[Madagasikara]] tamin’ny firenen-kafa. Tamin’ny andron’i [[Radama Voalohany|Radama I]] (1793–1828''')''' dia nanomboka nisokatra bebe kokoa tamin’ireo vahiny i [[Madagasikara]], indrindra tamin’ny Anglisy.<ref name=":0" /> Tsy nitovy tamin’ny rainy, [[Andrianampoinimerina]], izay nitandrina kokoa tamin’ny fifandraisana tamin’ireo vahiny, i [[Radama Voalohany|Radama I]]. Nino izy fa afaka mitondra fahalalana sy fahaiza-manao vaovao ho an’i [[Madagasikara]] ny fifandraisana amin’ny Anglisy, indrindra teo amin’ny lafiny teknika sy miaramila.<ref name=":0" /> Araka ny fanazavan’ny [[Profesora Michel Razafiarivony]], profesora sady talen’ny Tranombakoky ny Zavakanto sy ny Arkeôlôjia, dia nahafantatra ny fahaiza-manaon’ny Anglisy i Radama I ary nahay nifandray tamin’izy ireo tamin’ny teny frantsay sy anglisy.<ref>https://midi-madagasikara.mg/antanetibe-zazamanga-lame-oubliee-de-lafrique</ref> Nisy fifanarahana lehibe natao teo amin’i [[Madagasikara]] sy ny Governemantan’i [[Maorisy]], izay zanatany britanika tamin’izany fotoana izany. Ny fifanarahana tamin’ny 14 Janoary 1817 sy 11 Oktobra 1820 dia nandray anjara tamin’ny fampitsaharana tamin’ny fomba ofisialy ny varotra andevo avy tao [[Madagasikara]] nankany amin’ireo nosy manodidina.<ref name=":0" /> Tamin’izany fotoana izany dia mbola anisan’ny loharanom-bola ho an’ny Fanjakana malagasy ny varotra andevo. Noho izany, nanaiky hanampy sy hanonitra ny fatiantoka ara-bola ateraky ny fampitsaharana izany varotra izany ny Anglisy, ho ampahany amin’ny fiaraha-miasa tamin’ny Fanjakana malagasy.<ref name=":0" /> Amin’izao fotoana izao, mbola hita ao [[Antanetibe Zazamanga]] ny mariky ny tantara sy ny kolontsaina navelan’ireo razambe. Ny fiangonana Anglikana, ireo trano tranainy ary ny fomba fiainan’ny mponina dia samy manampy amin’ny fitazonana ny tantaran’ity tanàna ity.<ref name=":0" /> Ankoatra ny tantara, ny fambolena sy ny fiompiana omby no tena asa fiveloman’ny mponina. Manana anjara toerana lehibe amin’ny asa sy ny toe-karena ao an-tanàna ny omby. Izany no mahatonga an’i [[Antanetibe Zazamanga]] ho tanàna iray ahitana fitambaran’ny tantara, kolontsaina, fambolena ary fiompiana.<ref>https://midi-madagasikara.mg/antanetibe-zazamanga-lame-oubliee-de-lafrique</ref> == Diplomasia sy fanandevozana == Na dia efa nisy aza ny fifanarahana hampitsaharana ny varotra andevo, dia mbola nitohy an-tsokosoko izany. Nihena be ny isan’ny Malagasy nentina namidy tany ivelany, saingy tsy nitsahatra tanteraka ny varotra andevo.<ref name=":0" /> Nandritra izany fotoana izany, nihatsara ny fifandraisan’i [[Radama Voalohany|Radama I]] sy ny Anglisy. Nandroso ny toekaren’ny fanjakana ary nohavaozina ny tafika. Izany dia nanampy an’i [[Radama Voalohany|Radama I]] hanamafy ny fahefan’ny fanjakana tamin’ny roa ampahatelon’i [[Madagasikara]]. Nitarika tamin’ny fananganana Fanjakana Malagasy mitambatra izany.<ref name=":0" /> Etsy ankilany, mbola nisy mpivarotra Arabo nitondra lehilahy, vehivavy ary ankizy avy any [[Afrika]] ho any [[Madagasikara]]. Ireo olona ireo dia voababo tany amin’ny morontsirak’i [[Afrika]], ary ny sasany aza avy any afovoan-tany. Rehefa voarara ny fivarotana sy ny fanandevozana ny Malagasy, dia ireo Afrikanina tonga teto no maro tamin’izy ireo no natao andevo.