Wikipedia
mgwiki
https://mg.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Fandraisana
MediaWiki 1.47.0-wmf.17
first-letter
Rakitra
Manokana
Dinika
Mpikambana
Dinika amin'ny mpikambana
Wikipedia
Dinika amin'ny Wikipedia
Sary
Dinika amin'ny sary
MediaWiki
Dinika amin'ny MediaWiki
Endrika
Dinika amin'ny endrika
Fanoroana
Dinika amin'ny fanoroana
Sokajy
Dinika amin'ny sokajy
TimedText
TimedText talk
Module
Discussion module
Event
Event talk
Isa
0
2142
1150140
1150097
2026-09-02T08:46:52Z
Hasina Andriamanoelina
40823
/* Jereo koa */
1150140
wikitext
text/x-wiki
[[Sary:NumberSetinR2.svg|vignette|284x284px|Fanehoana an-tsary ny vondrona samihafa misy ny karazan' isa]]
Ny '''isa''' dia hevitra anomezana [[anarana]] ny habetsahan' ny zavatra isaina, hevitra [[matematika]] ahafahana manombana sy mampitaha ny habetsahana na ny tahan-kabe, sy andaharana singa amin' ny fanondroana ny laharany. Matetika ny isa dia soratana amin' ny alalan' ny [[tarehimarika]] iray na maromaro, ka mifandray amin' ny alalan' ny [[asamarika]] izay fintinina amin' ny fitsipiky ny kajy. Ny toetran' ireo fifandraisana misy eo amin' ny isa ireo dia raisina voalohany ao anatin' ny rafitry ny [[aritmetika]]<nowiki/>n' ny [[isa tsimivaky]], avy eo mivelatra kokoa ao anatin' ny sampana isan-karazan' ny [[rijan-kevitra]] momba ny isa.
Manana ny fomba fanomezany anarana ny isa azy manokana ny [[fiteny malagasy]], anisan' izany ny [[anarana]] nifandovana hatramin' ny andron' ny [[Ntaolo malagasy|Ntaolo malagasy,]] sy ny hafa izay niforona noho ny filàna eo amin' ny fikirakirana isa lehibe dia lehibe, indrindra eo amin' ny sehatry ny [[siansa]].
Satria tsy misy ny famaritana ankapobeny mahafa-po momba io hevitra io, dia nampidirina ny karazana isa samihafa, manomboka amin' ny [[isa nanahary]] ka hatramin' ny [[isa voatsapa]], na mihoatra noho izany aza, anisan' izany ny [[isa haro]], ny isa [[ampahan-tsiefa]], sns. Ahafahana maneho ny fandrefesana fizika, mamaha [[fimirana]], mamehy an-dalàna ny fampahalalana, na mahatakatra ny [[tsiefa|tsy efa]] mihitsy aza, ireo hevitra ireo.
Ao amin' ny [[fizika]] dia habe tsy misy ventin-drefy ny isa sasany, toy ny [[isan' i Reynolds]] ao amin' ny [[mekanikan' ny hanaka]] na ny isa kantika.
Ankoatra ny fampiasany azy ara-tsiantsa dia nahazo heviny an' ohatra matanjaka ao amin' ny [[kolontsaina]] samihafa koa ny isa sasany. Ohatra amin' izany ny isa telo ao amin' ny [[Kristianina]] na ny isa folo ho an' ny [[Sekoly pitagôrisiana|Pitagôrisiana]].
== Anaran' ny isa amin' ny teny malagasy ==
{| class="wikitable"
|+ Fanisana amin' ny teny malagasy
! Sangan' ny folo
! Soratra mahazatra
! Anarana
|-
| 10<sup>0</sup>
| 1
| [[iray]], [[isa]]
|-
| 10<sup>1</sup>
| 10
| [[folo]]
|-
| 10<sup>2</sup>
| 100
| [[zato]]
|-
| 10<sup>3</sup>
| 1.000
| [[arivo]]
|-
| 10<sup>4</sup>
| 10.000
| [[alina]]
|-
| 10<sup>5</sup>
| 100.000
| iray [[hetsy]]
|-
| 10<sup>6</sup>
| 1.000.000
| iray [[tapitrisa]]
|-
|
| 10.000.000
| folo tapitrisa
|-
|
| 100.000.000
| zato tapitrisa
|-
|
|
|
|-
|
|
|
|-
|
|
|
|-
|
|
|
|-
|
|
|
|-
|
|
|
|-
|
|
|
|-
|
|
|
|-
|
|
|
|-
|
|
|
|-
|
|
|
|-
|
|
|
|-
|
|
|
|-
|
|
|
|-
|
|
|
|}
Marihina etony fa ny marik'isa malagasy dia tapitra eo amin'ny Tapitrisa, izay no maha TAPITRISA azy. Ka manomboka eo indray no miverina amin'ny Iray, Folo, Zato, Arivo, Alina.
== Jereo koa ==
* [[aotra]]/[[Aotra|zerô]] - [[Iray|isa]]/[[iray]]/[[Iray|iraika]] - [[roa]] - [[telo]] - [[efatra]] - [[dimy]] - [[enina]] - [[fito]] - [[valo]] - [[sivy]]
* [[folo]] - [[roapolo]] - [[telopolo]] - [[efapolo]] - [[dimampolo]] - [[enimpolo]] - [[fitopolo]] - [[valopolo]] - [[sivifolo]]
* [[zato]] - [[arivo]] - [[alina]] - [[hetsy]] - [[tapitrisa]]
* [[Fanisana amin' ny teny malagasy]] - [[isa]] - [[terehimarika]] - [[mpamaritra isa]]
== Rohy ivelany ==
* Andriamihaja Solonavalona, "[http://tenymalagasy.org/bins/articles?a=fanisanavaovaoandriamihaja Fanisana vaovao]", ''tenymalagasy.org''
* "[https://motmalgache.org/bins/manisa Manisa]", ''motmalgache.org''
[[Sokajy:Fanisana]]
el9f5z6e18szrionmxk4ycuw4xs7mt1
Tahirin-javaboarin' ny Tsingin' i Bemaraha
0
2299
1150133
1141111
2026-09-02T01:25:04Z
InternetArchiveBot
25011
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
1150133
wikitext
text/x-wiki
[[Sary:Tsingy 2008.jpg|vignette|tsingin'ny bamaraha]]
Ny '''Tahirin-javaboarin' ny Tsingin'i Bemaraha''' dia tahirin-javaboary any akaikin' ny morontsiraka andrefan' i [[Madagasikara]], ao amin' ny [[Faritra Melaky]].Toerana voatokana noho ny endriny sy ny arena voajanahary misy ao aminy.Izay misarika ny mpizantany maro samy hafa.
== Tantarany ==
Nanomboka tamin' ny taona 1990 dia tafiditra ao anatin' ny Lova Iraisam-Pirenen'ny[[UNESCO]] izy, noho ny toetra ara-jeôgrafia tsy manam-paharoa, ny [[ala honko]] voatahiry, ary ny isan' ny karazam-boron-dia sy ny gidro aman-tsifaka ao aminy<ref>[https://whc.unesco.org/fr/list/494/ Les forêts sèches de l’Andrefana - UNESCO World Heritage Centre]</ref>.Izy io dia mirefy 157710 hektara<ref>[https://parcs-madagascar.com/parc/tsingy-de-bemaraha/ Tsingy de Bemaraha - Madagascar National Parks]</ref>.
== Ara-jeografy ==
Any akaikin' ny tanànan' i [[Bekopaka]] any amin' ny Faritr' i Melaky<ref>{{Cite web |url=http://www.tsingy-madagascar.com/recherche.htm |title=Wikiwix Archives |access-date=2006-05-02 |archive-date=2006-05-02 |archive-url=https://archive.wikiwix.com/cache/20060503000000/http://www.tsingy-madagascar.com/recherche.htm |url-status=dead }}</ref> no misy ny Tsingin' i Bemaraha, 150 km avaratr' i [[Morondava]] amin' ny fidirana ao atsimo, fa eo akaikin'ny tanànan' [[Antsalova]] izay azo aleha amin' ny fiaramanidina any amin' ny fidirana avaratra. Misokatra amin' ny volana Jona ka hatramin' ny volana Novambra (vanim-potoanan'ny main-tany) ity tahirin-javaboary ity nefa mbola tsy mora idirana noho ny lalana sarotra aleha.
== Toetr'andro ==
Ny tsingin'i Bemaraha dia amin'ny faritra afovoany andrefan'i [[Madagasikara]], mampiavaka ity faritra ity dia toetr'andro tropikaly sy maina .<ref name=":0">https://whc.unesco.org/fr/list/494/</ref>Miaina vanimpotoana roa miavaka ny tahirinjavaboary: ny iray vanimpotoana maina mifanitsy aminy vanim-potoana ririnina ostralianina, izay voamarika ny vanimpotoana mangatsiatsiaka ka atraminy antoniny ny hafanana. Ny iray kosa dia vanim-potoana mando mafana be ny mari-pana amin'ity fotoana ity ary be orana<ref>[https://protectedareas.mg/content/documents/2900ee9a-1eb3-46c9-86a4-045f884fc8c7/5a4b75599d4945e99cf385e59657c964.pdf Site du patrimoine mondial des Tsingy de Bemaraha et autres sites d'interêt biologique et écologique du Fivondronana d'Antsalova: évaluation et plan d'aménagement; 1992]</ref>.
