Wikipedia mgwiki https://mg.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Fandraisana MediaWiki 1.47.0-wmf.17 first-letter Rakitra Manokana Dinika Mpikambana Dinika amin'ny mpikambana Wikipedia Dinika amin'ny Wikipedia Sary Dinika amin'ny sary MediaWiki Dinika amin'ny MediaWiki Endrika Dinika amin'ny endrika Fanoroana Dinika amin'ny fanoroana Sokajy Dinika amin'ny sokajy TimedText TimedText talk Module Discussion module Event Event talk 0 1912 1150065 1142739 2026-08-30T09:05:49Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1150065 wikitext text/x-wiki [[Sary:Green Sea Turtle - Honu(Chelonia mydas) O'ahu.JPG|vignette|372x372px|Soka-dranomasina maitso]]Ny '''sokatra'''<ref>https://mg.globalvoices.org/2014/04/13/59048/</ref> dia biby mandady (''[[Reptilia]]'') izay mamorona ny filaharana '''''Testudines''''', [[Biby manana hazondamosina|misy hazondamosina]] efa-tongotra (''Tetrapoda'') izay manana karan-doha tsy misy lempom-pihirifana sy manana akora misy plastrôna manandrify ny kibo sy ny harany eo an-damosina, mifandray amin' ny alalan' ny karazana tetezana roa amin' ny ilany havia sy havanan' ny vatany. Voatsinjara telo araka ny tontolo ivelomany ny sokatra: * ny [[sokatra an-tanety]] (fianakavana ''[[Testudinidae]]'': misy karazana 70 eo ho eo); * ny [[sokatra an-dranomamy]] (fianakaviana ''[[Carettochelyidae]]'', ''[[Chelydridae]]'', ''[[Dermatemydidae]]'', ''[[Emydidae]]'', ''[[Geoemydidae]]'', ''[[Kinosternidae]]'', ''[[Platysternidae]]'', ''[[Trionychidae]]'', ary ''[[Pelomedusidae]]'', misy karazana 260 eo ho eo); * ary ny [[sokatra an-dranomasina]] (reny fianakaviana ''[[Chelonioidea]]'' ahitana ny fianakaviana ''[[Cheloniidae]]'' sy ''[[Dermochelyidae]]'', misy karazana 7, ary fianakaviana fôsily). Manatody ny sokatra ary isaky ny 10 ka hatramin' ny 12 volana ny fanatodizany. Mitombo haingana aloha ny sokatra mbola kely, avy eo mihamiadana izany fitombony izany. Arakaraka ny karazany dia misy ny sokatra tsy mihinana afa-tsy zavamaniry, sy ny mpihinan-kena na mihinan-trondro, ary ny mpihinana karazan-tsakafo maro. Misy ny karazan-tsokatra izay mampiditra ny lohany any anaty harany amin'ny alalan'ny fampiforetany ny vozony ho toy ny "S" (ambony ambany) sy ireo izay mampitsivalana ny vozony miankavanana na miankavia. Tamin' ny volana Desambra 2019 dia fianakavian-sokatra miisa 14 no mitsinjara amina vondron-karazana miisa 86 sy karazana miisa 343. Ankoatra ny faritry ny [[tendrontany]] dia miparitaka amin'ny ampahany betsaka amin' ny Tany ireo biby mangatsia-dra ireo ary afaka miaina any amin' ny toeram-ponenana tena samy hafa. Atahorana ho lany tamingana ny 42% amin' ireo karazana ireo, noho ny fahapotehan' ny toeram-ponenany na noho ny fihazana tafahoatra zy ny fanondranana antsokosoko mankany ivelany. Amin' ireo tranga roa ireo dia tena mavesa-danja ny asan' ny olombelona, na dia eo aza ny fiarovana ireo biby ireo. == Tantara == Inoana ho tamin' ny fotoan' ny [[dinôzôro]], 200 tapitrisa taona tany aloha tany, no nisian' ny sokatra voalohany. Ady hevitra be ny momba ny tena razambeny marina. <!--Noheverina fa izy ireo no hany tsy lany tamingana tamin'ny karazan'ny [[:en:clade|fianakaviamben'ny]] [[Anapsida]], izay ahitana ny [[:en:procolophonoid]]s, [[:en:millerettid]]s, [[:en:protorothyrids]] ary [[:en:pareiasaur]]s. Ny karan-dohan'ny Anapsid rehetra dia tsy ampy loaka amin'ny handriny fa ny [[:en:amniote|]]s kosa dia manana. Ny ankamaroan'ny anapsids dia ringana tamin'ny fotoana [[:en:Permian]], ankoatry ny procolophonoids izay mety ho razan'ny testudines (sokatra). Vao tsy ela anefa dia noheverina indray fa ny mahatonga ny karan-dohan'ny sokatra hitovy amin'ny an'ny anapsid, dia vao fiovana vao haingana fa tsy noho izy taranaky ny anapsid. Ny fikarohana phylogenetique tato aoriana dia nanasokajy ny sokatra ho isan'ny [[:en:Diapsid|diapsids]], akaikin'ny [[:en:Squamata|]] kokoa raha miohatra amin'ny [[:en:Archosauria|]]. <a href="http://www.your-sexcams.com">sexcams</a> == Evolution == The first turtles are believed to have existed in the era of the [[dinosaur]]s, 200 million years ago. Their exact ancestry is disputed. It was believed that they are the only surviving branch of the ancient [[clade]] [[Anapsida]], which includes groups such as [[procolophonoid]]s, [[millerettid]]s, [[protorothyrids]] and [[pareiasaur]]s. All Anapsid skulls lack a temporal opening, while all other extant [[amniote]]s have temporal openings (although in [[Mammalia|mammals]] the hole has become the [[zygoid arch]]). Most anapsids became extinct in the late [[Permian]] period, except procolophonoids and possibly the precursors of the testudines (turtles). However, it was recently suggested that the Anapsid-like turtle skull may be due to [[convergent evolution]] rather than to anapsid descent. More recent phylogenetic studies with this in mind placed turtles firmly within [[Diapsid|diapsids]], slightly closer to [[Squamata]] than to [[Archosauria]]. All molecular studies have strongly upheld this new phylogeny, though some place turtles closer to [[Archosauria]]. Re-analysis of prior phylogenies suggests that they classified turtles as anapsids both because they assumed this classification (most of them studying what sort of anapsid turtles are) and because they did not sample fossil and extant taxa were broadly enough for constructing the cladogram. While the issue is far from resolved, most scientists now lean towards a Diapsid origin for turtles. --> == Fiarovana == Ny ankabeazan' ny sokatra dia arovana, koa amin' ny ankapobeny dia tsy azo atao ny miompy, mividy na mivarotra sokatra, ary indrindraindrindra ny manondrana azy ireny. Any andafy dia azon' ny olona te hifandray akaiky amin' ny sokatra atao ny manatona ivon-toerana fiompiana sy fiarovana azy ireny ary mirotsaka ho mpanampy terem-panahy. Misy fifanarahana [[CITES]] natao tany [[Washington]] mitanisa ny karazan-tsokatra tsy azo avarotra. Sazy mafy no setrin' ny fandikana izany fitsipi-pifehezana izany. Ny fahalotoan' ny tontolo iainana, ary singanina manokana amin' izany ny ateraky ny harona [[:fr:polyéthylène|plastika]], eo koa ny fampiasana harato ary ny [[fiovan' ny toetany]] no antony voalohany mahalany tamingana ny sokatra. == Sakafo == Maro samihafa ny sakafon' ny sokatra, arakaraka ny karazany. Ny sasany mihinana [[zavamaniry]], ny hafa mihinana nofom-biby, misy koa ny sady mihinana zavamaniry no mihinana nofom-biby. Amin' ny ankapobeny dia mihinana zavamaniry ny sokatra an-tanety: [[ravinkazo]] na [[voankazo]] samihafa, mety hiampy [[sifotra]] koa indraindray. Tsy tokony homena hena, nofon-trondro, sakafon' alika na sakafon-tsaka, paty, vary, mofo na ronono izy ireny; hohaniny soa aman-tsara ireny kanefa tena mety hanimba ny fahasalamany (mampiova endrika ny harany, mampihena ny fahelam-piainany...). Ny sokatra an-drano indray anefa dia sady mihinana zavamaniry no mihinana nofom-biby ihany koa. Matetika dia amin' ny fahatanorany izy no mihinan-kena ary avy eo manjary mizatra zavamaniry arakaraky ny fandrosoan' ny taonany. == Tomban-taona iainana == Marina fa ela velona ny sokatra, nefa vitsy ihany kosa ny maharitra taonjato iray. Ny salanisam-pahaveloman' ny sokatra dia eo amin' ny 50 taona eo ho eo. Anisan' ny fahela velona voarakitra ny an' ilay sokatra atao hoe [[:fr:Harriet la tortue|Harriet]], sokatra mankadiry tany amin' ny [[Vondronosy Galapagos]], izay naharitra 175 taona, na ny an' i [[Adwaita]], sokatra mankadiry tao [[Seisely]] izay nolazaina fa maty tamin' ny faha-250 taonany. == Lahy sa vavy? == Mahatsikaiky ny hahatonga ny atodin-tsokatra sasany ho lahy na vavy: raha akotrika ao anaty fasika mangatsiatsiaka (20&nbsp;°C) na mafana be (40&nbsp;°C) hono ny atodiny dia miteraka sokatra vavy, nefa raha maripana antonontonony kosa dia manome sokatra lahy. Afaka fantarina ihany koa ny sokatra lahy na vavy efa lehibe. Somary milentika ny kibon' ny lahy raha toa ka mivohitra kosa ny an' ny vavy. Sady manamora ny firaisana izany no manamora ny fanatodizana ihany koa. Ny hohon' ny sokatra lahy koa dia somary mibiloka sy lava, nefa mahitsy sy fohy kokoa ny an' ny vavy. Fanampin' izay dia lehibe kokoa ny rambon' ny sokatra lahy raha miohatra amin' ny an' ny sokatra vavy. Ny sokatra vao foy dia tsy fantatra na lahy na vavy. Mila miandry eo amin' ny 3 na 4 taona eo vao afaka inoana ny mahalahy na mahavavy azy. == Arribada == Amin'ny fotoana maha-iva indrindra ny ranomasina sy ny onja dia miara-manatody ny sokatra eny amin' ny morontsiraka. Io no atao hoe [[arribada|''arribada'']]. == Fiheverana momba ny sokatra == Amin' ny fisainana tatsinanana dia midika fahendrena, fahela velona, tsy fahafatesana, ary ny Tany ny sokatra<ref><small>Lahatsoratra momba [http://perso.wanadoo.fr/jacques.prestreau/tortues/pdf/34_tortue_symbole_vivant.pdf ny dikan'ny sokatra] {{Wayback|url=http://perso.wanadoo.fr/jacques.prestreau/tortues/pdf/34_tortue_symbole_vivant.pdf|date=20051106020016}} nataon'ny mpikambana amin'ny Wikipédia anankiray tamin'ny taona 2004.</small></ref>. == Jereo koa == * [[Sokatra maitso]] * [[Sokatra hodi-dranomasina]] == Rohy ivelany == '''Sehatra momba ny sokatra eto Madagasikara''' * {{de_icon}} [http://www.vermisst-gefunden.t-hermanni.de/ Vermisste Landschildkröten (Eva Knon)] - Sehatra an' i Eva Knon, momba ny fiompiana sokatra eto [[Madagasikara]] (amin' ny [[Fiteny alemàna|teny alemanina]]) '''Sehatra miteny anglisy''' * [http://aerg.canberra.edu.au/pub/aerg/herps/ University of Canberra, Australia] {{Wayback|url=http://aerg.canberra.edu.au/pub/aerg/herps/ |date=20060401010518 }} - Ny sokatra sy biby ao <!-- reptiles -->Aostralia. * [http://www.anapsid.org/mainchelonians.html Melissa Kaplan] - Fiompiana sokatra. * [http://boxturtlesite.org/ Tess Cook] {{Wayback|url=http://boxturtlesite.org/ |date=20060318032940 }} - tortues-boîtes (Terrapene, Cuora...) * [http://www.britishcheloniagroup.org.uk/ British Chelonia Group] - Fikarakarana ny sokatra * [http://www.carapax.org/ Carapax] - The European Center for Chelonian Conservation * [http://www.carecentre.org.za/tortoise.htm Mysty Corton's Care Centre] {{Wayback|url=http://www.carecentre.org.za/tortoise.htm |date=20050902200655 }} - Mpiompy sokatra aty Afrika * [http://www.chelonia.org/ World Chelonian Trust] - Fikambanana amerikana tarihin'i Darrell Senneke. * [http://www.clemmys.de/englisch/index_engl.html Herbert Becker] {{Wayback|url=http://www.clemmys.de/englisch/index_engl.html |date=20060618213824 }} - Fiompiana ny sokatra an-drano (Clemmys, Sternotherus, Heosemys, Mauremys, Emys et Cuora) * [http://www.dght.de/ag/schildkroeten/english/eschildkroeten.htm DGHT] {{Wayback|url=http://www.dght.de/ag/schildkroeten/english/eschildkroeten.htm |date=20090115210503 }} - * [http://www.gctts.org/ GCTTS] - Gulf Coast Turtle and Tortoise Society * [http://www.homopus.org/ Homopus Research Foundation] {{Wayback|url=http://www.homopus.org/ |date=20210126054451 }} - Fikarohana sy fitandrovana ny Homopus * [http://www.neoterrapin.com/home/ DiamondBack Terrapins] {{Wayback|url=http://www.neoterrapin.com/home/ |date=20051214080412 }} - momba ny Malaclemys terrapin * [http://www.ntts-az.org/ NTTS] {{Wayback|url=http://www.ntts-az.org/ |date=20060218044815 }} - The National Turtle & Tortoise Society, fikambanan'ny mpankafy Geochelone (Centrochelys) sulcata, amerikana * [http://nytts.org/ The New York Turtle and Tortoise Society] - Fikambanana nytts miaro ny sokatra * [http://www.pingleton.com/redfoot/redfoots.htm Mike Pingleton's Geochelone carbonaria] - Fiompiana Geochelone carbonaria iandraiketan'i Mike Pingleton (World Chelonian Trust) * [http://home.earthlink.net/~rednine/ Hatchling Haven] {{Wayback|url=http://home.earthlink.net/~rednine/ |date=20080229052107 }} - Takelaka [http://www.sexplaycam.us/ sex cam] manokan'i Darrell Senneke, talen'ny World Chelonian Trust * [http://www.schildpad.nl/en_index.html Foundation Turtle] {{Wayback|url=http://www.schildpad.nl/en_index.html |date=20051103115310 }} - Stichting Schildpad any Holandy * [http://www.studbooks.org/ European Studbook Foundation] - Vondrona iombonan'ny mpiompy sokatra any Eoropa, miaro ny karazany mba tsy ho lany tamingana * [http://www.sulcata-station.org/ Sulcata Station] {{Wayback|url=http://www.sulcata-station.org/ |date=20060402205926 }} - Fanabeazana Geochelone (Centrochelys) sulcata * [http://www.tortoise.com/ American Tortoise Rescue] - Fikambanana amerikana ahafahana miompy sokatra (ho an'ny mpikambana ihany, mariho tsara fa arahin'ny fikambanana maso akaiky ireo sokatra !) * [http://www.tortoise.org/ CTTC] - California Turtle and Tortoise Club * [http://www.tortoisetrust.org/ Tortoise Trust] - Fikambanana anglisy ny Tortoise Trust * [http://www.tortoisereserve.org/ The Tortoise Reserve] {{Wayback|url=http://www.tortoisereserve.org/ |date=20060402222347 }} - Firaisamben'ny mozea, zoos, fikambanana miaro ny sokatra eran-tany. * [http://www.turtlesurvival.org/ TSA] - Turtle Survival Alliance, mpiara-miombon'antoka amin'ny UICN ho fiarovana ny sokatra sy ho fampiroboroboana ny teknikam-piompiana azy '''Sehatra amin' ny teny alemanina''' * "Cuora amboinensis Kamaroma", Rui Pessoa,2007, Lisbon, Portugal * [http://www.carbonaria.ch/ Faszination Schildkröten (Stefan Kundert)] {{Wayback|url=http://www.carbonaria.ch/ |date=20060424050425 }} - Fiompiana Geochelone carbonaria * [http://www.chrysemys.de/ Andreas Hennig] {{Wayback|url=http://www.chrysemys.de/ |date=20060402195416 }} - Fiompiana zavamananaina mivelona anaty rano * [http://www.clemmys.de/ Herbert Becker] - Fiompiana sokatra mivelona anaty rano (Clemmys, Sternotherus, Heosemys, Mauremys, Emys et Cuora) * [http://dght.de/ DGHT] - Deutsche Gesellschaft für Herpetologie und Terrarienkunde * [http://home.datacomm.ch/fritz.wuethrich/schildkroeten/emys/index.html Fritz Wüthrich] {{Wayback|url=http://home.datacomm.ch/fritz.wuethrich/schildkroeten/emys/index.html |date=20060206143832 }} - Fiompiana Emys orbicularis (cistude) * [http://www.geochelone.de/ Geochelone (Marion Minch)] {{Wayback|url=http://www.geochelone.de/ |date=20060118121505 }} - Fiompiana Geochelone elegans, Geochelone pardalis, ary Geochelone carbonaria * [http://www.isv.cc/ ISV] - Fikambanana Internationale Schildkröten Vereinigung * [http://www.landschildkroete.net/ Fredi Lupedi] {{Wayback|url=http://www.landschildkroete.net/ |date=20060410140143 }} - Fiompiana Testudo boettgeri * [http://www.nabeulensis.de/ Nabeulensis (Eva Knon)] - Fiompiana Testudo (Furculachelys) nabeulensis * [http://www.schildkroete.de/ Susanne et Gerd Vogt] {{Wayback|url=http://www.schildkroete.de/ |date=20060402203715 }} - Fiompiana Testudo [http://www.adultcamtube.com porno chat] boettgeri * [http://www.schildkroeten.com/ Daniel Rädiker] - Fiompiana sokatra (mety ahitana olana kely ny sary) * [http://www.mediterrane-landschildkroeten.de/ Dominik Müller] - Fiompiana Testudo hermanni, hercegovinensis, graeca ary marginata * [http://www.schroete.de/ Helmut Beck] {{Wayback|url=http://www.schroete.de/ |date=20060202002443 }} - Fiompiana sokatra * [http://www.sfoe.at/ SFO] - Fikambanana [http://www.liveneongirls.com/ livesex] {{Wayback|url=http://www.liveneongirls.com/ |date=20120815002713 }} otrisianina Schildkrötenfreunde Österreichs * [http://www.sigs.ch/ SIGS] - Fikambanana [http://www.xxxcamhub.com erotik cams] soisy Schildkröten-Interessengemeinschaft Schweiz * [http://www.sternotherus.de/ Sternotherus (Herbert Becker)] - Fiompiana Sternotherus (misy sary maro) * [http://www.t-hermanni.de/ Eva Knon] - Fiompiana [http://www.livexxxsluts.com Mobile Webcam] Testudo hermanni (sy boettgeri), Testudo (Agrionemys) horsfieldii, ary Pyxis arachnoides * [http://www.villa-testudo.de/ Villa Testudo] - Fikambanan'i Gerhard Eger [http://www.youramateurxxx.com SexCams] momba ny fiompiana Testudo * [http://www.zierschildkroete.de/ Xaver Wapelhorst] - Fiompiana sokatra an-drano * [http://www.landschildkroeten-zucht.com/ Landschildkröten] {{Wayback|url=http://www.landschildkroeten-zucht.com/ |date=20100507171524 }} '''Sehatra amin' ny teny italiana''' * [http://www.emysorbicularis.com/home.htm Tartaruga palustre Emys orbicularis] {{Wayback|url=http://www.emysorbicularis.com/home.htm |date=20060719201113 }} - Fiompiana cistudes * [http://www.marginata.it/index.html Testudo marginata] {{Wayback|url=http://www.marginata.it/index.html |date=20060204002119 }} - Fiompiana Testudo marginata any amin'ny sisin'i Mediteranea any Eoropa * [https://web.archive.org/web/20060508183035/http://www.geocities.com/Petsburgh/6356/ Testudo hermanni Site] - Fiompiana Testudo hermanni * [http://www.tartaclubitalia.it/ Tarta Club Italia] {{Wayback|url=http://www.tartaclubitalia.it/ |date=20110722055436 }} - Fiompiana sokatra. Famaritana maro momba ny karazan-tsokatra * [http://henodus.com/ Henodus Chelyops] {{Wayback|url=http://henodus.com/ |date=20060402221410 }} Sehatra feno sary : Karazam-biby, fanadihadiana, tranga vitsy, kolokolo, sary manaitra, sns… * [http://www.tartaportal.it/ TartaPortal] - Tokontanibe momba ny sokatra tsy dia * [http://www.tartarughe.info/ Il mondo delle tartarughe] - Fiompiana Testudo * [http://www.tartarughe.org/ Tartarughe.org] - Fiompiana Testudo hermanni (Tortue d'Hermann) '''Sehatra amin' ny teny espaniôla''' * [http://www.tortugamania.cl/ Tortugamania] {{Wayback|url=http://www.tortugamania.cl/ |date=20060307210024 }} - Fiompiana ''Trachemys scripta elegans''. '''Sehatra amin' ny teny neerlandey''' * [http://www.schildpad.nl/ Stichting Schildpad] {{Wayback|url=http://www.schildpad.nl/ |date=20060221220357 }} - * [http://www.livexxxstrip.com/ Stichting Sexcams] * [http://www.schildpaddencentrum.nl/ Schildpaddencentrum] - Ivon-toerana Alphen aan den Rijn * [http://www.freewebs.com/hildamania/ Hildamania] {{Wayback|url=http://www.freewebs.com/hildamania/ |date=20060423160952 }} - Sehatr'i Hilda momba ny fiompiana Geochelone carbonaria '''Sehatra momba ny lalàna''' * [http://www.ecologie.gouv.fr/article.php3?id_article=4957/ Ny lalàna frantsay momba ny sokatra] Sehatra ofisialy frantsay * [http://www.ffept.org/reglementation.php sur le site FFEPT] * [http://perso.wanadoo.fr/jacques.prestreau/tortues/pdf/legislation.htm Lalàna, hita tao amin'ny sehatr'i Jacques Prestreau] {{Wayback|url=http://perso.wanadoo.fr/jacques.prestreau/tortues/pdf/legislation.htm |date=20050507111935 }} - Jacques Prestreau, mpamorona ny [http://fr.groups.yahoo.com/group/tortues/ lahadinika momba ny sokatra] {{Wayback|url=http://fr.groups.yahoo.com/group/tortues/ |date=20060615051209 }} ao amin'ny Yahoo. '''Sehatra ahitana sary ahafahana mamantatra ny karazan' ny sokatra iray''' * [http://www.pingleton.com/LLIndex1.htm Mike Pingleton] * [http://www.herp-pix.org/chelonindex.htm Mike Pingleton (sary hafa)] {{Wayback|url=http://www.herp-pix.org/chelonindex.htm |date=20051219134717 }} * [http://home.datacomm.ch/fritz.wuethrich/bilder/index.html Fritz Wüthrich] {{Wayback|url=http://home.datacomm.ch/fritz.wuethrich/bilder/index.html |date=20060206143519 }} * [http://henodus.com/ Henodus Chelyops] {{Wayback|url=http://henodus.com/ |date=20060402221410 }} '''Sehatra momba ny fiarovana ny sokatra an-dranomasina''' * [http://web.tiscali.it/chelon_ea/ Chelon] {{Wayback|url=http://web.tiscali.it/chelon_ea/ |date=20060218195554 }} - Fandaharan'asa italiana momba ny fikarohana sy fiarovana ny sokatra an-dranomasina ny CHELON Marine Turtle Conservation and Research Program * [http://www.euroturtle.org/ EuroTurtle 21c] {{Wayback|url=http://www.euroturtle.org/ |date=20051231114845 }} - Tetikasa eoropeana * [http://www.medasset.org/ Medasset] - Mediterranean association to save the sea turtles. Tetikasa lehibe eoropeana momba ny fiarovana ny sokatra an-dranomasina any Meditaranea * [http://www.medasset.org/rsrce_bank/ Lisitr'ireo organisations eoropeana miaro sy mikajy ny sokatra an-dranomasina] {{Wayback|url=http://www.medasset.org/rsrce_bank/ |date=20070928195811 }} * [http://www.seaturtle.org/ Seaturtle.org] Fikambanana amerikana manome angona amin'ny Internet ho an'ny organisma manao fikarohana momba ny sokatra an-dranomasina, na miaro azy * {{de_icon}} [http://www.schildkroeten-stiftung.org/ Turtle Foundation] * {{en_icon}} [http://www.schildkroeten-stiftung.org/epages/engl_home.html Turtle Foundation] {{Wayback|url=http://www.schildkroeten-stiftung.org/epages/engl_home.html |date=20070928105923 }} * [http://www.turtle.ky/ Cayman Turtle Farm] fiarovana sokatra an-dranomasina ao amin'ny nosy Cayman * [http://www.turtles.org/ Turtle Trax] Ivon-toerana fiarovana sokatra an-dranomasina ao Hawaii '''Ny krizy lehibe mahazo ny sokatra any Azia''' * [http://www.asianturtlenetwork.org/ ATCN] - Asian Turtle Conservation Network * {{fr_icon}} [http://www.chelonia.org/Articles/China/China_fr.htm World Chelonian Trust] - takelaky ny World Chelonian Trust momba ny krizy mahazo ny sokatra any Azia, ahiana ho lany tamingana haingana * [http://nytts.org/asianturtlecrisis.html NYTTS] - New York Turtle [http://www.nudegaycams.net gay cam] and Tortoise Society * [http://nytts.org/vietnam/index.html NYTTS Spécial Vietnam] {{Wayback|url=http://nytts.org/vietnam/index.html |date=20060216065845 }} - Cuc Phuong Conservation Project & New York Turtle and Tortoise Society '''Sehatra hafa''' * Kisary momba ny [http://www.infovisual.info/02/019_fr.html firafitry ny sokatra] {{Wayback|url=http://www.infovisual.info/02/019_fr.html |date=20060509185548 }}, ny [http://www.infovisual.info/02/020_fr.html atiny] {{Wayback|url=http://www.infovisual.info/02/020_fr.html |date=20060515150700 }} na ny [http://www.infovisual.info/02/021_fr.html karany] {{Wayback|url=http://www.infovisual.info/02/021_fr.html |date=20060515150711 }} * [http://www.apnee.be/IMG/avi/turtle.avi Sary] {{Wayback|url=http://www.apnee.be/IMG/avi/turtle.avi |date=20070929191014 }} [http://sexday.info .] {{Wayback|url=http://sexday.info/ |date=20110809083944 }} [http://add-dream.com .] {{Wayback|url=http://add-dream.com/ |date=20110514215022 }} mihetsika, sokatra nalaina tany amin'ny Ranomasina Mena, tao Charm el-Cheikh] * [Sary sy karatra postaly * {{en_icon}} [http://turtleshop.com/ TurtleShop] Sary sy karatra postaly * {{de_icon}} [http://turtleshop.de/ TurtleShop] {{Wayback|url=http://turtleshop.de/ |date=20060206091737 }} Sary sy karatra postaly == Loharano sy fanamarihana == [[Sokajy:Biby]] tp2k17igbgu3bk5wgb1mk29p3c9lbdl 0 2212 1150061 1130616 2026-08-30T04:20:02Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1150061 wikitext text/x-wiki {{Infobox_Country |native_name =Republic of Mauritius |common_name = Maorisy |fullcountryname = Maorisy |image_flag =Flag of Mauritius.svg |image_coa =Coat_of_arms_of_Mauritius.svg |image_location =LocationMauritius.png |nationalmotto =Stella Clavisque Maris Indici<br />(Kintana sy Fanalahidin'ny Ranomasime Indianina) |nationalsong = ''[[Motherland (anthem)|Motherland]]'' |official_languages =[[Fiteny anglisy|anglisy]] |country_capital =[[Port Louis]] |latd=20 |latm=10 |latNS=S |longd=57 |longm=31 |longEW=E |country_largest_city =[[Port Louis]] |government_type = [[Repoblika]] |leader_title1 =[[List of Presidents of Mauritius|President]] |leader_title2 = [[List of Prime Ministers of Mauritius|Prime Minister]] |leader_title_name =[[Dharam Gokhool]] |leader_name2 = [[Navinchandra Ramgoolam]] |area_rank =169th |area_magnitude =1 E9 |area_total=2,040 |areami²= 787<!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --> |area_water_percent =0.05 |population_total =1,245,000 <!--UN WPP--> |population_rank = 153rd |population_estimate_year =July 2005 |population_census = |population_census_year = |population_density =603 |population_densitymi² = 1,564<!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --> |population_density_rank =11th |GDP_PPP =$16.36 billion <!--cia.gov--> |GDP_PPP_rank =119th |GDP_PPP_year=2005 |GDP_PPP_per_capita =$13,300 |GDP_PPP_per_capita_rank = 52nd |sovereignty_type =[[Independence]] |sovereignty_note = de [[Fanjakana Mitambatra]] |established_event1 = Date |established_in =[[March 12]], [[1968]] |HDI =0.791 |HDI_rank =65th |HDI_year =2003 |HDI_category =<font color="#FFCC00">medium</font> |currency =[[Mauritian Rupee]] |currency_code = MUR |country_code = |time_zone = |utcoffset =+4 |time_zone_DST = |utc_offset_DST = |internet_tld =[[.mu]] |dialing_code = 230 |footnotes = }} I '''Maorisy''' na ny '''Repoblikan' i Maorisy''' dia [[nosy]] vitsivitsy aty [[Afrika Atsinanana]], ao amin' ny [[Ranomasimbe Indiana]], manana velarana mirefy 2&nbsp;040&nbsp;km², 900&nbsp;km atsinanan' i [[Madagasikara]] sy 3&nbsp;943&nbsp;km atsimo-atsinanan' i [[India]]. Ny nosy [[Cargados Carajos|St. Brandon]] sy [[Rodrigues (island)|Rodrigues]] ary [[Agalega Islands]] dia ao anatin' ny Repoblikan' i Maorisy. Anisan' ireo [[Nosy Maskarena]] i Maorisy, miampy ny nosy [[La Réunion]] 200&nbsp;km ao atsimo-andrefany. Atao hoe '''''Moris''''' izy amin' ny [[Fiteny kreôly maorisiana|teny kreôly maorisiana]] fa '''''Republic of Mauritius''''' kosa amin' ny [[teny anglisy]] ary '''''République de Maurice''''' amin' ny [[teny frantsay]]. Atao hoe '''[[Maorisiana]]''' ny vahoakan' io firenena io. Nosin' [[afotroa]] ny nosy Maorisy. Ahitana [[lembalemba]] rakotra [[farihy]] ny eo afovoany fa tany lemaka iva kosa ny faritra avaratra. Be tendrombohitra ny faritra atsimo. Manam-piaviana indiana ny 2/3 amin' ny mponin' i Maorisy; ny sisa dia safiotra manam-piaviana afrikana. Manaraka ny [[Hindoisma|fivavahana hindo]] ny antsasany mahery kely amin' ny vahoaka maorisiana, ny 30&nbsp;% dia Kristiana [[Katôlisisma|katôlika]] ary ny 15&nbsp;% kosa Mozilmana. Ambony dia ambony ny hakitroky ny mponina ao Maorisy. Miankina amin' ny [[Indostria|taozava-baventy]] momba ny fanenoman-damba ny toekaren' i Maorisy. Mandroso ihany koa ny sehatry ny raharaham-bola sy ny [[Fizahàn-tany|fizahan-tany]]. Maro amin' ny Maorisiana no misahana asa momba ny [[fambolena]], ka anisan' ny be mpamboly ny [[fary]] sy ny [[Dite (zavamaniry)|dite]] ary ny [[voanjo]]. Zanatany britanika taloha i Maorisy izay nahazo ny fahaleovan-tenany tamin' ny taona 1968. Mpikambana ao amin' ny [[Commonwealth]] izy ary ny [[fiteny anglisy]] no fiteny ôfisialiny. == Famerenana nosy amin' i Maorisy == Tamin' ny 3 Oktobra 2024, nilaza ny governemanta britanika sy maorisianina, tamin'ny fanambarana iombonana, ny famindram-pahefana amin'ny vondronosy ho an'i Maorisy. Ny nosy Diego Garcia, izay misy ny toby miaramila ao amin'ny Camp Justice, no hany naningana tamin'ity fifanarahana vaovao ity, ka natolotry ny governemanta Maorisiana an'i [[Fanjakana Mitambatra]] ny fitondrana nandritra ny 99 taona farafahakeliny. Tamin'ny 22 May 2025, ny praiminisitra britanika Kier Starmer dia nanao sonia ny fifanarahana ofisialy momba ny famindrana Vondro-nosy Chagos ho ao amin' ny fiandrianan' i Maorisy. Araka ny voalazan'ilay fifanarahana dia naverina avy hatrany tany amin'ny Fanjakana Mitambatra ny nosin-karan-dranomasina stratejikan'i Diego Garcia sy ny faritra 38 km manodidina azy. Ity fifanarahana ity dia mamela ny fanohizana ny fampandehanana ny toby iraisan'ny Anglisy-Amerikana ao amin'ilay nosy mandritra ny 99 taona manaraka, miaraka amin'ny fanitarana 40 taona sy ny zon'ny mialoha. Hahazo fandoavana hofany £165 tapitrisa isan-taona avy any Angletera i Maorisy mandritra ny telo taona voalohany, arahin'ny £120 tapitrisa isan-taona mandritra ny folo taona manaraka. Aorian'izay, ity fandoavana £120 tapitrisa isan-taona ity dia hasondrotra araka ny fisondrotry ny vidim-piainana. == Boky == * Dodd, Jan and Madeleine Philippe. ''Lonely Planet Mauritius Reunion & Seychelles''. Lonely Planet Publications, 2004. ISBN 1-74059-301-4 * Lee, Jacques: "Mauritius: Its Creole Language - The Ultimate Creole Phrase Book and Dictionary", Paperback 160 pages (August 15, 2005) Publisher: Nautilus ISBN 0-9511296-4-3 * Lee, Jacques: "Sega: The Mauritian Folk Dance", Paperback 104 pages (December 1990) Publisher: Nautilus ISBN 0-9511296-1-9 ==Vola== *[[Mauritian Rupee]] == Jereo koa == '''Firenena aty Afrika:''' [[Afrika Atsimo]] - [[Alzeria]] - [[Angôla]] - [[Benino]] - [[Borkina Fasô]] - [[Borondy]] - [[Bôtsoana]] - [[Ejipta]] - [[Eritrea]] - [[Esoatiny]] ([[Soazilandy]] taloha) - [[Etiôpia]] - [[Gabôna]] - [[Gambia]] - [[Ganà]] - [[Ginea]] - [[Ginea Bisao]] - [[Ginea Ekoatôrialy]] - [[Jibotỳ]] - [[Kamerona]] - [[Kapvera]] - [[Kenia]] - [[Kômôro]] - [[Kôtidivoara]] - [[Lezôtô]] - [[Liberia]] - [[Libia]] - [[Madagasikara]] - [[Malaoỳ|Malaoy]] - [[Malỳ]] - [[Maorisy]] - [[Maoritania]] - [[Marôka]] - [[Môzambika]] - [[Namibia]] - [[Nizera]] - [[Nizeria]] - [[Oganda]] - [[Repoblika Arabo Saharaoy Demôkratika]] - [[Repoblika Demôkratikan' i Kôngô]] - [[Repoblikan' i Afrika Afovoany]] - [[Repoblikan' i Kôngô]] - [[Roanda]] - [[Saô Tôme e Prinsipe]] - [[Seisely]] - [[Senegaly]] - [[Siera Leôna]] - [[Sodàna]] - [[Sodàna Atsimo]] - [[Sômalia]] - [[Sômalilandy]] - [[Tanzania]] - [[Tôgô]] - [[Tonizia]] - [[Tsady]] - [[Zambia]] - [[Zimbaboe]] '''Kôntinenta eto an-tany''' * [[Afrika]] * [[Amerika]] ([[Amerika Avaratra]] - [[Amerika Atsimo]]) * [[Azia]] * [[Eorôpa]] * [[Ôseania]] * [[Antarktika]] == Rohy Ivelany == {{sisterlinks|Mauritius}} === Governmenta === * [http://www.gov.mu/ Government of Mauritius] {{Wayback|url=http://www.gov.mu/ |date=20080203103234 }} official government site * [http://www.gov.mu/portal/sites/ncb/cso/ Central Statistics Office] {{Wayback|url=http://www.gov.mu/portal/sites/ncb/cso/ |date=20160304093908 }} - Official gatherer and provider of statistical information for Mauritius === Gazety === * [http://www.lexpress.mu/ L'Express (Mauritius)] - French language newspaper * [http://www.lemauricien.com/ Le Mauricien] {{Wayback|url=http://www.lemauricien.com/ |date=20110903215533 }} - French language newspaper * [http://www.lematinal.com/ Le Matinal (Mauritius)] - Newspaper * [http://allafrica.com/mauritius/ allAfrica.com - ''Mauritius''] {{Wayback|url=http://allafrica.com/mauritius/ |date=20060718121441 }} news headline links * [http://mbc.intnet.mu/ Mauritius Broadcasting Corporation] - Public TV/Radio Broadcasting === Internet Radio === * [http://www.r1.mu/ Radio One] {{Wayback|url=http://www.r1.mu/ |date=20120415032406 }} - 24/7 broadcast from Mauritius (private station) * [http://www.topfmradio.com/ Top FM] {{Wayback|url=http://www.topfmradio.com/ |date=20060716131546 }} - Private station (affiliated to Sunrise Radio (UK)) * [http://www.radioplus.mu/ Radio Plus] - Private radio broadcaster * [http://mbc.intnet.mu/radiomain.htm/ MBC Radio] {{Wayback|url=http://mbc.intnet.mu/radiomain.htm/ |date=20060709163836 }} - Kool FM and Taal FM (official public stations) === Banky === * [http://www.mcb.mu/ Mauritius Commercial Bank] * [http://www.sbmonline.com State Bank of Mauritius] {{Wayback|url=http://www.sbmonline.com/ |date=20180505080706 }} === Business === * [http://www.mcci.org/ Mauritius Chamber of Commerce and Industry] * [http://www.enterprisemauritius.biz/ Enterprise Mauritius] === Fizahan-tany === * [http://en.wikivoyage.org/wiki/Mauritius Mauritius - Wikivoyage] * [http://www.mauritius.net/ Mauritius Tourism Promotion Authority] official government site for travel to Mauritius * [http://www.mauritiusmuseums.org/ The Mauritius Museums Council] {{Wayback|url=http://www.mauritiusmuseums.org/ |date=20060818093012 }}, a body corporate under the aegis of the Ministry of Arts and Culture * [http://www.island-of-mauritius.com/forum/ Mauritius Forum] {{Wayback|url=http://www.island-of-mauritius.com/forum/ |date=20200928045648 }} Discusss about your next stay or your past experience on the island of Mauritius * [http://www.grandbaie.org/ Grand Baie] {{Wayback|url=http://www.grandbaie.org/ |date=20121015150809 }} Popular coastal village among tourists === Samihafa === * [http://www.edwebproject.org/mauritius/ A Week in Mauritius] - A Photo Gallery and Travelogue, by Andy Carvin * [http://www.uom.ac.mu/ University of Mauritius] {{Wayback|url=http://www.uom.ac.mu/ |date=20200909031645 }} * [http://ile-maurice.tripod.com Cuisine of Mauritius] * [http://www.intnet.mu/iels/ Institute for Environmental Studies] {{Wayback|url=http://www.intnet.mu/iels/ |date=20060620071543 }} * [http://dmoz.org/Regional/Africa/Mauritius Open Directory Project - ''Mauritius''] {{Wayback|url=http://dmoz.org/Regional/Africa/Mauritius |date=20060614050139 }} directory category * [http://www.thisismauritius.com This is Mauritius] - Satirical news and information portal for the Mauritian Community * Entry on [http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/mp.html Mauritius] {{Wayback|url=http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/mp.html |date=20060706165018 }} in the CIA World Factbook {{Africa}} [[Sokajy:Maorisy|*]] [[Sokajy:Firenena ao Afrika]] [[Sokajy:Firenena]] [[Sokajy:Nosy ao Afrika]] [[Sokajy:Nosy ny ranomasimbe Indiana]] 04che4uxqopus8zjypllcqrdgbcrriz 0 9420 1150051 1149076 2026-08-29T19:11:34Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1150051 wikitext text/x-wiki Ny '''Alahamady''' no vintana voalohany ao amin' ny [[fanandroana malagasy]]. Ny [[Alohotsy]] no eo alohany ary ny [[Adaoro]] no manaraka azy. Ny zoro avaratra-atsinana no toerana omena azy. Io zoro io dia atao hoe [[zorofirarazana]] koa. Amin' ny Malagasy dia anaram-bintana aloha ny Alahamady vao izay anaram-bolana sy zavatra hafa (zoro, biby, habaka, erana sns). [[Renivintana]] na renim-bintana ny Alahamady. Misy amin' ny Malagasy ny mandray ny volana Alahamady ho volana voalohany amin' ny taona ao amin' ny [[tetiandro malagasy]]. == Fiavian'ilay anarana == [[Sary:Sturbridge Ram.jpg|vignette|168x168px|Ondrilahy]] === Ny teny hoe Alahamady === [[Sary:Lamm auf Wiese.jpg|vignette|169x169px|Zanak' ondry]] Ny teny hoe ''Alahamady'' dia avy amin' ny anaran'ny [[antokon-kintana]] amin' ny [[Fiteny arabo|teny arabo]] hoe االحمل / ''Al-Hamal'' izay midika hoe "zanak' ondry". Amin' ny faritra maro eto Madagasikara dia tononina manakaiky kokoa ny teny arabo izy ka atao hoe ''Alahamaly''. Manondro ny antokon-kintana sy ny evan' ny [[zôdiaka]] atao amin' ny [[Fiteny latina|teny latina]] sy [[Fiteny anglisy|anglisy]] hoe ''Aries'' na amin' ny [[Fiteny frantsay|teny frantsay]] hoe ''Bélier'' ny hoe ''Al-Hamal''. Amin' ny [[fiteny soahily]] dia atao hoe ''Hamal'' na ''Kondoo'' io antokon-kintana io. Amin' ny [[Fiteny malay|teny maley]] kosa dia atao hoe ''Hamal'' na ''Biri-biri'' ihany koa izy. === Ny antokon-kintana Ondrilahy sy ny zôdiaka === [[Sary:Aries_constellation_map-fr.png|vignette|173x173px|Ny antokon-kintan'ny Ondrilahy]] Ny fotoana andalovan' ny [[masoandro]] ao amin' ny fari-danitry ny [[Antokon-kintana|antokon-kintan]]' ny [[Ondrilahy (antokon-kintana)|Ondrilahy]] dia manomboka amin' ny 18 Avrily ka miafara amin' ny 13 Mey. Ny fari-potoan' ny Ondrilahy araka ny [[zôdiakan-kintana]] (frantsay: ''zodiaque sidéral'') dia eo amin' ny 15 Avrily hatriamin'ny 15 Mey. Ny [[Ondrilahy (fanandroana)|Ondrilahy]] ao amin' ny [[zôdiaka mikisaka]] (frantsay: ''zodiaque tropique'') dia eo anelanelan' ny 21 Marsa sy 20 Avrily: tsy mifanaraka amin' ny fotoana andalovan' ny masoandro tandrify ny antokon-kintana Ondrilahy izany. {| class="wikitable" | |<small>'''Hazandrano na Alohotsy'''</small> |<small>'''Ondrilahy na Alahamady'''</small> |<small>'''Ombilahy na Adaoro'''</small> |- |<small>'''Antokon-kintana'''</small> |<small>11 Marsa - 18 Avrily</small> |<small>18 Avrily - 13 Mey</small> |<small>13 Mey - 21 Jona</small> |- |<small>'''Zôdiakan-kintana'''</small> |<small>15 Marsa - 14 Avrily</small> |<small>15 Avrily - 15 Mey</small> |<small>16 Mey - 15 Jona</small> |- |<small>'''Zôdiaka mikisaka'''</small> |<small>20 Febroary - 20 Marsa</small> |<small>21 Marsa - 20 Avrily</small> |<small>21 Avrily - 20 Mey</small> |} Ny volana Alahamady ao amin' ny [[tetiandro malagasy]] kosa dia tsy mifanaraka amin' ireo fa miandry tsinam-bolana ka misy milaza fa ny tsinam-bolana manakaiky indrindra ny 21 Marsa ao amin' ny volana Marsa na Avrily izany. Raha [[Tetiandro manara-bolana|manara-bolana]] tanteraka anefa ny tetiandro malagasy dia tsy voatery ho marina izany. == Vintan' ny Alahamady == === Toerany === Entina hilazana [[vintana]] ny teny hoe ''Alahamady'' ka iray amin'ireo [[renivintana]] efatra amin'ny fanandroana malagasy izy. Ny vintana Alahamady, hono, no vintana tsara indrindra satria ny olona teraka eo dia natao hitondra fanjakana. Lazaina fa mibaby ny [[Alohotsy]] sy mitrotro ny [[Adaoro]] ny Alahamady sady mifandratra amin'ny [[Adimizana]] nefa mitanila eo amin'ny [[Asombola]] sy [[Alakarabo]] izay iandrianany sy iarenany ny vintana Alahamady. Amin' ny fitetezana andro dia mitondra tonon' andro telo ny Alahamady, dia ny vava Alahamady (na vavan' Alahamady) sy ny vonto Alahamady (na vonton' Alahamady) ary ny vody Alahamady (na vodin' Alahamady). === Zoro avaratra-atsinana === Ny hoe ''Alahamady'' dia ilazana ny zoro avaratra-atsinana teo amin' ny [[Ntaolo]] malagasy. Zoro saro-pady sy masina indrindra ny Alahamady satria eo no itodihana raha mivavaka amin' [[Andriananahary]] sy ny [[Fivavahana amin'ny razana|razana]] ary eo no apetraka ireo zava-masina rehetra. Ny zoro Alahamady no [[zoro firarazana]]. Ary izany no maha loham-bitana sy volana voalohany ny Alahamady amin'ny faritra sasany teto Madagasikara. === Fombany === Inoana ho vintan'[[andriana]] sady vintana maha mpanjaka ny Alahamady. Ny Alahamady no vintana mahery indrindra<ref name=":0"><small>Jobily Rakotoson, "L'art divinatoire, parole d'un sage" in ''Madagascar fenêtres'', 2002, p.95.</small></ref>. ==== Vava Alahamady ==== Ny vava Alahamady ao amin'ny volana Alahamady dia atao hoe [[Alahamadibe]]. [[Ralambo]] sy [[Andriamasinavalona]] ary [[Andrianampoinimerina]] ihany anefa no mpanjaka lazaina fa teraka tamin' ny vava-Alahamady. Io andro io no natokana hanaovana ny [[Fandroan'Andriana]]. Andro mahery ny vava Alahamady ka ny zaza teraka amin'io dia alam-bintana fandrao misavika ny andriana, ka raha ankohonan'ny Andriana dia tsy avela hiara-mitoetra aminy. ==== Vonto Alahamady ==== Ny olona teraka vonto Alahamady dia ampitehirizina amponga telon-jehy sy ampiompina gisa fotsy mivady mba ho tratra antitra. ==== Vody Alahamady ==== Tonon'andro tsara ny vody Alahamady ka ny olona teraka amin'io dia ho tonga lehibe sy hanan-karena ary ho tratra antitra. == Ny Alahamady teo amin' ny tantaran' ny Fanjakana merina == === Mpanjaka teraka Alahamady === [[Sary:Andrianampoinimerina.jpg|vignette|170x170px|Andrianampoinimerina]] Araka ny [[lovantsofina]], [[Ralambo]] zafikelin-d[[Rabiby]] dia teraka ny vava Alahamady, koa lasany ny fanjakana. Tamin-dRabiby dia voalohan' ny volana amin' ny volana 12 ny volana Alahamady. [[Andriamasinavalona]] sy [[Andrianampoinimerina]] koa dia lazain' ny lovantsofina fa teraka vava Alahamady. === Zoro ahatsiarovan-dRabiby ny razany === Araka ny lovantsofina dia ny mpanjaka Rabiby hatrany no nametraka ny Alahamady ho eo amin' ny zoro avaratra-atsinanana mba ho fahatsiarovany fa avy any [[Meka (Arabia Saodita)|Maka]] na [[Meka (Arabia Saodita)|Meka]] any [[Arabia Saodita]] (frantsay: ''La Mecque''), any avaratra atsinanan' i Madagasikara ireo razana niandohany ka nomeny lanjany manokana io zoro io raha [[Ambohidrabiby]], vohitra misy azy no jerena. Eo amin' ny Alahamadintanin' Ambohidrabiby, amin' ilay tanàna atao hoe [[Fonohasina]] no nanao [[Joro (fomba malagasy)|joro]] sy nangata-pitahiana Rabiby alohan' ny hanafihany ny [[Vazimba]] teo an-tampon' Ambohidrabiby, koa napetrany amin' io toerana io ny hasin' ny fanjakany ary izany hasina mipetraka ao Fonohasina izany no maha-hasin' Imerina ny vohitr' [[Ambohidrabiby]]. === Fotoan' ny fandroan' andriana === Tato aoriana, mba ho fahatsiarovana ny andro nahaterahany dia nataon-dRalambo amin' ny volana Alahamady ny [[fandroan'andriana|fandroan' andriana]] ka ''[[Alahamadibe]]'' (tonon' andro vava Alahamady amin' ny volana Alahamady) no iantsoana io andro iray amin' ny volana Alahamady io. Tamin' izany dia lasa fomba fiheverana fa io fitsingeranan' ny andro nahaterahan-dRalambo io no lasa tonon-taona sy noheverina ho toy ny voalohan' ny taona na "[[asaramanitra]]". Tamin-dRalambo dia nifanindry ny Alahamadibe sy ny fandroan' andriana ary ny asaramanitra. Nandritry ny taonjato faha-19, dia nisy mpanjaka nanova ny andro fanaovana ny fandroan' andriana ho amin' ny andro nahaterahany ka tsy nifanindry intsony nanomboka teo ny volana Alahamady sy ny fandroan' andriana ary ny asaramanitra. === Vavahady fidiran' andriana sy zoro fandroan' andriana === Mbola ny vavahady Alahamady amin' ny vohitr' Ambohidrabiby no natokana hidiran-dRabiby sy ny taranany, fa ny andriana hono tsy mba miditra amin' ny vavahady atsimo amin' ny vohitra iray. Tamin-d[[Ralambo]] dia mbola nolalainy fatratra ny zoro Alahamady, manamarina izany, ao ambany avaratra-antsinana amin' ny vohitr' Ambohidrabiby no antsakaina ny rano ampiasain-dRalambo amin' ny sakafony sy hisasany; ao anatin' ny lapa, amin' ny zoro Alahamady no manao ny [[Fandroan'andriana|fandroana]] Ralambo ary mbola ao Fonohasina amin' ny zoron' Alahamadin' Ambohidrabiby no nampitoeriny ireo [[Zanakandriana|zanak' andriana]] teo Ambohidrabiby atao hoe [[Andriandoriamanjaka]]. Raha mbola tsy nanjaka [[Andrianampoinimerina]] dia efa naminany ny amin' ny hanjakany ny mpanjaka [[Andriambelomasina]] ka hoy izy hoe: "Ilay ilahifotsy avy amin' ny alahamadintany no tompon'ny farany", kanjo tokoa [[Andrianampoinimerina]] sady fotsy marirana izy no avy any [[Ikaloy]] izay alahamadintanin' [[Ambohimanga]]. == Ny volana Alahamady == === Volana Alahamady === Araka ny [[lovantsofina]], tamin'ny voalohan'ny taonjato faha-16, rehefa tafakatra taty anivon'ny riaka, tao [[Ambohidrabiby|Ambohidrabiby,]] ny lehilahy iray atao hoe [[Rabiby]], izay lasa mpanjaka malaza tamin'ny [[Fanandroana malagasy|fanandroana]], ary nandresy ireo [[Vazimba]] teo amin' ny manodidina an' Ambohidrabiby, dia novainy ho amin'ny [[Fiteny arabo|teny arabo]] ny anaram-bolana 12 izay tamin' ny [[Fiteny malay|teny maley]] sy vazimba teo aloha. Rabiby sy ny fahaizany mitety andro moa dia voatazon' ny fitenenana manao hoe: "Aza milaza mahita volana alohan-dRabiby". Manomboka amin' ny vava Alahamady ka miafara amin' ny vava Alahamady ny volana Alahamady raha misy 29 andro; raha mbola tsy tsinana aorian' io vava Alahamady io ny [[Volana]] dia mifarana amin' ny vonto Alahamady ny volana izay misy 30 andro. === Oviana marina ny volana Alahamady? === Mizara roa ny hevitry ny Malagasy ny amin' ny fomba famaritana ny volana Alahamady sy ny volana sisa rehetra. Izy roa ireo dia samy miaiky fa tsinam-bolana ny andro voalohany amin' io volana io, dia ilay atao hoe vava Alahamady, sahala amin' ny volana malagasy iraika ambin'ny folo sisa rehetra. Tsy mifanaraka kosa izy ireo ny amin' ny fomba famaritana io volana io. ==== Amin' ny fararano? ==== Ny [[Trano Koltoraly Malagasy]] sy ny fikambanana hafa mitovy hevitra aminy dia milaza fa ny tsinam-bolana manakaiky indrindra ny [[Tetiandro gregôriana|daty gregôriana]] 21 Marsa no anombohan' ny volana Alahamady ka raha tsy amin' ny volana Marsa izany dia amin' ny volana Avrily, izany hoe amin' ny fizaran-taona [[fararano]]. Midika izany fa tsy manara-bolana tanteraka ny tetiandro malagasy arahin' io fikambanana io fa manara-masoandro koa (sahala amin' ny [[tetiandro hebreo]]). Milaza ny mpanohana io hevitra io fa fotoana manakaiky indrindra ny fidiran' ny [[masoandro]] manandrify ny antokon-kintana [[Alahamady (antokon-kintana)|Alahamady]] izany, nefa ny [[Hainkintana|haikintana]] amin' izao fotoana izao dia tsy manamarina izany tanteraka (Jereo: [[Zôdiaka]]). ==== Miovaova fizaran-taona? ==== Ny Malagasy hafa, izay mandray ara-bakiteny ny maha manara-bolana tanteraka ny tetiandro malagasy (sahala amin' ny [[Tetiandro mozilmana|tetiandro mozilmàna]]), dia milaza fa tsy raikitra amin' ny volana Marsa na Avrily ny fiantombohan' ny volana Alahamady fa miovaova sady mitety ny volana gregoriana rehetra sy ny [[fizaran-taona]] rehetra ka tsy tafaverina ny fifanandrifiana amin' ny daty gregôriana iray raha tsy afaka 33 taona gregôriana na 34 [[Tetiandro malagasy|taona malagasy]]. Ny iray taona malagasy dia misy 354 na 355 andro nefa ny iray taona gregôriana misy 365 na 366 andro. Anisan' ny momba ity hevitra faharoa ity ilay mpamokatra ny "Alimanaka malagasy", dia i [[Rakotoson Louis Arima Rabesata|Arima Rabesata]]. == Jereo koa == '''Vintana ao amin' ny fanandroana malagasy:''' * [[Alahamady]] - [[Adaoro]] - [[Adizaoza]] - [[Asorotany]] - [[Alahasaty]] - [[Asombola]] - [[Adimizana]] - [[Alakarabo]] - [[Alakaosy]] - [[Adijady]] - [[Adalo]] - [[Alohotsy]] '''Evan' ny zôdiaka:''' * [[Ondrilahy (fanandroana)|Ondrilahy]] - [[Ombilahy (fanandroana)|Ombilahy]] - [[Kambana (fanandroana)|Kambana]] - [[Foza (fanandroana)|Foza]] - [[Liona (fanandroana)|Liona]] - [[Virijiny (fanandroana)|Virijiny]] - [[Mizana (fanandroana)|Mizana]] - [[Maingoka (fanandroana)|Maingoka]] - [[Mpitifitra Tsipìka (fanandroana)|Mpitifitra Tsipìka]] - [[Tandrok' Osy (fanandroana)|Tandrok' Osy]] - [[Mpitondra Rano (fanandroana)|Mpitondra Rano]] - [[Hazandrano (fanandroana)|Hazandrano]] '''Antokon-kintan' ny zôdiaka:''' * [[Ondrilahy (antokon-kintana)|Ondrilahy]] - [[Ombilahy (antokon-kintana)|Ombilahy]] - [[Kambana (antokon-kintana)|Kambana]] - [[Foza (antokon-kintana)|Foza]] - [[Liona (antokon-kintana)|Liona]] - [[Virijiny (antokon-kintana)|Virijiny]] - [[Mizana (antokon-kintana)|Mizana]] - [[Maingoka (antokon-kintana)|Maingoka]] - [[Bibilava (antokon-kintana)|Bibilava]] - [[Mpitifitra Tsipìka (antokon-kintana)|Mpitifitra Tsipìka]] - [[Tandrok' Osy (antokon-kintana)|Tandrok' Osy]] - [[Mpitondra Rano (antokon-kintana)|Mpitondra Rano]] - [[Hazandrano (antokon-kintana)|Hazandrano]] ==== Pejy mifandray aminy ==== * [[Tetiandro malagasy]] * [[Alahamadibe]] * [[Taom-baovao malagasy]] * [[Tetiandro hebreo]] * [[Tetiandro miozolmana]] * [[Tetiandro hindo]] * [[Saoaly]] (volana silamo) * [[Nisana (volana hebreo)|Nisàna]] (volana hebreo) * [[Zanak' ondry]] == Rohy ivelany momba ny tetiandro sy ny fanandroana == * [http://gasikar-histo.e-monsite.com/pages/geographie/culture-et-arts-traditionnels/astrologie-et-divination-malgaches.html Astrologie et divination malgaches] {{Wayback|url=http://gasikar-histo.e-monsite.com/pages/geographie/culture-et-arts-traditionnels/astrologie-et-divination-malgaches.html |date=20180616153757 }} * [http://www.madalascar.fr/astro.html Astrologie malgache] {{Wayback|url=http://www.madalascar.fr/astro.html |date=20190514022301 }} * [https://www.letananarivien.com/tana-way-of-life/horoscope-malgache-prediction-de-chance-vintana/ Les horoscope Malgache une prédiction de la chance ou le « Vintana »] {{Wayback|url=https://www.letananarivien.com/tana-way-of-life/horoscope-malgache-prediction-de-chance-vintana/ |date=20201204224406 }} * [http://alimanakarabesata.free.fr/12signes.htm Les 12 signes du zodiaque malagasy] * [http://icalendrier.fr/calendriers-saga/calendriers/malgache Le calendrier malgache] * [https://www.madagascarautrement.com/fetes-malgaches.htm Fêtes Malgaches] {{Wayback|url=https://www.madagascarautrement.com/fetes-malgaches.htm |date=20190416043525 }} * [http://ariniaina.mondoblog.org/2014/03/27/le-nouvel-malgache/ Le Nouvel An Malgache] {{Wayback|url=http://ariniaina.mondoblog.org/2014/03/27/le-nouvel-malgache/ |date=20180526084501 }} * [https://malagasy4all.blogspot.com/2012/05/malagasy-horoscopes-alahamady-alakaosy.html Malagasy Horoscopes : Alahamady, Alakaosy, Asombola.....] == Loharano sy fanamarihana == [[Sokajy:Fomba malagasy]] 8dqzfcbuez406r4ll9qhyjossxg0ln1 0 192911 1150064 945605 2026-08-30T07:40:35Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1150064 wikitext text/x-wiki {{Coord|42.4763888889|-73.8141666667}} {{infobox tanàna |tanàna=Ravena, New York |firenena={{Etazonia}} |faritany=New York |velarantany=3.5 |isam-ponina=3268 |ben'ny tanàna=Keith E. Mahler }} '''Ravena, New York''' dia tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i [[New York]], ao [[Etazonia]]. Ny kaodim-paositra dia 12143.. == Jeografia == Ny laharam-pehintaniny ary ny laharan-jarahasiny dia 42.4763888889 ary -73.8141666667. Ny faritr'ora dia GMT -5. == Jereo koa == * [[Etazonia]] ** [[New York]] === Rohy ivelany === * http://www.villageofravena.com {{Wayback|url=http://www.villageofravena.com/ |date=20141223014835 }} [[sokajy:Tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i New York]] lvkw9byn3wdkqokfldmzji9cue4f29d 0 244445 1150041 1140104 2026-08-29T16:08:35Z ~2026-43677-38 40632 1150041 wikitext text/x-wiki [[Sary:Rio Tinto Logo02.png|vignette|433x433px|Soratra famantarana ny [[Rio Tinto]]]] Ny '''QIT''' '''Madagascar''' '''Minerals''', izay hafohezina amin' ny hoe '''QMM''', dia orinasa [[Kanada|kanadiana]] mpitrandraka [[fasimainty]] ao [[Tolagnaro|Tôlagnaro]], ao amin' ny [[Faritra Anosy|Faritra Anôsy]], any amin' ny tapany atsimo-atsinanan' i [[Madagasikara]]<ref name=":14"><small>"[https://omnis.mg/mines/le-projet-ilmenite-de-fort-dauphin/ Le Projet Ilménite de Fort-Dauphin]", ''omnis.mg''</small></ref>. Io fasimainty trandrahiny io dia ahitana [[ilmenita]], izay akora be [[Diôksidana titanina|diôksida-na titanina]] ampiasaina indrindra ho fandoko fotsy ao amin' ny vokatra toy ny loko sy ny [[taratasy]]<ref><small>"[https://taolagnaro.fr.gd/QMM.htm QMM]", ''taolagnaro.fr.gd''</small></ref><ref><small>"[https://www.tradecsi.com/products/ilmenite Ilmenite]", ''www.tradecsi.com''</small></ref>. Ankoatra famokarana ilmenita, ity orinasa ity dia mamokatra [[zirsily]] (fifangaroan' ny [[zirkôna]] sy [[silimanita]])<ref><small>"[https://pubs.usgs.gov/myb/vol3/2017-18/myb3-2017-18-madagascar.pdf 2017–2018 Minerals Yearbook - Madagascar]", ''pubs.usgs.gov''</small></ref><ref><small>"[https://miningdataonline.com/property/1221/Fort-Dauphin-QMM-Operation.aspx Fort Dauphin (QMM) Operation]", ''miningdataonline.com''</small></ref>, izay ampiasaina amin' ny fanamboarana taila [[seramika]] sy fitaovana [[elektrônika]], ary koa ny [[mônazita]], [[mineraly tsy fahita firy]] ampiasaina amin' ny teknôlôjian' ny [[angovo azo havaozina]], anisan' izany ny [[andriamby]] maharitra ho an' ny torbinin' angovon-drivotra sy ny fiara elektrika<ref name=":4"><small>"[https://www.riotinto.com/en/operations/madagascar/qit-madagascar-minerals?utm_source=chatgpt.com QIT Madagascar Minerals]", ''www.riotinto.com''</small></ref>. Fanafohezana ny hoe "''Quebec Iron and Titanium''" ny hoe ''QIT''. Efa ho 20 taona taty aorian' ny nanaovana fanadihadiana sy fifampiraharahana ary fanaovana asa fanomanana ny QMM vao nanomboka namokatra<ref name=":15"><small>"[https://eiti.org/sites/default/files/attachments/madagascar_rapport_de_reconciliation_exercice_2015.pdf Madagascar - Rapport de réconciliation, exercice 2015]", ''eiti.org''</small></ref>. Efa niasa nanomboka tamin' ny taona 2009 ny QMM<ref name=":15" />, izay fiaraha-miasan' ny ny vondrona mpitrandraka harena an-kibon’ ny tany iraisam-pirenena Rio Tinto sy ny fanjakana malagasy. An' ny [[Rio Tinto]] ny 80 % amin' ny vola ampiasainy ary 20 % an' ny fanjakana malagasy<ref name=":14" /><ref name=":4" />. Mifototra any [[Québec]] ([[Kanada]]) ny Rio Tinto<ref><small>"[https://www.ide.go.jp/English/Data/Africa_file/Company/madagascar01.html Rio Tinto]", ''www.ide.go.jp''</small></ref>. Mba hanohanana ny asany sy hampihenana ny famoahana [[karbônina]], dia niara-niasa tamin' ny [[CrossBoundary Energy]] (CBE) ny QMM tamin' ny fananganana tobim-pamokarana angovon' aratra avy amin' ny masoandro mahatratra 8 [[MWp]]. Ity tetikasa ity dia mikendry ny hamelona ilay fitrandrahana [[harena an-kibon' ny tany]]<ref><small>"[https://africa-energy-portal.org/news/madagascar-cbe-connect-8-mwp-solar-power-plant-tolagnaro-mine?utm_source=chatgpt.com Madagascar: CBE to connect an 8 MWp solar power plant to the Tôlagnaro mine]", ''africa-energy-portal.org''</small></ref>. == Tantara == === Taomplo 1980-2000 === ==== Fahitana ilmnita voalohany ==== Tamin' ny taona 1986 no nahitana voalohany ilay toeram-pitrandrahana tany amin' ny faritra marefo sy manan-danja ara-tontolo iainana. Nahita [[Ilmenita|ilmenite]] 70 tapitrisa taonina teo ho eo ny [[Rio Tinto]] tao amin' ilay nantsoin' ny gazetiboky ''[[Scientific American]]'' hoe "iray amin' ny tontolo iainana tandindomin-doza indrindra eto an-tany" tamin' ny taona 1986. ==== Fampanantenana momba ny tontolo iainana ==== Tamin' ny fihaonambe iraisam-pirenena momba ny fitahirizana ny zavaboary maneran-tany nokarakarain' ny [[Fikambanana Iraisam-Pirenena ho an' ny Fitahirizana ny Zavaboary|International Union for Conservation of Nature]] tany [[Bangkok]] tamin' ny 2004 dia nampanantena ny [[Rio Tinto]] fa hanatsara ny ezaka ataony amin' ny fiarovana ny [[tontolo iainana]], ary hanomboka ilay paikady antsoina hoe ''net positive impact'' (na ''NPI'', "fiatraikany tsara madiodio")<ref><small>Ny ''net positive impact'' na ''NPI'' dia toe-javatra izay ahitana fahatsaran' ny vokatry ny asan' ny olombelona ho an' ny karazana zavamananaina rehetra, izany hoe manamafy ny fahasambaran' ny zavaboary. Tratra izany rehefa mihoatra ny voka-dratsy eo amin' ny zavaboary ny voka-tsoa azon' ny zavaboary.</small></ref>, ka ny toeram-pitrandrahana ao Mandena no laharam-pahamehana voalohany ho an' ilay orinasa. Tamin' ny taona 2016 vao tanteraka ny fampanantenany. Niteraka asa sy lalana ary nampitombo ny [[fandripahana ala]] ny fandrosoan' ilay toeram-pitrandrahana<ref name=":3"><small>Gerety, Rowan Moore. "[https://www.scientificamerican.com/article/the-ecologists-and-the-mine/ The Ecologists and the Mine]". ''Scientific American''. [https://web.archive.org/web/20210611163302/https://www.scientificamerican.com/article/the-ecologists-and-the-mine/ Arsiva].</small></ref>. === Taomplo 2010 === ==== Fanoheran' ny vahoka ==== Tamin' ny taona 2011, nanao sonia fifanarahana fividianana [[herinaratra]] niaraka tamin' ny mpamokatra herinaratra tsy miankina i Rio Tinto. Ny fotodrafitrasa dia hanambatra ny 8&nbsp;MW amin' ny herin' ny [[masoandro]], 12&nbsp;MW amin' ny rivotra eny amoron-dranomasina ary ny rafitra fitahirizana angovo amin' ny bateria mba hanomezana herinaratra azo havaozina ny toeram-pitrandrahana ilmenita ao [[Tolagnaro|Fort Dauphin]]. Tamin' ny Janoary 2013, ny hetsi-panoheran' ny fokonolona momba ny fitrandrahana dia niharan' ny famoretana nataon' ny mpitandro filaminana izay nampiasa baomba mandatsa-dranomaso hanaparitahana ny vahoaka. Nanambara ny Rio Tinto fa efa nanome fanonerana tany aloha avy amin' ny tompon' ny tany anaovana fitrandrahana, ary nilaza fa mangataka onitra fanampiny ny fokonolona. Nitaraina ny mpikatroka amin' ny fihetsiketsehana fa 90 % amin' ny mpiasan' ilay fitrandrahana dia tsy avy ao an-toerana, izany fanambaràna izany dia notsipahin' ny Rio Tinto<ref name=":6"><small>"[https://news.mongabay.com/2019/11/madagascar-regulator-under-scrutiny-in-breach-at-rio-tinto-controlled-mine/ Madagascar regulator under scrutiny in breach at Rio Tinto-controlled mine]". ''[[Mongabay]]''. 2019-11-20. [https://web.archive.org/web/20230421181936/https://news.mongabay.com/2019/11/madagascar-regulator-under-scrutiny-in-breach-at-rio-tinto-controlled-mine/ Arsiva] tamin' ny 21/04/2023.</small></ref>. Nametra-pialana tamin' io taona io ihany koa ny Independent Advisory Panel ("kômity filankevitra mahaleotena") momba ilay toeram-pitrandrahana<ref name=":5" />. ==== Fandinganan' ny QMM ny faritra mpanefitra ==== Teo anelanelan' ny volana Desambra 2014 sy Janoary 2015 dia nandingana ny faritra mpanefitra eo anelanelany sy ny farihy [[Besaroy (farihy)|Besaroy]] ny asa fitrandrahana. Tonga hatrany amin' ny farihy Besaroy eo akaiky eo ny loto avy amin' ilay toeram-pitrandrahana tamin' ireo taona ireo, talohan' ny nampiaiky ny tompon' ilay toeram-pitrandrahana fa tsy nisy fefiloha fisakanana ny faikam-pitrandrahana ny ao amin' ilay toerana. Nilaza ny [[Office National pour l'Environnement|Office]] [[Office National pour l'Environnement|National pour l'Environnement]] na ONE ("Birao Nasiônaly misahana ny Tontolo Iainana") eto [[Madagasikara]] fa "azo tsinontsinoavina" ny vokatr' izany. Nitaraina ny fikambanana maro any an-toerana noho ny tsy fahafahan' izy ireo mijery ny tombana izay nitarika ny fehin-kevitry ny ONE. Nametra-panontaniana ny amin' ny fahafahan' ilay birao hifehy ny Rio Tinto ny tranokalam-baovao ''[[Mongabay]]''<ref name=":6" />. ==== Fisoroka ny zavatra ratsy kokoa ny QMM ==== Tamin' ny taona 2016, taorian' ny nanehoan' ny mpikambana ao amin' ny Biodiversity Committee (komitin' ny fahasamihafan' ny karazan-javamananaina") ao amin' ilay orinasa fa misy ny elanelana nampanantenaina sy hatao, dia tsy nitana intsony izany fampanantenana izany ny Rio Tinto, ka nanova paikady ho amin' ilay nofaritan' ny ''Scientific American'' hoe "misoroka ny zavatra ratsy kokoa" ary nanombana fa ity orinasa ity dia "vonona hamono an' io [[teboka mafanan' ny fahasamihafan' ny karazan-javamananaina]] io"<ref name=":3" />. Nametra-pialana ilay kômity tamin' ny Ôktôbra 2016<ref><small>Orengo, Yvonne (3 April 2017). "[https://theecologist.org/2017/apr/03/tall-tales-and-tailings-truth-about-rio-tintos-rare-earth-mine-madagascar Tall tales and tailings - the truth about Rio Tinto's rare earth mine in Madagascar]". ''The Ecologist''. [https://web.archive.org/web/20230404100109/http://www.theecologist.org/2017/apr/03/tall-tales-and-tailings-truth-about-rio-tintos-rare-earth-mine-madagascar Arsiva] tamin' ny 04/04/2023.</small></ref>, rehefa namoaka taratasy misokatra manakiana ny Rio Tinto, izay milaza fa "tsy hita mihitsy ny resaka momba ny tontolo iainana ao anatin' ny laharam-pahamehana dimy voalazan' ny [[Rio Tinto]]", sady maneho ny "tsy fahampian' ny fahatokisana fa hisy ny famatsiam-bola sy ny fahafaha-manao maharitra ho an' ny fandaharan' asa momba ny fahasaminhafan' ny karazan-javamananaina ao amin' ny QMM<ref name=":5"><small>Hatcher, Jessica (2013-02-08). "[https://world.time.com/2013/02/08/the-white-stuff-mining-giant-rio-tinto-unearths-unrest-in-madagascar/ The White Stuff: Mining Giant Rio Tinto Unearths Unrest in Madagascar]". ''Time''. ISSN 0040-781X. [https://web.archive.org/web/20230208044426/https://world.time.com/2013/02/08/the-white-stuff-mining-giant-rio-tinto-unearths-unrest-in-madagascar/ Arsiva].</small></ref>. ==== Fahitana oraniôma ao anany renirano ==== Tamin' ny taona 2019, ny famakafakana nataon' ny [[Andrew John Lees|Andrew Lees Trust]] dia nahitana fa 0,049 mg/L ny fatran' ny [[oraniôma]] ao amin' ny renirano eny ambanin' ilay toeram-pitrandrahana, ka 63 % ambony noho ny torolalan' ny [[Fikambanana Maneran-Tany momba ny Fahasalamana|Fikambanana]] [[Fikambanana Maneran-Tany momba ny Fahasalamana|Maneran-Tany momba ny Fahasalamana]] (na OMS) ho an' ny rano fisotro izany, fa 0,0256 mg/L kosa ny tahan' ny [[Firamainty|firaka mainty]], izay 256 % ambony noho izay atolotry ny OMS ho an' ny rano fisotro<ref name=":7" />. Tamin' io taona io ihany, dia niaiky ny Rio Tinto fa tsy nisy [[fefiloha fanangonana faikam-pitrandrahana]] teo amin' io toerana io<ref><small>"[https://theecologist.org/2019/mar/08/rio-tinto-retreats-sensitive-zone-madagascar Rio Tinto retreats from sensitive zone in Madagascar]". ''[[The Ecologist]]''. [https://web.archive.org/web/20230404085115/http://www.theecologist.org/2019/mar/08/rio-tinto-retreats-sensitive-zone-madagascar Arsiva] tamin' ny 04/04/2023..</small></ref>. === Taompolo 2020 === ==== Fividianan' ny Rio Tinto herinaratra ==== Tamin' ny taona 2021 dia nanao sonia fifanarahana hividianana herinaratra amin' ny mpamokatra herinaratra tsy miankina ny Rio Tinto. Ny fitaovana dia hanambatra ny tanjaka 8 MW avy amin' ny [[Angovon' ny masoandro|masoandro]], amin' ny 12 MW avy amin' ny [[Angovon-drivotra|rivotra]] an-dranomasina miampy rafitra fitahirizana angovo amin' ny bateria mba hanomezana herinaratra azo havaozina ho an' ilay toeram-pitrandrahana<ref><small>"[https://www.pv-tech.org/solar-wind-energy-storage-hybrid-to-power-rio-tinto-mine/ Hybrid to power Rio Tinto mine]". ''www.pv-tech.org'', [https://web.archive.org/web/20211123071645/https://www.pv-tech.org/solar-wind-energy-storage-hybrid-to-power-rio-tinto-mine/ Arsiva] tamin' ny 23/11/2021.</small></ref>. ==== Fisian' ny oraniôma sy firamainty anaty rano ==== Tamin' ny taona 2021, ny fanadihadiana nataon' ny mpikatroka dia nahita fa ny toerana sasany any ambanin' ny toeram-pitrandrahana dia manana [[oraniôma]] mihoatra ny 52 heny noho ny fenitry ny rano fisotro natolotry ny [[Fikambanana Maneran-Tany momba ny Fahasalamana|Fikambanana]] [[Fikambanana Maneran-Tany momba ny Fahasalamana|Maneran-Tany momba ny Fahasalamana]] (OMS), ary 42 heny ny fandotoana amin' ny [[Firamainty|firaka maity]]<ref><small>"[https://news.mongabay.com/2021/09/rio-tinto-owned-mine-is-polluting-malagasy-water-with-uranium-and-lead-ngos-say/ Rio Tinto-owned mine is polluting Malagasy water with uranium and lead, NGOs say]". ''[[Mongabay]]''. 01/09/2021. [https://web.archive.org/web/20230421181936/https://news.mongabay.com/2021/09/rio-tinto-owned-mine-is-polluting-malagasy-water-with-uranium-and-lead-ngos-say/ Arsiva] tamin' ny 21/04/2023.</small></ref>. ==== Fanoherana noho ny rano maloto sy fahafatesana trondro ==== Tamin' ny taona 2022 dia nijanona dimy andro ny toeram-pitrandrahana noho ny fihetsiketsehana nataon' ny mponina. Nampifandraisin' ny mpanao fihetsiketsehana amin' ny famoahana rano maloto avy ao amin' ilay toeram-pitrandrahana ny fahafatesan' ny [[trondro]], nefa nolavin' ny Rio Tinto izany. [[Fefiloha fanangonana faikam-pitrandrahana]] roa ao amin' ny toeram-pitrandrahana no namoaka rano 1&nbsp;000&nbsp;000 m³ ho any amin' ny renirano any an-toerana<ref><small>Orengo, Yvonne (2 December 2022). "[https://theecologist.org/2022/dec/02/villagers-demand-rio-tinto-compensation Villagers demand Rio Tinto compensation]". [[The Ecologist|''The Ecologist'']]. [https://web.archive.org/web/20230322200708/http://www.theecologist.org/2022/dec/02/villagers-demand-rio-tinto-compensation Arsiva] tamin' ny 22/03/2023.</small></ref>. Tsy nijanona izany fanogerana izany na tamin' ny taona 2023 aza<ref name=":12"><small>"[https://www.wrm.org.uy/bulletin-articles/madagascar-community-of-sainte-luce-says-no-to-destruction-from-mining Madagascar: Community of Sainte Luce says NO to destruction from mining] {{Wayback|url=https://www.wrm.org.uy/bulletin-articles/madagascar-community-of-sainte-luce-says-no-to-destruction-from-mining |date=20250326121649 }}", ''www.wrm.org.uy''</small></ref>. ==== Ahiahy momba ny toeram-panjonoana ==== Nisy tatitra nanasongadina ny fiantraikany ratsy eo amin' ny vondrom-piarahamonina ao an-toerana, anisan' izany ny fandotoana ny lalan-drano amin' ny [[oraniôma]] sy [[Firamainty|firaka]] amin' ny fatra ambony, izay nitarika ho amin' ny hetsika any amin' ny fitsarana izay nataon' ny mponina ao amin' ny tanàna voakasika. Fanampin' izany, nipoitra ny ahiahy momba ny mety ho fahapotehan' ny toeram-panjonoana sy ny tany fambolena, izay tena ilaina amin' ny fiveloman' ny mponina<ref name=":12" /><ref><small>"[https://earthworks.org/blog/timeline-of-events-at-the-qmm-mine-in-madagascar/?utm_source=chatgpt.com Timeline of Events at the QMM Mine in Madagascar]", ''earthworks.org''</small></ref><ref><small>"[https://www.theguardian.com/environment/2024/apr/04/rio-tintos-madagascar-mine-may-face-lawsuit-over-pollution-claims?utm_source=chatgpt.com Rio Tinto’s Madagascar mine may face lawsuit over pollution claims"], ''www.theguardian.com''</small></ref>. == Ny QMM sy ny famokarana ataony == === Toerana voakasika === Ny toeram-pitrandrahana ao Mandena dia ahitana akora [[diôksidana titanina]], ary fitrandrahana [[ilmenita]], 5 km avaratra-atsinanan' i [[Tolagnaro]]<ref name=":7"><small>Reid, Helen (2019-12-20). "[https://www.reuters.com/article/rio-tinto-madagascar-idINKBN1YO16A/ Water around Rio Tinto's Madagascar mine is high in lead, uranium - study]". ''Reuters''. [https://web.archive.org/web/20230424042844/https://www.reuters.com/article/rio-tinto-madagascar-idINKBN1YO16A Arsiva].</small></ref><ref name=":2"><small>Frank Harris, (2019) "[https://nucleus.iaea.org/sites/orpnet/home/Shared%20Documents/T2-Harris-Transport-Export-REE-Australia.pdf Transport and Export of Rare Earth Concentrates] {{Wayback|url=https://nucleus.iaea.org/sites/orpnet/home/Shared%20Documents/T2-Harris-Transport-Export-REE-Australia.pdf |date=20220120064220 }}", ''Rio Tinto'', [[:en:Wayback_Machine|Arsiva]]</small></ref>. Any amin' ny ala amoron-tsiraka no misy azy<ref><small>Orengo, Yvonne (3 April 2017). "[https://theecologist.org/2017/apr/03/tall-tales-and-tailings-truth-about-rio-tintos-rare-earth-mine-madagascar Tall tales and tailings - the truth about Rio Tinto's rare earth mine in Madagascar]". ''The Ecologist''. [https://web.archive.org/web/20230404100109/http://www.theecologist.org/2017/apr/03/tall-tales-and-tailings-truth-about-rio-tintos-rare-earth-mine-madagascar Arsiva].</small></ref>, akaikin' ny [[Valan-javaboarim-pirenena Andohahela|Valan-javaboarin' Andohahela]]<ref name=":2" /> sy ny [[Faritra fitahirizan-javaboarin' i Mandena]]<ref><small>Vyawahare, Malavika (2019-06-21). "[https://news.mongabay.com/2019/06/the-mine-that-promised-to-protect-the-environment-a-cautionary-tale/ The mine that promised to protect the environment: A cautionary tale]". ''Mongabay''.