<ref>https://midi-madagasikara.mg/antanetibe-zazamanga-lame-oubliee-de-lafrique</ref> Tamin’ny andron’i [[Ranavalona II]] vao tena norarana tamin’ny lalàna ny fanandevozana. Tamin’ny 20 Jona 1877, dia navoaka ny lalàna izay nanambara fa malalaka ny olona rehetra natao andevo, na Malagasy na Afrikanina.<ref name=":0" /> Henjana ny sazy ho an’izay tsy nanaja io lalàna io. Fanapahan-doha no anisan’ny sazy nampiharina tamin’izany fotoana izany.<ref name=":0" /> Vao nivoaka ilay lalàna dia nisy vokany haingana. Tany amin’ny Faritra Afovoany sy tany amin’ny morontsiraka dia andevo an-jatony no nafahana.<ref>https://midi-madagasikara.mg/antanetibe-zazamanga-lame-oubliee-de-lafrique</ref> Na izany aza, tsy mora ny fiainan’ireo olona vao nahazo fahafahana. Maro tamin’izy ireo no tsy nanana tany, tsy nanana fananana ary tsy nahalala izay haleha.<ref name=":0" /> Izany no nahatonga ny [[Profesora Michel Razafiarivony|Profesora]] [[Profesora Michel Razafiarivony|Michel Razafiarivony]] hametraka fanontaniana hoe: “Ahoana no hiverenan’izy ireo any amin’ny tanindrazany?”<ref name=":0" /> Mampiseho izany fa na dia nahazo fahafahana aza ireo olona ireo, dia mbola niatrika olana lehibe izy ireo, satria maro no very fifandraisana tamin’ny tanindrazany ary tsy nanana antoka ho an’ny hoaviny.<ref>https://midi-madagasikara.mg/antanetibe-zazamanga-lame-oubliee-de-lafrique</ref> == Ny fanorenana an'Antanetibe Zazamanga == Niorina tamin’ny Martsa 1898 ny tanànan’[[Antanetibe Zazamanga]]. Tamin’izany fotoana izany dia nomen’ny fitondrana frantsay mpanjanaka an’i [[Rainitratra]] ilay tany mba hanorenany fiarahamonina vaovao. Talohan’izany, io toerana io dia nonenan’ireo Malagasy nandositra ny famoretan’ny fanjanahantany.<ref>https://midi-madagasikara.mg/antanetibe-zazamanga-lame-oubliee-de-lafrique</ref> Rehefa tonga tao [[Rainitratra]] dia nitondra namana enina niaraka taminy. Afrikanina avokoa izy ireo ary andevo nafahana. Tatỳ aoriana dia nisy fianakaviana afrikanina hafa nanatevin-daharana azy ireo.<ref name=":0" /> Niaraka izy ireo dia nanorina vohitra telo. Antanetibe no lasa tanàna lehibe indrindra sy fototry ny fiarahamonina, izay azo heverina ho “trano reny”. Rehefa nitombo ny isan’ny mponina dia nisy tanàna hafa niorina, anisan’izany Ambohijatovo.<ref name=":0" /> Araka ny fanadihadiana natao tamina vehivavy efa 80 taona mahery sady anisan’ireo mitahiry ny tantaran’ny tanàna, dia nisy kabary natao teo amin’ny lapa, avaratry ny Rovan’Antananarivo.<ref name=":0" /> Hoy izy: “Nangatahin’ny manam-pahefana i [[Rainitratra]] mba hanangona ireo [[Zazamanga]]. Nomeny tany izy ireo. Nisy nanaiky, ka isan’izany ny razambenay izay nanorina ity tanàna ity. Ny sasany kosa nijanona teo akaikin’ny Rova ka nanorim-ponenana tao [[Miandrarivo]], any atsinanan’ny Rova. Ny hafa indray dia niditra tao amin’ny tarika mozikan’ny fanjakana, toy i [[Randriantoa]].”<ref name=":0" /> Nanomboka teo dia niara-nanorina fiarahamonina teo amin’ny 2 000 hektara teo ho eo i [[Rainitratra]] sy ireo namany. Nahitana tanimbary sy havoana izany tany izany.