== Ireo zavaboary ao aminy ==
Mitahiry zavaboary maro karazany ny tsingin'i Bemaraha, ary maro amin'izy ireo no ao ihany no ahitana azy ireo, ny fanadiadiana tamin'ny 2023 nahitana fa miisa ho arivo ny karazany ireo zava- maniry ao aminy, ny biby mandady 156 karazana, biby mampinono 57 karazany sy ireo 34 karazany "amphibiens" tsy hita an-toeran-kafa.<ref name=":0" />
== Rohy Ivelany ==
* [http://whc.unesco.org/en/list/494 Tsingy de Bemaraha Strict Nature Reserve]
* [http://www.wcmc.org.uk/protected_areas/data/wh/bemaraha.html Natural Site Data Sheet] {{Wayback|url=http://www.wcmc.org.uk/protected_areas/data/wh/bemaraha.html |date=20070311064653 }}
== Jereo koa ==
'''Valan-javaboary'''
* [[Valan-javaboarim-pirenena Andasibe-Mantadia]] • [[Valan-javaboarim-pirenena Andohahela]] • [[Valan-javaboarim-pirenena Andringitra]] • [[Valan-javaboarim-pirenena Ankarafantsika]] • [[Valan-javaboarim-pirenen' ny Helodranon' i Baly]] • [[Valan-javaboarim-pirenena Isalo]] • [[Valan-javaboarim-pirenena Kirindy Mitea]] • [[Valan-javaboarim-pirenena Mananara-Avaratra]] • [[Valan-javaboarim-pirenena Marojejy]] • [[Valan-javaboarim-pirenena Masoala]] • [[Valan-javaboarim-pirenena Midongy Atsimo]] • [[Valan-javaboarim-pirenen' ny Tendrombohitra Ambre]] • [[Valan-javaboarim-pirenena Namoroka]] • [[Valan-javaboarim-pirenena Nosy Ve-Androka]] • [[Valan-javaboarim-pirenena Ranomafana]] • [[Valan-javaboarim-pirenena Tsimanampetsotsa]] • [[Valan-javaboarim-pirenena Zahamena]] • [[Valan-javaboarim-pirenena Zombitse-Vohibasia]]
== Loharano ==
{{Reflist}}
[[sokajy:toerana ao Madagasikara]]
[[sokajy:Valan-javaboahary ao Madagasikara]]
[[Sokajy:Faritra Melaky]]
jsg7ac1uazndn0nh3yfq2zqk95xlfat
Chernobyl
0
9364
1150130
1089066
2026-09-01T19:35:21Z
Summershell67
40902
1150130
wikitext
text/x-wiki
{{infobox tanàna
|anarana=Chernobyl <br />Чорнобиль {{uk}}<br />
|faritany=
|velarantany=
|isam-ponina=500
|firenena={{Okraina}}
| faritra =
|sary=|190px|
}}
[[Sary:ChernobylMIR.jpg|Sarintany maneho ny ny [[faritra]] misy an'i Chernobyl|190px|left|ankavanana|thumb]]
'''Chernobyl''' (amin'ny [[fiteny okrainiana]] : ''Чорнобиль (Chornobyl)'', na amin'ny [[fiteny rosy]] ''Чернобыль (Chernobyl)'') dia tanàna ao amin'ny [[oblasitra|oblasitr]]'i [[Kiev]], ao {{Okraina}}/ Ny toerana misy azy dia enina ambin'ny sivipolo kilometatra any avaratr'i Kiev.
Ny tanànan'i Chernobyl io dia fantatra amin'ny voina nitranga tany tamin'ny [[26 Aprily]] 1986 noho ny fiempon'ny reaktora niokleary. Ny tanàna akaiky indrindra aminy dia [[Pripiat]].
Ny [[mpihary niokleary]] dia dimy ambin'ny folo kilometatra any avaratr'i Chernobyl. Noho izany dia ao amin'ny [[velaram-piarovana manodidon'i Chernobyl|velaram-piarovana]] manodidon'ny mpihary no misy azy. Io velarana io dia manana tana telopolo kilometatra, izy io dia tokony ho tsy misy mponina miaina ary ny mpiasa ihany no afaka mankao.
== Jereo koa ==
* [[Okraina]]
Tanàna hafa any Okraina: [[Bakhmut]], [[Chernobyl]], [[Cherson]], [[Donetsk]], [[Kiev]], [[Kharkiv]], [[Lugansk]], [[Melitopol]], [[Mykolaiv]], [[Odessa]], [[Sevastopol]], [[Sumy]], [[Zaporizhia]]
{{vangovango|Okraina}}
[[Sokajy:Tanàna ao Okraina]]
[[Sokajy:Kaominina ao Okraina]]
[[Sokajy:Chernobyl]]
bu73kmyq6czaw0npmsdcb3dzbdixz24
Maria Helena
0
68262
1150113
937051
2026-09-01T15:51:07Z
~2026-43677-38
40632
1150113
wikitext
text/x-wiki
{{coord|23|35|S|53|10|W||}}
{{infobox tanàna
|anarana=Maria Helena
|velarantany= 486,234
|isam-ponina=5.956
|firenena={{BRA}}
|fanjakana = {{Paraná}}
}}
[[File:Parana Municip MariaHelena.svg|thumb|left|Maria Helena]]
I '''Maria Helena''' dia kaominina ao [[Brazila]], ao amin'i {{Paraná}}, ao amin'i [[Noroeste Paranaense]], [[Microregione di Umuarama|Umuarama]].
==Jeografia==
Ny velarantanin'ilay tanàna dia 486,234 kilometatra toradroa. Ny isam-ponina dia 5.956.
{{commonscat}}
[[sokajy:Tanàna ao Paraná]]
1r3c1v86ylq5cj2zry86wyop2etuxaa
1150114
1150113
2026-09-01T15:52:36Z
~2026-43677-38
40632
sary
1150114
wikitext
text/x-wiki
{{coord|23|35|S|53|10|W||}}
{{infobox tanàna
|anarana=Maria Helena
|velarantany= 486,234
|isam-ponina=5.956
|firenena={{BRA}}
|fanjakana = {{Paraná}}
|sary = Aqui erá um povoado chamado pedro borge nos anos 73 no municipio de Maria Helena Paraná mas está foto não e do lacal ai - panoramio.jpg
}}
[[File:Parana Municip MariaHelena.svg|thumb|left|Maria Helena]]
I '''Maria Helena''' dia kaominina ao [[Brazila]], ao amin'i {{Paraná}}, ao amin'i [[Noroeste Paranaense]], [[Microregione di Umuarama|Umuarama]].
==Jeografia==
Ny velarantanin'ilay tanàna dia 486,234 kilometatra toradroa. Ny isam-ponina dia 5.956.
{{commonscat}}
[[sokajy:Tanàna ao Paraná]]
0v9gxcjccfg85a35lzz7p1xb8c9e0bz
São Gabriel da Cachoeira
0
69630
1150120
1093677
2026-09-01T16:45:03Z
~2026-43677-38
40632
1150120
wikitext
text/x-wiki
{{coord|-0.118100|-67.085270}}
{{infobox tanàna
|anarana=São Gabriel da Cachoeira
|velarantany=109.184,9
|isam-ponina= 51.795
|firenena={{BRA}}
|fanjakana={{Amazonas}}
|sary=Bela Adormecida.jpg
|saina=Bandeira de São Gabriel da Cachoeira (AM).png
}}
[[File:Amazonas Municip SaoGabrieldaCachoeira.svg|thumb|left|Sao Gabriel da Cachoeira]]
I '''São Gabriel da Cachoeira''' dia kaominina ao [[Brazila]], ao amin'i {{Amazonas}}, ao amin'i [[Norte Amazonense]], [[Microregione di Rio Negro (Amazonas)|Rio Negro]].
==Jeografia==
Ny velarantanin'ilay tanàna dia 109.184,9 kilometatra toradroa. Ny isam-ponina dia 51.795.
{{commonscat|São Gabriel da Cachoeira}}
[[sokajy:Tanàna ao Amazonas]]
fd06uc89uqp3i9z4fswc2l6w5esn1o7
1150121
1150120
2026-09-01T16:45:30Z
~2026-43677-38
40632
1150121
wikitext
text/x-wiki
{{coord|-0.118100|-67.085270}}
{{infobox tanàna
|anarana=São Gabriel da Cachoeira
|velarantany=109.184,9
|isam-ponina= 51.795
|haavo = 90
|firenena={{BRA}}
|fanjakana={{Amazonas}}
|sary=Bela Adormecida.jpg
|saina=Bandeira de São Gabriel da Cachoeira (AM).png
}}
[[File:Amazonas Municip SaoGabrieldaCachoeira.svg|thumb|left|Sao Gabriel da Cachoeira]]
I '''São Gabriel da Cachoeira''' dia kaominina ao [[Brazila]], ao amin'i {{Amazonas}}, ao amin'i [[Norte Amazonense]], [[Microregione di Rio Negro (Amazonas)|Rio Negro]].