</small></ref>. Miantraika indrindra amin' ireto kaominina ireto ny hetsiky ny QIT Madagascar Minerals: [[Ampasy Nahampoa|Ampasy Nahampoana]] sy [[Mandromondromotra]] ary [[Tolagnaro]] (Andrakaraka)<ref name=":9"><small>"[https://pwyp.mg/fr/wp-content/uploads/2023/04/FR-Version_Study-Brief_PWYP-MG-2022-3.pdf L'impact négligé d'une exploitation à grande échell: le cas de la mine Rio Tinto/QMM à Madagascar]", ''<nowiki>https://pwyp.mg</nowiki>''</small></ref>. Ankoatra izay, manodidina ny 15 000 eo ho eo ny mponina mipetraka akaikin' ny toeram-pitrandrahana amin' ireo kaominina sy tanàna manodidina azy, izay ahitana an' Ampasy Nahampoana, Andrakaraka ary Mandromondromotra<ref name=":9" />. Anisan' ny voakasiky ny vokatry ny fitrandrahana koa ny Kaominin' i [[Mahatalaky]] izay ahitana ny tanàna kalin' i Sainte Luce<ref><small>"[https://www.wrm.org.uy/fr/articles-du-bulletin/madagascar-la-communaute-de-sainte-luce-dit-non-aux-destructions-causees-par-lexploitation-miniere Madagascar : la communauté de Sainte Luce dit NON aux destructions causées par l'exploitation minière]", ''www.wrm.org.uy''</small></ref>, === Ny akora trandrahina === [[Sary:Ilmenite-155036.jpg|vignette|198x198px|Sarina [[ilmenita]]]]Ny [[fasimainty]] dia ahitana [[ilmenita]] karazana mineraly vokatry ny fitambaran' ny ôksida mineralin' ny [[vy]] sy [[Titanina|titàna]] manana raikipohy simika FeTiO₃ izay ahitana [[maneziôma]] sy [[manganezy]] ary [[vanadiôma]] kely dia kely. Tsy tantera-pahazavana sady miloko mainty, izay mety hiova mankany amin' ny volontany mena somary manjelatra toy ny metaly izy ary mety hiendrika [[kristaly]]. Mety mahatratra 25 sm³ ny halehibeny. Tamin' ny voalohany, ny habetsahan' ny vokatra ilmenita novinavinaina ho azo dia 750&nbsp;000 taonina isan-taona, amin' ny fivoaran' ny fitrandrahana aty aoriana dia hitombo any amin' ny 2&nbsp;000&nbsp;000 taonina isan-taona izany. An' ny [[QIT-Fer et Titane]], orinasa kanadiana izay rantsan' ny orinasa goavana atao hoe [[Rio Tinto]] ny 80&nbsp;% amin' ny vokatra; ny 20&nbsp;% sisa no an' ny fanjakana malagasy.<ref><small>"[https://www.riotintomadagscar.com/index.htlm Rio Tinto QMM Madagascar Titanium Dioxide Mining Project". ''QMM web site''. Rio Tinto Group]. Notsidihina tamin'ny 11 Marsa 2009.</small></ref> Mba hahazoany mampiasa sambo lehibe hanondranana ny ilmenita any ivelany dia namatsy vola ny fanjakana malagasy ny Rio Tinto tamin' ny fanamboarana ny [[Seranan-tsambon' Ehoala|seranan-tsambon' i Ehoala]] ao Tôlagnaro. Ny orinasa dia mitrandraka tahiry [[ilmenita]], izay [[mineraly]] be diôksida-na titanina ampiasaina indrindra amin' ny fanamboarana fandoko ho an' ny loko sy ny kôsmetika ary vokatra hafa. Any Mandena sy ao Sainte-Luce ary ao Petriky no misy ny toeram-pitrandrahana tena lehibe, izaty mirefy 6.000 hektara eo ho eo. Hatramin' ny nanombohan' ilay tetikasa dia efa ho iray lavitrisa dôlara no nampiasain' ny QMM, ka anisan' ny mpamatsy vola be indrindra eto Madagasikara ny QMM<ref><small>"[https://fr.mongabay.com/2023/06/la-mort-de-poissons-pres-dune-mine-de-rio-tinto-a-madagascar-a-fait-ressurgir-les-doleances-de-la-population/?utm_source=chatgpt.com La mort de poissons près d’une mine de Rio Tinto à Madagascar a fait ressurgir les doléances de la population]", ''fr.mongabay.com''</small></ref>. Ny ilmenita azo dia alefa ao amin' ny seranan-tsambon' i Ehoala, mankany amin' ny toeram-panodinana, anisan' izany ny any [[Kanada]].<ref><small>"[https://emmanuelblivet.com/fr/portfolio-6921-triste-mine-a-madagascar?utm_source=chatgpt.com Triste mine à Madagascar]", ''emmanuelblivet.com''</small></ref>. == Ny tombontsoa azo == === Tombontsoan' ny faritra === ==== Ny seranan-tsambo ==== [[Sary:MG-ehoala-hafen.jpg|vignette|Ny [[seranan-tsambon' Ehoala]]]] Ny [[seranan-tsambon' Ehoala]], any Tolagnaro, dia natao voalohany mba hanamorana ny fanondranana ny [[ilmenita]] alain' ny QMM, nefa koa ampiasaina amin' ny fanafarana (vokatra fototra, kojakojam-panorenana, solika, fiara) sy ny fanondranana ([[taretra]], [[makamba]], [[Menaka zavamaniry|menaka]] [[Menaka zavamaniry|zavamaniry]], [[voamadinika]]), ka manohana ny mpamokatra ao an-toerana<ref name=":8"><small>"[https://midi-madagasikara.mg/rio-tinto-qmm-promotion-du-port-dehoala-et-dehoala-park/?utm_source=chatgpt.com Rio Tinto QMM : Promotion du port d’Ehoala et d’Ehoala Park] {{Wayback|url=https://midi-madagasikara.mg/rio-tinto-qmm-promotion-du-port-dehoala-et-dehoala-park/?utm_source=chatgpt.com |date=20251212062659 }}", ''MidiMadagasikara'', 28/01/2022</small></ref><ref><small>"[https://www.riotinto.com/en/operations/madagascar/qit-madagascar-minerals QIT Madagascar Minerals]", ''www.riotinto.com''</small></ref>. Noho ny fitaovana môderina sy ny fanarahana ny fenitra iraisam-pirenena momba ny fiarovana ny seranan-tsambo (anglisy: ''International Ship and Port Facility Security'' - ISPS) dia lasa fiantsonan' ny sambo mpitatitra mpandeha ilay seranan-tsambo ka mampiroborobo ny [[Fizahàn-tany|fizahantany]]. Mifanila amin' ny seranan-tsambo ny Ehoala Park izay faritra indostrialy mirefy 400 ha mahery, natao handraisana ny mpampiasa vola eto amin' ny firenena sy iraisam-pirenena sady vatsian' ny Rio Tinto herinaratra sy rano<ref name=":8" />.​ ==== Fanomezana asa ==== Araka ny nambaran' ny [[Rio Tinto]] dia mampiasa olona manodidina ny 2&nbsp;000 ny QMM, ka [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] ny 97 % amin' izany, izany hoe 1&nbsp;940. Ankoatra izay dia manohana orinasa eo anelanelan' ny 150 sy 200 ao an-toerana ilay orinasa, ka manampy amin' ny toekarenan' ny faritra<ref name=":11"><small>"[https://www.riotinto.com/en/news/releases/2023/rio-tinto-and-government-of-madagascar-reach-agreement-supporting-the-long-term-operation-of-qmm- Rio Tinto and Government of Madagascar reach agreement supporting the long-term operation of QMM]", ''www.riotinto.com''</small></ref>. ==== Fampaandrosoana ny fiainan' ny mponina eny ifotony ==== Misy koa ny asa fanohanana ny fiainan' ny mponina eny an-toerana<ref name=":11" />. Na izany aza dia tsy mahafa-pahasaahiranana ny mponina izany fa mbola miaina ao anaty fahantrana toy ny Malagasy maro rehetra sy ny voka-dratsin' ny fitrandrahana ireo mponina ireo<ref><small>"[https://pwyp.mg/fr/wp-content/uploads/2023/04/FR-Version_Study-Brief_PWYP-MG-2022-3.pdf Les impacts négligés d'un exploitation à grande échelle : le cas de la mine Rio Tinto/QMM à Madagascar] {{Wayback|url=https://pwyp.mg/fr/wp-content/uploads/2023/04/FR-Version_Study-Brief_PWYP-MG-2022-3.pdf |date=20250412194734 }}", ''pwyp.mg''</small></ref>. === Fidiram-bolan' ny fanjakana === Tompon' ny 20 % amin' ny vola miasa ao amin' ny QMM ny fanjakana malagasy, ka ahafahany misitraka mivantana ny vola miditra amin' ny fitrandrahana. Ankoatra izany, tamin' ny volana Febroary 2025, ny [[Rio Tinto]] dia nanao sonia fifanarahana famatsiam-bola mitentina 20 tapitrisa dôlara tamin' ny fanjakana malagasy fanarenana ny [[Lalam-pirenena faha-13|lalam-pirenena]] [[Lalam-pirenena faha-13|faha-13]], izay manatsara ny fotodrafitrasa nasionaly<ref><small>"[https://www.agenceecofin.com/actualites-infrastructures/2402-126117-madagascar-a-signe-un-accord-de-20-millions-avec-rio-tinto-pour-la-rehabilitation-de-la-rn13 Madagascar a signé un accord de 20 millions $ avec Rio Tinto pour la réhabilitation de la RN13]", ''www.agenceecofin.com''</small></ref>. === Fampandrosoana ny tanàna === Nandray anjara lehibe tamin' ny fampandrosoana an' i [[Tolagnaro]] ny QMM tamin' ny alalan' ny fampiasam-bola amin' ny fotodrafitrasa ao an-toerana, anisan' izany ny fanamboarana ny [[seranan-tsambon' Ehoala]], izay notokanana tamin' ny taona 2009, izay manamora ny fanondranana sy mampisondroso ny toekarena ao an-toerana. === Famatsiana angovo === Ankoatra izay dia manome herinaratra ho an' ny mponina efa ho 80&nbsp;000 eo ho eo ao Tolagnaro ilay orinasa miaraka amin' ny orinasam-pirenena [[Jiro sy Rano Malagasy|JIRAMA]]<ref><small>"[https://www.rfi.fr/fr/afrique/20230608-des-discussions-autour-du-futur-r%C3%A9gime-fiscal-de-la-principale-mine-de-madagascar Des discussions autour du futur régime fiscal de la principale mine de Madagascar]", ''Radio France international'', 8 Jona 2023, [https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=https%3A%2F%2Fwww.rfi.fr%2Ffr%2Fafrique%2F20230608-des-discussions-autour-du-futur-r%25C3%25A9gime-fiscal-de-la-principale-mine-de-madagascar#federation=archive.wikiwix.com&tab=url Arsiva].</small></ref>. Misy kaominina maromaro ao an-toerana voakasiky ny fitrandrahana sy ny hetsika fampandrosoana ara-tsôsialy ataon' ny QMM<ref><small>"[https://epe.bac-lac.gc.ca/100/201/300/vertigo/html/v09no3/2401?utm_source=chatgpt.com Économie politique du développement minier à Madagascar : l’analyse du projet QMM à Tolagnaro (Fort-Dauphin)]", ''epe.bac-lac.gc.ca''</small></ref>. Tamin' ny taona 2021 dia nanao sonia fifanarahana hividianana herinaratra amin' ny mpamokatra herinaratra tsy miankina ny Rio Tinto. Ny fitaovana ampiasaina dia voalaza fa hanambatra ny 8 MW avy amin' ny masoandro sy 12 MW avy amin' ny rivotra an-dranomasina ary tambatra bateria fitahirizana angovo mba hanomezana angovo azo havaozina ho an' ny toeram-pitrandrahana<ref><small>"[https://africa-energy-portal.org/news/madagascar-cbe-connect-8-mwp-solar-power-plant-tolagnaro-mine?utm_source=chatgpt.com MADAGASCAR: CBE to connect an 8 MWp solar power plant to the Tôlagnaro mine]"; ''africa-energy-portal.org''</small></ref>. == Olana eo amin' ny fiainan' ny mponina == === Olan' ny fananan-tany === Maro ny olona ao [[Tolagnaro]] nitaraina fa nalaina hanatontosana ny asan' ny QMM ny taniny sady nampanantenaina fa hahazoany tambiny na onitra ara-bola izany nefa tsy nahafa-po ny tompon-tany na tsy azony mihitsy izany tambiny na onitra izany<ref><small>"[https://www.wrm.org.uy/fr/articles-du-bulletin/madagascar-une-compensation-absurde? Madagascar : Une « compensation absurde »] {{Wayback|url=https://www.wrm.org.uy/fr/articles-du-bulletin/madagascar-une-compensation-absurde |date=20250708075643 }}", ''www.wrm.org.uy''</small></ref><ref><small>"[https://storytellingco.com/rio-tintos-social-license-breached-in-madagascar/ Rio Tinto’s ‘social license’ breached in Madagascar]", ''storytellingco.com''</small></ref><ref><small>"[https://1library.net/article/contesting-heritage-examples-rio-tinto-qmm-ilmenite-fort.qo13r6jz? Contesting heritage – Examples from the Rio Tinto/QMM Ilmenite mine in Fort-Dauphin, Southeast Madagascar]", ''1library.net''</small></ref>. === Fahalotoan' ny rano fisotro === Atahorana ny mety handotoan' ny QMM ny rano fisotro (izay sintonina avy amin' ny reniranon' Ambavarano) sy ny [[Ranomasimbe Indiana|ranomasina]] ao [[Tolagnaro]] ary ny fiantraikan' izany amin' ny fahasalamam-bahoaka ao amin' io tanàna io. Ny QMM anefa mitsipaka ny fiampangana azy ho tompon' antoka amin' ny fandotoana ny rano<ref><small>"[https://la1ere.francetvinfo.fr/reunion/madagascar-la-qmm-nie-toute-pollution-et-responsabilite-dans-la-mort-des-poissons-1284844.html Madagascar : la QMM nie toute pollution et responsabilité dans la mort des poissons]", ''la1ere.francetvinfo.fr''</small></ref><ref name=":10"><small>"[https://earthworks.org/blog/timeline-of-events-at-the-qmm-mine-in-madagascar Timeline of Events at the QMM Mine in Madagascar]", ''earthworks.org''</small></ref>. Ny solombavambahoaka voafidy tao [[Toliara]], [[Siteny Randrianasoloniaiko]], dia nanainga ny fitondram-panjakana malagasy mba hidina any Tolagnaro hanao fanadihadiana momba io fitrandrahana io, fitrandrahana izay heverina fa miteraka fahasembanan' ny zaza sahala amin' ny vokatry ny baomba atômika<ref><small>[https://la1ere.francetvinfo.fr/reunion/madagascar-enfants-victimes-mines-ilmenite-617538.html "Madagascar: les enfants victimes des mines d'ilménite"] in ''la1ere.francetvinfo.fr'' (14/08/2018). Notsidihina 25/01/2019.</small></ref>. === Fahafatesana biby an-drano === Tamin' ny volana Desambra 2018, taorian' ny firotsahan' ny [[orana]] dia nikoriana nankany amin' ny [[farihy]] ka nitarika fahafatesana [[trondro]] maro ny rano maloto. Tamin' ny volana Janoary 2019 dia nisy trondro maro maty tao amin' ny sisin-dranomasin' i [[Tolagnaro]] ka niteraka tsy fahalafosan' ny [[hazandrano]] teny an-tsena izany sady nisy fiantraikany amin' ny asa fiveloman' ny [[Jono|mpanjono]]. Ahiahina ho akora simika tsy voatandrina avy tao amin' ny QMM izay niparitaka tao an-dranomasina no niteraka izany<ref name=":10" />. Nitranga indray ny fahafatesana trondro maro tamin' ny volana Marsa 2022 teo akaikin' ny toerana anaovan' ny [[Rio Tinto]] fitrandrahana<ref name=":0"><small>"[https://2424.mg/environnement-des-poissons-morts-decouverts-autour-du-seuil-deversoir-de-qmm-a-tolagnaro-les-activites-de-peche-autour-du-site-et-la-vente-de-produits-provenant-du-site-interdites/ Environnement – Des poissons morts découverts autour du seuil déversoir de QMM à Tolagnaro, les activités de pêche autour du site et la vente de produits provenant du site interdites]", ''2424.mg''</small></ref><ref name=":1"><small>"[https://yonnelautre.fr/spip.php?article17589 Madagascar : La mort de poissons près d’une mine de Rio Tinto a fait ressurgir les doléances de la population]", ''yonnelautre.fr''</small></ref>. Izany toe-javatra izany dia niteraka hetsi-panoherana avy amin' ny vahoaka, indrindra ireo izay mivelona amin' ny fanjonoana sy ny fikambanana amin' ny firaisa-monim-pirenena. Nanda ny fiampangana azy toy ny ahazatra ny Rio Tinto<ref><small>Malavika Vyawahare, nadikan' i Sophie Fleurdepine, "[https://fr.mongabay.com/2023/06/la-mort-de-poissons-pres-dune-mine-de-rio-tinto-a-madagascar-a-fait-ressurgir-les-doleances-de-la-population/ La mort de poissons près d’une mine de Rio Tinto à Madagascar a fait ressurgir les doléances de la population]", ''Mongabay''.30 juin 2023.</small></ref><ref name=":1" />. Manoloana izany rehetra izany dia andrasana foana ny valin' ny fanadihadiana ampanaovin' ny fitondram-panjakana malagasy, izay matetika tsy mivoaka na manala ny maha tompon' andrakitra ny QMM<ref name=":0" />. Ny fitondram-panjakana malagasy, amin' ny alalan' ny [[Autorité nationale de l'eau et de l’assainissement]] (ANDEA), mihitsy no voalaza fa nanome alalana ny QMM hanary ny rano avy nampiasainy any amin' ireo renirano eo akaikiny<ref name=":10" />. === Fandotoana === Tamin' ny taona 2019, ny famakafakana nataon' ny ''[[Andrew John Lees#Ny Andrew Lees Trust|Andrew Lees Trust]]'' dia nahita fa 0,049 mg/l ny fatran' ny [[oraniôma]] ao amin' ny renirano, ka 63 % ambony noho ny torolalan' ny [[Fikambanana Maneran-Tany momba ny Fahasalamana]] (frantsay: ''Organisation mondiale de la Santé'' - OMS, na ''World Health Organization'' - WHO) momba ny rano fisotro izany, raha 0,0256 mg/l kosa ny tahan' ny [[Firamainty|firaka]], ka 256 % ambony noho ny soso-kevitry ny OMS ho an' ny rano fisotro izany. Tamin' io taona io ihany dia niaiky ny Rio Tinto fa tsy misy ny fefiloha fisakanana ny faikam-pitrandrahana eo an-toerana<ref name=":10" /><ref name=":10" />. Tamin' ny taona 2021, ny famakafakana nataon' ny mpikatroka dia nahatsikaritra fa ny toerana sasany eny ambanin' ny toeram-pitrandrahana dia misy oraniôma in-52 heny noho ny fenitry ny rano fisotro araka ny lazain' ny Fikambanana Maneran-Tany momba ny Fahasalamana, ary fandotoana amin' ny alalan' ny firaka in-42 heny noho ny fenitra<ref name=":10" />. === Fifanolanana amin' ny mponina === Tamin' ny Janoary 2013, ny hetsi-panoheran' ny fokonolona momba ilay fitrandrahana dia ravan' ny mpitandro filaminana malagasy izay nampiasa baomba mandatsa-dranomaso hanaparitahana ny vahoaka<ref><small>"[https://www.ejolt.org/2013/01/madagascar-local-protests-against-rio-tinto/ Madagascar: Local protests against Rio Tinto] {{Wayback|url=https://www.ejolt.org/2013/01/madagascar-local-protests-against-rio-tinto/ |date=20250806055956 }}", ''www.ejolt.org''</small></ref><ref><small>"[https://climate-diplomacy.org/case-studies/mining-conflict-madagascar? Mining Conflict in Madagascar]", c''limate-diplomacy.org''</small></ref>. Nihevitra ny [[Rio Tinto]] fa io hetsi-panoherana io dia avy amin' ny fitakiana onitra vola fanampin' ny teo aloha ataon' ny tompon' ny tany misy ny toeram-pitrandrahana<ref><small>"[https://www.ejolt.org/2013/11/rio-tinto-compensation-manipulation-in-southeast-madagascar/ Rio Tinto: compensation manipulation in southeast Madagascar] {{Wayback|url=https://www.ejolt.org/2013/11/rio-tinto-compensation-manipulation-in-southeast-madagascar/ |date=20250519174008 }}", ''www.ejolt.org''</small></ref><ref><small>"[https://www.researchgate.net/publication/353436866_The_mining-conservation_nexus_Rio_Tinto_development_'gifts'_and_contested_compensation_in_Madagascar_LDPI_Working_Paper_no_11 The mining-conservation nexus: Rio Tinto, development 'gifts' and contested compensation in Madagascar (LDPI Working Paper no. 11)]", ''www.researchgate.net''</small></ref>. Nilaza ny mpikatroka ao an-toerana fa 90 % amin' ny mpiasan' ilay orinasa dia tsy mponina avy ao an-toerana. Izany fanambaràna izany dia nolavin' ny Rio Tinto. === Tsy fanajana ny fepetra sasany === Nametra-pialana tamin' io taona io ihany koa ny komity filan-kevitra mahaleotena tao amin' ilay orinasa noho ny fanjavonan' ny firesahana rehetra momba ny tontolo iainana ao anatin' ny laharam-pahamehana dimin' ny Rio Tinto<ref><small>"[https://www.miningsee.eu/tall-tales-tailings-truth-rio-tintos-rare-earth-mine-madagascar/ Tall tales and tailings - The truth obout Rio Tinto's rare earth mine Madagascar]", ''www.miningsee.eu''</small></ref><ref><small>"[https://www.scientificamerican.com/article/the-ecologists-and-the-mine/ The Ecologists and the Mine]", ''www.scientificamerican.com''</small></ref>. Teo anelanelan' ny volana Desambra 2014 sy Janoary 2015 dia tafiditra ao amin' ny faritra manelanelana ny toerana misy ny fitrandrahana sy ny farihin' i [[Besaroy (farihy)|Besaroy]] ny asa ataon' ilay orinasa<ref><small>"[https://earthworks.org/blog/timeline-of-events-at-the-qmm-mine-in-madagascar/ Timeline of Events at the QMM Mine in Madagascar]", ''Earthworks''</small></ref><ref><small>"[https://londonminingnetwork.org/2019/03/disaster-waiting-to-happen-rio-tintos-mining-waste/ Rio Tinto’s mining waste: a disaster waiting to happen?]", ''Andrew Lees Trust''</small></ref>. Nilaza ny [[Office National pour l'Environnement]] (ONE) fa azo tsinontsinoavina ny fiatraikan' izany<ref><small>"[https://www.minesandcommunities.org/article.php?a=14168& Madagascar environmental regulator under scrutiny for Rio Tinto relationship]", ''www.minesandcommunities.org''</small></ref>. Nitaraina ny fikambanana any ifotony noho ny tsy fahafahany mahita ny tombana nataon' ny ONE ka nahafahan' ity farany ity namoaka izany fehin-kevitra izany, izany hoe ny tsy fisian' ny mangarahara<ref><small>"[https://news.mongabay.com/2019/11/madagascar-regulator-under-scrutiny-in-breach-at-rio-tinto-controlled-mine/ Madagascar regulator under scrutiny in breach at Rio Tinto-controlled mine]", ''news.mongabay.com''</small></ref>. Ny tranokalam-baovao ''[[Mongabay]]'' dia nanontany tena ny amin' ny fahafahan' ilay birao hifehy ny Rio Tinto, satria mampiahiahy ny fisian' ny fahaleovantena marina ananan' ny ONE izay vatsian' ny Rio Tinto vola<ref><small>"[https://news.mongabay.com/2019/04/madagascar-rio-tinto-mine-breaches-sensitive-wetland/ Madagascar: Rio Tinto mine breaches sensitive wetland]", ''news.mongabay.com''</small></ref>. === Fahafatesana trondro === Tamin' ny taona 2022 dia nijanona dimy andro ny fitrandrahana noho ny fihetsiketsehana nataon' ny mponina noho ny fahafatesan' ny trondro anarivony tao amin' ny farihin' [[Ambavarano (farihy)|Ambavarano]] vokatry ny fanariana rano maloto avy ao amin' ny toeram-pitrandrahana<ref name=":13"><small>"[https://news.mongabay.com/2023/05/fish-deaths-near-rio-tinto-mine-in-madagascar-dredge-up-community-grievances/ Fish deaths near Rio Tinto mine in Madagascar dredge up community grievances]", ''news.mongabay.com''</small></ref>, izany dia nolavin' ny Rio Tinto<ref><small>"[https://media.business-humanrights.org/media/documents/BHRRC_response_Final_11.12.23_2.pdf Rio Tinto response to BHRRC]", ''media.business-humanrights.org''</small></ref>. Fefiloha fihazonana faikam-pitrandrahana roa ao amin' ilay toeram-pitrandrahana no nanary rano iray tapitrisa metatra toratelo any amin' ny renirano ao an-toerana<ref name=":10" /><ref><small>"[https://www.reuters.com/markets/commodities/rio-tintos-madagascar-mine-restarts-after-reaching-deal-with-protesters-2022-05-24/ Rio Tinto's Madagascar mine restarts after reaching deal with protesters]", ''www.reuters.com''</small></ref>. Tao amin' ny renirao [[Mandromodromotra (ony)|Mandromondromotra]], no nanatantedrahana izany izay nahazoany alalana tamin' ny [[Autorité nationale de l'eau et de l’assainissement|Autorité Nationale de l'Eau et de l'Assainissement]] (ANDEA) izany<ref name=":13" /><ref><small>"[https://www.riotinto.com/-/media/content/documents/operations/qmm/rt-qmm-water-discharge-monitoring-data-2021.pdf?rev=7e8c95bc96c84782937dabe314366004 QMM Water Discharge Monitoring Data March 2021 (PDF)]", ''www.riotinto.com''</small></ref>. == Jereo koa == * Fitrandrahana ** [[Fitrandrahana harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara]] ** [[Rio Tinto]] ** [[QIT-Fer et Titane]] ** [[Toliara Sands]] ** [[Base Toliara]] * Akora ** [[fasimainty]] - [[ilmenita]] - [[maneziôma]] - [[manganezy]] - [[vanadiôma]] - [[oraniôma]] - [[titanina]] - [[Diôksidana titanina|diôksida-na titanina]] - [[Firamainty|firaka]] - [[zirkôna]] - [[mônazita]] - [[karbônina]] - [[tany hamatra]] - [[metaly mavesatra]] - * Fotodrafitrasa ** [[Seranan-tsambon' Ehoala]] ** [[Lalam-pirenena faha-13]] ** [[Seranam-piaramanidin' i Tolagnaro]] * Toerana ** [[Ambavarano (farihy)]] ** [[Besaroy (farihy)]] ** [[Lanirano (farihy)]] ** [[Mandromodromotra (ony)]] ** [[Faritra fitahirizan-javaboarin' i Mandena]] == Rohy ivelany == '''Lalàna''' * "[https://www.assemblee-nationale.mg/wp-content/uploads/2020/11/Loi-n%C2%B0-99-022-portant-Code-minier.pdf Loi-n°-99-022-portant-Code-minier]", ''www.assemblee-nationale.mg'' * "[https://www.assemblee-nationale.mg/wp-content/uploads/2024/02/LOI-n%C2%B0-2023-007-Code-minier.pdf Loi-n°-2023-007-Code-minier] {{Wayback|url=https://www.assemblee-nationale.mg/wp-content/uploads/2024/02/LOI-n%C2%B0-2023-007-Code-minier.pdf |date=20250826023823 }}", ''www.assemblee-nationale.mg'' '''Vidéo''' * "[https://www.youtube.com/watch?v=HaUJsBpm498 Madagascar, les espoirs déçus autour d'une entreprise minière]", ''www.youtube.com'' * "[https://www.youtube.com/watch?v=x0RLpGNk6jg Madagascar : la communauté de Sainte Luce dit NON à l'exploitation minière]", ''www.youtube.com'' * "[https://www.youtube.com/watch?v=2FLBc18oJUg RIO TINTO QMM - Billiongate "Miliara afa-drakotra]", ''www.youtube.com'' * "[https://www.youtube.com/watch?v=5KZgMpO5h5U Rio Tinto, une multinationale dans un coin perdu de Madagascar - Documentaire Investigation]", ''www.youtube.com'' * "[https://www.youtube.com/watch?v=irbsM5TYpcM Madagascar : Rio Tinto QMM Fort Dauphin]", ''www.youtube.com'' * "[https://www.youtube.com/watch?v=ARWniEL6FxY The solar and wind hybrid at Rio Tinto’s mine in Madagascar enabling responsible mining]", ''www.youtube.com'' * "[https://www.youtube.com/watch?v=ry4McEDLEAc Info K Mada: ONE QMM du 19 Septembre 2018 by Kolo TV]", ''www.youtube.com'' * "[https://www.youtube.com/watch?v=GN7QrTNwrg8 Les effets négatifs de l'arrivée de Rio Tinto]", ''www.youtube.com'' * "[https://www.youtube.com/watch?v=-xYbY7YNeKw Rio Tinto, Fer et Titane: Madagascar QMM 2011]", ''www.youtube.com'' * "[https://www.youtube.com/watch?v=qeGHYVAdE_8 QMM]", ''www.youtube.com'' '''Samihafa''' * "[https://www.rfi.fr/fr/afrique/20221219-madagascar-accord-de-sortie-de-crise-trouv%C3%A9-entre-le-minier-qmm-l-%C3%A9tat-et-les-manifestants Madagascar: accord de sortie de crise trouvé entre le minier QMM, l'État et les manifestants]", ''rfi.fr'' (20/12/2022) * "[https://africanmanager.com/madagascar-nouvelles-tensions-autour-des-activites-de-lentreprise-miniere-qmm/ Madagascar: Nouvelles tensions autour des activités de l’entreprise minière QMM]", ''africanmanager.com'' (5 juillet 2023) * "T[https://lexpress.mg/04/07/2023/taolagnaro-letau-se-resserre-autour-de-qmm/ aolagnaro - l'étau se resserre autour de QMM]", ''lexpress.mg'' (4 juillet 2023) * "[https://lexpress.mg/05/07/2023/taolagnaro-les-employes-de-qmm-rentrent-chez-eux/ Taolagnaro - Les employés de QMM rentre chez eux]", ''lexpress.mg'' (5 juillet 2023) * "[https://www.rfi.fr/fr/afrique/20230704-madagascar-nouvelles-tensions-autour-des-activit%C3%A9s-de-l-entreprise-mini%C3%A8re-qmm-%C3%A0-fort-dauphin Madagascar: nouvelles tensions autour des activités de l'entreprise minière QMM à Fort-Dauphin]", ''rfi.fr'' (04/07/2023) * <small>"</small>[https://www.riotintomadagscar.com/index.htlm Rio Tinto QMM Madagascar Titanium Dioxide Mining Project". ''QMM web site''. Rio Tinto Group].. * "[https://www.business-humanrights.org/fr/derni%C3%A8res-actualit%C3%A9s/les-deux-manifestants-de-tolagnaro-fort-dauphin-ont-obtenu-une-libert%C3%A9-provisoire-mais-ont-subi-des-violations-de-leurs-droits/ Les deux manifestants de Tolagnaro Fort-Dauphin ont obtenu une liberté provisoire mais ont subi des violations de leurs droits]", ''business-humanrights.org'' * [https://la1ere.francetvinfo.fr/reunion/madagascar-enfants-victimes-mines-ilmenite-617538.html "Madagascar: les enfants victimes des mines d'ilménite"] in ''la1ere.francetvinfo.fr'' (14/08/2018). Notsidihina tamin' ny 25/01/2019. * "[https://www.pnae.mg/docs/ee/doc-qmm/rapport-investigation-one-cse-cnre-mission-expertise-eau-qmm-lanirano-evatraha-fd.pdf Mission d'expertise sur l'incidence des eaux de débordements de QMM dans le système lagunaire Lanirano-Evatraha à Fort-Dauphin (05 au 09 Février 2019)]", ''Office National pour l'Environnement'', 2019. * "[https://www.theguardian.com/environment/2024/apr/04/rio-tintos-madagascar-mine-may-face-lawsuit-over-pollution-claims Rio Tinto’s Madagascar mine may face lawsuit over pollution claims]", ''www.theguardian.com'' * "[https://2424.mg/exploitation-miniere-60-des-ristournes-de-qmm-versees-a-trois-communes-de-la-region-anosy EXPLOITATION MINIERE – 60% des ristournes de QMM versées à trois communes de la région Anosy]", ''2424.mg'' == Loharano sy fanamarihana == [[Sokajy:Orinasa malagasy]] [[Sokajy:Fitrandrahana]] [[Sokajy:Rio Tinto]] mctu8n8gsxb9tz9zb1vuhzqsv6min5x 1150043 1150041 2026-08-29T16:09:53Z ~2026-43677-38 40632 1150043 wikitext text/x-wiki [[Sary:Rio Tinto Logo02.png|vignette|433x433px|Soratra famantarana ny [[Rio Tinto]]]] Ny '''QIT''' '''Madagascar''' '''Minerals''', izay hafohezina amin' ny hoe '''QMM''', dia orinasa [[Kanada|kanadiana]] mpitrandraka [[fasimainty]] ao [[Tolagnaro|Tôlagnaro]], ao amin' ny [[Faritra Anosy|Faritra Anôsy]], any amin' ny tapany atsimo-atsinanan' i [[Madagasikara]]<ref name=":14"><small>"[https://omnis.mg/mines/le-projet-ilmenite-de-fort-dauphin/ Le Projet Ilménite de Fort-Dauphin]", ''omnis.mg''</small></ref>. Io fasimainty trandrahiny io dia ahitana [[ilmenita]], izay akora be [[Diôksidana titanina|diôksida-na titanina]] ampiasaina indrindra ho fandoko fotsy ao amin' ny vokatra toy ny loko sy ny [[taratasy]]<ref><small>"[https://taolagnaro.fr.gd/QMM.htm QMM]", ''taolagnaro.fr.gd''</small></ref><ref><small>"[https://www.tradecsi.com/products/ilmenite Ilmenite]", ''www.tradecsi.com''</small></ref>. Ankoatra famokarana ilmenita, ity orinasa ity dia mamokatra [[zirsily]] (fifangaroan' ny [[zirkôna]] sy [[silimanita]])<ref><small>"[https://pubs.usgs.gov/myb/vol3/2017-18/myb3-2017-18-madagascar.pdf 2017–2018 Minerals Yearbook - Madagascar]", ''pubs.usgs.gov''</small></ref><ref><small>"[https://miningdataonline.com/property/1221/Fort-Dauphin-QMM-Operation.aspx Fort Dauphin (QMM) Operation]", ''miningdataonline.com''</small></ref>, izay ampiasaina amin' ny fanamboarana taila [[seramika]] sy fitaovana [[elektrônika]], ary koa ny [[mônazita]], [[mineraly tsy fahita firy]] ampiasaina amin' ny teknôlôjian' ny [[angovo azo havaozina]], anisan' izany ny [[andriamby]] maharitra ho an' ny torbinin' angovon-drivotra sy ny fiara elektrika<ref name=":4"><small>"[https://www.riotinto.com/en/operations/madagascar/qit-madagascar-minerals?utm_source=chatgpt.com QIT Madagascar Minerals]", ''www.riotinto.com''</small></ref>. Fanafohezana ny hoe "''Quebec Iron and Titanium''" ny hoe ''QIT''. Efa ho 20 taona taty aorian' ny nanaovana fanadihadiana sy fifampiraharahana ary fanaovana asa fanomanana ny QMM vao nanomboka namokatra<ref name=":15"><small>"[https://eiti.org/sites/default/files/attachments/madagascar_rapport_de_reconciliation_exercice_2015.pdf Madagascar - Rapport de réconciliation, exercice 2015]", ''eiti.org''</small></ref>. Efa niasa nanomboka tamin' ny taona 2009 ny QMM<ref name=":15" />, izay fiaraha-miasan' ny ny vondrona mpitrandraka harena an-kibon’ ny tany iraisam-pirenena Rio Tinto sy ny fanjakana malagasy. An' ny [[Rio Tinto]] ny 80 % amin' ny vola ampiasainy ary 20 % an' ny fanjakana malagasy<ref name=":14" /><ref name=":4" />. Mifototra any [[Québec]] ([[Kanada]]) ny Rio Tinto<ref><small>"[https://www.ide.go.jp/English/Data/Africa_file/Company/madagascar01.html Rio Tinto]", ''www.ide.go.jp''</small></ref>. Mba hanohanana ny asany sy hampihenana ny famoahana [[karbônina]], dia niara-niasa tamin' ny [[CrossBoundary Energy]] (CBE) ny QMM tamin' ny fananganana tobim-pamokarana angovon' aratra avy amin' ny masoandro mahatratra 8 [[MWp]]. Ity tetikasa ity dia mikendry ny hamelona ilay fitrandrahana [[harena an-kibon' ny tany]]<ref><small>"[https://africa-energy-portal.org/news/madagascar-cbe-connect-8-mwp-solar-power-plant-tolagnaro-mine?utm_source=chatgpt.com Madagascar: CBE to connect an 8 MWp solar power plant to the Tôlagnaro mine]", ''africa-energy-portal.org''</small></ref>. == Tantara == === Taomplo 1980-2000 === ==== Fahitana ilmnita voalohany ==== Tamin' ny taona 1986 no nahitana voalohany ilay toeram-pitrandrahana tany amin' ny faritra marefo sy manan-danja ara-tontolo iainana. Nahita [[Ilmenita|ilmenite]] 70 tapitrisa taonina teo ho eo ny [[Rio Tinto]] tao amin' ilay nantsoin' ny gazetiboky ''[[Scientific American]]'' hoe "iray amin' ny tontolo iainana tandindomin-doza indrindra eto an-tany" tamin' ny taona 1986. ==== Fampanantenana momba ny tontolo iainana ==== Tamin' ny fihaonambe iraisam-pirenena momba ny fitahirizana ny zavaboary maneran-tany nokarakarain' ny [[Fikambanana Iraisam-Pirenena ho an' ny Fitahirizana ny Zavaboary|International Union for Conservation of Nature]] tany [[Bangkok]] tamin' ny 2004 dia nampanantena ny [[Rio Tinto]] fa hanatsara ny ezaka ataony amin' ny fiarovana ny [[tontolo iainana]], ary hanomboka ilay paikady antsoina hoe ''net positive impact'' (na ''NPI'', "fiatraikany tsara madiodio")<ref><small>Ny ''net positive impact'' na ''NPI'' dia toe-javatra izay ahitana fahatsaran' ny vokatry ny asan' ny olombelona ho an' ny karazana zavamananaina rehetra, izany hoe manamafy ny fahasambaran' ny zavaboary. Tratra izany rehefa mihoatra ny voka-dratsy eo amin' ny zavaboary ny voka-tsoa azon' ny zavaboary.</small></ref>, ka ny toeram-pitrandrahana ao Mandena no laharam-pahamehana voalohany ho an' ilay orinasa. Tamin' ny taona 2016 vao tanteraka ny fampanantenany. Niteraka asa sy lalana ary nampitombo ny [[fandripahana ala]] ny fandrosoan' ilay toeram-pitrandrahana<ref name=":3"><small>Gerety, Rowan Moore. "[https://www.scientificamerican.com/article/the-ecologists-and-the-mine/ The Ecologists and the Mine]". ''Scientific American''. [https://web.archive.org/web/20210611163302/https://www.scientificamerican.com/article/the-ecologists-and-the-mine/ Arsiva].</small></ref>. === Taomplo 2010 === ==== Fanoheran' ny vahoka ==== Tamin' ny taona 2011, nanao sonia fifanarahana fividianana [[herinaratra]] niaraka tamin' ny mpamokatra herinaratra tsy miankina i Rio Tinto. Ny fotodrafitrasa dia hanambatra ny 8&nbsp;MW amin' ny herin' ny [[masoandro]], 12&nbsp;MW amin' ny rivotra eny amoron-dranomasina ary ny rafitra fitahirizana angovo amin' ny bateria mba hanomezana herinaratra azo havaozina ny toeram-pitrandrahana ilmenita ao [[Tolagnaro|Fort Dauphin]]. Tamin' ny Janoary 2013, ny hetsi-panoheran' ny fokonolona momba ny fitrandrahana dia niharan' ny famoretana nataon' ny mpitandro filaminana izay nampiasa baomba mandatsa-dranomaso hanaparitahana ny vahoaka. Nanambara ny Rio Tinto fa efa nanome fanonerana tany aloha avy amin' ny tompon' ny tany anaovana fitrandrahana, ary nilaza fa mangataka onitra fanampiny ny fokonolona. Nitaraina ny mpikatroka amin' ny fihetsiketsehana fa 90 % amin' ny mpiasan' ilay fitrandrahana dia tsy avy ao an-toerana, izany fanambaràna izany dia notsipahin' ny Rio Tinto<ref name=":6"><small>"[https://news.mongabay.com/2019/11/madagascar-regulator-under-scrutiny-in-breach-at-rio-tinto-controlled-mine/ Madagascar regulator under scrutiny in breach at Rio Tinto-controlled mine]". ''[[Mongabay]]''. 2019-11-20. [https://web.archive.org/web/20230421181936/https://news.mongabay.com/2019/11/madagascar-regulator-under-scrutiny-in-breach-at-rio-tinto-controlled-mine/ Arsiva] tamin' ny 21/04/2023.</small></ref>. Nametra-pialana tamin' io taona io ihany koa ny Independent Advisory Panel ("kômity filankevitra mahaleotena") momba ilay toeram-pitrandrahana<ref name=":5" />. ==== Fandinganan' ny QMM ny faritra mpanefitra ==== Teo anelanelan' ny volana Desambra 2014 sy Janoary 2015 dia nandingana ny faritra mpanefitra eo anelanelany sy ny farihy [[Besaroy (farihy)|Besaroy]] ny asa fitrandrahana. Tonga hatrany amin' ny farihy Besaroy eo akaiky eo ny loto avy amin' ilay toeram-pitrandrahana tamin' ireo taona ireo, talohan' ny nampiaiky ny tompon' ilay toeram-pitrandrahana fa tsy nisy fefiloha fisakanana ny faikam-pitrandrahana ny ao amin' ilay toerana. Nilaza ny [[Office National pour l'Environnement|Office]] [[Office National pour l'Environnement|National pour l'Environnement]] na ONE ("Birao Nasiônaly misahana ny Tontolo Iainana") eto [[Madagasikara]] fa "azo tsinontsinoavina" ny vokatr' izany. Nitaraina ny fikambanana maro any an-toerana noho ny tsy fahafahan' izy ireo mijery ny tombana izay nitarika ny fehin-kevitry ny ONE. Nametra-panontaniana ny amin' ny fahafahan' ilay birao hifehy ny Rio Tinto ny tranokalam-baovao ''[[Mongabay]]''<ref name=":6" />. ==== Fisoroka ny zavatra ratsy kokoa ny QMM ==== Tamin' ny taona 2016, taorian' ny nanehoan' ny mpikambana ao amin' ny Biodiversity Committee (komitin' ny fahasamihafan' ny karazan-javamananaina") ao amin' ilay orinasa fa misy ny elanelana nampanantenaina sy hatao, dia tsy nitana intsony izany fampanantenana izany ny Rio Tinto, ka nanova paikady ho amin' ilay nofaritan' ny ''Scientific American'' hoe "misoroka ny zavatra ratsy kokoa" ary nanombana fa ity orinasa ity dia "vonona hamono an' io [[teboka mafanan' ny fahasamihafan' ny karazan-javamananaina]] io"<ref name=":3" />. Nametra-pialana ilay kômity tamin' ny Ôktôbra 2016<ref><small>Orengo, Yvonne (3 April 2017). "[https://theecologist.org/2017/apr/03/tall-tales-and-tailings-truth-about-rio-tintos-rare-earth-mine-madagascar Tall tales and tailings - the truth about Rio Tinto's rare earth mine in Madagascar]". ''The Ecologist''. [https://web.archive.org/web/20230404100109/http://www.theecologist.org/2017/apr/03/tall-tales-and-tailings-truth-about-rio-tintos-rare-earth-mine-madagascar Arsiva] tamin' ny 04/04/2023.</small></ref>, rehefa namoaka taratasy misokatra manakiana ny Rio Tinto, izay milaza fa "tsy hita mihitsy ny resaka momba ny tontolo iainana ao anatin' ny laharam-pahamehana dimy voalazan' ny [[Rio Tinto]]", sady maneho ny "tsy fahampian' ny fahatokisana fa hisy ny famatsiam-bola sy ny fahafaha-manao maharitra ho an' ny fandaharan' asa momba ny fahasaminhafan' ny karazan-javamananaina ao amin' ny QMM<ref name=":5"><small>Hatcher, Jessica (2013-02-08). "[https://world.time.com/2013/02/08/the-white-stuff-mining-giant-rio-tinto-unearths-unrest-in-madagascar/ The White Stuff: Mining Giant Rio Tinto Unearths Unrest in Madagascar]". ''Time''. ISSN 0040-781X. [https://web.archive.org/web/20230208044426/https://world.time.com/2013/02/08/the-white-stuff-mining-giant-rio-tinto-unearths-unrest-in-madagascar/ Arsiva].</small></ref>. ==== Fahitana oraniôma ao anany renirano ==== Tamin' ny taona 2019, ny famakafakana nataon' ny [[Andrew John Lees|Andrew Lees Trust]] dia nahitana fa 0,049 mg/L ny fatran' ny [[oraniôma]] ao amin' ny renirano eny ambanin' ilay toeram-pitrandrahana, ka 63 % ambony noho ny torolalan' ny [[Fikambanana Maneran-Tany momba ny Fahasalamana|Fikambanana]] [[Fikambanana Maneran-Tany momba ny Fahasalamana|Maneran-Tany momba ny Fahasalamana]] (na OMS) ho an' ny rano fisotro izany, fa 0,0256 mg/L kosa ny tahan' ny [[Firamainty|firaka mainty]], izay 256 % ambony noho izay atolotry ny OMS ho an' ny rano fisotro<ref name=":7" />. Tamin' io taona io ihany, dia niaiky ny Rio Tinto fa tsy nisy [[fefiloha fanangonana faikam-pitrandrahana]] teo amin' io toerana io<ref><small>"[https://theecologist.org/2019/mar/08/rio-tinto-retreats-sensitive-zone-madagascar Rio Tinto retreats from sensitive zone in Madagascar]". ''[[The Ecologist]]''. [https://web.archive.org/web/20230404085115/http://www.theecologist.org/2019/mar/08/rio-tinto-retreats-sensitive-zone-madagascar Arsiva] tamin' ny 04/04/2023..</small></ref>. === Taompolo 2020 === ==== Fividianan' ny Rio Tinto herinaratra ==== Tamin' ny taona 2021 dia nanao sonia fifanarahana hividianana herinaratra amin' ny mpamokatra herinaratra tsy miankina ny Rio Tinto. Ny fitaovana dia hanambatra ny tanjaka 8 MW avy amin' ny [[Angovon' ny masoandro|masoandro]], amin' ny 12 MW avy amin' ny [[Angovon-drivotra|rivotra]] an-dranomasina miampy rafitra fitahirizana angovo amin' ny bateria mba hanomezana herinaratra azo havaozina ho an' ilay toeram-pitrandrahana<ref><small>"[https://www.pv-tech.org/solar-wind-energy-storage-hybrid-to-power-rio-tinto-mine/ Hybrid to power Rio Tinto mine]". ''www.pv-tech.org'', [https://web.archive.org/web/20211123071645/https://www.pv-tech.org/solar-wind-energy-storage-hybrid-to-power-rio-tinto-mine/ Arsiva] tamin' ny 23/11/2021.</small></ref>. ==== Fisian' ny oraniôma sy firamainty anaty rano ==== Tamin' ny taona 2021, ny fanadihadiana nataon' ny mpikatroka dia nahita fa ny toerana sasany any ambanin' ny toeram-pitrandrahana dia manana [[oraniôma]] mihoatra ny 52 heny noho ny fenitry ny rano fisotro natolotry ny [[Fikambanana Maneran-Tany momba ny Fahasalamana|Fikambanana]] [[Fikambanana Maneran-Tany momba ny Fahasalamana|Maneran-Tany momba ny Fahasalamana]] (OMS), ary 42 heny ny fandotoana amin' ny [[Firamainty|firaka maity]]<ref><small>"[https://news.mongabay.com/2021/09/rio-tinto-owned-mine-is-polluting-malagasy-water-with-uranium-and-lead-ngos-say/ Rio Tinto-owned mine is polluting Malagasy water with uranium and lead, NGOs say]". ''[[Mongabay]]''. 01/09/2021. [https://web.archive.org/web/20230421181936/https://news.mongabay.com/2021/09/rio-tinto-owned-mine-is-polluting-malagasy-water-with-uranium-and-lead-ngos-say/ Arsiva] tamin' ny 21/04/2023.</small></ref>. ==== Fanoherana noho ny rano maloto sy fahafatesana trondro ==== Tamin' ny taona 2022 dia nijanona dimy andro ny toeram-pitrandrahana noho ny fihetsiketsehana nataon' ny mponina. Nampifandraisin' ny mpanao fihetsiketsehana amin' ny famoahana rano maloto avy ao amin' ilay toeram-pitrandrahana ny fahafatesan' ny [[trondro]], nefa nolavin' ny Rio Tinto izany. [[Fefiloha fanangonana faikam-pitrandrahana]] roa ao amin' ny toeram-pitrandrahana no namoaka rano 1&nbsp;000&nbsp;000 m³ ho any amin' ny renirano any an-toerana<ref><small>Orengo, Yvonne (2 December 2022). "[https://theecologist.org/2022/dec/02/villagers-demand-rio-tinto-compensation Villagers demand Rio Tinto compensation]". [[The Ecologist|''The Ecologist'']]. [https://web.archive.org/web/20230322200708/http://www.theecologist.org/2022/dec/02/villagers-demand-rio-tinto-compensation Arsiva] tamin' ny 22/03/2023.</small></ref>. Tsy nijanona izany fanogerana izany na tamin' ny taona 2023 aza<ref name=":12"><small>"[https://www.wrm.org.uy/bulletin-articles/madagascar-community-of-sainte-luce-says-no-to-destruction-from-mining Madagascar: Community of Sainte Luce says NO to destruction from mining] {{Wayback|url=https://www.wrm.org.uy/bulletin-articles/madagascar-community-of-sainte-luce-says-no-to-destruction-from-mining |date=20250326121649 }}", ''www.wrm.org.uy''</small></ref>. ==== Ahiahy momba ny toeram-panjonoana ==== Nisy tatitra nanasongadina ny fiantraikany ratsy eo amin' ny vondrom-piarahamonina ao an-toerana, anisan' izany ny fandotoana ny lalan-drano amin' ny [[oraniôma]] sy [[Firamainty|firaka]] amin' ny fatra ambony, izay nitarika ho amin' ny hetsika any amin' ny fitsarana izay nataon' ny mponina ao amin' ny tanàna voakasika. Fanampin' izany, nipoitra ny ahiahy momba ny mety ho fahapotehan' ny toeram-panjonoana sy ny tany fambolena, izay tena ilaina amin' ny fiveloman' ny mponina<ref name=":12" /><ref><small>"[https://earthworks.org/blog/timeline-of-events-at-the-qmm-mine-in-madagascar/?utm_source=chatgpt.com Timeline of Events at the QMM Mine in Madagascar]", ''earthworks.org''</small></ref><ref><small>"[https://www.theguardian.com/environment/2024/apr/04/rio-tintos-madagascar-mine-may-face-lawsuit-over-pollution-claims?utm_source=chatgpt.com Rio Tinto’s Madagascar mine may face lawsuit over pollution claims"], ''www.theguardian.com''</small></ref>. == Ny QMM sy ny famokarana ataony == === Toerana voakasika === Ny toeram-pitrandrahana ao Mandena dia ahitana akora [[diôksidana titanina]], ary fitrandrahana [[ilmenita]], 5 km avaratra-atsinanan' i [[Tolagnaro]]<ref name=":7"><small>Reid, Helen (2019-12-20). "[https://www.reuters.com/article/rio-tinto-madagascar-idINKBN1YO16A/ Water around Rio Tinto's Madagascar mine is high in lead, uranium - study]". ''Reuters''. [https://web.archive.org/web/20230424042844/https://www.reuters.com/article/rio-tinto-madagascar-idINKBN1YO16A Arsiva].</small></ref><ref name=":2"><small>Frank Harris, (2019) "[https://nucleus.iaea.org/sites/orpnet/home/Shared%20Documents/T2-Harris-Transport-Export-REE-Australia.pdf Transport and Export of Rare Earth Concentrates] {{Wayback|url=https://nucleus.iaea.org/sites/orpnet/home/Shared%20Documents/T2-Harris-Transport-Export-REE-Australia.pdf |date=20220120064220 }}", ''Rio Tinto'', [[:en:Wayback_Machine|Arsiva]]</small></ref>. Any amin' ny ala amoron-tsiraka no misy azy<ref><small>Orengo, Yvonne (3 April 2017). "[https://theecologist.org/2017/apr/03/tall-tales-and-tailings-truth-about-rio-tintos-rare-earth-mine-madagascar Tall tales and tailings - the truth about Rio Tinto's rare earth mine in Madagascar]". ''The Ecologist''. [https://web.archive.org/web/20230404100109/http://www.theecologist.org/2017/apr/03/tall-tales-and-tailings-truth-about-rio-tintos-rare-earth-mine-madagascar Arsiva].</small></ref>, akaikin' ny [[Valan-javaboarim-pirenena Andohahela|Valan-javaboarin' Andohahela]]<ref name=":2" /> sy ny [[Faritra fitahirizan-javaboarin' i Mandena]]<ref><small>Vyawahare, Malavika (2019-06-21). "[https://news.mongabay.com/2019/06/the-mine-that-promised-to-protect-the-environment-a-cautionary-tale/ The mine that promised to protect the environment: A cautionary tale]". ''Mongabay''.</small></ref>. Miantraika indrindra amin' ireto kaominina ireto ny hetsiky ny QIT Madagascar Minerals: [[Ampasy Nahampoa|Ampasy Nahampoana]] sy [[Mandromondromotra]] ary [[Tolagnaro]] (Andrakaraka)<ref name=":9"><small>"[https://pwyp.mg/fr/wp-content/uploads/2023/04/FR-Version_Study-Brief_PWYP-MG-2022-3.pdf L'impact négligé d'une exploitation à grande échell: le cas de la mine Rio Tinto/QMM à Madagascar]", ''<nowiki>https://pwyp.mg</nowiki>''</small></ref>. Ankoatra izay, manodidina ny 15 000 eo ho eo ny mponina mipetraka akaikin' ny toeram-pitrandrahana amin' ireo kaominina sy tanàna manodidina azy, izay ahitana an' Ampasy Nahampoana, Andrakaraka ary Mandromondromotra<ref name=":9" />. Anisan' ny voakasiky ny vokatry ny fitrandrahana koa ny Kaominin' i [[Mahatalaky]] izay ahitana ny tanàna kalin' i Sainte Luce<ref><small>"[https://www.wrm.org.uy/fr/articles-du-bulletin/madagascar-la-communaute-de-sainte-luce-dit-non-aux-destructions-causees-par-lexploitation-miniere Madagascar : la communauté de Sainte Luce dit NON aux destructions causées par l'exploitation minière]", ''www.wrm.org.uy''</small></ref>, === Ny akora trandrahina === [[Sary:Ilmenite-155036.jpg|vignette|198x198px|Sarina [[ilmenita]]]]Ny [[fasimainty]] dia ahitana [[ilmenita]] karazana mineraly vokatry ny fitambaran' ny ôksida mineralin' ny [[vy]] sy [[Titanina|titàna]] manana raikipohy simika FeTiO₃ izay ahitana [[maneziôma]] sy [[manganezy]] ary [[vanadiôma]] kely dia kely. Tsy tantera-pahazavana sady miloko mainty, izay mety hiova mankany amin' ny volontany mena somary manjelatra toy ny metaly izy ary mety hiendrika [[kristaly]]. Mety mahatratra 25 sm³ ny halehibeny. Tamin' ny voalohany, ny habetsahan' ny vokatra ilmenita novinavinaina ho azo dia 750&nbsp;000 taonina isan-taona, amin' ny fivoaran' ny fitrandrahana aty aoriana dia hitombo any amin' ny 2&nbsp;000&nbsp;000 taonina isan-taona izany. An' ny [[QIT-Fer et Titane]], orinasa kanadiana izay rantsan' ny orinasa goavana atao hoe [[Rio Tinto]] ny 80&nbsp;% amin' ny vokatra; ny 20&nbsp;% sisa no an' ny fanjakana malagasy.<ref><small>"[https://www.riotintomadagscar.com/index.htlm Rio Tinto QMM Madagascar Titanium Dioxide Mining Project". ''QMM web site''. Rio Tinto Group]. Notsidihina tamin'ny 11 Marsa 2009.</small></ref> Mba hahazoany mampiasa sambo lehibe hanondranana ny ilmenita any ivelany dia namatsy vola ny fanjakana malagasy ny Rio Tinto tamin' ny fanamboarana ny [[Seranan-tsambon' Ehoala|seranan-tsambon' i Ehoala]] ao Tôlagnaro. Ny orinasa dia mitrandraka tahiry [[ilmenita]], izay [[mineraly]] be diôksida-na titanina ampiasaina indrindra amin' ny fanamboarana fandoko ho an' ny loko sy ny kôsmetika ary vokatra hafa. Any Mandena sy ao Sainte-Luce ary ao Petriky no misy ny toeram-pitrandrahana tena lehibe, izaty mirefy 6.000 hektara eo ho eo. Hatramin' ny nanombohan' ilay tetikasa dia efa ho iray lavitrisa dôlara no nampiasain' ny QMM, ka anisan' ny mpamatsy vola be indrindra eto Madagasikara ny QMM<ref><small>"[https://fr.mongabay.com/2023/06/la-mort-de-poissons-pres-dune-mine-de-rio-tinto-a-madagascar-a-fait-ressurgir-les-doleances-de-la-population/?utm_source=chatgpt.com La mort de poissons près d’une mine de Rio Tinto à Madagascar a fait ressurgir les doléances de la population]", ''fr.mongabay.com''</small></ref>. Ny ilmenita azo dia alefa ao amin' ny seranan-tsambon' i Ehoala, mankany amin' ny toeram-panodinana, anisan' izany ny any [[Kanada]].<ref><small>"[https://emmanuelblivet.com/fr/portfolio-6921-triste-mine-a-madagascar?utm_source=chatgpt.com Triste mine à Madagascar]", ''emmanuelblivet.com''</small></ref>. == Ny tombontsoa azo == === Tombontsoan' ny faritra === ==== Ny seranan-tsambo ==== [[Sary:MG-ehoala-hafen.jpg|vignette|Ny [[seranan-tsambon' Ehoala]]]] Ny [[seranan-tsambon' Ehoala]], any Tolagnaro, dia natao voalohany mba hanamorana ny fanondranana ny [[ilmenita]] alain' ny QMM, nefa koa ampiasaina amin' ny fanafarana (vokatra fototra, kojakojam-panorenana, solika, fiara) sy ny fanondranana ([[taretra]], [[makamba]], [[Menaka zavamaniry|menaka]] [[Menaka zavamaniry|zavamaniry]], [[voamadinika]]), ka manohana ny mpamokatra ao an-toerana<ref name=":8"><small>"[https://midi-madagasikara.mg/rio-tinto-qmm-promotion-du-port-dehoala-et-dehoala-park/?utm_source=chatgpt.com Rio Tinto QMM : Promotion du port d’Ehoala et d’Ehoala Park] {{Wayback|url=https://midi-madagasikara.mg/rio-tinto-qmm-promotion-du-port-dehoala-et-dehoala-park/?utm_source=chatgpt.com |date=20251212062659 }}", ''MidiMadagasikara'', 28/01/2022</small></ref><ref><small>"[https://www.riotinto.com/en/operations/madagascar/qit-madagascar-minerals QIT Madagascar Minerals]", ''www.riotinto.com''</small></ref>. Noho ny fitaovana môderina sy ny fanarahana ny fenitra iraisam-pirenena momba ny fiarovana ny seranan-tsambo (anglisy: ''International Ship and Port Facility Security'' - ISPS) dia lasa fiantsonan' ny sambo mpitatitra mpandeha ilay seranan-tsambo ka mampiroborobo ny [[Fizahàn-tany|fizahantany]]. Mifanila amin' ny seranan-tsambo ny Ehoala Park izay faritra indostrialy mirefy 400 ha mahery, natao handraisana ny mpampiasa vola eto amin' ny firenena sy iraisam-pirenena sady vatsian' ny Rio Tinto herinaratra sy rano<ref name=":8" />.​ ==== Fanomezana asa ==== Araka ny nambaran' ny [[Rio Tinto]] dia mampiasa olona manodidina ny 2&nbsp;000 ny QMM, ka [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] ny 97 % amin' izany, izany hoe 1&nbsp;940. Ankoatra izay dia manohana orinasa eo anelanelan' ny 150 sy 200 ao an-toerana ilay orinasa, ka manampy amin' ny toekarenan' ny faritra<ref name=":11"><small>"[https://www.riotinto.com/en/news/releases/2023/rio-tinto-and-government-of-madagascar-reach-agreement-supporting-the-long-term-operation-of-qmm- Rio Tinto and Government of Madagascar reach agreement supporting the long-term operation of QMM]", ''www.riotinto.com''</small></ref>. ==== Fampaandrosoana ny fiainan' ny mponina eny ifotony ==== Misy koa ny asa fanohanana ny fiainan' ny mponina eny an-toerana<ref name=":11" />. Na izany aza dia tsy mahafa-pahasaahiranana ny mponina izany fa mbola miaina ao anaty fahantrana toy ny Malagasy maro rehetra sy ny voka-dratsin' ny fitrandrahana ireo mponina ireo<ref><small>"[https://pwyp.mg/fr/wp-content/uploads/2023/04/FR-Version_Study-Brief_PWYP-MG-2022-3.pdf Les impacts négligés d'un exploitation à grande échelle : le cas de la mine Rio Tinto/QMM à Madagascar] {{Wayback|url=https://pwyp.mg/fr/wp-content/uploads/2023/04/FR-Version_Study-Brief_PWYP-MG-2022-3.pdf |date=20250412194734 }}", ''pwyp.mg''</small></ref>. === Fidiram-bolan' ny fanjakana === Tompon' ny 20 % amin' ny vola miasa ao amin' ny QMM ny fanjakana malagasy, ka ahafahany misitraka mivantana ny vola miditra amin' ny fitrandrahana. Ankoatra izany, tamin' ny volana Febroary 2025, ny [[Rio Tinto]] dia nanao sonia fifanarahana famatsiam-bola mitentina 20 tapitrisa dôlara tamin' ny fanjakana malagasy fanarenana ny [[Lalam-pirenena faha-13|lalam-pirenena]] [[Lalam-pirenena faha-13|faha-13]], izay manatsara ny fotodrafitrasa nasionaly<ref><small>"[https://www.agenceecofin.com/actualites-infrastructures/2402-126117-madagascar-a-signe-un-accord-de-20-millions-avec-rio-tinto-pour-la-rehabilitation-de-la-rn13 Madagascar a signé un accord de 20 millions $ avec Rio Tinto pour la réhabilitation de la RN13]", ''www.agenceecofin.com''</small></ref>. === Fampandrosoana ny tanàna === Nandray anjara lehibe tamin' ny fampandrosoana an' i [[Tolagnaro]] ny QMM tamin' ny alalan' ny fampiasam-bola amin' ny fotodrafitrasa ao an-toerana, anisan' izany ny fanamboarana ny [[seranan-tsambon' Ehoala]], izay notokanana tamin' ny taona 2009, izay manamora ny fanondranana sy mampisondroso ny toekarena ao an-toerana. === Famatsiana angovo === Ankoatra izay dia manome herinaratra ho an' ny mponina efa ho 80&nbsp;000 eo ho eo ao Tolagnaro ilay orinasa miaraka amin' ny orinasam-pirenena [[Jiro sy Rano Malagasy|JIRAMA]]<ref><small>"[https://www.rfi.fr/fr/afrique/20230608-des-discussions-autour-du-futur-r%C3%A9gime-fiscal-de-la-principale-mine-de-madagascar Des discussions autour du futur régime fiscal de la principale mine de Madagascar]", ''Radio France international'', 8 Jona 2023, [https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=https%3A%2F%2Fwww.rfi.fr%2Ffr%2Fafrique%2F20230608-des-discussions-autour-du-futur-r%25C3%25A9gime-fiscal-de-la-principale-mine-de-madagascar#federation=archive.wikiwix.com&tab=url Arsiva].</small></ref>. Misy kaominina maromaro ao an-toerana voakasiky ny fitrandrahana sy ny hetsika fampandrosoana ara-tsôsialy ataon' ny QMM<ref><small>"[https://epe.bac-lac.gc.ca/100/201/300/vertigo/html/v09no3/2401?utm_source=chatgpt.com Économie politique du développement minier à Madagascar : l’analyse du projet QMM à Tolagnaro (Fort-Dauphin)]", ''epe.bac-lac.gc.ca''</small></ref>. Tamin' ny taona 2021 dia nanao sonia fifanarahana hividianana herinaratra amin' ny mpamokatra herinaratra tsy miankina ny Rio Tinto. Ny fitaovana ampiasaina dia voalaza fa hanambatra ny 8 MW avy amin' ny masoandro sy 12 MW avy amin' ny rivotra an-dranomasina ary tambatra bateria fitahirizana angovo mba hanomezana angovo azo havaozina ho an' ny toeram-pitrandrahana<ref><small>"[https://africa-energy-portal.org/news/madagascar-cbe-connect-8-mwp-solar-power-plant-tolagnaro-mine?utm_source=chatgpt.com MADAGASCAR: CBE to connect an 8 MWp solar power plant to the Tôlagnaro mine]"; ''africa-energy-portal.org''</small></ref>. == Olana eo amin' ny fiainan' ny mponina == === Olan' ny fananan-tany === Maro ny olona ao [[Tolagnaro]] nitaraina fa nalaina hanatontosana ny asan' ny QMM ny taniny sady nampanantenaina fa hahazoany tambiny na onitra ara-bola izany nefa tsy nahafa-po ny tompon-tany na tsy azony mihitsy izany tambiny na onitra izany<ref><small>"[https://www.wrm.org.uy/fr/articles-du-bulletin/madagascar-une-compensation-absurde? Madagascar : Une « compensation absurde »] {{Wayback|url=https://www.wrm.org.uy/fr/articles-du-bulletin/madagascar-une-compensation-absurde |date=20250708075643 }}", ''www.wrm.org.uy''</small></ref><ref><small>"[https://storytellingco.com/rio-tintos-social-license-breached-in-madagascar/ Rio Tinto’s ‘social license’ breached in Madagascar]", ''storytellingco.com''</small></ref><ref><small>"[https://1library.net/article/contesting-heritage-examples-rio-tinto-qmm-ilmenite-fort.qo13r6jz? Contesting heritage – Examples from the Rio Tinto/QMM Ilmenite mine in Fort-Dauphin, Southeast Madagascar]", ''1library.net''</small></ref>. === Fahalotoan' ny rano fisotro === Atahorana ny mety handotoan' ny QMM ny rano fisotro (izay sintonina avy amin' ny reniranon' Ambavarano) sy ny [[Ranomasimbe Indiana|ranomasina]] ao [[Tolagnaro]] ary ny fiantraikan' izany amin' ny fahasalamam-bahoaka ao amin' io tanàna io. Ny QMM anefa mitsipaka ny fiampangana azy ho tompon' antoka amin' ny fandotoana ny rano<ref><small>"[https://la1ere.francetvinfo.fr/reunion/madagascar-la-qmm-nie-toute-pollution-et-responsabilite-dans-la-mort-des-poissons-1284844.html Madagascar : la QMM nie toute pollution et responsabilité dans la mort des poissons]", ''la1ere.francetvinfo.fr''</small></ref><ref name=":10"><small>"[https://earthworks.org/blog/timeline-of-events-at-the-qmm-mine-in-madagascar Timeline of Events at the QMM Mine in Madagascar]", ''earthworks.org''</small></ref>. Ny solombavambahoaka voafidy tao [[Toliara]], [[Siteny Randrianasoloniaiko]], dia nanainga ny fitondram-panjakana malagasy mba hidina any Tolagnaro hanao fanadihadiana momba io fitrandrahana io, fitrandrahana izay heverina fa miteraka fahasembanan' ny zaza sahala amin' ny vokatry ny baomba atômika<ref><small>[https://la1ere.francetvinfo.fr/reunion/madagascar-enfants-victimes-mines-ilmenite-617538.html "Madagascar: les enfants victimes des mines d'ilménite"] in ''la1ere.francetvinfo.fr'' (14/08/2018). Notsidihina 25/01/2019.</small></ref>. === Fahafatesana biby an-drano === Tamin' ny volana Desambra 2018, taorian' ny firotsahan' ny [[orana]] dia nikoriana nankany amin' ny [[farihy]] ka nitarika fahafatesana [[trondro]] maro ny rano maloto. Tamin' ny volana Janoary 2019 dia nisy trondro maro maty tao amin' ny sisin-dranomasin' i [[Tolagnaro]] ka niteraka tsy fahalafosan' ny [[hazandrano]] teny an-tsena izany sady nisy fiantraikany amin' ny asa fiveloman' ny [[Jono|mpanjono]]. Ahiahina ho akora simika tsy voatandrina avy tao amin' ny QMM izay niparitaka tao an-dranomasina no niteraka izany<ref name=":10" />. Nitranga indray ny fahafatesana trondro maro tamin' ny volana Marsa 2022 teo akaikin' ny toerana anaovan' ny [[Rio Tinto]] fitrandrahana<ref name=":0"><small>"[https://2424.mg/environnement-des-poissons-morts-decouverts-autour-du-seuil-deversoir-de-qmm-a-tolagnaro-les-activites-de-peche-autour-du-site-et-la-vente-de-produits-provenant-du-site-interdites/ Environnement – Des poissons morts découverts autour du seuil déversoir de QMM à Tolagnaro, les activités de pêche autour du site et la vente de produits provenant du site interdites]", ''2424.mg''</small></ref><ref name=":1"><small>"[https://yonnelautre.fr/spip.php?article17589 Madagascar : La mort de poissons près d’une mine de Rio Tinto a fait ressurgir les doléances de la population]", ''yonnelautre.fr''</small></ref>. Izany toe-javatra izany dia niteraka hetsi-panoherana avy amin' ny vahoaka, indrindra ireo izay mivelona amin' ny fanjonoana sy ny fikambanana amin' ny firaisa-monim-pirenena. Nanda ny fiampangana azy toy ny ahazatra ny Rio Tinto<ref><small>Malavika Vyawahare, nadikan' i Sophie Fleurdepine, "[https://fr.mongabay.com/2023/06/la-mort-de-poissons-pres-dune-mine-de-rio-tinto-a-madagascar-a-fait-ressurgir-les-doleances-de-la-population/ La mort de poissons près d’une mine de Rio Tinto à Madagascar a fait ressurgir les doléances de la population]", ''Mongabay''.30 juin 2023.</small></ref><ref name=":1" />. Manoloana izany rehetra izany dia andrasana foana ny valin' ny fanadihadiana ampanaovin' ny fitondram-panjakana malagasy, izay matetika tsy mivoaka na manala ny maha tompon' andrakitra ny QMM<ref name=":0" />. Ny fitondram-panjakana malagasy, amin' ny alalan' ny [[Autorité nationale de l'eau et de l’assainissement]] (ANDEA), mihitsy no voalaza fa nanome alalana ny QMM hanary ny rano avy nampiasainy any amin' ireo renirano eo akaikiny<ref name=":10" />. === Fandotoana === Tamin' ny taona 2019, ny famakafakana nataon' ny ''[[Andrew John Lees#Ny Andrew Lees Trust|Andrew Lees Trust]]'' dia nahita fa 0,049 mg/l ny fatran' ny [[oraniôma]] ao amin' ny renirano, ka 63 % ambony noho ny torolalan' ny [[Fikambanana Maneran-Tany momba ny Fahasalamana]] (frantsay: ''Organisation mondiale de la Santé'' - OMS, na ''World Health Organization'' - WHO) momba ny rano fisotro izany, raha 0,0256 mg/l kosa ny tahan' ny [[Firamainty|firaka]], ka 256 % ambony noho ny soso-kevitry ny OMS ho an' ny rano fisotro izany. Tamin' io taona io ihany dia niaiky ny Rio Tinto fa tsy misy ny fefiloha fisakanana ny faikam-pitrandrahana eo an-toerana<ref name=":10" /><ref name=":10" />. Tamin' ny taona 2021, ny famakafakana nataon' ny mpikatroka dia nahatsikaritra fa ny toerana sasany eny ambanin' ny toeram-pitrandrahana dia misy oraniôma in-52 heny noho ny fenitry ny rano fisotro araka ny lazain' ny Fikambanana Maneran-Tany momba ny Fahasalamana, ary fandotoana amin' ny alalan' ny firaka in-42 heny noho ny fenitra<ref name=":10" />. === Fifanolanana amin' ny mponina === Tamin' ny Janoary 2013, ny hetsi-panoheran' ny fokonolona momba ilay fitrandrahana dia ravan' ny mpitandro filaminana malagasy izay nampiasa baomba mandatsa-dranomaso hanaparitahana ny vahoaka<ref><small>"[https://www.ejolt.org/2013/01/madagascar-local-protests-against-rio-tinto/ Madagascar: Local protests against Rio Tinto] {{Wayback|url=https://www.ejolt.org/2013/01/madagascar-local-protests-against-rio-tinto/ |date=20250806055956 }}", ''www.ejolt.org''</small></ref><ref><small>"[https://climate-diplomacy.org/case-studies/mining-conflict-madagascar? Mining Conflict in Madagascar]", c''limate-diplomacy.org''</small></ref>. Nihevitra ny [[Rio Tinto]] fa io hetsi-panoherana io dia avy amin' ny fitakiana onitra vola fanampin' ny teo aloha ataon' ny tompon' ny tany misy ny toeram-pitrandrahana<ref><small>"[https://www.ejolt.org/2013/11/rio-tinto-compensation-manipulation-in-southeast-madagascar/ Rio Tinto: compensation manipulation in southeast Madagascar] {{Wayback|url=https://www.ejolt.org/2013/11/rio-tinto-compensation-manipulation-in-southeast-madagascar/ |date=20250519174008 }}", ''www.ejolt.org''</small></ref><ref><small>"[https://www.researchgate.net/publication/353436866_The_mining-conservation_nexus_Rio_Tinto_development_'gifts'_and_contested_compensation_in_Madagascar_LDPI_Working_Paper_no_11 The mining-conservation nexus: Rio Tinto, development 'gifts' and contested compensation in Madagascar (LDPI Working Paper no. 11)]", ''www.researchgate.net''</small></ref>. Nilaza ny mpikatroka ao an-toerana fa 90 % amin' ny mpiasan' ilay orinasa dia tsy mponina avy ao an-toerana. Izany fanambaràna izany dia nolavin' ny Rio Tinto. === Tsy fanajana ny fepetra sasany === Nametra-pialana tamin' io taona io ihany koa ny komity filan-kevitra mahaleotena tao amin' ilay orinasa noho ny fanjavonan' ny firesahana rehetra momba ny tontolo iainana ao anatin' ny laharam-pahamehana dimin' ny Rio Tinto<ref><small>"[https://www.miningsee.eu/tall-tales-tailings-truth-rio-tintos-rare-earth-mine-madagascar/ Tall tales and tailings - The truth obout Rio Tinto's rare earth mine Madagascar]", ''www.miningsee.eu''</small></ref><ref><small>"[https://www.scientificamerican.com/article/the-ecologists-and-the-mine/ The Ecologists and the Mine]", ''www.scientificamerican.com''</small></ref>. Teo anelanelan' ny volana Desambra 2014 sy Janoary 2015 dia tafiditra ao amin' ny faritra manelanelana ny toerana misy ny fitrandrahana sy ny farihin' i [[Besaroy (farihy)|Besaroy]] ny asa ataon' ilay orinasa<ref><small>"[https://earthworks.org/blog/timeline-of-events-at-the-qmm-mine-in-madagascar/ Timeline of Events at the QMM Mine in Madagascar]", ''Earthworks''</small></ref><ref><small>"[https://londonminingnetwork.org/2019/03/disaster-waiting-to-happen-rio-tintos-mining-waste/ Rio Tinto’s mining waste: a disaster waiting to happen?]", ''Andrew Lees Trust''</small></ref>. Nilaza ny [[Office National pour l'Environnement]] (ONE) fa azo tsinontsinoavina ny fiatraikan' izany<ref><small>"[https://www.minesandcommunities.org/article.php?a=14168& Madagascar environmental regulator under scrutiny for Rio Tinto relationship]", ''www.minesandcommunities.org''</small></ref>. Nitaraina ny fikambanana any ifotony noho ny tsy fahafahany mahita ny tombana nataon' ny ONE ka nahafahan' ity farany ity namoaka izany fehin-kevitra izany, izany hoe ny tsy fisian' ny mangarahara<ref><small>"[https://news.mongabay.com/2019/11/madagascar-regulator-under-scrutiny-in-breach-at-rio-tinto-controlled-mine/ Madagascar regulator under scrutiny in breach at Rio Tinto-controlled mine]", ''news.mongabay.com''</small></ref>. Ny tranokalam-baovao ''[[Mongabay]]'' dia nanontany tena ny amin' ny fahafahan' ilay birao hifehy ny Rio Tinto, satria mampiahiahy ny fisian' ny fahaleovantena marina ananan' ny ONE izay vatsian' ny Rio Tinto vola<ref><small>"[https://news.mongabay.com/2019/04/madagascar-rio-tinto-mine-breaches-sensitive-wetland/ Madagascar: Rio Tinto mine breaches sensitive wetland]", ''news.mongabay.com''</small></ref>. === Fahafatesana trondro === Tamin' ny taona 2022 dia nijanona dimy andro ny fitrandrahana noho ny fihetsiketsehana nataon' ny mponina noho ny fahafatesan' ny trondro anarivony tao amin' ny farihin' [[Ambavarano (farihy)|Ambavarano]] vokatry ny fanariana rano maloto avy ao amin' ny toeram-pitrandrahana<ref name=":13"><small>"[https://news.mongabay.com/2023/05/fish-deaths-near-rio-tinto-mine-in-madagascar-dredge-up-community-grievances/ Fish deaths near Rio Tinto mine in Madagascar dredge up community grievances]", ''news.mongabay.com''</small></ref>, izany dia nolavin' ny Rio Tinto<ref><small>"[https://media.business-humanrights.org/media/documents/BHRRC_response_Final_11.12.23_2.pdf Rio Tinto response to BHRRC]", ''media.business-humanrights.org''</small></ref>. Fefiloha fihazonana faikam-pitrandrahana roa ao amin' ilay toeram-pitrandrahana no nanary rano iray tapitrisa metatra toratelo any amin' ny renirano ao an-toerana<ref name=":10" /><ref><small>"[https://www.reuters.com/markets/commodities/rio-tintos-madagascar-mine-restarts-after-reaching-deal-with-protesters-2022-05-24/ Rio Tinto's Madagascar mine restarts after reaching deal with protesters]", ''www.reuters.com''</small></ref>. Tao amin' ny renirao [[Mandromodromotra (ony)|Mandromondromotra]], no nanatantedrahana izany izay nahazoany alalana tamin' ny [[Autorité nationale de l'eau et de l’assainissement|Autorité Nationale de l'Eau et de l'Assainissement]] (ANDEA) izany<ref name=":13" /><ref><small>"[https://www.riotinto.com/-/media/content/documents/operations/qmm/rt-qmm-water-discharge-monitoring-data-2021.pdf?rev=7e8c95bc96c84782937dabe314366004 QMM Water Discharge Monitoring Data March 2021 (PDF)]", ''www.riotinto.com''</small></ref>. == Jereo koa == * Fitrandrahana ** [[Fitrandrahana harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara]] ** [[Rio Tinto]] ** [[QIT-Fer et Titane]] ** [[Toliara Sands]] ** [[Base Toliara]] * Akora ** [[fasimainty]] - [[ilmenita]] - [[maneziôma]] - [[manganezy]] - [[vanadiôma]] - [[oraniôma]] - [[titanina]] - [[Diôksidana titanina|diôksida-na titanina]] - [[Firamainty|firaka]] - [[zirkôna]] - [[mônazita]] - [[karbônina]] - [[tany hamatra]] - [[metaly mavesatra]] - * Fotodrafitrasa ** [[Seranan-tsambon' Ehoala]] ** [[Lalam-pirenena faha-13]] ** [[Seranam-piaramanidin' i Tolagnaro]] * Toerana ** [[Ambavarano (farihy)]] ** [[Besaroy (farihy)]] ** [[Lanirano (farihy)]] ** [[Mandromodromotra (ony)]] ** [[Faritra fitahirizan-javaboarin' i Mandena]] == Rohy ivelany == '''Lalàna''' * "[https://www.assemblee-nationale.mg/wp-content/uploads/2020/11/Loi-n%C2%B0-99-022-portant-Code-minier.pdf Loi-n°-99-022-portant-Code-minier]", ''www.assemblee-nationale.mg'' * "[https://www.assemblee-nationale.mg/wp-content/uploads/2024/02/LOI-n%C2%B0-2023-007-Code-minier.pdf Loi-n°-2023-007-Code-minier] {{Wayback|url=https://www.assemblee-nationale.mg/wp-content/uploads/2024/02/LOI-n%C2%B0-2023-007-Code-minier.pdf |date=20250826023823 }}", ''www.assemblee-nationale.mg'' '''Vidéo''' * "[https://www.youtube.com/watch?v=HaUJsBpm498 Madagascar, les espoirs déçus autour d'une entreprise minière]", ''www.youtube.com'' * "[https://www.youtube.com/watch?v=x0RLpGNk6jg Madagascar : la communauté de Sainte Luce dit NON à l'exploitation minière]", ''www.youtube.com'' * "[https://www.youtube.com/watch?v=2FLBc18oJUg RIO TINTO QMM - Billiongate "Miliara afa-drakotra]", ''www.youtube.com'' * "[https://www.youtube.com/watch?v=5KZgMpO5h5U Rio Tinto, une multinationale dans un coin perdu de Madagascar - Documentaire Investigation]", ''www.youtube.com'' * "[https://www.youtube.com/watch?v=irbsM5TYpcM Madagascar : Rio Tinto QMM Fort Dauphin]", ''www.youtube.com'' * "[https://www.youtube.com/watch?v=ARWniEL6FxY The solar and wind hybrid at Rio Tinto’s mine in Madagascar enabling responsible mining]", ''www.youtube.com'' * "[https://www.youtube.com/watch?v=ry4McEDLEAc Info K Mada: ONE QMM du 19 Septembre 2018 by Kolo TV]", ''www.youtube.com'' * "[https://www.youtube.com/watch?v=GN7QrTNwrg8 Les effets négatifs de l'arrivée de Rio Tinto]", ''www.youtube.com'' * "[https://www.youtube.com/watch?v=-xYbY7YNeKw Rio Tinto, Fer et Titane: Madagascar QMM 2011]", ''www.youtube.com'' * "[https://www.youtube.com/watch?v=qeGHYVAdE_8 QMM]", ''www.youtube.com'' '''Samihafa''' * "[https://www.rfi.fr/fr/afrique/20221219-madagascar-accord-de-sortie-de-crise-trouv%C3%A9-entre-le-minier-qmm-l-%C3%A9tat-et-les-manifestants Madagascar: accord de sortie de crise trouvé entre le minier QMM, l'État et les manifestants]", ''rfi.fr'' (20/12/2022) * "[https://africanmanager.com/madagascar-nouvelles-tensions-autour-des-activites-de-lentreprise-miniere-qmm/ Madagascar: Nouvelles tensions autour des activités de l’entreprise minière QMM]", ''africanmanager.com'' (5 juillet 2023) * "T[https://lexpress.mg/04/07/2023/taolagnaro-letau-se-resserre-autour-de-qmm/ aolagnaro - l'étau se resserre autour de QMM]", ''lexpress.mg'' (4 juillet 2023) * "[https://lexpress.mg/05/07/2023/taolagnaro-les-employes-de-qmm-rentrent-chez-eux/ Taolagnaro - Les employés de QMM rentre chez eux]", ''lexpress.mg'' (5 juillet 2023) * "[https://www.rfi.fr/fr/afrique/20230704-madagascar-nouvelles-tensions-autour-des-activit%C3%A9s-de-l-entreprise-mini%C3%A8re-qmm-%C3%A0-fort-dauphin Madagascar: nouvelles tensions autour des activités de l'entreprise minière QMM à Fort-Dauphin]", ''rfi.fr'' (04/07/2023) * <small>"</small>[https://www.riotintomadagscar.com/index.htlm Rio Tinto QMM Madagascar Titanium Dioxide Mining Project". ''QMM web site''. Rio Tinto Group].. * "[https://www.business-humanrights.org/fr/derni%C3%A8res-actualit%C3%A9s/les-deux-manifestants-de-tolagnaro-fort-dauphin-ont-obtenu-une-libert%C3%A9-provisoire-mais-ont-subi-des-violations-de-leurs-droits/ Les deux manifestants de Tolagnaro Fort-Dauphin ont obtenu une liberté provisoire mais ont subi des violations de leurs droits]", ''business-humanrights.org'' * [https://la1ere.francetvinfo.fr/reunion/madagascar-enfants-victimes-mines-ilmenite-617538.html "Madagascar: les enfants victimes des mines d'ilménite"] in ''la1ere.francetvinfo.fr'' (14/08/2018). Notsidihina tamin' ny 25/01/2019. * "[https://www.pnae.mg/docs/ee/doc-qmm/rapport-investigation-one-cse-cnre-mission-expertise-eau-qmm-lanirano-evatraha-fd.pdf Mission d'expertise sur l'incidence des eaux de débordements de QMM dans le système lagunaire Lanirano-Evatraha à Fort-Dauphin (05 au 09 Février 2019)]", ''Office National pour l'Environnement'', 2019. * "[https://www.theguardian.com/environment/2024/apr/04/rio-tintos-madagascar-mine-may-face-lawsuit-over-pollution-claims Rio Tinto’s Madagascar mine may face lawsuit over pollution claims]", ''www.theguardian.com'' * "[https://2424.mg/exploitation-miniere-60-des-ristournes-de-qmm-versees-a-trois-communes-de-la-region-anosy EXPLOITATION MINIERE – 60% des ristournes de QMM versées à trois communes de la région Anosy]", ''2424.mg'' == Loharano sy fanamarihana == [[Sokajy:Orinasa malagasy]] [[Sokajy:Fitrandrahana]] [[Sokajy:Rio Tinto]] [[Sokajy:Monazita]] mt50jiyp7ebmlycfjhbfqqwcrv8w5p0 0 244446 1150039 1084288 2026-08-29T16:04:19Z ~2026-43677-38 40632 1150039 wikitext text/x-wiki [[Sary:Wagons à Havre-Saint-Pierre - Rio Tinto Fer et Titane, Québec.jpg|vignette|291x291px|Vagô mampidina [[ilmenita]], avy any amin' ny toeram-pitrandrahana any amin' ny farihy Tio eo amin' ny seranan-tsambon' i Havre-Saint-Pierre, [[Québec]]/[[Kanada]]. Ao amin' ny tanin' ny orinasa Rio Tinto Fer et Titane izay nitantana ilay toerana nanomboka tamin' ny taona 1948.]] Ny [[QIT-Fer et Titane|'''QIT'''-'''Fer''' '''et''' '''Titane''']], izay atao hoe koa [[QIT-Fer et Titane|Rio Tinto Fer et Titane]], izay fantatra tany aloha tamin' ny anarana hoe '''QIT''' ('''Quebec Iron and Titanium corporation''') dia orinasa kebekoà, izay sampan' ny orinasa mpitrandraka iraisam-pirenena tao hoe [[Rio Tinto]]. Ny fitrandrahana sy ny fanodinana ny [[ilmenita]] izay akora misy [[Titanina|titàna]] no tena asa sahaniny. Roa ny toerana lehibe anaovan' ny QIT-Fer et Titane ny fitrandrahana: # ny fitrandrahana ilmenita ao amin' ny farihy Tio eo akaikin' i Havre-Saint-Pierre ao avaratr' i [[Québec (tanàna)|Quebec]] sady manadio ny akora azo izy (diôksidana titàna sy [[vy anidina]] sy [[fanitso]] ary [[metaly]] hafa koa) ao amin' ny tapany atsimon' i [[Québec|Quebec]]. Tamin' ny taona 2008 dia nampiasa olona 300 ny fihadiana sy ny fitaterana ny akorana ilmenita. # [[Sary:Complexe Rio Tinto Sorel-2.jpg|vignette|Orinasa Rio Tinto ao Sorel Quebec]]ny fanodinana akoram-by ao Saint-Joseph-de-Sorel, mifanefitra amin' i Sorel-Tracy any [[Kanada]], izay mamokatra akora misy titàna sy metaly. Vokarin' ny Poudres Metalliques du Québec, izay orinasa miray aminy ihany, ny vokatra sasany. Tamin' ny taona 2008 dia nampisa olona miisa 1&nbsp;750 io toeram-pitrandrahana io, izay sahanin' ireo orinasa roa ireo<ref><small>Rio Tinto Fer et Titane, ''Rapport de développement durable 2008''.