<ref name=":0" /> Nandritra ny taona maro dia tsy dia nisokatra tamin’ny olona avy any ivelany io fiarahamonina io. Taorian’ny nahazoan’i Madagasikara ny fahaleovantena tamin’ny taona 1960 vao nanomboka nisokatra bebe kokoa tamin’ny olona avy any ivelany ny tanàna.<ref>https://midi-madagasikara.mg/antanetibe-zazamanga-lame-oubliee-de-lafrique</ref> e0u77tum4bf66cf0nw9x7wnambwdm7k 1149131 1149130 2026-08-11T16:24:57Z Gasisou 39590 nanampy lahatsoratra sy nanampy ny rohy 1149131 wikitext text/x-wiki == Tantara ara-jeografika == [[Antanetibe Zazamanga]] kaominina [[Ambato]] distrika [[Ambohidratrimo]], faritra [[Faritra Analamanga|Analamanga]]. [[Antanetibe Zazamanga]] dia miorina akaikin'ny vohitra kely [[Ambatomainty]], ary akaikin'i [[Seraraozy]] ihany koa.<ref>https://mapcarta.com/fr/N6563386864</ref> [[Antanetibe Zazamanga]] dia tanàna kely iray izay misy tokantrano manodidina ny 80. Eo amin’ny 40 km avaratr’[[Antananarivo]] no misy azy, raha refesina amin’ny tsipika mahitsy. Ny tontolo iainana ao aminy dia mampiavaka azy amin’ny alalan’ireo trano avo miloko volontany mavo (okra), izay ahitana varavarankely madinika.<ref name=":0">https://midi-madagasikara.mg/antanetibe-zazamanga-lame-oubliee-de-lafrique</ref> == Ny tantaran'i Antanetibe Zazamanga == Araka ny tantara, [[Rainitratra]] no anisan’ireo mpanorina ny tanàna tranainy [[Antanetibe Zazamanga]]. Lehilahy nahay nanorina, nikirakira vato ary nandrafitra hazo izy. Voalaza fa andevo nentina avy any Afrika i [[Rainitratra]]. Noho izany, mbola hita ao amin’ny tanàna hatramin’izao ny lova ara-kolontsaina sy ny fomban-drazana nentin’ireo razambe avy any [[Afrika]].<ref name=":0" /> Anisan’ny toerana manan-tantara ao [[Antanetibe Zazamanga]] ny [[Fiangonana anglikana|fiangonana Anglikana]], izay eo am-bavahadin’ny tanàna. Efa 120 taona mahery no nijoroan’ity fiangonana ity. Vita amin’ny biriky mena izy ary misy tilikambo fotsy eo an-tampony. Izy io dia anisan’ny mampahatsiahy ny tantara sy ny lova navelan’ireo mponina taloha tao amin’ny tanàna.<ref name=":1">https://midi-madagasikara.mg/antanetibe-zazamanga-lame-oubliee-de-lafrique</ref> Ny tantaran’i Antanetibe Zazamanga dia mifandray ihany koa amin’ny tantaran’ny fanandevozana sy ny fifandraisan’i [[Madagasikara]] tamin’ny firenen-kafa. Tamin’ny andron’i [[Radama Voalohany|Radama I]] (1793–1828''')''' dia nanomboka nisokatra bebe kokoa tamin’ireo vahiny i [[Madagasikara]], indrindra tamin’ny Anglisy.<ref name=":0" /> Tsy nitovy tamin’ny rainy, [[Andrianampoinimerina]], izay nitandrina kokoa tamin’ny fifandraisana tamin’ireo vahiny, i [[Radama Voalohany|Radama I]]. Nino izy fa afaka mitondra fahalalana sy fahaiza-manao vaovao ho an’i [[Madagasikara]] ny fifandraisana amin’ny Anglisy, indrindra teo amin’ny lafiny teknika sy miaramila.<ref name=":0" /> Araka ny fanazavan’ny [[Profesora Michel Razafiarivony]], profesora sady talen’ny Tranombakoky ny Zavakanto sy ny Arkeôlôjia, dia nahafantatra ny fahaiza-manaon’ny Anglisy i Radama I ary nahay nifandray tamin’izy ireo tamin’ny teny frantsay sy anglisy.