==Jeografia==
Ny velarantanin'ilay tanàna dia 109.184,9 kilometatra toradroa. Ny isam-ponina dia 51.795.
{{commonscat|São Gabriel da Cachoeira}}
[[sokajy:Tanàna ao Amazonas]]
octxbvohl3zuh9g0oumg98v8wjd2me7
Valentina Terechkova
0
225514
1150134
1122177
2026-09-02T01:56:46Z
InternetArchiveBot
25011
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
1150134
wikitext
text/x-wiki
{{infobox olona
|sary=
|anarana=Valentina Terechkova
|teraka=6 Martsa 1937
|maty=
|firenena={{Rosia}}, Firaisan'ny Repoblika Sosialista Sovietika
|mpiaraka=
|asa=
* [[mpanamory sambon-danitra]]
* [[mpanao politika]]
|taona niasàna=
}}
'''Valentina Terechkova''' dia mpanamory sambon-danitra, mpanao politika mizaka ny zom-pirenen'i [[Rosia]], [[Firaisan'ny Repoblika Sosialista Sovietika]] teraka ny 6 Martsa 1937
==Ny fiainany manokana==
Ny vadiny dia Andriyan Nikolayev.
== Asa sosialy ==
Tamin'ny 2011, voafidy tao amin'ny Duma State of Russia avy amin'ny antoko United Russia tao amin'ny lisitry ny faritra Yaroslavl izy. Tereshkova, miaraka amin'i Elena Mizulina, Irina Yarovaya ary Andrey Skoch <ref>[https://lenta.ru/tags/persons/skoch-andrey/ Андрей Владимирович Скоч: биография (lenta.ru)]</ref><ref>{{Cite web|title=Андрей Скоч: «Если хочешь быть счастливым — обязательно будь добрым»|url=https://www.business-vector.info/andrej-skoch-esli-hochesh-136683/|work=www.business-vector.info|date=2022-02-01|accessdate=2023-06-27|language=ru-RU|author=Бизнес-вектор|archive-date=2022-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220308230532/https://www.business-vector.info/andrej-skoch-esli-hochesh-136683/|url-status=dead}}</ref><ref>[https://pg21.ru/page66932 Андрей Скоч (pg21.ru)]</ref>, dia mpikambana ao amin'ny vondrona solombavambahoaka isan-tokony ho fiarovana ny soatoavina kristiana; Amin'izany fahafahana izany, dia nanohana ny fampidirana ny fanitsiana ny lalàm-panorenana Rosiana, araka izay, "Orthodoxy no fototry ny maha-pirenena sy ara-kolontsaina an'i Rosia." Filoha lefitry ny Komitin'ny Duma State momba ny rafitra federaly sy ny fitondrana tena eo an-toerana nanomboka ny 21 Desambra 2011.
== Jereo koa ==
* [[Biôgrafia]]
===Rohy ivelany===
* Ao amin'i Freebase: [https://www.freebase.com/m/01b90h] {{Wayback|url=https://www.freebase.com/m/01b90h |date=20160408170552 }}
[[sokajy:Biôgrafia]]
{{commonscat|Valentina Terechkova}}
[[sokajy:mpanamory sambon-danitra rosiana]]
[[sokajy:mpanao politika rosiana]
[[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1937]]
j5ot2imzdatqx4adxnwkv1ysdn8h9wn
Lavitrisa
0
288286
1150139
1125121
2026-09-02T08:45:56Z
Hasina Andriamanoelina
40823
1150139
wikitext
text/x-wiki
== Jereo koa ==
* [[aotra]]/[[Aotra|zerô]] - [[Iray|isa]]/[[iray]]/[[Iray|iraika]] - [[roa]] - [[telo]] - [[efatra]] - [[dimy]] - [[enina]] - [[fito]] - [[valo]] - [[sivy]]
* [[folo]] - [[roapolo]] - [[telopolo]] - [[efapolo]] - [[dimampolo]] - [[enimpolo]] - [[fitopolo]] - [[valopolo]] - [[sivifolo]]
* [[zato]] - [[arivo]] - [[alina]] - [[hetsy]] - [[tapitrisa]]
* [[Fanisana amin' ny teny malagasy]] - [[isa]] - [[tarehimarika]] - [[mpamaritra isa]]
== Rohy ivelany ==
* "[https://motmalgache.org/bins/manisa Manisa]", ''motmalgache.org''
kl4ocd73z0u7spundbr385bdkpuows7
Partido Novo
0
295995
1150118
1120901
2026-09-01T16:10:23Z
~2026-43677-38
40632
1150118
wikitext
text/x-wiki
[[File:NOVO Logo 2023.png|thumb|]]
Ny ''' Partido Novo''' (NOVO) ([[fiteny malagasy|malagasy]]: ''Antoko Vaovao'') (NOVO) dia antoko politika [[Brezila|breziliana]] elatra havanana naorina tamin'ny 2011 ary nisoratra anarana tamin'ny fomba ofisialy tamin'ny 2015.
Nisongadina tamin’ny toeran’ny antoko ny tsy fampiasana ny volam-panjakana. Taorian'ny andrana tsy nahomby namerina ny loharanon'ny Tahirim-bolan'ny Antoko, dia nampidirina tamin'ny fidiram-bola raikitra ireo. Tamin’ny alalan’ny fanomezana sy ny fandraisan’anjaran’ireo mpikambana ihany no nitazonana ny fety.
Ny foto-kevitry ny antoko dia ny fiarovana ny [[fahalalahana]] ara-toekarena. Tamin'ny Novambra 2024, dia nisy mpikambana 63.689
*[https://novo.org.br/ Homepage Novo]
[[Sokajy:Partido Novo]]
otci5kd6r33z970zp9wmdlx1mli4797
Dinika amin'ny mpikambana:Mammysou17
3
296580
1150122
1148393
2026-09-01T17:54:08Z
MediaWiki message delivery
6907
/* This Month in Education: August 2026 */ fizarana vaovao
1150122
wikitext
text/x-wiki
== This Month in Education: November 2025 ==
<div class="plainlinks" lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English. Please help to translate in your language.