</small></ref>. Manodina ny akorana ilmenita avy ao amin' ny farihy Tio izy. Tamin' ny taona 2009 ity orinasa ity dia nanomboka nampiasa ny ilmenita avy eto [[Madagasikara]], izay trandrahan' ny zanak' orinasan' i Rio Tinto ihany koa, dia ny [[QIT Madagascar Minerals]] ao [[Tolagnaro|Tôlagnaro]] (Fort-Dauphin). == Jereo koa == * [[Rio Tinto]] * [[QIT Madagascar Minerals]] * [[Seranan-tsambon' Ehoala|Seranan-tsambon' i Ehoala]] * [[Toliara Sands]] *[[Base Toliara]] == Tsiahy: == [[Sokajy:Monazita]] 2f88g1ju2qy2lfgbmhy8h18vxdwp74g 1150042 1150039 2026-08-29T16:09:09Z ~2026-43677-38 40632 1150042 wikitext text/x-wiki [[Sary:Wagons à Havre-Saint-Pierre - Rio Tinto Fer et Titane, Québec.jpg|vignette|291x291px|Vagô mampidina [[ilmenita]], avy any amin' ny toeram-pitrandrahana any amin' ny farihy Tio eo amin' ny seranan-tsambon' i Havre-Saint-Pierre, [[Québec]]/[[Kanada]]. Ao amin' ny tanin' ny orinasa Rio Tinto Fer et Titane izay nitantana ilay toerana nanomboka tamin' ny taona 1948.]] Ny [[QIT-Fer et Titane|'''QIT'''-'''Fer''' '''et''' '''Titane''']], izay atao hoe koa [[QIT-Fer et Titane|Rio Tinto Fer et Titane]], izay fantatra tany aloha tamin' ny anarana hoe '''QIT''' ('''Quebec Iron and Titanium corporation''') dia orinasa kebekoà, izay sampan' ny orinasa mpitrandraka iraisam-pirenena tao hoe [[Rio Tinto]]. Ny fitrandrahana sy ny fanodinana ny [[ilmenita]] izay akora misy [[Titanina|titàna]] no tena asa sahaniny. Roa ny toerana lehibe anaovan' ny QIT-Fer et Titane ny fitrandrahana: # ny fitrandrahana ilmenita ao amin' ny farihy Tio eo akaikin' i Havre-Saint-Pierre ao avaratr' i [[Québec (tanàna)|Quebec]] sady manadio ny akora azo izy (diôksidana titàna sy [[vy anidina]] sy [[fanitso]] ary [[metaly]] hafa koa) ao amin' ny tapany atsimon' i [[Québec|Quebec]]. Tamin' ny taona 2008 dia nampiasa olona 300 ny fihadiana sy ny fitaterana ny akorana ilmenita. # [[Sary:Complexe Rio Tinto Sorel-2.jpg|vignette|Orinasa Rio Tinto ao Sorel Quebec]]ny fanodinana akoram-by ao Saint-Joseph-de-Sorel, mifanefitra amin' i Sorel-Tracy any [[Kanada]], izay mamokatra akora misy titàna sy metaly. Vokarin' ny Poudres Metalliques du Québec, izay orinasa miray aminy ihany, ny vokatra sasany. Tamin' ny taona 2008 dia nampisa olona miisa 1&nbsp;750 io toeram-pitrandrahana io, izay sahanin' ireo orinasa roa ireo<ref><small>Rio Tinto Fer et Titane, ''Rapport de développement durable 2008''.</small></ref>. Manodina ny akorana ilmenita avy ao amin' ny farihy Tio izy. Tamin' ny taona 2009 ity orinasa ity dia nanomboka nampiasa ny ilmenita avy eto [[Madagasikara]], izay trandrahan' ny zanak' orinasan' i Rio Tinto ihany koa, dia ny [[QIT Madagascar Minerals]] ao [[Tolagnaro|Tôlagnaro]] (Fort-Dauphin). == Jereo koa == * [[Rio Tinto]] * [[QIT Madagascar Minerals]] * [[Seranan-tsambon' Ehoala|Seranan-tsambon' i Ehoala]] * [[Toliara Sands]] *[[Base Toliara]] == Tsiahy: == [[Sokajy:Monazita]] [[Sokajy:Rio Tinto]] fgeu5fr0aj5go96kweqw9599j4w3ofr 0 244449 1150045 1126560 2026-08-29T16:12:00Z ~2026-43677-38 40632 1150045 wikitext text/x-wiki [[Sary:120CollinsSt.jpg|vignette|Ao amin' ny tranoben' ny 120 Collins Street any Melbourne, [[Aostralia]] ny foibe aostralianan' ny Rio Tinto.]] Ny [[Rio Tinto|'''Rio''' '''Tinto''']] dia vondron' orinasa mpitrandraka [[harena an-kibon' ny tany]] anglô-aostraliana misandrahaka maneran-tany, izay miorina indrindra ao [[Aostralia]] sady manana foibe roa (any [[Melbourne]] sy any [[Lôndôna]]) sy ao [[Amerika Avaratra]]. Io vondrona io dia hita ihany koa amin' ny firenena maro ao amin' ny [[Kôntinenta]] dimy, nefa ny ampahany be amin' ny fitrandrahany dia ao Aostralia sy ao [[Kanada]]. Ny fananany dia mitentina 81 lavitrisa [[dôlara]], izay azy amin' ny alalan' ny tambajotran' orinasa sy sampana maro<ref name=":1"><small>[http://www.riotinto.com/documents/investors_databook/March_09_Chartbook.pdf Rio Tinto Chartbook] {{Wayback|url=http://www.riotinto.com/documents/investors_databook/March_09_Chartbook.pdf |date=20110715190346 }}, marsa 2009, Rio Tinto Group, notsidihina tamin'ny 08-04-2009</small></ref>. Hatramin' ny nividiany ny Alcan sy ny famoronana ny Rio Tinto Alcan, ny fitrandrahana ny [[viraty]] (na alominiôma) no lehibe indrindra amin' ny anton' asa sahaniny: niteraka 40 % amin' ny varotra nataony tamin' ny taona 2008 izany<ref>{{Cite web |title=<small>Rapport annuel 2008</small> |url=http://www.riotinto.com/annualreport2008/pdfs/AnnualReport2008.pdf |accessdate=2018-04-16 |archivedate=2016-03-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303212213/http://www.riotinto.com/annualreport2008/pdfs/AnnualReport2008.pdf }}</ref>. Ny fitrandrahana ny [[vy]] kosa dia 28 % amin' ny varotra ataony, ary ny Rio Tinto, niaraka tamin' ny orinasa BHP Billiton sy ny orinasa Vale, dia iray amin' ny vondrona telo izay manjaka amin' ny tsena maneran-tany amin' ny fitrandrahana sy fivarotana io akora io. Anisan' ny asa sahaniny amin' ny sehatra hafa iasan' ilay vondrona ny [[arintany]] sy ny [[varahina]]. Sampan' ny Rio Tinto ny [[QIT-Fer et Titane]] izay manana zana-tsampana hafa ka ny eto [[Madagasikara]] dia ny [[QIT Madagascar Minerals]] (QMM) izay miorina ao [[Taolagnaro|Tôlagnaro]] (Fort-Dauphin) sady mitrandraka [[ilmenita]] na "fasi-mainty". == Tantarany == [[Sary:Rio tinto river CarolStoker NASA Ames Research Center.jpg|vignette|234x234px|Ny anaran' ilay orinasa dia nalaina avy amin' ny anaran' ity renirano hita eto amin' ny sary ity, dia i [[Río Tinto (ony)|Rio Tinto]], izay lasa mena noho ny fahalotoana navelan'ny tantara (fitarihan-drano miharo asidra, vokatry ny fitrandrahana tany aloha ela be, mety tany amin' ny [[Andro Taloha]]).]] === Fanombohany niasa tao Espaina === Naorina tamin' ny taona 1873 ny Rio Tinto, rehefa nisy fikambanana iraisam-pirenenan' ny mpampiasa vola niforona mba hividy ny toeram-pitrandrahan' i Rio Tinto izay an' ny [[Espaina|governemanta espaniôla]], teo amin' ny ony [[Rio Tinto (ony)|Rio Tinto]]. Ny mpividy dia nalain' ny mpanankarena mpanana taozava-baventy atao hoe Hugh Matheson (''Matheson's Matheson and Company''), izay namorona fikambanana natokana ho amin' izany, ka ahitana Deutsche Bank (56 %), ny orinasa Matheson (24 %), sy ny orinasa misahana [[lalamby]] atao hoe ''Clark, Punchard and Company'' (20 %). [[Sary:RTCL 026.jpg|vignette|I Hugh Matheson, ilay nividy ny Rio Tinto avy any [[Espaina]] sady tale voalohan' ilay orinasa.]] Amin' ny fivarotana ny toeram-pitrandrahana, tamin' ny fotoana feno fikorontanana ara-pôlitika (14 Febroary 1873), efatra andro taorian' ny fananganana ny Repoblikan' i Espaina, dia nandresy ny ny fikambanana ka nahazo ny toeram-pitrandrahana manontolo tamin' ny tolotra mitentina 3,68 tapitrisa pound sterling (92,8 tapitrisa peseta espaniôla), taty aoriana dia naseho fa ambany lavitra noho ny tokony ho vidiny izany<ref><small>[http://www.andalucia.com/province/huelva/riotinto/home.htm Huelva Province – Rio Tinto, Andalucia.com], notsidihina tamin'ny 03/03/2009.</small></ref>. Ny tolotra dia ahitana andininy iray milaza fa tsy manana ny [[zo]] rehetra hitaky ny tamberim-bidy momba ny famokarana eo amin' ilay toeram-pitrandrahana ny governemanta espaniôla. Fotoana fohy taorian' ny nividianana ilay toeram-pitrandrahana dia namorona an' ity orinasa indostrialy antsoina hoe ''Rio Tinto'' ity ny sendika (niditra tao amin' ny rejisitry ny orinasa espaniôla tamin' ny 29 Martsa 1873)<ref name=":0"><small>Charles E. Harvey (1981) ; ''The Rio Tinto Company: an economic history of a leading international mining concern'' (Ny orinasa Rio Tinto : tantara ara-toekarenan'ny vondrona mpitrandraka harena an-kibon'ny tany mantanjaka eran-tany), jereo takila faha-188.</small></ref>. [[Sary:Corta Atalaya1.jpg|vignette|332x332px|Lavaka be navelan' ny fitrandrahana nataon' ny orinasa Rio Tinto tamin' ny taona 1980.]] Tamin' ny faramparan' ny taompolo 1880 dia nandray ny fanaraha-maso ny orinasa ny [[fianakaviana Rothschild]], orinasa izay efa nampitombo be dia be ny habetsahan' ny asany momba ny harena ankibon' ny tany trandrahany<ref name=":0" />. Nanomboka teo dia nitombo sy nanan-karena ilay orinasa nandritra ny fisian' ny fanambarana sy fividianan-karen' orinasa ka nahatonga azy ho lasa anisan' ny orinasa matanjaka indrindra eran' izao tontolo izao amin' izao fotoana izao amin' ny famokarana akora isan-karazany, anisan' izany ny [[viraty]], ny [[vy]], ny [[varahina]], ny [[oraniôma]], ny [[arintany]] ary ny [[diamondra]]<ref><small>[http://www.riotinto.com/documents/Media/PR712g_Rio_Tinto_announces_underlying_earnings_of__10.3_billion.pdf Rio Tinto ; Résultats préliminaires 2008] {{Wayback|url=http://www.riotinto.com/documents/Media/PR712g_Rio_Tinto_announces_underlying_earnings_of__10.3_billion.pdf |date=20090327021716 }}</small>.</ref>. Na dia natokana ho an' ny sehatry ny fitrandrahana [[mineraly]] sy ny fitadiavam-bola momba ny [[metaly]] aza ny Rio Tinto dia manan-danja ihany koa izy amin' ny fahaiza-manao sy amin' ny orinasam-panadiovana, indrindra fa ny fanadiovana ny [[baoksita]] sy ny akoram-by<ref><small>[http://www.riotinto.com/whatweproduce/218_our_products.asp Our Products; Rio Tinto web site] {{Wayback|url=http://www.riotinto.com/whatweproduce/218_our_products.asp |date=20101213055823 }}, Rio Tinto Group, 2009/04/11</small></ref>. === Tantaran' ny fitrandrahana === Taorian' ny fividianana ny toeram-pitrandrahan' i Rio Tinto, dia nanorina trano vaovao fanodinana ny tompon' orinasa vaovao, izay nampiasa teknikam-pitrandrahana vaovao sy nanitatra ny karazan' ny harena ankibon' ny tany trandrahany<ref name=":0" />. Hatramin' ny taona 1877 ka hatramin' ny 1891 dia ny toeram-pitrandrahana Rio Tinto no lehibe indrindra eran-tany amin' ny famokarana [[varahina]]<ref><small>Stevens, Horace Jared ''The Copper Handbook'', Ed : Horace J. Stevens, 1908, vol 8, takila faha-1547.</small></ref>. Nanomboka tamin' ny taona 1870 ka hatramin' ny 1925 dia nanokana ny fahaizany amin' ny fitrandrahana tanteraka ilay toeram-pitrandrahana goavamben' i Rio Tinto, sady nanitatra ny fitrandrahana any ivelan' i [[Espaina]]. Io vondrona io dia ampahany amin' ny fiombonan' orinasa izay mifehy ny famokarana varahina sy [[pirita]] ary ny fifehezana ny vidin' ny vokatra manerana izao tontolo izao, izay manome antoka ny fahombiazany ara-bola tsy miova nanomboka tamin' ny taona 1914. ==== Les ''teleras'' sy ny "taonan' ny tifitra" ==== Tamin' ny 4 Febroary 1888, fotoana fohy taorian' ny nahatongavan' ny tale jeneraly vaovao, William Rich, ny fihetsiketsehan' ny mpitrandraka sy ny tantsaha nanohitra ny fisian' ny setroky ny "teleras" sy nanohitra ny tontolo fadiranovan' ny asa, dia nofaizin' ny tafika mafy. Na dia tsy niresaka firy ny amin' ilay hetsika aza ny governemanta sy ny orinasa, dia fantatra fa olona maherin' ny 200 no maty. Ireo tranga feno ra mandriaka ireo no atao hoe ''año de los tiros'' ("taon' ny tifitra") any amin' ny faritanin' i [[Huelva]]. Ny ''teleras'' (fandoroana ny akora an-kalamanjana) dia efa fanao tao an-toerana nanomboka tamin' ny fiandohan' io taonjato io fa tamin' ny fahatongavan' ny [[Britaina Lehibe|Britanika]] no nampitombo be ny fanaovana izany, hany ka dia tombanana ho 500 taonina isan-taona ny akora voadoro. Nisy akony teo amin' ny firenena izany toe-draharaha izany, ary tany amin' ny faritany dia nizara roa ny mponina ka ao ireo atao hoe ''humistas'' ("mpankasitraka ny setroka"), nanohana ilay fanao izay heveriny ho mariky ny fandrosoana, ary ao koa ireo ''antihumistas'' ("mpanohitra ny setroka"), izay nitsikera ny fandotoana goavana ny [[tontolo iainana]]. Raha ny marina, ny [[setroka]] avy amin' ny ''teleras'' dia nandoto ny faritra manontolo, ka indraindray dia tonga any Sierra de Sevilla, ary na dia tany [[Ayamonte]] sy [[Pôrtogaly]] aza dia tongan' izany setroka izany. Noho izany, nanomboka tamin' ny taona 1877 dia maro ny fitarainana voarain' ny governemantan' i Cánovas del Castillo, ka nahatonga famoahana [[didim-panjakana]] tamin' ny 22 Jolay 1879, izay nanome onitra kely fotsiny ho solon' ny fahavoazana amin' ny vokatry ny fambolena; izany dia sahala amin' ny fanomezana alalana ny fampiasana izany fomba fandorana akora izany, na dia teo aza ny fahafatesan' ny mpiasa maro tao amin' io faritra io vokatr' izany. Nilaza ny dokotera rehetra tao amin' ilay orinasa fa vokatry ny aretina avy any an-kibon-dreny mianjady amin' ny mpiasa izany fahafatesana izany fa tsy vokatry ny setroka. Nandritra izany fotoana izany dia maro ny tanàna niezaka nandrara ny fandoroana akora ankalamanjana. Nanafoana ny didy navoakan' ireo tanàna ireo anefa ny governemanta noho ny olona ao amin' ilay governemanta efa azon' ny orinasa sy ny ny gazety mpandala ny mahazatra toa ny ''La Provincia.'' Nitombo ny tsy hafalian' ny olona ka ny tompon-tany sy ny mpiasa tany, izay tsy afaka nivelona intsony noho ny fahalotoan' ny [[tontolo iainana]], dia nitambatra ka nanao hetsi-panoherana amin' ny maha mpiasa, sy ho fandalana ny tontolo iainana. Noho izany, tamin' ny 31 Janoary 1888 dia nisy hetsika teo amin' ny lapan' ny tanàna iray notarihan' ilay mpikatroka an-dahatsoratra, dia ilay [[Kiobà|Kiobana]] Maximiliano Tornet, izay nametraka fangatahana maromaro, anisan' izany ny fampitsaharana ny fandoroana akora eny ankalamanjana. Tamin' ny 29 Desambra amin' io taona io vao namoaka didy ny governemanta fa tokony hahena io fomba fandoroana io (nefa efa voarara any [[Britaina Lehibe]] fito taona lasa izany fanao izany). Ny 2 Febroary 1888 dia nisy fitokonana tao amin' ny lempona fitrandrahana, izay nitarika ny Governorata Sivily hametraka antoko miaramila roa an' ny jeneraly Pavía, izay baikoin' ny lietna-kôlônely Ulpiano Sánchez. Ny ampitson' io, na dia teo aza ny ezaka fanelanelanana nataon' ny ''Guardia Civil'', dia nisy ny trangan-kerisetra niseho, ka ny mpitantana ny tanàna sy ny mpitantana ny orinasa, William Rich, dia tsy nanaiky ny fifampiraharahana sady angamba nampandre ny any amin' ny renivohitra mba handefa ny tafika ao Riotinto. Ny marainan' ny 4 Febroary dia nisy hetsika vaovao indray, nandraisan' ny mponina tao an-tanànana akaikin' i Nerva sy ny faritra manodidina, ary nisy solontena tonga tao amin' ny lapan' ny tanàna mba hanolotra ny fangatahany. Feno mpiasa sy zaza amam-behivavy ny Kianjan' ny Lalàmpanorenana ary tombanana fa nisy mpanao fihetsiketsehana 12&nbsp;000. Hetsi-panoherana am-pilaminana izany, nefa tsy nisy olona nahalala marina tsara hoe iza no nanome alalana ny miaramila tao Pavía mba hitifitra ny vahoaka, ary avy eo dia novitain' ny miaramila tamin' ny baiônety ny ain' ny maratra. Tsy fantatra hoe natao inona ny faty, nefa heverina fa nalevina tao amin' ny korontan-tany sy vato tao amin' ilay toeram-pitrandrahana. Ireo fisehoan-javatra mampalahelo ireo, izay niteraka fihetseham-po eran' ny firenena sy eran-tany, dia azo heverina ho fihetsiketsahana voalohany natao hiarovana ny tontolo iainana, fa na dia eo aza ny didy navoakan' ny minisitra José Luis Albareda, ny ''teleras'' dia tsy voarara tanteraka tao [[Espaina]] raha tsy tamin' ny taona 1907. == Ny toeram-pitrandrahana taorian' ny Ady Lehibe Faharoa == [[Sary:Pyrite foolsgold.jpg|vignette|Ny [[pirita]] no iray amin' ny vokatra tena trandrahina ao amin' ilay toeram-pitrandrahana voalohany, [[Río Tinto (toeram-pitrandrahana)|Río Tinto]].]] Tonga ny [[Ady Lehibe Voalohany]] ka ny vokatr' izany dia ny fahafoanan' ny tsena amerikana amin' ny maha tsena azo ianteherana ho an' ny akora [[pirita]] eorôpeana azy, izany dia niteraka fihenan' ny fandraharahana orinasa maneran-tany<ref name=":0" />, nefa nisy tsena vaovao nipoitra, izay niroborobo noho ny filana [[metaly]] avy amin' ny tafika eorôpeana, ary avy eo dia nila izany koa ny asa fanarenan-tanàna potiky ny ady. Ny tsy fisian' ny fanamaroana ny karazam-bokatra vokarin' ny orinasa ilain' ny sehatra hafa na ny firenena hafa dia nanampy ny fihenan' ny endrik' ilay orinasa amin' ny maha orinasam-pitrandrahana iraisam-pirenena lehibe indrindra azy. Na izany aza dia niova ny toe-draharaha taorian' ny ady, tamin' ny taona 1925, rehefa i Auckland Geddes no nandimby an' i Alfred Milner amin' ny maha filohan' ny vondrona azy. Nanapa-kevitra ny hampivelatra ny fampiasam-bolan' ny orinasa sy hanavao ny paikady ara-barotra ny i Geddes sy ny ekipa teo amin' ny fitantanana vaovao. Nitarika ny vondrona i Geddes mba hamolavola sehatra iraisam-pirenena miaraka amin' ny mpanjifa eo amin' ny sehatry ny fampivoarana ny teknôlôjia vaovao sy amin' ny fikarohana [[harena an-kibon' ny tany]] sy ny fitrandrahana izany ivelan' i [[Espaina]]<ref name=":0" />. Ny manan-danja indrindra tamin' ny fampiasam-bolan' ny orinasa dia mety ho ny fividianana ny tany malalaka sy ny toeram-pitrandrahana [[varahina]] any Rhodesia, izay nohamafisin' ilay orina tamin' ny namoronany ny Rhokana Corporation<ref name=":0" />. Ireo ezaka fanamaroan-karazana ny vokatra ireo dia nahafahan' ny orinasa handao ny toeram-pitrandrahana tao Rio Tinto ao Espaina, raha tamin' ny taona 1950 ny governemanta nasiônalistan' i Franco nahatonga ny fitrandrahana ny harena voajanahary ''"espaniôla"'' ho amin' ny tombontsoian' ny orinasa vahiny<ref name=":0" />. Ny orinasa ''Rio Tinto Company'' izay notohanan' ny fampiasam-bolany maneran-tany, dia afaka nivarotra ny roa ampahatelon' ny asa nataony tao Espaina tamin' ny taona 1954, notanterahiny tamin' ny taona maromaro manaraka ny sisa tavela<ref><small>"Who We Are: Timeline, Page du site Web du Groupe Rio Tinto, version 2009, notsidihina tamin'ny 04/03/2009;</small></ref>. === Fanakambanana sy fividianana orinasa === [[Sary:120CollinsSt.jpg|vignette|Foiben-toeran' ny Rio Tinto any [[Melbourne]] any [[Aostralia]].]] Tahaka ny orinasam-pitrandrahana goavam-be maro, dia nitombo tamin' ny alalan' ny fanakambanana sy ny fividianana orinasa ny orinasa Rio Tinto. Tamin' ny Ôktôbra 2007, ny Rio Tinto dia nividy tamin' ny vola 38,1 lavitrisa dôlara amerikana, an' ilay orinasa kanadiana mpamokatra atao hoe Alcan<ref><small>"Rio Tinto prend le contrôle d'Alcan", ''Le Monde'',‎ [http://www.lemonde.fr/economie/article/2007/10/24/rio-tinto-prend-le-controle-d-alcan_970430_3234.html 24 octobre 2007] ([http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fwww.lemonde.fr%2Fweb%2Farticle%2F0%2C1-0%2C36-970430%2C0.html tahiry]).</small></ref>. Izy no lasa lohalaharana maneran-tany amin' ny famokarana [[alimo]] alohan' ny orinasa rosiana Rusal sy amerikana Alcoa. Nantsoina hoe Rio Tinto Alcan ilay orinasa vao noforonina. Tamn' ny Febroary 2009 dia nanao izay handraisan' ny Chinalco anjara ara-bola ny Rio Tinto mba hanatanterahana ny adidiny ara-bola, ka anisan' izany ny tokony handoavany 9 lavitrisa dôlara tamin' ny faran' ny taona 2009. Namidiny tamin' ny orinasa Vale ny petra-bolany mba hanatsara ny toe-bolany azo kirakiraina. Ankoatra izany dia nanambara ny fandroahana mpiasa miisa 14&nbsp;000 tamin' ny taona 2009 ilay orinasa<ref><small>Personnel de rédaction, "The big owe", ''The Economist'',‎ [https://www.economist.com/node/13051516 2 Febroary 2009] ([http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fwww.economist.com%2Fbusiness%2FdisplayStory.cfm%3Fstory_id%3D13051516%26source%3Dfeatures_box_main tahiry]).</small></ref>. Tamin' ny 12 Febroary 2009 dia nanapa-kevitra ny hampiasa 19,5 lavitrisa dôlara ao amin' ny Rio Tinto ny Chinalco<ref><small>The Associated Press, "Chinalco investit 19,5 milliards $US dans Rio Tinto", ''Le Devoir'',‎ [https://www.ledevoir.com/2009/02/13/233417.html 13 février 2009] {{Wayback|url=https://www.ledevoir.com/2009/02/13/233417.html |date=20090215114300 }}. ([http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fwww.ledevoir.com%2F2009%2F02%2F13%2F233417.html tahiry])</small></ref>. Tamin' ny Jona 2009 dia nisafidy ny handray famatsiam-bola avy amin' ny tsenam-panjakana ny Rio Tinto, sady nanao sonia fiaraha-miasa amin' ny BHP Billiton, ka nandao ny Chinalco teo amin' ny famitana dingana. Nilaza ny Ny mpanao gazety tokan-tsehatra fa nanery ny Rio Tinto ny [[Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina|governemanta sinoa]] mba hahatonga azy hanaiky ny fanaraha-maso ny Chinalco<ref><small>"A souring relationship", ''The Economist'',‎ [https://www.economist.com/node/14205057 11 Aogositra 2009].([http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fwww.economist.com%2Fbusinessfinance%2FdisplayStory.cfm%3Fstory_id%3D14205057%26source%3Dfeatures_box_main tahiry])</small></ref>. Tamin' ny volana Aogositra 2010 dia nisy orinasa vaovao, dia ny Alcan EP, izay nanangona ny vokatra voamboatra, izany hoe ny asa nataon' ny Pechiney amin' ny vokatra vita amin' ny [[viraty]] (na [[Viraty|alominiôma]]) ho an' ny fiaramanidina sivily sy miaramila, ho an' ny fiara, ho an' ny fanamboarana [[lalamby]] na ho an' ny indostria. Tamin' ny voalohandohan' ny taona 2011 dia namidy tamin' ny tahiry fampiasam-bola amerikana (ny Apollo) ny 51 % amin' ny Alcan EP, ary ny 10 % no namidy tamin' ny tahirim-bolan' ny fanjakana frantsay, dia ilay atao hoe Fonds Stratégique d'Investissement. Mitazona ny sandanjon' ny renivola ny Rio Tinto Alcan, izany hoe ny 39 %<ref><small>"La renaissance de l'ex-Pechiney prend effet", ''La Tribune'',‎ 4 Janoary 2011</small>.</ref>. Manana toeram-pitrandrahana 70 sy mpiasa miisa 11&nbsp;000 maneran-tany ny Alcan EP, izay novana anarana hoe Constellium, ka ny 5&nbsp;000 amin' ireo dia any Frantsa. Tamin' ny taona 2016 dia namidiny 100 % tamin' ilay orinasa maheni-tany Simec ny zanak' orinasany, dia ny Alcan Aluminum UK, tamin' ny vola mitentina 410 tapitrisa dôlara. Tamin' ny Janoary 2017 dia nanambara ny fivarotana ny ampahan' ny asa [[arintany]] izay nataony any [[Aostralia]] tamin' ny Yanzhou Coal Mining (Yancoal) ny Rio Tinto tamin' ny vola 2&nbsp;450 tapitrisa dôlara<ref><small>[https://www.reuters.com/article/us-rio-tinto-m-a-yancoal/rio-tinto-sells-coal-assets-to-chinas-yancoal-for-up-to-2-45-billion-idUSKBN1581DY Rio Tinto sells coal assets to China's Yancoal for up to $2.45 billion], Byron Kaye et Barbara Lewis, Reuters, 24 Janoary 2017 ([http://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.reuters.com%2Farticle%2Fus-rio-tinto-m-a-yancoal-idUSKBN1581DY tahiry])</small></ref>. Tamin' ny volana Jona 2017 dia nihoatra izany tolotra izany ny Glencore<ref><small>[https://www.reuters.com/article/us-rio-tinto-divestiture-glencore/glencore-outbids-yancoal-for-rio-tintos-hunter-valley-coal-mines-idUSKBN1902NO Glencore outbids Yancoal for Rio Tinto coal mines in Hunter Valley], Reuters, 9 oktobra 2017 ([http://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.reuters.com%2Farticle%2Fus-rio-tinto-m-a-yancoal-idUSKBN1581DY tahiry])</small></ref>. Tamin' ny Ôktôbra 2017, izay sambany teo amin' ny tantara, dia nadefa fiaran-dalamby tsy misy mpamily tamin' ny dia lavitra tany [[Aostralia]] ny Rio Tinto<ref><small>Steve Tenre, "[https://dailygeekshow.com/train-autonome-trajet/ Ce train autonome inédit vient d’effectuer son premier trajet]", ''Daily Geek Show'',‎ 4 Oktobra 2017 ([http://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fdailygeekshow.com%2Ftrain-autonome-trajet%2F tahiry])</small></ref>. == Asa sahaniny == Ny akora fototra an' ny Rio Tinto dia any [[Aostralia]] (akoram-[[Vy|by]], [[arintany]], [[viraty]]), any [[Etazonia]] ([[varahina]], arintany), any [[Kanada]] (viraty sy ny hafa), any [[Amerika Latina]] ary any [[Afrika Atsimo]]. Tamin' ny Marsa 2009 dia heverina ho orinasa fahefatra mpitrandraka [[harena an-kibon' ny tany]] eto amin' izao tontolo izao ny Rio Tinto tamin' ny renivola tokony ho 34 lavitrisa<ref name=":1" /> ka io vondrona io dia voatanisa ao amin' ny gazetiboky ''Fortune'' fa any amin' ny laharana faha-<abbr>263</abbr> eto amin' izao tontolo izao araka ny filaharan' ny orinasa lehibe indrindra araka ny lisitra Global Fortune 500<ref><small>Loharano: Jérôme Goellner, lehiben'ny ''service technologie et risques industriels'' ao amin'ny ministera misahana ny Tontolo Iainana (Oktobre 2010), nanontaniana ny amin'ny fotaka mena ao Gardanne.</small></ref>. Tany [[Kanada]], ankoatra ny viratin' ny Alcan, dia manara-maso toeram-pitrandrahana maro sy orinasana mpitrandraka metaly fototra ny Rio Tinto. Ohatra, manana ny ''[[QIT-Fer et Titane]]'' ao [[Québec (tanàna)|Quebec]] ny Rio Tinto<ref><small>[http://www.riotinto.com/canada/rio-tinto-fer-et-titane-14778-fr.aspx QIT] {{Wayback|url=http://www.riotinto.com/canada/rio-tinto-fer-et-titane-14778-fr.aspx |date=20180416191624 }} [[http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fwww.qit.com%2Ffr%2Fprofil%2Fmine_tio.html tahiry])</small></ref> izay mitrandraka ny tahirina [[ilmenita]] lehibe indrindra eto amin' izao tontolo izao, hita ao amin' ny farihy Tio, 43 km avy ao Havre-Saint-Pierre any amin' ny morontsiraka avaratr' i Kanada. Ao amin' ny Sorel-Tracy, ny QIT dia maka diôksida-na [[titanina]] avy amin' izany akora ilmenita izany izay anamboarana loko fotsy mpanamatroka ao amin' ny asa fandokoana sy ny [[plastika]] sy ny [[taratasy]], sns, sady loharano voalohany ahazoana titanina. Izy koa no manana toeram-pitrandrahana [[vy]] lehibe indrindra ao Labrador any Kanada, ka mahatratra 59 % ao amin' ny ''Independent Operating Company'' (IOC) izany. Farany, dia manana ny 60 % fandraisana anjara ao amin' ny fitrandrahana [[diamondra]] ao Akdov any Yellowknife, ao amin' ny Northwest Territories<ref><small>Claude Turcotte, "Rio Tinto, 134 ans et toutes ses dents", [https://www.ledevoir.com/2007/07/14/150377.html ''Le Devoir'',‎ 14 juillet 2007] {{Wayback|url=https://www.ledevoir.com/2007/07/14/150377.html |date=20081122074313 }} [[http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fwww.ledevoir.com%2F2007%2F07%2F14%2F150377.html tahiry]]</small></ref>. Tamin' ny taona 2013 dia nahazo fiaran-dalamby tamin' ny Qiqihar Railway Stock Co., Ltd. ny Rio Tinto, novokarin' ny mpanamboatra fiaran-dalamby iray malaza ao [[Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina|Sina]] izay afaka mitondra entana faran' izay mavesatra indrindra manerana izao tontolo izao: mety hahatratra 155 taonina isan-kalesy izy io; ny vesatra lehibe indrindra zakan' ny tsivalan-kodiarana tsirairay dia 44 taonina ary ny lamasinina dia mahazaka entana entana 30&nbsp;000 ka hatramin' ny 50&nbsp;000 taonina<ref><small>french.peopledaily.com.cn/Economie/8367654.html</small></ref>. == Tanjany ara-bola == Tamin' ny taona 2006 ny Rio Tinto dia nanambara fa mampiasa vola hatramin' ny 22&nbsp;500 tapitrisa dôlara ka ny fitombon' ny hareny dia mahatratra 8,6 lavitrisa dôlara kanadiana. Tamin' ny taona 2007 ilay orinasa dia nahazo tombom-barotra 147 lavitrisa dôlara<ref><small>Freed Jamie, [https://www.smh.com.au/business/chinese-raid-on-rio-could- thwart-bhp/20080201-1pkr.html Chinese raid on Rio Tinto could thwart BHP] (Un Raid chinois sur Rio Tinto pourrait contrecarrer BHP) [[http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fbusiness.smh.com.au%2Fchinese-raid-on-rio-could- tahiry]], 2008/02/01, Sydney Morning Herald, édité par Fairfax Digital, notsidihina 2009 04 10</small></ref>^,<ref><small>BBC, 2007/11/08 [http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7084946.stm BHP makes £120bn Rio bid approach] [[http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fnews.bbc.co.uk%2F1%2Fhi%2Fbusiness%2F7084946.stm tahiry]], Informations en ligne, BBC, notsidihina 2007/11/08</small></ref> . Na dia nahomby nandritra ny taona maro nifanesy aza ny fitantanana ara-bolan' ilay orinasa, na dia tsara aza ny fidiram-bola avy amin' izany ho an' ny mpampiasa vola, ary na dia eo aza ny fitadiavan' i [[Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina|Sina]] metaly be dia be, tamin' ny taona 2007, ny famerenana ilay orinasa Kanadiana Alcan tamin' ny fividianana azy amin' ny vola mitentina 38,1 lavitrisa dôlara dia namoaham-bola be loatra ka nampidi-trosa indrindra tao amin' ny vondrona Rio Tinto<ref><small>Espinoza, Javier; ''[https://www.forbes.com/2009/04/06/rio-tinto-cash-markets-equity-miners.html#167a822b7413 Rio Tinto on the Hunt for Cash]'' [[http://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.forbes.com%2F2009%2F04%2F06%2Frio-tinto-cash-markets-equity-miners.html tahiry]] ; 2009/04/06, Ed : Forbes.com, notsidihina 2009/04/07</small></ref>. == Rafitra == Tsy sahala amin' ny orinasa hafa mitovy habe aminy ny Rio Tinto, izay orinasa ''Dual-listed company'', izany hoe orinasa fehezin' ny fikambanana roa miavaka, izay mizara ny fahasahiranana mety hitranga sy ny tombontsoa: * ny ''Rio Tinto Plc'', orinasa voatanisa ao amin' ny rejisitry ny London Stock Exchange, izay mikambana ao amin' ny vondrona ao amin' ny FTSE 100 Index<ref><small>[http://www.londonstockexchange.com/prices-and-markets/stocks/stocks-and-prices.htm Rio Tinto Plc Ord 10P] [[http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fwww.londonstockexchange.com%2Fen-gb%2Fpricesnews%2Fprices%2Fsystem%2Fdetailedprices.htm%3Fsym%3DGB0007188757GBGBXSET10718875RIO tahiry]]; London Stock Exchange – Detailed Prices; London Stock Exchange ; consulté 2009/03/11</small></ref>; * ny ''Rio Tinto Ltd'', voasoratra ao [[Aostralia]] ary anatin' ny lisitra ao amin' ny Australian Securities Exchange izay ao amin' ny vondron' ny S&P/ASX 200 Index<ref><small>[https://www2.standardandpoors.com//spf/pdf/index/SP_ASX_200_Factsheet_A4.pdf S&P/ASX 200 Fact Sheet] {{Wayback|url=https://www2.standardandpoors.com//spf/pdf/index/SP_ASX_200_Factsheet_A4.pdf |date=20110613193459 }} [[http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fwww2.standardandpoors.com%2Fspf%2Fpdf%2Findex%2FSP_ASX_200_Factsheet_A4.pdf tahiry]] ; Standard & Poor's, PDF, 2009/03/11</small></ref>. Io vondrona io dia mizara ho sampana ara-barotra dimy: ny [[viraty]] (na alominiôma), ny [[varahina]], ny [[diamondra]] sy [[mineraly]] hafa, ary ny [[angovo]] ny akoram-by. Tamin' ny taona 2007 dia nisy orinasa 80 niorina tany amin' ny firenena miisa 50. == Ny tsikera mahazo ny Rio Tinto == === Tsikera sy fitarainana === Maro dia maro ny fitsikerana ny fomba fiasan' ny Rio Tinto hatramin' izay nisiany, momba ny mpiasa, momba ny [[zon' olombelona]], momba ny [[Kolikoly|tsolotra]], momba ny fanajana ny lova ara-kolontsain' ny vahoaka sasany, momba ny [[tontolo iainana]], sns. Izao ny zava-nitranga sasany: * 1888: fandripahana tantsaha, mpiasa amin' ny fitrandrahana, sns tany amin' ny toeram-pitrandrahana any RioTinto tany [[Espaina]], izay nanohitra ny fandotoana ny tontolo iainana noho ny fandoroana faika avy amin' ny fitrandrahana [[pirita]]<ref><small>Harvey, Charles (1981). ''The Rio Tinto Company: an economic history of a leading international mining concern, 1873-1954''. Penzance, Cornwall: A. Hodge. p. 132. <nowiki>ISBN 0-906720-03-6</nowiki>. OCLC 9081306.</small></ref><ref><small>Millan, Matteo; Saluppo, Alessandro, eds. (2020). ''[https://www.taylorfrancis.com/books/oa-edit/10.4324/9780429354243/corporate-policing-yellow-unionism-strikebreaking-1890-1930-alessandro-saluppo-matteo-millan Corporate Policing, Yellow Unionism, and Strikebreaking, 1890–1930: In Defence of Freedom]''. p. 53. doi:10.4324/9780429354243. <nowiki>ISBN 9780429354243</nowiki>. S2CID 238046666.</small></ref>. * 1939–1945: fitsabahan' ny firenena mpiara-dia ao amin' ny "Teza" (i [[Alemaina]] sy i [[Italia]] ary ny Empiran' i [[Japàna]]) nandritra ny [[Ady Lehibe Faharoa|Ady Lehibe II]], tamin' ny andron' i [[Francisco Franco|Franco]], filohan' i Espaina<ref><small>Kutney, Dr. Gerald (2007). ''[https://books.google.mg/books?id=O4rzzkUQyzIC&redir_esc=y Sulfur: History, Technology, Applications & Industry]''. ChemTec Publishing. p. 260. <nowiki>ISBN 9781895198379</nowiki>.</small></ref>. * 2000: fitoriana noho ny fanaovan' ny Rio Tinto toeram-panariam-pakom-pitrandrahana ny [[Hefaka|vinanihefaky]] ny ony Kawerong-Jaba, avy amin' ny toeram-pitrandrahan' i Panguna any [[Papoazia-Ginea-Vaovao|Papoazia-Ginea Vaovao]] sy ny fanimbana ny tonrolo iainana (fanimbana ala)<ref><small>"[https://londonminingnetwork.org/2010/04/rio-tinto-a-shameful-history-of-human-and-labour-rights-abuses-and-environmental-degradation-around-the-globe/ Rio Tinto: A shameful history of human and labour rights abuses and environmental degradation around the globe]". London Mining Network. 8 June 2021.</small></ref>. * 2008: nisintona ny volany tsy hampiasaina intsony ao amin' ny Rio Tinto i [[Nôrvezy]] mba tsy ho anisan' ny mpandray anjara amin' ny fanimbana ny tontolo iainanana manerana izao tontolo izao, taorian' ny fahatsapany fanimbana tontolo iainana tany amin' ny toeram-pitrandrahana volamena Grasberg any Papoazia izay atao hoe [[Ginea-Vaovao Andrefana]] ([[Indônezia]]), fitrandrahana izay efa nanomboka tany amin' ny taona 1973<ref><small>Norwegian Ministry of Finance (9 September 2008). "[https://www.regjeringen.no/no/dokumentarkiv/stoltenberg-ii/fin/Nyheter-og-pressemeldinger/pressemeldinger/2008/statens-pensjonsfond-trekker-seg-ut-av-g/id526030/ The Government Pension Fund divests its holdings in mining company]".</small></ref><ref><small>MacAlister, Terry (9 September 2008). "[https://www.theguardian.com/business/2008/sep/09/riotinto.ethicalbusiness Ethical business: Norway ejects mining giant Rio from its pension portfolio]". ''The Guardian. UK''.</small></ref>. * 2012: fanehoan-tsy fankasitrahana ny fizaràna medaily nandritra ny Lalao Ôlimpika tany [[Lôndôna|London]], volamena avy amin' ny volamena notrandrahana tany Utah ([[Etazonia]]) sy tany amin' ny toeram-pitrandrahan' i Oyu Tolgo ([[Môngôlia]]), fitrandrahana niteraka olana amin' ireo tanàna ireo<ref><small>"[https://corporatewatch.org/greenwash-gold-2012-campaign/ Greenwash Gold 2012 campaign]". Corporate Watch. 1 November 2018. Retrieved 15 December 2022.</small></ref>. * 2015-2022: fitarainana momba ny fanavakavahana sy fampijaliana ary fanararaotana ara-nofo tany amain' ny toeram-pitrandrahana any [[Aostralia]]<ref><small>Toscano, Peter Milne, Nick (1 February 2022). "[https://www.smh.com.au/business/companies/rio-tinto-shamed-by-alarming-sexual-harassment-bullying-and-racism-20220201-p59swf.html Rio Tinto 'shamed' by alarming sexual harassment, bullying and racism]". ''The Sydney Morning Herald''.</small></ref><ref><small>"[https://www.bbc.com/news/world-australia-60211706 Rio Tinto says 21 female workers reported sexual assaults]". ''BBC News''. 1 February 2022.</small></ref><ref><small>"[https://www.theguardian.com/business/2022/feb/01/bullying-sexual-harassment-and-racism-rife-at-rio-tinto-workplace-review-finds Bullying, sexual harassment and racism rife at Rio Tinto, workplace review finds]". ''The Guardian''. 1 February 2022.</small></ref><ref><small>Menon, Praveen (1 February 2022). "[https://www.reuters.com/business/rio-tinto-report-finds-disturbing-culture-sexual-harassment-racism-bullying-2022-02-01/ Report on Rio Tinto finds 'disturbing' culture of sexual harassment, racism, bullying]". ''Reuters''.</small></ref>. * 2020: fanimbana toerana manan-tantara sady heverin' ny [[Abôrijinan' i Aostralia|Abôrijinina]] aôstraliana ho masina, izay efa nisy 45&nbsp;000 taona, mba hanitaran' ny Rio Tinto ny toeram-pitrandrahany any Juukan Gorge ([[Aostralia]])<ref><small>"[https://www.sciencealert.com/a-46-000-year-old-aboriginal-site-was-just-deliberately-destroyed-in-australia A 46,000-Year-Old Aboriginal Site Was Just Deliberately Destroyed in Australia]". ''Science Alert''. 28 May 2020.</small></ref><ref><small>"[https://www.bbc.com/news/world-australia-52869502 Mining firm Rio Tinto sorry for destroying Aboriginal caves]". ''BBC News''. 31 May 2020.</small></ref>. * [[Sary:Environmental protests in Belgrade, 11 December 2021.jpg|vignette|Mpanao hetsi-panoherana ny Rio Tinto tany [[Serbia]] tamin' ny taona 2021–2022.]]2020: taorian' ny fitrandrahana [[varahina]] sy [[volamena]] tany Panguna any Bougainville ([[Papoazia-Ginea-Vaovao|Papoazia-Ginea Vaovao]]), izay nilaozan' ny Rio Tinto tamin' ny taona 1989, sady niteraka tondra-drano sy fahalotoan' ny fantsakana ary fanapoizinana ny renirano, dia nametraka fangatahana fanadihadiana tamin' ny governemanta [[Aostralia|aostraliana]] ny mponina ao amin' ilay faritra tamin' ny Septambra. 2020<ref><small>Albeck-Ripka, Livia (30 September 2020). "[https://www.nytimes.com/2020/09/30/world/australia/rio-tinto-abandoned-mine-poison-rivers.html Abandoned Rio Tinto Mine Is Blamed for Poisoned Bougainville Rivers]". ''The New York Times''. ISSN 0362-4331.</small></ref>. * 2021: hetsi-panoherana tao amin' ny faritra andrefana amin' i [[Serbia]], izay nanehoan' ny olona, indrindra ny mpiaro ny tontolo iainana, ny tsy fankasitrahana ny fitrandrahana [[litiôma]] izay nataon' ny Rio Tinto tany amin' io faritra io. Nitsahatra ny fitrandrahana nefa nilaza ny fitondram-panjakana fa mankasitraka ny hanohizana ilay tetikasa<ref><small>"[https://www.theguardian.com/world/2021/dec/05/rio-tinto-lithium-mine-thousands-of-protesters-block-roads-across-serbia Rio Tinto lithium mine: thousands of protesters block roads across Serbia]". ''The Guardian''. Agence France-Presse. 5 December 2021.</small></ref><ref><small>"[https://rs.n1info.com/vesti/jovanovic-cuta-blokada-uspela-nastavljamo-dok-rio-tinto-ne-bude-proteran/ Jovanović Ćuta: The blockade succeeded, we will continue until Rio Tinto is expelled]". ''N1 Srbija''.</small></ref><ref><small>Tatalović, Žaklina (16 July 2024). "[https://n1info.rs/vesti/rio-tinto-ana-brnabic-litijum-vucic-jadar/ "Ponovo radi Rio Tinto": Brnabić za sve krivi bivšu vlast, Nemci stižu da se "sporazumemo o litijumu"]". ''N1'' (amin' ny [[fiteny serbiana]]).</small></ref>. [[Sary:Grasberg mine.jpg|vignette|235x235px|Ny toeram-pitrandrahana ao Grasberg any [[Indônezia]]]] ==== Tsy fanajana ny tontolo iainana ==== Tsikerain' ny fikambanana mpiaro ny [[tontolo iainana]] ny vondrona Rio Tinto noho ny asa firandrahana ataony. Miompana amin' ny fomba fiasan' ilay orinasa ny fanoherana an' io orinasa io: fanimbana ny tontolo iainana, fitrandrahana sy fiasana ny [[arintany]] izay mandray anjara amin' ny fampiakarana ny hafanana maneran-tany, ny fitrandrahany [[oraniôma]] izay mampiahiahy momba ny tontolo iainana sy ny [[teknôlôjia]] nokleary. Ny an' ny governemanta nôrveziana no tsikera iarovana ny tontolo iainana mafy indrindra, i [[Nôrvezy]] izay niala tamin' ny asan' ny Rio Tinto sady nisakana ny fampisam-bola noho ny fisahiranany momba ny tontolo iainana. Nitarika ny ''Statens pensjonsfond Utland'' (tahirim-bola fifampitsinjovana an' ny governemanta nôrveziana) hanala ny Rio Tinto tsy hanaovany fampiasam-bola ny fiampangana noho ny fanimbana goavana ny tontolo iainana izay mifandray amin' ny asan' ny Rio Tinto ao amin' ny toeram-pitrandrahan' i Grasberg any [[Indônezia]]. Izany tahirim-bola izany, izay heverina ho laharana faharoa eran-tany, dia nivarotra ny petra-bolan' ny orinasa izay mitantina 4,85 miliara korônina (855 tapitrisa dôlara) mba hialana amin' ny fandraisana anjara amin' ny fanimbana ny tontolo iainana ataon' ilay orinasa<ref><small>Norwegian Ministry of Finance (92008). "[https://www.regjeringen.no/en/aktuelt/the-government-pension-fund-divests-its-/id526030/ The Government Pension Fund divests its holdings in mining company]".</small></ref>.[[Sary:Panoramica Corta Atalaya2.jpg|vignette|311x311px|Fahasimban' ny tontolo iainana aorian' ny fitrandrahana nataon' ny Rio Tinto]]Ny fanesoranay ilay orinasa avy tamin' ny Tahirim-bola dia maneho ny fahalainana ny ho azon' ny fahasahiranana tsy azo ekena amin' ny handraisana anjara amin' ny fihetsika izay mazava fa mifanohitra amin' ny tokony ho izy. Nanatsoa-kevitra ny Filankevitry ny fahamendrahana fa ny Rio Tinto dia mandray anjara mivantana, noho ny fandraisany anjara amin' ny toeram-pitrandrahana ao Grasberg ao Indônezia, amin' ny fanimbana ny tontolo iainana vokatr' izany fitrandrahana [[harena an-kibon' ny tany]] izany<ref><small>MacAlister, Terry (9 September 2008). "[https://www.theguardian.com/business/2008/sep/09/riotinto.ethicalbusiness Ethical business: Norway ejects mining giant Rio from its pension portfolio]". ''The Guardian''. UK. notsidihina 10 Septambra 2008.</small></ref>. Nanohitra izany fiampangana azy ho manimba tontolo iainana ao amin' ny toeram-pitrandrahana ao Grasberg izany ny Rio Tinto ka nanambara fa nitazona hatry ny ela laza tsara raha ny amin' ny resaka tontolo iainana<ref><small>"[http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7608097.stm Norway blacklists miner Rio Tinto]". BBC News. 10 September 2008. Notsidihina 9 Avrily 2009.</small></ref>. ==== Tsy fanajana ny fepetran' ny asa sy ny zon' olombelona ==== Fikambanana mpihetsiketsika maro no naneho koa ny ahiahiny ny amin' ny asan' ny Rio Tinto any [[Papoazia-Ginea-Vaovao]], izay, araka ny lazain' izy ireo, nivoy ny fahasahiranan' ny mpisara-bazana ao Bougainvilla<ref><small>Lea, David (1999). "Corporate and Public Responsibility, Stakeholder Theory and the Developing World". ''Business Ethics: A European Review''. '''8''' (3): 151–162. doi:[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/1467-8608.00143 10.1111/1467-8608.00143].</small></ref>. Nitsikera ihany koa ny tsikombakomba misy eo amin' ny fanitsakitsahana ny [[zon' olombelona]] izay miseho manodidina ny toeram-pitrandrahana ny fikambanana mpanao asa soa britanika miady amin' ny fahantrana ''War on Want''; misa any [[Indônezia]] sy any Papoazia-Ginea Vaovao io fikambanana io<ref>_{Curtis, Mark (November 2007). "[https://web.archive.org/web/20091222033219/http://www.waronwant.org/attachments/Fanning%20the%20Flames.pdf Fanning the Flames]" (PDF). ''Fanning the Flames''. War on Want. Archived from [https://www.waronwant.org/attachments/Fanning%20the%20Flames.pdf the original] (PDF) on 22 December 2009. Notsidihina 10 Avrily 2009.}</ref>. Tamin' ny 31 Janoary 2010 dia nanajanona mpiasa nitaky zo miisa tokony ho 600 eo ho eo avy ao amin' ny toeram-pitrandrahana ao Boron, any Kalifornia, [[Etazonia]], ny Rio Tinto<ref><small>''"[https://www.reuters.com/article/us-usa-mine-lockout/locked-out-rio-tinto-borax-miners-in-u-s-get-support-idUSTRE61O0CV20100225 Locked-out Rio Tinto borax miners in U.S. get support]". Reuters. 25 February 2010''. Notsidihina 24 Febroary 2010''.''</small></ref>. Ny Rio Tinto dia ampangaina koa ho nanomana sy namatsy vola ny famonoana an' ilay mpanao fihetsiketsehana tao amin' ny RTI, dia i Shehla Masood, tao [[Bhopal]] any [[India]]. Nanohitra ny fitrandrahana tsy ara-dalàna ny [[diamondra]] izay nataon' ny Rio Tinto tamin' ny firaisana tsikombakomba tamin' ny olona ao amin' ny governemanta izy. Izany raharaha izany dia voavaha ary tsy nisy ifandraisany amin' ny Rio Tinto azo porofoina, na dia mihevitra ny olon-tsotra fa meloka ny Rio Tinto <ref>''<small>"[https://daily.bhaskar.com/news/MP-BHO-shehla-masood-case-solved-twitterati-slams-congress-2922727.html Shehla Masood Case solved] {{Wayback|url=https://daily.bhaskar.com/news/MP-BHO-shehla-masood-case-solved-twitterati-slams-congress-2922727.html |date=20210121015909 }}".</small>''</ref><ref><small>"[https://www.news18.com/ Letters by Shehla Masood on Illegal mining]".</small></ref><ref><small>[https://www.outlookindia.com/magazine/story/i-fear-for-my-life-but-ill-go-on/278128 "Shehla Masood's last interview".]</small></ref><ref>"[https://timesofindia.indiatimes.com/india/Anna-Hazares-supporter-and-RTI-activist-shot-dead-in-Bhopal/articleshow/9622139.cms?referral=PM RTI activist shot dead]"</ref>. Na dia izany aza dia tsy voaheloka maneran-tany amin' ny fiasany miohatra amin' ny ara-môraly ny Rio Tinto. Nahazo ny loka amin' ny fahaiza mitondra tena ilay orinasa, dia ny loka ''Worldaware Award for Sustainable Development'' tamin' ny taona 1993<ref><small>"[https://web.archive.org/web/20090106115056/http://www.worldaware.org.uk/awards/awards1993/riotinto.html Tate and Lyle Award for Sustainable Development]". Worldaware. 1993. Tahiry</small></ref>. Izany loka izany, na dia natolotry ny vaomiera mahaleotana aza, dia tohanan' ny orinasa iray hafa izay misandrahaka maneran-tany koa (noho izany, ny mpanohana dia ny Tate and Lyle). Manohana ny fanolorany loka ''WorldAware'' koa ny Rio Tinto, dia ny loka ''Rio Tinto Award for Long-term Commitment''<ref><small>"T[https://web.archive.org/web/20010723055123/http://www.worldaware.org.uk/awards/awards1999/shell.html he Rio Tinto Award for Long-Term Commitment]". Worldaware. 1999. Archived from the original on 23 July 2001. Notsidihina 10 Avrily 2009.</small></ref>. Tsy misy intsony nanomboka tamin' ny volana Marsa 2005 ny fikambanana mpanao asa soa britanika ''Worldaware''<ref><small>"[https://web.archive.org/web/20120217043149/http://www.worldaware.org.uk/about/index.html About Worldaware]". Worldaware.org.uk. Archived from the original on 17 February</small> </ref>. Ireo loka ireo, izay omena ny orinasa mpitrandraka izay nanao fanamby manaja ny tontolo iainana mba hialana amin' ny fitsikerana faobe ny asa ataon' izy ireo, dia ataon' ny fikambanana mpanara-maso ny orinasa hoe "''greenwashing''" (ara-bakiteny: "fandiovana ho maitso" na "fanamaitsoana") izany hoe isehoana ho tsy mana-tsiny manoloana ny tontolo iainana<ref><small>Client Earth. "[https://archive.is/20130414123201/http://www.clientearth.org/media-briefing-rio-tintos-greenwash-challenged-in-first-big-test-of-uks-company-reporting-regulator Rio Tinto's greenwash challenged in first big test of UK's company reporting regulator]". Archived from the original on 14 April 2013. Notsidihina 8 Avrily 2011.</small></ref><ref><small>Campbell, Logan (28 October 2008). "[http://dailyutahchronicle.com/2008/10/28/rio-tinto-greenwashing-bad-record/ Rio Tinto greenwashing bad record]". ''The Daily Utah Chronicle''. Notsidihina 9 Avrily 2011</small></ref><ref><small>Bruno, Kenny. "[https://corpwatch.org/article/greenwash-10#37 The UN's Global Compact, Corporate Accountability and the Johannesburg Earth Summit]". CorpWatch. Notsidihina 1 Avrily 2011.</small></ref>. === Fiampangana amin' ny fanaovana tsolotra === ==== Fitrandrahana tany Sina ==== Tamin' ny taona 2009 dia nanadihady momba ny fiampangana ny Rio Tinto ny [[Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina|mpitondra sinoa]]. Fanaovana tsolotra amin' ny mpitantana tao amin' ny orinasa mpanodina vy (metalorjia) lehibe indrindra sinoa miisa 16 mba hahazoana vaovao miafina<ref><small>"[http://edition.cnn.com/2010/BUSINESS/01/11/rio.tinto.china/ Rio Tinto bribery case advances in China - CNN.com]". Notsidihina 14 Avrily 2017.</small></ref>. Tamin' ny 29 Marsa 2010 dia mpiasa miisa efatra tao amin' ny Rio Tinto no niaiky heloka ny amin' ireo fiampangana ireo tamin' ny nandraisany vola dôlara an-ketsiny natao tsolotra<ref><small>Barboza, David (29 March 2010). "[https://www.nytimes.com/2010/03/30/world/asia/30riotinto.html Stiff Sentences Given to Rio Tinto Employees in China]". ''The New York Times''. ISSN 0362-4331. Notsidihina 14 Avrily 2017.</small></ref>. Voasazy nandoa an-jato tapitrisa dôlara izy ireo miampy 7 hatramin' ny 14 taona an-trano maizina<ref><small>''"[http://www.traceinternational.org/TraceCompendium/Detail/263?class=casename_searchresult&type=1 TRACE Compendium - RIO TINTO GROUP] {{Wayback|url=http://www.traceinternational.org/TraceCompendium/Detail/263?class=casename_searchresult&type=1 |date=20230629121510 }}". www.traceinternational.org''. Retrieved 14 April 2017''.''Ererere</small></ref>. ==== Fitrandrahana tany Ginea ==== Voarohirohy tamina fiampangana tsolotra momba ny fividianany fandraisana ajara petra-bola tao amin' ny toeram-pitrandrahana vy tao Simandou tao [[Ginea]] ny Rio Tinto. Ny foiben' ny fiampangana dia momba ny fanomezana vola tsolotra mitentina 10,5 tapitrisa dôlara an' i François de Combret, mpanolotsaina ao amin' ny banky frantsay izay namana sady mpanolotsaina ny filoha [[Alpha Condé]]<ref><small>"[https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-11-28/sec-said-to-probe-rio-tinto-on-mozambique-deal-impairments SEC Said to Probe Rio Tinto on Mozambique Deal Impairments]". ''Bloomberg.com''. 28 November 2016. Notsidihina 14 Avrily 2017.</small></ref><ref name=":2"><small>"[http://www.afr.com/business/mining/iron-ore/recordings-suggest-rio-tinto-consultant-hand-in-hand-with-guinea-20161202-gt2lbw French claims Rio's consultant working 'hand in hand' with officials in Guinea]". ''Financial Review''. 2 December 2016. Notsidihina 14 Avrily 2017.</small></ref>. Nanao fanadihadiana anatiny ny Rio Tinto momba izany, izay nosahanina vondrona mpisolovava mahaleo tena, ary tamin' ny 9 Nôvambra 2016 dia nambara izy ireo fa hanao tatitra momba ny vokatra azony any amin' ny United States Securities and Exchange Commission (SEC) sy ny Serious Fraud Office (Britanika) sy ny Australian Securities and Investments Commission ary ny United State Justice Department. Nanambara koa izy ireo fa hiara-hiasa amin' ny fanaovana fanadihadiana mifanampy amin' izany sady nandroaka mpiasa ambony roa izay nisy fifandraisany tamin' ilay raharaha, ka ny iray dia lehiben' ny angovo sy ny akora mineraly, dia i Alan Davies<ref><small>Samb, Sonali Paul and Saliou. "[https://uk.reuters.com/article/uk-rio-tinto-guinea-corruption/rio-tinto-suspends-senior-executive-after-guinea-investigation-idUKKBN1332Q3 Rio Tinto suspends senior executive after Guinea investigation] {{Wayback|url=https://uk.reuters.com/article/uk-rio-tinto-guinea-corruption/rio-tinto-suspends-senior-executive-after-guinea-investigation-idUKKBN1332Q3 |date=20171010190645 }}". ''Reuters UK''. Notsidihina 14 Avrily 2017.</small></ref>, izay nitantana ny hetsika Simandou tamin' ny taona 2011<ref name=":2" />. Nahantona tamin' ny asany izy taorian' ny nahitan' ny mpanadihady imailaka mampiahiahy ahitana adivarotra momba ny fandoavana ny fifanekena nanomboka tamin' io taona io. Nilaza i Davies fa tsy misy ny antony tokony hanalana azy amin' ny asany<ref><small>"[https://www.telegraph.co.uk/business/2016/11/16/rio-tinto-sacks-two-executives-after-guinea-bribery-scandal/ Sacked Rio Tinto exec hits back over Guinea bribery scandal]". ''The Telegraph''. Notsidihina14 Avrily 2017.</small></ref>. Ny filoha dia nanda ny mety ho fahalalany ilay fifanakalozana tsy ara-dalàna, nefa ny raki-peo tao amin' ny France24 dia nanaporofo ny mifanohitra amin' izany<ref><small>''"[http://www.france24.com/en/20161201-exclusive-audio-recordings-guinea-president-conde-simandou-mine-bribery-rio-tinto Audio recordings drag Guinea president into mine bribery scandal - France 24]". France 24. 1 December 2016''. Retrieved 14 April 2017''.''</small></ref> Nahazo 80 % amin' ny karamany izay voahazona nandritra ny fitohizan' ny fanadihadiana I Sam Walsh izay filoha sy tale jeneraly taloha tao amin' ny orinasa<ref><small>''Pash, Chris (3 March 2017). "[https://www.businessinsider.com.au/rio-tintos-retiring-ceo-sam-walsh-is-having-problems-with-his-bonus-2017-3#pZkUdDzZocmgbwwB.99 Rio Tinto's retiring CEO Sam Walsh is having problems with his bonus] {{Wayback|url=https://www.businessinsider.com.au/rio-tintos-retiring-ceo-sam-walsh-is-having-problems-with-his-bonus-2017-3#pZkUdDzZocmgbwwB.99 |date=20180307135452 }}". Business Insider Australia''. Notsidihina 14 Avrily 2017''.''</small></ref>. Tamin' ny fiandohan' ny volana Nôvambra, ilay ministry ny harena an-kibon' ny tany taloha ao [[Ginea]], Mahmoud Thiam, dia nanambara fa nanome tsolotra azy tamin' ny taona 2010 ny tomponandraikitra tamin' ny hetsiky ny Rio Tinto tao Ginea, mba ho afaka mifehy ny toeram-pitrandrahan' i Simandou ary mba hahazo ny fanohanan' ny mpikambana zokiny ao amin' ilay orinasa<ref><small>''"[https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-11-18/rio-tinto-offered-bribe-for-iron-mine-ex-guinea-official-says Rio Tinto Offered Bribe for Mine, Ex-Guinea Minister Says]". Bloomberg.com. 18 November 2016''. Notsidihina 14 Avrily 2017''.''</small></ref>. Tamin' ny taona 2017, ny Rio Tinto dia niatrika fitoriana miaraka miisa efatra fara-fahakeliny tao [[Etazonia]], izay mitaky onitra tamin' ny fiampangana kolikoly tany Ginea. Nanambara ny fampanoavana fa nanao "fanambaràna diso sy mamitaka goavana" izay "namitaka" ny mpampisa vola ny Rio Tinto<ref><small>"[https://myaccount.news.com.au/sites/theaustralian/subscribe.html?sourceCode=TAWEB_WRE170_a&mode=premium&dest=https%3A%2F%2Fwww.theaustralian.com.au%2Fbusiness%2Fmining-energy%2Frio-tinto-faces-us-class-actions-over-guinea-bribery-scandal%2Fnews-story%2Fe2 Subscribe | theaustralian]". ''www.theaustralian.com.au''. Notsidihina 14 Avrily 2017.</small></ref>. Tamin' ny volana Jolay 2017, ny Serious Found Office (SFO) dia nanambara ny hanaovana fanadihadiana momba ny hosoka sy ny tsolotra eo amin' ny fomba fiasa ara-barotry ny Rio Tinto ao [[Ginea]]<ref><small>''"[https://www.reuters.com/article/britain-sfo-rio-tinto/uks-sfo-says-opens-investigation-into-rio-tinto-group-idUSL5N1KF5FC UK's SFO says opens investigation into Rio Tinto Group]". Reuters. 24 July 2017''. Notsidihina 3 Janoary 2018''.''</small></ref>. Taorian' ny fanambaràna ny hanaovana ny fanadihadiana dia nihena 1,4 % ny petra-tsora-bolan' ny Rio Tinto<ref><small>Staff; Reuters (25 July 2017). "[https://www.theguardian.com/business/2017/jul/24/rio-tinto-sfo-investigation-guinea-suspected-corruption SFO says it is investigating Rio Tinto over Guinea operations]". ''The Guardian''. ISSN 0261-3077. Notsidihina 3 January 2018.</small></ref>. Ny pôlisy federaly aostraliana koa dia nanadihady ny amin' ireo fiampangana ireo<ref><small>AFP. "[https://citizen.co.za/news/news-africa/1584247/australia-guinea-mining-rio/ UK Serious Fraud Office probes Rio Tinto Guinea project]". ''The Citizen''. Notsidihina 3 Janoary 2018.</small></ref>. Nanambara ny Rio Tinto fa hiara-hiasa amin' ny fanatanterahana ny fanadihadiana. Taorian' ny fanambaràna ny hanaovana fanadihadiana izay nataon' ny SFO sy taorian' ny fikarohana olona hatao filoha sy tale jeneraly vaovao, dia voatery nametra-pialana tamin' ny toerany tao amin' ny orinasa i John Varley, talen' ny Rio Tinto<ref><small>''"[https://www.ft.com/content/2bafacba-d874-11e7-a039-c64b1c09b482 Subscribe to read]". Financial Times''. Notsidihina 3 Janoary 2018''.''</small></ref><ref><small>Knight, Elizabeth (22 June 2017). "[https://www.smh.com.au/business/companies/rio-tintos-governance-a-fiasco-as-director-charged-with-fraud-20170621-gwvk04.html Rio Tinto's governance a fiasco as director charged with fraud]". ''The Sydney Morning Herald''. Notsidihina 3 Janoary 2018.</small></ref>. == Jereo koa == * [[QIT-Fer et Titane]] * [[QIT Madagascar Minerals]] * [[Seranan-tsambon' Ehoala]] * [[Toliara Sands]] *[[Base Toliara]] == Tsiahy: == [[Sokajy:Orinasa mpitrandraka vy]] [[Sokajy:Orinasa aostraliana]] [[Sokajy:Fitrandrahana]] [[Sokajy:Rio Tinto]] 27djau9o9j0s5q5v275wkzetu2rehbo 0 253674 1150067 1149070 2026-08-30T09:44:48Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1150067 wikitext text/x-wiki [[Sary:Lunar libration with phase Oct 2007 (continuous loop).gif|vignette|289x289px|Volana mihodinkodina]] Ny '''tetiandro''' '''malagasy''' dia [[tetiandro]] nampiasain' ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] talohan' ny nampiasany ny tetiandro [[Tetiandro gregôriana|gregôriana]] nentin' ny [[Vazaha eto Madagasikara|Vazaha]] sady mbola ampiasaina amin' ny sehatry ny [[fanandroana]]. Araka ny hevitry ny maro dia tetiandro manara-bolana ny tetiandro malagasy<ref name=":0"><small>Razafintsalama P.A., ''Ny finoana sy ny fomba malagasy'', p.52.</small></ref>. Tsy tokana anefa ny tetiandro malagasy fa maro vokatry ny fiaviany sy ny fiovany isam-paritra<ref name=":1"><small>Razafintsalama P.A., ''Ny finoana sy ny fomba malagasy'', p.51.</small></ref>. Avy amin' ireo tetiandro indiana tranainy sy ny fampanjariana anaram-bolana ny anaran' antokon-kintana arabo ny tetiandro malagasy ireo<ref name=":1" />. Izany no mahatonga ny anaram-bolana sasany hitovitovy amin' ny anaran' [[antokon-kintana]] amin' ny [[Hainkintana|haikintana]] na [[fanandroana]] indiana amin' ny [[Fiteny sanskrity|teny sanskrita]] fa ny sasany kosa, izay sady fantatry ny maro, dia avy amin' ny anaran' antokon-kintana amin' ny haikintana arabo. Avy amin' ny tetiandro arabo ny anaran' ny [[andro]] ao amin' ny [[herinandro]]. Misy 29 na 30 andro ny iray [[Volana (fotoana)|volana]] amin' ny tetiandro malagasy<ref><small>Razafintsalama P.A., ''Ny finoana sy ny fomba malagasy'', p.53.</small></ref>. Ny tetiandro sy ny [[Fanandroana malagasy|fanandroana malagasy]] voalohany dia avy amin' ny fanandroana indiana fa rehefa nisy Arabo nandalo sy nonina teto [[Madagasikara]] dia niova ho amin' ny [[fanandroana arabo]] na nifangaro aminy izany. Noho ny fitoviana misy eo amin' ny anaram-bolana sy ny anaram-bintana malagasy dia tsy nampiasaina ireo anarana ireo rehefa nahazo vahana ny kolontsaina tandrefana sy ny [[Kristianisma|fivavahana kristiana]] nefa notazomina ihany ny anaran' [[andro]]. Izany ihany koa no tsy ampiasana ny teny hoe ''[[tetiandro]]'' izay nosoloana ny hoe ''kalandrie'' na ''alimanaka''. Ny anaram-bolana vazaha ao amin' ny [[tetiandro gregôriana]] ampiasain' ny Malagasy amin' izao'','' na kristiana na tsy kristiana'','' anefa misy ifandraisany koa amin' ny [[Pôliteisma|fivavahana amin' andriamanitra maro]] na amin' ny [[Fanompoan-tsampy|fivavahan' ny mpanompo sampy]]. Mba hahazoana tsara ny momba ny tetiandro malagasy izay manaraka ny fihodin' ny [[Volana]] dia tokony havahana ka hosarahana aminy ny fanandroan-kintana izay miankina amin' ny antokon-kintan' ny [[zôdiaka]]. Isan-taona dia manonta boky kely misy ny alimanaka malagasy ny mpanandro maro na ny mpamokatra mpiara-miasa amin' izy ireo. Nanomboka ny volana Avrily 2019 dia efa misy ihany koa, ho an' ireo mpampiasa ny [[finday]] [[Android]], ny haitao natokana hijerena ny alimanaka sy tetiandro malagasy [https://play.google.com/store/apps/details?id=mg.soinalastudio.alimanaka] araka ny fomba fanisana atao hoe "isa lava". == Volana ao amin' ny tetiandro malagasy == Misy karazany roa ny anaram-bolana malagasy'','' dia ny avy amin' ny [[fiteny arabo]] sy ny avy amin' ny [[Fiteny sanskrity|fiteny sanskrita]]. === Anaram-bolana avy amin' ny teny arabo === Ireto ireo anaram-bolana avy amin' ny [[Fiteny arabo|teny arabo]] ao amin' ny tetiandro malagasy ampiasaina koa ho anaram-bintana amin' ny [[Fanandroana malagasy|fanandroana malagasy]] izay avy amin' ny anaran' ny [[evan' ny zôdiaka]] amin' ny teny arabo fa tsy avy amin' ny [[Tetiandro arabo talohan' ny fivavahana silamo|tetiandro arabo]] (na [[Tetiandro mozilmana|silamo]] raha ny marina kokoa). Ny [[Merina]] sy ny [[Antemoro]] no voalazan' ny mpanoratra sasany fa tena nampiasa azy<ref><small>Cousins, ''Ny fomba malagasy'', 1963. p.20-47.