<ref name=":2">https://midi-madagasikara.mg/antanetibe-zazamanga-lame-oubliee-de-lafrique</ref> Nisy fifanarahana lehibe natao teo amin’i [[Madagasikara]] sy ny Governemantan’i [[Maorisy]], izay zanatany britanika tamin’izany fotoana izany. Ny fifanarahana tamin’ny 14 Janoary 1817 sy 11 Oktobra 1820 dia nandray anjara tamin’ny fampitsaharana tamin’ny fomba ofisialy ny varotra andevo avy tao [[Madagasikara]] nankany amin’ireo nosy manodidina.<ref name=":0" /> Tamin’izany fotoana izany dia mbola anisan’ny loharanom-bola ho an’ny Fanjakana malagasy ny varotra andevo. Noho izany, nanaiky hanampy sy hanonitra ny fatiantoka ara-bola ateraky ny fampitsaharana izany varotra izany ny Anglisy, ho ampahany amin’ny fiaraha-miasa tamin’ny Fanjakana malagasy.<ref name=":0" /> Amin’izao fotoana izao, mbola hita ao [[Antanetibe Zazamanga]] ny mariky ny tantara sy ny kolontsaina navelan’ireo razambe. Ny fiangonana Anglikana, ireo trano tranainy ary ny fomba fiainan’ny mponina dia samy manampy amin’ny fitazonana ny tantaran’ity tanàna ity.<ref name=":0" /> Ankoatra ny tantara, ny fambolena sy ny fiompiana omby no tena asa fiveloman’ny mponina. Manana anjara toerana lehibe amin’ny asa sy ny toe-karena ao an-tanàna ny omby. Izany no mahatonga an’i [[Antanetibe Zazamanga]] ho tanàna iray ahitana fitambaran’ny tantara, kolontsaina, fambolena ary fiompiana.<ref>https://midi-madagasikara.mg/antanetibe-zazamanga-lame-oubliee-de-lafrique</ref> == Diplomasia sy fanandevozana == Na dia efa nisy aza ny fifanarahana hampitsaharana ny varotra andevo, dia mbola nitohy an-tsokosoko izany. Nihena be ny isan’ny Malagasy nentina namidy tany ivelany, saingy tsy nitsahatra tanteraka ny varotra andevo.<ref name=":0" /> Nandritra izany fotoana izany, nihatsara ny fifandraisan’i [[Radama Voalohany|Radama I]] sy ny Anglisy. Nandroso ny toekaren’ny fanjakana ary nohavaozina ny tafika. Izany dia nanampy an’i [[Radama Voalohany|Radama I]] hanamafy ny fahefan’ny fanjakana tamin’ny roa ampahatelon’i [[Madagasikara]]. Nitarika tamin’ny fananganana Fanjakana Malagasy mitambatra izany.<ref name=":0" /> Etsy ankilany, mbola nisy mpivarotra Arabo nitondra lehilahy, vehivavy ary ankizy avy any [[Afrika]] ho any [[Madagasikara]]. Ireo olona ireo dia voababo tany amin’ny morontsirak’i [[Afrika]], ary ny sasany aza avy any afovoan-tany. Rehefa voarara ny fivarotana sy ny fanandevozana ny Malagasy, dia ireo Afrikanina tonga teto no maro tamin’izy ireo no natao andevo.<ref>https://midi-madagasikara.mg/antanetibe-zazamanga-lame-oubliee-de-lafrique</ref> Tamin’ny andron’i [[Ranavalona II]] vao tena norarana tamin’ny lalàna ny fanandevozana. Tamin’ny 20 Jona 1877, dia navoaka ny lalàna izay nanambara fa malalaka ny olona rehetra natao andevo, na Malagasy na Afrikanina.<ref name=":0" /> Henjana ny sazy ho an’izay tsy nanaja io lalàna io. Fanapahan-doha no anisan’ny sazy nampiharina tamin’izany fotoana izany.<ref name=":0" /> Vao nivoaka ilay lalàna dia nisy vokany haingana. Tany amin’ny Faritra Afovoany sy tany amin’ny morontsiraka dia andevo an-jatony no nafahana.