<div style="text-align: center;">
<span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:2.9em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;">This Month in Education</span>
<span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:1.4em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;"> Volume 14 • Issue 11 • November 2025</span>
<div style="border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; font-size:larger; margin-bottom:0.2em">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/November 2025|Contents]] • [[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/November 2025/Headlines|Headlines]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe]]</div>
<div style="color:white; font-size:1.8em; font-family:Montserrat; background:#92BFB1;">In This Issue</div></div>
<div style="text-align: left; column-count: 2; column-width: 35em;">
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/Auckland Museum's Wiki Summer Student Programme is back for 2025 & 2026|Auckland Museum's Wiki Summer Student Programme is back for 2025 & 2026]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/Edu Wiki camp 2025 in Belgrade, Serbia|Edu Wiki camp 2025 in Belgrade, Serbia]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/Wikidata na Escola: estudantes da zona rural de Minas Gerais contribuem com dados sobre mulheres negras brasileiras|Wikidata na Escola: estudantes da zona rural de Minas Gerais contribuem com dados sobre mulheres negras brasileiras]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/190 students from Oteitza Lizeoa create 48 articles on the history of the Basque Country for Txikipedia in one day|190 students from Oteitza Lizeoa create 48 articles on the history of the Basque Country for Txikipedia in one day]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/2nd International Congress Wikimedia, Education, and Digital Cultures – WECUDI|2nd International Congress Wikimedia, Education, and Digital Cultures – WECUDI]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/Africa and Proud Leads Wiki Classroom Project Across Three Nigerian States|Africa and Proud Leads Wiki Classroom Project Across Three Nigerian States]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/November 2025November 2025/Annual Czech Wiki Conference took place on Saturday, Nov 8th|November 2025November 2025/Annual Czech Wiki Conference took place on Saturday, Nov 8th]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/EduWiki Meetup at GLAM Wiki Conference 2025|EduWiki Meetup at GLAM Wiki Conference 2025]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/Highly productive autumn education activities in Macedonia|Highly productive autumn education activities in Macedonia]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/Kannada Wikipedia Asian Month 2025: Edit-a-thon & Workshop Highlights from Loyola College, Karnataka|Kannada Wikipedia Asian Month 2025: Edit-a-thon & Workshop Highlights from Loyola College, Karnataka]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/Kosovo Wikivoyage Editathons in Gjakova and Krusha e Madhe|Kosovo Wikivoyage Editathons in Gjakova and Krusha e Madhe]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/Ukrainian educators create open lesson plans based on the «Reading Wikipedia in the Classroom» course|Ukrainian educators create open lesson plans based on the «Reading Wikipedia in the Classroom» course]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/United Architects of the Philippines Student Auxiliary – University of Nueva Caceres joins Wikisource Training|United Architects of the Philippines Student Auxiliary – University of Nueva Caceres joins Wikisource Training]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/Videos on Teaching Experiences with Wikipedia, Wikidata, Commons, and OSM|Videos on Teaching Experiences with Wikipedia, Wikidata, Commons, and OSM]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/Wiki as a tool for technological empowerment of indigenous knowledge|Wiki as a tool for technological empowerment of indigenous knowledge]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/Wiki Science Competition in Albania and Kosovo|Wiki Science Competition in Albania and Kosovo]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/Wiki Workshop 2026 Call for Contributions|Wiki Workshop 2026 Call for Contributions]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/Wikipedia Contribution with Faculty of Mathematical and Natural Sciences Students in Kosovo|Wikipedia Contribution with Faculty of Mathematical and Natural Sciences Students in Kosovo]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/Impact of Wikimedia Rwanda Wiki Clubs in Growth of Wikimedia User Group Rwanda Community|Impact of Wikimedia Rwanda Wiki Clubs in Growth of Wikimedia User Group Rwanda Community]]
</div>
<div style="margin-top:10px; text-align: center; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[:m:User:ZI Jony|ZI Jony]] 30 Novambra 2025 à 13:46 (UTC)</div>
</div>
<!-- Message envoyé par User:ZI Jony@metawiki en utilisant la liste sur https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/This_Month_in_Education&oldid=29716809 -->
:Hi @[[Mpikambana:ZI Jony|ZI Jony]] I’m happy to help with the translation.Just to clarify, I translate the entire "This Month in Education" section, including all the articles listed, or only on specific parts such headlines or certain sections? Do I translate them directly on Meta-wiki? Thank you [[Mpikambana:Mammysou17|Mammysou17]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Mammysou17|resaka]]) 30 Novambra 2025 à 15:00 (UTC)
::@[[Mpikambana:Mammysou17|Mammysou17]], thanks for the translation. I would appreciate if you could translate in Meta-Wiki as well. [[User:ZI Jony|<span style="color:#8B0000">'''ZI Jony'''</span>]] [[Meta:SWMT|<sup><span style="color:Green"><i>(SWMT)</i></span></sup>]] 30 Novambra 2025 à 15:42 (UTC)
:::Hi, here is the translation in Malagasy language. I would like to ask if there’s a specific format or platform where these translations should be submitted? I'm happy to collaborate.
:::'''<big>Ny Fampianarana amin’ity Volana ity</big>'''
:::'''Fizarana faha-14 • Laharana faha-11 • Novambra 2025'''
:::[[metawiki:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/November 2025|Votoaty]] • [[metawiki:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/November 2025/Headlines|Lohateny]] • [[metawiki:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Misoratana anarana]]
:::Ao amin'ity laharana ity
:::* [[metawiki:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/Auckland Museum's Wiki Summer Student Programme is back for 2025 & 2026|Tafaverina indray ny Programa ho an'ny Mpianatra Wiki amin'ny Fahavaratra ao amin'ny Mozean'i Auckland ho an'ny taona 2025 & 2026]]
:::* [[metawiki:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/Edu Wiki camp 2025 in Belgrade, Serbia|Toby Edu Wiki 2025 any Belgrade, Serbia]]
:::* [[metawiki:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/Wikidata na Escola: estudantes da zona rural de Minas Gerais contribuem com dados sobre mulheres negras brasileiras|Wikidata any an-tsekoly: Mpianatra avy any amin'ny faritra ambanivohitra ao Minas Gerais mandray anjara amin'ny fanomezana angon-drakitra momba ny vehivavy mainty breziliàna]]
:::* [[metawiki:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/190 students from Oteitza Lizeoa create 48 articles on the history of the Basque Country for Txikipedia in one day|Mpianatra 190 avy any Oteitza Lizeoa no namorona lahatsoratra 48 momba ny tantaran'ny Firenena Basque ho an'ny Txikipedia tao anatin'ny iray andro]]
:::* [[metawiki:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/2nd International Congress Wikimedia, Education, and Digital Cultures – WECUDI|Kongresy Iraisam-pirenena faha-2 Wikimedia, Fanabeazana, ary Kolontsaina Nomerika – WECUDI]]
:::* [[metawiki:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/Africa and Proud Leads Wiki Classroom Project Across Three Nigerian States|Tetikasa Africa and Proud Leads Wiki Classroom manerana ny Fanjakana Nizeriana Telo]]
:::* [[metawiki:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/November 2025November 2025/Annual Czech Wiki Conference took place on Saturday, Nov 8th|Novambra 2025Novambra 2025/Fihaonambe Wiki Tseky isan-taona natao ny Sabotsy 8 Novambra]]
:::* [[metawiki:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/EduWiki Meetup at GLAM Wiki Conference 2025|Fihaonana EduWiki tao amin'ny Fihaonambe Wiki GLAM 2025]]
:::* [[metawiki:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/Highly productive autumn education activities in Macedonia|Hetsika fanabeazana fararano tena mahomby tany Makedonia]]
:::* [[metawiki:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/Kannada Wikipedia Asian Month 2025: Edit-a-thon & Workshop Highlights from Loyola College, Karnataka|Volana Aziatika Wikipedia Kannada 2025: Edit-a-thon & Hevitry ny atrikasa avy amin'ny Loyola College, Karnataka]]
:::* [[metawiki:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/Kosovo Wikivoyage Editathons in Gjakova and Krusha e Madhe|Kosovo Wikivoyage Editathons natao tany Gjakova sy Krusha e Madhe]]
:::* [[metawiki:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/Ukrainian educators create open lesson plans based on the «Reading Wikipedia in the Classroom» course|Mpanabe Okrainiana mamorona drafi-pampianarana misokatra mifototra amin'ny taranja «Famakiana ny Wikipedia ao an-dakilasy»]]
:::* [[metawiki:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/United Architects of the Philippines Student Auxiliary – University of Nueva Caceres joins Wikisource Training|Mpanampy Mpianatra ao amin'ny United Architects of the Philippines – University of Nueva Caceres dia nanatevin-daharana ny Fanofanana momba ny Wikisource]]
:::* [[metawiki:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/Videos on Teaching Experiences with Wikipedia, Wikidata, Commons, and OSM|Horonantsary momba ny Traikefam-pampianarana miaraka amin'ny Wikipedia, Wikidata, Commons, ary OSM]]
:::* [[metawiki:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/Wiki as a tool for technological empowerment of indigenous knowledge|Wiki ho fitaovana amin'ny fanomezan-danja ara-teknolojia momba ny fahalalana indizeny]]
:::* [[metawiki:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/Wiki Science Competition in Albania and Kosovo|Fifaninanana Wiki Science any Albania sy Kosovo]]
:::* [[metawiki:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/Wiki Workshop 2026 Call for Contributions|Antso ho an'ny Fandraisana Anjara amin'ny Atrikasa Wiki 2026]]
:::* [[metawiki:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/Wikipedia Contribution with Faculty of Mathematical and Natural Sciences Students in Kosovo|Fandraisana anjara amin'ny Wikipedia miaraka amin'ny Fakiolten'ny Mpianatra Matematika sy Siansa Voajanahary ao Kosovo]]
:::* [[metawiki:Special:MyLanguage/Education/News/November 2025/Impact of Wikimedia Rwanda Wiki Clubs in Growth of Wikimedia User Group Rwanda Community|Ny fiantraikan'ny Klioba Wiki Wikimedia Rwanda amin'ny Fitomboan'ny Vondrona Mpampiasa Wikimedia Rwanda]]
:::[[Mpikambana:Mammysou17|Mammysou17]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Mammysou17|resaka]]) 2 Desambra 2025 à 14:19 (UTC)
== This Month in Education: December 2025 ==
<div class="plainlinks" lang="en" dir="ltr">
<div style="text-align: center;">
<span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:2.9em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;">This Month in Education</span>
<span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:1.4em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;"> Volume 14 • Issue 12 • December 2025</span>
<div style="border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; font-size:larger; margin-bottom:0.2em">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/December 2025|Contents]] • [[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/December 2025/Headlines|Headlines]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe]]</div>
<div style="color:white; font-size:1.8em; font-family:Montserrat; background:#92BFB1;">In This Issue</div></div>
<div style="text-align: left; column-count: 2; column-width: 35em;">
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/December 2025/WikiLatih Wiktionary with the Goethe-Institut: Strengthening the Digital Presence of Indonesia’s Local Languages|WikiLatih Wiktionary with the Goethe-Institut: Strengthening the Digital Presence of Indonesia’s Local Languages]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/December 2025/Wiki in schools - Architecture and Open Heritage|Wiki in schools - Architecture and Open Heritage]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/December 2025/What are the challenges and opportunities in scientific dissemination? Reflecting on the topic in the Brazilian context|What are the challenges and opportunities in scientific dissemination? Reflecting on the topic in the Brazilian context]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/December 2025/WikipediaxAI: Wikipedia, AI, and the future of knowledge|WikipediaxAI: Wikipedia, AI, and the future of knowledge]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/December 2025/Wikipedia at University Another year of working alongside higher education institutions in Argentina|Wikipedia at University Another year of working alongside higher education institutions in Argentina]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/December 2025/WAM - Tulu Edit-a-thon & Workshop in St Aloysius University |WAM - Tulu Edit-a-thon & Workshop in St Aloysius University]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/December 2025/Visibilizando memórias negras: estudantes da UFRGS ampliam a Wikipédia com foco na imprensa e no associativismo pós-abolição|Visibilizando memórias negras: estudantes da UFRGS ampliam a Wikipédia com foco na imprensa e no associativismo pós-abolição]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/December 2025/Transforming Education Through Wikimedia in Kosovo: 2025|Transforming Education Through Wikimedia in Kosovo: 2025]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/December 2025/New WikiClubs and educational partnership in Albania|New WikiClubs and educational partnership in Albania]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/December 2025/New WikiClub with the Dibra Youth Center in Albania|New WikiClub with the Dibra Youth Center in Albania]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/December 2025/Landmark Educational Initiatives and Wikimedia Programs Transform Learning in 2025|Landmark Educational Initiatives and Wikimedia Programs Transform Learning in 2025]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/December 2025/Knowledge in the Digital Age: A WMUK Collaborative Workshop|Knowledge in the Digital Age: A WMUK Collaborative Workshop]]
</div>
<div style="margin-top:10px; text-align: center; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[:m:User:ZI Jony|ZI Jony]] 17 Desambra 2025 à 14:21 (UTC)</div>
</div>
<!-- Message envoyé par User:ZI Jony@metawiki en utilisant la liste sur https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/This_Month_in_Education&oldid=29814101 -->
== This Month in Education: January 2026 ==
<div class="plainlinks" lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English. Please help to translate in your language.