</small></ref>, nefa amin' ny fampiasana azy amin' ny fanandroana dia tsy misy mpanandro malagasy tsy mahalala izany. Azo antoka fa mifandray ny anarana malagasy sy arabo nefa tsy toy izany ny fifandraisan' ny volana malagasy sy ny antokon-kintana tondroina amin' ny anarana arabo. Raha [[Tetiandro manara-bolana sy masoandro|manara-bolana sy masoandro]] ny tetiandro malagasy, ny anaran' antokon-kintana arabo navadika ho anaram-bolana sy anaram-bitana malagasy dia manaraka ny atao hoe [[Fanandroana miankina amin' ny zôdiaka mikisaka|zôdiaka mikisaka]] ([[Fiteny frantsay|frantsay]]: ''zodiaque tropical'') fa tsy ny [[Fanandroan-kintana|zôdiakan-kintana]] (frantsay: ''zodiaque sideral'')'','' izay vokatry ny fandinihana ny [[kintana]] sy ny [[Masoandro]] tany aloha ka tsy mifanaraka intsony amin' ny zava-misy momba ny kintana amin' izao fotoana izao. Raha [[Tetiandro manara-bolana|manara-bolana]] fotsiny ny tetiandro malagasy dia tsy manaraka na ny zôdiaka mikisaka na ny zôdiakan-kintana. Ireto avy ireo anaram-bolana malagasy avy amin' ny [[Fiteny arabo|teny arabo]] ireo<ref name=":1" /> <ref><small>Jobily Rakotoson, "L'art divinatoire, parole d'un sage", in ''Madagascar fenêtres'', p.94.</small></ref> . Omena eto koa ny anarany amin' ny fiteny latina sy frantsay sy ny hevitra ara-bakin-tenin' ireo anarana ireo. Tsy midika izany fa mitovy ny fari-potoana tondroin' ny volana malagasy sy ny [[evan' ny zôdiaka]] tandrefana. {| class="wikitable" |'''<small>Teny malagasy</small>''' |'''<small>Teny arabo</small>''' |'''<small>Teny latina</small>''' |'''<small>Teny frantsay</small>''' |'''<small>Dikany (dikan' ny teny arabo/ latina)</small>''' |- |<small>[[Alahamady]], Alahamaly</small> |<small>االحمل / ''Al-Hamal''</small> |''<small>Aries</small>'' |<small>Bélier</small> |<small>"[[zanak' ondry]]"/"[[ondrilahy]]"</small> |- |<small>[[Adaoro]]</small> |<small>اثور / ''Ath-Thawr''</small> |''<small>Taurus</small>'' |<small>Taureau</small> |<small>"[[ombilahy]]"</small> |- |<small>[[Adizaoza]], Alizoza, Adizaozy</small> |<small>اجوزاء / ''Al-Djauza''</small> |''<small>Gemini</small>'' |<small>Gémaux</small> |<small>"ny afovoany"/"[[kambana]]"</small> |- |<small>[[Asorotany]], Asaratany, Asaratà, sns</small> |<small>اسرطان / ''As-Saratan''</small> |''<small>Cancer</small>'' |<small>Cancer</small> |<small>"[[foza]]"</small> |- |<small>[[Alahasaty]], Alahasady</small> |<small>اأسد / ''Al-Asad''</small> |''<small>Leo</small>'' |<small>Lion</small> |<small>"[[liona]]"</small> |- |<small>[[Asombola]]</small> |<small>السنبلة / ''As-Sumbul''</small> |''<small>Virgo</small>'' |<small>Vierge</small> |<small>"[[salohy]]"/"[[Fahavirijiniana|virjina]]"</small> |- |<small>[[Adimizana]], Alimizana, Alimizà</small> |<small>اميزان / ''Al-Miza''n</small> |''<small>Libra</small>'' |<small>Balance</small> |<small>"[[mizana]]"</small> |- |<small>[[Alakarabo]], Alakarobo</small> |<small>اعقرب / ''Al-Aqrab''</small> |''<small>Scorpio</small>'' |<small>Scorpion</small> |<small>"[[maingoka]]"</small> |- |<small>[[Alakaosy]], Alakaoza</small> |<small>اقوس / ''Al-Kaus''</small> |''<small>Sagittarius</small>'' |<small>Sagittaire</small> |<small>"[[Tsipìka (fitaovana)|tsipìka]]"/"mpitifitra amin' ny tsipìka"</small> |- |<small>[[Adijady]], Alijady</small> |<small>اجدي / ''Al-Djadi''</small> |''<small>Capricornus</small>'' |<small>Capricorne</small> |<small>"[[zanakosy lahy]]"/"tandrok' osy"</small> |- |<small>[[Adalo]]</small> |<small>ادلو / ''Al-Dalu''</small> |''<small>Aquarius</small>'' |<small>Verseau</small> |<small>"sihoa"/"mpitondra rano"</small> |- |<small>[[Alohotsy]], Alahotsy</small> |<small>الحوت / A''l-Hut''</small> |''<small>Pisces</small>'' |<small>Poissons</small> |<small>"[[trondro]] lehibe"/"trondro"</small> |} Samy manana ny fanononany azy ny isam-paritra sady tsy voatery hifanandrify tanteraka ny fotoana tondroin' ny anaram-bolana tokony hitovy. === Anaram-bolana avy amin' ny teny sanskrita === ==== Anaram-bolana avy amin' ny teny sanskrita ==== Mampiasa anaram-bolana avy amin' ny [[Fiteny sanskrity|teny sankrita]], izay mbola misy mampiasa amin' ny faritra maro eto [[Madagasikara]]'','' koa ny Malagasy, ary tsy ny mpanandro ihany no mahalala azy noho ny sasany amin' ireo anarana ireo ampiasaina ho anaran' ny [[fizaràn-taona]]: ''[[Hatsiha]], [[Volasira]], [[Faosa]], [[Volamaka]], [[Hiahia]], [[Sakamasay]], [[Volambita]], [[Sakave]], [[Asaramantsina]], [[Asaramanitra (volana malagasy)|Asaramanitra]], [[Asotry]]'' ary ''[[Vatravatra]]''. Azo lazaina ho [[Tetiandro manara-bolana sy masoandro|manara-bolana sy masoandro]] ity tetiandro ity noho ny maha mora fantatra hatrany ny fizaran-taona mifanandrify amin' ny volana sasany. Tsy misy teo amin' ny tantara anefa ny tetiandro voasoratra hahafantarana ny andro tena anombohan' ny taona. ==== Tsy fifanandrifiana misy amin' ny samy anaram-bolana isam-paritra ==== Miovaova isam-paritra ireo anarana ireo sady mety tsy hitovy ny fotoana isehoan' ny volana mitovy anarana. {| class="wikitable" |'''<small>Betsimisaraka</small>''' |'''<small>Tanala</small>''' |'''<small>Tanala (Tambodiharana)</small>''' |'''<small>Bezanozano</small>''' |'''<small>Betsileo</small>''' |'''<small>Bara</small>''' |'''<small>Vezo</small>''' '''<small>Masikoro</small>''' |'''<small>Sakalava</small>''' |'''<small>Sihanaka</small>''' |- |<small>[[Hatsiha]]</small> |<small>Hasia</small> |<small>Hatsia</small> |<small>Asiha</small> |<small>Hatsia</small> |<small>Hatsia(ka)</small> |<small>Hatsia</small> |<small>Hatsia</small> |<small>Hatsia/Hatsiha</small> |- |<small>Valasira</small> |<small>[[Volasira]]</small> |<small>Volasira</small> |<small>Valasira</small> |<small>Volasira</small> |<small>Volasira</small> |<small>Volasira</small> |<small>Volasira</small> |<small>Volasira</small> |- |<small>Valamposa</small> |<small>[[Faosa]]</small> |<small>Fosa</small> |<small>Fosa</small> |<small>Volapaosa</small> |<small>Zaray</small> |<small>Beray</small> |<small>Zaray</small> |<small>Faosa</small> |- |<small>[[Asara (volana malagasy)|Asara]]</small> |<small>[[Maka (volana malagasy)|Maka]]</small> |<small>Maka</small> |<small>Maka</small> |<small>Volamaka</small> |<small>Maka</small> |<small>Maka</small> |<small>Maka</small> |<small>Volamaka/Maka</small> |- |<small>Tsiahia</small> |<small>[[Hiahia]]</small> |<small>Hiahia</small> |<small>Tsiahia</small> |<small>Hiahia</small> |<small>Sahiahia</small> |<small>Hiahia</small> |<small>Hiahia</small> |<small>Volampadina/Hiahia</small> |- |<small>[[Sakamasay]]</small> |<small>Sakamasay</small> |<small>Sakamasay</small> |<small>Sakamasay</small> |<small>Sakamasay</small> |<small>Sakamasay</small> |<small>Sakamasay</small> |<small>Sakamasay</small> |<small>Sakamasay</small> |- |<small>[[Volambita]]</small> |<small>Volambita</small> |<small>Volambitabe</small> |<small>Volambita</small> |<small>Volambita</small> |<small>Volambita</small> |<small>Volambita</small> |<small>Volambita</small> |<small>Volambita</small> |- |<small>[[Sakave]]</small> |<small>Sakavo</small> |<small>Sakave</small> |<small>Tsimakamaka</small> |<small>[[Asara (volana malagasy)|Asara]]</small> |<small>Sakavo</small> |<small>Sakave</small> |<small>Sakavehy</small> |<small>Sakave</small> |- |<small>Saramantsina</small> |<small>Saramantsy</small> |<small>Volambitafoana</small> |<small>Saramantsina</small> |<small>Asaramanara</small> |<small>Saramantsy</small> |<small>Pitsamaimbo</small> |<small>Saramaimbo</small> |<small>Asarabo</small> |- |<small>Saramanitra</small> |<small>Saramanitsa</small> |<small>Saramanitra</small> |<small>Saramanitsa</small> |<small>Asaramanitsa</small> |<small>Saramanitsa</small> |<small>Pitsamanitsa</small> |<small>Saramanitsa</small> |<small>Asaramantsy/Asaramanitra</small> |- |<small>[[Asotry]]</small> |<small>Zonjo(na)</small> |<small>Sotrindambo</small> |<small>Asotry</small> |<small>Asotrizonjona</small> |<small>Mianjoloka</small> |<small>Manjoloka</small> |<small>Anjoloka</small> |<small>Asotry</small> |- |<small>[[Vatravatra]]</small> |<small>Vatravatra</small> |<small>Vatravatra</small> |<small>Vatravatra</small> |<small>Vatravatra</small> |<small>Vatravatra</small> |<small>Vatravatra</small> |<small>Vatravatra</small> |<small>Vatravatra</small> |} Ity tabilao etsy ambony ity, izay maneho ny fahasamihafan' ny voambolana sy ny fanononana ny anaram-bolana avy amin' ny teny sanskrity, dia ampahany nalaina tamin' ny bokin' i Gwyn Campbell (''David Griffiths and the Missionary "History of Madagascar"'')<ref name=":4"><small>Gwyn Campbell, ''David Griffiths and the Missionary "History of Madagascar",'' 2012, [https://books.google.mg/books?id=7pDNL4apVpgC&pg=PA478&lpg=PA478&dq=Vatravatra&source=bl&ots=LQfs1hnFku&sig=ACfU3U1HRarPOU1oVDDNSn0g1Khb1JfOVQ&hl=fr&sa=X&ved=2ahUKEwiuv6mkg63lAhWRXsAKHdpjAfMQ6AEwCXoECAkQAQ#v=onepage&q=Vatravatra&f=false p. 478].</small></ref>. Marihina fa tsy voatery manondro fari-potoana mitovy ao amin' ny taona ny anaram-bolana mitovy isam-patritra. Izao ohatra ny filaharana sy ny anaran' ny volana ao amin' ny [[Betsileo|faritra betsileo]] araka an-dRazafintsalama: ''[[Volasira]], [[Faosa]], [[Volamaka]], [[Hiahia]], [[Sakamasay]], [[Sakave]], [[Volambita]], [[Asaramantsina]], [[Asara (volana malagasy)|Asara]], [[Vatravatra]], [[Asotry]]'' ary ''[[Hatsiha]]''<ref><small>Anaran'ny volana ao amin'ny Betsileo-Atsimo, araka an-dRazafintsalama (''Ny finoana sy ny fomba malagasy'', p. 51).</small></ref>. Hita fa tsy mifanaraka tanteraka amin' izay nomen' i Gwyn Campbell io, indrindra momba ny volana Asara. Inty koa, ohatra, ny filaharan' ny volana [[antesaka]] sy ny volana [[Tetiandro gregôriana|gregôriana]] heverina fa mifanandrify aminy: ''[[Vatravatra]]'' (Janoary)'', [[Asotrindambo]]'' (Febroary)'', [[Hatsiha]]'' (Marsa)'', [[Valasira]]'' (Avrily)'', [[Fosa]]'' (Mey)'', [[Maka (volana malagasy)|Maka]]'' (Jona)'', [[Hiahia]]'' (Jolay)'', [[Sakamasay]]'' (Aogositra)'', [[Sakave]]'' (Septambra)'', [[Vilamitapoa]]'' (Oktobra)'', [[Volamitabe]]'' (Novambra) ary ''[[Saramanitry]]'' (Desambra)<ref>[http://madarevues.recherches.gov.mg/IMG/pdf/cahier-coutume1_8_.pdf <small>Madarevues.recherches.gov.mg › IMG › pdf › cahier-coutume1_8_</small>] <small>{{Wayback|url=http://madarevues.recherches.gov.mg/IMG/pdf/cahier-coutume1_8_.pdf|date=20180414192020}}</small></ref>''.'' Tsara lahatra amin' ny ankapobeny ireo anaram-bolana ao amin' io tabilao io ireo nefa raha idirana amin' ny antsipiriany (isam-paritra) dia ho hita fa fandrindrana tsy tena mifanaraka amin' ny zava-misy. Maro ny tranga mitovy amin' ny fahasamihafan' ny laharana sy ny fotoana tondroin' ny anaram-bolana mitovy, toy ny [[Asara (volana malagasy)|Asara]] [[betsimisaraka]] (izay eo anelanelan' ny Valaposa sy ny Tsiahia) sy ny Asara [[betsileo]] (izay eo anelanelan' ny [[Volambita]] sy ny Asaramanara). Miovaova isam-paritra ny fifanarakarahan' ireo naram-bolana ireo, na dia ao anaty faritra heverina fa misy foko iray ihany aza. Inty ohatra misy tabilao mampiseho ny fahasamihafan' ny fotoana tondroina amin' ny anaram-bolana mitovy ao amin' ny tapany atsinanana sy andrefan' i [[Madagasikara]], araka ny itateran' i William Ellis azy ao amin' ny boky ''History of Madagascar: Comprising Also the Progress of the Christian Mission Established in 1818 ...'' <ref name=":2"><small>William Ellis, ''History of Madagascar: Comprising Also the Progress of the Christian Mission Established in 1818 ...,'' 1838. [https://books.google.mg/books?id=1g9DAAAAcAAJ&pg=PA445&lpg=PA445&dq=Vatravatra&source=bl&ots=b3eqZz0fxN&sig=ACfU3U3A-SWtdCaAE6htqsBO-QdMFqBrgg&hl=fr&sa=X&ved=2ahUKEwjCy6yuhq3lAhVTQMAKHeBiBVc4FBDoATAFegQIBxAB#v=onepage&q=Vatravatra&f=false p. 445].</small> </ref> Ny hoe "atsinanana" dia manondro indrindra ny [[Betsimisaraka]] fa ny "andrefana" kosa ny [[Sakalava]]. {| class="wikitable" |'''<small>Atsinanana</small>''' |'''<small>Andrefana</small>''' |- |''<small>Volasira</small>'' |''<small>Sakamasay</small>'' |- |''<small>Ifosa</small>'' |''<small>Sakavehy</small>'' |- |''<small>Maka</small>'' |''<small>Volambita</small>'' |- |''<small>Tsiahia</small>'' |''<small>Saramaimbo</small>'' |- |''<small>Sakasay</small>'' |''<small>Saramanitra</small>'' |- |''<small>Sakavehy</small>'' |''<small>Vatravatra</small>'' |- |''<small>Volambita</small>'' |''<small>Anjoloka</small>'' |- |''<small>Saramantzina</small>'' |''<small>Volasira</small>'' |- |''<small>Tsiaramanitra</small>'' |''<small>Hatsiha</small>'' |- |''<small>Vatravatra</small>'' |''<small>Zaray</small>'' |- |''<small>Asotry</small>'' |''<small>Maka</small>'' |- |''<small>Hatsiha</small>'' |''<small>Hiahia</small>'' |} === Fampifandraisana ny anaram-bolan' ny tetiandro roa === Misy ny mpanoratra milaza fa mifandray ny tetiandro malagasy avy amin' ny [[Fiteny sanskrity|teny sanskrita]] sy ny tetiandro malagasy avy amin' ny [[Fiteny arabo|teny arabo]] na dia mbola tsy tena azo antoka izany. Inty ny fifandraisan' ny anaram-bolana malagasy avy amin' ny teny arabo sy avy amin' ny teny sanskrita <ref><small>[http://icalendrier.fr/calendriers-saga/calendriers/malgache "Le calendrier malgache"] ''iCalendrier.fr''</small></ref> <ref><small>[http://fianakavianatrrf.e-monsite.com/pages/fomba-malagasy/le-nom-des-mois-malagasy.html Taranaka Ramaroson sy Rahely Firaisankina, "Le nom des mois malgaches"] {{Wayback|url=http://fianakavianatrrf.e-monsite.com/pages/fomba-malagasy/le-nom-des-mois-malagasy.html |date=20191023152303 }}.</small></ref>. {| class="wikitable" |'''<small>Teny arabo</small>''' |'''<small>Teny sanskrita</small>''' |- |<small>Alahotsy</small> |<small>Asaramasay</small> |- |<small>Alahamady</small> |<small>Asarabe</small> |- |<small>Adaoro</small> |<small>Vatravatra</small> |- |<small>Adizaozy</small> |<small>Asotry</small> |- |<small>Asorotany</small> |<small>Hatsiha</small> |- |<small>Alahasaty</small> |<small>Volasira</small> |- |<small>Asombola</small> |<small>Fosa</small> |- |<small>Adimizana</small> |<small>Maka</small> |- |<small>Alakarobo</small> |<small>Hiahia</small> |- |<small>Alakaoza</small> |<small>Fisakamasay</small> |- |<small>Adijady</small> |<small>Fisakavy</small> |- |<small>Adalo</small> |<small>Volombita</small> |} Raha [[Tetiandro manara-bolana|manara-bolana]] tanteraka ny tetiandro malagasy mampiasa teny arabo dia tsy tokony ho raikitra sahala amin' io ny fifandraisan' ireo tetiandro malagasy roa ireo. Sarotra raisina ity fampifanandrifina ny tetiandro malagasy roa ity (toraka izany koa ny fampifanandrifiana hafa rehetra) satria ny volana malagasy mitondra anarana sanskrity dia mifanandrify amim-[[Fizaràn-taona|pizaràn-taona]] fantatra. Ohatra, ny volana [[Volambita]] dia tokony ho ao amin' ny [[lohataona]] nefa ny volana [[Adalo]] lazaina fa mifanandrify aminy dia tokony ho amin' ny fizaran-taona [[fahavaratra]] (raha manara-bolana sy masoandro ny tetiandro malagasy ary raha misy fizaran-taona efatra ny taona iray). I William Ellis, ohatra, dia mampifandray ny [[Alahamady]] merina amin' ny [[Volasira]] betsimisaraka sy ny Sakamasay sakalava ary ny Avrily gregôriana<ref name=":2" />; nefa i Gwyn Campbell dia mampifanandrify ny [[Alahamady]] merina amin' ny [[Hatsiha]]<ref name=":4" />. Manampy trotraka ny tsy fitovian' ny fotoana tondroina amin' ny anaram-bolana iray. Tsy misy heviny firy koa ny fampifanandrifiana raha manara-bolana tanteraka ny tetiandro malagasy misy anaram-bolana avy amin' ny teny arabo. Ity koa misy ohatra fampifandraisana an-tabilao ny tetiandro [[sakalava]] sy [[merina]] ary [[antemoro]] araka ny nataon' i Jaovelo-Djao<ref><small>Robert Jaovelo-Dzao, ''Mythes, rites et transes à Madagascar: angano, joro et tromba Sakalava,''1996, p. 257 ([https://books.google.mg/books?id=sFgCmzWRK6QC&pg=PA375&lpg=PA375&dq=Vatravatra&source=bl&ots=Fsk5uSSXD6&sig=ACfU3U3H9TcA1ylCrEHQZylPTF6u9QKYVQ&hl=fr&sa=X&ved=2ahUKEwjV4qex0a3lAhWjolwKHeeZDwE4ChDoATAIegQICRAB#v=onepage&q=Vatravatra&f=false jereo eto]).</small></ref>: {| class="wikitable" |<small>'''Gregoriana'''</small> |<small>'''Sakalava'''</small> |<small>'''Merina'''</small> |<small>'''Antemoro'''</small> |- |<small>Jolay</small> |<small>Fanjava mantsaka</small> |<small>Adalo</small> |<small>Volambita</small> |- |<small>Aogositra</small> |<small>Asara maimbo</small> |<small>Alohotsy</small> |<small>Asara masay</small> |- |<small>Septambra</small> |<small>Asara be</small> |<small>Alahamady</small> |<small>Asara be</small> |- |<small>Oktobra</small> |<small>Vatravatra</small> |<small>Adaoro</small> |<small>Varavatra</small> |- |<small>Novambra</small> |<small>Manjoloko</small> |<small>Adizaoza</small> |<small>Asotry</small> |- |<small>Desambra</small> |<small>Hatsihia</small> |<small>Asorotany</small> |<small>Hatsihia</small> |- |<small>Janoary</small> |<small>Biray</small> |<small>Alahasaty</small> |<small>Volasira</small> |- |<small>Febroary</small> |<small>Via bikiky</small> |<small>Asombola</small> |<small>Fosa</small> |- |<small>Marsa</small> |<small>Tihihia</small> |<small>Adimizana</small> |<small>Maka</small> |- |<small>Avrily</small> |<small>Sakave</small> |<small>Alakarabo</small> |<small>Hiahia</small> |- |<small>Mey</small> |<small>Antsotry</small> |<small>Alakaosy</small> |<small>Fisakamasay</small> |- |<small>Jona</small> |<small>Viabe</small> |<small>Adijady</small> |<small>Fisakavy</small> |} == Ny andro sy ny herinandro ary ny taona == === Ny andron' ny herinandro ao amin' ny tetiandro malagasy === Ny [[andro]] ao amin' ny tetiadro malagasy dia tsy manomboka amin' ny misasakalina fa amin' ny filentehan' ny [[Masoandro]]'','' sahala amin' ny [[Tetiandro mozilmana|tetiandro silamo]] na [[Tetiandro hebreo|hebreo]]. Amin' ny [[Fanandroana malagasy|fanandroana]] aza dia efa heverina ho anisan' ny tonon' andro manaraka ny tolakandron' ny andro diavina, izany hoe ny aorian' ny mitataovovonana. Indreto ny anaran' andro malagasy avy amin' ny [[Fiteny arabo|teny arabo]] sady mbola ampiasaina ao amin' ny [[tetiandro gregôriana]] amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]]. {| class="wikitable" |'''<small>Teny malagasy</small>''' |<small>Alahady,</small> <small>Lahady</small> |<small>Alatsinainy, Latsinainy, Tinainy</small> |<small>Talata,</small> <small>Atalata</small> |<small>Alarobia, Larobia</small> |<small>Alakamisy,</small> <small>Kamisy</small> |<small>Zoma,</small> <small>Azoma, Joma</small> |<small>Asabotsy,</small> <small>Sabotsy</small> |- |'''<small>Teny arabo niaviany</small>''' |''<small>al-Aḥad</small>'' |''<small>al-Ithnayn</small>'' |''<small>ath-Thulāthā’</small>'' |''<small>al-Arba‘ā’</small>'' |''<small>al-Khamīs</small>'' |''<small>al-Jum‘ah</small>'' |''<small>as-Sabt</small>'' |- |'''<small>Heviny</small>''' |<small>“voalohany”</small> |<small>“faharoa”</small> |<small>“fahatelo”</small> |<small>“fahefatra”</small> |<small>“fahadimy”</small> |<small>“fahenina”</small> |<small>“fitsaharana”</small> |- |'''<small>Teny hebreo ampitahaina aminy</small>''' |<small>''Yom Rishon''  "andro voalohany"</small> |<small>''Yom Sheni'' "andro faharoa"</small> |<small>''Yom Shlishi'' "andro fahatelo"</small> |<small>''Yom Reviʻi'' "andro fahefatra"</small> |<small>''Yom Khamishi'' "andro fahadimy"</small> |<small>''Yom Shishi'' "andro fahenina"</small> |<small>''Yom Shabbat'' "andro fitsaharana"</small> |} Araka ny finoan' ny Ntaolo malagasy dia mifameno amin' ny vintana ny andro tsirairay ao amin' ny herinandro ka misy ny tsara ary misy ny ratsy, arakaraka ny zavatra tian-katao. Amin' ny ankapobeny dia andro tsara ny [[Alakamisy]] satria andro tsara anaovana fampakaram-bady. Andro mainty sy natokana handevenana ny [[Zoma]]. Andro natokana hitomaniana sy hamoizana ny maty ny [[Asabotsy]]. Andro mahery ny [[Alahady]] ka tsy azo andevenana ny marainany. Andro mainty ny [[Alatsinainy]] ka tsy fisantaran-javatra satria andro fandevenana. Tsy mety ny mamangy mana-manjo amin' ny andro [[Talata]]. Andro ratsy ny [[Alarobia]] sady atokana ho an' ny famoizana sy ny fandevenana. === Ny fizaràn' ny andro iray === Toy izao ny fizaràna ny andro iray manomboka amin' ny filentehan' ny [[Masoandro]] ka hatramin' ny fiposahany indray, indrindra amin' ny faritra afovoan-tanin' i Madagasikara<ref><small>Jereo koa: "[https://www.madablog.com/comment-lire-heure-en-malgache-reponses/ Comment lit-on l'heure en malgache? Voici les Réponses] {{Wayback|url=https://www.madablog.com/comment-lire-heure-en-malgache-reponses/ |date=20240131062404 }}, ''madablog.com''</small></ref><ref><small>Jereo koa: "[https://ankizy.fr.gd/ORAN-h-NY-NTAOLO.htm Oran' ny Ntaolo]", ''ankizy.fr.gd''</small></ref>: # maty masoandro na mody omby (aorian' ny filentehan' ny masoandro)<ref><small>"[https://motmalgache.org/bins/teny2?w=mody%20omby Mody omby]", ''motmalgache.org''</small></ref>; # maizim-bava vilany na tsy ahita-mitsinjo (hariva efa manomboka ho maizina)<ref><small>"[https://motmalgache.org/bins/teny2?w=maizim-bava%20vilany Maizim-bava vilany]", ''motmalgache.org''</small></ref>; # manokom-bary olona (eo amin' ny enina na fito hariva eo)<ref><small>"[https://motmalgache.org/bins/teny2/manokombaryolona#mg.ex Manokom-bary olona]", ''motmalgache.org''</small></ref>; # tapi-mandry olona (eo amin' ny valo ora alina)<ref><small>"[https://motmalgache.org/bins/teny2?w=tapi-mandry%20olona Tapi-mandry olona]", ''motmalgache.org''</small></ref>; # lohatory (amin' ilay torimaso voalohany raha vao manomboka matory kelikely)<ref><small>"[https://motmalgache.org/bins/teny2/lohatory Lohatory]", ''motmalgache.org''</small></ref>; # mikitroka ny alina; # misasaka alina<ref><small>"[https://tenymalagasy.org/bins/teny2?w=misasaka%20alina Misasaka alina]", ''motmalgache.org''</small></ref>; # maneno sahona (amin' ny telo ka hatramin' ny efatra ora maraina)<ref><small>"[https://motmalgache.org/bins/teny2?w=maneno%20sahona Maneno sahona]", ''motmalgache.org''</small></ref>; # misafo helika ny kary (eo amin' ny roa ora maraina eo ho eo)<ref><small>"[https://motmalgache.org/bins/teny2?w=rehefa%20misafo%20helika%20ny%20kary Rehefa misafo helika ny kary]", ''motmalgache.org''</small></ref>; # maneno akoho tokana (eo amin' ny efatra eo ho eo)<ref><small>"[https://tenymalagasy.org/bins/teny2?w=maneno%20akoho%20tokana Maneno akoho tokana]", ''motmalgache.org''</small></ref>; # maneno fitatra (eo amin' ny efatra sy sasany eo ho eo)<ref><small>"[https://tenymalagasy.org/bins/teny2?w=maneno%20fitatra Maneno fitatra]", ''motmalgache.org''</small></ref>; # mifoha olo-mazoto (eo amin' ny dimy maraina eo ho eo)<ref><small>"[https://tenymalagasy.org/bins/teny2/mifohaolomazoto#mg.ex Mifoha olo-mazoto]", ''motmalgache.org''</small></ref>; # vaky masoandro; # maim-bohon-dravina; # mivoaka omby; # mivoaka omby tera-bao; # misandratra andro; # mitatao haratra ambony (tokony ho eo amin' ny iraika ambin' ny folo maraina eo)<ref><small>"[https://motmalgache.org/bins/teny2?w=mitatao%20haratra%20ambony Mitatao haratra ambony]", ''motmalgache.org''</small></ref>; # mitatao vovonana; # mitsidika andro; # am-pamatoran-janak’omby ny andro; # am-bava fisoko ny andro; # tapaka ny andro; # mody omby tera-bao. === Ny herinandro ao amin' ny tetiandro malagasy === Ny [[herinandro]] ao amin' ny tetiandro malagasy dia misy fito andro. Amin' ny Ntaolo malagasy dia ny andro [[Alakamisy]], izay andro tsara indrindra anombohana asa, araka ny finoany, no andro voalohany ao amin' ny herinandro. Misy koa anefa ny mandray ny andro [[Zoma]] ho andro voalohany. Ny fanombohan' ny herinandro amin' ny [[Alatsinainy]] dia nentin' ny [[kolontsaina tandrefana]] ka mbola tohizana ao amin' ny tetiandrom-panjakana ankehitriny eto Madagasikara. Ny fanombohan' ny herinandro amin' ny [[Alahady]] dia vokatry ny [[Kristianisma ao Madagasikara|kristianisma]] izay manao an' io andro io ho andro lehibe satria "[[andron' ny Tompo]]", izany hoe andron' i [[Jesoa|Jesoa Kristy]] izay inoany fa [[Fitsanganan' i Jesoa ho velona|nitsangana tamin' ny maty]] amin' ny andro Alahady. === Ny taona ao amin' ny tetiandro malagasy === '''Taona ao amin' ny tetiandro manara-bolana''' [[Sary:Lunar libration with phase Oct 2007 (continuous loop).gif|vignette|126x126px|Volana]] Ao amin' ny tetiandro malagasy manara-bolana dia misy 354 na 355 andro ny taona malagasy (ny iray volana dia misy 29 na 30 andro satria maharitra 29 andro sy sasany eo ny tsingerim-bolana iray), ka latsaka 11 na 12 andro izany raha mitaha amin' ny taona ao amin' ny [[tetiandro gregoriana]] izay misy 365 na 366 andro<ref name=":0" />. Izany hoe ny iray taona gregôriana dia misy 12 volana malagasy miampy 10 na 11 na 12 andro. Olana eo amin'ny tetiandro malagasy ny tsy fahafantarana ny fotoana nanombohan' ny fanisan-taona ankapobeny ao amin' io tetiandro io. Matetika dia ny taona ao amin'ny tetiandro gregôriana ihany no tovonana laharan' andro sy anaram-bolana amin' ny fampiasana tetiandro malagasy. Ohatra: "''06 Alahamady 1899"'': ny 1899 dia fanisan''-''taona gregôriana. Tsy misy ny fampifanandrifiana raikitra ny fiantombohan' ny Alahamady amin' ny daty gregôriana. Mitety ny fizaran-taona rehetra ny volana malagasy tsirairay raha manara-bolana fotsiny, ka ny [[tetiandro mozilmana]] no azo ampifanandrifina aminy: ny volana Alahamady malagasy dia mifanandrify amin' ny volana ''[[Shawwal]]'' silamo, izany hoe aorin' ny volana ''[[Ramadany|Ramadan]]''. Azo atao noho izany ny manao fafana maneho ny fifandraisan' ny tetiandro malagasy manara-bolana tanteraka amin' ny tetiandro mozilmana, araka izao: {| class="wikitable" | colspan="2" |'''<small>Tetiandro manara-bolana tanteraka</small>''' |- |'''<small>Tetiandro malagasy</small>''' |'''<small>Tetiandro miozolmàna</small>''' |- |<small>Alahamady</small> |<small>''[[Shawwal]]'' (شوّال)</small> |- |<small>Adaoro</small> |<small>''[[Dhu al Qidah]]'' na ''Dhu'l-Qa'dah'' (ذو القعدة)</small> |- |<small>Adizaoza</small> |<small>''[[Dhu al-Hijja]]'' (ذو الحجة)</small> |- |<small>Asorotany</small> |<small>''[[Muḥarram]]'' (مُحَرَّم)</small> |- |<small>Alahasaty</small> |<small>''[[Safar]]'' (صفر)</small> |- |<small>Asombola</small> |<small>''[[Rabi' al Awal]]'' (ربيع الأوّل)</small> |- |<small>Adimizana</small> |<small>''[[Rabi' ath-Thani]]'' (ربيع الثاني)</small> |- |<small>Alakarabo</small> |<small>''[[Jumada al Awwal]]'' (جُمَادَىٰ الْأَوَّل) na ''Jumada al ‘Ula'' (جُمَادَىٰ الْأُولَىٰ)</small> |- |<small>Alakaosy</small> |<small>''[[Jumada ath-Thania]]'' (جمادى الثاني) na</small> <small>''Jumaada al-Akhir'' na ''Jumada al-Akhira'' (جمادى الآخر)</small> |- |<small>Adijady</small> |<small>''[[Rajab]]'' (رجب‎)</small> |- |<small>Adalo</small> |<small>''[[Sha'bane]]'' (شعبان)</small> |- |<small>Alohotsy</small> |<small>''[[Ramadany|Ramadan]]'' (رمضان)</small> |} '''Taona ao amin' ny tetiandro manara-bolana sy masoandro''' Amin' izao fotoana ifampikasohan' ny [[kolontsaina malagasy]] sy ny [[kolontsaina tandrefana]] izao, miampy ny fiheverana ny [[Jiosy malagasy|Malagasy ho manam-piaviana jiosy]], dia misy ny tetiandro manara-bolana sy masoandro izay mampifanandrify ny volana [[Alahamady]] amin' ny fari-potoana ao amin' ny volana Marsa sy Avrily ka ny tsinam-bolana akaiky ny 21 Marsa no andro voalohany amin' ny taona. Misy 354 na 355 ny iray taona nefa mety ho lasa 383 na 384 na 385 izany vokatry ny fampifanandrifiana ny fiantombohan' ny Alahamady amin' ny tsinam-bolana akaiky ny 21 Marsa. Ireo boky tranainy miresaka ny tetiandro sy ny fanandroana malagasy anefa mionona fotsiny amin' ny fitanisana sy fandaharana ny anaram-bolana ary ny fanazavana ny fiasany ao amin' ny fanandroana fa tsy manondro daty gregôriana anombohana na ahataperana na aharetan' ny volana malagasy amin' ny taona rehetra. Mifanitsaka amim-bolana gregôriana roa ny volana malagasy tsirairay raha manara-bolana sy masoandro ny tetiandro malagasy. Mifanandrify matetika isan-taona amin' ny [[Tetiandro hebreo|volana hebreo]] ''[[Nisana (volana hebreo)|Nisan]]'' ny Alahamady malagasy. Azo atao noho izany ny manao fafana maneho ny fifandraisan' ny tetiandro malagasy manara-bolana sy masoandro amin' ny [[tetiandro hebreo]], araka izao: {| class="wikitable" | colspan="3" |'''<small>Tetiandro manara-bolana sy masoandro</small>''' |- |'''<small>Tetiandro malagasy</small>''' |'''<small>[[Tetiandro hebreo]]</small>''' |'''<small>Tetiandro gregôriana</small>''' |- |<small>Alahamady</small> |<small>''[[Nisana (volana hebreo)|Nisan]]'' (נִיסָן)</small> |<small>Marsa - Avrily</small> |- |<small>Adaoro</small> |<small>''[[Iara (volana hebreo)|Iyyār]]'' (אִיָּר)</small> |<small>Avrily - Mey</small> |- |<small>Adizaoza</small> |<small>''[[Sivàna (volana hebreo)|Sivan]]'' (סִיוָן)</small> |<small>Mey - Jona</small> |- |<small>Asorotany</small> |<small>''[[Tamoza (volana hebreo)|Tamûz]]'' (תמוז)</small> |''<small>Jona - Jolay</small>'' |- |<small>Alahasaty</small> |<small>''[[ʾĀv]]'' (אָב)</small> |<small>Jolay - Aogositra</small> |- |<small>Asombola</small> |<small>''[[ʾĔlûl]]'' (אֱלוּל)</small> |<small>Aogositra - Septambra</small> |- |<small>Adimizana</small> |<small>''[[Tishri|Tishrí]]'' (תִּשְׁרִי)</small> |<small>Septambra - Ôktôbra</small> |- |<small>Alakarabo</small> |<small>''[[Heshvan|Heshvān]]'' (חֶשְׁוָן)</small> |<small>Ôktôbra - Nôvambra</small> |- |<small>Alakaosy</small> |<small>''[[Kisleva (volana hebreo)|Kislēv]]'' (כִּסְלֵו)</small> |<small>Nôvambra - Desambra</small> |- |<small>Adijady</small> |<small>''[[Teveta (volana hebreo)|Tevet]]'' (טֵבֵת‎)</small> |<small>Desambra - Janoary</small> |- |<small>Adalo</small> |<small>''[[Sevata (volana hebreo)|Shevat]]'' (שְׁבָט)</small> |<small>Janoary - Febreoary</small> |- |<small>Alohotsy</small> |<small>''[[Adara (volana hebreo)|Adar]]'' (אֲדָר)</small> |<small>Febroary - Marsa</small> |} == Olana sy fahadisoan-kevitra momba ny tetiandro malagasy == === Volana malagasy sy volana gregôriana === Na dia manara-bolana aza ny tetiandro malagasy mampiasa anaram-bolana avy amin' ny [[Fiteny arabo|teny arabo]] dia misy ny mampifadray ny volana malagasy iray amin' ny volana gregôriana iray. Tsy mitovy anefa ny vokatr' izany. Inty misy ohatra iray notsoahana tamin' ny voasoratr' i Jaovelo-Djao momba ny tetiandro merina. Marihina fa tsy mifanandrify na amin' ny volana Marsa na amin' ny volana Avrily ny volana Alahamady eto fa amin' ny volana Septambra<ref><small>Robert Jaovelo-Dzao, ''Mythes, rites et transes à Madagascar: angano, joro et tromba Sakalava,''1996, p. 257. ([https://books.google.mg/books?id=sFgCmzWRK6QC&pg=PA375&lpg=PA375&dq=Vatravatra&source=bl&ots=Fsk5uSSXD6&sig=ACfU3U3H9TcA1ylCrEHQZylPTF6u9QKYVQ&hl=fr&sa=X&ved=2ahUKEwjV4qex0a3lAhWjolwKHeeZDwE4ChDoATAIegQICRAB#v=onepage&q=Vatravatra&f=false jereo eto]).</small></ref>: {| class="wikitable" |<small>'''Gregoriana'''</small> |<small>'''Merina'''</small> |- |<small>Septambra</small> |<small>Alahamady</small> |- |<small>Oktobra</small> |<small>Adaoro</small> |- |<small>Novambra</small> |<small>Adizaoza</small> |- |<small>Desambra</small> |<small>Asorotany</small> |- |<small>Janoary</small> |<small>Alahasaty</small> |- |<small>Febroary</small> |<small>Asombola</small> |- |<small>Marsa</small> |<small>Adimizana</small> |- |<small>Avrily</small> |<small>Alakarabo</small> |- |<small>Mey</small> |<small>Alakaosy</small> |- |<small>Jona</small> |<small>Adijady</small> |- |<small>Jolay</small> |<small>Adalo</small> |- |<small>Aogositra</small> |<small>Alohotsy</small> |} === Ny volana malagasy sy ny zôdiaka === Misy roa karazana ny fifandisoana izay mifandray amin' ny fisian' ny [[zôdiaka]] roa samy hafa satria misy ny atao hoe [[Fanandroan-kintana|zôdiakan-kintana]] ([[Fiteny frantsay|frantsay]]: ''zodiaque sidéral'') sy ny [[Fanandroana miankina amin' ny zôdiaka mikisaka|zôdiaka mikisaka]] (frantsay: ''zodiaque tropical'') izay samy mampiasa anarana mitovy hanondroana ny [[antokon-kintana]] sy ny [[Evan' ny zôdiaka|evam-panandroana]] (vintana). ==== Tsy fifanandrifiana amin' ny zôdiakan-kintana ==== Ny fotoana anombohan' ny [[Masoandro]] miditra ao amin' ny fari-danitry ny [[Fanandroan-kintana|antokon-kintan' ny zôdiaka]] iray dia tsy voatery hifanandrify amin' ny tsinam-bolana izay andro voalohany ao amin' ny volana malagasy. Amin' ny maha [[Tetiandro manara-bolana|manara-bolana]] ny tetiandro malagasy, izany hoe amin' ny maha vokatry ny fanaraha-maso ny tsingerim-pihodinan' ny [[Volana]] amin' ny [[Tany]] azy, dia tsy voatery hifanandrify amin' ny fotoana isehoan' ny antokon-kintana tondroiny eny amin' ny lanitra ny fotoana tondroin' ny anaram-bolana fa matetika mifandiso<ref name=":0" /> <ref><small>Cousins, ''Ny fomba malagasy'', 1963, p.169.</small> </ref>. Ny fampifandraisana ny anaram-bolana malagasy amin' ny anaran' ny evan' ny zôdiaka dia vokatry ny fiheverana fa manaraka ny [[fanandroan-kintana]]<ref><small>Ny fanandroan-kintana ([[Fiteny frantsay|frantsay]]: ''astrologie sidérale'') dia fanandroana manaraka ny fihetsiky ny kintana sy ny antokon-kintana, indrindra ny an' ny zôdiaka, fa tsy mionona fotsiny amin' ny anaran' ny antokon-kintan' ny zôdiaka.</small> M<small>ifanohitra amin' io ny fanandroana manaraka ny zôdiaka mikisaka (frantsay: ''astrologie tropicale'').</small></ref> ny tetiandro sy ny fanandroana malagasy, nefa tsy marina amin' ny faritra rehetra izany. Ny mpanandro malagasy taloha dia tsy afaka nanara-maso ny kintana antsakany sy andavany noho ny tsy fananany fitaovam-pijeren-davitra na fitaovam-pandrefesam-potoana na fitaovam-pandrefesan-joro. Tsy nisy koa ny [[Haikintana|taranja siantifika momba ny kintana]] izay ahafahana manao kajy momba ny toerana sy ny fotoana isehoan' ny [[antokon-kintana]]. Ny tsingerim-pihodinan' ny [[Volana]] no arahiny. Araka ny fahalalan' ny Malagasy sasany ankehitriny dia amin' ny tsinam-bolana manodidina ny 21 Marsa ny volana voalohany amin' ny taona, dia ny [[Alahamady]] izany. Ny tetiandro sahala amin' izany dia tsy manara-bolana fotsiny fa manara-masoandro koa, nefa tsy manamarina izany ny teknika nananan' ny [[Ntaolo]] izay tsy nanana ny tetiandro gregôriana hanamarinany ny 21 Marsa ka hisafidianany ny tsinam-bolana manakaiky an' io daty io. Tsy manaraka kintana ny tetiandro malagasy mampiasa ny anaran' antokon-kintana amin' ny teny arabo. Raha tena ny [[kintana]] no nojeren' ny mpanandro malagasy dia tsy misy dikany ny fiaingana amin' ny ekinôksan' ny 21 Marsa<ref><small>Ny ekinôksa dia fotoana ao amin' ny taona itovizan' ny faharetan' ny andro sy ny alina. Roa ny ekinôksa, dia ny ekinôksa eo anelanelan' ny 20 sy 21 Marsa sy ny ekinôksa eo anelanelan' ny 22 sy 23 Septambra.</small></ref> izay tsy momba ny [[Fanandroan-kintana|zôdiakan-kintana]] fa momba ny [[Fanandroana miankina amin' ny zôdiaka mikisaka|zôdiaka mikisaka]] sady mila ireo fitaovana sy taranja voalaza etsy aloha ireo ny fahamarinany. Manampy ny fifandisoana koa ny tsy fisehoan' ny antokon-kintan' ny zôdiaka sasany lazaina amin' ireo anarana arabo ireo aty amin' ny [[ila-bolantany]] atsimo<ref name=":0" />. Na ny Arabo sy ny [[Indiana (vahoaka)|Indiana]] niteny [[Fiteny sanskrity|sanskrita]] dia any amin' ny ila-bolantany avaratra avokoa no fonenany. Na dia amin' izao andro ankehitriny izao dia ny olona manana fitaovana môderna fijerena kintana na ny mpahay kintana no afaka mamaritra hoe ovina ny [[Masoandro]] no miditra ao amin' ny fari-danitry ny antokon-kintana iray. Manara-bolana tanteraka ny tetiandro malagasy ahitana anaram-bolana avy amin' ny teny arabo izay nampiasaina amin' ny fanandroana teo amin' ny [[Ntaolo]] ka tsy miverina ny fifanandrifiam-bolana raha tsy afaka 33 taona gregôriana na 34 taona manara-bolana, sahala amin' ny [[tetiandro mozilmana]], nefa tsy fantatra ny volana malagasy tokony hifanandrify amin' ny volana silamo noho ny tsy fitoviam-pijerin' ny samy mpanandro malagasy. Na dia izany aza, misy ny Malagasy manaraka ny tetiandrom-bolana izay manao ny Alahamady ho volana manarakaraka ny volana [[Ramadany]] silamo, izany hoe ny volana [[Saoaly]] (arabo: ''Shawwal''). ==== Tsy fifanandrifiana amin' ny zôdiaka mikisaka ==== Ny fari-danitra misy ny [[Fanandroan-kintana|antokon-kintan' ny zôdiaka]] (araka ny zôdiakan-kintana) tsirairay dia tsy mifanandrify amin' ny fari-danitry ny [[evan' ny zôdiaka]] (zôdiaka mikisaka) na dia mitondra anarana mitovy aza ny eva iray sy ny antokon-kintana iray. Ankoatra izany, ny fanombohan' ny fotoan' ny evan' ny zôdiaka iray dia tsy voatery hifanandrify amin' ny tsinam-bolana. Ny [[fizaràn-taona]] no zavatra azon' ny fitaovam-pandrenesana amantarana ny fotoana mety misy ny zava-mitranga voajanahary iray ao anatin' ny taona, ka tsy ampy hahazoana daty tena mazava izany raha tsy misy fitaovana ampiasaina. Ny fotoana anombohan' ny filatsahan' ny orana, ohatra, dia miovaova isan-taona ka tsy ahafaha-miainga amin' ny fanisana andro. Ny anaram-bintana isam-bolana hita amin' ny [[torovintana]] avoakan' ny [[gazety]] sasany dia fandikana fotsiny ny anaran' ny evan' ny zôdiaka ho amin' ny anaram-bintana na anaram-bolana malagasy fa tsy misy ifandraisany amin' ny tetiandro malagasy na amin' ny [[fanandroana malagasy]] izay miandry tsinam-bolana. ==== Tsy fitovian' ny zôdiaka roa ==== Inty ny fafana maneho ny tsy fitovian' ny [[zôdiaka]] roa sy ny fidiran' ny [[Masoandro]] ao amin' ny fari-danitry ny [[Antokon-kintana|antokon-kintan]]' ny zôdiaka sy ny fivoahany avy ao: {| class="wikitable" |'''<small>Anarana</small>''' |'''<small>Eva</small>''' |'''<small>Zodiaka mikisaka</small>''' |'''<small>Antokon-kintana</small>''' |'''<small>Zodiakan-kintana</small>''' |- |<small>''Aries'' (Alahamady)</small> |<small>♈</small> |<small>21 Marsa - 20 Avrily</small> <small>(31 andro)</small> |<small>18 Avrily - 13 Mey</small> <small>(25,5 andro)</small> |<small>15 Avrily - 15 Mey</small> |- |<small>''Taurus'' (Adaoro)</small> |<small>♉</small> |<small>21 Avrily - 20 Mey</small> <small>(31 andro)</small> |<small>13 Mey - 21 Jona</small> <small>(38,2 andro)</small> |<small>16 Mey - 15 Jona</small> |- |<small>''Gemini'' (Adizaoza)</small> |<small>♊</small> |<small>21 Mey - 21 Jona</small> <small>(31 andro)</small> |<small>21 Jona - 20 Jolay</small> <small>(29,3 andro)</small> |<small>16 Jona - 15 Jolay</small> |- |<small>''Cancer'' (Asorotany)</small> |<small>♋</small> |<small>22 Jona - 22 Jolay</small> <small>(31 andro)</small> |<small>20 Jolay - 10 Aogositra</small> <small>(21,1 andro)</small> |<small>16 Jolay - 15 Aogositra</small> |- |<small>''Leo'' (Alahasaty)</small> |<small>♌</small> |<small>23 Jolay - 22 Aogositra</small> <small>(31 andro)</small> |<small>10 Aogositra - 16 Septambra</small> <small>(36,9 andro)</small> |<small>16 Aogsitra - 15 Septambra</small> |- |<small>''Virgo'' (Asombola)</small> |<small>♍</small> |<small>23 Aogositra - 22 Septambra</small> <small>(31 andro)</small> |<small>16 Septambra - 30 Oktobra</small> <small>(44,5 andro)</small> |<small>16 Septambra - 15 Oktobra</small> |- |<small>''Libra'' (Adimizana)</small> |<small>♎</small> |<small>23 Septambra - 22 Oktobra</small> <small>(30 andro)</small> |<small>30 Oktobra - 20 Novambra</small> <small>(21,1 andro)</small> |<small>16 Oktobra - 15 Novambra</small> |- |<small>''Scorpio'' (Alakarabo)</small> |<small>♏</small> |<small>23 Oktobra - 22 Novambra</small> <small>(31 andro)</small> |<small>20 Novambra - 29 Novambra</small> <small>(8,4 andro)</small> |<small>16 Novambra - 15 Desambra</small> |- |''<small>Ophiuchus</small>'' | | |<small>29 Novembra - 18 Desambra</small> <small>(18,4 andro)</small> | |- |<small>''Sagittarius'' (Alakaosy)</small> |<small>♐</small> |<small>23 Novembra - 21 Desambra</small> <small>(29 andro)</small> |<small>18 Desambra - 20 Janoary</small> <small>(33,6 andro)</small> |<small>16 Desambra - 14 Janoary</small> |- |<small>''Capricornus'' (Adijady)</small> |<small>♑</small> |<small>22 Desambra - 20 Janoary</small> <small>(30 andro)</small> |<small>20 Janoary - 16 Febroary</small> <small>(27,4 andro)</small> |<small>15 Janoary - 14 Febroary</small> |- |<small>''Aquarius'' (Adalo)</small> |<small>♒</small> |<small>21 Janoary - 19 Febroary</small> <small>(30 andro)</small> |<small>16 Febroary - 11 Marsa</small> <small>(23,9 andro)</small> |<small>15 Febroary - 14 Marsa</small> |- |<small>''Pisces'' (Alohotsy)</small> |<small>♓</small> |<small>20 Febroary- 20 Marsa</small> <small>(29 na 30 andro)</small> |<small>11 Marsa - 18 Avrily</small> <small>(37,7 andro)</small> |<small>15 Marsa - 14 Avrily</small> |- |'''<small>TOTALY</small>''' | |'''<small>365 na 366 andro</small>''' |'''<small>366 andro</small>''' | |} === Fiovaovan' ny daty gregôriana ahatsinanan' ny volana === Ny fotoana mahatsinana ny [[Volana]] na mahafenomanana azy sns na ny laharan' andro manaraka io fahatsinana io no arahin' ny ankamaroan' ny mpanandro malagasy fa tsy ny fihetsiky ny antokon-kintana intsony. Ny andro ahatsinanan' ny Volana no andro voalohany ao amin' ny voIana malagasy. Mikisaka hatrany noho izany ny volana malagasy raha ampitahaina amin' ny volana gregôriana. Inty misy ohatra iray: ataontsika hoe eo anelanelan' ny volana Marsa sy Avrily ny volana [[Alahamady]] amin' ny taona 2019. ==== Fotoana ahatsinanan' ny volana tamin' ny taona 2019 sy 2020 ==== Izao ny daty nahatsinanan' ny Volana tamin' ny taona 2019 sy tamin' ny taona 2020<ref name=":3"><small>[https://www.calendrier-365.fr/lune/phases-de-la-lune.html Phase de la lune] in ''Calendrier-365.fr''</small></ref>: {| class="wikitable" |<small>Janoary</small> |<small>6 Janoary 2019</small> | |<small>Janoary</small> |<small>24 Janoary 2020</small> |- |<small>Febroary</small> |<small>4 Febroary 2019</small> | |<small>Febroary</small> |<small>23 Febroary 2020</small> |- |<small>Marsa</small> |<small>6 Marsa 2019</small> | |<small>Marsa</small> |<small>24 Marsa 2020</small> |- |<small>Avrily</small> |<small>5 Avrily 2019</small> | |<small>Avrily</small> |<small>23 Avrily 2020</small> |- |<small>Mey</small> |<small>5 Mey 2019</small> | |<small>Mey</small> |<small>22 Mey 2020</small> |- |<small>Jona</small> |<small>3 Jona 2019</small> | |<small>Jona</small> |<small>21 Jona 2020</small> |- |<small>Jolay</small> |<small>2 Jolay 2019</small> | |<small>Jolay</small> |<small>20 Jolay 2020</small> |- |<small>Aogosotra</small> |<small>1 Aogositra 2019</small> | |<small>Aogositra</small> |<small>19 Aogositra 2020</small> |- | |<small>30 Aogosotra 2019</small> | |<small>Septambra</small> |<small>17 Septambra 2020</small> |- |<small>Septambra</small> |<small>28 Septambra 2019</small> | |<small>Ôktôbra</small> |<small>16 Ôktôbra 2020</small> |- |<small>Ôktôbra</small> |<small>28 Ôktôbra 2019</small> | |<small>Nôvambra</small> |<small>15 Nôvambra 2020</small> |- |<small>Nôvambra</small> |<small>26 Nôvambra 2019</small> | |<small>Desambra</small> |<small>14 Desambra 2020</small> |- |<small>Desambra</small> |<small>26 Desambra 2019</small> | |} Maty indroa ny Volana amin' ny volana Aogositra 2019. Izao, ohatra, no fifandraisana azo momba ny daty gregôriana mamaritra ireo volana malagasy sy ny fikisahan' izany araka ny fafana etsy ambony raha [[Tetiandro manara-bolana|tetiandro manara-bolana]] tanteraka ny tetiandro malagasy<ref><small>[https://stileex.xyz/mois-jours-heures-malgaches/#les-mois-malgaches Stileex.xyz, "Les mois, les jours et les heures malgaches : la notion du temps à Madagascar"] {{Wayback|url=https://stileex.xyz/mois-jours-heures-malgaches/#les-mois-malgaches |date=20190727152748 }}</small></ref>: #<small>''Alahamady'': 6 Marsa - 4 Avrily 2019;</small> #<small>''Adaoro'': 5 Avrily - 4 Mey 2019;</small> #<small>''Adizaoza'': 5 Mey - 2 Jona 2019;</small> #<small>''Asorotany'': 3 Jona - 1 Jolay 2019;</small> #<small>''Alahasaty'': 2 Jolay - 31 Jolay 2019;</small> #<small>''Asombola'': 1 Aogositra - 29 Aogositra 2019;</small> #<small>''Adimizana'': 30 Aogositra - 27 Septambra 2019;</small> #<small>''Alakarabo'': 28 Septambra - 27 Oktobra 2019;</small> #<small>''Alakaosy'': 28 Oktobra - 25 Novambra 2019;</small> #<small>''Adijady'': 26 Novambra - 25 Desambra 2019;</small> #<small>''Adalo''; 26 Desambra 2019 - 23 Janoary 2020;</small> #<small>''Alohotsy'': 24 Janoary - 22 Febroary 2020;</small><br /> #<small>''Alahamady'': 23 Febroary - 23 Marsa 2020;</small> #<small>''Adaoro'': 24 Marsa - 22 Avrily 2020</small> #<small>sns</small>. Lasa eo anelanelan' ny volana Febroary sy Marsa, ohatra, ny [[Alahamady]] amin' ny taona 2020. Raha tiana haverina eo amin' ny Marsa na Avrily indray ny Alahamady amin' ny taona 2020 dia tokony haverina ho [[Alohotsy]] ny fari-potoana 23 Febroary - 23 Marsa 2020. Ohatra maneho ny fikisahan' ny volana malagasy io ka tsy voatery hifanaraka amin' izay eken' ny Malagasy rehetra na eken' ny Malagasy ao amin' ny vondrona iray na maro. Ny fanaovana toy izany dia mahatonga ny tetiandro malagasy ho lasa [[Tetiandro manara-bolana sy masoandro|manara-bolana sy masoandro]], toy ny [[Tetiandro hebreo|tetiandro hebreo]], fa tsy [[Tetiandro manara-bolana|manara-bolana]] fotsiny toy ny [[tetiandro mozilmana]]. Tsy misy anefa [[lovantsofina]] manamarina izany tanteraka. === Fisiana na tsy fisian' ny volana faha-13 === ==== Tetiandro manara-bolana? ==== Raha manara-bolana tanteraka toy ny [[tetiandro mozilmana]] ny tetiandro malagasy, izay tsy manampy volana faha-13, dia tsy ho marina ny filazana fa amin' ny volana Marsa na Avrily ny tsinam-bolan' ny [[Alahamady]] fa hitety ny volana rehetra ao amin' ny taona gregôriana mandritra ny 33 taona, araka ny voalaza teny aloha (jereo: volana [[Ramadany]]). Toy izany koa ny hiseho amin' ny volana malagasy hafa. Izany tetiandro manara-bolana tanteraka izany dia tokony hahamora ny fitovian' ny tetiandro malagasy manerana an' i Madagasikara sy ho an' ny mpanandro rehetra noho izy tsy mila afa-tsy ny fanaraha-maso ny fahatsinan' ny Volana fotsiny. Tokony hanalasala ny maha tetiandro manara-bolana tanteraka ny tetiandro malagasy raha nisy tokoa fiezahan' ny [[Ntaolo]] hanatratra ny fanombohan' ny taona ao amin' ny volana Marsa na Avrily. Inty ny fafana mampiseho ny fifandraisan' ny tetiandro malagasy manara-bolana sy ny [[tetiandro mozilmana]]. Marihina fa ny volana [[Moharamo]] (arabo: مُحَرَّم / ''Muḥarram'') no iantombohan' ny taona mozilmana. ==== Tetiandro manara-bolana sy masoandro? ==== Raha manara-bolana sy masoandro kosa ny tetiandro malagasy dia tsy maintsy nisy ny fiezahana hanitsy ny fifandisoana eo amin' ny volana ao amin' ny taona sy ny [[fizaràn-taona]] tokony hifanandrify aminy, tahaka ny hita ao amin' ny [[Tetiandro hebreo|tetiandro hebreo]] (jereo: volana [[Nisana (volana hebreo)|Nisana]]). Latsaka 11 andro eo ho eo ny ankamaroan' ny taona malagasy raha mitaha amin' ny tsingerim-pihodinan' ny [[Tany]] amin' ny [[Masoandro]]. Mahafeno mihoatra ny tsingerim-bolana iray izany ao anatin' ny telo taona (11 x 3 = 33 andro). Noho izany dia tokony hanisika iray volana fanampiny (tsingerim-bolana 29 na 30 andro) isaky ny telo taona ny mpanandro malagasy<ref><small>Jean-Paul Parisot et Françoise Suagher (2002) - ''Calendriers et chronologie'' : "... Ils (les Malgaches) surveillent Antarès et l'étoile bêta du Scorpion. Les observations se font à partir du mois de mars jusqu'en juillet face au sud. Si la pleine lune est proche de l'étoile bêta et si la nouvelle lune précédente a lieu dans le Bélier, l'année doit posséder 13 mois". ([https://icalendrier.fr/calendriers-saga/calendriers/malgache Jereo eto])</small></ref>. Tsy nisy anefa firesahana fa indraindray dia maharitra 383 na 384 na 385 andro (354+29 na 354+30 na 355+29 na 355+30) ny taona malagasy na misy volana maharitra 59 andro (satria averina indroa) na misy anaram-bolana hafa tanteraka (volana faha-13) nasisika. Tsy nisy niresaka ny amin' izany volana faha-13 izany ary tsy misy mampihatra fa samy te hamerina ny volana [[Alahamady]] isan-taona manodidina ny volana Marsa sy Avrily ny mpanoratra sasany momba ny tetiandro sy ny fanandroana malagasy ary ny mpandala ny maha Malagasy sasany ankehitriny. Raha izany tokoa anefa no fanao dia tokony hisy fomba ahafantarana ny anaran' ny volana asisika na averina indroa isaky ny telo taona na tokony hisy hiresaka ny amin' ny taona lava kokoa noho ny mahazatra isaky ny telo taona. Inty ny fafana mampiseho ny fifandraisan' ny tetiandro malagasy manara-bolana sy masoandro sy ny [[tetiandro hebreo]]. === Vokatry ny olana momba ny tetiandro malagasy === Manampy trotraka ny olana momba ny tetiandro malagasy ny fahasamihafan' ny fotoana tondroin' ny anaram-bolana iray arakaraka ny faritra eto Madagasikara. Mety vokatry ny fisafidianana ny fomban' ny tetiandro izany (manara-bolana na manara-bolana sy masoandro) na noho ny antony hafa. ==== Tsy fitovian' ny volana voalohany ao amin' ny taona ==== Tsy mitovy ny volana malagasy voalohany ao amin' ny taona arakaraka ny faritra eto Madagasikara. Ny ao [[Imerina]] nisafidy ny [[Alahamady]] izay misy olana ny famaritana azy amin' izao fotoana izao. Izany dia nanomboka tamin' ny fankalazana ny andro nahaterahan' ny mpanjaka merina atao hoe [[Ralambo]] izay lazaina fa teraka tamin' ny vava [[Alahamady]]. Ny amin' ny toeran-kafa, toy ny any [[Sakalava|Antsakalava]], anefa nandray ny [[Volambita]] ho volana voalohany. Na amin' ny faritra iray izay onenan' ny foko iray tokony hitovy tetiandro dia samy manana ny volana heveriny ho lehibe indrindra mitaha amin' ny sisa rehetra, toy izany ny ao [[Androy]] izay manao ny Volambita na koa ny Vatravatra, izay volana samy hafa, ho volana voalohany; toy izany koa ny zava-miseho ao [[Faritra Analamanga|Analamanga]] amin' ny samy [[Merina]] izay ahitana tetiandro roa fara fahavitsiny. ==== Tsy fitovian' ny fotoana tondroina amin' ny anaram-bolana iray ==== Na ny anaram-bolana hoe ''Alahamady'' na ''Alahamaly'' aza no hosafidina hatao volana voalohany ao amin' ny taona malagasy ary ny andro voalohany amin' io volana io ([[Alahamadibe|vava Alahamady]]) no hankalazana ny [[taom-baovao]] dia mety samy manana ny fotoana heveriny ho volana Alahamady na Alahamaly ny faritra tsirairay eto Madagasikara. Izany, ohatra, no mahasaro-paritana ny fotoana mifanandrify amin' ny volana Alahamady izay tian' ny mpandala ny nentin-drazana hatao [[taom-baovao malagasy]]. Ny [[Volambita]] sakalava koa dia tsy voatery hifanandrify tanteraka amin' ny Volambita [[Antandroy|tandroy]] na Volambita [[betsileo]]. Izany rehetra izany dia mety vokatry ny tsy nisian' ny fahefana na fifanarahana namaritra ny tetiandro sy ny fanisan-taona izay nankinina fotsiny amin' ny fanandroam-bolana. Amin' izao fotoana izao dia misy ny milaza ny tetiandrony ho tena malagasy ka tokony harahin' ny Malagasy rehetra, indrindra amin' ny fankalazana io atao hoe "taombaovao malagasy" io<ref><small>[http://www.nocomment.mg/taombaovao-malagasy-au-hasard-du-calendrier/ No comment, "Taombaovao malagasy : Au hasard du calendrier !"] {{Wayback|url=http://www.nocomment.mg/taombaovao-malagasy-au-hasard-du-calendrier/ |date=20180228100747 }}</small></ref>. == Ny tetiandro sy ny fanandroana malagasy == === Ny tonon' andro === Ny iray volana malagasy amin' ny tetiandrom-panandroana dia misy 29 na 30 andro ka ny andro (izay atao hoe "tonon' andro") roa na telo voalohany amin' ny volana diavina dia mitondra ny anaran' io volana io. Ny roa na telo andro manaraka dia mitondra ny anaran' ny volana na vintana tokony hanaraka ny volana diavina, dia toy izany hatrany. Mitondra tonon' andro telo izay antsoina hoe "vava" (na "vavany") sy "vonto" ("vontony") ary "vody" (na "vodiny") ny [[renivintana]] (irao vintana mifanadrify amin' ny zoron-trano), fa tsy mitodra afa-tsy tonon' andro roa atao hoe "vavany" sy "vodiny" ny [[zanabintana]] (vintana mifanandrify amin' ny rindrin-trano). Ireto avy ny tonon' andro misy raha atomboka amin' ny vintana Alahamady: # vava Alahamady, vonto Alahamady, vody Alahamady; # vava Adaoro, vody Adaoro; # vava Adizaoza, vody Adizaoza; # vava Asorotany, vonto Asorotany, vody Asorotany; # vava Alahasaty, vody Alahasaty; # vava Asombola, vody Asombola; # vava Adimizana, vonto Adimizana, vody Adimizana; # vava Alakarabo, vody Alakarabo; # vava Alakaosy, vody Alakaosy; # vava Adijady, vonto Adijady, vody Adijady; # vava Adalo, vody Adalo; # vava Alohotsy, vody Alohotsy. Miisa 28 ireo tonon' andro ireo ka mifanandrify tsara amin' ny efatra herinandro, izany no mahatonga ny isa 28 ho filamatra. === Ny fitetezanana andro === Ao anatin' ny iray volana dia mifanarakaraka araka ny filaharany ny vintana ka ny vavan' ny vintana mitovy anarana amin' ny [[Volana (fotoana)|volana]] diavina no anombohana (ohatra, vava Alahamady); andro ahatsinanan' ny [[Volana]] izany. Tsy isaina ho andro voalohany ny andro iray raha tsy tsinana amin' ny marain' io andro io ny Volana. Ny ao anatin' ny iray volana malagasy anefa dia mety misy 28 hatramin' ny 30 andro. Raha misy 28 andro ny iray volana dia mifarana amin' ny vodin' ny vintana mitovy anarana amin' ny volana eo aloha ny volana diavina (ohatra, vody Alohotsy, raha ny volana Alahamady no diavina). Raha tsy tsinana ny Volana amin' ny marainan' ny faha-29 andro dia lasa misy 29 andro ny iray volana ka mifarana amin' ny vavan' ny vintana mitovy anarana aminy io volana diavina io (ohatra, vava Alahamady). Fa raha mbola tsy tsinana ihany ny Volana amin' ny faha-30 andro dia misy 30 andro ny iray volana ka mifarana amin' ny vodiny na ny vonton' ny vintana mitovy anarana aminy io volana diavina io, ka vodiny raha [[zanabintana]] fa vontony raha [[renivintana]]. == Ny fahamarinan-tondron' ny tetiandro malagasy == Maro ireo antony mety tsy hahamarina ny fanarahana andro sy fanarahana [[Volana (fotoana)|volana]] teo amin' ny fampiasana ny tetiandro malagasy izay miankina amin' ny fijerena ny zava-mitranga eo amin' ny zavaboary ([[Volana]], [[toetrandro]] sy [[toetany]], zavamaniry, biby, sns). Izany dia vokatry ny tsy fisian' ny fitaovana fijerena ny lanitra na na ny kajy sarotra ahafaha-mamantatra tsy misy diso mialoha ny zava-kitranga momba ny Volana. === Ny fahamarinan' ny laharan' andro === Mety hampihena ny fahamarinan' ny andro ny tsy fahitana ireo endrika miavaky ny Volana, toy ny fahafatesany sy ny fahatsinanany ary ny fahafenomanany. Ny andro voalohany ao amin' ny volana mantsy, amin' ny fanandrona malagasy, dia ilay andro ahatsinanan' ny volana alohan' ny antoandro. Raha tsy hita io fahatsinanan' ny Volana io (na ny fahafatesany) dia ho diso ny filazana fa andro voalohany ny andro toy izao na toy izao. Tsy azo ialana anefa izany tsy fahitana ny Volana izany amin' ny fotoana mampisy rahona sy orana mandritra ny andro maro mahafaoka ny fotoana tokony hahitana ny endriky ny Volana amin' ny faritra maro eto Madagasikara. Nisy tokoa ny mpanandro "mamono volana an-trano" fa tsy mivoaka mijery ny lanitra. Raha vao diso ny laharana dia diso koa ny an' ny andro hafa rehetra sy ny filazana rehetra momba ny vintana amin' ireo andro ireo. Ohatra, ny filazana fa vava Alahamady voalohany ao amin' ny volana Alahamady ny andro iray dia tsy hitombina raha tsy hita ny nahafatesan' ny Volana tamin' ny faran' ny volana Alohotsy na ny fahatsinanan' ny Volana amin' io volana Alahamady io. Indraindray koa dia mety mamono tokana (maty mandrintra ny andro iray) na mamono roa (maty mandritra ny andro roa) ny Volana, ka raha tsy maharaka ny mpitety andro dia ho diso ny zavatra lazainy. Ny olona iray lazaina fa tsara vintana satria "teraka vava Alahamady" dia mety tsy teraka tamin' izany andro izany akory. Ohatra amin' izany ireo mpanjaka teto Madagasikara lazaina fa teraka Alahamady. === Ny fahamarinan' ny volana === Mety tsy hahamarina ny laharam-bolana ao amin' ny taona ny tsy fanaraha-maso ny Volana sy ny zava-mitranga miankina amin' ny [[fizaràn-taona]] ([[toetrandro]], endriky ny zava-maniry, fihetsiky ny biby, sns). Miteraka olana koa ny tsy fifanandrifiana eo amin' ny faritry ny fizaràn-taona (fanombohany, fiafarany, sns) sy ny fanombohana na ny fiafaran' ny volana iray ao amin' ny tetiandro manaraka fizaràn-taona. Miankina rahateo amin' ny toetrandro (misy na tsy misy raho-matevna, misy na tsy misy orana) ny zavatra azo jerena hamantarana ny volana sy ny taona eo amin' ny zavaboary. Ohatra, ny fanombohana na ny fiafaran' ny vanimpotoan' ny orana (na hatsiaka na ny hafanana) dia miovaova: mety hiroso na hihemotra raha mitaha amin' ny fotoana iandrasana azy. Ny fifandisoana be loatra eo amin' ny fizaràn-taona sy ny volana tokony hifanandrify aminy dia miteraka fahadisoan' ny laharan' ilay volana sy ny fanombohana na fiafaran' ny taona iray. Noho izany, ohatra, ny olona iray lazaina fa ratsy vintana satria "teraka [[Alakaosy]]" dia mety tsy teraka tamin' izany andro na volana izany akory, ka nalam-bintana na navela ho faty tsy amin' antony mitombina. === Ny fahamarinan' ny taona === Na ny laharana sy ny isan' ny taona dia mety tsy ho marina noho ny tsy fisian' ny tetiandro voasoratra tamin' ny andron' ny Ntaolo. Mbola hita taratra izany eny ambanivohitra izay azo lazaina fa manakaiky kokoa ny fomba fiainan' ny Ntaolo (mbola misy ny olon-dehibe tsy mahalala ny taonany). Miseho izany anjoanjom-panisan-taona izany rehefa atao ny fanadihadina [[tantara]] miankina amin' ny [[lovantsofina]]. Tsy fantatra na tsy nisy rahateo koa ny atao hoe "taona 1" (fiantombohan' ny fanisan-taona) teo amin' ny tetiandro malagasy. Amin' izao andro mampisy fomba fijery tsy mitovy eo amin' ny fiheverana ny tetiandro malagasy izao, na dia misy aza ny fitaovana vokarin' ny mpahay kintana ahafaha-mahafantatra mialoha ny endriky ny volana, dia tokony hampanontany tena ny hinoana ny filazana vintana ataon' ny mpanandro malagasy ankehitriny: ny olona lazain' ny mpanandro iray fa teraka Alahamady dia mety teraka Alakaosy na amin' ny vintana hafa amin' ny mpanadro iray hafa, ary ny olona lazain' ny mpanandro iray fa teraka tamin' ny andro ratsy dia mety ho lazain' ny mpanandro hafa fa teraka tamin' ny andro tsara. == Sombin-dahatsoratra == Ireto sombin-dahatsoratra ireto dia tsy manamarina ny fiheverana fa misabaka amin' ny volana gregôriana roa raikitra ny volana malagasy mitondra anarana avy amin' ny [[Fiteny arabo|teny arabo]]: * <small>''Ary nony tamy ny andro Alahady 14 Martsa 1897 12 Alahamady ...''<ref><small>Cohen-Bessy Annick, ''Ny Bokin-dRakotovao'', Tsipika, Antananarivo, 1992. p.294.</small></ref></small> * <small>''Ary tamy ny andro Alakamisy 1 Adaoro, 26 May 1892....'' <ref><small>Cohen-Bessy Annick, ''Ny Bokin-dRakotovao'', Tsipika, Antananarivo,, 1992, p. 217.</small></ref></small> * <small>''Ary nony Alakamisy 27 Adizaoza, 30 July 1891.''<ref><small>Cohen-Bessy Annick, ''Ny Bokin-dRakotovao'', Tsipika, Antananarivo, 1992, p. 209</small> </ref></small> * <small>''… koa dia nody Antananarivo tamy ny andro Alakamisy 14 Asorotany 1864.''<ref><small>Cohen-Bessy Annick, ''Ny Bokin-dRakotovao'', Tsipika, Antananarivo, 1992, p. 40</small> </ref></small> * <small>''Tamy ny andro Alarobia 16 Alahasaty 4 Janoary 1882.''<ref><small>Cohen-Bessy Annick, ''Ny Bokin-dRakotovao'', Tsipika, Antananarivo, 1992, p.89</small> </ref></small> * <small>''… ary nony ampitso Alahady 14 Septembra 26 Asombola dia niangona tao....''<ref><small>Cohen-Bessy Annick, ''Ny Bokin-dRakotovao'', Tsipika, Antananarivo, 1992, p. 271</small> </ref></small> * <small>''Dia navoaky ny Mpanjaka tamy ny andro Alakamisy 5 Adimizana 31 Janoary 1884.''<ref><small>Cohen-Bessy Annick, ''Ny Bokin-dRakotovao'', Tsipika, Antananarivo, 1992, p. 147</small> </ref></small> * <small>''Tamy ny andro Alahady 20 Alakarabo, 20 Desembra 1891.''<ref><small>Cohen-Bessy Annick, ''Ny Bokin-dRakotovao'', Tsipika, Antananarivo, 1992, p. 210</small> </ref></small> * <small>''Ilay "Lalàn' ny Fanjakana" (Code des 305), izay notononin' ny olona hoe "Ny dimy venty sy telon-jato", dia nokabariny [Ranavalona II] tao Andohalo tamin' ny Talata 1 Alakarabo (29 mars 1881)''.<ref><small>Ravelojaona, Rajonah Gabriel, Randzavola Henri, ''Firaketana ny fiteny sy ny zavatra malagasy'', Imprimerie Industrielle, Tananarive, 1937</small></ref></small> * <small>''Tamy ny andro Zoma 28 Alakaosy 6 Febroary 1891.''<ref><small>Cohen-Bessy Annick, ''Ny Bokin-dRakotovao'', Tsipika, Antananarivo, 1992, p. 205</small></ref></small> * <small>''… fa nony Asabotsy 28 Janoary, 11 Adijady dia namely mafy ny rivotra''<ref><small>Cohen-Bessy Annick, ''Ny Bokin-dRakotovao'', Tsipika, Antananarivo, 1992, p. 226</small> </ref></small> * <small>''Ary nony Alakamisy 20 Adalo, 14 Febroary 1895''<ref><small>Cohen-Bessy Annick, ''Ny Bokin-dRakotovao'', Tsipika, Antananarivo, 1992, p. 249</small></ref></small> * <small>''Ary nony tamy ny andro Alahady 4 Alohotsy 1857.''<ref><small>Cohen-Bessy Annick, ''Ny Bokin-dRakotovao'', Tsipika, Antananarivo, 1992, p. 28</small></ref></small> * ''<small>"Izaho Ranavalomanjaka, .... Manome ity taratasy ity an-dRahobivelo ho fahatsiarovana ny soa nataony tamy ny Fanjakana noho ny nandoavany Ariary roa ho fitia tsy mba hetra tamy ny nandoavany vidim-basy tamy ny 10 Asombola 19 Febroary 1880... Nosoratana tao amy ny Lapako ao Tsarahafatra tamy ny 20 Alahasaty (30 Janoary), ny taonan'ny Tompo, 1880"</small>''<small><ref><small>Sombin-dahatsoratra aseho ao amin' ny rakibolana ''[[Vitasoa]]'', nosoratan-d[[Rabenilaina Roger Bruno]] sy ny namany, p. 484, taona 2015, Edisiona Ambozontany, Analamahitsy, Antananarivo, 2015.</small>   </ref></small> == Jereo koa == *[[Alahamady]] *[[Alahamadibe]] *[[Tetiandro]] *[[Taom-baovao malagasy]] *[[Fanandroana malagasy]] *[[Zôdiaka]] * [[Tetiandro hebreo]] * [[Tetiandro mozilmana]] * [[Tetiandro arabo talohan' ny fivavahana silamo]] * [[Tetiandro hindoa]] == Rohy ivelany == * [https://play.google.com/store/apps/details?id=mg.soinalastudio.alimanaka Haitao mandeha amin' ny Finday Android momba ny tetiandro malagasy] * [http://gasikar-histo.e-monsite.com/pages/geographie/culture-et-arts-traditionnels/astrologie-et-divination-malgaches.html Astrologie et divination malgaches] {{Wayback|url=http://gasikar-histo.e-monsite.com/pages/geographie/culture-et-arts-traditionnels/astrologie-et-divination-malgaches.html |date=20180616153757 }} * [http://www.madalascar.fr/astro.html Astrologie malgache] {{Wayback|url=http://www.madalascar.fr/astro.html |date=20190514022301 }} * [https://www.letananarivien.com/tana-way-of-life/horoscope-malgache-prediction-de-chance-vintana/ Les horoscope Malgache une prédiction de la chance ou le « Vintana »] {{Wayback|url=https://www.letananarivien.com/tana-way-of-life/horoscope-malgache-prediction-de-chance-vintana/ |date=20201204224406 }} * [http://alimanakarabesata.free.fr/12signes.htm Les 12 signes du zodiaque malagasy] * [http://icalendrier.fr/calendriers-saga/calendriers/malgache Le calendrier malgache] *[https://www.madagascarautrement.com/fetes-malgaches.htm Fêtes Malgaches] {{Wayback|url=https://www.madagascarautrement.com/fetes-malgaches.htm |date=20190416043525 }} *[http://ariniaina.mondoblog.org/2014/03/27/le-nouvel-malgache/ Le Nouvel An Malgache] {{Wayback|url=http://ariniaina.mondoblog.org/2014/03/27/le-nouvel-malgache/ |date=20180526084501 }} *[https://malagasy4all.blogspot.com/2012/05/malagasy-horoscopes-alahamady-alakaosy.html Malagasy Horoscopes : Alahamady, Alakaosy, Asombola.....] *Rabesata Arim''a "''[http://www.alimanaka-rabesata.tk/2-non-categorise/212-vintana Alimanaka Rabesata Vintana] {{Wayback|url=http://www.alimanaka-rabesata.tk/2-non-categorise/212-vintana |date=20181023180952 }}" *[https://www.calendrier-365.fr/lune/phases-de-la-lune.html Phase de la lune] in ''Calendrier-365.fr'' *[https://www.vercalendario.info/fr/lune/madagascar-annee-calendrier-2018.html Année Lunaire 2018 (Madagascar)] - ''Vercalendario.info'' == Boky azo anovozan-kevitra == *Callet, ''Tantara ny Andriana eto Madagasikara,'' 2e édition, 1981. *Cousins, ''Ny fomba malagasy,'' 7e édition, 1963. *Dubois H., ''Monographie du Betsileo,'' 1938. *[[Jobily Rakotoson]], "L'art divinatoire, parole d'un sage", in ''Madagascar fenêtres'', 2002, pp. 92-99. *Rasolofo Andrianaivoarivony, "L'architecture traditionnelle à Madagascar : reflet de l'identité d'un peuple", in ''Madagascar fenêtres'', 2002, pp. 100-114. *Razafintsalama P.A., ''Ny finoana sy ny fomba malagasy,'' 1998. * Robert Jaovelo-Dzao, ''Mythes, rites et transes à Madagascar: angano, joro et tromba Sakalava,''1996 * Rakotosaona, ''Rakibolana'', 1972/1975 (tsy voatonta). * Deschamps Hubert, ''Le dialecte Antaisaka'', Imprimerie Moderne de l'Emyrne. 1936. * David sy Irrigaray, ''Lexique des dialectes du Nord de Madagascar'', 1952. * Richardson James (Rev.), ''A New Malagasy-English Dictionary'', The London Missionary Society, Antananarivo, 1885. Reprinted in 1967 by Gregg Press Limited, 1 Westmead, Farnborough, Hants., England, 1885 * Gwyn Campbell, ''David Griffiths and the Missionary "History of Madagascar",'' 2012, * William Ellis, ''History of Madagascar: Comprising Also the Progress of the Christian Mission Established in 1818 ...,'' 1838. == Loharano sy fanamarihana == {{reflist}} [[Sokajy:Tetiandro]] [[Sokajy:Famantarana ny zodiaka]] 27bqfyn05uvwsg4kz49a5679pzzu2me 0 262224 1150057 1146533 2026-08-29T23:12:12Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1150057 wikitext text/x-wiki [[Sary:Orim-bintana malagasy.jpg|vignette|271x271px|Ny toerana misy ny orim-bintana eny amin' ny zoro sy ny rindrin-trano malagasy]] Ny '''fanandroana malagasy''' dia endriky ny [[fanandroana]] ataon' ny mpanandro malagasy izay andinihany sy ampiharany ny fifandraisan' ny fotoana sy toerana isehoan' ny zavatra iray (fahaterahana, fanaovan-javatra, fisehon-javatra), amin' ny toerana sy ny toetran' ny zavatra eny amin' ny lanitra, indrindra ny [[Volana]], ankilany (araka ny [[tetiandro malagasy]]) sy ny fifandraisan' izany amin' ny ho toetr' ilay olona teraka na ilay zavatra miseho na tiana hotanteraka. Resahina noho izany ny atao hoe [[Vintana (finoan-drazana malagasy)|vintana]]. Ny fanandroana malagasy dia avy amin' ny [[fanandroana arabo]]. Noho izany, ny volana tsirairay ao amin' ny tetiandro malagasy mampiasa [[Fiteny arabo|teny arabo]] nohagasina dia mitondra anaram-bintana ([[Alahamady]], [[Adaoro]], [[Adizaoza]], [[Asorotany]], [[Alahasaty]], [[Asombola]], [[Adimizana]], [[Alakarabo]], [[Alakaosy]], [[Adijady]], [[Adalo]] ary [[Alohotsy]]<ref><small>Antoine de Padoue Rahajarizafy, ''Filozofia malagasy'', 2005, p. 104.