<ref>https://midi-madagasikara.mg/antanetibe-zazamanga-lame-oubliee-de-lafrique</ref> Na izany aza, tsy mora ny fiainan’ireo olona vao nahazo fahafahana. Maro tamin’izy ireo no tsy nanana tany, tsy nanana fananana ary tsy nahalala izay haleha.<ref name=":0" /> Izany no nahatonga ny [[Profesora Michel Razafiarivony|Profesora]] [[Profesora Michel Razafiarivony|Michel Razafiarivony]] hametraka fanontaniana hoe: “Ahoana no hiverenan’izy ireo any amin’ny tanindrazany?”<ref name=":0" /> Mampiseho izany fa na dia nahazo fahafahana aza ireo olona ireo, dia mbola niatrika olana lehibe izy ireo, satria maro no very fifandraisana tamin’ny tanindrazany ary tsy nanana antoka ho an’ny hoaviny.<ref>https://midi-madagasikara.mg/antanetibe-zazamanga-lame-oubliee-de-lafrique</ref> == Ny fanorenana an'Antanetibe Zazamanga == Niorina tamin’ny Martsa 1898 ny tanànan’[[Antanetibe Zazamanga]]. Tamin’izany fotoana izany dia nomen’ny fitondrana frantsay mpanjanaka an’i [[Rainitratra]] ilay tany mba hanorenany fiarahamonina vaovao. Talohan’izany, io toerana io dia nonenan’ireo Malagasy nandositra ny famoretan’ny fanjanahantany.<ref>https://midi-madagasikara.mg/antanetibe-zazamanga-lame-oubliee-de-lafrique</ref> Rehefa tonga tao [[Rainitratra]] dia nitondra namana enina niaraka taminy. Afrikanina avokoa izy ireo ary andevo nafahana. Tatỳ aoriana dia nisy fianakaviana afrikanina hafa nanatevin-daharana azy ireo.<ref name=":0" /> Niaraka izy ireo dia nanorina vohitra telo. Antanetibe no lasa tanàna lehibe indrindra sy fototry ny fiarahamonina, izay azo heverina ho “trano reny”. Rehefa nitombo ny isan’ny mponina dia nisy tanàna hafa niorina, anisan’izany Ambohijatovo.<ref name=":0" /> Araka ny fanadihadiana natao tamina vehivavy efa 80 taona mahery sady anisan’ireo mitahiry ny tantaran’ny tanàna, dia nisy kabary natao teo amin’ny lapa, avaratry ny Rovan’Antananarivo.<ref name=":0" /> Hoy izy: “Nangatahin’ny manam-pahefana i [[Rainitratra]] mba hanangona ireo [[Zazamanga]]. Nomeny tany izy ireo. Nisy nanaiky, ka isan’izany ny razambenay izay nanorina ity tanàna ity. Ny sasany kosa nijanona teo akaikin’ny Rova ka nanorim-ponenana tao [[Miandrarivo]], any atsinanan’ny Rova. Ny hafa indray dia niditra tao amin’ny tarika mozikan’ny fanjakana, toy i [[Randriantoa]].”<ref name=":0" /> Nanomboka teo dia niara-nanorina fiarahamonina teo amin’ny 2 000 hektara teo ho eo i [[Rainitratra]] sy ireo namany. Nahitana tanimbary sy havoana izany tany izany.<ref name=":0" /> Nandritra ny taona maro dia tsy dia nisokatra tamin’ny olona avy any ivelany io fiarahamonina io. Taorian’ny nahazoan’i Madagasikara ny fahaleovantena tamin’ny taona 1960 vao nanomboka nisokatra bebe kokoa tamin’ny olona avy any ivelany ny tanàna.<ref>https://midi-madagasikara.mg/antanetibe-zazamanga-lame-oubliee-de-lafrique</ref> == Tantaran'i Rainitratra == [[Rainitratra]], izay nantsoina hoe Bi tany [[Afrika]], dia tonga tao [[Antananarivo]] tamin’ny 1861, tamin’ny fotoana nisaonana an’i [[Ranavalona I]], izay nodimandry tamin’io taona io.<ref name=":0" /> Tao amin’ny [[gazetin’ny Misiona Anglikana]] tamin’ny 1924, dia nitantara izy fa natahotra ny ho faty rehefa tonga tao [[Madagasikara]]. Hoy izy: “Nihevitra aho tamin’ny voalohany fa hovonoina, satria tao amin’ny tanindrazako dia nolazaina fa mpihinan’olona ny Malagasy.”