<div style="text-align: center;">
<span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:2.9em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;">This Month in Education</span>
<span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:1.4em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;"> Volume 15 • Issue 1 • January 2026</span>
<div style="border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; font-size:larger; margin-bottom:0.2em">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/January 2026|Contents]] • [[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/January 2026/Headlines|Headlines]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe]]</div>
<div style="color:white; font-size:1.8em; font-family:Montserrat; background:#92BFB1;">In This Issue</div></div>
<div style="text-align: left; column-count: 2; column-width: 35em;">
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/Strengthening Wikimedia Education and Digital Literacy in 2026|Strengthening Wikimedia Education and Digital Literacy in 2026]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/Dzongkha Wikipedia Education Program in Bhutan|Dzongkha Wikipedia Education Program in Bhutan]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/Wikipedia Education Program - Train The Trainer in Nepal|Wikipedia Education Program – Train The Trainer in Nepal]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/Wikipedia 25 celebration in the Igbo Wiki Fan Club Alvan and IMSU|Wikipedia 25 celebration in the Igbo Wiki Fan Club Alvan and IMSU]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/CBSUA boosts Open Knowledge and Local Culture through expanded Wiki Education Program|CBSUA boosts Open Knowledge and Local Culture through expanded Wiki Education Program]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/WikiChallenge African Schools: Young voices, real impact, and continued (reasonable) growth|WikiChallenge African Schools: Young voices, real impact, and continued (reasonable) growth]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/Updates on Auckland Museum Summer Student Programme|Updates on Auckland Museum Summer Student Programme]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/Stronger and bolder Wikiforhumanrights 2025 in Anambra Network|Stronger and bolder Wikiforhumanrights 2025 in Anambra Network]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/Official Opening of IFAK Secondary School Wiki Club: Engaging Youth in Learning Through Open Knowledge|Official Opening of IFAK Secondary School Wiki Club: Engaging Youth in Learning Through Open Knowledge]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/Greetings from the Jeronim de Rada WikiClub in Elbasan, Albania, for Christmas 2025|Greetings from the Jeronim de Rada WikiClub in Elbasan, Albania, for Christmas 2025]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/Great and productive final activities of 2025 Wikimedia MKD education programme|Great and productive final activities of 2025 Wikimedia MKD education programme]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/Envisioning an Open Future together - WikiForAll|Envisioning an Open Future together – WikiForAll]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/A look back: reviewing the main education activities in Brazil in 2025|A look back: reviewing the main education activities in Brazil in 2025]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/A 147-Year-Old Institution Celebrates 25 Years of Wikipedia: St Aloysius University and the Spirit of Open Knowledge|A 147-Year-Old Institution Celebrates 25 Years of Wikipedia: St Aloysius University and the Spirit of Open Knowledge]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/¡Celebrando 25 años de conocimiento libre! El Proyecto "25x25" llega a las aulas de Córdoba, Argentina|Celebrating 25 years of free knowledge! The '25x25' Project reaches the classrooms of Córdoba, Argentina]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/A atuação em rede da Universidade Federal de Juiz de Fora para a difusão do conhecimento livre na Wikipédia|The collaborative efforts of the Federal University of Juiz de Fora for the dissemination of free knowledge on Wikipedia]]
</div>
<div style="margin-top:10px; text-align: center; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[:m:User:ZI Jony|ZI Jony]] 28 Janoary 2026 à 18:26 (UTC)</div>
</div>
<!-- Message envoyé par User:ZI Jony@metawiki en utilisant la liste sur https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/This_Month_in_Education&oldid=29951116 -->
:Hi @[[Mpikambana:ZI Jony|ZI Jony]]. Thank you for the message, we'll translate them [[Mpikambana:Mammysou17|Mammysou17]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:Mammysou17|resaka]]) 29 Janoary 2026 à 14:45 (UTC)
== This Month in Education: February 2026 ==
<div class="plainlinks" lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English. Please help to translate in your language.
<div style="text-align: center;">
<span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:2.9em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;">This Month in Education</span>
<span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:1.4em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;"> Volume 15 • Issue 2 • February 2026</span>
<div style="border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; font-size:larger; margin-bottom:0.2em">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/February 2026|Contents]] • [[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/February 2026/Headlines|Headlines]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe]]</div>
<div style="color:white; font-size:1.8em; font-family:Montserrat; background:#92BFB1;">In This Issue</div></div>
<div style="text-align: left; column-count: 2; column-width: 35em;">
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Cairo University Spanish Language Volunteers document Madrid’s Historic and Contemporary Palaces|Cairo University Spanish Language Volunteers document Madrid’s Historic and Contemporary Palaces]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Celebrating 25 Years of Wikipedia in Uzbekistan|Celebrating 25 Years of Wikipedia in Uzbekistan]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Encontro da Rede Latino Americana de Inteligência Artificial Feminista: construindo futuros possíveis|Meeting of the Latin American Network of Feminist Artificial Intelligence: building possible futures]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Farewelling the Auckland Museum Summer Students|Farewelling the Auckland Museum Summer Students]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Inclusive Climate Learning with Wikimedia Reaches Special School in Kumasi|Inclusive Climate Learning with Wikimedia Reaches Special School in Kumasi]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Introducing Wikimedia in Academic curriculum for students of higher education in universities of Telangana |Introducing Wikimedia in Academic curriculum for students of higher education in universities of Telangana]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Learning from Finland: Edit-a-thon on Finnish Education set to take place in Belgrade|Learning from Finland: Edit-a-thon on Finnish Education set to take place in Belgrade]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Library of IME-USP Workshop: Edits in History of Mathematics|Library of IME-USP Workshop: Edits in History of Mathematics]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/LitFest 2026: Room to Dream to amplify local voices across Wikimedia|LitFest 2026: Room to Dream to amplify local voices across Wikimedia]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/New online workshops for the German language Wikipedia|New online workshops for the German language Wikipedia]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Road to Wiki Cohort 1: Building India's Next Generation of Wikimedia Technical Contributors|Road to Wiki Cohort 1: Building India's Next Generation of Wikimedia Technical Contributors]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/The history of the Wikimedia movement in a Brazil: a book about stories and projects|The history of the Wikimedia movement in a Brazil: a book about stories and projects]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Wiki Club Federal Government Boys College Celebrates Mother Tongue Day|Wiki Club Federal Government Boys College Celebrates Mother Tongue Day]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Wiki Club Minalabac joins Freedom to Read 2026: One World, Many Languages|Wiki Club Minalabac joins Freedom to Read 2026: One World, Many Languages]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Wiki Love Folklore Photowalk at Khajuraho Dance Festival 2026|Wiki Love Folklore Photowalk at Khajuraho Dance Festival 2026]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Wiki Loves Fish Workshop Empowers Students to Document Coastal Biodiversity|Wiki Loves Fish Workshop Empowers Students to Document Coastal Biodiversity]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/WikiCendekia 2026: Insights from our training of admins in Indonesia|WikiCendekia 2026: Insights from our training of admins in Indonesia]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Wikimedia MKD's activities- new wiki club and a lots of new training workshops|Wikimedia MKD's activities- new wiki club and a lots of new training workshops]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/WikiPatrimoine Senghor : Valorisation du patrimoine culturel africain à l'Université Senghor|WikiPatrimoine Senghor : Valuation of African cultural heritage at the University Senghor]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Wikipedia Turns 25: Young Voices, Big Future|Wikipedia Turns 25: Young Voices, Big Future]]
</div>
<div style="margin-top:10px; text-align: center; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[:m:User:ZI Jony|ZI Jony]] 3 Martsa 2026 à 11:55 (UTC)</div>
</div>
<!-- Message envoyé par User:ZI Jony@metawiki en utilisant la liste sur https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/This_Month_in_Education&oldid=30155806 -->
== This Month in Education: March 2026 ==
<div class="plainlinks" lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English. Please help to translate in your language.