</small></ref><ref name=":32"><small>"Alahamady", Régis Rajemisa-Raolisona, ''Rakibolana malagasy'', 1985, p. 49.</small></ref>), ny andro tsirairay ao amin' ny volana dia mitondra anaram-bintana koa, toy izany koa ny fizaràn' ny andro tsirairay. Tsy ny volana ihany fa ny zavatra rehetra dia manam-pifandraisana amin' ny vintana, indrindra fa ny [[lafin-tany]] ([[avaratra]], [[atsinanana]], [[atsimo]], [[andrefana]], sns) sy ny "[[singa efatra]]" ([[rano]], [[rivotra]], [[tany]], [[afo]]) izay itsinjaran' ny orim-bintana roa ambin' ny folo. Raha ny marina dia anaran' ny [[Antokon-kintana|antokon-kintan]]' ny [[zôdiaka]] amin' ny [[Fiteny arabo|teny arabo]] nohagasina ny anaram-bintana malagasy nefa efa tsy mifanandrify amin' ny fotoana iheverana ny antokon-kintana mitovy anarana aminy ny [[Tetiandro malagasy|volana malagasy]]. Ao amin' ny fanandroana malagasy dia misy lanjany eo amin' ny fivoasana ny vintana koa ny [[andro]] ao amin' ny [[herinandro]] ([[alakamisy]], [[zoma]], [[asabotsy]], sns) izay mety ho tsara na ratsy arakaraka ny zavatra tian-katao. Ambaran' ny mpanandro malagasy fa mamaritra ny toetra sy ny hoavin' ny olona ateraka na ny zavatra tanterahina tandrify azy ny vintana nefa azo ovana izany amin' ny alalan' ny [[fanalana vintana]] na [[fanalana faditra]]<ref><small>Antoine de Padoue Rahajarizafy, ''Filozofia malagasy'', 2005, p. 107.</small></ref> raha ratsy ka atahorana hitera-doza io vintana io. Ankehitriny dia mbola maro ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] mitady hevitra amin' ny mpanandro, eny fa na ny olona sasany izay efa nandray finoana hafa ([[sinkretisma]]) na dia manameloka izany ny [[Fivavahana eto Madagasikara|fivavahana]] arahiny. == Ny fiaviana sy fielezan' ny fanandroana malagasy == Ny fanandroana malagasy dia avy amin' ny [[fanandroana arabo]], izay avy amin' ny [[fanandroana grika]], ity indray dia avy amin' ny [[fanandroana babilôniana]] sy [[Fanandroana egiptiana|egiptiana]]. Ny [[Arabo (vahoaka)|Arabo]] (izay antsoin' ny Malagasy hoe ''Talaotra'' na ''[[Antalaotra]]'') no heverin' ny maro fa nitondra ny fanandroana teto Madagasikara<ref><small>'Ny Arabo izay tonga tany amorontsiraka atsinanana sy andrefana no isan’ ireo firenena mpiavy. Ny finoana mohamedianina izay naelin’ izy ireo no nanjary fanompoan-tsampy teto, nahatonga ny sikidy sy fanandroana, ny mosavy sy ny hitsak’ andro”. (Rainihifina, ''Lovantsaina II Tantara Betsileo'', Ambozontany Fianarantsoa. 1975, p. 19)</small></ref><ref><small>Antoine de Padoue Rahajarizafy, ''Filozofia malagasy'', 2005, p. 91.</small></ref>. Araka ny finoan-drazana malagasy dia lova avy amin' ny ray aman-dreny na talenta avy amin' ny [[Zanahary (anaran-tsamirery)|Zanahary]] ny fanandroana. Ilain' ny [[Ntaolo malagasy|Nataolo malagasy]] ny manontany mpanandro alohan' ny hiterahana, hanamboarana trano na fasana, hanaovana [[Famorana|hasoavana]] na [[fanambadiana]], hisantatra na hitokana zavatra, [[Fandevenana|handevenana]] sns. Fanao andavanandro teto Madagasikara ny fankanesana any amin' ny mpanandro teo amin' ireo [[andriana]] tamin' ny taonjato faha-18 sy faha-19. Tao [[Imerina]] teo antenatenan' ny taonjato faha-19 dia nahay nanandro ny iray ampahatelon' ny olona<ref name=":12"><small>Jobily Rakotoson, "L'art divinatoire, parole d'un sage" in ''Madagascar fenêtres'', 2002, p.93.</small></ref>. == Ny vintana == [[Sary:New Moon at sunset.jpg|vignette|180x180px|Tsinam-bolana]] Singa manan-danja indrindra eo amin' ny fanandroana malagasy ny [[Vintana (finoan-drazana malagasy)|vintana]]. Ireto avy ny anaram-bintana amin' ny fanandroana malagasy izay sady anaran' ny [[Tetiandro malagasy|volana malagasy]] avy amin' ny [[Fiteny arabo|teny arabo]]: [[Alahamady]], [[Adaoro]], [[Adizaoza]], [[Asorotany]], [[Alahasaty]], [[Asombola]], [[Adimizana]], [[Alakarabo]], [[Alakaosy]], [[Adijady]], [[Adalo]] ary [[Alohotsy]]<ref><small>Antoine de Padoue Rahajarizafy, ''Filozofia malagasy'', 2005, p. 104.</small></ref><ref name=":3"><small>"Alahamady", Régis Rajemisa-Raolisona, ''Rakibolana malagasy'', 1985, p. 49.</small></ref>. Ankehitriny dia mbola iadian-kevitra ny fotoana mifanandrify amin' ny volana tsirairay noho ny fahasamihafam-piheverana misy eo amin' ireo milaza tena fa manam-pahaizana momba ny [[tetiandro malagasy]]. === Sokajim-bintana sy fifanadraisan' ny vintana === Atsidika hatrety amboalohany fa ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] hoe ''vintana'' dia avy amin' ny [[Fiteny indôneziana|teny indôneziana]] hoe ''[[:id:Bintang|bintang]]'' izay midika hoe "[[kintana]]". Lasa tsy dia mifandray loatra amin' ny kintana anefa ny fanandroana malagasy taty aoriana fa amin' ny [[Volana]], hadino ny fiavian' ilay teny. Ny hoe ''vintana'' dia tsy manondro kintana intsony fa fizaram-potoana ao anatin' ny iray taona na iray [[Volana (fotoana)|volana]] na iray [[andro]] na fizaran' ny erana manodidina. ==== Renivintana sy zanabintana ==== Ny vintana tsirairay dia naorin' ny [[Ntaolo malagasy]] amin' ny zoron-trano sy ny rindrin-trano na amin' ny [[lafin-tany]], ka atao hoe [[renivintana]] ny vintana miorina amin' ny zoron-trano na amin' ny lafin-tany mifanandrify amin' ny zoron-trano, fa [[zanabintana]] kosa ireo vintana miorina amin' ny rindrin-trano na ny lafin-tany mifanandrify amin' izany. Ireto avy ny renivintana ao amin' ny fanandroana malagasy: * ny [[Alahamady]] izay miorina amin' ny zoro na lafin-tany avaratra atsinanana; * ny [[Asorotany]], izay miorina amin' ny zoro na lafin-tany atsimo atsinanana; * ny [[Adimizana]], izay miorina amin' ny zoro na lafin-tany atsimo andrefana; ary * ny [[Adijady]], izay miorina amin' ny zoro na lafin-tany avaratra andrefana. Ireto kosa ny zanabintana miisa valo: * ny [[Adaoro]], izay miorina amin' ny tapany avaratra amin' ny rindrina atsinanana; * ny [[Adizaoza]], izay apetraka eo amin' ny tapany atsimo amin' ny rindrina atsinanana; * ny [[Alahasaty]], izay miorina amin' ny tapany atsinanana amin' ny rindrina atsimo; * ny [[Asombola]], izay miorina amin' ny tapany andrefana amin' ny rindrina atsimo; * ny [[Alakarabo]], izay miorina amin' ny tapany atsimo amin' ny rindrina andrefana: * ny [[Alakaosy]], izay miorina amin' ny tapany avaratra amin' ny rindrina andrefana; * ny [[Adalo]], izay miorina amin' ny tapany andrefana amin' ny rindrina avaratra; * ary ny [[Alohotsy]], izay miorina amin' ny tapany atsinanana amin' ny rindrina avaratra. ==== Renivintana mibaby sy mitrotro zanabintana ==== Ny vintana roa mialoha sy manaraka ny renivintana iray dia zanabintan' ity renivintana ity, ka ilay mialoha azy dia lazaina fa "babeny" ary ilay manaraka azy dia atao hoe "trotroiny". Noho izany, ny [[Alahamady]] mitrotro ny Adaoro, ny [[Asorotany]] mitrotro ny Alahasaty, ny [[Adimizana]] mitrotro ny Alakarabo, ary ny [[Adijady]] mitrotro ny Adalo. Alahamady mibaby ny [[Alohotsy]], ny Asorotany mibaby ny [[Adizaoza]], ny Adimizana mibaby ny [[Asombola]], ary ny Adijady mibaby ny [[Alakaosy]]. ==== Vintana mifanoto na mifanohitra na mifandratra ==== Ny vintana iray eo amin' ny zoron-trano na lafin-trano iray sy ny vintana iray hafa izay eo amin' ny zoron-trano na lafin-trano mifanatrika (na mifandaka) amin' io (manome zoro 180°) dia lazaina hoe "mifandratra"<ref name=":2"><small>[[Antoine de Padoue Rahajarizafy]], ''Filozofia malagasy,'' 2005, p. 106.</small></ref>. Tsy maintsy renivintana no mifandratra amin' ny renivintana. Ny zanabintana trotroina dia tsy maintsy mifandratra amin' ny zanabintana trotroina, ary ny zanabintana babena dia tsy maintsy mifandratra amin' ny zanabintana babena. Noho izany, ny Alahamady mifandratra amin' ny Adimizana, ny Adaoro mifandratra amin' ny Alakarabo, ny Adizaoza mifandratra amin' ny Alakaosy, ny Asorotany mifandratra amin' ny Adijady, ny Alahasaty mifandratra amin' ny Adalo, ary ny Asombola mifandratra amin' ny Alohotsy. {| class="wikitable" | colspan="2" |Vintana mifandratra |- |Alahamady |Adimizana |- |Adaoro |Alakarabo |- |Adizaoza |Alakaosy |- |Asorontany |Adijady |- |Alahasaty |Adalo |- |Asombola |Alohotsy |} ==== Vintana mitanila na miarina ==== Lazaina fa "mitanila" na "miarina" eo amin' ny zanabintana roan' ny renivintana mifandratra aminy ny ny renivintana. Ny zanabintana dia mitanila na miarina eo amin' ny renivintana mifandratra amin' ny renivintana mibaby na mitrotro azy. === Ny tonon' andro sy ny fitetezanana andro === ==== Vava, vonto, vody ==== [[Sary:Moon hidden by clouds.jpg|vignette|214x214px|Ny [[Volana]]]] Mitondra tonon' andro telo izay antsoina hoe "vava" (na "vavany") sy "vonto" ("vontony") ary "vody" (na "vodiny") ny renivintana. Ny zanabintana kosa dia tsy mitondra afa-tsy tonon' andro roa "vavany" sy "vodiny". Ao anatin' ny iray volana dia mifanarakaraka araka ny filaharany ny vintana ka ny vavan' ny vintana mitovy anarana amin' ny [[Volana (fotoana)|volana]] diavina no anombohana (ohatra, vava Alahamady); andro ahatsinanan' ny [[Volana]] izany. Ninoan' ny [[Ntaolo malagasy]] fa mahery kokoa ny vavany raha mitaha amin' ny vontony sy ny vodiny, izany hoe eo amin' ny vavavy no mahatanteraka ny toetra ahafantarana indrindra ilay vintana, fa malefaka na foana izany amin' ny vontony sy ny vodiny. Toy izao, ohatra, ny fifandimbiasan' ny tonon' andro ao amin' ny volana Alahamady<ref><small>Antoine de Padoue Rahajarizafy, ''Filozofia malagasy'', 2005, p. 105.</small></ref>: # <u>Vava Alahamady</u> # Vonto Alahamady # Vody Alahamady # <u>Vava Adaoro</u> # Vody Adaoro # <u>Vava Adizaoza</u> # Vody Adizaoza # <u>Vava Asorotany</u> # Vonto Asorotany # Vody Asorotany # <u>Vava Alahasaty</u> # Vody Alahasaty # <u>Vava Asombola</u> # Vody Asombola # <u>Vava Adimizana</u> # Vonto Adimizana # Vody Adimizana # <u>Vava Alakarabo</u> # Vody Alakarabo # <u>Vava Alakaosy</u> # Vody Alakaosy # <u>Vava Adijady</u> # Vonto Adijady # Vody Adijady # <u>Vava Adalo</u> # Vody Adalo # <u>Vava Alohotsy</u> # Vody Alohotsy Raha mbola tsy maty ny [[Volana]] na mbola tsy miseho ny [[tsinam-bolana]] vaovao dia mitohy ny fitetezana andro ao amin' ny volana Alahamady ka miampy vava Alahamady faharoa (andro faha-29) izany, na hatramin' ny vonto Alahamady faharoa (andro faha-30). ==== Isan' ny andro ao anatin' ny iray volana ==== Ny ao anatin' ny iray [[Tetiandro malagasy|volana malagasy]] dia mety misy 28 hatramin' ny 30 andro. Ny 29 sy ny 30 andro no matetika indrindra satria maharitra 29 andro sy 12 ora ary 44 minitra ny tsingerim-pihodinan' ny [[Volana]] amin' ny [[Tany]]. Raha misy 28 andro ny iray volana dia mifarana amin' ny vodin' ny vintana mitovy anarana amin' ny volana eo aloha ny volana diavina (ohatra, mifarana amin'ny vody Alohotsy, raha ny volana Alahamady no diavina). Raha tsy tsinana ny Volana alohan' ny mitataovovonan' ny faha-29 andro dia lasa misy 29 andro ny iray volana ka mifarana amin' ny vavan' ny vintana mitovy anarana aminy io volana diavina io (ohatra, mifarana amin' ny vava Alahamady, raha ny Alahamady no volana diavina). Fa raha mbola tsy tsinana ihany ny Volana amin' ny faha-30 andro dia misy 30 andro ny iray volana ka mifarana amin' ny vodiny na ny vonton' ny vintana mitovy anarana aminy io volana diavina io, ka vodiny raha zanabintana fa vontony raha renivintana. ==== Isan' ny andro ao anatin' ny iray taona ==== Raha misy 29 na 30 andro ny ao anatin' ny fe-potoana itsingerenan' ny Volana, misy 354 na 355 andro kosa ny iray taona raha [[Tetiandro manara-bolana|manara-bolana]] tanteraka. === Ny toetra ankapoben' ny tonon' andro === ==== Vintana tsara sy vintana ratsy ==== Misy "tsara" sy "ratsy" ny vintana na ny tonon' andro<ref name=":2" />. Arakaraka ny zavatra kasaina hatao no mety hahatsara na haharatsy ny tonon' andro iray, na dia mety ho tsara na ratsy amin' ny ankapobeny aza. Ohatra, ny vintana [[Alakaosy]] dia vintana malaza ho ratsy, nefa andro tsara anandratana [[ody]] ny tsinam-bolan' ny volana Alakaosy (vava Alakaosy) izay atao hoe [[Alakaosibe]]. Na dia vintana ratsy amin' ny ankappobeny aza ny Alahasaty dia heverina fa tonon' andro tsara ny vody Alahasaty satria ny zaza teraka amin' io dia ho tratra antitra ary tonon' andro tsara ho fisantaran-javatra sy fampakaram-bady koa ny amin' io. ==== Vintana mahery sy vintana maivana ==== Misy koa ny tonon' andro na vintana mahery na maivana. Ny [[renivintana]] rehetra dia inoana fa vintana mahery. Misy koa anefa [[zanabintana]] inoana fa mahery. Malaza ho vintana mahery indrindra ny Alahamady (renivintana) sy ny Alakaosy (nefa zanabintana). Vintana mahery ihany koa ny Adizaoza (zanabintana) sy ny Asorotany (renivintana) sy ny Adimizana (renivintana) ary ny Adijady (renivintana). Ny Alohotsy dia inoana ho vintana maivana. === Ny orim-bintana roa ambin' ny folo === ==== Alahamady ==== [[Sary:Orim-bintana malagasy.jpg|vignette|271x271px|Ny toerana misy ny orim-bintana eny amin' ny zoro sy ny rindrin-trano malagasy]] Ny [[Alahamady]] no volana sy vintana voalohany amin' ny fanandroana. [[Renivintana]] ny Alahamady. Ny zoro avaratra-atsinana amin' ny trano no toerana omena azy. Io zoro io dia atao hoe [[zorofirarazana]] koa. Ny faritra na tanàna ao avaratra-atsinanan' ny tanàna iray dia atao hoe "Alahamadin-tany" ho an' io tanàna faharoa io<ref><small>"[http://tenymalagasy.org/bins/teny2/alahamady?w=alahamady Alahamady]", ao amin'ny ''[http://tenymalagasy.org/bins/homePage Rakibolana malagasy sy Rakipahalalàna momba an'i Madagasikara]''.</small> </ref>. Ny vava Alahamady ao amin' ny volana Alahamady dia atao hoe [[Alahamadibe]]. Inoana ho vintan' [[andriana]] sady vintana maha mpanjaka ny Alahamady. Ny Alahamady no vintana mahery indrindra<ref name=":0"><small>Jobily Rakotoson, "L'art divinatoire, parole d'un sage" in ''Madagascar fenêtres'', 2002, p.95.</small></ref>. Andro mahery ny vava Alahamady ka ny zaza teraka amin'io dia [[Fisoronana sy fanalana vintana|alam-bintana]] fandrao misavika ny andriana, ka raha ankohonan' ny Andriana dia tsy avela hiara-mitoetra aminy. Ny olona teraka vonto Alahamady dia ampitehirizina amponga telon-jehy sy ampiompina [[gisa]] fotsy mivady mba ho tratra antitra. Tonon' andro tsara ny vody Alahamady ka ny olona teraka amin' io dia ho tonga lehibe sy hanan-karena ary ho tratra antitra. ==== Adaoro ==== Ny [[Adaoro]] no vintana sy volana faharoa. Zanabintana ny Adaoro. Ny tapany avaratra amin' ny rindrin-trano atsinanana no toerana omena azy<ref><small>"[http://tenymalagasy.org/bins/teny2/Adaoro Adaoro]", ao amin'ny ''[http://tenymalagasy.org/bins/homePage Rakibolana malagasy sy Rakipahalalàna momba an'i Madagasikara]''.</small> </ref>. Lazaina fa mifandratra amin' ny [[Alakarabo]] sady mihataka sy miarina eo amin' ny Adimizana ny Adaoro. Ny olona teraka vava Adaoro dia atahorana amin' ny afo ka tsy maintsy alam-bintana amin' ny alalan' ny fitondran-dreniny azy mandositra avy anaty trano tomboka kely nodorana. Ny olona teraka vody Adaoro dia tsara vintana, ka raha lahy dia hahay mikabary fa raha vavy kosa dia ho tsara fanahy. ==== Adizaoza ==== Vintana sy volana fahatelo ny [[Adizaoza]]. Zanabintana ny Adizaoza. Ny toerana omena azy dia ny tapany atsimo amin' ny rindrin-trano antsinanana. Eo amin' ny Adizaoza no fitoeran'ny sinibe ao an-trano<ref><small>"[http://tenymalagasy.org/bins/teny2/Adizaoza Adizaoza]", ao amin'ny ''[http://tenymalagasy.org/bins/homePage Rakibolana malagasy sy Rakipahalalàna momba an'i Madagasikara]''.</small></ref>. Ny [[Alakaosy]] no mifandratra amin' ny Adizaoza izay miarina eo amin' ny [[Adijady]]. Izay olona mikasa hampaka-bady, na hanorin-trano, sns., nefa sendra mifandratra amin' ny vintany ny andro tsara fanaovana izany, dia ny Adizaoza no tokony hofidiny, fa io tsy mihetsiketsika tahaka ny sinibe, ka hampateza ny zavatra kasaina hatao. Amin' ny ankapobeny dia vintana mahery ny Adizaoza. Tonon' andro mahery ny vava Adizaoza ka ny olona teraka eo dia miozanozana sy sahozanina raha tsy [[Fisoronana sy fanalana vintana|alam-bintana]], ka ho lasa mahantra rehefa lehibe. Ny vody Adizaoza dia malefaka kokoa, ka ny vehivavy teraka amin' izany dia ho maro anaka nefa malahelon-karena, fa ny lehilahy kosa tsy hambinina amin' ny fihariana. ==== Asorotany ==== Vintana sy volana fahefatra ny [[Asorotany]]. Renivintana ny Asorotany. Ny zoron-trano atsimo-atsinana no toerana omena azy<ref><small>"[http://tenymalagasy.org/bins/teny2/Asorotany Asorotany]", ao amin'ny ''Rakibolana malagasy sy Rakipahalalàna momba an'i Madagasikara''.</small></ref>. Mifandratra amin' ny [[Adijady]] nefa mitanila sy miarina eo amin' ny [[Alakaosy]] sy [[Adalo]] izy. Andro mahery ny Asorotany. Atahorana no maty kely ny zaza teraka amin' ny vava Asorotany, fa raha tsy izany dia ho tratra antitra ihany izy, nefa amin' izany tsy tezain' ny ray aman-dreniny izy fa omena ho tezain' ny havana. Ho tratra antitra ny olona teraka vonto Asorotany. Atahorana ho maty kely ny olona teraka vody Asorotany, ka raha tsy maty izy dia hanan-karena sy holava andro iainana. ==== Alahasaty ==== Ny [[Alahasaty]] no vintana sy volana malagasy fahadimy. Zanabintana ny Alahasaty. Ny tapany atsinanana amin' ny rindrin-trano atsimo no toerana omena azy<ref><small>"[http://tenymalagasy.org/bins/teny2/Alahasaty Alahasaty]", ao amin'ny ''Rakibolana malagasy sy Rakipahalalàna momba an'i Madagasikara''.</small></ref>. Mifandratra amin' ny Adalo sy miarina eo amin' ny Adijady ny vintana Alahasaty. Lazaina ho vinta-mpamosavy sy andron' [[ody]] ny Alahasaty. Ny olona teraka vava Alahasaty dia mety ho mpamosavy na ho mpitana ody mahery raha teraka misasaka alina. Tonon' andro tsara anandratana ody sy [[Sampy (malagasy)|sampy]] ny vava Alahasaty ka tsy tsara anaovana zavatra hafa. Ny olona teraka vody Alahasaty dia ho tratra antitra. Tonon' andro tsara ho fisantarana zavatra sy fampakaram-bady ny vody Alahasaty. ==== Asombola ==== Vintana sy volana fahenina ny [[Asombola]]. Zanabintana ny Asombola. Ny tapany andrefana amin' ny rindrin-trano atsimo no toerana omena azy<ref><small>"[http://tenymalagasy.org/bins/teny2/Asombola Asombola]", ao amin'ny ''Rakibolana malagasy sy Rakipahalalàna momba an'i Madagasikara''.</small></ref>. Mifandratra amin' ny [[Alohotsy]] sy miarina eo amin' ny [[Alahamady]] ny vintana Asombola. Vintam-bola sy vintan' ny olona tia harena ny Asombola. Ho mpivarotra ary hahazo volabe ny zazalahy teraka vava Asombola. Ny zazavavy kosa ho mpanao taozavatra sy ho mpila harena. Ho mpila vola sy hanan-karena ny zaza teraka vody Asombola. ==== Adimizana ==== Ny [[Adimizana]] no vintana sy volana fahafito. Renivintana ny Adimizana. Ny zoron-trano atsimo-andrefana no toerana omena azy<ref><small>"[http://tenymalagasy.org/bins/teny2/Adimizana Adimizana]", ao amin'ny ''Rakibolana malagasy sy Rakipahalalàna momba an'i Madagasikara''.</small></ref>. Ny Adimizana dia mifandratra amin' ny Alahamady sady mitanila sy miarina eo amin' ny Alohotsy sy ny Adaoro. Vintana mahery ny Adimizana nefa mety ho tsara na hahafaty mbola kely. Ho mpivarotra sy mpandranto ny zazalahy teraka vava Adimizana. Ny zazavavy kosa dia atahorana ho maty kely nefa mety ho tratra antitra sy hanan-karena. Tonon' andro tsara ny vonto Adimizana ka ny zaza teraka eo dia ho mpanan-karena sy tsy maty vonoina. Ny vody Adimizana dia tononandro tsara ka ny zaza teraka eo dia ho tratra antitra raha tsy maty kely. ==== Alakarabo ==== Ny [[Alakarabo]] no vintana sy volana fahavalo. Zanabintana ny Alakarabo. Ny tapany atsimo amin' ny rindrin-trano andrefana no toerana omena azy<ref><small>"[http://tenymalagasy.org/bins/teny2/Alakarabo Alakarabo]", ao amin'ny ''Rakibolana malagasy sy Rakipahalalàna momba an'i Madagasikara''.</small></ref>. Miarina eo amin' ny Alahamady sady mifandratra amin' ny Adaoro ny vintana Alakarabo. Vintana tsara ny Alakarabo satria androm-bokatra. Tokony [[Fisoronana sy fanalana vintana|isoronana]] [[Akondro (voany)|akondro]] vokatra ny olona teraka amin' ny vava Alakarabo amin' ny maha vintam-bokatra azy. Ny zazavavy teraka vava Alakarabo dia ho maro anaka fa ny zazalahy kosa ho tratra antitra. Ho maro anaka ihany koa ny zazavavy teraka vody Alakarabo ary ny zazalahy ho tratra antitra. ==== Alakaosy ==== Ny [[Alakaosy]] dia vintana sy volana fahasivy ao amin' ny fanandroana sy tetiandro malagasy. Zanabintana ny Alakaosy. Ny tapany avaratra amin' ny rindrin-trano andrefana no toerana omena azy<ref><small>"[http://tenymalagasy.org/bins/teny2/Alakaosy Alakaosy]", ao amin'ny ''Rakibolana malagasy sy Rakipahalalàna momba an'i Madagasikara''.</small></ref>. Mifandratra amin' ny Adizaoza ny Alakaosy sady miarina sy miandriana eo amin' ny Asorotany ny Alakaosy. Vintana mahery indrindra ny Alakaosy. Raha tsy [[Fisoronana sy fanalana vintana|alam-bintana]] ny zaza teraka eo dia atahorana hahafaty izay lehibe noho izy ka ahohoka ho faty. Amin' ny vava Alakaosy amin' ny volana Alakaosy no andro fanandratana [[ody]] sy [[Sampy (malagasy)|sampy]]. Manao sorona ny mpitahiry ody mahery sy sampy. Ny vehivavy mbola tokony hiteraka dia tsy mihinan-kanina amin' ny vava Alakaosy mba tsy hiteraka Alakaosy. Hanoto ray aman-dreny ny zaza teraka vava Alakaosy, ka ahohoka ho faty na alam-bintana mba ho tratra antitra sy ho lehibe ary ho mpanan-karena. Tsy mifankaiza firy amin' ny vava Alakaosy ny vody Alakaosy. Tsy resy an' ady koa ny olona teraka Alakaosy. ==== Adijady ==== Vintana sy volana fahafolo ny [[Adijady]]. Renivintana ny Adijady. Ny zoron-trano avaratra-andrefana no toerana omena azy<ref><small>"[http://tenymalagasy.org/bins/teny2/Adijady Adijady]", ao amin'ny ''Rakibolana malagasy sy Rakipahalalàna momba an'i Madagasikara''.</small></ref>. Mifandratra amin' ny Asorotany sady mitanila sy miarina eo amin' ny Alahasaty sy ny Adizaoza ny Adijady. Amin' ny ankapobeny dia vintana mafy ny Adijady ka tsara anorenana zavatra tiana hateza satria "mijadina mafy". Ny zavatra tian-ko mafy sy mateza no santarina amin' io andro io, toy ny fampidiram-pananana sy biby hompina ary vola hotehirizina. Tonom-bintana fanorenan-trano sy fampakaram-bady ny Adijady. Ny zaza teraka vava Adijady dia ho vitsy teny, noho izany dia tokony [[Fisoronana sy fanalana vintana|alam-bintana]] fandrao mijadina loatra ka tsy miteny. Heverina ho tsara vintana ny zaza teraka amin' ny vonto Adijady sy amin' ny vody Adijady. ==== Adalo ==== Tsy marina izany. Ny tapany andrefana amin' ny rindrin-trano avaratra no toerana omena azy<ref><small>"[http://tenymalagasy.org/bins/teny2/Adalo Adalo]", ao amin'ny ''Rakibolana malagasy sy Rakipahalalàna momba an'i Madagasikara''.</small></ref>. Mifandratra amin' ny [[Alahasaty]] sy miarina eo amin' ny [[Asorotany|Asorontany]] ny vintana Adalo. Vintan-dranomaso sy alahelo ny Adalo. Atahorana ho maty kely ny zaza teraka vava Adalo. Ny zaza teraka vody Adalo dia tsara vintana ihany ka ho tratra antitra na dia manan-toetra malahelohelo aza. ==== Alohotsy ==== Vintana sy volana faharoa ambin' ny folo ny [[Alohotsy]]. Zanabintana ny Alohotsy. Ny tapany antsinana amin' ny rindrin-trano avaratra no toerana omena azy<ref><small>"[http://tenymalagasy.org/bins/teny2/Alohotsy Alohotsy]", ao amin'ny ''Rakibolana malagasy sy Rakipahalalàna momba an'i Madagasikara''.</small></ref>. Mifandratra amin' ny [[Asombola]] sy miarina eo amin' ny [[Adimizana]] ny vintana Alohotsy. Atao hoe volam-padina ny volana Alohotsy noho izy iomanana amin' ny "Asaramanitra" (izany hoe ny [[Alahamadibe]]). Tandremana mafy mba tsy haràtra amin' ny [[hety]] na [[antsy]] ny zazamadinika fa tsy ho mety sitrana ka noho izay tsy alana [[Volon-doha|volo]] na [[hoho]] na ampiasana zava-maranitra. Alevina mangingina ny olona maty ao amin' ny volana Alohotsy. Vintan' olona tsy mahatombin-toerana ny Alohotsy. Andro maivana ny andro Alohotsy. Amin' ny vava Alohotsy sy ny vody Alohotsy dia tsy misy manao taozavatra. Raha hanorin-trano sy hampaka-bady amin' ny andro Alohotsy dia tsy maintsy [[Fisoronana sy fanalana vintana|misorona]] [[vatokaranana]] sy hazo [[Harahara (zavamaniry)|harahara]] na [[famaho]] alevina eo atsinanan' ny andry avaratra tandrify ny Alohotsy mba tsy hihetsiketsika. Tsy ho marim-ponenana fa mifindrafindra na toerana na zavatra hafa ny zaza teraka vava Alohotsy. Ho salama ihany ny zaza teraka vody Alohotsy. === Ny vintana sy ny zôdiaka === Raha tiana ho azo ny fanandroana malagasy dia tokony havahana ny hoe [[antokon-kintana]] sy ny hoe vintana ary ny hoe [[Tetiandro malagasy|tetiandro]]. Ny fifandraisana misy eo amin' ny [[Fanandroan-kintana|antokon-kintan' ny zôdiaka]] sy ny vintana dia efa tsy hentintra intsony noho ny fanandroana sy ny tetiandro malagasy manara-bolana fa tsy manara-kintana na manara-masoandro tanteraka. Raha [[Tetiandro manara-bolana|manara-bolana tanteraka]] ny tetiandro malagasy dia tsy misy ifandraisany ny [[evan' ny zôdiaka]] na ny [[Fanandroan-kintana|antokon-kintan' ny zôdiaka]] sy ny volana malagasy, afa-tsy ny fitovian' anarana. Na dia atao hoe [[Tetiandro manara-bolana sy masoandro|manara-bolana sy masoandro]] aza ny tetiandro malagasy dia mbola tsy mifanandrify ihany ny volana malagasy sy ny antokon-kintan' ny zôdiaka mitovy anarana aminy. Ity ny fifandraisan' ny anaram-bolana sy vintana malagasy amin' ny anaran' ny eva sy ny antokon-kintan' ny [[zôdiaka]] amin' ny teny latina<ref name=":0" />. {| class="wikitable" |Anaram-bolana malagasy |Anaran' antokon-kintan' ny zodiaka amin' ny teny latina |Dikany ara-bakiteny |- |<small>Alahamady</small> |''<small>Aries</small>'' |<small>"ondrilahy"</small> |- |<small>Adaoro</small> |<small>''Taurus''</small> |<small>"ombilahy"</small> |- |<small>Adizaozo</small> |''<small>Gemini</small>'' |<small>"kambana"</small> |- |<small>Asorotany</small> |''<small>Cancer</small>'' |<small>"foza"</small> |- |<small>Alahasaty</small> |''<small>Leo</small>'' |<small>"liona"</small> |- |<small>Asombola</small> |<small>''Virgo''</small> |<small>"virjina"</small> |- |<small>Adimizana</small> |<small>''Libra''</small> |<small>"mizana"</small> |- |<small>Alakarabo</small> |''<small>Scorpio</small>'' |<small>"maingoka"</small> |- |<small>Alakaosy</small> |<small>''Sagittarius''</small> |<small>"mpitifitra tsipika"</small> |- |<small>Adijady</small> |<small>''Capricornus''</small> |<small>"osy-trondro"</small> |- |<small>Adalo</small> |''<small>Aquarius</small>'' |<small>"mpandraraka rano"</small> |- |<small>Alohotsy</small> |''<small>Pisces</small>'' |<small>"trondro"</small> |} === Ny orim-bintana sy ny zavatra mifandray aminy === ==== Ny orim-bintana sy ny singa efatra ==== Araka an' i [[Jobily Rakotoson]]^{[[Fanandroana malagasy#cite%20note-:0-2|[1]]]} dia mifandray amin' ny fanandroana ny singa tsirairay, dia ny [[rano]] sy ny [[rivotra]] sy ny [[tany]] ary ny [[afo]]. Atao hoe vintan' ny rano ny Asorotany sy ny Alakarabo ary ny Alohotsy. Vintan' ny rivotra kosa ny Adimizana sy ny Adalo ary ny Adizaoza. Vintan' ny tany ny Adaoro sy ny Adijady ary ny Asombola. Vintan' ny afo ny Alahamady sy ny Alahasaty ary ny Alakaosy. ==== Ny vazantany sy ny zoron-trano ==== Lafin-tany itoeran' ny vintana Adalo sy ny Alohotsy ny [[avaratra]]. Ny zoro [[avaratra-atsinana]] no zoron' ny Alahamady. Lafin-tany itoeran' ny vintana Adaoro sy Adizaoza ny [[atsinanana]]. Ny zoron-trano [[atsimo-atsinana]] no toerana omena ny Asorotany. Lafin-tany itoeran' ny vintana Asombola sy Alahasaty ny [[atsimo]]. Ny zoron-trano atsimo-andrefana no toerana omena ny Adimizana. Lafy itoeran' ny vintana Alakaosy sy Alakarabo ny [[andrefana]]. Ny lafin-tany [[avaratra-andrefana]] dia atao hoe Adijady ka ny lafin-trano [[avaratra-andrefana]] no omena azy. == Ny andro ao amin' ny herinandro == Tsy ny vintana mifandray amin' ny [[Volana]] sy ny [[kintana]] ihany no voakasiky ny fanandroana malagasy fa ny vanim-potoana rehetra hatramin' ny [[andro]] ao amin' ny [[herinandro]] sy ny fizaràn' ny andro, ka hatramin' ny [[Fizaràn-taona|fizaran-taona]] sy ny [[taona]] koa. Manan-danja ihany koa ny fizarazaran' ny andro iray, toy ny maraina sy ny tolakandro, ny andro sy ny alina, ny miposaka masoandro sy ny mitatao vovonana sy ny milentika masoandro sns. Manomboka amin' ny filentehan' ny [[masoandro]] ny [[andro]] malagasy ary manomboka amin' ny andro [[Alakamisy]] ny [[herinandro]]. Ny iray [[Volana (fotoana)|volana]] ao amin' ny [[tetiandro malagasy]] dia misy 29 na 30 andro. Samy manana ny maha izy azy ireo andro ao amin' ny herinandro ireo. Ny fanaovan-javatra fa tsy ny fahaterahana loatra no tena itandreman' ny [[Ntaolo]] sy ny Malagasy ankehitriny ny fisafidianana ny andro. === Andro tsara sy andro ratsy ao amin' ny herinandro === Misy "tsara" sy "ratsy" ny andro ao amin' ny herinandro, sahala amin' ny tonon' andro, nefa arakaraka ny zavatra kasaina hatao no mety hahatsara na haharatsy ny andro iray na ny tonon' andro iray, na dia mety ho tsara na ratsy amin' ny ankapobeny aza ny andro na ny tonon' andro. Ohatra, ny andro [[Alarobia]] dia andro ratsy amin' ny ankapobeny nefa anisan' ny andro tsara andevenana ny amin' io; ny andro [[Alakamisy]] kosa dia heverina fa andro tsara amin' ny ankapobeny, nefa tsy tsara andevenana. Mety hifanaraka na hifanohitra amin' ny tonon' andro mifanojo aminy ny andro iray ao amin' ny herinandro. Mifanohitra ny tonon' andro tsara sy ny andro ratsy, na ny tonon' andro ratsy sy ny andro tsara. Mifanampy kosa ny tonon' andro tsara sy ny andro tsara, na ny tonon' andro ratsy sy ny andro ratsy. Raha mifanojo ny andro tsara (ohatra, ny Alakamisy) sy ny tonon' andro tsara (ohatra, ny Adijady) dia tsara indrindra io fotoana io. Raha mifanojo ny andro ratsy (ohatra, ny Alarobia) sy ny tonon' andro ratsy (ohatra, ny Adalo) dia ratsy tanteraka izany fotoana izany ka tokony tsy amin' io no hanaovan-javatra, sarotsarotra ny [[fanalana faditra]] na ny [[Fisoronana sy fanalana vintana|fanalana vintana]]. Na dia tsara aza ny tonon' andro (ohatra, ny Adijady) nefa mifanojo amin' ny andro heverina fa andro ratsy (ohatra, ny Alarobia) dia foanana ny zavatra hatao na atao ihany fa ialohavan' ny fanalam-paditra. Na dia tsara koa aza ny andro (ohatra, ny Alakamisy) nefa ratsy ny tonon' andro (ohatra, ny Adalo) dia aleo ajanona ny zavatra tokony hatao na tanterahina ny fanalana vintana. === Ny andro fito ao amin' ny herinandro === ==== Alakamisy ==== Andro voalohany ao amin' ny fanandroana sy tetiandro malagasy ny andro [[Alakamisy]]^{[[Fanandroana malagasy#cite%20note-:1-1|[2]]]}. Ny teny hoe ''Alakamisy'' na ''Lakamisy'' na ''Kamisy'' dia avy amin' ny [[Fiteny arabo|teny arabo]] hoe الخميس / ''al-khamīs'' izay midika hoe "ny fahadimy" ao amin' ny [[Tetiandro mozilmana|tetiandro silamo]]. Araka ny finoan' ny [[Ntaolo]] malagasy, amin' ny ankapobeny, dia andro tsara ny Alakamisy fa manantena hisy. Andro fisantarana izay atao (fanorenan-trano, fivohan' ny tafika amin' ny ady) sy tsara anaovana fampakaram-bady ny Alakamisy. Tsy tsara andevenana ny andro Alakamisy. ==== Zoma ==== Amin' ny Ntaolo malagasy dia andro faharoa ny andro [[Zoma]]. Ny teny hoe ''Zoma'' na ''Azoma'' na ''Joma'' dia avy amin' ny teny arabo hoe الجمعة / ''al-jum‘ah'' izay midika hoe "ny fahenina". Amin' ny ankapobeny dia andro mainty ny Zoma, araka ny finoan' ny Ntaolo malagasy, ka natokana handevenana. ==== Asabotsy ==== Amin' ny Ntaolo malagasy dia andro fahatelo ny andro [[Asabotsy]]. Ny teny hoe ''Asabotsy'' na ''Sabotsy'' dia avy amin' ny teny arabo hoe السبت / ''as-sabt'' izay avy amin' ny [[Fiteny hebreo|teny hebreo]] hoe שָׁבַת / ''shabbat'' na avy amin' ny teny hebreo hoe ''shabbos,'' izay samy manondro ny andro Asabotsy sady midika hoe "andro fitsaharana" na "andro fialan-tsasatra". Amin' ny ankapobeny dia andro "mibontsina" ny Asabotsy, araka ny fivoasana sy ny finoan-drazana malagasy, ka natokana hitomaniana sy hamoizana ny maty. ==== Alahady ==== Amin' ny Ntaolo malagasy dia andro fahefatra ny [[Alahady]]. Ny teny hoe ''Alahady na Lahady'' dia avy amin' ny teny arabo hoe الأحد / ''al-aḥad'' izay midika hoe "ny voalohany". Amin' ny ankapobeny dia andro mahery ny Alahady, raha ny finoan' ny Ntaolo malagasy azy, ka tsy azo andevenana ny marainany. ==== Alatsinainy ==== Amin' ny Ntaolo malagasy dia andro fahadimy ny [[Alatsinainy]]. Ny teny hoe ''Alatsinainy'' na ''Latsinainy'' na ''Tinainy'' dia avy amin' ny teny arabo hoe الإثنين / ''al-ithnayn'' izay midika hoe "ny faharoa". Amin' ny ankapobeny dia andro mafy sy mainty ny Alatsinainy, araka ny finoan-drazana malagasy. Tsy fisantaran-javatra io andro io, amin' ny maha andro mafy azy, fa andro fandevenana sy fanamafisan-javatra. ==== Talata ==== Amin' ny Ntaolo malagasy dia andro fahenina ny [[Talata]]. Ny teny malagasy hoe ''Talata'' na ''Atalata'' dia avy amin' ny teny arabo hoe الثلاثاء / ''ath-thulathā’'', izay midika hoe "ny fahatelo". Amin' ny ankapobeny, amin'ny faritra maro eto Madagasikara dia tsy mety ny mamangy mana-manjo amin'ny andro Talata, araka ny finoan'ny Ntaolo malagasy. Andro tsara hivoahan'ny [[andriana]] na ny tafika ny andro Talata. Ataon'ny Ntaolo malagasy hoe "Talata gorobaka" ny andro Talata. ==== Alarobia ==== Andro fahafito ny andro [[Alarobia]] amin' ny Ntaolo malagasy. Ny teny malagasy hoe ''Alarobia'' na ''Larobia'' dia avy amin'ny teny arabo hoe الأربعاء / ''al-’arbi‘ā’'' , izay midika hoe "ny fahefatra". Amin' ny ankapobeny, amin' ny Ntaolo malagasy dia andro ratsy ny Alarobia, araka ny fitenenana hoe "Alarobia tsy miverina". Natokana ho an' ny famoizana sy ny fandevenana ny Alarobia. == Olana eo amin' ny fanandroana malagasy == === Ny fahamarinan' ny laharan' andro === Tsy isaina ho andro voalohany ao amin' ny volana ny tonon' andro iray raha tsy tsinana alohan' ny mitataovovonan' io andro io ny Volana. Miteraka fahasamihafana arakaraka ny faritra anaovana fanandroana izany satria tsy amin' ny 12 ora antoandro amin' ny [[Famataranandro|famantaranandro]] araka ny [[hasin' ora]] ifanarahana izany. Ny mitataovovonana any amin' ny faritra atsinanana indrindra eto [[Madagasikara]] dia tsy mitataovovonana any amin' ny faritra andrefana. Raha tonon' andro vava Alahasaty amin' ny volana Alahasaty, ohatra, no mifanojo amin' ny andro Alatsinainy any andrefana, dia mety efa vonto Alahamady ny any atsinanana, raha ohatra ka manodidina ny mitataovovonana ny nahatsinanan' ny Volana. Mety hiteraka fahadisoana koa ny tsy fahitana ny fotoana ahafatesan' ny Volana na ahatsinanany noho ny fisian' ny rahona na orana na tendrombohitra manakona ka misakana ny fijerena izany, na noho ny hakamoan' ny mpanandro "mamono volana an-trano". === Fisian' ny tetiandro malagasy maro === Olana lehibe eo amin' ny fanandroana malagasy koa ny fisian' ny [[tetiandro malagasy]] maro, izay samy manana ny mpanohana azy, dia ny [[tetiandro manara-bolana]], izay ahitana taona fohy kokoa noho ny an' ny [[tetiandro gregôriana]] ka mihemotra hatrany ny toerana misy ny volana ao aminy raha mitaha amin' ity farany, sy ny [[tetiandro manara-bolana sy masoandro]] izay mametraka hatrany ny volana [[Alahamady]] manandrify ny volana [[Martsa|Marsa]] sy [[Aprily|Avrily]]. Raha lazaina ohatra fa teraka Alahamady ny mpanjaka sasany, na teraka Alakaosy ny olona sasany; dia ny Alahamady na Alakaosy araka ny tetiandro malagasy inona izany ? == Fijerin' ny fivavahana hafa ny fanandroana == === Fijerin' ny fivavahana kristiana === Amin' ny ankapobeny dia manohitra ny fanandroana sy ny sikidy ny [[Kristianisma eto Madagasikara|fivavahana kristiana]] eto [[Madagasikara]] na dia misy amin' ny Kristiana isam-batan' olona ny mbola mankany amin' ny mpanandro mba hamantara ny tokony hataony. ==== Ny hevitry ny katôlisisma ==== Mazava ny voasoratra ao amin' ny [[Katesizin' ny Fiangonana Katôlika]] (KFK) ny amin' ny fandavany ny [[fanandroana]] sy ny [[sikidy]] ary ny [[Mazia (finoana)|mazia]] araka izao:<blockquote>"Tsy azo ekena avokoa ny sikidy amam-panandroana sy izay fomba rehetra miendrika izany: fangataham-bonjy amin' i [[Satana|Satàna]] na amin' ireo [[demony]], [[fiantsoana ny maty]] na ireo fomba amam-pihetsika hafa misandoka ho "mahalala" ny hoavy. Ny fizahana vintana (''horoscope''), ny fanandroana atao amin' ny fandinihana ny antokon-kintana (''astrologie''), ny fanandroana amin' ny fijerena bika aman-tsipitsipika eo amin' ny felatanana (''chiromancie''), ny fanazavana ny [[Fambara (finoana)|fambara]] miseho, ny fanazavana ny vintana, [[Anjara (finoana)|anjara]], [[lahatra]], [[Famosaviana|mosavy]], ny faminaniana amin' ny fisehon-javatra mahazendana, ny fitadiavam-bonjy amin' ny [[Famohana angatra|mpamoha angatra]]; ireo rehetra ireo dia mirakitra hery mangeja eo amin' ny fotoana, eo amin' ny tantara ary farany eo amin' ny olombelona, sady koa mirakitra faniriana hihavana amin' ireo hery miafina. Ireo rehetra ireo dia zava-manohitra ny fitokiana an' Andriamanitra sy ny voninahiny ary ny fanajana Azy, izay tokony hotanterahintsika Aminy irery ao anatin' ny fahatahorana Azy amim-pitiavana."<ref><small>"Tsy hanana andriamanitra hafa eo anatrehako ianao", ao amin' ny ''[[Katesizin' ny Fiangonana Katôlika]]'', p. 572.</small> </ref>.</blockquote> == Ohabolana momba ny fanandroana == * Mahadidy maso mpanandro ary manoto azy milaza, fa mamitaka ny adala, ka aza manandro foana. * Mamono volana an-trano toa mpanandro tsy mahay. == Jereo koa == '''Fanandroana''' * [[Fanandroana]] * [[Fanandroana babilôniana]] * [[Fanandroana helenistika]] * [[Fanandroana arabo]] * [[Fanandroana malagasy]] * [[Fanandroana sinoa]] * [[Zôdiaka sinoa]] * [[Fanandroana azteka]] * [[Fanandroana indiana]] (na [[Fanandroana hindo]]) * [[Fanandroana maia]] * [[Fanandroana mesôpôtamiana]] * [[Fanandroana tibetàna]] * [[Fanandroana seltika]] * [[Zôdiakan' i Dendera]] '''Hafa''' * [[Tetiandro malagasy]] * [[Fivavahana eto Madagasikara]] * [[Sikidy malagasy]] *[[Finoan-drazana malagasy]] == Rohy ivelany == * [http://gasikar-histo.e-monsite.com/pages/geographie/culture-et-arts-traditionnels/astrologie-et-divination-malgaches.html Astrologie et divination malgaches] {{Wayback|url=http://gasikar-histo.e-monsite.com/pages/geographie/culture-et-arts-traditionnels/astrologie-et-divination-malgaches.html |date=20180616153757 }} * [http://www.madalascar.fr/astro.html Astrologie malgache] {{Wayback|url=http://www.madalascar.fr/astro.html |date=20190514022301 }} * [https://www.letananarivien.com/tana-way-of-life/horoscope-malgache-prediction-de-chance-vintana/ Les horoscope Malgache une prédiction de la chance ou le « Vintana »] {{Wayback|url=https://www.letananarivien.com/tana-way-of-life/horoscope-malgache-prediction-de-chance-vintana/ |date=20201204224406 }} * [http://alimanakarabesata.free.fr/12signes.htm Les 12 signes du zodiaque malagasy] * [http://icalendrier.fr/calendriers-saga/calendriers/malgache Le calendrier malgache] * [https://www.madagascarautrement.com/fetes-malgaches.htm Fêtes Malgaches] {{Wayback|url=https://www.madagascarautrement.com/fetes-malgaches.htm |date=20190416043525 }} * [http://ariniaina.mondoblog.org/2014/03/27/le-nouvel-malgache/ Le Nouvel An Malgache] {{Wayback|url=http://ariniaina.mondoblog.org/2014/03/27/le-nouvel-malgache/ |date=20180526084501 }} * [https://malagasy4all.blogspot.com/2012/05/malagasy-horoscopes-alahamady-alakaosy.html Malagasy Horoscopes : Alahamady, Alakaosy, Asombola.....] * [https://malagasy4all.blogspot.com/2012/05/malagasy-horoscopes-alahamady-alakaosy.html Rabesata Arim''a "''Alimanaka Rabesata Vintana"] * [https://www.calendrier-365.fr/lune/phases-de-la-lune.html Phase de la lune in ''Calendrier-365.fr''] == Fanovozan-kevitra == * Jaovelo-Dzao R., ''Mythes, rites et transes à Madagascar'', ''Angano et Tromba sakalava'', Karthala et Ambozontany, 1996. * Beaujard P., ''Mythe et société à Madagascar'' ''(Tanala de l'Ikongo)'', ''Le chasseur d'oiseau et la princesse du ciel'', Paris, L'Harmattan, 1991. * Antoine de Padoue Rahajarizafy, ''Filozofia malagasy'', Editions Ambozontany Antananarivo, 2004. *Fivondronamben' ny Eveka eto Madagasikara (mpandika teny), ''Katesizin' ny Fiangonana Katôlika'', Antananarivo, Madagasikara, 2009. == Loharano sy fanamarihana == == Jereo koa == [[Sokajy:Fanandroana]] 75vm72dal2fsg045w1cxd4uaw0da104 0 265513 1150038 1123178 2026-08-29T15:59:28Z ~2026-43677-38 40632 1150038 wikitext text/x-wiki [[Sary:Large bonfire.jpg|vignette|327x327px|Afo]] Ny '''afo''' dia hafanana sy [[hazavana]] vokatry ny firehetana haingana sy maharitra sady miteraka lelafo vokatry ny fahamaizan' ny zavatra nodorana izay mety ho [[vainga]] na [[ranoka]] na [[etona]]. Raha te hahazo afo dia tokony hisy zavatra azo arehitra (vainga na ranoka na etona) sy hafanana ambony ampy hiteraka firehetana ary [[ôksizenina]] na etona hafa toy ny klôro mba hamelona ny firehetana. == Tandindona sy fanoharana == === Ao amin' ny filôzôfia === Ao amin' ny [[filôzôfia]] sinoa dia anisan' ny singa dimy miaraka amin' ny [[metaly]], ny [[rano]], ny [[hazo]] ary ny [[tany]] ny afo. === Amin' ny alsimia === Amin' ny alsimia tandrefana dia iray amin' ny singa tsy mihetsika fototra efatra mandrafitra ny akora tsirairay miaraka amin' ny [[rano]], ny [[rivotra]] ary ny [[tany]] ny afo araka ny fampianaran' i [[Aristôty]] taloha kokoa (ny afo dia singa ivo amin' ny [[foto-pampianarana]] maromaro mifototra amin' ireo singa efatra ireo). === Ao amin' ny angano === Ny afo dia mifandray hoazy amin' ny [[Masoandro]], izay loharanon' ny hafanana sy ny hazavana ihany koa (fantatra ankehitriny fa tsy fandoroana izany fa fikambanana [[nokleary]]). Matetika koa izy io no mifandray amin' ny [[afotroa]], toy ny afo avy amin' ny fanefen' i Hefaistôsy/Volkana (ao amin' ny [[fedrà]] griko-rômana). === Ao amin' ny môraly sy ny fitsarana === Izany fananana toetra mifanohitra izany dia hita amin' ny lafiny môraly sy lalàna momba ny afo; indraindray dia azo heverina ho toy ny fitaovan' ny fitsarana ambony dia ambony izy io (ny fandorana olona dia sazin' ny heloka bevava mahazatra tamin' ny [[Andro Antenatenany]], ary mbola misy mihitsy aza io amin' izao vanim-potoana ankehitriny izao amin' ny faritra sasany; fa ny famonoana dia heverin' ny olona sasany ho sorona ambony indrindra eo amin' ny fitsaran olombelona,​ anisan' izany ny fiarahamonina môderina, toy ny tany [[Tsekôslôvakia]] tamin' ny taona 1969); indraindray dia voaramaso mafy ny fampiharana azy, ary indraindray voasazy mafy (ny fandoroana trano na tanàna dia anisan' ny heloka bevava indrindra tany [[Atena]]). === Tandindon' ny fanadiovana === Ny afo koa dia [[Tandindona|tandindon]]' ny fanadiovana, avy amin’ izany ny fampiasana ny fandorana olona amin' ny fanamelohana ho faty sasany. Ity tandindona ity dia tsy isalasalana fa avy amin' ny fanao sasany momba ny fambolena izay andoroana ny tany mba hahatonga azy ho lonaka kokoa, saingy azo antoka fa avy amin' ny loharano maro no niandohan' io tandindona io. Ny afo, izay mariky ny fanadiovana, anefa dia fanao mahazatra ny [[Kristianisma|Kristiana]] tamin' ny [[Andro Antenatenany]]; rehefa nandeha anefa ny fotoana dia very na voarara ireny fanao ireny (ny fitsarana ara-pivavahana, izany inoana ho fitsaran' Andriamanitra, ny fandorana velona, sns). === Tandindon' ny fitiavana ara-nofo === Ny afo koa dia tandindon' ny fitiavana ara-nofo. Ao amin' ny amboaran-tononkalon' i Vergilio ([[Fiteny latina|latina]]: ''Vergilius'') atao hoe ''Eneida'' (latina: ''Aeneis''), ny fitiavan' i Didô (''Dido'') an' i Enea (latina: ''Aeneas'') dia nandoro sy nandevona azy tao anatiny. Ity tandindon' ny fitiavana ara-nofo ity dia naka ny heviny amin' ny teny an' ohatra sy sary izay mampifandray ny afo amin' ny [[firaisana ara-nofo]], amin' ny fitiavana tafahoatra, amin' ny fiontanam-po, amin' ny fihetseham-po, sns. Ao amin' ny fedrà grekô-rômana, i Kopidô (latina: ''Cupido'') dia aseho amin' ny alalan' ny [[Tsipìka (fitaovana)|tsipìka]] sy fanilo. Ankoatr' izay, ny [[siansa]] dia manohana an' izany tandindona izany, satria ny antony manosika ara-tsaina sy ara-batana miaraka dia avy amin' ny fiovaovan' ny hafanana ary mifarana amin' ny firaisana ara-nofo. Ny [[Fiteny latina|teny latina]] hoe ''focus'', izay midika hoe "afo", dia manondro voalohany ny fatana tamin' ny [[Andro Antenatenany]], faharoa amin' ny heviny hentitra: toerana andrehetana ny afo, avy eo amin' ny heviny an' ohatra: ny tranon' ny [[ankohonana]], avy eo nanondro ny ankohonana. == Afo sy fivavahana == Antsoina ho andriamanitra ny afo amin’ ny [[kolontsaina]] maro, ary ivavahan’ ny olona sy foko maro. Ampiasaina amin' ny fombam-pivavahana mônôteista koa izy io. === Tamin' ny fivavahana tamin' ny Andro Taloha === ==== Tao amin' ny fivavahana tany Persia ==== Tany Iràna fahiny, ny [[Zôrôastrisma|Zôrôastrianina]] dia nihevitra ny fivavahana amin’ ny afo ho ampahany fototra amin’ ny fivavahany, ary ny fombafomba atao amin’ io fanompoam-pivavahana io dia voalaza amin’ ny antsipiriany ao amin’ ny ''[[Avesta]]''. Tamin’ ny taonjato faha-19, ny Gabr ('''''[[:en:Gabr|en]]'''''), izay nonina indrindra tany [[Kerman]] sy [[Gujarat]], dia nitahiry ny lanonana momba ny afo rehetra nataon' ny Persiana fahiny. ==== Tao amin' ny fivavahana grika sy rômana taloha ==== Ao amin' ny [[fedrà grika]] dia nangalarina tao amin' ny andriamanitra ny afo ary nentin' i [[Prômeteosy]] ho an' ny olombelona. Ny afo tsy mety matin' ny Grika, izay nirehitra lalandava tany [[Atena]] sy tany [[Delfa]], ny fivavahana tamin' i [[Volkano (andriamanitra)|Volkano]] (latina: ''Vulcanus''), ary ny afo nokarakarain' ny pretra vavin' i [[Vesta (andriamanibavy)|Vesta]] tao [[Rôma Taloha|Rôma]], no anisan' ny fanompoam-pivavahana tranainy indrindra tao amin' ny fivavahana grika-rômanina fahiny === Ao amin' ny fivavahana abrahamika === ==== Ao amin' ny jodaisme ==== Mandrehitra ''hanukkiah'' (labozia misampana sivy) ny [[Jiosy]] mandritra ny fetin' ny ''[[Hanokà|Hanukkah]]'' mba hahatsiarovana ny fahagagana momba ny tavoara misy menaka mameno ny tenany ho azy isan' andro ('''''[[:fr:Miracle_de_la_fiole_d'huile|fr]]'''''). Isaky ny [[Zoma]] hariva amin' ny alina, dia fanao koa ny mandrehitra ny ''handil'' na labozia ho fanomezam-boninahitra ny fiandohan' ny [[Sabata (jiosy)|Sabata]] na ny fety ara-pivavahana lehibe hafa. Toy izany koa, ao amin' ny fianakaviana sasany, dia arehitra koa ny ''handil'' na ny labozia rehefa [[Alatsinainy]] sy [[Alakamisy]], andro hamoahana ny ''[[Torah]]'', na amin' ny fitsingerenan' ny andro nahafatesan' ny olona sasany (mpianakavy, matetika [[raby]] lehibe). ==== Ao amin' ny kristianisma ==== Ny fampiasana labozian' ny [[litorjia]] dia miely patrana any amin' ny fiangonana katôlika sy ôrtôdôksa hanamarihana ny fotoam-pivavahana litorjika, na ho fanatitra ho an' ny [[olo-masina]]. Ny lelafo koa dia maneho ny [[Fanahy Masina (kristianisma)|Fanahy Masina]]: ny lela mitarehin' afo dia mifandray amin' ny [[Pentekôsta]], araka ny [[Asan' ny Apôstôly]] (2;1-13). Maro ny fanao tao amin' ny [[paganisma]] nampiasana afo izay hita ao amin' ny kristianismam-bahoaka (afo amin' ny Fetin' i Md Joany, ny Labozian' i Mb Losia any [[Soeda]], sns.). ==== Ao amin' ny silamo ==== Ny [[Silamo|finoana silamo]] dia tsy manome toerana lehibe ho an' ny afo ao amin' ny fombafombany. Tsy toy ny fivavahana sasany, ny afo dia tsy ampiasaina ho fanatitra na ho fanadiovana. Ampifandraisina amin' ny [[Helo (silamo)|helo]] (''[[Helo (silamo)|Jahannam]]'') mihitsy aza izy io, izay manome azy heviny ratsy. Ao amin' ny [[Kor'any]], ny afo dia lazaina matetika ho sazy avy amin' [[Andriamanitra ao amin' ny sikisma|Andriamanitra]] ho an' ny tsy olona marina. Izy io dia maneho ny famaizana fa tsy fahazavana ara-panahy na fanatrehan' Andriamanitra. Na izany aza, ny fampiasana ara-kolontsaina mifandray amin' ny afo dia mety misy amin' ny fanaom-bahoaka sasany, saingy tsy araka ny [[Tenim-pinoana|dôgma]] izany. Ao amin' ny finoana silamo, ny [[hazavana]] (''nûr'') dia mariky ny maha andriamanitra an' Andriamanitra, tsy misy ifandraisany amin' ny afo azo tsapain-tanana. === Ao amin' ny fivavahana hafa === ==== Ao amin' ny fivavahana darmika ==== Ny [[Hindoisma|Hindo]] sy ny [[Bodisma|Bodista]] dia mandoro fanatitra isan-karazany mandritra ny fanompoam-pivavahany. Manao [[fandoroana ny maty]] ('''''[[:fr:Crémation|fr]]''''') koa izy ireo. Ny Hindo dia manana fifandraisana ara-pinoana sy ara-kolontsaina matanjaka kokoa amin' ny afo noho ny Bodista. Ny afo dia maneho ny andriamanitra Agni. Mariky ny rariny sy ny fandresena ny afo. Fety hindo maro, toy ny ''Diwali'' sy ny ''Karthigai Deepam'', sy amin' ny lanonana ara-pivavahana maro hafa, no mampiasa afo. ==== Ao amin' ny fivavahan-drazana afrikana ==== Ny afo dia iray amin' ny singa dimy amin' ny natiora, araka ny fomban-drazana, manamoy ny [[rano]], ny [[rivotra]], ny [[tany]] ary ny [[fahalalana]]. Aorian' ny fampiasaina ny afo amin' ny fandrahoan-tsakafo dia ampiasaina amin' ny fivavahana koa izy io. Ao [[Tôgô]], ny marimarina kokoa eo amin' ny vahoaka ao Bassar, dia misy dihy nentim-paharazana antsoina hoe dihin' ny afo. == Kolontsaina malagasy == === Ohabolana momba ny afo === * Ny marina toy ny afo ka raha kobonina mandoro<ref>[https://ohabolana.net/fr/ohabolana/ny-marina-toy-ny-afo-ka-raha-kobonina-mandoro/ Ny marina toy ny afo ka raha kobonina mandoro. | Ohabolana]</ref> * Tandremo sao maka afo hanetroka ny tena. * Afo lavitra tsy azo amindroana; [[vary]] zato tsy enti-mandeha. * Arahaba nieren' ny afo. * Ho lava ny afon' [[Antongona]] ka tsy hitan' [[Andrianjafy]] hitairana. * Aza mila voa tsy ary ka maka afo amin' ny maty. * Aza misisika ho may ohatra ny [[fisoitr' afo]]. * Aza mitarika hitsofoka anaty afo toa lehibem-[[Vomanga|bomanga]]. * Azo ny [[vorona]] fa ny afo hitonoana no tsy misy. * Faly sahirana toy ny mpisorona afo homan-koditra. * Fanam-bomangan' [[Ambohimandroso]]: tonga an-kibo vao atanina afo. * Fisoitr' afom-bavy antitra: hita alika, kapohina; mandroatra ny vary, haroina aminy indray. * Izaho tsy mahalala sorona, fa sorona afo no fantatro. * Loha-omby notanehin-[[Tain' omby|taikomby]]: masaky ny noraofin' ny lelany. * Main' ny afo natsangany izy, ary voakaikitry ny amboakely tiany. * Maty mangina toa afon' [[ampombo]]. * Miroborobo ny afo tsy mba namindro, fa efa lany ny [[kitay]] vao mamihin-tanana. * Mivahiny aman-kava-malahelo, ka soron' afo no hita. * Ny fanambadiana tahaka ny menaka, ka raha manalavitra ny afo dia mandry. * Ny mpanjaka toy ny afo: raha halavirina mangatsiaka, ary raha akekezina mahamay. * Ny marina toy ny afo, raha fonosina mandoro * Ny [[vanja]] tsy mandà afo; ny afo tsy mandà kitay. * Raha miroborobo ny afo, dia samy mamela tanana hamindro; fa raha lany ny kitay, ny tompon-trano ihany no manary lavenona. * [[Sokina]] mbola any an-davany, ka ny afo hitonoana azy no mahavery hevitra. * Toy ny sorona afon' adala: ny aloha tsy levona, ny aoriana asesika ihany. * Tsy mba ny afo handoro fa ny [[masoandro]] be hanahazana. == Jereo koa == * [[Rano]] * [[Rivotra]] * [[Tany]] * [[Singa efatra]] == Rohy ivelany == * https://mg.globalvoices.org/2025/01/11/173156/ * https://mg.globalvoices.org/2024/10/13/171854/ == Loharano sy fanamarihana == [[Sokajy:Afo]] dsslzt5pdv954zsnwf98azj4wv8xjb7 0 280477 1150070 1150001 2026-08-30T10:43:40Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1150070 wikitext text/x-wiki == ANKAPOBENY MIKASIKA NY VINTANA == Ny '''vintana''', amin' ny [[finoan-drazana malagasy]] sy amin' ny [[fanandroana malagasy]], dia hery alefan' ny zavatra eny amin' ny lanitra, mifanandrify amin' ny fotoana ahaterahan' ny olona iray na ny fotoana ahatanterahan' ny zavatra iray andaniny, amin' ny toerana sy ny toetran' ny zavatra eny amin' ny lanitra, indrindra ny [[Volana]], ankilany, araka ny [[Tetiandro malagasy|tetiandro nentin-drazana malagasy]], sy ny fifandraisan' izany amin' ny ho toetr' ilay olona teraka sy ny zotram-piainany na ny toetr' ilay zavatra miseho na tiana hotanteraka. Inoan' ny Ntaolo malagasy fa mamaritra ny ho toetra sy ny hoavin' ny olona ateraka na ny zavatra atao ny vintana, nefa azo ovana izany amin' ny alalan' ny [[fanalana vintana]] raha ratsy ka atahorana hitera-doza io vintan-dratsy io. Ireto avy ny anaram-bintana amin' ny fanandroana malagasy, izay sady anaran' ny [[Tetiandro malagasy|volana malagasy]] avy amin' ny [[Fiteny arabo|teny arabo]] koa: [[Alahamady]], [[Adaoro]], [[Adizaoza]], [[Asorotany]], [[Alahasaty]], [[Asombola]], [[Adimizana]], [[Alakarabo]], [[Alakaosy]], [[Adijady]], [[Adalo]] ary [[Alohotsy]]. Ary ireo dia mizara ho sokajy efatra: afo, rano, rivotra, ary tany. Misy ny mifamono ary misy ihany koa ny mifamelona; ilaina ny fahatarana izany amin'ny alalan'ny fanatonana sikidy satri izy ireo no afaka manambara izany misimisy kokoa ary manoro hevitra ny olona izay manantona azy ireo. Ny olona hifanambady dia tokony mafatatra tsara ny vintan'izy ireo tsirairay avy sao dia tsy mifanambina. Matetika fantarina amin' ny alalan' ny [[Sikidy (malagasy)|sikidy]] na amin' ny fomba hafa ny vintana. Heverina ho tsara na ratsy ny andro na fotoana sasany arakaraka ny vintan' ny olona, ka misy fiantraikany amin' ny fanapahan-kevitra lehibe toy ny [[fanambadiana]], ny dia lavitra na ny asa fivelomana. == Fiforonan-teny == Ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] hoe ''vintana'' dia avy amin' ny [[Fiteny indôneziana|teny indôneziana]] hoe ''[[:id:Bintang|bintang]]'' izay midika hoe "kintana". Lasa tsy dia mifandray loatra amin' ny [[kintana]] ny [[fanandroana malagasy]] taty aoriana fa amin' ny [[Volana]]. Ny hoe ''vintana'', amin' ny Malagasy, dia tsy manondro kintana intsony fa fizaràm-potoana ao anatin' ny iray volana na iray andro na fizaràn' ny erana manodidina. == Renivintana sy zanabintana == === Renivintana === Ny [[renivintana]] na renim-bintana dia ireo vintana mifanandrify amin' ny zoro efatra amin' ny trano, ka ireto avy izy ireo: ny [[Alahamady]], ny [[Asorotany]], ny [[Adimizana]] ary ny [[Adijady]]. Ny renivintana iray dia manana [[zanabintana]] roa ka ny iray babeny ary ny iray trotroiny. Ao amin' ny fitetezana andro dia mitondra tonon' andro telo avy ny renivintana tsirairay, izay atao hoe "''vava"'' sy "''vonto"'' ary "''vody".'' Izany no mampisy ny hoe "vava Alahamady" sy "vonto Alahamady" ary "vody Alahamady". Tsy toy izany ny zanabinta izay tsy mitondra afa-tsy tonon'andro roa, dia "vava" sy "vody". === Zanabintana === [[Zanabintana]] no iantsoana ireo vintana valo ampifanandrifina amin' ny lafin-trano avaratra ([[Adalo]] sy [[Alohotsy]]) sy atsinanana ([[Adaoro]] sy [[Adizaoza]]) sy atsimo ([[Alahasaty]] sy [[Asombola]]) ary andrefana ([[Alakarabo]] sy [[Alakaosy]]). Ao amin' ny fitetezana andro dia mitondra tonon' andro roa avy ny zanabintana tsirairay, izay atao hoe "''vava"'' sy "''vody".'' Izany no mampisy ny hoe "vava Adaoro" sy "vody Adaoro". == Fifandraisan' ny vintana samy vintana == === Renivintana sy zanabintana === ==== Renivintana mibaby sy mitrotro zanabintana ==== Ny vintana roa mialoha sy manaraka ny [[renivintana]] iray dia [[Zanabintana|zanabintan]]' ity renivintana ity, ka ilay mialoha azy dia lazaina fa "babeny" ary ilay manaraka azy dia atao hoe "trotroiny". Noho izany, ny [[Alahamady]] mitrotro ny [[Adaoro]], ny [[Asorotany]] mitrotro ny [[Alahasaty]], ny [[Adimizana]] mitrotro ny [[Alakarabo]], ary ny [[Adijady]] mitrotro ny [[Adalo]]. Alahamady mibaby ny [[Alohotsy]], ny Asorotany mibaby ny [[Adizaoza]], ny Adimizana mibaby ny [[Asombola]], ary ny Adijady mibaby ny [[Alakaosy]]. ==== Vintana mitanila na miarina ==== Ny renivintana iray dia "mitanila" na "miarina" eo amin' ny [[zanabintana]] roan' ny renivintana mifandratra aminy. Ny zanabintana iray dia mitanila na miarina eo amin' ny renivintana mifandratra amin' ny renivintana mibaby na mitrotro azy. === Vintana mifandratra sy vintana mifanambina === ==== Vintana mifandratra ==== Ny vintana iray eo amin' ny zoron-trano na lafin-trano iray sy ny vintana iray hafa izay eo amin' ny zoron-trano na lafin-trano mifanatrika amin' io (manome zoro 180°) dia lazaina hoe "mifandratra" na "mifanoto" na "mifanohitra" na "mifaniho"na "mifamotitra". Tsy maintsy renivintana no mifandratra amin' ny renivintana. Ny zanabintana trotroina dia tsy maintsy mifandratra amin' ny zanabintana trotroina, ary ny zanabintana babena dia tsy maintsy mifandratra amin' ny zanabintana babena. Noho izany dia mifandratra ny [[Alahamady]] sy ny [[Adimizana]], ny [[Adaoro]] sy ny [[Alakarabo]], ny [[Adizaoza]] sy ny [[Alakaosy]], ny [[Asorotany]] sy ny [[Adijady]], ny [[Alahasaty]] sy ny [[Adalo]], ary ny ny [[Asombola]] sy ny [[Alohotsy]]. {| class="wikitable" | colspan="2" |'''Vintana mifandratra''' |- |Alahamady |Adimizana |- |Adaoro |Alakarabo |- |Adizaoza |Alakaosy |- |Asorontany |Adijady |- |Alahasaty |Adalo |- |Asombola |Alohotsy |} Inoan' ny Ntaolo malagasy sy ny Malagasy mandala ny finoan-drazana fa matetika tsy mahita fahombiazana ny olona roa na maro (mpivady, mpiara-monina, sns) mifanohi-bintana. == Toetran' ny vintana na ny tonon' andro mihatra amin' ny olona == Mety ho tsara na ratsy, mahery na malemy ny vintana na ny tonon' andro iray arakaraka ny toerana misy azy ao amin' ny filaharan' ny vintana rehetra. === Vintana na tonon' andro tsara === Ny vintana na ny tonon' andro tsara dia mahatonga ny olona manana izany vintana izany, na ny olona manodidina azy koa aza, ho tojo fahasoavana matetika eo amin' ny fiainana ka tsindraindray ihany no mba sendra zava-dratsy. === Vintana na tonon' andro ratsy === Ny vintana na ny tonon' andro ratsy dia mahatonga ny olona manana izany vintana izany, na ny olona manodidina azy koa aza, ho tojo zava-dratsy matetika eo amin' ny fiainana ka tsindraindray ihany no mba sendra fahasoavana. === Vintana na na tonon' andro mahery === Ny vintana na ny tonon' andro mahery dia vintana tsy hay tohain' ny vintan' ny mpiara-belona aminy, ka matetika no mitera-pahavoazana eo amin' ny mpiara-monina aminy. Malaza ho vintana mahery ny [[Alakaosy]] nefa ny [[Alahamady]] no vintana mahery indrindra. === Vintana na tonon' andro malemy === Ny vintana na ny tonon' andro malemy dia vintana tsy mahatohitra ny vintan' ny hafa, ka matetika no iharam-pahavoazana izay mitondra azy. == Antsipiriany momba ny orim-bintana tsirairay == === Ny renivintana efatra === ==== Alahamady ==== Ny [[Alahamady]] no volana sy vintana voalohany amin'ny fanandroana. Ny zoro avaratra-atsinana amin' ny trano no toerana omena azy. Io zoro io dia atao hoe zorofirarazana koa. Atao hoe "Alahamadin-tany" ny faritra na tanàna ao avaratra-atsinanan' ny tanàna iray. Atao hoe ''Dama'', ''Idama'', ''Lehidama'', ''Ilaidama'', sns (izany hoe ''Adama'', hoy ny Kristiana malagasy) ny zazalahy teraka Alahamady ha ny zazavavy kosa atao hoe ''Hova, Haova'' na ''Hôva'' (izany hoe ''Eva'', hoy ny Kristiana malagasy)<ref><small>Manambara izany fa efa fantatry ny Malagasy talohan' ny nidiran' ny [[Kristianisma eto Madagasikara|fivavahana kristiana]] teto Madagasikara ny fedrà momba an' i [[Adama sy Eva]].