<ref name=":0" /> Rehefa avy niaina tamin’ny nahaandevo azy i Bi dia nahazo ny fitokisan’ny manam-pahefana iray tao [[Ambohimanga]]Araka ny fanazavan’ny [[Profesora Michel Razafiarivony|Profesora]] [[Profesora Michel Razafiarivony|Michel Razafiarivony]], dia tsy dia sarotra loatra ny asa nataony ary mbola nanam-potoana hialana sasatra izy. Noho izany dia nangataka angady izy.<ref name=":0" /> Mampiseho izany fa olona efa zatra mamboly i [[Rainitratra]]. Ny fahaizany momba ny fambolena dia anisan’ny antony nahatonga an’[[Antanetibe Zazamanga]] ho faritra mamokatra, izay mamatsy vokatra ny tsenan’i [[Ivato]] sy ireo tanàna manodidina.<ref name=":0" /> Nanome lanja ny tany i [[Rainitratra]]. Araka ny fitantaran’i Danielson Rakotomanampisoa, dia nampianatra ny taranany izy mba ho tia sy hikarakara ny tany. Nambarany ihany koa fa tsy tokony hivarotra ny taniny mihitsy ny taranany, na dia kely aza izany.<ref name=":1" /> Tsy nanan-janaka naterany i [[Rainitratra]]. Noho izany, ireo namany voalohany, izay niara-nanorina ny tanàna taminy, no nanohy ny taranaka sy nitahiry ny lova navelany hatramin’izao. Ho an’ny tenany kosa, dia nanangana zanaka tamin’ny alalan’ny fananganan-janaka izy fa tsy niteraka.<ref name=":2" /> e1j5g6zk9iyha24ip4vu5zweg9igqlh 0 301655 1149141 2026-08-12T01:23:22Z ~2026-43677-38 40632 vaovao 1149141 wikitext text/x-wiki [[Sary:Plenário do Senado - 55142453856.jpg|thumb|Roberta Acioly ]] '''Roberta Leontina Xisto Acioly''' (teraka ny 19 Oktobra 1978 tao [[Santo André]], [[São Paulo]]), fantatra kokoa amin'ny anarana hoe '''Roberta Acioly''', dia mpitsabo mpanampy sady [[mpanao politika]] [[Brezila|breziliana]], mpikambana ao amin'ny antoko [Republicanos]].<ref>(pt) [https://www6g.senado.leg.br/busca/?portal=Senadores&q=Roberta+Acioly Mombamomba ny Tranonkalan'ny Antenimieran-doholona Breziliana]</ref> Profesora feno tao amin'ny fandaharam-pianarana momba ny fitsaboana ao amin'ny Oniversiten'ny Fanjakana ao [[Roraima]] (UERR) izy nanomboka tamin'ny taona 2012. Voafidy ho senatera mpisolo toerana ho an'ny fanjakan'i {{Roraima}} izy tamin'ny taona 2018, nandimby ny senatera niala [[Mecias de Jesus]], izay nametra-pialana tamin'ny volana Martsa 2026 mba handray toerana ao amin'ny Fitsarana Mpandinika Kaonty.<ref>(pt) [https://republicanos10.org.br/republicanos-no-senado/roberta-acioly-assume-mandato-no-senado/ Roberta Acioly assume mandato no senado]</ref> == jereo koa == {{commonscat}} {{CLEFDETRI:Acioly, Roberta}} [[Sokajy:Solombavambahoaka breziliana]] [[Sokajy:Mpanao politika breziliana]] [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1978]] [[Sokajy:Republicanos]] kwj8indqxv4e39tuxvyeyfcfjzvlz99 1149142 1149141 2026-08-12T01:24:57Z ~2026-43677-38 40632 Republicanos (Brasil) 1149142 wikitext text/x-wiki [[Sary:Plenário do Senado - 55142453856.jpg|thumb|Roberta Acioly ]] '''Roberta Leontina Xisto Acioly''' (teraka ny 19 Oktobra 1978 tao [[Santo André]], [[São Paulo]]), fantatra kokoa amin'ny anarana hoe '''Roberta Acioly''', dia mpitsabo mpanampy sady [[mpanao politika]] [[Brezila|breziliana]], mpikambana ao amin'ny antoko [[Republicanos (Brasil)|Republicanos]].