<div style="text-align: center;">
<span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:2.9em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;">This Month in Education</span>
<span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:1.4em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;"> Volume 15 • Issue 3 • March 2026</span>
<div style="border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; font-size:larger; margin-bottom:0.2em">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/March 2026|Contents]] • [[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/March 2026/Headlines|Headlines]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe]]</div>
<div style="color:white; font-size:1.8em; font-family:Montserrat; background:#92BFB1;">In This Issue</div></div>
<div style="text-align: left; column-count: 2; column-width: 35em;">
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/Advancing 21st-Century Education: Proposal to Establish the Yorùbá Wikipedia Fan Club at Arolu College of Education, Ilemona|Advancing 21st-Century Education: Proposal to Establish the Yorùbá Wikipedia Fan Club at Arolu College of Education, Ilemona]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/Awareness Programme on Language and Culture Protection by KWUG|Awareness Programme on Language and Culture Protection by KWUG]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/Teachers from Various Institutions in Rio de Janeiro Explore Wikipedia as a Means of Preserving Memory and Checking Sources|Teachers from Various Institutions in Rio de Janeiro Explore Wikipedia as a Means of Preserving Memory and Checking Sources]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/Edu Wiki Nigeria Co-Founder Facilitates Textbook Donation to AHAJAS Integrated School, Gombe|Edu Wiki Nigeria Co-Founder Facilitates Textbook Donation to AHAJAS Integrated School, Gombe]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/Inside Wikimedia Ukraine's education program|Inside Wikimedia Ukraine's education program]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/Karavali Wikimedians at Mangaluru Design Summit 2026|Karavali Wikimedians at Mangaluru Design Summit 2026]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/One School, One Article Campaign Wrap Up|One School, One Article Campaign Wrap Up]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/Seeds of Knowledge: A Wiki Project that Sparked a Community at ADUN|Seeds of Knowledge: A Wiki Project that Sparked a Community at ADUN]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/Student workshops at Serbian Universities: enriching Wikipedia with topics on culture and technology|Student workshops at Serbian Universities: enriching Wikipedia with topics on culture and technology]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/The Open Knowledge Alliance: Wikimedia and Libraries|The Open Knowledge Alliance: Wikimedia and Libraries]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/Wikimedia CR published updated guide for beginners|Wikimedia CR published updated guide for beginners]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/Wikimedia goes back to the classroom in Brazil|Wikimedia goes back to the classroom in Brazil]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/Workshop on Feminism and Folklore 2026 by Wiki Club SATI|Workshop on Feminism and Folklore 2026 by Wiki Club SATI]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/“Wikimedia MKD in Action: Teacher Conferences and Education Activities|“Wikimedia MKD in Action: Teacher Conferences and Education Activities]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/Wikipedia & Libraries: Building New Contributors|Wikipedia & Libraries: Building New Contributors]]
</div>
<div style="margin-top:10px; text-align: center; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[:m:User:ZI Jony|ZI Jony]] 1 Aprily 2026 à 10:21 (UTC)</div>
</div>
<!-- Message envoyé par User:ZI Jony@metawiki en utilisant la liste sur https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/This_Month_in_Education&oldid=30317659 -->
== Welcome to Wiki Project Med! ==
{| cellspacing="8" cellpadding="0" style="width:100%; clear:both; margin:0.5em auto; background-color:#EAF2FF; border:1px solid #4a0000;"
| [[File:Medical translation.svg|250x250px]]
|
Hi '''{{PAGENAME}}'''!
Thank you for your recent contributions to [[mdwiki:WikiProjectMed:Wiki_Project_Med_Foundation|Wiki Project Med]].
We are glad to have you as part of our translation task force, helping make reliable medical information accessible to more people worldwide, both online and offline.
Please check this onboarding course [https://sites.google.com/wikiprojectmed.org/mdwiki-onboarding-course/] to learn more about our translation process.
'''After every translation, please ensure the following steps are done:'''
*Confirm that you have chosen the best title or properly translated the title.
*Add suitable categories.
*Check that the infobox is correctly translated and complete.
*Make sure you have followed your language-specific Wikipedia guidelines.
*After publishing your translation, if you receive any comments from the reviewers please reply and coordinate with them.
Following this checklist helps us collaborate positively and effectively with local Wikipedia reviewers. If you have any questions or need support, please feel free to get in touch.
Thank you for contributing your time and skills to this important work.
-- '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' Team
|} [[Mpikambana:CeylonChingu|CeylonChingu]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:CeylonChingu|resaka]]) 13 Aprily 2026 à 10:15 (UTC)
== This Month in Education: April 2026 ==
<div class="plainlinks" lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English. Please help to translate in your language.
<div style="text-align: center;">
<span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:2.9em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;">This Month in Education</span>
<span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:1.4em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;"> Volume 15 • Issue 4 • April 2026</span>
<div style="border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; font-size:larger; margin-bottom:0.2em">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/April 2026|Contents]] • [[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/April 2026/Headlines|Headlines]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe]]</div>
<div style="color:white; font-size:1.8em; font-family:Montserrat; background:#92BFB1;">In This Issue</div></div>
<div style="text-align: left; column-count: 2; column-width: 35em;">
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/April 2026/Empowering Knowledge: Wikimedia MKD Education Update|Empowering Knowledge: Wikimedia MKD Education Update]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/April 2026/WikiScholar: A School-Level Initiative to Promote Free Knowledge in Bangladesh|WikiScholar: A School-Level Initiative to Promote Free Knowledge in Bangladesh]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/April 2026/Wikipedia for School 2025–2026: A Competition That Continued Despite Frost, Power Outages, and War|Wikipedia for School 2025–2026: A Competition That Continued Despite Frost, Power Outages, and War]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/April 2026/Wikimedia UK and Thoughtful delivery new media literacy teacher training course|Wikimedia UK and Thoughtful delivery new media literacy teacher training course]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/April 2026/Wikimedia CR supporting SDG's in Czech schools|Wikimedia CR supporting SDG's in Czech schools]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/April 2026/University Students’ Mandatory Internships at Wikimedia Armenia|University Students’ Mandatory Internships at Wikimedia Armenia]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/April 2026/Third year of collaboration with Aleksandër Xhuvani University in Elbasan, Albania|Third year of collaboration with Aleksandër Xhuvani University in Elbasan, Albania]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/April 2026/Students Discover Open Source and Learn Wikipedia and Wikidata Skills for the First Time in Zarqa, Jordan|Students Discover Open Source and Learn Wikipedia and Wikidata Skills for the First Time in Zarqa, Jordan]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/April 2026/Leveraging on Wikipedia as a tool for curbing Health Misinformation and Disinformation in Akwa Ibom and Rivers State, Nigeria|Leveraging on Wikipedia as a tool for curbing Health Misinformation and Disinformation in Akwa Ibom and Rivers State, Nigeria]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/April 2026/Governance and Public Knowledge: Wikipedia as a Learning Tool in Sustainability Education through UNESCO Designated Sites|Governance and Public Knowledge: Wikipedia as a Learning Tool in Sustainability Education through UNESCO Designated Sites]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/April 2026/A month full of encounters with students in Brazil|A month full of encounters with students in Brazil]]
</div>
<div style="margin-top:10px; text-align: center; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[:m:User:ZI Jony|ZI Jony]] 27 Aprily 2026 à 16:01 (UTC)</div>
</div>
<!-- Message envoyé par User:ZI Jony@metawiki en utilisant la liste sur https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/This_Month_in_Education&oldid=30406002 -->
== This Month in Education: May 2026 ==
<div class="plainlinks" lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English. Please help to translate in your language.