</small></ref>. I Alimareky (ny planeta [[Marsa (fajiry)|Marsa]]) no "kintana" manjaka aminy. Eo amin' io zoro Alahamady io no an' ny vadibe fa ny zoro [[Adijady]] mifandratra aminy no an' ny vadimasay. Mibaby ny Alohotsy sy mitrotro ny Adaoro ny Alahamady sady mifandratra amin' ny Adimizana nefa mitanila eo amin' ny [[Asombola]] sy [[Alakarabo]] izay iandrianany sy iarenany. Amin' ny fitetezana andro dia mitondra tonon' andro telo ny Alahamady, dia ny vava Alahamady (na vavan' Alahamady) sy ny vonto Alahamady (na vonton' Alahamady) ary ny vody Alahamady (na vodin' Alahamady). Inoana ho vintan' [[andriana]] sady vintana maha mpanjaka ny Alahamady. Ny Alahamady no vintana mahery indrindra. Andro mahery ny vava Alahamady ka ny zaza teraka amin' io dia alam-bintana fandrao misavika ny [[andriana]], ka raha ankohonan' ny andriana dia tsy avela hiara-mitoetra aminy. Ny olona teraka vonto Alahamady dia ampitehirizina [[amponga]] telon-jehy sy ampiompina [[gisa]] fotsy mivady mba ho tratra antitra. Tonon' andro tsara ny vody Alahamady ka ny olona teraka amin' io dia ho tonga lehibe sy hanan-karena ary ho tratra antitra. ==== Asorotany ==== Vintana sy volana fahefatra ny [[Asorotany]]. Ny zoron-trano atsimo-atsinana no toerana omena azy. Mibaby ny [[Adizaoza]] sy mitrotro ny [[Alahasaty]] ny Asorotany. Mifandratra amin' ny [[Adijady]] nefa mitanila sy miarina eo amin' ny [[Alakaosy]] sy [[Adalo]] izy. Mitondra tonon' andro telo ny Asorotany, dia vava Asorotany (na vavan' Asorotany) sy ny vonto Asorotany (na vonton' Asorotany) ary ny vody Asorotany (na vodin' Asorotany). I Alakamary (izany hoe ny [[Volana]]) no manjaka aminy. Andro mahery ny Asorotany. Atahorana no maty kely ny zaza teraka amin' ny vava Asorotany, fa raha tsy izany dia ho tratra antitra ihany izy, nefa amin' izany tsy tezain' ny ray aman-dreniny izy fa omena ho tezain' ny havana. Ho tratra antitra ny olona teraka vonto Asorotany. Atahorana ho maty kely ny olona teraka vody Asorotany, ka raha tsy maty izy dia hanan-karena sy holava abdro iainana. ==== Adimizana ==== Ny [[Adimizana]] no vintana sy volana fahafito. Ny zoron-trano atsimo-andrefana no toerana omena azy. Mifandratra amin' ny Alahamady sady mitanila sy miarina eo amin' ny Alohotsy sy eo amin' ny Adaoro ny Adimizana. Mitrotro ny [[Alakarabo]] sy mibaby ny [[Asombola]] ny Adimizana. Ao amin' ny fitetezana andro dia mitondra tonon'andro telo ny Adimizana, dia vava Adimizana (vavan' Adimizana) sy ny vonto Adimizana (na vonton' Adimizana) ary ny vody Adimizana (na vodin' Adimizana). Eo amin' io zoro Adimizana io no an' ny vadimasay fa ny zoro Alahamady mifandratra aminy no an' ny vadibe. I Azohara (ny planeta [[Venosy]]) no manjaka aminy. Vintana mahery ny Adimizana nefa mety ho tsara na hahafaty mbola kely. Ny zazalahy teraka vava Adimizana dia ho mpivarotra sy mpandranto. Ny zazavavy kosa dia atahorana ho maty kely na nefa mety ho tratra antitra sy hanan-karena. Tononandro tsara ny vonto Adimizana ka ny zaza teraka eo dia ho mpanan-karena sy tsy maty vonoina. Tononandro tsara ny vodiy Adimizana ka ny zaza teraka eo dia ho tratra antitra raha tsy maty kely. ==== Adijady ==== Vintana sy volana fahafolo ny [[Adijady]]. Ny zoron-trano avaratra-andrefana no toerana omena azy. Mitrotro ny Adalo sy mibaby ny Alakaosy ny Adijady. Mifandratra amin' ny Asorotany sady mitanila sy miarina eo amin' ny Alahasaty sy ny Adizaoza ny Adijady. Ao amin' ny fitetezana andro dia mitondra tonon' andro telo ny Adijady, dia vava Adijady (vavan' Adijady) sy ny vonto Adijady (na vonton' Adijady) ary ny vody Adijady (na vodin' Adijady). I Azoaly (na [[Satiorna (planeta)|Satiorna]]) no "kintana" manjaka aminy. Amin' ny ankapobeny dia vintana mafy ny Adijady ka tsara anorenana zavatra tiana hateza satria "mijadina mafy". Ny zavatra tian-ko mafy sy mateza no santarina amin' io andro io, toy ny fampidiram-pananana sy biby hompiana ary vola hotehirizina. Tonom-bintana fanorenan-trano sy fampakaram-bady ny Adijady. Ny Adijady koa no heverina ho andro tsara hampakaram-bady. Ho vitsy teny ny zaza teraka vava Adijady, noho izany dia tokony [[Fisoronana sy fanalana vintana|halam-bintana]] fandrao mijadina loatra ka tsy miteny. Heverina ho tsara vintana ny zaza teraka amin' ny vonto Adijady. Heverina ho tsara vintana ihany koa ny zaza teraka amin'ny vody Adijady. === Ny zanabintana valo === ==== Adaoro ==== Ny [[Adaoro]] no vintana sy volana faharoa. Zanabintana izy io. Ny tapany avaratra amin' ny rindrin-trano atsinanana no toerana omena azy. Mifandratra amin' ny [[Alakarabo]] sady mihataka sy miarina eo amin' ny Adimizana ny Adaoro. Ankoatra izany dia trotroin' ny renivintana Alahamady ny zanabintana Adaoro. Mitondra tonon' andro roa ny Adaoro, dia ny vava Adaoro (na vavan' Adaoro) sy ny vody Adaoro (na vodin' Adaoro). Inoana ho andron' [[afo]] na andro mandoro ny Adaoro. Atahorana amin' ny afo ny olona teraka vava Adaoro ka tsy maintsy alam-bintana amin' ny alalan' ny fitondran-dreniny azy mandositra avy anaty trano tomboka kely nodorana. Tsara vintana ny olona teraka vody Adaoro ka raha lahy dia hahay mikabary fa raha vavy kosa dia ho tsara fanahy. ==== Adizaoza ==== Vintana sy volana fahatelo ny [[Adizaoza]]. Ny toerana omena azy dia ny tapany atsimo amin' ny rindrin-trano antsinanana. Eo amin' ny Adizaoza no fitoeran' ny sinibe ao an-trano. Ny [[Alakaosy]] no mifandratra amin' ny Adizaoza sady miarina eo amin' ny [[Adijady]]. Baben' ny renivintana Asorotany ny zanabintana Adizaoza. Mitondra tonon' andro roa ny Adizaoza, dia ny vava Adizaoza (na vavan' Adizaoza) sy ny vody Adizaoza (na vodin' Adizaoza). Raha ny [[Alahamady]] no zoro omena ny mpanjaka, ny Adizaoza kosa no zoro omena ny [[Andevo (teto Madagasikara)|mpanompo]]. Izay olona mikasa hampaka-bady, na hanorin-trano, sns., nefa sendra mifandratra amin' ny vintany ny andro tsara fanaovana izany, dia ny Adizaoza no tokony hofidiny, fa io tsy mihetsiketsika tahaka ny sinibe, ka hampateza ny zavatra kasaina hatao. Amin' ny ankapobeny dia vintana mahery ny Adizaoza. Tonon' andro mahery ny vava Adizaoza ka ny olona teraka aminy dia miozanozana sy sahozanina raha tsy alam-bintana, ka ho lasa mahantra rehefa lehibe. Ny vody Adizaoza dia malefaka kokoa ka ny vehivavy teraka amin' izany dia ho maro anaka nefa malahelon-karena, fa ny lehilahy kosa tsy hambinina amin' ny fihariana. ==== Alahasaty ==== Ny [[Alahasaty]] no vintana sy volana malagasy fahadimy. Ny tapany atsinanana amin' ny rindrin-trano atsimo no toerana omena azy. Mifandratra amin' ny [[Adalo]] sy miarina eo amin' ny [[Adijady]] ny vintana Alahasaty. Trotroin' ny renivintana Asorotany ny zanabintana Alahasaty. Mitondra tonon'andro roa ny Adizaoza, dia ny vava Alahasaty (na vavan'Alahasaty) sy ny vody Alahasaty (vodin' Alahasaty). Lazaina ho vinta-mpamosavy sy andron' ody ny Alahasaty. Ny olona teraka vava Alahasaty dia mety ho mpamosavy na ho mpitana ody mahery raha teraka misasaka alina. Tonon' andro tsara anandratana ody sy sampy ny vava Alahasaty ka tsy tsara anaovana zavatra hafa. Ny olona terana vody Alahasaty dia ho tratra antitra. Tononandro tsara ho fisantarana zavatra sy fampakaram-bady ny vody Alahasaty. ==== Asombola ==== Vintana sy volana fahenina ny [[Asombola]]. Ny tapany andrefana amin' ny rindrin-trano atsimo no toerana omena azy. Mifandratra amin' ny [[Alohotsy]] sy miarina eo amin' ny [[Alahamady]] ny vintana Asombola. Baben' ny renivintana Adimizana ny zanabintana Asombola. Ao amin' ny fitetezana andro dia mitondra tonon' andro roa ny Asombola, dia ny vava Asombola (na vavan' Asombola) sy ny vody Asombola (na vodin' Asombola). Vintam-bola sy vintan' ny olona tia harena ny Asombola. Ny zazalahy teraka vava Asombola dia ho mpivarotra ary hahazo volabe. Ny zazavavy kosa ho mpanao taozavatra sy ho mpila harena. Ny zaza teraka vody Asombola dia ho mpila vola sy hanan-karena. ==== Alakarabo ==== Ny [[Alakarabo]] no vintana sy volana fahavalo. Ny tapany atsimo amin' ny rindrin-trano andrefana no toerana omena azy. Miarina eo amin' ny Alahamady sady mifandratra amin' ny Adaoro ny vintana Alakarabo. Ny renivintana Adimizana no mitrotro azy. Mitondra tonon' andro roa ny Alakarabo, dia ny vava Alakarabo (na vavan' Alakarabo) sy ny vody Alakarabo (na vodin'Alakarabo). Vintana tsara ny Alakarabo satria androm-bokatra. Tokony misoronana akondro vokatra ny olona amin' ny vava Alakarabo amin' ny maha vintam-bokatra azy. Ny zazavavy teraka vava Alakarabo dia ho maro anaka fa ny zazalahy kosa ho tratra antitra. Ny zazavavy teraka vody Alakarabo dia ho maro anaka ihany koa ary ny zazalahy ho tratra antitra. ==== Alakaosy ==== Ny [[Alakaosy]] dia vintana sy volana fahasivy ao amin' ny fanandroana sy tetiandro malagasy. Ny tapany avaratra amin' ny rindrin-trano andrefana no toerana omena azy. Mifandratra amin' ny Adizaoza ny Alakaosy sady miarina sy miandriana eo amin' ny Asorotany ny Alakaosy. Baben' ny renivintana Adijady ny Alakaosy. Mitondra tonon' andro roa ny Alakaosy, dia ny vava Alakaosy (na vavan' Alakaosy) sy ny vody Alakaosy (na vodin' Alakaosy). Vintana mahery indrindra ny Alakaosy. Raha tsy alam-bintana ny zaza teraka aminy dia atahorana hahafaty izay lehibe noho izy ka ahohoka ho faty. Atao hoe ''[[Alakaosibe]]'' ny vava Alakaosy ao amin' ny volana Alakaosy. Amin' ny vava Alakaosy amin' ny volana Alakaosy no andro fanandratana ody sy sampy. Manao sorona ny mpitahiry ody mahery sy sampy. Ny vehivavy mbola tokony hiteraka dia tsy mihinan-kanina amin'ny vava Alakaosy mba tsy hiteraka Alakaosy. Ny zaza teraka vava Alakaosy dia hanoto ray aman-dreny, ka ahohoka ho faty na alam-bintana mba ho tratra antitra sy ho lehibe ary ho mpanan-karena. Tsy mifankaiza firy amin'ny vava Alakaosy ny vody Alakaosy. Andron' ady sy androm-pifandirana koa ny Alakaosy. ==== Adalo ==== Vintana sy volana faharaika ambin' ny folo ny [[Adalo]]. Ny tapany andrefana amin'ny rindrin-trano avaratra no toerana omena azy. Mifandratra amin' ny [[Alahasaty]] sy miarina eo amin' ny [[Asorotany|Asorontany]] ny vintana Adalolo. Trotroin' ny renivintana Adijady ny zanabintana Adalo. Ao amin' ny fitetezana andro dia mitondra tonon'andro roa ny Adalo, dia ny vava Adalo (na vavan' Adalo)sy ny vody Adalo (na vodin' Adalo). Vintan-dranomaso sy alahelo ny Adalo. Atahorana ho maty kely ny zaza teraka vava Adalo. Ny zaza teraka vody Adalo dia tsara vintana ihany ka ho tratra antitra na dia manan-toetra malahelohelo aza. ==== Alohotsy ==== Vintana sy volana faharoa ambin'ny folo ny [[Alohotsy]]. Ny tapany antsinana amin' ny rindrin-trano avaratra no toerana omena azy. Mifandratra amin' ny [[Asombola]] sy miarina eo amin' ny [[Adimizana]] ny vintana Alohotsy. Baben' ny renivintana Alahamady ny zanabintana Alohotsy. Ao amin' ny fitetezana andro dia mitondra tonon' andro roa ny Alohotsy, dia ny vava Alohotsy (na vavan' Alohotsy) sy ny vody Alohotsy (na vodin' Alohotsy). Atao hoe volam-padina ny volana Alohotsy noho izy iomanana amin' ny Asaramanitra (izany hoe ny Alahamadibe). Tandremana mafy mba tsy haràtra amin' ny hety na antsy ny zazamadinika fa tsy ho mety sitrana ka noho izay tsy alana volo na hoho na ampiasana zava-maranitra. Ny olona maty ao amin' ny volana Alohotsy dia alevina mangingina. Vintan' olona tsy mahatombin-toerana ny Alohotsy. Amin' ny vava Alohotsy sy ny vody Alohotsy dia tsy misy manao taozavatra. Raha hanorin-trano sy hampaka-bady amin' ny andro Alohotsy dia tsy maintsy misorona vatokaranana sy hazo harahara na famaho alevina eo atsinanan'ny andry avaratra tandrify ny Alohotsy mba tsy hihetsiketsika. Ny zaza teraka vava Alohotsy dia tsy ho marim-ponenana fa mifindrafindra na toerana na zavatra hafa. Ny zaza teraka vody Alohotsy dia ho salama ihany. == Ny orim-bintana sy ny zavatra mifandray aminy == === Ny orim-bintana sy ny singa efatra === Araka ny tenin' i [[Jobily Rakotoson]]^{[[Fanandroana malagasy#cite note-:0-2|[1]]]} dia mifandray amin' ny fanandroana ny [[singa efatra]], dia ny [[rano]] sy ny [[rivotra]] sy ny [[tany]] ary ny [[afo]]. Atao hoe vintan-drano ny Asorotany sy ny Alakarabo ary ny Alohotsy. Vintan-drivotra kosa ny Adimizana sy ny Adalo ary ny Adizaoza. Vintan-tany ny Adaoro sy ny Adijady ary ny Asombola. Vintan' afo ny Alahamady sy ny Alahasaty ary ny Alakaosy. === Ny vazantany sy ny zoron-trano === ==== Avaratra ==== Lafy itoeran' ny vintana [[Adalo]] sy ny [[Alohotsy]] ny avaratra. Ao an-trano dia atao eo afovoany mahazo avaratra ny fatana. Ny avaratra dia vazantanin' ny fahefana sy ny fibaikoana ary ny fanjakana. Eo amin' ny misy ny Adalo no toerana fanajam-bahiny indrindra ao an-trano. Tandrify ny Alohotsy no fametrahana ny [[lovia]] sy ny [[sotro]]. ==== Avaratra atsinanana ==== Ny zoro avaratra-atsinana no zoron' ny [[Alahamady]]. Ny zoro avaratra-atsinanana amin' ny trano no omena ny Alahamady izay atao hoe [[zorofirarazana]] koa. Atao hoe Alahamadintany ny tanana na ny faritra manandrify ny zoro Alahamady amin' ny tanana na faritra iray. Ny olona hajaina indrindra, raha misy fivoriana, dia asai-mipetraka eo amin' ny Alahamadintany. ==== Atsinanana ==== Lafy itoeran' ny vintana [[Adaoro]] sy [[Adizaoza]] ny atsinanana. Vazantany natokana ho an' ny vavaka sy ny [[Razana (finoana malagasy)|Razana]] ny atsinanana ao an-trano. Eo atsinanana tandrify ny Adizaoza no ametrahana ny siny ao an-trano. Ny faritra avaratra amin' ny rindrina atsinana, tandrify ny Adaoro, no asiana ny farafara. ==== Atsimo atsinanana ==== Ny zoron-trano atsimo-atsinana no toerana omena ny [[Asorotany]]. ==== Atsimo ==== Lafy itoeran' ny vintana [[Asombola]] sy [[Alahasaty]] ny atsimo. Ny atsimo ao an-trano dia vazantany natokana ho an' ny fanekena ny manam-pahefana, ny fanetren-tena, ny olona anjakana, ny maha mpanompo. Eo atsimo manandrify ny Alahasaty (ilany atsinanana amin' ny rindrina atsimo) no ametrahana ny zanak' omby. Tandrify ny Asombola (ilany andrefana amin' ny rindrina atsimo) no ametrahana ny laona sy ny fanoto sady eo no mitoto vary. ==== Atsimo andrefana ==== Ny zoron-trano atsimo-andrefana no toerana omena ny [[Adimizana]]. Eo no misy ny varavarambe amin' ny trano, izay ivoahana sy idiran'ny tsara sy ny ratsy. ==== Andrefana ==== Lafy itoeran' ny vintana [[Alakaosy]] sy [[Alakarabo]] ny andrefana. Faritra tsy madio sy tsy masina ary an' ny vahiny ny andrefana ao an-trano. Ao amin'ny tapany atsimo amin' ny rindrina andrefana (manandrify ny Alakarabo) no asiana ny varavarambe amin' ny trano, izay ivoahana sy idiran' ny soa sy ny ratsy. Tandrify ny Alakaosy no amelaran-tsihy hampandrosoana ny andriana. Eo koa no misy ny farafaran' ny vehivavy tera-bao izay akaikin' ny fatana ka tsara ho an' ny mpifana. ==== Avaratra adrefana ==== Ny lafin-tany avaratra-andrefana dia atao hoe [[Adijady]] ka ny lafin-trano avaratra-andrefana no omena azy. Atao hoe zorom-baravarankely koa ny eo. == Ohabolana momba ny vintana == * ''Alahasaty angaha no vintana, ka [[Famosaviana|mamosavy]].'' * ''Aza manao vintana Alohotsin-kevitra.'' * ''Aza miady vintana amin' ny [[akoho]] fa raha ho any an-tsena izy lanjaina.'' * ''Ilay [[sorohitra]] nanala vintana: halako olona, halako aho, nefa izaho halako kokoa.'' * ''Ny faniriana tsy ho ary takatry ny vintana.'' * ''Ny tarehy an-dRahiratra, fa ny vintana an-dRasitamoraina.'' * ''Ny vintana tsy azon' olona ovana, fa didy avy amin' Andriamanitra.'' * ''[[Papango|Papangolahy]] manala vintana, ka ny maso omaly tsy miova.'' * ''Ratsy vintana hoatry ny [[saka]], be vohoka vao mamosavy.'' * ''Tolo-kena maty jiro, ka miandry izay anjara vintana.'' * ''Tsy mandidy alohan' Andriamanitra aho, fa izay zara-vintana lolohavina.'' * ''Tsy mety raha asandratry ny vintana, fa abotetaky ny saina.'' * ''Tsy misy nivavaka niankandrefana, fa samy nianavaratra ihany; fa ny harena mila vintana, ka raha tsy anjara, tsy tonga.'' == Jereo koa == * [[Lahatra (finoana malagasy)|Lahatra]] * [[Anjara (finoana)|Anjara]] *[[Tendry]] * [[Fanandroana]] * [[Fanandroana malagasy]] * [[Fanalana faditra]] *[[Fisoronana sy fanalana vintana]] *[[Sikidy (malagasy)|Sikidy malagasy]] == Rohy ivelany == * [http://gasikar-histo.e-monsite.com/pages/geographie/culture-et-arts-traditionnels/astrologie-et-divination-malgaches.html Astrologie et divination malgaches] {{Wayback|url=http://gasikar-histo.e-monsite.com/pages/geographie/culture-et-arts-traditionnels/astrologie-et-divination-malgaches.html|date=20180616153757}} * [http://www.madalascar.fr/astro.html Astrologie malgache] {{Wayback|url=http://www.madalascar.fr/astro.html|date=20190514022301}} * [https://www.letananarivien.com/tana-way-of-life/horoscope-malgache-prediction-de-chance-vintana/ Les horoscope Malgache une prédiction de la chance ou le « Vintana »] {{Wayback|url=https://www.letananarivien.com/tana-way-of-life/horoscope-malgache-prediction-de-chance-vintana/ |date=20201204224406 }} * [http://alimanakarabesata.free.fr/12signes.htm Les 12 signes du zodiaque malagasy] * [http://icalendrier.fr/calendriers-saga/calendriers/malgache Le calendrier malgache] * [https://www.madagascarautrement.com/fetes-malgaches.htm Fêtes Malgaches] {{Wayback|url=https://www.madagascarautrement.com/fetes-malgaches.htm |date=20190416043525 }} * [http://ariniaina.mondoblog.org/2014/03/27/le-nouvel-malgache/ Le Nouvel An Malgache] {{Wayback|url=http://ariniaina.mondoblog.org/2014/03/27/le-nouvel-malgache/ |date=20180526084501 }} * [https://malagasy4all.blogspot.com/2012/05/malagasy-horoscopes-alahamady-alakaosy.html Malagasy Horoscopes : Alahamady, Alakaosy, Asombola.....] * [https://malagasy4all.blogspot.com/2012/05/malagasy-horoscopes-alahamady-alakaosy.html Rabesata Arim''a "''Alimanaka Rabesata Vintana"] * [https://www.calendrier-365.fr/lune/phases-de-la-lune.html Phase de la lune in ''Calendrier-365.fr''] == Fanovozan-kevitra == * Jaovelo-Dzao R., ''Mythes, rites et transes à Madagascar'', ''Angano et Tromba sakalava'', Karthala et Ambozontany, 1996. * Beaujard P., ''Mythe et société à Madagascar'' ''(Tanala de l'Ikongo)'', ''Le chasseur d'oiseau et la princesse du ciel'', Paris, L'Harmattan, 1991. * Antoine de Padoue Rahajarizafy, ''Filozofia malagasy'', Editions Ambozontany Antananarivo, 2004. * Fivondronamben' ny Eveka eto Madagasikara (mpandika teny), ''Katesizin' ny Fiangonana Katôlika'', Antananarivo, Madagasikara, 2009. == Loharano sy fanamarihana == [[Sokajy:Fanandroana]] [[Sokajy:Vintana]] g2r2zbabk2doa8685lgg2906xcdy85n 0 282556 1150035 1127022 2026-08-29T15:56:13Z ~2026-43677-38 40632 1150035 wikitext text/x-wiki [[Sary:Phosphate-3D-vdW.png|vignette|Kisary maneho ny firafitry ny iônan' ny fôsfaty. ]] Ny '''fôsfaty''' dia taharo, karazana [[sira]], azo avy amin' ny [[asidra]] fôsfôrika H₃PO₄ amin' ny fahaverezana na fanoloana ny [[hidirôzenina]] iray na maromaro, amin' ny alalan’ ny atôma hafa na vondron’ atôma. Ny fôsfaty dia ampiasaina amin' ny fanamboarana [[Zezika|zezika simika]] sasany, fanamboarana akora fanasan-damba, fanamboarana akora enti-miady amin’ ny [[harefesina]] na fanamboarana taharon-tsakafo. == Jereo koa == * [[Fôsfôro]] * [[Azôta]] (N) * [[Pôtasiôma]] (K) ==Jereo koa== {{renipejy|Fosfaty}} [[sokajy:Atôma]] [[sokajy:Simia]] [[Sokajy:Fosfaty]] l2orhf42blxr1e654gt4qkjq2wjaibd 0 283376 1150055 1146761 2026-08-29T19:38:31Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1150055 wikitext text/x-wiki Ny '''Antevolo''' dia foko ao amin' ny [[Antemoro|vondrom-poko antemoro]], ao amin' ny tapany atsimo-atsinanan' i [[Madagasikara]], ao amin' ny faritra [[Vatovavy-Fitovinany]], izay niharan' ny fanilikilihana sy ny fanambaniana mahatsiravina ataon' ny mpiray foko aminy sy ny manodidina, izay mihevitra azy ireo ho maloto sy voaozona, efa tamin' ny vanim-potoana faha mpanjaka<ref name=":0"><small>"[https://agir-avec-madagascar.over-blog.com/2018/01/les-antevolo-les-parias-de-la-matatana.html? Les Antevolo : les parias de la Matatàna]", ''agir-avec-madagascar.over-blog.com''</small></ref><ref><small>"[https://lalagardener.wordpress.com/2013/10/12/les-rejetes/ Les rejetés]", ''lalagardener.wordpress.com''</small></ref>. Izany fanilikihana izany dia noho ny iray amin' izy ireo lazain' ny namany ao amin' ny foko antemoro hafa fa nandry tamin' amboa mba hahazoany omby maro<ref name=":0" /><ref name=":2"><small>Jean Nicolas Rakotojaona, ''Volonté de fihavanana. Une comparaison avec l’observance de la berît dans le livre du Deutéronome''. Thèse présentée à la Faculté de Théologie pour obtenir le grade de docteur en Science des religions, Unibersité de Fribourg Suisse, Décembre 2021, pp. 232, 270</small></ref><ref name=":3"><small>Beaujard, Philippe et Tsaboto, Jean « Les parias antemoro : les Antevolo », in ''Actes du Colloque international sur l’esclavage'' (24-28/09/1996), sous parrainage de l’UNESCO, Institut de Civilisations, Musée d’Art et d’Archéologie, Antananarivo 1997.</small></ref><ref name=":4"><small>Tsiavaliky, Célestin, "Aiza ary iza moa ny Antemalaza na Antevolo (Ny faritra atsimo atsinanan' i Madagasikara onenan' ny Antemalaza)", in ''Lakroan'i Madagasikara'', n.3153 du 16 janvier 2000.</small></ref>. Lavin' ny Antevolo anefa izany fitantarana izany. Monina ao Antanantsara (na Tanantsara) sy ao Nohony (na Nohona na Enohona), manamorona ny ony [[Matitanana]] (na [[Matitanana|Matatana]]), ao akaikin' i [[Vohipeno]] izy ireo<ref><small>"[https://web.facebook.com/clinicmobil9099/posts/les-antevolo-les-parias-de-la-matat%C3%A0nahistoire-de-madagascar-%C3%A0-lire-jusqu%C3%A0-la-fi/3671730422848023/ Les Antevolo : les parias de la Matatàna]", ''web.facebook.com''</small></ref>. Mizara ho zana-poko telo ny Antevolo, dia ny Antemanaza sy ny Antesira ary ny Antevandriky. Na dia heverina ho zana-pokon' ny [[Antemoro]] aza izy ireo dia tsy misy ifandraisana amin' ny foko hafa rehetra ao amin' ity vondrom-poko ity. Misy Antevolo koa ny faritry ny [[Tanala]] nefa efa lefy ny fanilikilihana azy ireo<ref><small>Beaujard sy Tsaboto, "Les parias antemoro : les Antevolo", in Ignace Rakoto (dir.), ''L’Esclavage à Madagascar. Aspects historiques et résurgences contemporaines, actes du colloque international sur l’esclavage'', Antananarivo, Institut de civilisations – musée d’Art et d’Archéologie : pp. 383-399.</small></ref><ref><small>Tsiavaliky Célestin, "Aiza ary iza moa ny Antemalaza na Antevolo (Ny faritra atsimo atsinanan' i Madagasikara onenan' ny Antemalaza)", in ''Lakroan' i Madagasikara'' n.3153 du 16 janvier 200, p.8.</small></ref>. == Faritra sy toerana misy ny Antevolo == === Faritra misy ny Antevolo === Any amin' ny tapany atsimo-atsinanana amin' i [[Madagasikara]], eo amoron' ny ony [[Matitanana|Matatana]], reniranon' ny vahoaka [[Antemoro]], no misy ny Antevolo. Ao amin’ ny tapany ambany amin’ io ony io indrindra no misy ilay foko, ao amin’ ny tanàna atao hoe Tanantsara sy Nohona, ao amin’ ny [[distrikan' i Vohipeno]] ankehitriny. Avy eo amin' ny fisampanan' i Vohitrindry, 15 km miala avy eo no misy an' i Nohona<ref name=":2" /><ref name=":6" /><ref><small>"[https://www.fid.mg/wp-content/uploads/2018/10/Vohipeno-min.pdf Carte des zones d'ntervention de TMDH dans le district de Vohipeno]", ''www.fid.mg''</small></ref>. === Toerany eo amin' ny fiarahamonina antemoro === Ny fiarahamonin' ny Antemoro, talohan' ny [[Madagasikara zanatany frantsay|fanjanahan-tany]], dia nisy ambaratongany: nanasokajy ny olona ao amin' ny fiarahamonina araka ny fiaviany sy ny anjara asany sy anjara toerany manokana izy ireo. Amin' ny farany ambany, izay mbola ambany noho ny [[Fanandevozana|andevo]], no ahitana ny Antevolo, izay mizara ho zana-poko telo, dia ny Antemanaza sy ny Antesira ary ny Antevandriky. Araka ny lovantsofina dia nipoitra avy amin' ny razana iray izy rehetra ireo, dia ny Antemahabo<ref name=":7" /><ref><small>Jacques Phillipe Rombaka, "[https://www.persee.fr/doc/ierii_1764-8319_1978_ant_9_1_984 Histoire des ancêtres Antemoro-Anteony]", ''www.persee.fr''</small></ref>. Toy izao mantsy ny firafitry ny fiaraha-monina antemoro, "avy any ambony mankany ambany": ny [[Anteony]], ny [[Antalaotra-Anakara]], ny [[Onjatsy]], ny [[Ampanabaka]], ny [[Tsaramody]], ny [[Vakimandriandry]], ny [[Antevato]] ary ny Antevolo<ref><small>Mireille Razafindrakoto, François Roubaud et Jean-Michel Wachsberger (ed), "[https://www.researchgate.net/profile/Francois-Roubaud/publication/325256652_Madagascar_d'une_crise_l'autre_ruptures_et_continuiteKarthala_IRD_382_p/links/65968f553c472d2e8eb43dc0/Madagascar-dune-crise-lautre-ruptures-et-continuiteKarthala-IRD-382-p.pdf?__cf_chl_f_tk=pTKS0K39ljWOirK54GCTWlNOdepGIiH2gVzGckQNJYQ-1783243842-1.0.1.1-ZXUS82nmhj3pVYi3W0CVwxdOne5PxXImtSbQHiORR_4 Mireille Razafindrakoto, François Roubaud et Jean-Michel Wachsberger] (PDF)", ''www.researchgate.net'' (p. 102)</small></ref>. == Fanilikilihana == Ny Antevolo - izay mivondrona ao amin' ny tanàna kely tsy misy afa-tsy izy samy izy - dia heverin' ny mpiray vondrom-poko aminy ho olona voaozona<ref><small>"[https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/divers18-07/05260.pdf La côte sud-est de Madagascar : étude géographique]", Institut de Recherche pour le Développement</small></ref><ref><small>S. Neposteri , "Stigma antevolo", ''Africa,'' 2023 (Istituto Italiano per l'Africa e l'Oriente)</small></ref>. Manana tany azy manokana, ny mpanjakany (''Lonaky'') eo an-toerana, ny fomba fiainany manokana izy ireo, ary tsy mifanerasera amin' olona ivelan' ny fianakaviany, amin' ny ankapobeny. Na ny manonona ny anaran' izy ireo dia fadina koa. Izany fanavakavahana azy ireo izany dia fanao nentim-paharazan' ny mponina rehetra any amin' ny faritra atsimo-atsinanan' i Madagasikara, na [[Antemoro]], na [[Antesaka]] na hafa. Nanana ny toerany teo amin' ny rafi-piaraha-monina ny andevo, fa ny Antevolo kosa dia heverina ho mbola ambany noho ny andevo. Tsy raisin' ny mpiray foko na faritra aminy ny zavatra atolotry ny Antevolo ho mariky ny fihavanana, na an-kasoavana na an-karatsiana. Tsy azon' ny mpiray foko na faritra amin' izy ireo ny mihinana ny omby na zavamananaina novonoiny. Fanotana fady ny miara-misakafo amin' izy ireo. Heverin' ny olona ho tsy mety ny fifampiresahana amin' izy ireo. Voailikilika any an-tsekoly ary iharan' ny fanevatevana ny ankizy antevolo. Heverina ho maloto sahala amin' izy ireo ny olona tsy manaja izany rehetra izany, ka tsy afaka mifandray amin' ny olona hafa ankoatr' izy ireo koa. == Antony nahatonga ny fanilikilihana == === Araka ny lovantsofina === ==== Araka ny lovantsofina anteony ==== Araka ny [[lovantsofina]] [[anteony]], tamin' ny taonjato faha-17, dia nisy hono Antemanaza iray atao hoe Ramosavolo nandeha tany Avaratra. Teny an-dalana izy dia nifanena tamin' ny [[Anteony]] iray atao hoe Rabefotaky izay nahazo omby maro. Nanao filokana taminy, hono, ilay Anteony: homeny an' ilay Antemanaza ny omby raha sahy manao firaisana amin' ny alika izy. Notanterahin' ilay Antemanaza, hono, izany ka dia nomen' ilay Anteony azy ny omby. Nilaza tamin' ilay Antemanaza ilay Anteony fa hanoratra taratasy any amin' ny mpanjaka fa an' ilay Antemanaza ny omby. Kanjo nanoratra avy hatrany any amin' ny mpanjaka anteonin' i Matatana ilay Anteony mba hampandre azy ny zava-nitranga. Rehefa niverina tao Matatana ilay Antemanaza, dia nambaran' ny mpanjaka ny fanonganana azy sy ny fampitoviana azy amin' ny alika, ary nihatra tamin' izay niaro azy koa izany. Niely manerana ny faritra antemoro sy manerana ny faritra atsimo-atsinanana amin' i [[Madagasikara]] izany. Lavin' ny Antevolo tanteraka izany fitantarana izany<ref name=":2" /><ref name=":3" /><ref name=":4" /><ref name=":1"><small>"[https://www.anthropologieenligne.com/pages/Nobili_querelle.html Les Antevolo, parias de la royauté antemoro à Madagascar : une expérience cruciale pour comprendre la formation de la classe des parias ?]", ''www.anthropologieenligne.com''</small></ref>. ==== Araka ny lovantsofina antevolo ==== Tonga tao amin' ny tanàna misy mpanjaka nanana zanaka marary mafy Ramosamary, lehilahy antevolo, sy Rabefotaky, lehilahy [[anteony]]. Samy nitsabo izy roa lahy ka Ramosamary (na Ramosamary) no nahomby. Nomen' ilay mpanjaka omby maro izy. Nahita izany Rabefotaky dia velom-pialonana ka nanoratra nankany amin' ny mpanjaka. Nanapaka ny tao an-tanàna sady namoaka didy ny mpanjaka tao Ivato. Nanohitra sy niady ny Antevolo sy ny havany. Resy anefa izy ireo ka nozonina nampitovina tamin' ny alika sady nesorina tamin' ny tanimbariny<ref name=":2" /><ref name=":3" /><ref name=":4" /><ref name=":1" /><ref><small>Randriamamonjy Frédéric, ''Tantaran' i Madagasikara isam-paritra'', 2006, p. 211.</small></ref><ref name=":7"><small>Gil Dany Randriamasitiana. "[https://univ-reunion.hal.science/hal-03247114/document Mémoires, pratiques sociales et esclavage : entre indélébilité et vulnérabilité. Cas des travailleurs malgaches de sexe féminin au Moyen-Orient et des parias Antevolo à Madagascar]". ''Revue historique de l’océan Indien'', 2019, L’esclavage, sujet d’Histoire, enjeu de mémoire, 16, pp.349-372. ⟨hal-03247114⟩ (p.353)</small></ref>. == Ezaka fampihavanana == === Faha fanjanahan-tany === Nandritra ny [[Zanatanin' i Madagasikara sy ny tany miankina|fanjanahan-tany]] dia efa nisy ny fombafomba natao hamerenana ny fihavanana teo amin' ny Antevolo sy ny Antemoro hafa, nokarakarain' ny lehiben' ny distrikan' i [[Vohipeno]], nefa tsy nahomby izany<ref name=":0" /><ref><small>"[https://web.facebook.com/clinicmobil9099/posts/les-antevolo-les-parias-de-la-matat%C3%A0nahistoire-de-madagascar-%C3%A0-lire-jusqu%C3%A0-la-fi/3671730422848023/?_rdc=1&_rdr# Les Antevolo : les parias de la Matatàna (Histoire de Madagascar, à lire jusqu’à la fin)]", ''web.facebook.com''</small></ref><ref name=":6"><small>Mélanie Capredon, "[https://theses.hal.science/tel-00703684/document Histoire biologique d’une population du sud-est malgache : les Antemoro]", ''theses.hal.science'' (Thèse de doctorat, Anthropologie génétique, 25 novembre 2011, à l’Université de La Réunion)</small></ref><ref><small>Noël J. Gueunier, "[https://journals.openedition.org/africanistes/11433 Tsaboto Jean, 2021, ''Mutations et révolutions au xix^e siècle chez les Antemoro de Madagascar'']''"'', ''Journal des africanistes'', 91-2 | 2021, 351-355.</small></ref><ref><small>Philippe Beaujard, "[https://web.nypl.org/research/research-catalog/bib/b22300250?utm Rituel et société à Madagascar : les Antemoro de la côte sud-est] {{Wayback|url=https://web.nypl.org/research/research-catalog/bib/b22300250?utm |date=20260704224850 }}", ''web.nypl.org''</small></ref>. === Tamin' ny Repoblika Voalohany === Ny filoha [[Tsiranana Philibert|Philibert Tsiranana]] koa dia nanandrana nampiray ny Antevolo sy ny Antemoro tany amin' ny taona 1969, tamin' ny [[Repoblika Malagasy|Repoblika Voalohany]]. Izy mihitsy no niditra an-tsehatra tamin' ny fanolorana ny omby hatao sorona sady hiarahan' ny Antevolo sy ny Antemoro mihinana. Nanolotra "omby boy" na "aomby boy" (izany hoe omby tsy misy tandroka) tamin' ny filoham-pirenena hasolo ilay omby natolony anefa ny [[Anteony]] sy ny [[Ampanabaka|Ampanabàka]], izay samy Antemoro. Koa satria fady amin' ny [[Tsimihety]] ny omby tsy misy tandroka, ary avy amin' io foko io ny filoham-pirenena, dia tsy nety nandray izany izy. Rava noho izany ilay fikasana hanafoana ny fifadiana mifampikasoka amin' ny Antevolo. Araka ny finoan' ny olona tany amin' ny faritra, dia izany no nahatonga ny aretin' ilay filoham-pirenena izay niafara tamin' ny fahafatesany tamin' ny taona 1978<ref name=":5"><small>Gil Dany Randriamasitiana. "[https://univ-reunion.hal.science/hal-03247114/document Mémoires, pratiques sociales et esclavage : entre indélébilité et vulnérabilité. Cas des travailleurs malgaches de sexe féminin au Moyen-Orient et des parias Antevolo à Madagascar]". ''Revue historique de l’océan Indien'', 2019, L’esclavage, sujet d’Histoire, enjeu de mémoire, 16, pp.349-372. ⟨hal-03247114⟩ (p.360)</small></ref>. === Tamin' ny  Repoblika Faharoa === Niditra an-tsehatra koa ny fanjakana tamin' ny taona 1985, faha [[Repoblika Demôkratika Malagasy|Repoblika Faharoa]]. Nanolotra omby fito hiarahan' ny Antevolo sy ny Antemoro mihinana ny filoham-pirenena [[Ratsiraka Didier|Didier Ratsiraka]] ary nandefa solontena tany an-toerana. Tao amin' ny tranom-panjakana fonenan' ny filohan' ny Fivondronana no nanaovana ny lanonana. Taorian' ny kabary anefa dia nody ny Antevolo fa tsy sahy nijanona hisakafo<ref name=":5" /><ref><small>"[https://www.antsirabe-tourisme.com/fady.php Le Fady à Madagascar]", ''www.antsirabe-tourisme.com''</small></ref>. === Tamin' ny Repoblika Fahatelo === Tamin' ny taona 2000 any ho any dia nanandrana hampihavana ny Antevolo sy ny Antemoro koa i [[Tsiavaliky Célestin]], mpampianatra teny amin' ny [[oniversiten' i Fianarantsoa]]. Amin' ny andro Alahady sy Alatsinainy, eo amin' ny tetezan' i Matatana, no hatao ny fampihaonana, ary ao no hanatanterahana ny fombafomba. Namoaka lalàna anefa ny Ndrianony (mpanjakan' Ivato) mandrara ny Antemoro tsy hivoaka amin' ny Alahady sy amin' ny Alatsinain' ny Paska, ka tsy nisy sahy nandika izany didy izany. Tsy nahomby indray ilay fampihavanana<ref><small>Gil Dany Randriamasitiana. "[https://univ-reunion.hal.science/hal-03247114/document Mémoires, pratiques sociales et esclavage : entre indélébilité et vulnérabilité. Cas des travailleurs malgaches de sexe féminin au Moyen-Orient et des parias Antevolo à Madagascar]". ''Revue historique de l’océan Indien'', 2019, L’esclavage, sujet d’Histoire, enjeu de mémoire, 16, pp.349-372. ⟨hal-03247114⟩ (p.360)</small></ref>. == Jereo koa == * '''Foko ao amin' ny vondrom-poko antemoro''' ** [[Ampanabaka]], ** [[Antalaotra-Anakara]] ** [[Anteony]] ** [[Antevato]] ** [[Onjatsy]] ** [[Tsaramody]] ** [[Vakimandriandry]] * '''Fanilikiliham-poko''' ** [[Dalit]] (any [[India]]) ** [[Burakumin]] (any [[Japàna]]) == Fanovozan-kevitra == '''Rohy ivelany''' * [https://agir-avec-madagascar.over-blog.com/2018/01/les-antevolo-les-parias-de-la-matata "Les Antevolo : les parias de la Matatàna"], ''agir-avec-madagascar.over-blog.com'' * Philippe Beaujard, [https://www.persee.fr/doc/cea_0008-0055_1995_num_35_138_1460 "La violence dans les sociétés du sud-est de Madagascar"], Percée.fr / Cahier d'études africaines, pp. 563-598 * Gil Dany Randriamasitiana, [https://hal.univ-reunion.fr/hal-03247114 "Mémoires, pratiques sociales et esclavage : entre indélébilité et vulnérabilité. Cas des travailleurs malgaches de sexe féminin au Moyen-Orient et des parias Antevolo à Madagascar"], ''Revue historique de l'océan Indien'', 2019, L’esclavage, sujet d’Histoire, enjeu de mémoire, 16, pp. 349-372. * [https://library.fes.de/pdf-files/bueros/madagaskar/15161/politika_01.pdf "Le long chemin de croix de Madagascar"], in ''Politika'', juin-juillet 2016. * [https://books.google.mg/books?id=vfhdC4PRskkC&pg=PA49&lpg=PA49&dq=Antevolo&source=bl&ots=fpr07JW7MH&sig=ACfU3U2_D0j_LsIneParykYma7iA5L8v5g&hl=fr&sa=X&ved=2ahUKEwjOwvGEr_L9AhVdaqQEHeqRC98Q6AF6BAgSEAM#v=onepage&q=Antevolo&f=false "Esclaves, castes et ethnies chez les Malgaches"], in ''Christianisme et droit de l'homme à Madagascar'' * [https://lalagardener.wordpress.com/2013/10/12/les-rejetes/ "Les Rejetés"], ''lalagardener.wordpress.com (12 Octobre 2013)'' * Dominique Rolland, [http://madarevues.recherches.gov.mg/IMG/pdf/taloha06-41-54.pdf "Introduction à une anthropologie de la Basse-Matitana"] {{Wayback|url=http://madarevues.recherches.gov.mg/IMG/pdf/taloha06-41-54.pdf |date=20220706125916 }}, in ''Taloha'', [http://madarevues.recherches.gov.mg/ madarevues.recherches.gov.mg/] {{Wayback|url=http://madarevues.recherches.gov.mg/ |date=20230320061836 }} * Rakoto, Ignace (ed.). ; Beaujard, Philippe, ''[http://biblio.univ-antananarivo.mg/catalogue/detail.php?mfn=11379 Les Parias antemoro : les antevolo] {{Wayback|url=http://biblio.univ-antananarivo.mg/catalogue/detail.php?mfn=11379 |date=20230323171609 }}; L'Esclavage à Madagascar : aspects historiques et résurgences contemporaines'', Antananarivo, 1997. * "[https://www.tanjomoha.com/eduquer Le foyer de Carme : un internat pour des enfants de villages considérés comme des parias]", ''www.tanjomoha.com'' * "[https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-african-history/article/abs/madagascar-and-africa-iiithe-anteimoro-a-theocracy-in-southeastern-madagascar/652676F1F0AB7E4D4390BCE5567E315C?utm_source Madagascar and Africa III.The Anteimoro: A Theocracy in Southeastern Madagascar]", ''www.cambridge.org'' '''Boky azo anovozan-kevitra''' * Beaujard, Philippe et Jean Tsaboto, 1996, “Les parias antemoro : les Antevolo”, ''Actes du Colloque international sur l'esclavage, Antanarivo, 23-28 septembre 1996'', p. 383-399 * Bradt, Hilary; Austin, Daniel (2007). ''Madagascar'' (9th ed.). Guilford, CT: The Globe Pequot Press Inc. pp. 113–115. <nowiki>ISBN 978-1-84162-197-5</nowiki>. * Campbell, Gwyn (2012). ''David Griffiths and the Missionary "History of Madagascar"''. Leiden, The Netherlands: Brill. <nowiki>ISBN 978-90-04-20980-0</nowiki>. * Condra, Jill (2013). ''Encyclopedia of National Dress: Traditional Clothing Around the World.'' Los Angeles: ABC Clio. <nowiki>ISBN 978-0-313-37637-5</nowiki>. * Diagram Group (2013). ''Encyclopedia of African Peoples''. San Francisco, CA: Routledge. <nowiki>ISBN 978-1-135-96341-5</nowiki>. * Dominique Rolland, "Lois naturelles, lois sociales : l'exemple Antemoro (Madagascar)", in ''Nouvelle revue d'ethnopsychiatrie'', n^o 14, 1989, p. 107-110 * Dominique Rolland, ''Matitanana : anthropologie historique du royaume Antemoro'', EHESS, Paris, 1993 (thèse) * Ferrand, Gabriel (1902). ''[https://books.google.mg/books/about/Les_Musulmans_a_Madagascar_et_aux_Iles_C.html?id=ALVUWlkQB7AC&redir_esc=y Les musulmans a Madagascar et aux Comores: Troisieme partie - Antankarana, sakalava, migrations arabes]''. Paris: Ernest Leroux. * Gennep, A.V. (1904). ''Tabou et Totémisme à Madagascar''. Paris: Ernest Leroux. <nowiki>ISBN 978-5-87839-721-6</nowiki>. * Hamès, Constant (2007). ''Coran et talismans: textes et pratiques magiques en milieu musulman''. Paris: Karthala. <nowiki>ISBN 978-2-84586-873-1</nowiki>. * Hubert Deschamps et Suzanne Vianès, ''Les Malgaches du Sud-Est : Antemoro, Antesaka, Antambahoaka, peuples de Farafangana (Antefasi, Zafisoro, Sahavoai, Sahafatra)'', Presses Universitaires de France, 1959, 118 p. * Jacques Dez et François Viré, ''Le "manuscrit Antaimoro" du fonds arabico-malgache du Musée de l'homme'', CNRS, Université Paris-VII, Département de recherches linguistiques, 1984, IV-25 f.-[31] f. de dépl. (avec facsimilé du manuscrit) * Jacques Philippe Rombaka, ''Fomban-drazana antemoro = usages et coutumes antemoro'', Ambozontany, Fianarantsoa, 1970, 121 p. * Jean Tsaboto, ''Mutation sociale et politique de la société antemoro au XIX^e siècle (Sud-Est de Madagascar)'', EHESS, Paris, 2003, 483 p. (thèse) * Le Gros [sic], ''Guérir chez les Antemoro de Matatana'', INALCO, Paris, 1997, 2 vol. (thèse) * ''L'organisation politique et sociale du royaume antemoro,'' Université de Madagascar (Cahiers du Centre d'études des coutumes), Tananarive, 239 p. * Louis Molet, "Quelques contes Makoa et Antaimoro", in ''Bulletin de l'Académie malgache'', nouvelle série, tome XXX, 1951-1952, p. 83-90 * Narivelo Rajaonarimanana, ''Savoirs arabico-malgaches : la tradition manuscrite des devins Antemoro Anakara (Madagascar)'', Institut national des langues et civilisations orientales, 1990 * Ogot, Bethwell A. (1992). ''Africa from the Sixteenth to the Eighteenth Century''. Paris: UNESCO. <nowiki>ISBN 978-92-3-101711-7</nowiki>. * Philippe Beaujard et Jean Tsaboto, "Les parias antemoro : les Antevolo", ''Actes du Colloque international sur l'esclavage'', Antanarivo, 23-28 septembre 1996, p. 383-399 * Philippe Beaujard, ''Islamisés et systèmes royaux dans le sud-est de Madagascar : les exemples Antemoro et Tañala'', Université de Madagascar, Antanarivo, (tiré à part issu de Omaly sy anio, n^o 33-36, 1991-1992, p. 235-286 * Thompson, Virginia; Adloff, Richard (1965). ''The Malagasy Republic: Madagascar Today''. San Francisco, CA: Stanford University Press. <nowiki>ISBN 978-0-8047-0279-9</nowiki>. == Loharano sy fanamarihana == qotd1mn6fskskriorqzsad64m3b3pm2 0 289930 1150069 1139041 2026-08-30T10:25:40Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1150069 wikitext text/x-wiki [[Sary:Voanioala gerardii imported from iNaturalist photo 2703554 on 13 November 2023.jpg|vignette|501x501px|''Voanioala gerardii'', voanio tsy fahita firy]] Ny '''Valan-javaboarim-pirenen' i Mananara Avaratra''' dia iray amin’ireo valan-javaboary nasionaly ao amin’ny morontsiraka avaratra atsinanan’i [[Madagasikara]] ,ao amin’ny distrikan’i Mananara,ao anatin’ny Faritra Analanjirofo izy.aaaa|Analanjirofo]], no misy azy<ref>{{Lien web|langue=mg-MG|titre=Hitsidika valan-javaboary|url= https://torolalana.gov.mg/mg/services/visiter-les-parcs-nationaux/|consulté le=2026-05-08}}</ref>. Indreto ny karazan-javamananaina miavaka sasany hita ao: ny ''Dypsis antanambensis'', hazo rofia tsy fahita firy; ny ''Voanioala gerardii'', voanio tsy fahita firy; ny ''Allocebus trichotis'' ([[Tsidy ala]]) gidro tsy hita afa-tsy ao [[Mananara Avaratra|Mananara]]. ==Jeôgrafia== Ny Valan-javaboarin’i [[Mananara Avaratra]] dia [[valan-javaboary nasionaly]] ao amin’ny faritra avaratra atsinanan’i Madagasikara, ao amin’ny Faritra Analanjirofo, manodidina ny tanànan’i [[Mananara Avaratra]]. Voafaritry ny ony Mananara eo avaratra, ny renirano Sandrakatsy sy Fotsialanana eo andrefana, ny renirano Anovy eo atsimo, ary ny Ranomasimbe Indianina eo atsinanana . Ny tanàna lehibe akaiky indrindra amin’ity valan-javaboary ity dia [[Toamasina]] <ref name=":0">{{Lien web|langue=fr-FR|titre=Le parc national de manaraka nord|url=https://www.fapbm.org/aire_protegee/le-parc-national-de-mananara-nord/|consulté le=2026-05-08}}</ref>, izay ahitana elanelana manodidina ny 280 kilometatra<ref>{{Lien web|langue=fr-FR|titre=Madaonsort|url=https://madaonsort.com/products/parc-national-de-mananara-nord|consulté le=2026-05-08}} {{Wayback|url=https://madaonsort.com/products/parc-national-de-mananara-nord |date=20251014163957 }}</ref>. Ny Valan-javaboarin'i Mananara Avaratra dia mizara roa lehibe, dia ny iray valan-javaboary an-tanety mirefy 22 000 hektara ary ny iray kosa valan-javaboary an-dranomasina mirefy 1000 hektara<ref>{{Lien web|langue=mg-MG|titre=aire_protegee le-parc-national-de-mananara-nord/|url=https://www.fapbm.org/aire_protegee/le-parc-national-de-mananara-nord/|consulté le=2026-05-09}}</ref>. Tafiditra ao anatiny koa ny valan-javaboary an-dranomasina mirefy 1000 ha akaikin' ny tanàna Sahasoa, misy nosy telo, 3,5 km miala an' i Sahasoa: ny Nosy Antafana sy ny Nosy Hely ary ny Nosy Rangontsy. Ao Nosy Antafana dia misy toeram-pilasiana eo akaiky loharano<ref>{{Lien web|langue=mg-MG|titre=aire_protegee le-parc-national-de-mananara-nord/|url=https://www.fapbm.org/aire_protegee/le-parc-national-de-mananara-nord/|consulté le=2026-05-09}}</ref>. ==Ny biby sy ny zavamaniry== Ny Valan-javaboarim-pirenenan' i Mananara Avaratra dia misy biby sy zavamaniry maro samihafa ao anatiny,ka ireto avy izy zany: ===ny varika=== Ny varika dia misy karazany 13 ao: karazana 1 tsy fahita afa-tsy ao an-toerana ihany, tena tandindonin-doza mafy n'y ( Lepilemur; karazana biby 3 hafa koa tena tandindonin-doza mafy (ohatra: Indri indri , Propary Var); karazana biby 3 hafa indray tandindonin-doza (ohatra : ny aye-aye, lemora alina) ary karazana 4 Marefo<ref name=":0" />. ===Vorona=== Misy karazany 88 ny vorona, ka ny karazana 4 tandindonin-doza amin'izany(ohatra: ny grèbe malagasy), ary karazana 5 no marefo (ohatra: la glaréole malagasy). ===Biby mandady=== Misy biby mandady 13 ao anatiny Valan-javaboary mananara avaratra. ===Biby anaty rano sy an-tanety (Amphibiens)=== Misy karazany 24 ny afaka mivelono anaty rano sy an-tanety ka ny karazana 1 no tandindonin-doza. ===Biby mpihinam-biby=== Ny biby mpihinam-biby dia misy karazany fito (7); ka ny karazana dimy (5) ao no efa marefo (ohatra : ny fosa sy ny civette malagasy). ===Ramanavy (chauves-souris)=== Ny ramanavy dia misy karazany 3: ny karazana (iray)1 amin'ireo dia efa marefo (ohatra : ny renard volantan'i Madagasikara) ===Biby mampinono hafa=== Misy karazany 13 ny biby mapinono ao anatiny Valan-javaboarim-pirenen' i Mananara Avaratra ===Zavamaniry=== == Jereo koa == '''Valan-javaboary''' * [[Valan-javaboarim-pirenena Andasibe-Mantadia]] • [[Valan-javaboarim-pirenena Andohahela]] • [[Valan-javaboarim-pirenena Andringitra]] • [[Valan-javaboarim-pirenena Ankarafantsika]] • [[Valan-javaboarim-pirenen' ny Helodranon' i Baly]] • [[Valan-javaboarim-pirenena Isalo]] • [[Valan-javaboarim-pirenena Kirindy Mitea]] • [[Valan-javaboarim-pirenen' i Mananara-Avaratra]] • [[Valan-javaboarim-pirenena Marojejy]] • [[Valan-javaboarim-pirenena Masoala]] • [[Valan-javaboarim-pirenena Midongy Atsimo]] • [[Valan-javaboarim-pirenen' ny Tendrombohitra Ambre]] • [[Valan-javaboarim-pirenena Namoroka]] • [[Valan-javaboarim-pirenena Nosy Ve-Androka]] • [[Valan-javaboarim-pirenena Ranomafana]] • [[Valan-javaboarim-pirenena Tsimanampetsotsa]] • [[Valan-javaboarim-pirenena Zahamena]] • [[Valan-javaboarim-pirenena Zombitse-Vohibasia]] ==Loharano== <references /> [[Sokajy:Valan-javaboahary ao Madagasikara]] [[Sokajy:Madagasikara]] hiegqgut7rdghgwlljzj7ngfxy2ld0i 0 290054 1150056 1131886 2026-08-29T22:55:17Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1150056 wikitext text/x-wiki [[Sary:Poverty_headcount_ratio_at_1.90_a_day.png|vignette|377x377px|[[Taham-pahantrana]] amin' ny $1,90 isan' andro (2011 PPP) (% amin' ny mponina). Miorina amin' ny angona avy amin' ny [[Banky Maneran-Tany]] nanomboka tamin' ny taona 1998 ka hatramin' ny 2018.]] Ny '''fahantrana eto Madagasikara''' dia [[Fahantrana|fahantran]]' i [[Madagasikara]] sy fahantran' ny ankamaroan' ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]]. Nosy lehibe dia lehibe i Madagasikara, manana [[loharanon-karena voajanahary]] be dia be sy [[Zavamananaina eto Madagasikara|karazan-javamananaina]] miavaka indrindra eran-tany. Anisan' ny [[Firenena Mahantra Bokan-Trosa Indrindra|firenena mahantra indrindra]] eto an-tany anefa izy na dia eo izany rehetra izany. Miatrika olana goavana i Madagasikara amin' ny [[taham-pahantrana]] izay ambony indrindra eran-tany. Antony maromaro no mahatonga ny fahantrana, ka anisan' izany ny antony ara-[[toekarena]] (fahambanian' ny fitomboan' ny toekarena, fiankinan-doha be loatra amin' ny [[fambolena]] sy ny [[fiompiana]], tsy fahampian' ny [[fotodrafitrasa]]), ny antony ara-tsôsialy ([[Fanabeazana eto Madagasikara|fanabeazana]] voafetra, tsy fitoviana eo amin' ny samy [[Faritra eto Madagasikara (fitantanana)|faritra]]), ny antony ara-[[Tontolo iainana eto Madagasikara|tontolo iainana]] (fahasimban' ny tontolo iainana, [[loza voajanahary]]), ary ny antony ara-[[pôlitika]] sy ara-pitantanan-draharaham-panjakana ([[Krizy pôlitika teto Madagasikara|krizy pôlitika]] miverimberina sy [[Tantana|fanjakana ratsy tantana]]). Misy fiantraikany goavana eo amin' ny fiainan' ny mponina ny fahantrana eto Madagasikara, ka anisan' izany ny [[tsy fanjarian-tsakafo]], ny kalitao ratsin' ny zavatra ilain' ny mponina andavanandro sy ny habetsahana voafetra amin' izany, ny fitomboan' ny isan' ny olona marefo, ny [[fifidrà-monina avy any ambanivohitra]] mankany an-drenivohitra. == Madagasikara, firenena mahantra == Firenena mahantra i [[Madagasikara]], tsy noho ny tsy fahampian' ny [[loharanon-karena voajanahary]], fa noho ny tsy fahampian' ny fitrandrahana an' ireo harena voajanahary ireo. Marolafy ny fisehon' ny fahantrana eto Madagasikara. Tamin' ny taona 2023 dia 80,7&nbsp;% amin' ny mponina no miaina latsaky ny 2,15 [[dôlara]] amerikana isan' andro, araka ny tombantombana nataon' ny [[Banky Maneran-Tany|Banky]] [[Banky Maneran-Tany|Maneran-Tany]] ([[tokonam-pahantrana]] iraisam-pirenena). === Fivoaran' ny fari-piainan' ny mponina === [[Sary:African countries by GDP (PPP) per capita in 2023.png|vignette|304x304px|Salan' ny harin-karena faoba isan' olona tamin' ny taona 2023]] Hatramin' izay nahazoany ny fahaleovantenany tamin' ny taona 1960 dia niharatsy hatrany ny toerana misy an' i Madagasikara eo amin' ny fari-pahantrany. Ity misy topimaso momba ny fivoaran' ny [[fahantrana]] ao amin' ny firenena raha tarafina amin' ny fivoaran' ny [[harin-karena faobe]] isan' olona isaky ny folo taona, sandaina amin' ny [[dôlara]]<nowiki/>n' ny taona 2015 tsy miova. ==== Taompolo 1960 ==== Tamin' ny taona 1960 dia 812 dôlara ny harin-karena faobe isan' olona teto Madagasikara, ​​izay somary ambony aty [[Afrika]] tamin' izany fotoana izany<ref name=":0"><small>"[https://midi-madagasikara.mg/performances-economiques-une-pauperisation-alarmante-sur-plusieurs-decennies/?utm_source=chatgpt.com#google_vignette Performances économiques : Une paupérisation alarmante sur plusieurs décennies]", ''midi-madagasikara.mg''</small></ref><ref name=":1"><small>"[https://www.linfo.re/ocean-indien/madagascar/madagascar-effondrement-du-pib-par-habitant-de-812-dollars-en-1960-a-456-dollars-en-2024?utm_source=chatgpt.com Madagascar : effondrement du PIB par habitant, de 812 dollars en 1960 à 456 dollars en 2024]", ''www.linfo.re''</small></ref><ref name=":2"><small>"[https://2424.mg/condition-de-vie-le-pib-par-habitant-de-madagascar-passe-de-812-dollars-en-1960-a-456-dollars-en-2024/ Condition de vie – Le PIB par habitant de Madagascar passe de 812 dollars en 1960 à 456 dollars en 2024]", ''2424.mg''</small></ref>. Nanana toekarena miompana amin' ny [[fambolena]] sy ny [[fiompiana]] matanjaka ary [[fotodrafitrasa]] nolovaina tamin' ny mpanjanaka izay efa nisy rahateo ny firenena tamin' izany fotoana izany. ==== Taompolo 1970 ==== Nandritra ny taompolo 1970 dia nanomboka nikatso ny [[harin-karena faobe]] isan' olona, ​​saingy mbola ambony noho ny an' ny firenena afrikanina maro. Ny pôlitika ara-toekarena sôsialista nampiharina dia tsy nahavita nandrisika ny fitomboana ara-toekarena lehibe. ==== Taompolo 1980 ==== Tamin' ny taona 1980 dia nilatsaka ho 685 dôlara ny harin-karena faobe isan' olona, izay taratry ny haratsian' ny fitantanana ny toekarena<ref name=":1" /><ref name=":2" />. Nanomboka nidina ny laharan' i Madagasikara ho an' ny harin-karena faobe isan' olona. ==== Taompolo 1990 ==== Tamin' ny taompolo 1990 dia tsy nitsaha-mitombo ny fahantrana. Nandritra izany dia teo anelanelan' ny 60&nbsp;% sy 70&nbsp;% ny [[taham-pahantrana]] teto Madagasikara<ref><small>"[https://www.cfnpp.cornell.edu/images/wp144.pdf?utm_source=chatgpt.com Moteurs Economiques pour la Réduction de la Pauvreté à Madagascar"], ''www.cfnpp.cornell.edu''</small></ref>. Tamin' ny taona 1990 dia teo amin' ny 326 dôlara ny harin-karena faobe isan' olona. Na izany aza dia nihena io sanda io nandritra ny folo taona, izay nahatratra 258 dôlara amerikana tamin' ny taona 1993<ref><small>"[https://www.universalis.fr/donnees-pays/indicateur/produit-interieur-brut/madagascar/ Produit intérieur brut par habitant (PIB par hab.) : Madagascar]", ''www.universalis.fr''</small></ref>. Tamin' ny taona 1997 dia 73,3 % ny taham-pahantrana<ref><small>"[https://www.academia.edu/57090308/Croissance_et_pauvret%C3%A9_%C3%A0_Madagascar_un_aper%C3%A7u_de_la_derni%C3%A8re_d%C3%A9cennie_1997_2007_ Croissance et pauvreté à Madagascar : un aperçu de la dernière décennie (1997-2007)]", ''www.academia.edu''</small></ref>. Tombanana ho 250 dôlara ny harin-karena faobe isan' olona tamin' ny taona 1999, ​​izany hoe antsasaky ny salan' isa ho an' i [[Afrika atsimon' i Saharà|Afrika atsimon' i Sahara]]<ref><small>"[https://www.cadtm.org/spip.php?page=recherche&recherche=Madagascar Madagascar]", ''www.cadtm.org''</small></ref><ref><small>"[https://africa24tv.com/madagascar-le-pib-par-habitant-passe-de-812-usd-en-1960-a-456-usd-en-2024 Madagascar : le PIB par habitant passe de 812 USD en 1960 à 456 USD en 2024]", ''africa24tv.com''</small></ref><ref name=":2" />. ==== Taompolo 2000 ==== Nitohy ny fidinan' ny harin-karena faobe isan-olona, ​​ka nahatratra teo amin' ny 466 tamin' ny taona 2000<ref name=":1" /><ref name=":2" />. Niatrika olana ara-pôlitika sy ara-toekarena maharitra ny firenena. Nandritra ny taompolo 2000 dia nijanona ho ambany ny harin-karena faobe isan' olona izay ​​tsy dia nisy fandrosoana firy. Mbola anisan' ny firenena mahantra indrindra eran-tany i Madagasikara. ==== Taompolo 2010 ==== Tamin' ny taompolo 2010, indrindra ny taona 2012, dia mbola ambany dia ambany ny harin-karena faobe isan' olona, ​​ary nitombo ny fahantrana. Voasokajy ho anisan' ny [[Firenena Mahantra Bokan-Trosa Indrindra|firenena mahantra indrindra]] eran-tany i Madagasikara, ka ambany noho ny an' ny ankamaroan' ny firenena afrikanina ny harin-karena faobe isan-olona. ==== Taompolo 2020 ==== Tamin' ny taona 2022 dia 456 dôlara ny harin-karena faobe isan' olona<ref name=":2" /><ref name=":3"><small>"[https://asteres.fr/etude/madagascar-une-population-toujours-plus-pauvre/ Madagascar, une population toujours plus pauvre]", ''asteres.fr''</small></ref>. Laharana faha-175 amin' ny firenena 184 i Madagasikara tamin' io fotoana io, raha ny harin-karena faobe isan-olona, ​​araka ny loharanom-baovao sasany<ref name=":3" />. Tamin' io taona 2022 io ihany dia 75,2&nbsp;% amin' ny mponina no miaina ambanin' ny [[tokonam-pahantrana]], fa 79,9&nbsp;% ny any ambanivohitra ary 55,5&nbsp;% ny any an-tanàn-dehibe<ref><small>"[https://www.banquemondiale.org/fr/country/madagascar/publication/madagascar-afe-poverty-assessment-navigating-two-decades-of-high-poverty-and-charting-a-course-for-change?utm_source=chatgpt.com Évaluation de la pauvreté à Madagascar: Naviguer sur deux décennies de pauvreté élevée et tracer la voie du changement]", ''www.banquemondiale.org''</small></ref>. Tamin' ny taona 2023 dia tombanana ho eo amin' ny 536 dôlara ny harinkarena faobe isan' olona, ​​ka nametraka an' i Madagasikara ho anisan' ny [[Firenena Mahantra Bokan-Trosa Indrindra|firenena mahantra indrindra]] eran-tany<ref><small>"[https://www.tresor.economie.gouv.fr/Pays/MG/indicateurs-et-conjoncture Situation macroéconomique de Madagascar en 2023]", ''www.tresor.economie.gouv.fr''</small></ref>. Tamin' ny taona 2024 dia 456<ref name=":1" />. Izany dia maneho fihenana 43,85 &nbsp;% (efa ho 44&nbsp;%) amin' ny salanisan' ny fidiram-bolan' ny isam-batan' olona tao anatin' ny enimpolo taona mahery, mampiseho ny fitohizan' ny fiharatsian' ny fari-piainan' ny mponina eto Madagasikara amin' ny ankapobeny<ref name=":0" /><ref name=":1" />. === Fisehon' ny fahantrana === ==== Fahantrana ara-toekarena ==== Mihoatra ny 75&nbsp;% amin' ny mponina no miaina latsaky ny 2 dôlara isan' andro. Miankin-doha betsaka amin' ny [[fambolena]] sy ny [[fiompiana]] ary ny fanampiana avy any ivelany ny toekaren' ilay firenena. ==== Fahantrana ara-bola lalina ==== Tamin' ny taona 2024 dia manodidina ny 75,2&nbsp;% amin' ny mponina no miaina amin' ny fidiram-bola latsaky ny 0,89 dôlara isan' andro, ary 51,8&nbsp;% no miaina ao anatin' ny fahantrana lalina<ref><small>"[https://www.grandirailleurs.org/madagascar-etat-des-lieux-de-la-situation-politique-sociale-et-economique-2024/?utm_source=chatgpt.com Madagascar : état des lieux de la situation politique, sociale et économique (2024)]", ''www.grandirailleurs.org''</small></ref>. Tsy takona afenina izany fahantrana izany any ambanivohitra, izay ahitana olona 8 amin' ny 10 ao anatin' ny fahantrana<ref><small>"[https://www.banquemondiale.org/fr/country/madagascar/publication/madagascar-afe-poverty-assessment-navigating-two-decades-of-high-poverty-and-charting-a-course-for-change?utm_source=chatgpt.com Évaluation de la pauvreté à Madagascar: Naviguer sur deux décennies de pauvreté élevée et tracer la voie du changement]", ''www.banquemondiale.org''</small></ref>. ==== Voafetra ny fidirana amin' ny serivisy fototra ==== Ambany dia ambany ny fahafahana mahazo serivisy fototra toy ny [[fanabeazana]], ny[[fahasalamana]], ny [[Rano fisotro madio|rano fisotro]] [[Rano fisotro madio|madio]], ary ny herinaratra. Lehibe ny tsy fitoviana eo amin' ny mponina an-tanàn-dehibe sy ambanivohitra. Tamin' ny taona 2021 dia olona 12 tapitrisa no tsy nahazo rano fisotro madio, ary maro ny faritra ambanivohitra no tsy misy herinaratra. Misedra tsy fahampian-drano sy fahatapahan-jiro matetika ny mponina an-drenivohitra eto Madagasikara, anisan' izany [[Antananarivo]]<ref><small>"[https://www.lemonde.fr/afrique/article/2024/11/01/a-madagascar-la-capitale-subit-penuries-d-eau-et-coupures-d-electricite_6370965_3212.html?utm_source=chatgpt.com A Madagascar, la capitale subit pénuries d’eau et coupures d’électricité]", ''www.lemonde.fr''</small></ref>. ==== Ny tsy fanjarian-tsakafo ==== Miseho amin' ny alalan' ny [[tsy fanjarian-tsakafo]] lavareny ny fahantrana (''[https://fr.wikipedia.org/wiki/S%C3%A9curit%C3%A9_alimentaire_%C3%A0_Madagascar?utm_source=chatgpt.com '''fr''']''). Ao Antananarivo renivohitra dia efa ho 50&nbsp;% amin' ny ankizy no tratran' ny tsy fanjarian-tsakafo lavareny, ary manodidina ny 5&nbsp;% no tena ratsy sakafo sy zara raha mahita izay ho hanina isan' andro. Any amin' ny faritra atsimon' ny firenena ([[Faritra Atsimo-Andrefana|Atsimo Andrefana]], [[Faritra Androy|Androy]], [[Faritra Anosy|Anosy]]) dia olona maherin' ny iray tapitrisa no ao anatin' ny tsy fahampian-tsakafo lalina<ref><small>"[https://www.actioncontrelafaim.org/a-la-une/a-antananarivo-la-pauvrete-source-de-malnutrition/?utm_source=chatgpt.com À Antananarivo, la pauvreté, source de malnutrition]", ''www.actioncontrelafaim.org'' (ACF)</small></ref>. ==== Kely ny vokatry ny fambolena sy ny fiompiana ==== Ny [[fambolena]] sy ny [[fiompiana]], izay mampiasa tsy latsaky ny 70&nbsp;% amin' ny mponina miasa, dia miavaka amin' ny tsy fahampian' ny vokatra. Mametra ny fidiram-bolan' ny tokantrano any ambanivohitra izany ary mampaharitra ny fahantrana. ==== Tsy fahampian' ny fotodrafitrasa ==== I Madagasikara dia firenena sahirana amin' ny tsy fahampian' ny [[fotodrafitrasa]], indrindra amin' ny [[fitaterana]] (lalana be simba) sy ny fifandraisan-davitra, izay manakana ny fidirana amin' ny tsena sy ny serivisy tena ilaina sady mampitoka-monina faritra maro eto Madagasikara. Toraka izany koa ny tsy fahampian' ny hôpitaly izay tsy ampy fitaovana koa. Tsy ampy koa ny sekoly izay matetika rava noho ny tsy fahampian' ny fikarakaraka sy ny loza voajanahary<ref><small>"[https://www.banquemondiale.org/fr/news/press-release/2017/03/21/poverty-in-madagascar-recent-findings?utm_source=chatgpt.com Madagascar : quelques pistes pour réduire la pauvreté] {{Wayback|url=https://www.banquemondiale.org/fr/news/press-release/2017/03/21/poverty-in-madagascar-recent-findings?utm_source=chatgpt.com |date=20251212063945 }}", ''www.banquemondiale.org''</small></ref>. === Tsinjara fahantrana isam-paritra === ==== Isam-paritra ara-pitantanana ==== Tsy mitovy ny [[taham-pahantrana]] isaky ny [[Faritra eto Madagasikara (fitantanana)|faritra eto Madagasikara]]. Inty misy filaharana mifototra amin' ny tondrom-pahantrana marolafy (''Multidimensional Poverty Index'' - MPI), izay mandinika lafin-javatra isan-karazany toy ny [[fanabeazana]] sy ny [[fahasalamana]] ary ny fari-piainana, araka ny tatitra nataon' ny [[Fandaharan' Asan' ny Firenena Mikambana ho an' ny Fampandrosoana]] (PNUD na UNDP) tamin' ny taona 2021 momba ny [[taham-pahantrana]]<ref><small>"[https://www.undp.org/sites/g/files/zskgke326/files/migration/mg/PUB2021_Rapport_IPM.pdf Analyse de la pauvreté multidimensionnelle à Madagascar] ", ''www.undp.org''</small></ref>: {| class="wikitable" !Laharana !Faritra !Taham-pahantrana (%) |- |1 |[[Faritra Androy|Androy]] |91,7 |- |2 |[[Faritra Atsimo-Atsinanana|Atsimo Andrefana]] |86,3 |- |3 |[[Faritra Vatovavy-Fitovinany|Vatovavy Fitovinany]] |83,5 |- |4 |[[Faritra Atsimo-Atsinanana|Atsimo Atsinanana]] |82,8 |- |5 |[[Faritra Anosy|Anosy]] |82,6 |- |6 |[[Faritra Matsiatra Ambony|Matsiatra Abony]] |79,4 |- |7 |[[Faritra Ihorombe|Ihorombe]] |77,2 |- |8 |[[Faritra Bongolava|Bongolava]] |77,0 |- |9 |[[Faritra Amoron' i Mania|Amoron' i Mania]] |75,6 |- |10 |[[Faritra Vakinankaratra|Vakinankaratra]] |75,1 |- |11 |[[Faritra Betsiboka|Betsiboka]] |73,8 |- |12 |[[Faritra Menabe|Menabe]] |73,0 |- |13 |[[Faritra Melaky|Melaky]] |71,5 |- |14 |[[Faritra Itasy|Itasy]] |69,1 |- |15 |[[Faritra Atsinanana|Atsinanana]] |69,7 |- |16 |[[Faritra Alaotra-Mangoro|Alaotra Mangoro]] |68,0 |- |17 |[[Faritra Boeny|Boeny]] |65,6 |- |18 |[[Faritra Sofia|Sofia]] |65,0 |- |19 |[[Faritra Sava|Sava]] |63,4 |- |20 |[[Faritra Analanjirofo|Analanjirofo]] |60,8 |- |21 |[[Faritra Diana|Diana]] |60,4 |- |22 |[[Faritra Analamanga|Analamanga]] |44,3 |} Ny faritra any atsimo ([[Faritra Androy|Androy]], [[Faritra Atsimo-Andrefana|Atsimo Andrefana]], [[Faritra Vatovavy-Fitovinany|Vatovavy Fitovinany]], [[Faritra Atsimo-Atsinanana|Atsimo Atsinanana]] ary [[Faritra Anosy|Anosy]]) no manana [[taham-pahantrana]] ambony indrindra, mihoatra ny 80&nbsp;%. Tsy dia voakasika loatra ny faritra [[Faritra Analamanga|Analamanga]], ahitana an' [[Antananarivo]] renivohitra, izay manana taham-pahantrana ambany indrindra eo amin' ny 44,3&nbsp;%, arakarahin' i [[Faritra Diana|Diana]] (60,4&nbsp;%) sy [[Faritra Analanjirofo|Analanjirofo]] (60,8&nbsp;%)<ref><small>"[https://images.mofcom.gov.cn/mg/202201/20220130165605238.pdf?utm_source=chatgpt.com Pauvreté multidimensionnelle à Madagascar]", ''images.mofcom.gov.cn''</small></ref><ref><small>"[https://www.linfo.re/ocean-indien/madagascar/le-nombre-de-malgaches-consideres-comme-pauvres-depasse-la-population-totale-du-burundi-et-du-soudan-du-sud Le nombre de Malgaches considérés comme "pauvres" dépasse la population totale du Burundi et du Soudan du Sud]", ''www.linfo.re''</small></ref> (jereo koa '''''[https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_regions_of_Madagascar_by_Human_Development_Index?utm_source=chatgpt.com en]''''' momba ny tondrom-pandrosoana isam-paritra).​ ==== Tsy fitovian' ny an-tanàn-dehibe sy ny ambanivohitra ==== Tsy mitovy ny [[taham-pahantrana]] eo amin' ny mponina an-tanan-dehibe sy ambanivohitra. Any ambanivohitra, tamin' ny taona 2022, dia 79,9&nbsp;% amin' ny mponina no miaina ambanin' ny [[tokonam-pahantrana]]. Any an-tanàn-dehibe kosa dia nitombo ihany koa ny fahantrana, ka nahatratra 55,5&nbsp;% tamin' ny taona 2022, raha 42,2&nbsp;% izany tamin' ny taona 2012<ref><small>"[https://www.instat.mg/p/resultats-de-levaluation-de-la-pauvrete-a-mcar-instat-banque-mondiale?utm_source=chatgpt.com Résultats de l'évaluation de la pauvreté à M/car | Instat - Banque Mondiale]", ''www.instat.mg''</small></ref>. == Tantaran' ny fahantrana eto Madagasikara == === Tamin' ny vanim-potoana faha mpanjaka === ==== Fiarahamonina nisy antanantohatra ==== Tamin' ny vanim-potoana faha mpanjaka dia tena nisy ny tsy fitoviana ara-piarahamonina satria nisy ny [[Sarangam-poko eto Madagasikara|sarangam-poko]] ([[andriana]], [[hova]], [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]], sns.)