<ref>(pt) [https://www6g.senado.leg.br/busca/?portal=Senadores&q=Roberta+Acioly Mombamomba ny Tranonkalan'ny Antenimieran-doholona Breziliana]</ref> Profesora feno tao amin'ny fandaharam-pianarana momba ny fitsaboana ao amin'ny Oniversiten'ny Fanjakana ao [[Roraima]] (UERR) izy nanomboka tamin'ny taona 2012. Voafidy ho senatera mpisolo toerana ho an'ny fanjakan'i {{Roraima}} izy tamin'ny taona 2018, nandimby ny senatera niala [[Mecias de Jesus]], izay nametra-pialana tamin'ny volana Martsa 2026 mba handray toerana ao amin'ny Fitsarana Mpandinika Kaonty.<ref>(pt) [https://republicanos10.org.br/republicanos-no-senado/roberta-acioly-assume-mandato-no-senado/ Roberta Acioly assume mandato no senado]</ref> == jereo koa == {{commonscat}} {{CLEFDETRI:Acioly, Roberta}} [[Sokajy:Solombavambahoaka breziliana]] [[Sokajy:Mpanao politika breziliana]] [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1978]] [[Sokajy:Republicanos (Brasil)]] gvfq0vqnuyzbntcgcgej3ftmz1pcubj 1149143 1149142 2026-08-12T01:25:24Z ~2026-43677-38 40632 1149143 wikitext text/x-wiki [[Sary:Plenário do Senado - 55142453856.jpg|thumb|Roberta Acioly ]] '''Roberta Leontina Xisto Acioly''' (teraka ny 19 Oktobra 1978 tao [[Santo André]], [[São Paulo]]), fantatra kokoa amin'ny anarana hoe '''Roberta Acioly''', dia mpitsabo mpanampy sady [[mpanao politika]] [[Brezila|breziliana]], mpikambana ao amin'ny antoko [[Republicanos (Brasil)|Republicanos]].<ref>(pt) [https://www6g.senado.leg.br/busca/?portal=Senadores&q=Roberta+Acioly Mombamomba ny Tranonkalan'ny Antenimieran-doholona Breziliana]</ref> Profesora feno tao amin'ny fandaharam-pianarana momba ny fitsaboana ao amin'ny Oniversiten'ny Fanjakana ao [[Roraima]] (UERR) izy nanomboka tamin'ny taona 2012. Voafidy ho senatera mpisolo toerana ho an'ny fanjakan'i {{Roraima}} izy tamin'ny taona 2018, nandimby ny senatera niala [[Mecias de Jesus]], izay nametra-pialana tamin'ny volana Martsa 2026 mba handray toerana ao amin'ny Fitsarana Mpandinika Kaonty.<ref>(pt) [https://republicanos10.org.br/republicanos-no-senado/roberta-acioly-assume-mandato-no-senado/ Roberta Acioly assume mandato no senado]</ref> == jereo koa == {{commonscat}} [[pt:Roberta Acioly]] {{CLEFDETRI:Acioly, Roberta}} [[Sokajy:Solombavambahoaka breziliana]] [[Sokajy:Mpanao politika breziliana]] [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1978]] [[Sokajy:Republicanos (Brasil)]] n6y3dzzui7l75q0hqbfmz1flxh696ch 1149144 1149143 2026-08-12T01:28:02Z ~2026-43677-38 40632 1149144 wikitext text/x-wiki [[Sary:Plenário do Senado - 55142453856.jpg|thumb|Roberta Acioly ]] '''Roberta Leontina Xisto Acioly''' (teraka ny 19 Oktobra 1978 tao [[Santo André]], [[São Paulo]]), fantatra kokoa amin'ny anarana hoe '''Roberta Acioly''', dia mpitsabo mpanampy sady [[mpanao politika]] [[Brezila|breziliana]], mpikambana ao amin'ny antoko [[Republicanos (Brasil)|Republicanos]].