<div style="text-align: center;">
<span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:2.9em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;">This Month in Education</span>
<span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:1.4em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;"> Volume 15 • Issue 5 • May 2026</span>
<div style="border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; font-size:larger; margin-bottom:0.2em">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/May 2026|Contents]] • [[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/May 2026/Headlines|Headlines]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe]]</div>
<div style="color:white; font-size:1.8em; font-family:Montserrat; background:#92BFB1;">In This Issue</div></div>
<div style="text-align: left; column-count: 2; column-width: 35em;">
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/May 2026/Teaching innovation with Wikimedia. Shared experiences in Spanish Universities|Teaching innovation with Wikimedia. Shared experiences in Spanish Universities]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/May 2026/Editing Wikipedia with Viktor Hygo High School in Albania|Editing Wikipedia with Viktor Hygo High School in Albania]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/May 2026/Debating free license in Brazil|Debating free license in Brazil]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/May 2026/Microclimatic Explainers: A short-form media approach to build micro-level environmental awareness in India|Microclimatic Explainers: A short-form media approach to build micro-level environmental awareness in India]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/May 2026/Ukraine publishes the first academic collection of papers on Wikipedia and Wikimedia Projects|Ukraine publishes the first academic collection of papers on Wikipedia and Wikimedia Projects]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/May 2026/Wiki Digital Youth Club Launches in Tanzania: Youth Build Digital Skills Through Competitive Quest Challenges|Wiki Digital Youth Club Launches in Tanzania: Youth Build Digital Skills Through Competitive Quest Challenges]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/May 2026/Wiki Youth Participation in Building Rwanda’s Open Knowledge Ecosystem|Wiki Youth Participation in Building Rwanda’s Open Knowledge Ecosystem]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/May 2026/Wikimedia Digi-Youth Club in Nigeria|Wikimedia Digi-Youth Club in Nigeria]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/May 2026/Wikimedia MKD's Education News & Activities|Wikimedia MKD's Education News & Activities]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/May 2026/Wikipedia Serbia's interns and Wiki Ambassadors provide crucial support towards end of the school year|Wikipedia Serbia's interns and Wiki Ambassadors provide crucial support towards end of the school year]]
</div>
<div style="margin-top:10px; text-align: center; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[:m:User:ZI Jony|ZI Jony]] 1 Jiona 2026 à 16:52 (UTC)</div>
</div>
<!-- Message envoyé par User:ZI Jony@metawiki en utilisant la liste sur https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/This_Month_in_Education&oldid=30604297 -->
== This Month in Education: June 2026 ==
<div class="plainlinks" lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English. Please help to translate in your language.
<div style="text-align: center;">
<span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:2.9em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;">This Month in Education</span>
<span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:1.4em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;"> Volume 15 • Issue 6 • June 2026</span>
<div style="border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; font-size:larger; margin-bottom:0.2em">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/June 2026|Contents]] • [[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/June 2026/Headlines|Headlines]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe]]</div>
<div style="color:white; font-size:1.8em; font-family:Montserrat; background:#92BFB1;">In This Issue</div></div>
<div style="text-align: left; column-count: 2; column-width: 35em;">
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Wikipedia Editathon at Dinajpur Govt. College: Empowering Graduate Students in the Open Knowledge Movement|Wikipedia Editathon at Dinajpur Govt. College: Empowering Graduate Students in the Open Knowledge Movement]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Wikimedia Serbia prepares for Edu Wiki camp 2026|Wikimedia Serbia prepares for Edu Wiki camp 2026]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Wiki Digi-Youth Clubs pilot explores challenge-based learning across three countries|Wiki Digi-Youth Clubs pilot explores challenge-based learning across three countries]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Why the EduWiki Hub Starter Kit Matters for the Future of Education|Why the EduWiki Hub Starter Kit Matters for the Future of Education]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Portuguese Universities adopt free knowledge tools: Wikipedia is the favorite|Portuguese Universities adopt free knowledge tools: Wikipedia is the favorite]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Translating on Wikipedia used as extra – credit assignment in University of Prishtina, Kosovo|Translating on Wikipedia used as extra – credit assignment in University of Prishtina, Kosovo]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Strengthening Wikimedia Education Through Community Learning and Digital Literacy Initiatives|Strengthening Wikimedia Education Through Community Learning and Digital Literacy Initiatives]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Small Group, Big Impact: Building Skills Through the Wikimedia Volunteer Focus Group in Botswana|Small Group, Big Impact: Building Skills Through the Wikimedia Volunteer Focus Group in Botswana]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/"25x25 Project – Celebrating Wikipedia" in Córdoba, Argentina|"25x25 Project – Celebrating Wikipedia" in Córdoba, Argentina]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Mapping and gathering educational activities on Wiki in Brazilian universities|Mapping and gathering educational activities on Wiki in Brazilian universities]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Growing Wiki Education in the Philippines: Highlights from Bikol WikiConference 2026|Growing Wiki Education in the Philippines: Highlights from Bikol WikiConference 2026]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/From Mentee to Builder: Six Months in the EduWiki Hub Mentorship Program|From Mentee to Builder: Six Months in the EduWiki Hub Mentorship Program]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/EduWiki Hub publishes its first Community Newsletter|EduWiki Hub publishes its first Community Newsletter]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Click, Capture, and Contribute: Scaling Open Knowledge Through Mobile Photography|Click, Capture, and Contribute: Scaling Open Knowledge Through Mobile Photography]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Education in Action: Limkokwing School Adoption Program 2026 and Wikimedia Learning Outcomes|Education in Action: Limkokwing School Adoption Program 2026 and Wikimedia Learning Outcomes]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Impact of Wiki Digi youth Clubs initiative in education of Rwanda|Impact of Wiki Digi youth Clubs initiative in education of Rwanda]]
</div>
<div style="margin-top:10px; text-align: center; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[:m:User:ZI Jony|ZI Jony]] 28 Jiona 2026 à 04:15 (UTC)</div>
</div>
<!-- Message envoyé par User:ZI Jony@metawiki en utilisant la liste sur https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/This_Month_in_Education&oldid=30725833 -->
== This Month in Education: July 2026 ==
<div class="plainlinks" lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English. Please help to translate in your language.
<div style="text-align: center;">
<span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:2.9em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;">This Month in Education</span>
<span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:1.4em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;"> Volume 15 • Issue 7 • July 2026</span>
<div style="border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; font-size:larger; margin-bottom:0.2em">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/July 2026|Contents]] • [[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/July 2026/Headlines|Headlines]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe]]</div>
<div style="color:white; font-size:1.8em; font-family:Montserrat; background:#92BFB1;">In This Issue</div></div>
<div style="text-align: left; column-count: 2; column-width: 35em;">
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/July 2026/Practical Wikipedia Training for Teachers Held in Tetovo, Macedonia|Practical Wikipedia Training for Teachers Held in Tetovo, Macedonia]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/July 2026/Wikimedia Ukraine at the Teachers of the Future Festival|Wikimedia Ukraine at the Teachers of the Future Festival]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/July 2026/Six Months of Growth, Learning, and Impact: My Journey as an EduWiki Mentor|Six Months of Growth, Learning, and Impact: My Journey as an EduWiki Mentor]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/July 2026/PhilWiki Community pays homage to Antoine de Saint-Exupéry at Wikimania Paris 2026|PhilWiki Community pays homage to Antoine de Saint-Exupéry at Wikimania Paris 2026]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/July 2026/Google25 Expands Tamil Wikipedia Community|Google25 Expands Tamil Wikipedia Community]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/July 2026/Edu Wiki camp gathers Serbian youth around the topic of open knowledge|Edu Wiki camp gathers Serbian youth around the topic of open knowledge]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/July 2026/Cátedra Glaciares: A Collaborative Experience for the Study and Conservation of Colombia’s Cryosphere|Cátedra Glaciares: A Collaborative Experience for the Study and Conservation of Colombia’s Cryosphere]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/July 2026/Continuing Wiki education partnerships in Brazil|Continuing Wiki education partnerships in Brazil]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/July 2026/Building EduWiki in Albania: From school outreach to student contributions in Wikimedia projects|Building EduWiki in Albania: From school outreach to student contributions in Wikimedia projects]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/July 2026/1Lib1Ref WUGN Kaduna, 2026|1Lib1Ref WUGN Kaduna, 2026]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/July 2026/We create the first master class on access to knowledge and open technology in collaboration with National Autonomous University of Mexico, UNAM|We create the first master class on access to knowledge and open technology in collaboration with National Autonomous University of Mexico, UNAM]]
</div>
<div style="margin-top:10px; text-align: center; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[:m:User:ZI Jony|ZI Jony]] 30 Jolay 2026 à 19:47 (UTC)</div>
</div>
<!-- Message envoyé par User:ZI Jony@metawiki en utilisant la liste sur https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/This_Month_in_Education&oldid=30838310 -->
== This Month in Education: August 2026 ==
<div class="plainlinks" lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English. Please help to translate in your language.