<ref><small>"[https://books.openedition.org/irdeditions/22859?lang=fr Chapitre 2. Repères pour une économie politique de la trajectoire malgache]", ''books.openedition.org''</small></ref><ref name=":4"><small>"[https://www.larousse.fr/encyclopedie/divers/Madagascar_histoire/187014 Madagascar : histoire]", ''www.larousse.fr''</small></ref><ref name=":5"><small>"[https://shs.cairn.info/journal-economie-rurale-2006-4-page-41?lang=en&tab=resume Demography and Environment in Madagascar]", ''shs.cairn.info''</small></ref>. Nanana tany sy andevo ary akaiky ny fahefan' ny mpanjaka ny andriana. Olona afaka ny hova ka afaka nampitombo ny hareny ka lasa mpanan-karena tamin' ny alalan' ny [[varotra]], ny [[asa tanana]] ary ny [[fambolena]] sy [[fiompiana]]. Noheverina ho fananana kosa ny andevo izay niaina tao anatin' ny fahantrana lalina, tsy nanana [[zo]], tsy nanana fahafahana, tsy nana tany, ary nanao [[asa an-tery vozona]]. Ny [[fambolena]] sy ny [[fiompiana]] no tena fototry ny toekarena tamin' izany fotoana izany<ref><small>"[https://www.banquemondiale.org/fr/country/madagascar/publication/madagascar-afe-poverty-assessment-navigating-two-decades-of-high-poverty-and-charting-a-course-for-change Évaluation de la pauvreté à Madagascar: Naviguer sur deux décennies de pauvreté élevée et tracer la voie du changement]", ''www.banquemondiale.org''</small></ref>. Nifehy ny [[varotra]] ny faritra sasany nanan-karena ([[hazo sarobidy]], [[omby]], [[fivarotana andevo]]). Noho izany dia nifamatotra amin' ny saranga sy ny fananana na tsy fananana tany ny fananan-karena sy ny fahantrana. ==== Tsy fahafahana mitrandraka ny harena voajanahary ==== Ny andevo no ampahany be amin' ny mponina, indrindra fa tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]]. Matetika ny tany lonaka dia an' ny andriana na an' ny fianakaviana manan-katao. Namboly amin' ny tany kely mba hahazoany ny zavatra hohaniny ny [[tantsaha]] tsotra<ref><small>"[https://books.openedition.org/irdeditions/22865?lang=fr Chapitre 4. Les facteurs de blocage]", ''books.openedition.org''</small></ref>, saingy matetika izy ireo no tsy maintsy nandoa hofany na miasa ho an' ny tompon' ny tany na ny mpanjaka (anisan' izany ny fanompoana sy ny hetra)<ref name=":4" /><ref name=":5" />. Voafetra koa ny fidirana amin' ny fianarana sy ny fahazoana fitsaboana izay natokana ho an' ny olom-bitsy (indrindra taorian' ny nahatongavan' ny [[Kristianisma eto Madagasikara|misiônera]] kristiana tao [[Antananarivo]]). ==== Ny tsy fitoviana teo amin' ny samy faritra ==== Ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]], tany Afovoan-tany, no nanjakazaka amin' ny lafiny ara-pôlitika sy ara-toekarena tamin' ny ampahany be amin' ny Nosy. Noreseny ary nalainy ho eo ambany fifehezany ny faritra manodidina (amorontsiraka, Atsinanana, Andrefana) sady nohararaotiny sy notrandrahiny na nataony an-jorom-bala mihitsy aza. Niteraka tsy fifandanjana ara-toekarena teo amin' ny foibe sy ny faritra hafa izany, izay mbola nohamafisin' ny [[Zanatanin' i Madagasikara sy ny tany miankina|fanjanahantany frantsay]]. === Fanjanahantany frantsay === Lasa [[Zanatanin' i Madagasikara sy ny tany miankina|zanatany frantsay]] i [[Madagasikara]] tamin' ny taona 1896, taorian' ny faharavan' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]]. Nametraka rafitra fanjanahantany tsy refesi-mandidy i [[Frantsa]], nifehy ny toekarena sy ny pôlitika ary ny fiarahamonina. ==== Very tany sy fananana ny Malagasy ==== Maro ny Malagasy noroahina tamin' ny taniny, izay nalaina ho tombontsoan’ ny [[Voanjo (olona)|voanjo]] frantsay. Noforonina ny tany fambolena midadasika mba hamokarana [[Voly fanondrana|vokatra fanondrana]] toy ny [[Kafe (zavamaniry)|kafe]], ny [[Lavanila (maniry)|lavanila]], ny [[taretra]], ny [[landihazo]], [[taretra]], sns. Nanome tombony ny toekarenam-panondranana ho tombontsoan' i [[Frantsa]] ny rafitra napetraka nandritra ny fanjanahantany. Matetika ny tantsaha malagasy no lasa mpiasa mpamboly tsotra sy ratsy karama ary tsy manana [[zo]] amin' ny tany. ==== Asa an-tery vozona sy fahantrana ==== Nampanao [[asa an-tery vozona]] (antsoina hoe [[SMOTIG]]) ny fitondrana mpanjanaka: [[lalana]] sy [[lalamby]] ary [[asa vaventy]] hafa. Betsaka ny Malagasy, indrindra ny lehilahy, no noterena handao ny tanànany mba hiasa lavitra, tsy misy karama na nahazo tambiny kely. Nampitombo ny fahantrana teo amin' ny fianakaviana maro izany toe-javatra izany, indrindra ny any ambanivohitra. ==== Nitombo ny tsy fitoviana ara-tsôsialy ==== Tsy nanafoana ny tsy fitoviana ny fanafoanana ny [[fanandevozana]] tamin' ny taona 1896 satria maro ny [[Andevo (teto Madagasikara)|andevo]] taloha no nijanona ho mahantra sy tsy manan-tany. Niaina tsara kokoa ny [[Voanjo (olona)|voanjo]] (amin' ny lafiny trano fonenana, sakafo, fahasalamana, fanabeazana). Noheverina ho olom-pirenena sokajy faharoa ny Malagasy: zara raha mahazo fampianarana, tsy nisy fandraisana anjara ara-pôlitika, voafetra ny fitsaboana azony. Nanamafy ny fanjakazakana ara-toekarena sy ara-poko ny rafitra mpanjanaka. Nampitombo ny elanelana misy eo amin' ny mpanan-karena sy ny mahantra izany. ==== Fanoherana sy mosary ==== Fikomiana maro no nitranga hanoheran' ny Malagasy ny rafitra mpanjanaka (toy ny tamin' ny taona 1947), izay matetika niharan' ny famoretana sy famaizana mafy. Nianjadian' ny mosary na ny tsy fanjarian-tsakafo ny faritra sasany, indrindra fa ny any amin' ny faritra lavitra tsy misy fanohanana firy avy amin' ny fitantanan' ny mpanjanaka. === Taorian' ny nahazoana ny fahaleovantena === ==== Taona 1960–1972 ==== Nahaleo tena i Madagasikara tamin' ny taona 1960, ka i [[Tsiranana Philibert|Philbert Tsiranana]] no filoha voalohany. Nifandray akaiky amin’ i [[Frantsa]] i [[Madagasikara]], indrindra amin' ny lafiny fiaraha-miasa sy ny varotra, saingy olom-bitsy eny an-tanàn-dehibe no tena nahazo tombony amin' izany. Tany amin' ny faritra ambanivohitra dia mbola nitombo ny fahantrana: niaina anaty fahasahiranana ny tantsaha, tsy nisy ny [[fotodrafitrasa]] na ny fikarakarana ara-tsôsialy. Tsy nisy ny [[fanajariana ny tany]] na ny [[Fampandrosoana ara-toekarena sy ara-piarahamonina|fampandrosoana]] eny ifotony ka mampirongatra ny tsy fitoviana. ==== Taona 1975–1991: Repoblika sôsialista ==== Tamin' ny taona 1975 dia i [[Ratsiraka Didier|Didier Ratsiraka]] no nandray ny fahefana ary nanangana fitondrana [[Sôsialisma|sôsialista]] [[Revôlisiôna sôsialista|revôlisiônera]]. Vokatr' izany dia nisy ny [[fanaovana ho fananam-pirenena]] ny [[banky]], ny orinasa, ny sekoly tsy miankina, sns. Natao ny fampianarana maimaim-poana, ny [[fanagasiana]], nisy ny finiavana hampandroso ny fahasalamana ho an' ny rehetra. Finiavana tsara izany rehetra izany nefa niharatsy haingana ny toekarena: nisy ny [[tsy fahaiza-mitantana]], ny <u>[[fandosiran' ny petra-bola]]</u>, ny fikatonan' ny orinasa, ny tsy fahampian' ny zavatra ilaina andavananadro, ny [[Fidangan' ny vidim-piainana|fidangan']] [[Fidangan' ny vidim-piainana|ny vidim-piainana]], ary ny fihenan' ny vokatry ny fambolena sy ny fiompiana, ny fitomboan' ny [[trosa]], ny [[fifindra-monina avy any ambanivohitra]]. Vokatr' izany dia nitombo ny fahantrana, indrindra ny an-tanàn-dehibe, sy ny fiankinan-doha amin' ny [[fanampiana avy any ivelany]]. ==== Taona 1991–2002: fanalalahana ==== Noho ny faneren' ny [[Tahirim-Bola Iraisam-Pirenena]] sy ny [[Banky Maneran-Tany|Banky]] [[Banky Maneran-Tany|Maneran-Tany]] dia niroso amin' ny ny [[fanalalahana]] ny toekarena i Madagasikara, indrindra ny fanolorana ny orinasam-panjakana ho an' ny tsy miankina sy ny fampihenana ny fandaniam-bolam-panjakana. Nitarika ho amin' ny fampihenana ny fikarakarana ara-tsôsialy izany. Ireo fepetra ireo koa dia nahatonga ny fikatonan' ny orinasa maro sy ny [[tsy fananana asa]] ary ny fampihenana ny fikarakarana ny daholobe ([[sekoly]], [[hôpitaly]]). Niteraka tsy fahamarin-toeran' ny toekarena ny [[Krizy pôlitika teto Madagasikara|krizy pôlitika]] tamin' ny taona 1991 sy 1995 ary 2002, ny fitokonana, ny fihetsiketsehana ary ny disadisa ara-piarahamonina maro. Nitombo ny tsy fananana asa, nikatona indray ny orinasa, nihamitombo ny tsy fitoviana eo amin' ny samy faritra (ohatra: ny Atsimo sy ny Afovoan-tany). ==== Taona 2002–2010: fahantrana mihamafy hatrany vokatry ny krizy ==== Mbola anisan' ny [[firenena mahantra indrindra]] eran-tany i Madagasikara na dia teo aza ny [[fanampiana iraisam-pirenena]]. Anisan' ny niteraka izany ny [[Krizy pôlitika teto Madagasikara tamin' ny 2002|krizy pôlitika]] goavana vokatry ny fifidianana tamin' ny taona 2001 (disadisa teo amin' i [[Ravalomanana Marc|Marc Ravalomanana]] sy i [[Ratsiraka Didier|Didier Ratsiraka]]). Toraka izany koa ny [[Krizy pôlitika teto Madagasikara tamin' ny 2009|tamin' ny 2009]] tamin' ny fakan' i [[Rajoelina Andry|Andry Rajoelina]] fahefana taorian' ny fanonganam-panjakana nataony. Nandreraka ny toekarena malagasy ireo vanim-potoana ireo: nandositra ny [[mpampiasa vola]], nidangana ny vidin' entana ary nihantona ny [[fanampiana iraisam-pirenena]]. Nirongatra ny fahantrana ka nihoatra ny 70&nbsp;% amin' ny mponina no niaina ambanin' ny [[tokonam-pahantrana]]. ==== Taona 2010 no ho mankaty ==== Na dia teo aza ny fiverenana amin' ny fifidianana [[Demôkrasia|demôkratika]] dia mbola tena lehibe dia lehibe ny fahantrana: voafetra ny fahazoan' ny zaza malagasy [[Fanabeazana eto Madagasikara|fampianarana]] sy ny fikarakarana ny [[fahasalamana]], tsy ampy ny [[fotodrafitrasa]] any ambanivohitra. Manjaka ny fihariana tsy ara-dalàna (80&nbsp;%), ary tanora maro no tsy manana asa marin-toerana. Miantraika indrindra amin' ny faritra ambanivohitra ny fahantrana lalina, toy [[Mosary|kere]] any Atsimo sy Atsimo-Atsinanana. Manampy trotraka koa ny [[loza voajanahary]] ([[rivodoza]], [[Haintany|hain-tany]]). Izany rehetra izany dia vokatry ny tsy fahaiza-mitantana sy ny tsy fahaizana mametraka laharam-pahamehana ary ny kolikoly isan-karazany. == Ny antony mahatonga ny fahantrana == === Antony ara-toekarena === Anisan' ny antony mahatonga ny [[fahantrana]] ny hakelezan' ny [[fitomboan' ny toekarena]] izay tsy ampy hamoronana asa mba hampihenana ny fahantrana. Antony iray koa ny fiankinan-doha be loatra amin' ny [[fambolena]] sy ny [[fiompiana]]: ny ampahany betsaka amin' ny mponina dia miaina amin' ireo sehatr' asa roa ireo izay mora voan' ny loza ateraky ny [[fiovan' ny toetany]] miseho amin' ny alalan' ny [[haintany]] sy ny [[rivodoza]]. Ao koa ny tsy fahampian' ny [[fotodrafitrasa]] toy ny [[Lalam-pirenena eto Madagasikara|lalana]], ny tsy fahampian' ny [[Angôvo|angovo]], sns izay mametra ny fidirana amin' ny tsena (na anatiny na ivelany) izay misakana ny [[Fampandrosoana ara-toekarena sy ara-piarahamonina|fampandrosoana ara-toekarena]]. === Antony ara-tsôsialy === Antony ara-tsôsialy mahatonga ny fahantrana ny tsy fahampian' ny [[Fanabeazana eto Madagasikara|fanabeazana]], izay miteraka fiakaran' ny tahan' ny [[Tsy fahaiza-mamaky teny sy manoratra|tsy mahay mamaky teny sy manoratra]], sy tsy fahafahan' ny maro anisa hahazo fianarana tsara kalitao izay mametra ny fahafahana hahazo asa. Ao koa ny tsy fitoviana eo amin' ny samy faritra sy ny tsy fitovian' ny mpiara-monina eo amin' ny lafiny sôsialy, ary misy ny tsy fitovian' ny ambanivohitra sy ny an-tanàn-dehibe. === Antony ara-tontolo iainana === [[Sary:Fianarantsoa-people.jpg|vignette|Ny fandripahana ala sy ny fahapotehana ny [[tontolo iainana]] dia miteraka fahapotehan' ny tany, izay mahatonga ny tsy fahampian-tsakafo.]] Mandrahona ny antom-piveloman' ny mponina ny fahasimban' ny [[tontolo iainana]] vokatry ny [[fandripahana ala]], sy ny [[fikao-tany]] ary ny fahaverezan' ny karazana [[zavamananaina]] maro. Mampitombo isa ny olona marefo ny [[loza voajanahary]] toy ny [[rivodoza]] sy ny [[haintany]] miverimberina. ==== Haintany mitohy ==== Tsy mitsaha-mitombo ny [[haintany]] mitohy sy maharitra izay mahazo ny ilany atsimo amin' i [[Madagasikara]]. Vokatr' izany dia mihakely na ritra mihitsy ny loharanon-drano, mihasimba ny [[Nofon-tany|tany]] ary mihena be ny vokatry ny [[fambolena]]. Noho izany dia very fidiram-bolan' ny tantsaha izay ampahany be amin' ny mponina. ==== Rivodoza isan-taona ==== Manimba ny [[fotodrafitrasa]] sy ny fambolena ary ny trano fonenana ny [[rivodoza]] trôpikaly, izay miseho matetika sady mahery vaika, ka mahatonga ny mponina hiaina ao anatin' ny loza mitatao sy ao anatin' ny toe-javatra mamparefo. Ny orana mivatravatra sy ny rivotra mahery entin' ny rivodoza dia manafaingana ny fahasimban' ny tany sy mampihena ny fahavokarany ary mampitombo ny mety hisian' ny [[fihotsahan' ny tany]] izay lasa tsy azo onenana sy tsy azo amokarana intsony. ==== Fikao-tany sy fitomboan' ny tany karankaina ==== Mampihena ny tany azo volena asy mandrahona ny fiainan' ny karazan-javamananaina ny fitomboan' ny [[tany efitra]] vokatry ny [[fandripahana ala]], sy ny fitrandrahana tafahoatra ny [[Loharanon-karena voajanahary|harena voajanahary]], ary ny [[fiovan' ny toetany]]. Voatery [[Fifindra-monina avy any ambanivohitra|mifindra monina avy any ambanivohitra]] mankany an-tanàn-dehibe na any amin' ny faritra hafa ny mponina tena marefo mba hitady toerana tsaratsara kokoa. === Antony ara-pôlitika sy ara-pitantanana === ==== Tsy fitoniana ara-pôlitika ==== [[Sary:Antananarivo - P1090823.jpg|vignette|Ny krizy pôlitika tamin' ny taona 2009]] Niteraka tontolo tsy azo antoka izay manakivy ny fampiasam-bola sy manakorontana ny pôlitikam-pampandrosoana ny krizy pôlitika miverimberina niainan' i [[Madagasikara]] hatramin' ny nahazoany ny fahaleovantenany. Indraindray dia tsy misy ny fitohizan' ny pôlitikam-panjakana noho ny fiovan' ny governemanta matetika na ny fiovan' ny fitondrana tsy amin' ny fomba [[Demôkrasia|demôkratika]] izay mampiato ny fampiharana ny pôlitikam-pampandrosoana sy manasarotra ny drafi-pampandrosoana lavitra ezaka. ==== Fahalemen' ny fitantanana ==== Manimba ny fitokisan' ny olom-pirenena ny mpitondra fanjakana sy ny andrim-panjakana ny fitantanana malemy izay tsy afaka miady amin' ny [[kolikoly]], sy ny [[kiantranoantrano]], sady manembantsembana ny ezaka fampandrosoana. Matetika no tsy mipetraka tsara ny mason-tsivana enti-manendry ny tomponandraiki-panjakana ho amin' ny fampandrosoana ny firenana: ny fanamafisana ny antoko pôlitika no atao laharam-pahamehana, hany ka mikorosy fahana ny sehatra misy an' ilay tomponandraikitra. Manjaka koa indraindray ny fanodinkodinana ny fanampiana iraisam-pirenena izay natao hiadiana amin’ ny fahantrana, ka ny ampahany amin’ izany fanampiana izany dia lanin' ny mpitondra sy ny mpiasam-panjakana ary ny tetikasa mpanao kolikoly, hany ka mihena ny fiantraikan' ilay fanampiana amin' ny mponina. Mitranga izany na eo amin' ny sehatry ny [[fahasalamana]] sy ny [[Fanabeazana eto Madagasikara|fanabeazana]] ary amin' ny sehatra sôsialy maro hafa koa aza. Misy koa ny takalom-patsa vidim-pihinanana tsy ara-dalàna izay mampanjaka ny fampiasana ny vola sy ny olona ary ny fitaovam-panjakana ho amin' ny tombontsoan' antoko, ka manimba ny fanomezana fahafaham-po ny filan' ny olom-pirenena. Tsy ampy ny fanaraha-maso ny fampiasana ny vola sy ny fitaovam-panjakana noho ny tsy fahampian' ny rafitra fanaraha-maso mahomby sy ny tsy fampiasana ny rafitra fanaraha-maso efa misy, hany ka afaka manodinkodina volam-panjakana maro dia maro ny mpanao pôlitika. ==== Fivangongoan' ny fahefana sy fanjakan' ny tsy fitoviana ==== Mivangongo loatra ny fahefana eo am-pelatanan' ny olona vitsivitsy ka mametra ny fandraisan' ny olom-pirenena maro anjara amin' ny fanapahan-kevitra ary mampirongatra ny tsy fitoviana amin' ny isam-paritra (na fari-pitantanana izany na faritra ara-jeôgrafia). Manampy izany ny fitsinjarana tsy ara-drariny ny harem-pirenena izay ahitana fanomezana tombony ny faritra sasany mihoatra ny hafa. Anisan' ny endrika fampivangongoana fahefana ny tsy fametrahana ny andrim-pitondrana sy ny fanaovana saribakoly azy ireo eny amin' ny [[Vondrom-paritra eto Madagasikara|vondrom-paritra]] ([[Kaominina eto Madagasikara|kaominina]] sy [[Faritra eto Madagasikara|faritra]]) izay anisan' ny fanalahidy ho an' ny fampandrosoana sy ho an' ny ady amin' ny [[fahantrana]]. ==== Famaboana fom-bahoaka sy tsy famaritana ny laharam-pahamehana ==== Matetika ny mpitarika ara-pôlitika no mankasitraka ny [[pôlitikam-pamaboana fom-bahoaka]] fohy ezaka, izay mampandringa ny fanavaozana ara-drafitra ilaina amin' ny ady amin' ny fahantrana. Ny kolikoly amin' ny fifidianana, anisan' izany ny fividianana ny vaton' ny mpifidy sy ny [[Hosoka amin' ny fifidianana|hosoka samihafa atao amin' ny fifidianana]], dia nahafahan' ny kandidà tsy dia manana fahaiza-manao amin' ny fampandrosoana, hahazo fahefana sy hampaharitra ny fitondrany. == Jereo koa == * [[Firenena Mahantra Bokan-Trosa Indrindra]] * [[Firenena an-dalam-pandrosoana]] * [[Firenena tsy mandroso indrindra]] * [[Halatra omby eto Madagasikara]] * [[Kolikoly eto Madagasikara]] * [[Toekaren' i Madagasikara]] * [[Firenena mandroso]] * [[Fahantrana]] * [[BIANCO]] * [[4 Mi (Madagasikara)|4 Mi]] == Rohy ivelany == # "[https://www.banquemondiale.org/fr/country/madagascar/overview Madagascar - Vue d'ensemble]", ''www.banquemondiale.org,'' 03 octobre 2024, notsidihina tamin' ny 12 desambra 2024. # "[https://www.banquemondiale.org/fr/country/madagascar/publication/madagascar-afe-poverty-assessment-navigating-two-decades-of-high-poverty-and-charting-a-course-for-change Évaluation de la pauvreté à Madagascar: Naviguer sur deux décennies de pauvreté élevée et tracer la voie du changement]", ''www.banquemondiale.org'' # "[https://www.grandirailleurs.org/madagascar-etat-des-lieux-de-la-situation-politique-sociale-et-economique-2024/ Madagascar : état des lieux de la situation politique, sociale et économique (2024)]", ''www.grandirailleurs.org'', 30 avril 2024 # "[https://blogs.worldbank.org/fr/africacan/comment-madagascar-peut-il-rompre-le-cercle-vicieux-de-la-pauvrete Comment Madagascar peut-il rompre le cercle vicieux de la pauvreté ?]", blogs.worldbank.org, 01 mai 2023 # "[https://www.carefrance.org/pays/aide-humanitaire-madagascar/ Comprendre les causes de la pauvreté à Madagascar]", ''www.carefrance.org'', 2022 # "[https://www.unicef.org/madagascar/topics/pauvret%C3%A9 Pauvreté]", ''www.unicef.org'' # "[https://www.afdb.org/fileadmin/uploads/afdb/Documents/Publications/Dynamique_de_la_pauvrete%CC%81_a_Madagascar.pdf Dynamique de la pauvreté à Madagascar de 2005 à 2013]" (pdf), ''www.afdb.org'' # "[https://ilo.cornell.edu/images/wp114.pdf Pauvreté à Madagascar: défi public et stratégies des ménages]", ''ilo.cornell.edu'', juin 2000 # "[https://la1ere.francetvinfo.fr/reunion/madagascar-81-de-la-population-vit-sous-le-seuil-de-pauvrete-1288848.html Madagascar : 81% de la population vit sous le seuil de pauvreté]", la1ere.francetvinfo.fr, 30 mai 2022 # "[https://theconversation.com/extreme-pauvrete-leternelle-urgence-dans-le-grand-sud-malgache-220708 Extrême pauvreté, l'éternelle urgence dans le Grand Sud malgache]", ''theconversation.com'', 7 février 2024 # "[https://www.actioncontrelafaim.org/a-la-une/a-antananarivo-la-pauvrete-source-de-malnutrition/ À Antananarivo, la pauvreté, source de malnutrition]", ''www.actioncontrelafaim.org'', 20 juillet 2023 # "[https://www.afrobarometer.org/publication/ad659-frappes-par-la-pauvrete-les-malgaches-ont-une-perspective-pessimiste-de-la-direction-de-leur-pays/ AD659: Frappés par la pauvreté, les Malgaches ont une perspective pessimiste de la direction de leur pays]", www.afrobarometer.org, 26 Jun 2023 # Mireille Razafindrakoto et François Roubaud, [https://books.openedition.org/irdeditions/1882 ''La pauvreté en milieu urbain : dynamique, déterminants et politiques''] (p. 87-118), ''books.openedition.org'' # "[https://www.unicef.org/madagascar/communiqu%C3%A9s-de-presse/la-pauvret%C3%A9-multidimensionnelle-touche-deux-enfants-sur-trois-%C3%A0-madagascar La pauvreté multidimensionnelle touche deux enfants sur trois à Madagascar, selon les résultats d’une analyse faite par le gouvernement de Madagascar en collaboration avec l’UNICEF]", www.unicef.org, 03 novembre 2020 # "[https://actu.orange.mg/la-banque-mondiale-alerte-sur-laugmentation-de-la-pauvrete-urbaine-a-madagascar-et-recommande-une-croissance-partagee-et-soutenue/ La Banque mondiale alerte sur l'augmentation de la pauvreté urbaine à Madagascar] {{Wayback|url=https://actu.orange.mg/la-banque-mondiale-alerte-sur-laugmentation-de-la-pauvrete-urbaine-a-madagascar-et-recommande-une-croissance-partagee-et-soutenue/ |date=20250123090519 }}", ''actu.orange.mg'', 22 février 2024 # "[https://documents1.worldbank.org/curated/en/349101468053944572/pdf/781310PRIORITY0erty00French0May0210.pdf Visages de la pauvreté à Madagascar, Evaluation de la pauvreté, du genre et de l’inégalité]" (pdf), ''documents1.worldbank.org'', Avril 2014 # "[https://la1ere.francetvinfo.fr/reunion/madagascar-cinquieme-taux-de-pauvrete-des-pays-dans-le-monde-1530232.html Madagascar : cinquième taux de pauvreté des pays dans le monde]", ''la1ere.francetvinfo.fr'', 21 octobre 2024 # "[https://fr.africanews.com/2018/11/05/madagascar-pays-ronge-par-la-pauvrete-attend-le-renouveau/ Madagascar, pays rongé par la pauvreté, attend le renouveau]", ''fr.africanews.com'' # "[https://www.unicef.org/madagascar/mg/topics/fahantrana Fahantrana]", www.unicef.org, aout 2023 # "[https://www.rdb.mg/fandaharana/izaho-mino/raki-tsarobidy/11229-ny-antony-mahatonga-ny-fahantrana-eo-madagasikara-2.html Ny antony mahatonga ny fahantrana eo Madagasikara (2)] {{Wayback|url=https://www.rdb.mg/fandaharana/izaho-mino/raki-tsarobidy/11229-ny-antony-mahatonga-ny-fahantrana-eo-madagasikara-2.html |date=20250123085631 }}", ''www.rdb.m''g, 6 avrily 2022 # "[https://moov.mg/article/80894-ady-aminny-fahantrana-azo-trandrahana-tsara-ny-fambolena-sy-ny-fiompiana-ary-ny-fizahantany Ady amin’ny fahantrana : Azo trandrahana tsara ny fambolena sy ny fiompiana ary ny fizahantany]", ''moov.mg'', 04 décembre 2023 # "[https://www.matin.mg/?p=23870 Afenina sisa ny fahantrana !]", ''www.matin.mg'', 12 Décembre 2024 == Loharano sy fanamarihana == 2bg0p7jjb5n2vluxqcysx54u30jox3d 0 291531 1150031 1116500 2026-08-29T15:54:19Z ~2026-43677-38 40632 1150031 wikitext text/x-wiki [[Sary:Monazite - Rostadheia, Iveland, Norvegia 01.jpg|vignette|290x290px|Mônazita tany Rostadheia, Iveland, any [[Nôrvezy]]]] Ny '''mônazita''' dia [[mineraly]] [[Fôsfaty|fôsfata]] tsy fahita firy, misy [[tany hamatra]], anisan' izany ny [[seriôma]], ny [[lantanina]], ny [[neôdima]] ary ny [[tôriôma]]. Tsy karazana mineraly tokana ny mônazita fa ny anarana mahafaoka karazana vitsivitsy miavaka, dia: * ny mônazita-(Ce), (Ce,La,Nd,Th)PO₄ * ny mônazita-(La), (La,Ce,Nd)PO₄, * ny mônazita-(Nd), (Nd,La,Ce)PO₄, * ny mônazite-(Sm), (Sm,Gd,Ce,Th)PO₄, * ny mônazite-(Pr), (Pr,Ce,Nd,Th)PO₄. == Toetrany == [[Sary:Monazite-(Ce)-164025.jpg|vignette|'''Mônazita-(Ce)''']] Ny mônazita dia miloko mavo, volontany, mena na maitso. Eo anelanelan' ny 5 sy 5,5 ny hamafiny amin' ny maridrefy Mohs. Eo anelanela' ny 4,6 sy 5,7 g/cm³ ny [[hakitroka]]<nowiki/>ny. Misy [[taratra radiôaktifa]] ihany ny mônazite noho ny fisian' ny tôriôma sy [[oraniôma]] ao aminy. Noho ny fahafahany mandray [[oraniôma]] (U, n°&nbsp;92) sy [[tôriôma]] (Th, n°&nbsp;90) dia ny mônazita no mineraly radiôaktifa indrindra aorian' ny [[oraninita]] sy ny [[tôrianita]] ary ny [[tôrita]]; izy io koa no mineraly radiôaktifa fantatra indrindra ary, ao amin' ny vato maromaro, dia izy no mineraly mpampiantrano ny [[oraniôma]] sy [[tôriôma]] lehibe indrindra. == Fampiasana ny mônazita == Ny mônazita dia ampiasaina amin' ny famokarana [[neôdima]] (Nd), izay ilaina amin' ny fanamboaraba [[andriamby]] maharitra amin' ny môtera elektrika (fiara elektrika, eôlienina, sns.). Loharanon' ny [[seriôma]] (Ce, n° 58) sy ny [[lantanina]] na [[lantanôma]] (La, n° 57) koa, izay ampiasaina amin' ny katalizeran' ny fiara sy amin' ny fanamboarana fitaratra manokana, ny mônazita. Heverina ho toy ny [[fandrehitra]] na [[Fandrehitra|fandoro]], ho an' ny reaktera nokleary andiany vaovao, ny [[tôriôma]] azo avy amin' ny mônazita. Ampiasaina ho fandoko ao amin' ny indostrian' ny fitaratra sy [[seramika]] ([[bakoly]], sns) ny sasany amin' ny singa ao aminy. == Ny fisian' ny mônazita eto Madagasikara == Manana [[fasimainty]] misy mônazita i [[Madagasikara]], indrindra any amin' ny faritra amorontsiraka. Matetika ny mônazita no trandrahana miaraka amin' ny mineraly hafa toy ny [[ilmenita]] sy ny [[zirkôna]], indrindra amin' ny tetikasa fitrandrahana toa ny [[Base Toliara]]. Noho ny maha radiôaktifa azy, ny fitrandrahana ny mônazita dia miteraka olana ara-[[tontolo iainana]] sy ara-[[Fahasalamana|pahasalamana]], indrindra ho an' ny mpiasa sy ny mponina akaikin' ny toeram-pitrandrahana. == Jereo koa == * [[Ilmenita]] * [[Zirkôna]] == Jereo koa == [[Sokajy:Monazita]] [[Sokajy:mineraly]] [[Sokajy:Fosfaty] oha6x8px2rakmvxrsdjz53nzyllfxbc 1150032 1150031 2026-08-29T15:54:40Z ~2026-43677-38 40632 1150032 wikitext text/x-wiki [[Sary:Monazite - Rostadheia, Iveland, Norvegia 01.jpg|vignette|290x290px|Mônazita tany Rostadheia, Iveland, any [[Nôrvezy]]]] Ny '''mônazita''' dia [[mineraly]] [[Fôsfaty|fôsfata]] tsy fahita firy, misy [[tany hamatra]], anisan' izany ny [[seriôma]], ny [[lantanina]], ny [[neôdima]] ary ny [[tôriôma]]. Tsy karazana mineraly tokana ny mônazita fa ny anarana mahafaoka karazana vitsivitsy miavaka, dia: * ny mônazita-(Ce), (Ce,La,Nd,Th)PO₄ * ny mônazita-(La), (La,Ce,Nd)PO₄, * ny mônazita-(Nd), (Nd,La,Ce)PO₄, * ny mônazite-(Sm), (Sm,Gd,Ce,Th)PO₄, * ny mônazite-(Pr), (Pr,Ce,Nd,Th)PO₄. == Toetrany == [[Sary:Monazite-(Ce)-164025.jpg|vignette|'''Mônazita-(Ce)''']] Ny mônazita dia miloko mavo, volontany, mena na maitso. Eo anelanelan' ny 5 sy 5,5 ny hamafiny amin' ny maridrefy Mohs. Eo anelanela' ny 4,6 sy 5,7 g/cm³ ny [[hakitroka]]<nowiki/>ny. Misy [[taratra radiôaktifa]] ihany ny mônazite noho ny fisian' ny tôriôma sy [[oraniôma]] ao aminy. Noho ny fahafahany mandray [[oraniôma]] (U, n°&nbsp;92) sy [[tôriôma]] (Th, n°&nbsp;90) dia ny mônazita no mineraly radiôaktifa indrindra aorian' ny [[oraninita]] sy ny [[tôrianita]] ary ny [[tôrita]]; izy io koa no mineraly radiôaktifa fantatra indrindra ary, ao amin' ny vato maromaro, dia izy no mineraly mpampiantrano ny [[oraniôma]] sy [[tôriôma]] lehibe indrindra. == Fampiasana ny mônazita == Ny mônazita dia ampiasaina amin' ny famokarana [[neôdima]] (Nd), izay ilaina amin' ny fanamboaraba [[andriamby]] maharitra amin' ny môtera elektrika (fiara elektrika, eôlienina, sns.). Loharanon' ny [[seriôma]] (Ce, n° 58) sy ny [[lantanina]] na [[lantanôma]] (La, n° 57) koa, izay ampiasaina amin' ny katalizeran' ny fiara sy amin' ny fanamboarana fitaratra manokana, ny mônazita. Heverina ho toy ny [[fandrehitra]] na [[Fandrehitra|fandoro]], ho an' ny reaktera nokleary andiany vaovao, ny [[tôriôma]] azo avy amin' ny mônazita. Ampiasaina ho fandoko ao amin' ny indostrian' ny fitaratra sy [[seramika]] ([[bakoly]], sns) ny sasany amin' ny singa ao aminy. == Ny fisian' ny mônazita eto Madagasikara == Manana [[fasimainty]] misy mônazita i [[Madagasikara]], indrindra any amin' ny faritra amorontsiraka. Matetika ny mônazita no trandrahana miaraka amin' ny mineraly hafa toy ny [[ilmenita]] sy ny [[zirkôna]], indrindra amin' ny tetikasa fitrandrahana toa ny [[Base Toliara]]. Noho ny maha radiôaktifa azy, ny fitrandrahana ny mônazita dia miteraka olana ara-[[tontolo iainana]] sy ara-[[Fahasalamana|pahasalamana]], indrindra ho an' ny mpiasa sy ny mponina akaikin' ny toeram-pitrandrahana. == Jereo koa == * [[Ilmenita]] * [[Zirkôna]] == Jereo koa == [[Sokajy:Monazita]] [[Sokajy:mineraly]] [[Sokajy:Fosfaty]] lq1mquv5wie903dhpcpncz4t2b1uaz8 0 291563 1150037 1117571 2026-08-29T15:58:48Z ~2026-43677-38 40632 1150037 wikitext text/x-wiki [[Sary:Červený fosfor.png|vignette|309x309px|Fôsfôro mena]] Ny '''fôsfôro''' dia [[singa simika]] manana [[isa atômika]] 15, nomena ny eva '''P'''. Ao amin' ny tabilaon-tsingerina dia hita ao amin' ny vondrona lehibe fahadimy, na vondrona IUPAC faha-15 na vondrona azôta izy. Mpikambana ao amin' ny vondron' ny pniktôzenina izy io. Miseho amin' ny endrika tena samy hafa ny zaka tsotra fôsfôro, indrindra fa maka loko manomboka amin' ny volomparasy-mainty, mena, fotsy-mavo hatramin' ny fotsy. Ny fôsfôro "fotsy" izay tena madio dia mangarahara. Amin' ny ankapobeny dia fotsy vandavandana, somary mora volavolaina sady ahenoana fofona [[tongolo gasy]] malefaka ny fôsfôro. Mety hiseho amin' ny endrika vovoka na [[kristaly]] ny fôsfôro mena sy mainty. Ny fôsfôro fotsy, izay ahitana môlekiola P4, no endrika mora vokarina indrindra, saingy azo antoka fa tsy ny marin-toerana indrindra amin' ny lafiny termôdinamika, izany no ampiasana azy amin' ny [[bala]]<nowiki/>n' ny [[fitaovam-piadiana]]. Tena ilain' ny [[zavamananaina]] rehetra eto an-tany ny fôsfôro, amin' ny [[olombelona]] dia zava-dehibe indrindra izy io amin' ny fiasan' ny [[atidoha]]. Ny taharony dia mandray anjara amin' ny firafitra sy ny fiasan' ny zavamananaina any amin' ny sehatra afovoany, toy ny [[Asidra dezôksiribôniokleika|ADN]] sy ny famatsiana [[angovo]] ny [[sela]]. Mitranga ao anatin' ny tsingerin' ny fôsfôro ny fiovana biôjeôsimikan' ny fôsfôro. == Jereo koa == * [[Fôsfaty]] * [[Azôta]] * [[Pôtasiôma]] [[Sokajy:Simia]] [[Sokajy:Afo]] 4fm3l3rz88fxmirnlqshc0706zhrz92 0 296137 1150063 1143426 2026-08-30T07:07:54Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1150063 wikitext text/x-wiki Ny '''raharaha Volamena 73 kilao''' dia trangan-javatra mahakasika ny [[volamena]] avy eto [[Madagasikara]] milanja 73,5 kg izay nogiazan' i [[Afrika Atsimo]] rehefa tratra tao amin' ny [[:fr:Aéroport_international_OR_Tambo|Seranam-piaramanidina iraisam-pirenena Oliver Reginald Tambo]] any [[Johannesburg]] tamin' ny 31 Desambra 2020 (na tamin' ny 1 Janoary 2021, hoy ny loharano sasany). Mariky tsy fahafehezan' ny fitondram-panjakana ny fanondranana an-tsokosoko ny harenan' i Madagasikara ity raharaha ity. == Fanagiazana sy fanadihadiana voalohany == === Fahatratrarana ny volamena tao Afrika Atsimo === Tamin' ny 31 Desambra 2020 (na mety ho tamin' ny alin' ny 31 Desambra mifoha 1 Janoary 2021) dia olona telo no voasambotra tao amin' ny [[:fr:Aéroport_international_OR_Tambo*|Seranam-piaramanidina Oliver Reginald Tambo]] ao [[Johannesburg]], [[Afrika Atsimo]]<ref><small>"[https://spectrumlocalnews.com/nys/capital-region/ap-online/2021/01/05/3-nabbed-at-johannesburg-airport-with-gold-in-carry-on-bags 3 nabbed at Johannesburg airport with gold in carry-on bags]", ''spectrumlocalnews.com''</small></ref><ref name=":0"><small>"[https://www.news24.com/southafrica/news/or-tambo-bust-gold-bars-worth-r61m-seized-3-arrested-20210104? OR Tambo bust: gold bars worth R61m seized, 3 arrested]", ''www.news24.com''</small></ref><ref><small>"[https://www.occrp.org/en/news/sa-opens-probe-after-nabbing-three-men-smuggling-gold-bars-in-luggage SA Opens Probe After Nabbing Three Men Smuggling Gold Bars in Luggage]", ''www.occrp.org''</small></ref>. Ireto ireo olona ireo: Mahavanona Mahamodo sy Francis Deliot Regasy ary Herimanana Anjaranantenaina Zava<ref name=":1"><small>"[https://www.dailymaverick.co.za/article/2021-01-16-all-that-glitters-a-look-into-illicit-gold-networks From our archives: All that glitters – a look into illicit gold networks]", ''www.dailymaverick.co.za''</small></ref><ref name=":2"><small>"[https://www.intransformation.org.za/wp-content/uploads/2021/06/Madagascar-report-May-Proof-1.pdf The three suspects, Francis Deliot Regasy, Mahamodo Mahavanona and Zava Herimanana Anjaranantenain, arrested in South Africa] (PDF)", ''www.intransformation.org.za''</small></ref>. Tamin' ny 4 Janoary 2021 no nanambaràn' ny manam-pahefana afrikana tatsimo ampahibemaso izany vaovao izany. Niainga teto [[Madagasikara]] avy ao [[Toliara]] ho entina any [[Dubai]] ireo volamena ireo (nokasaina handalo any [[Etiôpia]]). Nandritra ny fisavana dia nalain' ny manam-pahefana afrikana tatsimo tao amin' ny entana an-tanan' izy ireo, izay nanafenany azy, ny anjam-bolamena milanja 73,5 kilao. Eo anelan' ny 4 sy 4,5 tapitrisa dôlara amerikana eo ho eo ny sandan' ireo volamena ireo tamin' ny fotoana nanagiazana azy. === Fanadihadiana sy fitsarana nataon' i Afrika Atsimo === Ny [[:en:South_African_Police_Service|South African Police Service]] (SAPS) dia nilaza fa nisy ny fanadihadiana [[heloka bevava]] natao tao amin' ny Kempton Park Magistrates' Court, miaraka amin' ny fanohanan' ny [[:fr:Interpol|International Criminal Police Organization]] (INTERPOL), hamaritana ny fiavian' ireo volamena ireo sy ny toerana saika halehany farany ary ny maha ara-dalàna na tsia ny taratasy fanamarinana natolotr' ireo voarohirohy<ref name=":0" /><ref name=":3"><small>"[https://www.dailymaverick.co.za/article/2021-01-12-madagascar-eyes-73-5kg-of-smuggled-gold-seized-in-hand-luggage-at-or-tambo/ Madagascar eyes 73.5kg of ‘smuggled’ gold seized in hand luggage at OR Tambo]", ''www.dailymaverick.co.za''</small></ref>. Neretreretina hatomboka tamin' ny 11 Janoary tao Kempton Park ny fihainoana ny voampanga nefa tany amin' ny fiandohan' ny volana Febroary izany vao tanteraka, ka anisan' ny nandray anjara amin' izany ny [[:en:Hawks_(South_Africa)|Directorate for Priority Crime Investigation]] (DPCI, izay atao hoe "the Hawks") sy ny SAPS ary ny INTERPOL<ref name=":1" /><ref name=":3" />. Tamin' ny Febroary 2021 ireo mpitondra entana an-tsokosoko telo ireo sy ilay orinasa any [[Dubai]] (fantatra amin' ny anarana hoe [[Parpia Gold and Jewels Trading LLC]]) dia nangataka ny famotsorana azy telo ireo sy ny famerenana ireo volamena ireo<ref><small>"[https://midi-madagasikara.mg/proces-735-kg-dor-les-trois-passeurs-malgaches-deboutes-par-la-justice-sud-africaine Procès 73,5 kg d’or : Les trois passeurs malgaches déboutés par la justice sud-africaine] {{Wayback|url=https://midi-madagasikara.mg/proces-735-kg-dor-les-trois-passeurs-malgaches-deboutes-par-la-justice-sud-africaine |date=20251212063730 }}", ''midi-madagasikara.mg''</small></ref><ref><small>"[https://www.linfo.re/ocean-indien/madagascar/trafic-73-5-kg-d-or-la-justice-sud-africaine-rejette-la-requete-des-trois-passeurs-malgaches Trafic 73,5 kg d’or : la justice sud-africaine rejette la requête des trois passeurs malgaches]", ''www.linfo.re''</small></ref>. Nilaza ity orinasa ity fa avy any [[Malỳ|Maly]] ny 3 kg amin' ireo volamena ireo<ref><small>"[https://lexpress.mg/27/02/2021/trafic-dor-la-societe-dubaiote-deboutee Trafic d'or - La société dubaïote déboutée]", ''lexpress.mg''</small></ref><ref><small>"[https://www.linfo.re/ocean-indien/madagascar/trafic-73-5-kg-d-or-la-justice-sud-africaine-rejette-la-requete-des-trois-passeurs-malgaches Trafic 73,5 kg d’or : la justice sud-africaine rejette la requête des trois passeurs malgaches]", ''www.linfo.re''</small></ref>. Nolavin' ny fitsarana afrikana tatsimo izany fangatahana izany, ary nilaza ilay fitsarana fa entana halatra ireo volamena ireo<ref><small>"[https://lexpress.mg/27/02/2021/trafic-dor-la-societe-dubaiote-deboutee/ Trafic d'or - La société dubaïote déboutée]", ''lexpress.mg''</small></ref>. === Fanadihadiana teto Madagasikara === Tamin' ny 5 Janoary 2021 dia nisokatra haingana ny fanadihadiana teto Madagasikara nataon' ny Pôle Anti-Corruption (PAC) ao Antananarivo<ref><small>"[https://laverite.mg/politique/item/12484-trafic-illicite-de-73%2C5kg-d%E2%80%99or-mali-confirme-l%E2%80%99usage-de-faux-par-les-trois-ressortissants-malagasy.html Trafic illicite de 73,5kg d’or - Mali confirme l’usage de faux par les trois ressortissants malagasy] {{Wayback|url=https://laverite.mg/politique/item/12484-trafic-illicite-de-73%2C5kg-d%E2%80%99or-mali-confirme-l%E2%80%99usage-de-faux-par-les-trois-ressortissants-malagasy.html |date=20251212190946 }}", ''laverite.mg''</small></ref>. Hamantarana indrindra ny mpaniraka sy ny mpiray tsikombakomba ary ny tambajotra eo anivon' ny fitantanan-draharaham-panjakana malagasy (eo anivon' ny [[fadintseranana]] sy ny ao amin' ny [[Aviation civile de Madagascar]], sns) ny fanadihadiana natao<ref><small>"[https://www.douanes.gov.mg/saisie-de-73-5-kg-dor-en-provenance-de-madagascar-a-laeroport-o-r-tambo-johannesburg-afrique-du-sud-le-31-decembre-2020/ Saisie de 73.5 kg d’or en provenance de Madagascar à l’aéroport O.R Tambo Johannesburg – Afrique du Sud, le 31 décembre 2020]", ''www.douanes.gov.mg''</small></ref><ref><small>"[https://www.douanes.gov.mg/complement-dinformations-sur-affaire-saisie-de-73-5kg-dor-en-afrique-du-sud-en-provenance-de-madagascar/ Complément d’informations sur affaire saisie de 73.5kg d’or en Afrique du Sud, en provenance de Madagascar]", ''www.douanes.gov.mg''</small></ref>, ary niakatra teo anivon' ny fitsarana ady heloka ao amin' ny PAC ao [[Antananarivo]] ny fitsarana ny olona 25<ref><small>"[https://2424.mg/trafic-dor-les-25-accuses-dans-laffaire-des-735-kilos-dor-saisis-en-afrique-du-sud-devant-la-barre-du-pole-anti-corruption Trafic d'or – Les 25 accusés dans l’affaire des 73,5 kilos d’or saisis en Afrique du Sud devant la barre du Pôle anti-corruption]", ''2424.mg''</small></ref><ref><small>"[https://lexpress.mg/26/08/2022/affaire-735-kilos-dor-le-proces-a-madagascar-se-tiendra-coute-que-coute Affaire 73,5 kilos d'Or - Le procès à Madagascar se tiendra coûte que coûte]", ''lexpress.mg''</small></ref>. Anisan' izany ny mpiasam-panjakana maro sy ny mpanamory roa ny fiaramanidin' ny orinasa STA, ary koa ireo mpanelanelana toa an' i [[Azaly Pachecco]]. Nisy ny fanaraha-maso sy ny fitanana am-ponja vonjimaika (olona 7 na 8 no naterina eny amin' ny fonjan' i Tsiafahy ary vehivavy iray eny amin' ny fonjan' Antanimora raha ny filazan' ny mpanao gazety)<ref><small>"[https://www.linfo.re/ocean-indien/madagascar/trafic-d-or-a-madagascar-8-personnes-placees-en-detention-preventive Trafic d’or à Madagascar : 8 personnes placées en détention préventive]", ''www.linfo.re''</small></ref><ref><small>"[https://www.lagazette-dgi.com/p-52358.html Trafic de 73,5 kg d’or : La transparence n’est pas le fort des responsables !]", ''www.lagazette-dgi.com''</small></ref>. === Fangatahana fampodiana tsy nahomby === Tamn' ny 17 Febroary 2021 dia nahavoaray ny fangatahana nataon' ny fitondrana malagasy ho fampodiana ny olona voampanga i [[Afrika Atsimo]]. Nisy ny lesoka teo amin' ny paika momba ny fangatahana ary mbola nilaina ny fifanakalozan-kevitra teo amin' [[Antananarivo]] sy i [[Pretoria]]. Izany no niteraka ny fihaonana tamin' ny 19 Febroary 2021 mba hanazavana ny lesoka<ref name=":2" /><ref><small>"[https://www.gov.za/news/media-statements/justice-and-correctional-services-provides-status-update-extradition-cases Justice and Correctional Services provides status update on extradition cases from and to South Africa]", ''www.gov.za''</small></ref>. Tamin' ny volana Avrily 2021 dia nivory niaraka tamin' ny mpahay siansa ny <u>Minisiteran' ny Harena an-Kibon' ny Tany eto Madagasikara</u> mba hanaporofoana amin' ny alalan' ny famakafakana fizika sy simika (fanaporofoana jeôsimika hanaporofoana ny toerana nivoahan' ilay volamena) fa tena avy amin' ny tany malagasy tokoa ny volamena 73,5 kg, ho fanohanana ny fangatahana fampodiana izany volamena izany aty Madagasikara<ref><small>"[https://laverite.mg/economie/item/13337-saisie-des-73%2C5kg-d%E2%80%99or-en-afrique-du-sud-l%E2%80%99etat-malagasy-entend-prouver-sa-provenance-de-madagascar.html Saisie des 73,5kg d’or en Afrique du Sud - L’Etat malagasy entend prouver sa provenance de Madagascar] {{Wayback|url=https://laverite.mg/economie/item/13337-saisie-des-73%2C5kg-d%E2%80%99or-en-afrique-du-sud-l%E2%80%99etat-malagasy-entend-prouver-sa-provenance-de-madagascar.html |date=20251212061211 }}", ''laverite.mg''</small></ref><ref><small>"[https://midi-madagasikara.mg/affaire-735-kg-dor-des-preuves-scientifiques-fournies-par-madagascar/ Affaire 73,5 kg d’or : Des preuves scientifiques fournies par Madagascar] {{Wayback|url=https://midi-madagasikara.mg/affaire-735-kg-dor-des-preuves-scientifiques-fournies-par-madagascar/ |date=20251212060413 }}", ''midi-madagasikara.mg''</small></ref>. == Fitsarana sy fanamelohana teto Madagasikara == === Fitsarana natao eto Madagasikara === Tamin' ny Novambra 2022 dia natomboky ny Fitsarana misahana ny heloka be vava ao amin' ny PAC ao Antananarivo ny fitsarana ny olona 25 voarohirohy ao amin' ny tambajotra malagasy. Nifanilika andraikitra ny tompon' andraikitra eny amin' ny ACM: ny tale jeneraly (Tovo Rabemanantsoa, nalefa eny Antanimora) sy ny sekretera jeneraly (Alain Rabefaniraka, nalefa eny Tsiafahy)<ref><small>"[https://newsmada.com/2022/12/15/proces-pour-trafic-de-735-kg-dor-lancien-dg-et-le-sg-de-lacm-se-renvoient-la-balle Procès pour trafic de 73,5 kg d’or : l’ancien DG et le SG de l’ACM se renvoient la balle]", ''newsmada.com''</small></ref>. Notanterahina tamin' ny 16-19 Desambra 2022 ny fitsarana sy ny famoahana ny didim-pitsarana<ref name=":7"><small>"[https://newsmada.com/2022/12/17/affaire-735-kg-dor-les-trois-passeurs-condamnes-par-contumace/ Affaire 73,5 kg d’or: les trois passeurs condamnés par contumace]", ''newsmada.com''</small></ref>. === Didim-pitsarana === Rehefa nifarana ny fitsarana dia olona sivy no voaheloka (anisan' izany ny asa an-terivozona ho an' ny mpitondra entana an-tsokosoko any [[Afrika Atsimo]]) ary enina ambin' ny folo no afaka madiodio<ref name=":4"><small>"[https://fr.allafrica.com/view/group/main/main/id/00084290.html 9 personnes condamnées à Madagascar dans l'affaire des 73 kilos d'or] {{Wayback|url=https://fr.allafrica.com/view/group/main/main/id/00084290.html |date=20230316131344 }}", ''fr.allafrica.com''</small></ref><ref name=":5"><small>"[https://tanikomadagascar.com/2022/12/19/proces-or-735-kg-le-pac-clot-le-dossier-de-lor-saisi-en-afrique-du-sud Procès Or 73,5 kg – Le PAC clôt le dossier de l’or saisi en Afrique du Sud]", ''tanikomadagascar.com''</small></ref>. Voaheloka hanao asa an-terivozona 10 taona sy lamandy 34 miliara<ref><small>"[https://lexpress.mg/16/12/2022/trafic-de-735-kilos-dor-letat-reclame-une-amende-de-34-milliards-dariary Trafic de 73,5 kilos d'or - L’État réclame une amende de 34 milliards d’ariary]", ''lexpress.mg''</small></ref><ref><small>"[https://laverite.mg/societe/item/17711-trafic-de-73%2C5-kg-d-or-l-etat-demande-une-amende-de-plus-de-34-milliards-ariary.html Trafic de 73,5 kg d'or - L'Etat demande une amende de plus de 34 milliards ariary] {{Wayback|url=https://laverite.mg/societe/item/17711-trafic-de-73%2C5-kg-d-or-l-etat-demande-une-amende-de-plus-de-34-milliards-ariary.html |date=20251212063934 }}", ''laverite.mg''</small></ref> hatramin' ny 52 miliara Ariary<ref name=":5" /> ny mpanondrana an-tsokosoko telo: Mahamodo, Francis Deliot Regasy, Herimana Zava<ref name=":4" /><ref name=":5" /><ref><small>"[https://newsmada.com/2022/12/17/affaire-735-kg-dor-les-trois-passeurs-condamnes-par-contumace/ Affaire 73,5 kg d’or: les trois passeurs condamnés par contumace]", ''newsmada.com''</small></ref>. Anisan' ny voaheloka koa ny sekretera jeneralin' ny ACM (noho ny firaisana tsikombakomba tamin' ny fanararaotam-pahefana)<ref name=":8"><small>"[https://tanikomadagascar.com/2022/12/19/proces-or-735-kg-le-pac-clot-le-dossier-de-lor-saisi-en-afrique-du-sud/ Procès Or 73,5 kg – Le PAC clôt le dossier de l’or saisi en Afrique du Sud]", ''tanikomadagascar.com''</small></ref>, ny mpanamory roa lahy ary ny mpandeha roa tao amin' ilay sidina (Cyrill sy Anny)<ref name=":7" /><ref name=":8" />. == Ezaka fampodiana an-tanindrazana == === Andrana hamerenana ny volamena === Tamin' ny taona 2023 dia nanao ezaka ara-diplômasia sy ara-dalàna lehibe niverimberina tamin' i [[Afrika Atsimo]] ny fitondram-panjakana malagasy mba hanaporofoana fa tena avy eto Madagasikara tokoa ireo volamena ireo (anisan' izany ny fanetsehana ny manampahaizana hanao fanadihadiana ara-pizika sy ara-tsimia) sy mba hahazoana ny fiverenany. Na eo aza izany ezaka izany dia mbola notazonin' ny tompon' andraiki-panjakana afrikanina tatsimo ao [[Pretoria]] ihany ny volamena, ary tsy nahazoana valiny mahafa-po avy amin' ny fitsarana afrikanina tatsimo ny fangatahana fampodiana an-tanindrazana an' ireo olona voarohirohy ireo, satria nitohy ny fitsarana any amin' io firenena io<ref name=":6"><small>"[https://lexpress.mg/26/08/2022/affaire-735-kilos-dor-le-proces-a-madagascar-se-tiendra-coute-que-coute Affaire 73,5 kilos d'Or - Le procès à Madagascar se tiendra coûte que coûte]", ''lexpress.mg''</small></ref><ref><small>"[https://www.u4.no/publications/le-secteur-de-lor-madagascar-au-cur-des-pratiques-illicites.pdf Le secteur de l'or : Madagascar au cœur des pratiques illicites (PDF)]", ''www.u4.no''</small></ref>. Lasa niteraka fihenjanana ara-diplômasia ity raharaha ity: nisy tsindry nataon' i Madagasikara toy ny fanakatonana vonjimaika na famerana ny sidina ara-barotra eo amin' i [[Madagasikara]] sy i Afrika Atsimo<ref name=":9"><small>"[https://issafrica.org/iss-today/rajoelina-and-the-saga-of-madagascars-smuggled-gold Rajoelina and the saga of Madagascar’s smuggled gold]", ''issafrica.org'' (Institute for Security Studies)</small></ref><ref name=":6" />. === Fampodian' i Afrika Atsimo ny olona roa === Notsaraina sy voaheloka tany Afrika Atsimo noho ny fanondranana metaly sarobidy sy fanitsakitsahana ny lalànan' ny fadintseranana ny mpitondra entana an-tsokosoko telo. Tamin' ny voalohany dia nolavin' ny fitsarana afrikana tatsimo ny fangatahana famerenana an-tanindrazana nataon' i Madagasikara. Tamin' ny volana Mey 2024, taorian' ny fiaraha-miasa dia nampodina aty Madagasikara ny roa tamin' ny telo mpitondra entana an-tsokosoko (i Mahamodo sy i Francis Deliot Regasy) ary naiditra am-ponja eny amin' ny fonjan' i Tsiafahy mba hanefa ny sazy napetraky ny PAC<ref name=":4" /><ref name=":6" />. === Mbola tsy tafaverina eto Madagasikara ny volamena 73,5 kg === Mbola voatazona any [[Afrika Atsimo]] ireo [[volamena]] milanja 73,5 kg ireo ary mitohy hatrany ny ezaka ataon' ny fanjakana malagasy mba hameranana azy ireo aty [[Madagasikara]]<ref name=":9" />. == Jereo koa == * [[Raharaha Boeing 777]] * [[Raharaha Volamena nivadika Vy]] * [[Fitrandrahana harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara]] * [[Kolikoly eto Madagasikara]] * [[Raharaha Gemfields]] * [[Raharaha Volamena 49 kilao]] (tao Kômôro) == Azo anovozan-kevitra == '''Lahatsoratra''' * "[https://www.sowetanlive.co.za/news/south-africa/2021-01-04-three-travellers-with-gold-bars-in-hand-luggage-arrested-at-johannesburg-airport/ Three travellers with gold bars in hand luggage arrested at OR Tambo]", ''The Sowetan / Sowetan Live'' (4 Janoary 2021) * "[https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-01-04/south-africa-nabs-trio-with-74-kilograms-of-gold-in-hand-luggage South Africa Nabs Trio With 74 Kilograms of Gold in Hand Luggage]", ''Bloomberg'' (4 Janoary 2021) * "[https://www.news24.com/southafrica/news/or-tambo-bust-gold-bars-worth-r61m-seized-3-arrested-20210104 OR Tambo bust: gold bars worth R61m seized, 3 arrested]", ''News2''4. (4 Janoary 2021) * "[https://www.mining.com/web/south-africa-nabs-trio-with-74-kg-of-gold-in-hand-luggage/ South Africa nabs trio with 74 kg of gold in hand luggage]", ''Mining.com'' (4 Janoary 2021, lahatsoratra avy tao amin' ny Bloomberg) * "[https://apnews.com/article/smuggling-johannesburg-africa-arrests-south-africa-e5f3fbb9e312556322ff89fec596ac77 3 nabbed at Johannesburg airport with gold in carry-on bags]", ''Associated Press'' (AP) (5 Janoary 2021) * "[https://www.dailymaverick.co.za/article/2021-01-12-madagascar-eyes-73-5kg-of-smuggled-gold-seized-in-hand-luggage-at-or-tambo/ Madagascar eyes 73.5kg of 'smuggled' gold seized in hand luggage at OR Tambo]", ''Daily Maverick''. (12 Janoary 2021) * "[https://www.occrp.org/en/news/sa-opens-probe-after-nabbing-three-men-smuggling-gold-bars-in-luggage SA Opens Probe After Nabbing Three Men Smuggling Gold Bars in Luggage]", ''OCCRP'' (Janoary 2021) * "[https://issafrica.org/iss-today/rajoelina-and-the-saga-of-madagascars-smuggled-gold Rajoelina and the saga of Madagascar's smuggled gold]", ''Institute for Security Studies'' (ISS Africa). (5 Aogositra 2022) * "[https://lexpress.mg/26/08/2022/affaire-735-kilos-dor-le-proces-a-madagascar-se-tiendra-coute-que-coute/ Affaire 73,5 kilos d'Or - Le procès à Madagascar se tiendra coûte que coûte]", ''L'Express Madagascar''. (26 Aogositra 2022) * "[https://lexpress.mg/16/12/2022/trafic-de-735-kilos-dor-letat-reclame-une-amende-de-34-milliards-dariary/ Trafic de 73,5 kilos d'or - L'État réclame une amende de 34 milliards d'ariary]", ''L'Express Madagascar'' (16 Desambra 2022). * "[https://fr.allafrica.com/view/group/main/main/id/00084290.html Neuf personnes condamnées à Madagascar dans l'affaire des 73 kilos d'or] {{Wayback|url=https://fr.allafrica.com/view/group/main/main/id/00084290.html |date=20230316131344 }}", ''AllAfrica''. (16–18 Desambra 2022) * "[https://www.esaamlg.org/reports/ILLICIT_DEALING_SEPT_2022.pdf Illicit Dealings in Gold, Diamond, Rubies and Associated...]", ''ESAAMLG''. (2022) * "[https://globalinitiative.net/wp-content/uploads/2025/07/Mapping-organized-criminal-economies-in-East-and-Southern-Africa-GI-TOC-July-2025.pdf Mapping organized criminal economies in East and Southern Africa]", ''Global Initiative / TOC'' (Jolay 2025) '''Videô''' * "[https://www.youtube.com/watch?v=UcdSJQqYuBc Affaire des 73,5 kilos d’or saisis en Afrique du Sud : 25 accusés devant le Pôle anti-corruption]", ''2424mg'' * "[https://www.youtube.com/watch?v=Ypl3J9wFvmA Réflexion politique: Halatra volamena 73, 5 kg tratra tao Afrika Atsimo!]", ''Jeanne Forest'' * "[https://www.youtube.com/watch?v=V1hN7DSeLuM Rebondissement dans l'affaire 73 kilo d'or,]", ''matvonline'' * "[https://www.youtube.com/watch?v=U6DK5vaVsBU Auditions des individus inculpés au PAC]", ''matvonline'' * "[https://www.youtube.com/watch?v=uiYKkorRnz8 Trafic d'or entre Madagascar et les Comores]", ''Radio Frequence Ouani'' * "[https://www.youtube.com/watch?v=0Mfg2kCYnpk Madagascar : polémique dans le pays après la saisie record de 73 kilos d'or en Afrique du Sud]", ''France24''. == Loharano sy fanamarhana == bchhu57kyxbm7etkb1no5o5jbngepux 0 296489 1150059 1149702 2026-08-30T00:55:06Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1150059 wikitext text/x-wiki [[File:Guilherme Kilter (Novo) - 54201021987.png|thumb|Guilherme Kilter ([[Partido Novo|Novo]])]] '''Guilherme Ferreira Kilter Lira''' (teraka ny 8 Desambra 2001 tao [[São Paulo]]), dia mpanolotsaina ny tanànan'i [[Curitiba]] ao amin'ny {{Brazila}} avy amin'ny antoko [[Partido Novo|Antoko Vaovao]].<ref>(pt) [https://divulgacandcontas.tse.jus.br/divulga/#/candidato/SUL/pr/2045202024/160002152922/2024/75353 Divulga Contas.TSE.jus.br] {{Wayback|url=https://divulgacandcontas.tse.jus.br/divulga/#/candidato/SUL/pr/2045202024/160002152922/2024/75353 |date=20250222104209 }}</ref><ref>(pt) [https://www.curitiba.pr.leg.br/vereadores/vereadores-19a-legislatura/guilherme-kilter curitiba.pr.leg.br] {{Wayback|url=https://www.curitiba.pr.leg.br/vereadores/vereadores-19a-legislatura/guilherme-kilter |date=20251207214243 }}</ref> ==Jereo koa== {{commonscat}} {{CLEFDETRI:Kilter, Guiherme}} [[Sokajy:Mpisolovava breziliana ao Paraná|Kilter]] [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 2001]] [[Sokajy:Partido Novo|Kilter]] f5hrjr9r32y641f05thhse54sxuel4c 0 298919 1150022 1150015 2026-08-29T11:59:34Z Haingo18 39791 1150022 wikitext text/x-wiki {{Redirect2|Manic depression|Bipolar disorders|the medical journal|Bipolar Disorders (journal)}} {{Infobox medical condition | name = Bipolar disorder | synonym = | image = P culture.svg | image_size = | image_thumbtime = | alt = | caption = Bipolar disorder is characterized by episodes of depression and mania. | pronounce = | specialty = [[Psychiatry]] | symptoms = Periods of [[Depression (mood)|depression]] and elevated [[mood (psychology)|mood]] name=BMJ2012 / name=DSM5 /> | onset = 25 taona, anarana=BMJ2012 /> | duration = | causes = | risks = | diagnosis = | differential = | prevention = | treatment = [[Psychotherapy]], [[medication]]s name=BMJ2012 /> | medication = | prognosis = | frequency = 1–3%<name=BMJ2012/name=Schmitt2014/> | deaths = }} '''Ny fikorontanan'ny ''bipolar''''', fantatra taloha amin'ny hoe '''fahaketrahana mania''', dia fikorontanan-tsaina miavaka amin'ny vanim-potoanan'ny fahaketrahana sy ny toe-po miakatra tsy ara-dalàna. Raha mafy na mifandray amin'ny ''psychosis'' ny fiakaran'ny toe-po, dia antsoina hoe mania izany; raha tsy dia mafy loatra kosa, dia antsoina hoe ''hypomania'' . Mandritra ny mania, ny olona iray dia mitondra tena na mahatsiaro ho mavitrika, faly, na mora tezitra tsy araka ny tokony ho izy . Matetika ny olona no mandray fanapahan-kevitra maimaika nefa tsy miraharaha firy ny vokany. Matetika mihena ny filàna torimaso mandritra ny dingana mania. Mandritra ny fotoam-pahakiviana, mety hitomany ny olona iray, hanana fomba fijery ratsy momba ny fiainana, ary tsy hifandray tsara amin'ny hafa. Avo dia avo ny mety hisian'ny [[famonoan-tena]] ; tao anatin'ny 20 taona dia 6%-n'ny olona no maty noho ny famonoan-tena, raha 30–40% kosa no nanao fandratrana tena . Ny olana ara-pahasalamana ara-tsaina hafa, toy ny fikorontanan'ny tebiteby sy ny fikorontanan'ny fidorohana zava-mahadomelina, dia matetika mifandray amin'ny fikorontanan'ny bipolar. Na dia mbola tsy mazava tsara aza ny antony mahatonga ny fikorontanan'ny saina, dia heverina fa samy mitana anjara toerana ny anton-javatra ara-tontolo iainana sy ny fototarazo . Maro ireo fototarazo, samy manana fiantraikany kely avy, no mety handray anjara amin'ny fivoaran'ny fikorontanana. Ny fototarazo dia miteraka eo amin'ny 70–90% eo ho eo amin'ny mety hisian'ny fikorontanan'ny bipolar. Anisan'ny anton-javatra mety hampidi-doza eo amin'ny tontolo iainana ny tantaran'ny [[Herisetra mianjady amin'ny ankizy|fanararaotana zaza]] sy ny adin-tsaina maharitra. Voasokajy ho aretin'ny bipolar I ity aretina ity raha toa ka nisy trangan-javatra mania iray farafahakeliny, miaraka na tsy misy trangan-javatra fahaketrahana, ary ho aretin'ny bipolar II raha toa ka nisy trangan-javatra hypomania iray farafahakeliny (saingy tsy misy trangan-javatra mania feno) sy trangan-javatra fahaketrahana lehibe iray. Raha vokatry ny zava-mahadomelina na olana ara-pahasalamana ireo soritr'aretina ireo dia tsy voamarina fa aretina bipolar izy ireo. Ny toe-javatra hafa izay mifanindry ny soritr'aretina amin'ny fikorontanan'ny bipolar dia ahitana [[Aretin'ny tsy fahampian'ny fifantohana sy ny fihetsehana tafahoatra|ny fikorontanan'ny fifantohana tafahoatra]], ny fikorontanan'ny toetra, ny skizofrenia, ary ny fikorontanan'ny fampiasana zava-mahadomelina ary koa ny toe-pahasalamana maro hafa. Tsy ilaina ny fitiliana ara-pitsaboana mba hahafantarana ny aretina, na dia afaka manilika olana hafa aza ny fitiliana ra na ny fitiliana sary ara-pitsaboana . Ireo fanafody mampitony ny toe-po —lithium sy ireo fanafody sasany mampitony ny fikorontanan-tsaina toy ny valproate sy carbamazepine —no fototra iorenan'ny fisorohana maharitra ny fihemorana. Omena mandritra ny vanim-potoanan'ny mania tampoka ny fanafody antipsikotika, ary koa amin'ny tranga izay tsy leferina na tsy mahomby ny fanafody mampitony ny toe-po, na rehefa tsy zatra ny zava-drehetra. Misy porofo sasany fa manatsara ny fizotran'ity aretina ity ny fitsaboana ara-tsaina . Mampiady hevitra ny fampiasana fanafody mampitony fahaketrahana amin'ny fotoam-pahaketrahana—mety hahomby izy ireo saingy voalaza fa miteraka vanim-potoana mania. Na izany aza, matetika sarotra ny fitsaboana ireo trangan-javatra mampalahelo. Mandaitra amin'ny trangan-javatra mania sy fahaketrahana tampoka ny fitsaboana amin'ny alalan'ny herinaratra (ECT), indrindra amin'ny psychosis na catatonia . {{efn|Catatonia is a syndrome characterized by profound unresponsiveness or stupor with abnormal movements in a person who is otherwise awake.<ref name="DSM-5-introduction">{{Cite book| last=American Psychiatric Association| year=2013| title=Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders| edition=Fifth| publisher=American Psychiatric Publishing| location=Arlington, VA| pages=[https://archive.org/details/diagnosticstatis0005unse/page/119 119–121]| isbn=978-0-89042-555-8| url=https://archive.org/details/diagnosticstatis0005unse/page/119}}</ref>}} Mety ilaina ny fidirana hopitaly ara-tsaina raha toa ka mampidi-doza ho an'ny tenany na ho an'ny hafa ny olona iray; indraindray ilaina ny fitsaboana tsy nahy raha toa ka mandà ny fitsaboana ilay olona voakasik'izany. Mitranga amin'ny 1% eo ho eo amin'ny mponina maneran-tany ny fikorontanan'ny ''bipolar''. Any Etazonia, tombanana ho 3% eo ho eo no voakasik'izany amin'ny fotoana iray eo amin'ny fiainany; toa mitovy ny tahan'ny vehivavy sy ny lehilahy. 25 taona no tena mahazatra indrindra amin'ny taona anombohan'ny soritr'aretina. Manodidina ny ampahefatry ny olona voan'ny aretin-tsaina bipolar no manana olana ara-bola, ara-tsosialy, na ara-asa noho io aretina io. Anisan'ny antony 20 lehibe mahatonga ny fahasembanana maneran-tany ny fikorontanan'ny saina ary miteraka fandaniana be ho an'ny fiaraha-monina. Noho ny safidy fomba fiaina sy ny voka-dratsin'ny fanafody, ny mety ho fahafatesana vokatry ny antony voajanahary toy ny [[Aretin'ny lalan-dràn'ny fo|aretim-po]] amin'ny olona voan'ny bipolar dia avo roa heny noho ny an'ny mponina amin'ny ankapobeny. [[Category:Translated from MDWiki]] mj74ao2ns3hufq7duesby6juts28hmh 0 299011 1150062 1149262 2026-08-30T04:45:33Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1150062 wikitext text/x-wiki [[Sary:Melaleuca quinquenervia Tree 1.jpg|vignette|465x465px|''Melaleuca quinquenervia'']] Ny '''''Melaleuca quinquenervia''''' dia karazana [[Angiospermae|zavamaniry mamony]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Myrtaceae]]''. Hazo teratany any amin' ny morontsiraka atsinanan' i [[Aostralia]] sy any [[Kaledônia-Vaovao|Nouvelle-Calédonie]] izy io. Fantatra amin' ny anarana hoe '''niaouli''' izay nohagasina hoe '''niaoly''' na ny hoe '''kininindrano''' izy io. Nambolena any amin' ny faritra trôpikaly maro io karazana io noho ny hazony, sy ny voniny hamokarana tantely, ary ny raviny hamokarana menakamanitra. Ampiasaina ho zavamaniry fanao haingo ihany koa izy io any amin' ny firenena maro, saingy indraindray dia lasa zavamaniry manafika, indrindra noho izy manimba ny tontolo iainana misy honahona toy ny any Everglades ([[Florida]]). Ny ravin' ny ''Melaleuca quinquenervia'', izay be [[menakamanitra]] misy [[eokaliptôla]] indrindraindrindra, no ampahany tena ampiasaina amin' ny fitsaboana. == Famariparitana == [[Sary:Paperbark.jpg|ankavia|vignette|259x259px|Hoditry ny ''Melaleuca quinquenervia'']] Amin' ny ankapobeny dia hazo salantsalany (4 ka hatramin' ny 12 m) ny ''Melaleuca quinquenervia'' nefa mety hahatratra 25 m. Matetika izy io dia manana bika mivilambilana, zara raha mahitsy. Ny vatany dia rakotra hodi-kazo fotsy, maherin' ny iray santimetatra ny hateviny, kaboaka, izay fitambarana takelaka mifanosona maro, hita miofakofaka. Malandilandy ny rantsana tanora. === Ravina === [[Sary:Melaleuca quinquenervia (leaves).JPG|vignette|259x259px|Ravin' ny ''Melaleuca quinquenervia'']] Toy ny ankamaroan' ny karazana ao amin' ny ''Melaleuca'', dia miavaka noho ny fananany ravina tsy mora mihintsana sy mamerovero ary mitsangana ny ''Melaleuca quinquenervia''dia. Miendrika lela lefona ny raviny henjana, izay manana halavany 5 hatramin' ny 9 sm ary sakany 0,6 hatramin' ny 2,4 sm. Manana kirana 5 mira zotra ireo ravina ireo. Fotsy sy misy volovolo ary manjelanjelatra ny ravina tanora. === Vony === [[Sary:Melaleuca quinquenervia.jpg|ankavia|vignette|284x284px|Vonin' ny ''Melaleuca quinquenervia'']] Manana lavany 4 ka hatramin' ny 8 sm sy sakany 3 sm eo ho eo ny [[vondrombony]] izay mipoitra eny amin' ny tendron' ny rantsana. Amin' ny ankapobeny dia fotsy na fotsy manopy mavo (mahalana ny tena mavo) ary mivondrona tsitelotelo ny voniny. Manana [[ravimbony]] 5 tsy mitambatra, [[felambony]] 5 ary [[lahimbony]] maro (30 hatramin' ny 40, mivondrona ho amboara 6 ka hatramin' ny 9) ny ravina tsirairay. Ny [[tantely]] sy ny [[vorona]] (indrindra ny [[kararôka]] na [[kitrioky]]) ary ny [[fanihy]] no miantoka ny famindrana [[vovobony]]. === Voa === [[Sary:Starr 020803-0116 Melaleuca quinquenervia.jpg|vignette|253x253px|Voan' ny ''Melaleuca quinquenervia'']] Kapsiola kely, miendrika kaopy, tsy misy volovolo, ary misy [[vihim-boa]] an' arivony ny voany. == Tsinjara toerana == [[Sary:Melaleuca quinquenervia forest.jpg|ankavia|vignette|261x261px|Ala ''Melaleuca quinquenervia'']] Ny ''Melaleuca quinquenervia'' dia teratany any amin' ny morontsiraka atsimo-atsinanan' i [[Aostralia]], hatrany Sydney, any [[Kaledônia-Vaovao|Nouvelle-Calédonie]], ary any [[Ginea Vaovao]]. Ity zavamairy ity dia nampidirina any [[Goiana Frantsay|Guyane française]], any [[Afrika Atsinanana]] ([[Oganda]], [[Kenià]], [[Tanzania]]), any [[Ejipta]], ao [[Kamerona]], ao [[Benino]], any [[Malezia]], any [[Filipina]], any [[Vietnamy]], any [[Indônezia]], ary eto [[Madagasikara]]. == Fampiasana == === Fampiasana amin' ny fitsaboana === ==== Fitsaboana ny taovam-pisefoana ==== Ampiasaina amin' ny [[sery]], ny [[gripa]], ny [[Sita (aretina)|sita]], ny [[sinozita]], ny [[kohaka]], ary ny fahatsentseman' ny [[taovam-pisefoana]] ny fisotroana ny rano nitanehana na nandomana anaty ny raviny vaovao, na ny fifohana ny etona avy amin' izany<ref name=":0"><small>"[https://www.wikiphyto.org/wiki/niaouli Niaouli]", ''www.wikiphyto.org''</small></ref><ref><small>"[https://fr.puressentiel.com/pages/herbier/niaouli Niaouli]", ''fr.puressentiel.com''</small></ref><ref name=":1"><small>"[https://www.pharmacie-homeopathie.com/blog/huile-essentielle-de-niaouli/ Le large spectre de l’huile essentielle de Niaouli]", ''www.pharmacie-homeopathie.com''</small></ref>. Araka ny [[fitsaboana nentim-paharazana]] dia manana toetra mampandrehoka sy mampihena ny fiangonan-dranoka anaty [[havokavoka]] ny fampiasana ny kininindrano satria manadio ny [[traoka]] sy ny sinosy<ref name=":2"><small>"[https://pranarom.fr/pages/guides-des-huiles-essentielles/niaouli Niaouli]", ''pranarom.fr''</small></ref><ref><small>"[https://www.aroma-zone.com/info/fiche-technique/huile-essentielle-niaouli-aroma-zone?page=library Huile essentielle de Niaouli]", ''www.aroma-zone.com''</small></ref>. Any amin' ny faritra maro dia sotroina mba hanamaivanana ny soritr' aretin' ny gripa sy hanamafisana ny fiarovan' ny vatana ny [[tantely]] nandomana ny raviny<ref><small>"[https://www.naturactive.fr/plantes-actifs/niaouli Niaouli : Les bienfaits]", ''www.naturactive.fr''</small></ref><ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":3"><small>"[https://miloa.eu/glossaire/plantes/niaouli/ Niaouli]", ''miloa.eu''</small></ref>. ==== Fitsaboana ny areti-mihanaka ==== Mamono [[bakteria]] sy [[virosy]] ary [[holatra]] bitika ny menakamanitra avy amin' ny ravin' ny kininindrano<ref name=":2" /><ref name=":4"><small>"[https://aromaetcie.com/content/173-huile-essentielle-de-niaouli Huile essentielle de niaouli]", ''aromaetcie.com''</small></ref>. Ampiasaina amin' ny [[aretin-koditra]] isan-karazany sy hamonoana ny [[bakteria]] sasany toy ny ''[[Staphylococcus aureus]]''<ref name=":3" />, ary koa hitsaboana ny areti-mihanaka vokatry ny [[virosy]] toy ny [[herpesy]] amolotra, ny [[zôna]] ary ny [[nendram-boalavo]] ny menakamanitra<ref><small>"[https://hitton.fr/fr/huiles-essentielles/115-huile-essentielle-de-niaouli-bio-10-ml.html Huile essentielle de niaouli bio 10 ml]", ''hitton.fr''</small></ref><ref name=":4" /><ref name=":3" />. Ampiasaina mba hanadiovana ny efitrano itoeran' ny marary ny rano nitanehana ny ravin' ilay zavamaniry amin' ny fomban-drazana sasany<ref><small>"[https://www.docteurvalnet.com/plantes-aromatiques/niaouli/ Niaouli]", ''www.docteurvalnet.com''</small></ref>. ==== Fitsaboana ny hoditra ==== Apetaka amin' ny ratra ivelambelany, fahamaizana madinika, fanindroman' ny [[bibikely]], ny [[Mony (aretina)|mony]], ny [[vay]], ny ekzema ary psôriasisy ny ravin' ny kininindrano<ref name=":2" /><ref name=":5"><small>"[https://archipelparfums.com/guide-des-huiles-essentielles/item/niaouli Niaouli]", ''archipelparfums.com''</small></ref>. Manasongadina ny fahafahany manasitrana fery sy ny fanarenany ny [[tambatsela]] ny fanadihadiana ara-pitsaboana maro<ref name=":5" /><ref><small>"[https://www.oleassence.com/products/huile-essentielle-de-niaouli-biologique Huile Essentielle de Niaouli bio]", ''www.oleassence.com''</small></ref><ref name=":2" /><ref name=":6"><small>"[https://www.nutripure.fr/fr/blog/huile-essentielle-niaouli-n981 Huile essentielle de Niaouli : à quoi sert-elle et comment bien l’utiliser ?]", ''www.nutripure.fr''</small></ref>. Nampiseho ny herin' ny menakamanitra izay afaka miarova ny hoditra mandritra ny fitsaboana amin' ny alalan' ny [[radiôterapia]] koa aza ny fikarohana sasany<ref name=":2" /><ref name=":7"><small>"[https://www.compagnie-des-sens.fr/huile-essentielle-niaouli/ Huile essentielle de Niaouli : comment l'utiliser correctement ?] {{Wayback|url=https://www.compagnie-des-sens.fr/huile-essentielle-niaouli/ |date=20260525065028 }}", ''www.compagnie-des-sens.fr''</small></ref>. ==== Fitsaboana ny fikorianan' ny ra ==== Ampiasaina mba hampihenana ny edema (fiangonan-dranoka ambany hoditra), hampitony ny fanaintainan' ny [[hozatra]], hanamaivanana ny [[rohana]] ary hanatsara ny [[fikorianan' ny ra]] ao amin' ny [[Mpamerin-dra|lalandra miverina]] any amin' ny [[fo]], indrindra amin' ny tongotra mibontsina, ny ravin' ny kininindrano nopotehina sy/na nafangaro menaka<ref name=":8"><small>"[https://www.phyto-soins.com/blog-phytoth%C3%A9rapie-aromath%C3%A9rapie/les-huiles-essentielles/l-huile-essentielle-de-niaouli-proprietes-et-bienfaits L'huile essentielle de Niaouli : proprietes et bienfaits]", ''www.phyto-soins.com''</small></ref><ref name=":9"><small>"[https://www.kazidomi.com/fr/blog/blog-sante-conseils/huile-essentielle-niaouli Huile essentielle de Niaouli : propriétés, bienfaits et utilisations]", ''www.kazidomi.com''</small></ref><ref><small>"[https://www.mycosmetik.fr/blog/proprietes-huile-essentielle-niaouli-n145 Comment utiliser l'huile essentielle de Niaouli ?] {{Wayback|url=https://www.mycosmetik.fr/blog/proprietes-huile-essentielle-niaouli-n145 |date=20260525065030 }}", ''www.mycosmetik.fr''</small></ref><ref name=":2" />. Mampihena ny [[tazo]] ny fandroana amin' ny rano misy ravina vaovao<ref name=":8" /><ref name=":9" />. ==== Fitsaboana ny aretin' ny tatavia sy ny fandevonan-kanina ==== Amin' ny fomba fitsaboana nentim-paharazana sasany eto [[Madagasikara]] sy any amin' ny faritr' i [[Ranomasimbe Pasifika|Pasifika]], dia voalaza ihany koa ny kininindrano fa fitsaboana ny areti-mihanaka ao amin' ny [[amany]], ny aretina sasany mahazo ny [[tatavia]], ary ny olana momba ny [[fandevonan-kanina]]<ref><small>"[https://www.lestresorsdusud.net/produit/huile-essentielle-niaouli/ Huile Essentielle Niaouli]", ''www.lestresorsdusud.net''</small></ref><ref><small>"[https://moramoravenue.com/products/huile-essentielle-de-niaouli-de-madagascar-vaniala-flacon-10-ml Huile essentielle de Niaouli de Madagascar - Vaniala - Flacon 10 ml]", ''moramoravenue.com''</small></ref>. Izany rehetra izany dia heverina fa mifandray amin' ny firafitra simikan' ilay zavamaniry izay ahitana [[terpenina]], [[flavônôida]], [[taninina]], [[viridiflôrôla]], [[nerôlidôla]], ary [[linalôla]]<ref><small>"[https://www.la-vie-naturelle.com/plantes-13/niaouli-13-173.html Niaouli] {{Wayback|url=https://www.la-vie-naturelle.com/plantes-13/niaouli-13-173.html |date=20250318040407 }}", ''www.la-vie-naturelle.com''</small></ref><ref><small>"[https://theses.fr/1992AIX30032 Etude de la variation de la composition chimique de l'huile essentielle de Niaouli (Melaleuca Viridiflora Sol. Ex Gaertn. ) de Madagascar]", ''theses.fr''</small></ref>. ==== Fikarohana ==== Manamafy ny toetra maro ara-pitsaboana sy ara-pahasalamana ananan' ny ''Melaleuca quinquenervia'': ny fikarohana momba ny [[farmakôlôjia]]: mamono [[Zavamananaina bitika|mikrôba]], manohitra ny [[famaivay]], manasitrana [[fery]] ary manadio ny vatana (mampihena ny fiangonan-dra sy ranoka)<ref><small>"[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0515370019302058 Huile essentielle de Niaouli]", ''www.sciencedirect.com''</small></ref><ref><small>"[https://www.myrtea-formations.com/index.php?mod=aromatheque&act=fiche&ind=17 Monographie huile essentielle - Melaleuca quinquenervia]", ''www.myrtea-formations.com''</small></ref>. Nahita akora ao amin' ny voan' ny kininindrano izay mamono sela ihany koa ny fandinihana vao haingana dia ka nihevitra fa mety azo iadiana amin' ny [[homamiadana]] io zavamaniry io, na dia mijanona eo amin' ny sehatry ny laboratoara aza izany ary tsy anisan' ny fitsaboana nentim-paharazana<ref><small>"[https://univ-bejaia.dz/xmlui/handle/123456789/18925 Le potentiel cytotoxique des extraits de quelques plantes médicinales algériennes] {{Wayback|url=https://univ-bejaia.dz/xmlui/handle/123456789/18925 |date=20260525065028 }}", ''univ-bejaia.dz''</small></ref>. ==== Fitandremana ==== Raha ampiasaina tsy misy fangarony na amin' ny fatra ambony ny [[menakamanitra]] avy amin' ny kininindrano dia mety hahasosotra na [[Fanapoizinana|hanapoizina]]<ref name=":2" /><ref name=":0" />. Tsy tokony hatao ny fihinanana azy io mivantana raha tsy misy ny fanaraha-mason' ny mpitsabo, ary amin' ny ankapobeny dia tsy tokony hatao ny fanaparitahana azy tsy misy fangarony ao amin' ny rivotra<ref name=":5" /><ref name=":6" /><ref><small>"[https://leparticulier.lefigaro.fr/article/gare-aux-huiles-essentielles-d-arbre-a-the-de-niaouli-et-de-cajeput Gare aux huiles essentielles d’arbre à thé, de niaouli et de cajeput]", ''leparticulier.lefigaro.fr''</small></ref><ref><small>"[https://www.quechoisir.org/actualite-complements-alimentaires-attention-aux-huiles-essentielles-d-arbre-a-the-de-niaouli-et-de-cajeput-n86703/ Attention aux huiles essentielles d’arbre à thé, de niaouli et de cajeput]", ''www.quechoisir.org''</small></ref>. Tandremana ny fampiasana azy amin' ny vehivavy bevohoka sy amin' ny olona tsy mahazaka zanamaniry ao amin' ny ''[[Myrtaceae]]'' ary amin' ireo izay sarotiny amin' ny akora sasany toy ny [[viridiflôrôla]]<ref name=":2" /><ref name=":5" /><ref name=":7" />. == Jereo koa == * ''[[Melaleuca]]'' * ''[[Melaleuca leucadendra]]'' * [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara]] == Fanovozan-kevitra == * Maiden, J.H., ''The Forest Flora of New South Wales'', vol. 1, Government Printer, Sydney, 1904. * Blake, S.T., ''Contributions from the Queensland Herbarium'', No.1, 1968. * Cribb, A.B. & J.W., ''Useful Wild Plants in Australia'', Collins 1982, <abbr>p.</abbr> 23, <small>(<nowiki>ISBN 0-006363-97-0</nowiki>)</small> * Halliday, Ivan (1989). ''A Field Guide to Australian Trees''. Melbourne: Hamlyn Australia. <abbr>p.</abbr> 262. <small>(<nowiki>ISBN 0-947334-08-4</nowiki>)</small>. * Halliday, Ivan (2004). ''Melaleucas: A Field and Garden Guide''. Sydney: New Holland Press. <abbr>p.</abbr> 238. <small>(<nowiki>ISBN 1-876334-98-3</nowiki>)</small>. * Laroche FB, Ferriter AP (1992). "The rate of expansion of Melaleuca in South Florida". ''Journal of Aquatic Plant Management'' 30: 62–65. * Mazzotti, FJ, Center TD, Dray FA, Thayer D (1997). "Ecological consequences of invasion by Melaleuca quinquenervia in south Florida wetlands: Paradise damaged, not lost". ''University of Florida'', Institute of Food and Agricultural Sciences, Cooperative Extension Service Bulletin (SS-WEC-123): 1–5. * Van, T. K., Rayachhetry, M. B., Center, T. D., and Pratt, P. D. 2002. "Litter dynamics and phenology of Melaleuca quinquenervia in South Florida". ''Journal of Aquatic Plant Management'', 40: 22–27. == Loharano == 4054dygx5yk2mf7pe9x6lpe4yjjpqww 0 300450 1150060 1148061 2026-08-30T03:28:21Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1150060 wikitext text/x-wiki [[Sary:Couple kissing in front of rainbow flag (42328458024).jpg|vignette|Lesbiana mpifankatia mifanoroka]] Ny '''lesbiana''' dia vehivavy voasarika manokana amina vehivavy hafa eo amin'ny lafiny ara-pitiavan'olon-droa, ara-pihetseham-po ary ara-pananahana. Manana fiziana ara-pananahana sy ara-pitiavana tsy mahazatra ny besinimaro eo amin'ny fifankatiavan'olon-droa misy eo amin'ny lehilahy iray sy vehivavy iray fa miròna kokoa amin'ny safidy tsy mahazatra avondrona amin'ny fironana antsoina hoe [[LGBTQ+ ao Madagasikara|LGBTQIA+]] ka tafiditra ao anatin'izany fironana izany avokoa na ny [[pelaka]] (saikatra) na ny sarindahy/sarimbavy na olona nanova ny endrika taova-pananahana entiny (trans) ary ireo olona sady tsy te-ho antsoina ho lahy no tsy te-ho antsoina ho vavy. Tsy voafetra amin'ny fironana ara-pananahana fotsiny ny maha-lesbiana, fa misy ihany koa ny [[tantara]], ny [[kolontsaina]] ary ny hetsika ara-tsosialy mifandraika amin'izany <ref>{{Cite web |url=https://interligne.co/question-frequente/quest-ce-quune-personne-lesbienne/ |title=kopian'ny arisiva |access-date=2026-07-27 |archive-date=2026-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260728005829/https://interligne.co/question-frequente/quest-ce-quune-personne-lesbienne/ |url-status=dead }}</ref>. == Famaritana == Nandritra ny tantara dia manana fifandraisana amin'ny hetsika LGBT sy ny feminisma ny vondrom-piarahamonina lesbiana, na dia namolavola ny fomba fijeriny sy ny fironany manokana aza izy, toy ny amin'ny tranga antsoina hoe ''lesbiana ara-politika''. Ny [[kolontsaina]] lesbiana dia miseho amin'ny sehatra maro, indrindra eo amin'ny [[literatiora]], ny [[zavakanto]] ary ny [[haino aman-jery]], ary matetika mifantoka amin'ny fampahafantarana sy ny fanomezana sehatra ny traikefan'ny lesbiana izay tsy dia hita loatra teo amin'ny fiarahamonina <ref>https://pinkscreens.org/fr/seance-pink-screens/2012/lesbiana-une-revolution-parallele</ref>. Matetika ny teny hoe ''lesbiana'' dia ampiasaina hilazana ny fifanintonana ara-pitiavana sy ara-nofo eo amin'ny vehivavy. Na izany aza, tsy ny olona rehetra manana izany fironana izany no misafidy ny hamaritra ny tenany ho lesbiana, satria mety hisy maha-izy azy hafa ampiasainy hanehoana ny fironany ara-pananahana <ref>https://fr.bab.la/dictionnaire/espagnol-francais/lesbiana</ref>. Ny [[:fr:Lesbophobie|lesbophobia]], izay manondro ny fanavakavahana, ny fitsarana an-tendrony ary ny fankahalana atao amin'ny lesbiana, dia mety hisy fiantraikany amin'ny lafiny maro amin'ny fiainan'izy ireo. Anisan'izany ny fahasalamana ara-tsaina, ny fidirana amin'ny asa sy ny fanabeazana, ny fiainam-pianakaviana ary ny fandraisan'izy ireo anjara feno eo amin'ny [[fiarahamonina]]. == Tantara == Ity fizarana ity dia nalaina avy amin'ny [[:fr:Histoire_des_lesbiennes|Tantara Lesbianina]]. Lahatsoratra mifandraika: [[:fr:Histoire_de_l'homosexualité|Tantaran'ny Fahapelahana]], [[:fr:Histoire_de_la_bisexualité|Tantaran'ny olona manana taovam-pananahana roa]] sy ny [[:fr:Histoire_de_la_transidentité|Tantaran'ny olona manova taovam-pananahana]]. Ny tantaran'ny lesbiana dia samy manondro ny tantaran'ny vehivavy manana fifandraisana ara-pihetseham-po sy ara-pananahana amin'izy samy izy, fa koa ny tantaran'ny maha-izy azy ara-tsosialy sy ara-kolotsaina izay tsy mivaingana amin'ny firaisan'ny samy vehivavy tsotra. Mitombo ny fiarahamonina mpankahala lesbiana izay manome tsiny azy ireo <ref>https://vitrinelinguistique.oqlf.gouv.qc.ca/fiche-gdt/fiche/26532480/lesbophobie</ref>, ny lesbiana anefa dia mahavita mamorona sy mitazona toerana sy manaja ny fiarahamonina, ary koa ny kolontsainy manokana, indrindra ny [[literatiora]], ary koa malalaka any amin'ny firenena sasany ny zo hanambady sy hitaiza ary handray anjara amin'ny fanafahana ara-politika ny vehivavy rehetra. == Referansa == mhsrn6xi70pu9nngg4cg3hsstwm35mp 0 300698 1150050 1149963 2026-08-29T16:33:12Z Mikoriana 40064 /* */ 1150050 wikitext text/x-wiki Imbitika Rambala Teraka tamin'ny '''29 Aogositra 1944''' tao '''Alakamisy Ambohimaha - Fianarantsoa''' i Imbitika Rambala. '''RAMBOANOMENTSOANDRAINY Max Edmond''' no tena anarany. Manoratra tononkalo, hainteny, sombintantara, tantara an'onjampeo ary sarimihetsika izy. Nandray anjara tamin'ny fiofanana manoratra tantara an'onjampeo nampanaovin'ny '''Population Communicati International na PCI''' tamin'ny 14 - 25 Oktobra 1996.