<ref>(pt) [https://www6g.senado.leg.br/busca/?portal=Senadores&q=Roberta+Acioly Mombamomba ny Tranonkalan'ny Antenimieran-doholona Breziliana]</ref> Profesora feno tao amin'ny fandaharam-pianarana momba ny fitsaboana ao amin'ny Oniversiten'ny Fanjakana ao [[Roraima]] (UERR) izy nanomboka tamin'ny taona 2012. Voafidy ho senatera mpisolo toerana ho an'ny fanjakan'i {{Roraima}} izy tamin'ny taona 2018, nandimby ny senatera niala [[Mecias de Jesus]], izay nametra-pialana tamin'ny volana Martsa 2026 mba handray toerana ao amin'ny Fitsarana Mpandinika Kaonty.<ref>(pt) [https://republicanos10.org.br/republicanos-no-senado/roberta-acioly-assume-mandato-no-senado/ Roberta Acioly assume mandato no senado]</ref> == Asa ara-politika == Teo anelanelan'ny taona 2009 sy 2012 dia mpanolotsaina tao amin'ny kaominina [[São Luiz do Anauá]] izy.<ref>(pt) [https://g1.globo.com/rr/roraima/noticia/2026/03/12/quem-e-roberta-acioly-enfermeira-e-ex-vereadora-que-assume-como-senadora-apos-saida-de-mecias.ghtml Quem é Roberta Acioly, enfermeira e ex-vereadora que assume como senadora após saída de Mecias]</ref> == jereo koa == {{commonscat}} [[pt:Roberta Acioly]] {{CLEFDETRI:Acioly, Roberta}} [[Sokajy:Solombavambahoaka breziliana]] [[Sokajy:Mpanao politika breziliana]] [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1978]] [[Sokajy:Republicanos (Brasil)]] 9gtkgvmfqm2jvy3wpm7q7mgtxjsnvy5 1149145 1149144 2026-08-12T03:24:30Z ~2026-43677-38 40632 Senatera 1149145 wikitext text/x-wiki [[Sary:Plenário do Senado - 55142453856.jpg|thumb|Roberta Acioly ]] '''Roberta Leontina Xisto Acioly''' (teraka ny 19 Oktobra 1978 tao [[Santo André]], [[São Paulo]]), fantatra kokoa amin'ny anarana hoe '''Roberta Acioly''', dia mpitsabo mpanampy sady [[mpanao politika]] [[Brezila|breziliana]], mpikambana ao amin'ny antoko [[Republicanos (Brasil)|Republicanos]].<ref>(pt) [https://www6g.senado.leg.br/busca/?portal=Senadores&q=Roberta+Acioly Mombamomba ny Tranonkalan'ny Antenimieran-doholona Breziliana]</ref> Profesora feno tao amin'ny fandaharam-pianarana momba ny fitsaboana ao amin'ny Oniversiten'ny Fanjakana ao [[Roraima]] (UERR) izy nanomboka tamin'ny taona 2012. Voafidy ho senatera mpisolo toerana ho an'ny fanjakan'i {{Roraima}} izy tamin'ny taona 2018, nandimby ny senatera niala [[Mecias de Jesus]], izay nametra-pialana tamin'ny volana Martsa 2026 mba handray toerana ao amin'ny Fitsarana Mpandinika Kaonty.<ref>(pt) [https://republicanos10.org.br/republicanos-no-senado/roberta-acioly-assume-mandato-no-senado/ Roberta Acioly assume mandato no senado]</ref> == Asa ara-politika == Teo anelanelan'ny taona 2009 sy 2012 dia mpanolotsaina tao amin'ny kaominina [[São Luiz do Anauá]] izy.<ref>(pt) [https://g1.globo.com/rr/roraima/noticia/2026/03/12/quem-e-roberta-acioly-enfermeira-e-ex-vereadora-que-assume-como-senadora-apos-saida-de-mecias.ghtml Quem é Roberta Acioly, enfermeira e ex-vereadora que assume como senadora após saída de Mecias]</ref> == jereo koa == {{commonscat}} [[pt:Roberta Acioly]] {{CLEFDETRI:Acioly, Roberta}} [[Sokajy:Solombavambahoaka breziliana]] [[Sokajy:Mpanao politika breziliana]] [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1978]] [[Sokajy:Republicanos (Brasil)]] [[sokajy:senatera ao Roraima]] fazm47nx35gzrhqxer4vdj07ckkj4ey