[https://www.facebook.com/100064834804944/posts/4328543860499207/?app=fbl] Niaraka nanoratra ny ''Sarivolana'' ireo mpiofana avy eo ka anisan'izany i Solofo José sy RAMAMONJISOA Elysé. Anisan'ireo nanoratra ny sarimehitsika mitohy ''Jiaby Jiaby'' koa izy. Efa dimy hatreto ny boky navoakany ka ireto avy izany : ''Eri-maso 1, Eri-maso 2, Eri-maso 3, Eri-maso 4, Kapo-batana sy Tefy manta.'' Ny amboaran-tsombintantara ''Dindom-piainana'' kosa dia niarahany tamin'i Heriarilala Andriamamonjy. Izy no nahazo ny '''loka faharoa''' tamin'ny fifaninanam-pirenena sokajy sombintantara nokarakarain'ny Ministeran'ny Serasera sy ny Kolontsaina tamin'ny 2022. Lohahevitra tamin'izany ny hoe : Asa sy ezaka, Iray ihany isika, Tagnamaro. '''''Ampiovana''''', izay no lohatenin'ny sombintantara nandraisany anjara. Mpanoratra tantara lava izy. Anisan'ny tantara nandeha amam-bolana tamin'ny onjampeo ny "Sambotra adrisa", "Rabary sy Rajao." Tamin'ny taona 2026 no nivoaka ho boky ity farany. Tantara nitohy tao amin'ny M.B.S radio nanomboka tamin'ny 29 oktobra 2007 hatramin'ny 16 desambra 2007.<ref>M.B.S radio</ref> Anisan'ny efa namoaka lahatsoratra fanadihadiana tao amin'ny Tranonkala Poetawebs koa Imbitika Rambala.<ref name=":0">http://poetawebs.e-monsite.com/pages/fakafaka/tsarovy-ny-avana.html</ref> Ireto avy izany : - Fanadihadiana ny tononkalon'i Ny Avana Ramanantoanina mitondra ny lohateny hoe ''Tsarovy''<ref name=":0" /> - ''Tafasirin'i Imbitika Rambala [https://poetawebs.e-monsite.com/pages/fakafaka/tafasirin-imbitika-rambala.html]'' Santionany amin'ireo tantara an'onjampeo nosoratany : - Ahy izany fa tsy anao - Diso tafahoatra ve ? - Ilay sekolin'i Dada 1-2 - Kirin-jaza - Rabary sy Rajao - Rehefa manambady - Sambotra adrisa - Traikefa Manana ny mari-boninahi-pirenena '''Officier de l'Odre national''' izy, azony tamin'ny taona 1999 ary tamin'ny taona 2020 kosa no nahazoany no nahazoany mari-boninahitry ny kanto eo amin'ny laharan'ny '''Commandeur des Arts, des Lettres et de la Culture'''. Maro ny solon'anarana nentiny ka anisan'izany ny hoe AIR SY MAX na IMBOA. Anisan'ireo [[mpanoratra]] malagasy fanta-daza i Imbitika Rambala. mvkow1iqwceifvieuuzzuxbs50u46fy 0 300699 1150049 1149962 2026-08-29T16:29:40Z Mikoriana 40064 /* */ 1150049 wikitext text/x-wiki Imbitika Rambala Teraka tamin'ny '''29 Aogositra 1944''' tao '''Alakamisy Ambohimaha''' '''- Fianarantsoa''' i Imbitika Rambala. '''RAMBOANOMENTSOANDRAINY Max Edmond''' no tena anarany.[https://www.facebook.com/100063919838614/posts/669163245224331/?app=fbl] '''Rameliarinoro Marie Thérèse no vadiny''' ka niteraka 4 mianadahy izy ireo. Manoratra tononkalo, hainteny, sombintantara, tantara an'onjampeo ary sarimihetsika izy.<ref>https://poetawebs.e-monsite.com/pages/tapatapakahitra/page-113.html</ref> Nandray anjara tamin'ny fiofanana manoratra tantara an'onjampeo nampanaovin'ny Population Communicati International na PCI tamin'ny 14 - 25 Oktobra 1996.[https://www.facebook.com/100064834804944/posts/4328543860499207/?app=fbl] Niaraka nanoratra ny '''''Sarivolana''''' ireo mpiofana avy eo ka anisan'izany i Solofo José sy RAMAMONJISOA Elysé. Anisan'ireo nanoratra ny sarimehitsika mitohy '''''Jiaby Jiaby''''' koa izy. Efa dimy hatreto ny boky navoakany manokana ka ireto avy izany : '''''Eri-maso 1, Eri-maso 2, Eri-maso 3, Eri-maso 4, Kapo-batana sy Tefy manta.''' Ny a''mboaran-tsombintantara ''[https://www.facebook.com/100063919838614/posts/669163245224331/?app=fbl Dindom-piainana]'' kosa dia niarahany tamin'i Heriarilala Andriamamonjy. Ao anatin'io ''Dindom-piainana'' io ilay sombintantara nahazoany ny loka faharoa tamin'ny fifaninanam-pirenena sokajy sombintantara 2022. '''Ampiovana''' no lohateniny. Lohahevitra nifaninanana tamin'izany ny hoe : Iray ihany isika, Asa sy ezaka, Tagnamaro Mpanoratra tantara lava izy. Anisan'ny tantara nandeha amam-bolana tamin'ny onjampeo ny "Sambotra adrisa", "Rabary sy Rajao." Tamin'ny taona 2026 no nivoaka ho boky ity farany. Tantara nitohy tao amin'ny M.B.S radio nanomboka tamin'ny 29 oktobra 2007 hatramin'ny 16 desambra 2007.<ref>M.B.S radio</ref> '''Anisan'ny efa namoaka fanadihadiana tao amin'ny Tranonkala Poetawebs koa Imbitika Rambala.<ref name=":0">http://poetawebs.e-monsite.com/pages/fakafaka/tsarovy-ny-avana.html</ref> Ireto avy izany''' : - Fanadihadiana ny tononkalon'i Ny Avana Ramanantoanina mitondra ny lohateny hoe ''Tsarovy''<ref name=":0" /> - Tafasirin'i Imbitika Rambala [https://poetawebs.e-monsite.com/pages/fakafaka/tafasirin-imbitika-rambala.html] Santionany amin'ireo tantara an'onjampeo nosoratany :<ref>RNM</ref> - Ahy izany fa tsy anao - Diso tafahoatra ve ? - Ilay sekolin'i Dada 1-2 - Kirin-jaza - Rabary sy Rajao - Rehefa manambady - Sambotra adrisa - Traikefa Manana ny mari-boninahi-pirenena '''Officier de l'Odre national''' izy, azony tamin'ny taona 1999 ary tamin'ny taona 2020 kosa no nahazoany no nahazoany mari-boninahitry ny kanto eo amin'ny laharan'ny '''Commandeur des Arts, des Lettres et de la Culture'''. Maro ny solon'anarana nentiny ka anisan'izany ny hoe '''AIR SY MAX,''' '''IMBOA'''. <ref>'''cnlegis.gov.mg'''</ref> Manoratra amin'ny fiteny betsileo koa izy ary nanao lahatsoratra momba ny fahatsiarovany an'Alakamisy Ambohimaha <ref>https://takila.serasera.org/imbitika-rambala-/alakamisy-ambohimaha</ref> Ankoatra izay dia nanangana ny vondrona '''OHABOLANA IRAY''' '''ISAN'ANDRO''' izy tamin'ny 20 septambra 2024 izay niova ho '''ANDAO HIFARIMBONA AMIN'NY OHABOLANA SY OHAPITENENANA''' '''IRAY ISAN'ANDRO''' tamin'ny taona 2026. Niroborobo fatratra io vondrona io Ary efa nahavita nikarakara fifaninanana tamin'ny volana febroary 2026. Fifaninanana izay nentina nankalaza ny Andro iraisam-pirenena ho an'ny tenindreny. n1sdyf095r1ga7zf0i99dv6ug0kk9lz 0 301102 1150058 1146977 2026-08-29T23:25:36Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1150058 wikitext text/x-wiki Vehivavy manana fahasembanana izay azony teo amin'ny faha telo taonany. Maro ny olana nosedrainy teo amin'ny fiainany sainsy tsy nataony ho sakana amin'ny fivoarana izany. Nahita fianarana ambony izy, miasa ary manana vady aman-janaka . I Fela dia mpitolona hoan'ny zon'ny olona manana fahasembanana eto Madagasikara. Filohan'ny [http://www.csm-mada.mg/a-propos.html Centre Sembana mijoro] {{Wayback|url=http://www.csm-mada.mg/a-propos.html |date=20260520231503 }} ary filohan'ny [https://xoese.org/organisations/association-des-femmes-handicapees-de-madagascar/ "Association des Femmes Handicapées de Madagascar"(AFHM)] . Resilahatra izy fa mendrika ny tsara kokoa ny olona manana fahasembanana ary maro ny sehatra notarihiny mba hahatongavana amin'izany. Nahazo marimpakasitrahana [[:en:Ten_Outstanding_Young_Persons_of_the_World|TOYP(Ten Outstanding Toung Persons)]] izay natolotry ny [https://jcimada.org/ CJI] {{Wayback|url=https://jcimada.org/ |date=20260630220617 }} an'ireo tanora 10 mamiratra indrindra eran-tany i Fela ny taona 2012.Porofo velona izy fa natao hoan'ny rehetra izany, tsy ankanavaka, ny tolona hoan'ny fitovian-jo, hoan'ny tombontsoa iombonana. brim16jlhg74cnkfe259w14fzi207fo 0 301229 1150068 1146599 2026-08-30T10:05:40Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1150068 wikitext text/x-wiki {{Infobox museum | anarana = Tranombakokan'ny Piraty | sary = | haben-tsary = | fanazavana = Tranombakoka natokana ho an'ny tantaran'ny piraty tao Madagasikara. | toerana = Tsaralalàna, Antananarivo, Madagasikara | karazana = Tranombakoka ara-tantara | naorina = 18 Desambra 2008 | mpanorina = Franz Stadelmann }} '''Ny Tranombakokan'ny Piraty''' dia tranombakoka ara-tantara ao amin'ny faritr'i '''Tsaralalàna''', ao [[Antananarivo]], renivohitr'i [[Madagasikara]]. Nosokafana tamin'ny 18 Desambra 2008 izy io, ary izy no tranombakoka voalohany eto Madagasikara natokana manokana ho an'ny tantaran'ny piraty sy ny fifamoivoizana an-dranomasina nandritra ny taonjato faha-17 sy faha-18. Ny tanjon'ny tranombakoka dia ny hampahafantatra ny tantaran'ireo piraty izay nifindra sy nonina teny amin'ny morontsiraka malagasy, indrindra tao amin'ny Nosy Boraha (Île Sainte-Marie), izay anisan'ny toerana malaza indrindra nisy azy ireo tao amin'ny Ranomasimbe Indianina.<ref>https://piratenmuseum.ch/</ref> == Tantara == Natsangan'ilay etnôlôgy soisa '''Franz Stadelmann''' ny Tranombakokan'ny Piraty, taorian'ny fikarohana nataony nandritra ny taona maro momba ny tantaran'ny piraty sy ny fifandraisan'izy ireo tamin'i Madagasikara. Tamin'ny 18 Desambra 2008 no notokanana tamin'ny fomba ofisialy ny tranombakoka, izay natao ho toerana iray hitahirizana sy hampahafantarana ny vakoka ara-tantara mifandray amin'ny piraty sy ny fifanakalozana ara-barotra teo amin'ny Ranomasimbe Indianina.<ref>https://piratenmuseum.ch/</ref> Hatramin'ny nisokafany dia lasa iray amin'ireo toerana fizahan-tany ara-kolontsaina ao Antananarivo izy, ka mandray mpitsidika avy eto an-toerana sy avy any ivelany. == Fampirantiana == Ahitana sary hosodoko, sarintany tranainy, maodelin-tsambo, fitaovana nampiasain'ny piraty, tahirin-kevitra ara-tantara ary zavatra arkeôlôjika hita teny amin'ny morontsirak'i Madagasikara ny tranombakoka. Mampiseho ihany koa izy ny tantaran'ireo piraty malaza sy ny fiantraikan'ny fisian'izy ireo teo amin'ny tantaran'i Madagasikara sy ny Ranomasimbe Indianina. Misy efitrano natokana hanehoana ny angano sy ny tantara momba an'i '''Libertalia''', tanàna lazaina fa naorin'ireo piraty tao amin'ny morontsiraka avaratra atsinanan'i Madagasikara, na dia mbola iadian-kevitra eo amin'ny mpahay tantara aza ny fisiany marina. == Toerana == Ao amin'ny rihana fahefatra amin'ny trano iray eny amin'ny '''103 Rue de Liège, Tsaralalàna''', ao afovoan-tanànan'Antananarivo no misy ny Tranombakokan'ny Piraty. Mora idirana izy noho ny maha akaikin'ny gara Soarano sy ireo toerana manan-tantara maro ao an-drenivohitra azy.<ref>{{Cite web |url=https://madaonsort.com/products/musee-des-piratesantananarivo |title=kopian'ny arisiva |access-date=2026-07-04 |archive-date=2026-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260704084841/https://madaonsort.com/products/musee-des-piratesantananarivo |url-status=dead }}</ref> == Anjara toerany == Mandray anjara amin'ny fampiroboroboana ny fizahan-tany ara-kolontsaina sy ny fikajiana ny lova ara-tantara malagasy ny Tranombakokan'ny Piraty. Ankoatra ny fampirantiana dia manolotra fitsidihana tarihin'ny mpanazava sy fampahafantarana momba ny tantaran'ny piraty eto Madagasikara amin'ny fiteny maro, toy ny teny malagasy, frantsay, anglisy ary alemàna. == Jereo koa == * [[Antananarivo]] * [[Nosy Boraha]] * [[Piraty]] * [[Tranombakoka]] [[Sokajy:Tranombakoka eto Madagasikara]] [[Sokajy:Antananarivo]] [[Sokajy:Fizahan-tany eto Madagasikara]] [[Sokajy:Tantara eto Madagasikara]] czdak21hi6jd3wxnvv7gv1xbcstt1cg 0 301400 1150052 1147556 2026-08-29T19:12:18Z Thelezifor 15140 Fitsaboana nentim-paharazana 1150052 wikitext text/x-wiki [[Sary:Mimosa pudica HabitusLeavesInflorescences BotGardBln0906b.jpg|vignette|364x364px|''Mimosa pudica'']] Ny '''''Mimosa pudica''''' dia karazan-javamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana ''[[Fabaceae]]''. Zavamaniry mandady mirefy 10 ka hatramin' ny 40 sm ny haavony (na dia mety hahatratra iray metatra mahery kely aza any an' ala) izy. Amin' ny teny malagasy izy dia atao hoe '''amboafotsikely''', '''amboafotsitenda''', '''anakoay''', '''anakoe''', '''anankoay''', '''kelimanjakalanitra''', '''matirorona''', '''matirosana''', '''ramirena''', '''ramiria''' ary '''ramorena'''. Ity karazana ity dia matetika ampiasaina ao amin' ny labôratoara ho môdely handinihana ny fomba fahatsapan' ny zavamaniry; tahaka ny ''Codariocalyx motorius'', dia nampiasain' i Jagadish Chandra Bose ho amin' izany tanjona izany tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-20 izy io. Teratany any amin' ny faritra [[Karaîba|Karaiba]] sy [[Amerika Atsimo]] ary [[Amerika Afovoany]] ity karazan-javamaniry ity, saingy ankehitriny dia lasa ahi-dratsy miparitaka manerana ny faritra mafana eran-tany; ary hita any amin' ny faritra atsimo amin' i [[Etazonia]], any [[Azia Atsimo]], any [[Azia Atsinanana]], any [[Mikrônezia (faritra)|Mikrônezia]], any [[Aostralia]], ao [[Afrika Atsimo]] ary ao [[Afrika Andrefana]] koa izy io. Tsy mahazaka alokaloka izy ary matetika hita amin' ny tany tsy be otrikaina. == Fampiasana == === Fitsaboana nentim-paharazana === Ampiasaina betsaka amin' ny fitsaboana nentim-paharazana any amin' ny faritra mafana ny ''Mimosa pudica'', indrindra fa any [[India]], any [[Azia Atsimo-Atsinanana]], ao [[Afrika]], ary amin' ny faritra sasany any [[Amerika]]. Ny raviny sy ny fakany no tena ampiasaina matetika, tanehina, alona anaty rano mafana, anamboarana ranon-jvamaniry, atao feta, na atao vovoka. ==== Olana momba ny fandevonan-kanina ==== Ampiasaina amin' ny fomba nentim-paharazana hitsaboana ny [[piriritra]], ny [[Valan-dra|disanteria]], ny fahasarotan' ny fandevonan-kanina (dispepsia), ny fanaintainan' ny kibo, ny aretina sasany mifandraika amin' ny ranon' [[afero]], ary ny [[fery]] amin' ny [[vavony]] ity zavamaniry ity. Ampiasaina ho fanafody fandroahana [[kankana]] an-tsinay koa ny vihim-boany izay be [[Litsoa (akora)|litsoa]]. Hita tamin' ny alalan' ny andrana fa manana toetra manakana ny fivalanana mipiriritra sy mampitony ny [[faninton' ny hozatra]] ilay zavamaniry. ==== Ratra sy olana amin' ny hoditra ==== Apetaka amin' ny [[ratra]], amin' ny [[vaivonto]] (misy [[nana]]), amin' ny [[vay]], amin' ny [[hay an-tsoson-koditra]], ary amin' ny [[hoditra]] misy [[fery]] ny ravin' ny ''Mimosa'' ''pudica'' vaovao notorotoroina na natao feta. Ampiasaina hitsaboana ny [[hemôrôida]], indrindra rehefa misy [[fanaintainana]] na [[fandehanan-dra]]. Efa nodinihina tamin' ny alalan' ny andrana ny toetrany manampy amin' ny fanasitranana ratra, manala ny fivontosana, miady amin' ny [[Zavamananaina bitika|mikrôba]], ary manamaivana fanaintainana. ==== Fanaintainana sy fivontosana ==== Ampiasaina ny ''Mimosa'' ''pudica'' hitsaboana karazana fanaintainan' ny [[hozatra]] sy ny [[tonon-taolana]], ny [[rohana]], ary ny fanaintainan' ny [[kibo]] sy ny faritra ambany amin' ny lamosina. Ao anatin' ny fomba amam-panao afrikanina sasany, ampiasaina hitsaboana ny fanaintainan' ny faritra ambany lamosina sy ny karazana fanaintainan' ny [[Voa (taovam-biby)|voa]] ny raviny. Azo atao koa ny manao [[gararàka]] amin' ny rano nandrahoana ny fakany mba hanamaivanana ny [[areti-nify]]. ==== Olana eo amin' ny taovam-pamaniana sy ny taovam-pananahana ==== Ny ravina sy ny fakan' ny ''Mimosa'' ''pudica'' dia ampiasaina hitsaboana [[Aretin' ny lalan' amany|aretin']] [[Aretin' ny lalan' amany|ny lalan' amany]], ny aretina sasany amin' ny [[Voa (taovam-biby)|voa]], ary ny [[vato ao amin' ny voa]], ary koa aretina isan-karazany amin' ny [[fivaviana]] sy ny [[tranonjaza]]. Ampiasina ihany koa amin' ny fanaintainan' ny [[fadimbolana]] sy ny [[fandehanan-dra anaty tranon-jaza]]. Nodinihina tamin' ny alalan' ny fanandramana ny fiasany [[Akora mampamany betsaka|mampamany betsaka]]. ==== Olana amin' ny fitatitra sy amin' ny torimaso ==== Ny karazana fanafody avy amin' ny ravin' ny ''Mimosa'' ''pudica'' dia heverina ho [[Akora mampitony|mampitony]] sy [[Akora mampatory|mampatory]], ary ampiasaina hiadiana amin' ny tebiteby, ny [[fanahiana]] ary ny [[tsy fahitan-tory]]. Hita tamin' ny alalan' ny fanadihadiana andrana ihany koa fa manana toetra [[Akora mampihena tebiteby|mampihena ny tebiteby]] sy mampatory ireo akora ireo. ==== Fihanak' aretina sy kaikitry ny biby misy poizina ==== Ampiasaina hitsaboana ny [[aretina vokatry ny bakteria]] sy [[Aretina vokatry ny holatra|vokatry ny holatra]] ary [[Aretina vokatry ny katsentsitra|vokatry ny katsentsitra]] samihafa ny ''Mimosa'' ''pudica''. Any amin' ny faritra sasany dia ampiasaina hitsaboana ny [[kaikitry ny bibilava]] sy ny [[Fanindronan' ny bibikely|fanindronan']] [[Fanindronan' ny bibikely|ny bibikely]] na [[Kaikitry ny maingoka|maingoka]] koa ny fakany. Efa nodinihina ny fahafahany [[Akora miady amin' ny mikrôba|miady amin']] [[Akora miady amin' ny mikrôba|ny mikrôba]] sy [[Akora mamono katsentsitra|amin' ny katsentsitra]] ary [[Akora manasitrana kaikitra misy poizina|amin']] [[Akora manasitrana kaikitra misy poizina|ny poizina]]. ==== Fampiasana hafa ==== Mitatitra ihany koa ny literatiora fa azo ampiasaina hitsaboana ny [[fanaviana]], ny [[kohaka]], ny [[Sita (aretina)|sita]], ny [[sohika]], ny [[angorosy]], ny [[diabeta]], ny [[aretin' aty]] sasany, ny [[edema]] (fiangonan-dranoka), ny [[fihintsanam-bolo]] (alôpesia), ary ny [[famatovato]] sasany ny ''Mimosa'' ''pudica''. Ny fikarohana andrana dia manondro fa antiôksida, miaro ny aty, mampihena [[glisemia]], miady amin' ny [[tazomoka]], ary mety ho fanafodin' ny [[homamiadana]]. == Jereo koa == * ''[[Mimosa]]'' * [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara]] oyf85s3njows8bpgucyc1s4dn04rc04 0 301466 1150066 1147796 2026-08-30T09:43:26Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1150066 wikitext text/x-wiki Teny Gasy 2.0 Ny Teny Gasy 2.0 dia hetsika iray nisy voalohany tamin'ny volana '''Jona 2019''' ho fanandratana ny teny malagasy. Tao amin'ny '''I.K.M Antsahavola''' no notanterahina io hetsika io. Nisy ny '''fifaninanana''' '''lahatsoratra''' '''am-blaogy''' tamin'izany. <ref>https://tenygasy20.mg/</ref> Efa maro ny fifaninanana nokarakarain'izy ireo. Taty aoriana dia nijoro ho fikambanana ny Teny Gasy 2.0 ka ny hetsika '''''Ainteny''''' indray no nentin'izy ireo nankalaza ny iray volan'ny teny malagasy tamin'ny taona 2026. '''Rasolondraibe Ando Nantenaina''' no namorona io Teny Gasy 2.0 io.[https://fr.allafrica.com/stories/202606220875.html] {{Wayback|url=https://fr.allafrica.com/stories/202606220875.html |date=20260717105518 }} Tany amin'ny taona 2020 sy 2021 dia efa nikarakara fiofanana momba ny fitsipi-panoratana sy tsipelin-teny ny Teny Gasy 2.0. Nisy koa ny velakevitra momba ny ohabolana sy ohapitenenana. Nisy koa ny atrikasa fanaovana blaogy, fametrahana lahatsoratra ao amin'ny Wikipédia sy Word Press nokarakarain'izy ireo. Anisan'ny teny imasoan'ity fikambanana ity ny fampiroboroboana ny teny malagasy ato amin'ny Aterineto.<ref>https://poetawebs.e-monsite.com/pages/lahatsoratra/page-90.html</ref> <nowiki>https://poetawebs.e-monsite.com/pages/lahatsoratra/page-90.html</nowiki> <nowiki>https://fr.allafrica.com/stories/202606220875.html</nowiki> 7zmw8ov7jfgwpvsgwz6fdo6tk5xakct 0 301714 1150053 1149808 2026-08-29T19:13:46Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1150053 wikitext text/x-wiki [[sary:Alan Rick.jpg|thumb|Alan Rick (Mpanoratra:: Agencia Senado)]] '''Alan Rick Miranda''' (teraka ny 23 Oktobra 1976 tao [[Rio Branco]]) dia [[mpanao politika]], [[mpanao gazety]], mpitantana orinasa, ary mpanoratra avy ao amin'ny fanjakan'i {{Acre}}, {{Brazila}}<ref>(pt) [https://noticias.uol.com.br/eleicoes/2022/10/02/bolsonarista-alan-rick-uniao-brasil-e-eleito-senador-do-acre.htm Alan Rick (União Brasil) é eleito senador do Acre]</ref>. Nandritra ny fifidianana tamin'ny taona 2022, voafidy ho senatera ho an'ny fanjakan'i Acre izy nandritra ny fe-potoam-piasana 2023–2027. Talohan'izay, nisolo tena an'i Acre ho [[solombavambahoaka]] federaly breziliana izy, voafidy tamin'ny taona 2014 ary voafidy indray tamin'ny taona 2018<ref>(pt) [https://www.camara.leg.br/deputados/178836 Biographie: www.camara.leg.br]</ref>. Nanomboka tamin'ny taona 2025, dia niaraka tamin'ny Antoko [[Republicanos (Brasil)|Repoblikana]] (REP) izy<ref>(pt) [https://republicanos10.org.br/republicanos-no-senado/republicanos-filia-o-senador-alan-rick-neste-sabado/ Republicanos filia o senador Alan Rick neste sábado] {{Wayback|url=https://republicanos10.org.br/republicanos-no-senado/republicanos-filia-o-senador-alan-rick-neste-sabado/ |date=20260126052405 }}</ref> . == Vokatra fifidianana == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Taona ! ! Antoko ! ! ! % ! Vokatra ! Réf. |- | 2014 || Fifidianana ao Acre|| [[Republicanos (Brasil)|PRB]] | rowspan="2" |[[solombavambahoaka]] federaly | 17 903|| 4,86 || voafidy || <ref>[(pt) [https://eleicoes.poder360.com.br/candidato/45083#2014 eleicoes.poder360.com.br]</ref> |- |2018 | Fifidianana ao Acre |[[DEM]] |22 263 |5.59 |voafidy |<ref>(pt) [https://eleicoes.poder360.com.br/candidato/45083#201 eleicoes.poder360.com.br]</ref> |- |2022 |Fifidianana ao Acre |[[União Brasil (UNIÃO)|UNIÃO]] | Senatera |154 312 |37.46 |voafidy |<ref>(pt) [https://eleicoes.poder360.com.br/candidato/45083#2022 eleicoes.poder360.com.br]</ref> |} Antoko: [[Republicanos (Brasil)]] ===Rohy ivelany=== {{commonscat|Alan Rick Miranda}} {{CLEFDETRI:Rick, Alan}} [[Sokajy:Mpanao politika breziliana]] [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1976]] [[Sokajy:Republicanos (Brasil)]] [[Sokajy:mpanao gazety bresiliana]] qhbxqvgjmvmknb5xowrh828uz19h0pv 0 301827 1150023 2026-08-29T13:24:46Z Valimbavaka Rahary 39787 Created by translating the page [[:mdwiki:Special:Redirect/revision/1502199|Glioblastoma]] to:mg #mdwikicx 1150023 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition|name=Glioblastoma|synonym=Glioblastoma multiforme, grade IV astrocytoma|image=Glioblastoma - MR coronal with contrast.jpg|image_size=|image_thumbtime=|alt=|caption=Coronal [[Magnetic resonance imaging|MRI]] with contrast of a glioblastoma in a 15-year-old male|pronounce=|specialty=[[Oncology]], [[neurosurgery]]|symptoms=Initially nonspecific, [[headache]]s, personality changes, [[nausea]], symptoms similar to a [[stroke]]<ref name=Young2015/>|onset=~ 64 years old<ref name=WCR2014,5.16/><ref name=Gal2015/>|duration=|causes=Usually unclear<ref name=WCR2014,5.16/>|risks=[[Genetic disorder]]s ([[neurofibromatosis]], [[Li–Fraumeni syndrome]]), previous [[radiation therapy]]<ref name=WCR2014,5.16/><ref name=Gal2015/>|diagnosis=[[CT scan]], [[Magnetic resonance imaging|MRI scan]], [[tissue biopsy]]<ref name=Young2015/>|differential=|prevention=Unknown<ref name=Gal2015/>|treatment=[[Surgery]], [[chemotherapy]], [[radiation therapy|radiation]]<ref name=Gal2015/>|medication=[[Temozolomide]], [[corticosteroids|steroids]]<ref name=Young2015/><ref name=Hart2013/>|prognosis=[[Life expectancy]] ~ 14 months with treatment (5 year survival <7%)<ref name=WCR2014,5.16/><ref name=Os2019/>|frequency=3 per 100,000 per year<ref name=Gal2015/>|deaths=}} Tsy misy fomba fantatra hisorohana ny homamiadana.<ref name="Gal2015">{{Cite journal|vauthors=Gallego O|title=Nonsurgical treatment of recurrent glioblastoma|journal=Current Oncology|volume=22|issue=4|pages=e273-81|date=August 2015|pmid=26300678|pmc=4530825|doi=10.3747/co.22.2436}}</ref> Matetika ny fitsaboana dia misy fandidiana, ary aorian'izay dia ampiasaina ny chimiothérapie sy ny radiotherapy.<ref name="Gal2015" /> Matetika ampiasaina ho anisan'ny fitsaboana simika ny fanafody temozolomide.<ref name="Gal2015" /><ref name="Hart2013">{{Cite journal|vauthors=Hart MG, Garside R, Rogers G, Stein K, Grant R|title=Temozolomide for high grade glioma|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=4|issue=4|pages=CD007415|date=April 2013|pmid=23633341|pmc=6457743|doi=10.1002/14651858.CD007415.pub2}}</ref> Azo ampiasaina ny stéroïde avo lenta mba hampihenana ny fivontosana sy hampihena ny soritr'aretina.<ref name="Young2015">{{Cite journal|vauthors=Young RM, Jamshidi A, Davis G, Sherman JH|title=Current trends in the surgical management and treatment of adult glioblastoma|journal=Annals of Translational Medicine|volume=3|issue=9|pages=121|date=June 2015|pmid=26207249|pmc=4481356|doi=10.3978/j.issn.2305-5839.2015.05.10}}</ref> Ny fanesorana ny fivontosana amin'ny alalan'ny fandidiana dia mifandray amin'ny fahavelomana lava kokoa.<ref>{{Cite journal|vauthors=Van Meir EG, Hadjipanayis CG, Norden AD, Shu HK, Wen PY, Olson JJ|title=Exciting new advances in neuro-oncology: the avenue to a cure for malignant glioma|journal=Ca|volume=60|issue=3|pages=166–93|year=2010|pmid=20445000|pmc=2888474|doi=10.3322/caac.20069}}</ref> Na dia eo aza ny fitsaboana tsara indrindra, dia matetika miverina indray ny homamiadana.<ref name="Gal2015" /> Ny faharetan'ny fahavelomana mahazatra aorian'ny famaritana ny aretina dia 12 ka hatramin'ny 15 volana, ary latsaky ny 3 ka hatramin'ny 7% amin'ny olona no velona mihoatra ny dimy taona.<ref name="WCR2014,5.16">{{Cite book|title=World Cancer Report 2014|date=2014|publisher=World Health Organization|isbn=978-9283204299|chapter=Chapter 5.16}}</ref><ref name="Os2019">{{Cite journal|vauthors=Ostrom QT, Cioffi G, Gittleman H, Patil N, Waite K, Kruchko C, Barnholtz-Sloan JS|title=CBTRUS Statistical Report: Primary Brain and Other Central Nervous System Tumors Diagnosed in the United States in 2012-2016|journal=Neuro-Oncology|volume=21|issue=Supplement_5|pages=v1–v100|date=November 2019|pmid=31675094|pmc=6823730|doi=10.1093/neuonc/noz150}}</ref> Raha tsy misy fitsaboana, dia mazàna telo volana no faharetan'ny fahavelomana.<ref name="Sch2007">{{Cite book|last=Schapira|first=Anthony H.V.|title=Neurology and clinical neuroscience|date=2007|publisher=Mosby Elsevier|location=Philadelphia|isbn=9780323070539|page=1336|url=https://books.google.com/books?id=EwajBQAAQBAJ&pg=PA1336|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170729005047/https://books.google.ca/books?id=EwajBQAAQBAJ&pg=PA1336|archive-date=2017-07-29}}</ref> Io no homamiadana mahazatra indrindra izay manomboka ao amin'ny atidoha ary ny fivontosan'ny atidoha faharoa mahazatra indrindra, aorian'ny meningioma.<ref name="Ble2012">{{Cite journal|vauthors=Bleeker FE, Molenaar RJ, Leenstra S|title=Recent advances in the molecular understanding of glioblastoma|journal=Journal of Neuro-Oncology|volume=108|issue=1|pages=11–27|date=May 2012|pmid=22270850|pmc=3337398|doi=10.1007/s11060-011-0793-0}}</ref><ref name="Mc2016">{{Cite journal|vauthors=McNeill KA|title=Epidemiology of Brain Tumors|journal=Neurologic Clinics|volume=34|issue=4|pages=981–998|date=November 2016|pmid=27720005|doi=10.1016/j.ncl.2016.06.014}}</ref> Olona 3 amin'ny 100.000 eo ho eo no voan'ity aretina ity isan-taona.<ref name="Gal2015" /> Matetika izy io dia manomboka eo amin'ny faha-64 taonany eo ho eo ary mitranga matetika kokoa amin'ny lehilahy noho ny vehivavy.<ref name="WCR2014,5.16" /><ref name="Gal2015" /> Eo am-pikarohana ny fitsaboana amin'ny alalan'ny hery fiarovana ho fitsaboana ny homamiadana.<ref>{{Cite web|title=With Immunotherapy, Glimmers of Progress against Glioblastoma|url=http://www.cancer.gov/types/brain/research/immunotherapy-glioblastoma|website=National Cancer Institute|access-date=23 December 2015|date=9 December 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151224103950/http://www.cancer.gov/types/brain/research/immunotherapy-glioblastoma|archive-date=24 December 2015}}</ref> == References == {{Reflist}} [[Category:Translated from MDWiki]] dck9dwck9xksoor852vdh0w03fbwhus 0 301828 1150024 2026-08-29T13:27:49Z IrmaA2 39594 Created by translating the page [[:mdwiki:Special:Redirect/revision/1501118|Cetrorelix]] to:mg #mdwikicx 1150024 wikitext text/x-wiki {{Infobox drug}} Cetrorelix, fantatra amin'ny anarana marika Cetrotide, izay fanafody ampiasaina amin'ny fitsaboana ny fahavokarana. Izy io dia manakana ny ovulation aloha loatra amin'ny vehivavy mahazo fanentanana ny ovaire. Omena amin'ny alalan'ny tsindrona eo ambanin'ny hoditra ity fanafody ity. Anisan'ny voka-dratsiny mahazatra ny aretin'ny ovaire hyperstimulation, maloiloy, ary aretin'andoha.<ref name="AHFS2022">{{Cite web|title=Cetrorelix Monograph for Professionals|url=https://www.drugs.com/monograph/cetrorelix.html|website=Drugs.com|access-date=3 January 2022|language=en|archive-date=4 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210204163758/https://www.drugs.com/monograph/cetrorelix.html|url-status=live}}</ref> Mety ahitana voka-dratsy hafa koa ny anafilaksia sy ny olana amin'ny aty.<ref name="AHFS2022" /> Mety hanimba ny zaza ny fampiasana azy mandritra ny fitondrana vohoka.<ref name="AHFS2022" /> Sakana amin'ny famokarana hormonina gonadotropine (GnRH) izy io.<ref name="AHFS2022" /> Nekena ho ampiasaina ara-pitsaboana tany Eoropa ny Cetrorelix tamin'ny taona 1999 ary tany Etazonia tamin'ny taona 2000.<ref name="EPAR2022">{{Cite web|title=Cetrotide|url=https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/cetrotide|access-date=3 January 2022|archive-date=16 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210516222648/https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/cetrotide|url-status=live}}</ref><ref name="AHFS2022" /> Any Royaume-Uni, mitentina £27 eo ho eo ho an'ny NHS ny 250 mikrograma amin'ny taona 2021.<ref name="BNF81">{{Cite book|title=BNF 81: March-September 2021|date=2021|publisher=BMJ Group and the Pharmaceutical Press|isbn=978-0857114105|page=778}}</ref> Mitentina 250 dolara amerikana eo ho eo io vola io any Etazonia.<ref>{{Cite web|title=Cetrorelix Prices, Coupons & Savings Tips - GoodRx|url=https://www.goodrx.com/cetrorelix?dosage=1-vial-of-0.25mg&form=carton&label_override=Cetrotide&quantity=1&sort_type=popularity|website=GoodRx|access-date=3 January 2022}}</ref> == References == {{Reflist}} [[Category:Translated from MDWiki]] ioyd7rd97zt31awvbnyaud4dmawptwc 0 301829 1150025 2026-08-29T13:50:24Z Haingo18 39791 Created by translating the page [[:mdwiki:Special:Redirect/revision/1503984|Oxycodone]] to:mg #mdwikicx 1150025 wikitext text/x-wiki '''Ny Oxycodone''', amidy amin'ny anarana marika '''OxyContin''' ankoatra ny hafa, dia fanafody opioid ampiasaina hitsaboana fanaintainana antonony ka hatramin'ny mafy. Matetika izy io no raisina am-bava, ary misy amin'ny endrika famoahana eo no ho eo sy famoahana voafehy.<ref name="AHFS2018" /> Matetika dia manomboka ao anatin'ny 15 minitra ny fanamaivanana ny fanaintainana ary maharitra hatramin'ny adiny enina miaraka amin'ny fanafody afaka mivoaka avy hatrany.<ref name="AHFS2018" /> Any Royaume-Uni, azo alaina amin'ny alalan'ny tsindrona izy io.<ref name="BNF74">{{Cite book|title=British national formulary : BNF 74|date=2017|publisher=British Medical Association|isbn=978-0857112989|page=442|edition=74}}</ref> Misy ihany koa ireo vokatra mitambatra miaraka amin'ny paracetamol (acetaminophen), ibuprofen, naloxone, ary aspirine.<ref name="AHFS2018" /> Anisan'ny voka-dratsiny mahazatra ny [[fitohanana]], maloiloy, rendremana, fanina, mangidihidy, vava maina ary hatsembohana . Mety ahitana ny fiankinan-doha, ny fihenan'ny fifohana rivotra (fihenan'ny fifohana rivotra), ary ny tosidra ambany ny voka-dratsiny.<ref name="AHFS2018" /> Ireo izay mahazaka codeine dia mety ho mahazaka oxycodone ihany koa.<ref name="AHFS2018" /> Toa azo antoka ihany ny fampiasana oxycodone amin'ny fiandohan'ny fitondrana vohoka.<ref name="AHFS2018" /> Mety hitranga ny fisintahana amin'ny opioid raha ajanona haingana.<ref name="AHFS2018" /> Miasa amin'ny alàlan'ny fampandehanana ny mpandray μ-opioid ny Oxycodone.<ref name="TalleyFrankum2015">{{Cite book|last=Nicholas J Talley|last2=Brad Frankum|last3=David Currow|title=Essentials of Internal Medicine 3e|url=https://books.google.com/books?id=0Zq9BwAAQBAJ&pg=PA491|date=10 February 2015|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-7295-8081-6|pages=491–|access-date=5 August 2020|archive-date=3 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803114730/https://books.google.com/books?id=0Zq9BwAAQBAJ&pg=PA491|url-status=live}}</ref> Rehefa raisina am-bava dia manana fiantraikany eo amin'ny in-1.5 eo ho eo noho ny morphine mitovy habe aminy izy io. Ny Oxycodone dia vita voalohany tany [[Alemaina]] tamin'ny 1916 avy amin'ny thebaine.<ref name="Oxysynthesis2005">{{Cite book|last=Sneader, W.|title=Drug discovery: a history|publisher=Wiley|year=2005|location=Hoboken, NJ|page=119|isbn=978-0-471-89980-8}}</ref> Ao amin'ny Lisitry ny Fanafody Tena Ilaina ao amin'ny Fikambanana Iraisam-pirenena Momba ny Fahasalamana izy io ho solon'ny morphine.<ref name="WHO23rd">{{Cite book|vauthors=((World Health Organization))|title=The selection and use of essential medicines 2023: web annex A: World Health Organization model list of essential medicines: 23rd list (2023)|year=2023|hdl=10665/371090|author-link=World Health Organization|publisher=World Health Organization|location=Geneva|id=WHO/MHP/HPS/EML/2023.02|hdl-access=free}}</ref> Azo alaina amin'ny endrika fanafody tsy misy fangarony izy io. Any Etazonia, latsaky ny 0.30 dolara amerikana ny vidin'ny ambongadiny isaky ny fatra tamin'ny taona 2018. Tamin'ny taona 2017, io no fanafody faha-52 be mpampiasa indrindra any Etazonia, miaraka amin'ny fanafody mihoatra ny 15 tapitrisa. Zava-mahadomelina mahazatra ampiasaina ny Oxycodone.<ref name="Per2018" /> Misy karazana fanafody fisorohana ny fanararaotana maro azo ampiasaina, toy ny miaraka amin'ny naloxone.<ref name="Per2018">{{Cite journal|last=Pergolizzi JV|first=Jr|last2=Taylor R|first2=Jr|last3=LeQuang|first3=JA|last4=Raffa|first4=RB|title=Managing severe pain and abuse potential: the potential impact of a new abuse-deterrent formulation oxycodone/naltrexone extended-release product.|journal=Journal of Pain Research|date=2018|volume=11|pages=301–311|doi=10.2147/JPR.S127602|pmid=29445297|pmc=5810535}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Dart|first=RC|last2=Iwanicki|first2=JL|last3=Dasgupta|first3=N|last4=Cicero|first4=TJ|last5=Schnoll|first5=SH|title=Do abuse deterrent opioid formulations work?|journal=Journal of Opioid Management|date=2017|volume=13|issue=6|pages=365–378|doi=10.5055/jom.2017.0415|pmid=29308584}}</ref> == References == {{Reflist}} [[Category:Translated from MDWiki]] 7psleb7af1m557avu08ec2cgdhrnihd 1150026 1150025 2026-08-29T13:58:01Z Haingo18 39791 Nanitsy tsipelina 1150026 wikitext text/x-wiki == '''Ny ''Oxycodone''''', amidy amin'ny anarana marika '''''OxyContin,''''' dia fanafody ampiasaina hitsaboana fanaintainana antonony ka hatramin'ny mafy. Matetika izy io no raisina am-bava, ary misy amin'ny endrika famoahana eo noho eo sy famoahana voafehy.<ref name="AHFS2018" /> Matetika dia manomboka ao anatin'ny 15 minitra ny fanamaivanana ny fanaintainana ary maharitra hatramin'ny adiny enina miaraka amin'ny fanafody afaka mivoaka avy hatrany.<ref name="AHFS2018" /> Any Royaume-Uni, azo atao tsindrona izy io.<ref name="BNF74">{{Cite book|title=British national formulary : BNF 74|date=2017|publisher=British Medical Association|isbn=978-0857112989|page=442|edition=74}}</ref> Misy ihany koa ireo vokatra mitambatra miaraka amin'ny ''paracetamol'' (acetaminophen), ''ibuprofen, naloxone, ary aspirine.<ref name="AHFS2018" />'' == Anisan'ny voka-dratsiny mahazatra ny [[fitohanana]], maloiloy, rendremana, fanina, mangidihidy, vava maina ary hatsembohana . Mety ahitana ny fiankinan-doha, ny fihenan'ny fifohana rivotra , ary ny tosidra ambany ny voka-dratsiny.<ref name="AHFS2018" /> Ireo izay mahazaka ''codeine'' dia mety ho mahazaka ''oxycodone'' ihany koa.<ref name="AHFS2018" /> Toa azo antoka ihany ny fampiasana ''oxycodone'' amin'ny fiandohan'ny fitondrana vohoka.<ref name="AHFS2018" /> Mety hitranga ny fisintahana amin'ny opioid raha ajanona haingana.<ref name="AHFS2018" /> Miasa amin'ny alàlan'ny fampandehanana ny mpandray ''μ-opioid ny Oxycodone''.<ref name="TalleyFrankum2015">{{Cite book|last=Nicholas J Talley|last2=Brad Frankum|last3=David Currow|title=Essentials of Internal Medicine 3e|url=https://books.google.com/books?id=0Zq9BwAAQBAJ&pg=PA491|date=10 February 2015|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-7295-8081-6|pages=491–|access-date=5 August 2020|archive-date=3 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803114730/https://books.google.com/books?id=0Zq9BwAAQBAJ&pg=PA491|url-status=live}}</ref> Rehefa raisina am-bava dia manana fiantraikany eo amin'ny in-1.5 eo ho eo noho ny ''morphine'' mitovy habe aminy izy io. Ny ''Oxycodone'' dia vita voalohany tany [[Alemaina]] tamin'ny 1916 avy amin'ny thebaine.<ref name="Oxysynthesis2005">{{Cite book|last=Sneader, W.|title=Drug discovery: a history|publisher=Wiley|year=2005|location=Hoboken, NJ|page=119|isbn=978-0-471-89980-8}}</ref> Ao amin'ny Lisitry ny Fanafody Tena Ilaina ao amin'ny Fikambanana Iraisam-pirenena Momba ny Fahasalamana izy io ho solon'ny morphine.<ref name="WHO23rd">{{Cite book|vauthors=((World Health Organization))|title=The selection and use of essential medicines 2023: web annex A: World Health Organization model list of essential medicines: 23rd list (2023)|year=2023|hdl=10665/371090|author-link=World Health Organization|publisher=World Health Organization|location=Geneva|id=WHO/MHP/HPS/EML/2023.02|hdl-access=free}}</ref> Azo alaina amin'ny endrika fanafody tsy misy fangarony izy io. Any Etazonia, latsaky ny 0.30 dolara amerikana ny vidin'ny ambongadiny isaky ny fatra tamin'ny taona 2018. Tamin'ny taona 2017, io no fanafody faha-52 be mpampiasa indrindra any Etazonia, miaraka amin'ny fanafody mihoatra ny 15 tapitrisa. Zava-mahadomelina mahazatra ampiasaina ny Oxycodone.<ref name="Per2018" /> Misy karazana fanafody fisorohana ny fanararaotana maro azo ampiasaina, toy ny miaraka amin'ny naloxone.<ref name="Per2018">{{Cite journal|last=Pergolizzi JV|first=Jr|last2=Taylor R|first2=Jr|last3=LeQuang|first3=JA|last4=Raffa|first4=RB|title=Managing severe pain and abuse potential: the potential impact of a new abuse-deterrent formulation oxycodone/naltrexone extended-release product.|journal=Journal of Pain Research|date=2018|volume=11|pages=301–311|doi=10.2147/JPR.S127602|pmid=29445297|pmc=5810535}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Dart|first=RC|last2=Iwanicki|first2=JL|last3=Dasgupta|first3=N|last4=Cicero|first4=TJ|last5=Schnoll|first5=SH|title=Do abuse deterrent opioid formulations work?|journal=Journal of Opioid Management|date=2017|volume=13|issue=6|pages=365–378|doi=10.5055/jom.2017.0415|pmid=29308584}}</ref> == References == {{Reflist}} [[Category:Translated from MDWiki]] pxy8gjmahvbu2nomagwsh3ovsqojh8x 1150027 1150026 2026-08-29T13:59:46Z Haingo18 39791 Nanala 1150027 wikitext text/x-wiki == '''Ny ''Oxycodone''''', amidy amin'ny anarana marika '''''OxyContin,''''' dia fanafody ampiasaina hitsaboana fanaintainana antonony ka hatramin'ny mafy. Matetika izy io no raisina am-bava, ary misy amin'ny endrika famoahana eo noho eo sy famoahana voafehy.<ref name="AHFS2018" /> Matetika dia manomboka ao anatin'ny 15 minitra ny fanamaivanana ny fanaintainana ary maharitra hatramin'ny adiny enina miaraka amin'ny fanafody afaka mivoaka avy hatrany.<ref name="AHFS2018" /> Any Royaume-Uni, azo atao tsindrona izy io.<ref name="BNF74">{{Cite book|title=British national formulary : BNF 74|date=2017|publisher=British Medical Association|isbn=978-0857112989|page=442|edition=74}}</ref> Misy ihany koa ireo vokatra mitambatra miaraka amin'ny ''paracetamol'' (acetaminophen), ''ibuprofen, naloxone, ary aspirine.<ref name="AHFS2018" />'' == Anisan'ny voka-dratsiny mahazatra ny [[fitohanana]], maloiloy, rendremana, fanina, mangidihidy, vava maina ary hatsembohana . Mety ahitana ny fiankinan-doha, ny fihenan'ny fifohana rivotra , ary ny tosidra ambany ny voka-dratsiny.<ref name="AHFS2018" /> Ireo izay mahazaka ''codeine'' dia mety ho mahazaka ''oxycodone'' ihany koa.<ref name="AHFS2018" /> Toa azo antoka ihany ny fampiasana ''oxycodone'' amin'ny fiandohan'ny fitondrana vohoka.<ref name="AHFS2018" /> Mety hitranga ny fisintahana amin'ny opioid raha ajanona haingana.<ref name="AHFS2018" /> Miasa amin'ny alàlan'ny fampandehanana ny mpandray ''μ-opioid ny Oxycodone''.<ref name="TalleyFrankum2015">{{Cite book|last=Nicholas J Talley|last2=Brad Frankum|last3=David Currow|title=Essentials of Internal Medicine 3e|url=https://books.google.com/books?id=0Zq9BwAAQBAJ&pg=PA491|date=10 February 2015|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-7295-8081-6|pages=491–|access-date=5 August 2020|archive-date=3 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803114730/https://books.google.com/books?id=0Zq9BwAAQBAJ&pg=PA491|url-status=live}}</ref> Rehefa raisina am-bava dia manana fiantraikany eo amin'ny in-1.5 eo ho eo noho ny ''morphine'' mitovy habe aminy izy io. Ny ''Oxycodone'' dia vita voalohany tany [[Alemaina]] tamin'ny 1916 avy amin'ny thebaine.<ref name="Oxysynthesis2005">{{Cite book|last=Sneader, W.|title=Drug discovery: a history|publisher=Wiley|year=2005|location=Hoboken, NJ|page=119|isbn=978-0-471-89980-8}}</ref> Ao amin'ny Lisitry ny Fanafody Tena Ilaina ao amin'ny Fikambanana Iraisam-pirenena Momba ny Fahasalamana izy io ho solon'ny morphine.<ref name="WHO23rd">{{Cite book|vauthors=((World Health Organization))|title=The selection and use of essential medicines 2023: web annex A: World Health Organization model list of essential medicines: 23rd list (2023)|year=2023|hdl=10665/371090|author-link=World Health Organization|publisher=World Health Organization|location=Geneva|id=WHO/MHP/HPS/EML/2023.02|hdl-access=free}}</ref> Azo alaina amin'ny endrika fanafody tsy misy fangarony izy io. Any Etazonia, latsaky ny 0.30 dolara amerikana ny vidin'ny ambongadiny isaky ny fatra tamin'ny taona 2018. Tamin'ny taona 2017, io no fanafody faha-52 be mpampiasa indrindra any Etazonia, miaraka amin'ny fanafody mihoatra ny 15 tapitrisa. Zava-mahadomelina mahazatra ampiasaina ny Oxycodone.<ref name="Per2018" /> Misy karazana fanafody fisorohana ny fanararaotana maro azo ampiasaina, toy ny miaraka amin'ny naloxone.<ref name="Per2018">{{Cite journal|last=Pergolizzi JV|first=Jr|last2=Taylor R|first2=Jr|last3=LeQuang|first3=JA|last4=Raffa|first4=RB|title=Managing severe pain and abuse potential: the potential impact of a new abuse-deterrent formulation oxycodone/naltrexone extended-release product.|journal=Journal of Pain Research|date=2018|volume=11|pages=301–311|doi=10.2147/JPR.S127602|pmid=29445297|pmc=5810535}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Dart|first=RC|last2=Iwanicki|first2=JL|last3=Dasgupta|first3=N|last4=Cicero|first4=TJ|last5=Schnoll|first5=SH|title=Do abuse deterrent opioid formulations work?|journal=Journal of Opioid Management|date=2017|volume=13|issue=6|pages=365–378|doi=10.5055/jom.2017.0415|pmid=29308584}}</ref> == References == {{Reflist}} f5z99st41squj7epoebxn8cazi0lp3e 1150028 1150027 2026-08-29T14:11:21Z Haingo18 39791 Nanisy loharano 1150028 wikitext text/x-wiki == <ref>Drugs.com. (2018). Oxycodone: Monograph for professionals. AHFS. Retrieved December 28, 2018.</ref>'''Ny ''Oxycodone''''', amidy amin'ny anarana marika '''''OxyContin,''''' dia fanafody ampiasaina hitsaboana fanaintainana antonony ka hatramin'ny mafy. Matetika izy io no raisina am-bava, ary misy amin'ny endrika famoahana eo noho eo sy famoahana voafehy. Matetika dia manomboka ao anatin'ny 15 minitra ny fanamaivanana ny fanaintainana ary maharitra hatramin'ny adiny enina miaraka amin'ny fanafody afaka mivoaka avy hatrany. Any Royaume-Uni, azo atao tsindrona izy io.<ref name="BNF74">{{Cite book|title=British national formulary : BNF 74|date=2017|publisher=British Medical Association|isbn=978-0857112989|page=442|edition=74}}</ref> Misy ihany koa ireo vokatra mitambatra miaraka amin'ny ''paracetamol'' (acetaminophen), ''ibuprofen, naloxone, ary aspirine.<ref name="AHFS2018" />'' == Anisan'ny voka-dratsiny mahazatra ny [[fitohanana]], maloiloy, rendremana, fanina, mangidihidy, vava maina ary hatsembohana . Mety ahitana ny fiankinan-doha, ny fihenan'ny fifohana rivotra , ary ny tosidra ambany ny voka-dratsiny.<ref name="AHFS2018" /> Ireo izay mahazaka ''codeine'' dia mety ho mahazaka ''oxycodone'' ihany koa.<ref name="AHFS2018" /> Toa azo antoka ihany ny fampiasana ''oxycodone'' amin'ny fiandohan'ny fitondrana vohoka.<ref name="AHFS2018" /> Mety hitranga ny fisintahana amin'ny opioid raha ajanona haingana.<ref name="AHFS2018" /> Miasa amin'ny alàlan'ny fampandehanana ny mpandray ''μ-opioid ny Oxycodone''.<ref name="TalleyFrankum2015">{{Cite book|last=Nicholas J Talley|last2=Brad Frankum|last3=David Currow|title=Essentials of Internal Medicine 3e|url=https://books.google.com/books?id=0Zq9BwAAQBAJ&pg=PA491|date=10 February 2015|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-7295-8081-6|pages=491–|access-date=5 August 2020|archive-date=3 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803114730/https://books.google.com/books?id=0Zq9BwAAQBAJ&pg=PA491|url-status=live}}</ref> Rehefa raisina am-bava dia manana fiantraikany eo amin'ny in-1.5 eo ho eo noho ny ''morphine'' mitovy habe aminy izy io. Ny ''Oxycodone'' dia vita voalohany tany [[Alemaina]] tamin'ny 1916 avy amin'ny thebaine.<ref name="Oxysynthesis2005">{{Cite book|last=Sneader, W.|title=Drug discovery: a history|publisher=Wiley|year=2005|location=Hoboken, NJ|page=119|isbn=978-0-471-89980-8}}</ref> Ao amin'ny Lisitry ny Fanafody Tena Ilaina ao amin'ny Fikambanana Iraisam-pirenena Momba ny Fahasalamana izy io ho solon'ny morphine.<ref name="WHO23rd">{{Cite book|vauthors=((World Health Organization))|title=The selection and use of essential medicines 2023: web annex A: World Health Organization model list of essential medicines: 23rd list (2023)|year=2023|hdl=10665/371090|author-link=World Health Organization|publisher=World Health Organization|location=Geneva|id=WHO/MHP/HPS/EML/2023.02|hdl-access=free}}</ref> Azo alaina amin'ny endrika fanafody tsy misy fangarony izy io. Any Etazonia, latsaky ny 0.30 dolara amerikana ny vidin'ny ambongadiny isaky ny fatra tamin'ny taona 2018. Tamin'ny taona 2017, io no fanafody faha-52 be mpampiasa indrindra any Etazonia, miaraka amin'ny fanafody mihoatra ny 15 tapitrisa. Zava-mahadomelina mahazatra ampiasaina ny Oxycodone.<ref name="Per2018" /> Misy karazana fanafody fisorohana ny fanararaotana maro azo ampiasaina, toy ny miaraka amin'ny naloxone.<ref name="Per2018">{{Cite journal|last=Pergolizzi JV|first=Jr|last2=Taylor R|first2=Jr|last3=LeQuang|first3=JA|last4=Raffa|first4=RB|title=Managing severe pain and abuse potential: the potential impact of a new abuse-deterrent formulation oxycodone/naltrexone extended-release product.|journal=Journal of Pain Research|date=2018|volume=11|pages=301–311|doi=10.2147/JPR.S127602|pmid=29445297|pmc=5810535}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Dart|first=RC|last2=Iwanicki|first2=JL|last3=Dasgupta|first3=N|last4=Cicero|first4=TJ|last5=Schnoll|first5=SH|title=Do abuse deterrent opioid formulations work?|journal=Journal of Opioid Management|date=2017|volume=13|issue=6|pages=365–378|doi=10.5055/jom.2017.0415|pmid=29308584}}</ref> == References == {{Reflist}} t1i9u2eaosdbt2yz7bkvzu0lg814ixl 1150029 1150028 2026-08-29T14:12:11Z Haingo18 39791 /* References */ 1150029 wikitext text/x-wiki == <ref>Drugs.com. (2018). Oxycodone: Monograph for professionals. AHFS. Retrieved December 28, 2018.</ref>'''Ny ''Oxycodone''''', amidy amin'ny anarana marika '''''OxyContin,''''' dia fanafody ampiasaina hitsaboana fanaintainana antonony ka hatramin'ny mafy. Matetika izy io no raisina am-bava, ary misy amin'ny endrika famoahana eo noho eo sy famoahana voafehy. Matetika dia manomboka ao anatin'ny 15 minitra ny fanamaivanana ny fanaintainana ary maharitra hatramin'ny adiny enina miaraka amin'ny fanafody afaka mivoaka avy hatrany. Any Royaume-Uni, azo atao tsindrona izy io.<ref name="BNF74">{{Cite book|title=British national formulary : BNF 74|date=2017|publisher=British Medical Association|isbn=978-0857112989|page=442|edition=74}}</ref> Misy ihany koa ireo vokatra mitambatra miaraka amin'ny ''paracetamol'' (acetaminophen), ''ibuprofen, naloxone, ary aspirine.<ref name="AHFS2018" />'' == Anisan'ny voka-dratsiny mahazatra ny [[fitohanana]], maloiloy, rendremana, fanina, mangidihidy, vava maina ary hatsembohana . Mety ahitana ny fiankinan-doha, ny fihenan'ny fifohana rivotra , ary ny tosidra ambany ny voka-dratsiny.<ref name="AHFS2018" /> Ireo izay mahazaka ''codeine'' dia mety ho mahazaka ''oxycodone'' ihany koa.<ref name="AHFS2018" /> Toa azo antoka ihany ny fampiasana ''oxycodone'' amin'ny fiandohan'ny fitondrana vohoka.<ref name="AHFS2018" /> Mety hitranga ny fisintahana amin'ny opioid raha ajanona haingana.<ref name="AHFS2018" /> Miasa amin'ny alàlan'ny fampandehanana ny mpandray ''μ-opioid ny Oxycodone''.<ref name="TalleyFrankum2015">{{Cite book|last=Nicholas J Talley|last2=Brad Frankum|last3=David Currow|title=Essentials of Internal Medicine 3e|url=https://books.google.com/books?id=0Zq9BwAAQBAJ&pg=PA491|date=10 February 2015|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-7295-8081-6|pages=491–|access-date=5 August 2020|archive-date=3 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803114730/https://books.google.com/books?id=0Zq9BwAAQBAJ&pg=PA491|url-status=live}}</ref> Rehefa raisina am-bava dia manana fiantraikany eo amin'ny in-1.5 eo ho eo noho ny ''morphine'' mitovy habe aminy izy io. Ny ''Oxycodone'' dia vita voalohany tany [[Alemaina]] tamin'ny 1916 avy amin'ny thebaine.<ref name="Oxysynthesis2005">{{Cite book|last=Sneader, W.|title=Drug discovery: a history|publisher=Wiley|year=2005|location=Hoboken, NJ|page=119|isbn=978-0-471-89980-8}}</ref> Ao amin'ny Lisitry ny Fanafody Tena Ilaina ao amin'ny Fikambanana Iraisam-pirenena Momba ny Fahasalamana izy io ho solon'ny morphine.<ref name="WHO23rd">{{Cite book|vauthors=((World Health Organization))|title=The selection and use of essential medicines 2023: web annex A: World Health Organization model list of essential medicines: 23rd list (2023)|year=2023|hdl=10665/371090|author-link=World Health Organization|publisher=World Health Organization|location=Geneva|id=WHO/MHP/HPS/EML/2023.02|hdl-access=free}}</ref> Azo alaina amin'ny endrika fanafody tsy misy fangarony izy io. Any Etazonia, latsaky ny 0.30 dolara amerikana ny vidin'ny ambongadiny isaky ny fatra tamin'ny taona 2018. Tamin'ny taona 2017, io no fanafody faha-52 be mpampiasa indrindra any Etazonia, miaraka amin'ny fanafody mihoatra ny 15 tapitrisa. Zava-mahadomelina mahazatra ampiasaina ny Oxycodone.<ref name="Per2018" /> Misy karazana fanafody fisorohana ny fanararaotana maro azo ampiasaina, toy ny miaraka amin'ny naloxone.<ref name="Per2018">{{Cite journal|last=Pergolizzi JV|first=Jr|last2=Taylor R|first2=Jr|last3=LeQuang|first3=JA|last4=Raffa|first4=RB|title=Managing severe pain and abuse potential: the potential impact of a new abuse-deterrent formulation oxycodone/naltrexone extended-release product.|journal=Journal of Pain Research|date=2018|volume=11|pages=301–311|doi=10.2147/JPR.S127602|pmid=29445297|pmc=5810535}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Dart|first=RC|last2=Iwanicki|first2=JL|last3=Dasgupta|first3=N|last4=Cicero|first4=TJ|last5=Schnoll|first5=SH|title=Do abuse deterrent opioid formulations work?|journal=Journal of Opioid Management|date=2017|volume=13|issue=6|pages=365–378|doi=10.5055/jom.2017.0415|pmid=29308584}}</ref> m54i1td868ai8qt20i6s6wn08er0qcf 0 301830 1150030 2026-08-29T14:27:49Z Thelezifor 15140 Rafitra misy taolana ao amin' ny tenan' ny biby manana hazondamosina ho an' ny fifidran-toerana indrindra 1150030 wikitext text/x-wiki [[Sary:Arm skeleton comparative NF 0102.5-2.png|vignette|414x414px|Rantsam-batana]] Ny '''rantsam-batana''' na '''rantsambatana''', ao amin' ny rafitra ao amin' ny tenan' ny [[biby manana hazondamosina]], dia ampahany manokana ho an' ny fifidran-toerana izay tohanan' ny [[taolana]]. Misy karazany roa lehibe izany: ny rantsambatana miendrika vombo sy ny rantsambatana manan-drantsana. Hita amin' ny [[trondro]] mahazatra sy ny trondro tsy misy valanorano ao amin' ny ''[[Cyclostomata]]'' ny rantsambatana miendrika vombo, fa hita amin' ny biby efa-tongotra (''[[Tetrapoda]]'') kosa ny karazany faharoa. Mety ho [[Ankasa sy tsiankasa|tsiankasa]] ny rantsambatana, hita eo amin' ny faritra afovoany amin' ny vatana, na [[Ankasa sy tsiankasa|ankasa]], eo amin' ny andaniny roa. Ny rantsambatana toy ny vombo dia mitana anjara toerana amin' ny [[filomanosana]], fa ny rantsambatana manan-drantsana kosa dia afaka manao asa fifindrana isan-karazany kokoa: indrindra amin' ny fandehanana, amin' ny fikirazorazoana, amin' ny [[fanidinana]], ary amin' ny filomanosana koa aza. Amin' ny fomba fijery ny [[evôlisiôna]], ny rantsambatana manan-drantsana dia avy amin' ny rantsambatana toa vombo ankasa. Ny rantsambatana dia ampahany amin' ny vatan' ny biby ao amin' ny ''[[Biby manana hazondamosina|Vertebrata]]'' (biby manana hazondamosina) sy ao amin' ny ''[[Tetrapoda]]'' (biby efa-tongotra) izay manana hozatra sy taolana misy tonony ary ampiasaina hitondra ny lanjan' ny vatana, hivezivezena an-tanety, ary hifandraisana amin' ny zavatra hafa. Ny rantsan' ny rantsambatana dia itovian' ny ny biby efa-tongotra rehetra izay mampiasa ny rantsambatany mba hoenti-mandeha, mihazakazaka, mitsambikina, milomano, mianika, manidina, mandray zavatra, mikasika ary mikapoka. Manana rantsambatana efatra ny biby rehetra ao amin' ny vondrona ''Tetrapoda'', izay voalamina ho ankasa sy mitovy endrika eo amin' ny ilany havia sy havanana; misy ankasa iray eo anoloana sy iray eo aoriana, izay mifanandrify amin' ny vombo efatra ankasa (eo amin' ny [[tratra]] sy eo amin' ny [[valahana]]) nananan' ny razambeny izay trondro (''[[Sarcopterygii]]''). Ireo rantsana eo akaikin' ny [[loha]] dia antsoina hoe rantsambatana anoloana, fa ny eo amin' ny tapany ambany na eo akaikin' ny rambony dia antsoina hoe rantsana aoriana. Amin' ny biby mijoro mahitsy amin' ny tongotra roa (indrindra fa ny [[vorona]] sy ny karazana ''[[Hominidae]]'', toy ny [[olombelona]]), dia matetika antsoina hoe rantsambatana ambony sy rantsambatana ambany ny rantsambatana anoloana sy ny rantsambatana aoriana. Mifandray amin' ny tratra (na ny taolan-tratra) amin' ny alalan' ny taolan-tsoroka ny rantsambatana ambony, fa ny rantsambatana ambany kosa dia mifandray amin' ny taolam-balahana amin' ny alalan' ny [[tonon-taolana]] eo amin' ny [[maoja]]. Biby maro, indrindra ireo izay miaina anaty hazo, no manana rantsambatana anoloana natao hihazonana zavatra sy hianihana, raha toa kosa ka misy (indrindra fa ny karazana ''[[Primates]]'') ireo afaka mampiasa ny rantsambatana aoriana koa mba hihazonana zavatra. Ny biby sasany (toy ny [[vorona]] sy ny [[ramanavy]]) dia manana rantsambatana anoloana (ary indraindray rantsambatana aoriana koa) mivelatra sy misy [[volom-borona]] na hoditra manokana ahafahan' izy ireo mitsingevana eny amin' ny rivotra sy manidina. Matetika ny biby manana tongotra efatra (''Tetrapoda'') miaina anaty rano na sady an-tanety no anaty rano no manana endrika rantsambatana (toy ny hoditra mampitohy ny rantsan-tongotra na rantsan-tanana) mifanaraka tsara amin' ny fanosehana ny vatana ao anaty rano; etsy ankilany, ny [[biby mampinono]] sy ny [[sokatra]] miaina an-dranomasina dia samy nivoatra ka nanana rantsambatana fisaka sy miendrika fivoy. Eo amin' ny firafitry ny [[tenan' olombelona]], ​​ny rantsambatana ambony sy ambany dia matetika antsoina hoe sandry na tanana sy ranjo na tongotra; kanefa, eo amin' ny sehatra siantifika sy akademika, ireo teny ireo dia manondro manokana ny ampahany amin' ny rantsambatana ambony sy ny tapany ambany amin' ny rantsambatana ambany (fa ny tapany ambany amin' ny rantsambatana ambony kosa dia antsoina hoe [[lanton-tanana]], ary ny tapany ambony amin' ny rantsambatana ambany dia antsoina hoe [[fe]]). Manana fahafaha-mihetsika malalaka sy mivelatra tsara ny rantsambatana amboninay amin' ny olombelona, ​​ary tena natao hifanaraka tsara amin' ny fandraisana sy fitondrana zavatra. Ny tendron' ny rantsambatana ambony tsirairay, izay antsoina hoe [[tanana]], dia manana [[Rantsan-tanana|rantsana]] dimy afaka mifanatona izay natao manokana ho an' ny fihetsika madinika sy voafehy tsara mba hahafahana mikirakira zavatra amin' ny fomba tandrify tsara. Ny rantsambatana ambanin' ny olombelona sy ny ampahany eny an-tendrony ([[tongotra]]) dia natao manokana ho an' ny fandehanana an-tongotra roa. Raha ampitahaina amin' ny ankamaroan' ny [[biby mampinono]] hafa izay mandeha sy mihazakazaka amin' ny tongotra efatra, dia malemy kokoa ny rantsambatan' ny olombelona, ​​saingy tena mora mihetsiketsika sy afaka manao zavatra maro samihafa; ankoatra izany, ny fahaiza-manao miavaka ananan' ny rantsambatana ambony dia ahafahan' ny olombelona mamorona fitaovana sy milina saro-drafitra, izay manonitra ny tsy fahampian' ny hery sy ny faharetana. == Jereo koa == * [[Vatan' olombelona]] * [[Tenan' olombelona]] 7c6nrsd0oect10nty8ikqk635vv6ea3 14 301831 1150033 2026-08-29T15:55:07Z ~2026-43677-38 40632 Pejy noforonina tamin'ny « [[Sokajy:mineraly]] » 1150033 wikitext text/x-wiki [[Sokajy:mineraly]] 55urg42hhgddjogi0ehhnf03b7orxx8 14 301832 1150034 2026-08-29T15:55:26Z ~2026-43677-38 40632 Pejy noforonina tamin'ny « [[Sokajy:mineraly]] » 1150034 wikitext text/x-wiki [[Sokajy:mineraly]] 55urg42hhgddjogi0ehhnf03b7orxx8 1150036 1150034 2026-08-29T15:56:50Z ~2026-43677-38 40632 1150036 wikitext text/x-wiki [[Sokajy:mineraly]] [[sokajy:Atôma]] [[sokajy:Simia]] ohu1fa99gc4t0pnkue9d6j3ifgsn1g6 14 301833 1150040 2026-08-29T16:06:02Z ~2026-43677-38 40632 Pejy noforonina tamin'ny « [[Sokajy:Rio Tinto]] » 1150040 wikitext text/x-wiki [[Sokajy:Rio Tinto]] oli6oj4xa011je1eq24l1snmk1tz6yk 1150044 1150040 2026-08-29T16:10:58Z ~2026-43677-38 40632 1150044 wikitext text/x-wiki [[Sokajy:Orinasa aostraliana]] suz8lohzp352g5b6v29jeesd4l4swta 1150046 1150044 2026-08-29T16:13:02Z ~2026-43677-38 40632 1150046 wikitext text/x-wiki [[Sokajy:Orinasa mpitrandraka vy]] [[Sokajy:Orinasa aostraliana]] [[Sokajy:Fitrandrahana]] 44rc0ibbcup95uuni95ig6bbltkmomm 0 301834 1150047 2026-08-29T16:18:39Z Mikoriana 40064 Pejy noforonina tamin'ny « 24 Novambra 1924 - 04 Janoary 2022 24 Novambra 1924 no nahaterahan’i André Rakotondranaivo mpampianatra mpanoratra namoaka boky fianarana  maro.[https://poetawebs.e-monsite.com/pages/lahatsoratra/page-105.html]<ref name=":0">https://poetawebs.e-monsite.com/pages/lahatsoratra/page-105.html</ref> Nahatratra 90 ny boky navoakany araka ny kajikajy nasehony an'i Toetra Ràja fony izy nitapatapakahitra tao amin'ny Tranonkala Poetawebs tamin'ny 2015.<ref name="... » 1150047 wikitext text/x-wiki 24 Novambra 1924 - 04 Janoary 2022 24 Novambra 1924 no nahaterahan’i André Rakotondranaivo mpampianatra mpanoratra namoaka boky fianarana  maro.[https://poetawebs.e-monsite.com/pages/lahatsoratra/page-105.html]<ref name=":0">https://poetawebs.e-monsite.com/pages/lahatsoratra/page-105.html</ref> Nahatratra 90 ny boky navoakany araka ny kajikajy nasehony an'i Toetra Ràja fony izy nitapatapakahitra tao amin'ny Tranonkala Poetawebs tamin'ny 2015.<ref name=":0" /> Sokajy [https://poetawebs.e-monsite.com/pages/tapatapakahitra/page-40.html] Boky fianarana amin'ny teny malagasy (misy pôezia) -> 30<ref name=":0" /> Boky fianarana amin'ny teny frantsay -> 18 Sokajy II Boky ho an'ny besinimaro (vazaha na malagasy misy pôezia) -> 32<ref name=":0" /> Sokajy III : Bokim-pivavahana a)-Nadikako avy amin'ny teny frantsay: "Prophètes et Rois, nosoratan'i Ellen Gould White - sy ny "Révolution au Vatican", nosoratan'i Dr Martin H. Kobialka" -> 2<ref name=":0" /> b)-Boky nosoratako misy tantara sy pôezia marobe -> 8<ref name=":0" /> TONTALINY 90 Isan’ireny boky ireny  ny  Kajy fototra izay nivoaka ny taona 1981,”Le français à l’education de base” ny taona 1977,Fianarana manoratra teny malagasy  ny taona 1974.<ref name=":0" /> - Ankoatra izany anefa  dia namoaka  ihany koa ireo boky torolalana samihafa  izay mahakasika ny  fivavahana i André Rakotondranaivo.<ref name=":0" /> - Teo amin’ny sehatry ny haisoratra dia mpanoratra mpikambana  ao amin’ny fikambanana HAVATSA UPEM i André Rakotondranaivo   AeRA  no solon’anarana nentiny teo amin’izany sehatra izany  ary efa  namoaka boky mirakitra ny tononkalo nosoratany  ihany koa izy .Hita taratra amin’ireny asa-sorany ireny   ny fiainany amin’ny maha-mpampianatra  sy mpanabe an’i André Rakotondranaivo. Noho ireo  ezaka lehibe nataony dia  notoloran’ny fanjakana « Plume d’or » sy ny « Grand Croix de 2 ème classe de l’Ordre National” Malagasy i André Rakotondranaivo .<ref name=":0" /> <nowiki>https://poetawebs.e-monsite.com/pages/tapatapakahitra/page-40.html</nowiki><ref>ORTM</ref> l8dp0jb4wzgi3qptrqg92nk2i8iyd8s 1150048 1150047 2026-08-29T16:20:13Z Mikoriana 40064 /* */ 1150048 wikitext text/x-wiki 24 Novambra 1924 - 04 Janoary 2022 24 Novambra 1924 no nahaterahan’i André Rakotondranaivo mpampianatra mpanoratra namoaka boky fianarana  maro.[https://poetawebs.e-monsite.com/pages/lahatsoratra/page-105.html]<ref name=":0">https://poetawebs.e-monsite.com/pages/lahatsoratra/page-105.html</ref> Nodimandry tamin'ny 4 Janoary 2022 i AéRa. Nahatratra 90 ny boky navoakany araka ny kajikajy nasehony an'i Toetra Ràja fony izy nitapatapakahitra tao amin'ny Tranonkala Poetawebs tamin'ny 2015.<ref name=":0" /> Sokajy [https://poetawebs.e-monsite.com/pages/tapatapakahitra/page-40.html] Boky fianarana amin'ny teny malagasy (misy pôezia) -> 30<ref name=":0" /> Boky fianarana amin'ny teny frantsay -> 18 Sokajy II Boky ho an'ny besinimaro (vazaha na malagasy misy pôezia) -> 32<ref name=":0" /> Sokajy III : Bokim-pivavahana a)-Nadikako avy amin'ny teny frantsay: "Prophètes et Rois, nosoratan'i Ellen Gould White - sy ny "Révolution au Vatican", nosoratan'i Dr Martin H. Kobialka" -> 2<ref name=":0" /> b)-Boky nosoratako misy tantara sy pôezia marobe -> 8<ref name=":0" /> TONTALINY 90 Isan’ireny boky ireny  ny  Kajy fototra izay nivoaka ny taona 1981,”Le français à l’education de base” ny taona 1977,Fianarana manoratra teny malagasy  ny taona 1974.<ref name=":0" /> - Ankoatra izany anefa  dia namoaka  ihany koa ireo boky torolalana samihafa  izay mahakasika ny  fivavahana i André Rakotondranaivo.<ref name=":0" /> - Teo amin’ny sehatry ny haisoratra dia mpanoratra mpikambana  ao amin’ny fikambanana HAVATSA UPEM i André Rakotondranaivo   AeRA  no solon’anarana nentiny teo amin’izany sehatra izany  ary efa  namoaka boky mirakitra ny tononkalo nosoratany  ihany koa izy .Hita taratra amin’ireny asa-sorany ireny   ny fiainany amin’ny maha-mpampianatra  sy mpanabe an’i André Rakotondranaivo. Noho ireo  ezaka lehibe nataony dia  notoloran’ny fanjakana « Plume d’or » sy ny « Grand Croix de 2 ème classe de l’Ordre National” Malagasy i André Rakotondranaivo .<ref name=":0" /> ppdg79i9u9vq8zcfi3dtxpghhbbqen6 0 301835 1150054 2026-08-29T19:30:25Z Thelezifor 15140 Taova poakaty mipetaka amin' ny aty sy mitahiry ranoka mafaitra 1150054 wikitext text/x-wiki [[Sary:Gallbladder (organ).png|vignette|297x297px|Ny [[aty]] sy ny afero]] Ny '''afero''' dia taova poakaty hita ao amin' ny [[kibo]], mipetaka amin' ny [[aty]], ary mitahiry ranoka mafaitra dia mafaitra. Anisan' ny rafi-pitaterana ny ranoka vokariny atao hoe [[ranon' afero]] izy io, ary mifandray amin' ny lalan-dranon' afero lehibe amin' ny alalan' ny fantsona kely iray. Mitahiry ny ranon' afero izy ary mamoaka izany mandritra ny [[fandevonan-kanina]], indrindra rehefa avy nihinana sakafo be dia be na be menaka. == Jereo koa == * [[Aty]] * [[Sarakaty]] * [[Vavony]] * [[Tsinay]] 4v5z7shp96eweez6d2v2zugruhfftjc