<div style="text-align: center;">
<span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:2.9em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;">This Month in Education</span>
<span style="font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:1.4em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;"> Volume 15 • Issue 8 • August 2026</span>
<div style="border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; font-size:larger; margin-bottom:0.2em">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/August 2026|Contents]] • [[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/August 2026/Headlines|Headlines]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe]]</div>
<div style="color:white; font-size:1.8em; font-family:Montserrat; background:#92BFB1;">In This Issue</div></div>
<div style="text-align: left; column-count: 2; column-width: 35em;">
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/August 2026/Coordinating Wikimedia's Presence in Iraqi Universities|Coordinating Wikimedia's Presence in Iraqi Universities]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/August 2026/The EduWiki Hub Starter Kit Is Now Available in Spanish|The EduWiki Hub Starter Kit Is Now Available in Spanish]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/August 2026/Wiki and democracy campaign launches in Brazil|Wiki and democracy campaign launches in Brazil]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/August 2026/Wiki Clubs strengthen youth participation in open knowledge in the Philippines|Wiki Clubs strengthen youth participation in open knowledge in the Philippines]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/August 2026/Wikidata for research in the UI1|Wikidata for research in the UI1]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/August 2026/Nupe Wikipedia Hits 1,000 Articles: The Next Chapter in Our Knowledge Journey |Nupe Wikipedia Hits 1,000 Articles: The Next Chapter in Our Knowledge Journey]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/August 2026/Recruiting newcomers to preserve Yiddish using Wiktionary as a tool|Recruiting newcomers to preserve Yiddish using Wiktionary as a tool]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/August 2026/Voices in Our Hands: How Nigerian Kids are Documenting Nigerian Sign Language for the World|Voices in Our Hands: How Nigerian Kids are Documenting Nigerian Sign Language for the World]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/August 2026/Wiki in Schools, Architecture and Open Heritage|Wiki in Schools, Architecture and Open Heritage]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/August 2026/More than 200 registrations, 22 speakers, and seven hours of shared experience: Wikimedia Ukraine’s Education Community Conference 2026|More than 200 registrations, 22 speakers, and seven hours of shared experience: Wikimedia Ukraine’s Education Community Conference 2026]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/August 2026/Launch of Wikifying a Conference handbook|Launch of Wikifying a Conference handbook]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/August 2026/EduWiki Hub Updates: Working Groups Feedback Session and a New Roundtable for Program Officers|EduWiki Hub Updates: Working Groups Feedback Session and a New Roundtable for Program Officers]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/August 2026/Curiosity through academic inquiry - learning by writing Wikipedia articles in Serbia|Curiosity through academic inquiry - learning by writing Wikipedia articles in Serbia]]
</div>
<div style="margin-top:10px; text-align: center; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[:m:User:ZI Jony|ZI Jony]] 1 Septambra 2026 à 17:54 (UTC)</div>
</div>
<!-- Message envoyé par User:ZI Jony@metawiki en utilisant la liste sur https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/This_Month_in_Education&oldid=30917014 -->
m10mpc1ix6u11czhl76ra2vuv5hs4xs
David Jaomanoro
0
298522
1150132
1147086
2026-09-01T20:42:35Z
InternetArchiveBot
25011
Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
1150132
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox olona|anarana=David Jaomanoro|teraka=30 desambra 1953|toerana=Anivorano-Nord|maty=7 desambra 2014|firenena=Mayotte|asa=Mpanoratra}}
I '''David Jaomanoro''' dia [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]], mpanoratra tantara fohy sy tantara tsangana ary tononkalo. Teraka tamin' ny 30 Desambra 1953 tao [[Anivorano Nord]] izy (any amin'ny faritra [[Faritra Diana|Diana]] ankehitriny). Niasa tany [[Mayotte]] izy, ary maty tao tamin' ny 7 Desambra 2014. Anisan'ireo mpanoratra malagasy nahazo fankasitrahana teo amin'ny sehatra iraisam-pirenena noho ny kalitaon'ny asa sorany sy ny fomba nitantarany ny fiainan'ny olona tsotra izy.
== Ny mombamomba azy ==
I Jaomanoro David dia teratany Malagasy, teraka tamin' ny 30 Desambra 1953 tao [[ Anivorano Nord]]. Mpampianatra sady mpanoratra no asany ;<ref>[http://africultures.com/personnes/?no=8018&utm_source=newsletter&utm_medium=email&utm_campaign=569 David Jaomanoro - Fiche Personne sur Africultures]</ref> Nanoratra tononkalo izy hatrany amin' ny sekoly ambaratonga faharoa (kôlejy). Nampianatra tao amin'ny [[Antsiranana|sekoly Antsiranana]] nandritra ny 10 taona izy, nanomboka ny taona 1972 -1982<ref name=":0">[https://ile-en-ile.org/jaomanoro/ David Jaomanoro - Île en île]</ref>. Taorian' izay dia nianatra ny teny aman-tsoratra frantsay (''lettres françaises'') tao amin' ny École Normale Supérieure ao [[Antananarivo]] izy.*
Nianatra sy niasa teo amin'ny sehatry ny fanabeazana i David Jaomanoro talohan'ny nifindrany tany Mayotte. Nandritra ny androm-piainany dia nanoratra asa maro tamin'ny teny frantsay izy, nefa nifototra betsaka tamin'ny kolontsaina sy ny fiarahamonina malagasy ny votoatin'ny asa sorany.
Nahazo mari-pahaizana ''Diplôme d'études approfondies'' (DEA) momba ny literatiora ampiatahaina (''Littérature comparée'') izay miompana amin' ny angano nentim-paharazana malagasy tany amin' ny Oniversiten' i Limoges ([[Frantsa]]). Tamin' ny taona 1988 dia lasa mpampianatra [[Fiteny frantsay|teny frantsay]] tao Antsiranana izy.<ref name=":0" /> Nodimandry tamin'ny 7 desambra 2014 tao Mamoudzou Mayotte izy.<ref>{{Cite web |url=https://deces.matchid.io/id/wZnUr8bTtWAA |title=Wikiwix Archives |access-date=2026-05-18 |archive-date=2026-05-18 |archive-url=https://archive.wikiwix.com/cache/20260518145955/https://deces.matchid.io/id/wZnUr8bTtWAA |url-status=live }}</ref>
== Loka sy mari-pankasitrahana ==
Ny taona 1987, fony mbola mpianatra izy, dia nahazo [[loka]] momba ny tononkalo noho ny fanangonana kely nataony tsy mbola nivoaka: ''Quat'am's j'aime ça''. Taty aoriana, tamin' ny naha mpampianatra azy, dia nanoratra tantara an-tsehatra sy lahatsoratra mitsikera ny fiarahamonina momba ny sesitanin' ny [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] sy [[Kômôro|Kômôrianina]] any Mayotte izy. Namoaka tantara fohy tao amin' ny gazetiboky sy tamin' ny boky iaraha-manoratra izy. Izy no lany ho Olo-malaza tao anatin 'ny Taona 1997 (''Homme de l'année 1997'') teto Madagasikara tamin' ny taona 1997 teo amin' ny taranja Zava-kanto sy Kolontsaina (''Arts et Culture''). Na izany aza dia tamin' ny taona 2006 vao nivoaka ny amboaran-tantara fohy voalohany nosoratany: ''Pirogue sur le vide''.<ref name=":0" />
Ao amin' ny tohan-kevitra nataon' i Fara Lee Rabenarivo, dia voasokajy ho "anisan' ny mpanoratra malaza tamin' ny taranaka farany" i Jaomanoro.
Ny sasany amin' ny tantara fohy nosoratany dia nadikan' ilay mpandika teny neerlandey [[Marjolijn de Jager]] amin' ny teny anglisy.
==Asa soratra==
Ny asa soratr'i David Jaomanoro dia miresaka indrindra ny:
fiainana andavanandron'ny vahoaka;
fahantrana sy olana ara-tsosialy; fifandraisan'olombelona; kolontsaina sy soatoavina malagasy; fanantenana sy tolom-piainana. Anisan'ireo asa nahafantarana azy: ''Quatre Épices'', ''L'enfant de la haute ville'', ''La Retraite'', tantara fohy sy tononkalo maro navoaka anaty gazety sy boky samihafa.
=== Sanganasa ===
* 1987 – ''Quatram's j'aime ça'', inédit.
* 1988 – ''Le dernier caïman'' (théâtre) inédit<ref name=":1">{{Cite web |url=https://www.linternaute.com/sortir/livre/litterature-francophone/diaporama/6.shtml |title=Wikiwix Archives |access-date=2008-09-04 |archive-date=2008-09-04 |archive-url=https://archive.wikiwix.com/cache/20080905000000/https://www.linternaute.com/sortir/livre/litterature-francophone/diaporama/6.shtml |url-status=dead }}</ref>
* 1988 – ''J'ai marché dessus'' Radio France Internationale (<abbr>XVI<sup>e</sup></abbr> concours théâtral interafricain), édition ronéotypé
* 1990 – ''La Retraite'', théâtre, éditions Promotion Théâtre, Carnières-Morlanwelz - rééd. 2006, Lansman, <small>(<nowiki>ISBN 2-87282-516-9</nowiki>)</small><ref>[https://books.google.nl/books?id=PYuMAQAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=nl&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false World Encyclopedia of Contemporary Theatre: Africa - Google Boeken]</ref>
* 1991 – ''Docteur parvenu'', Les Carnets de l'exotisme
* 1992 – ''Funérailles d'un cochon et 13 autres nouvelles'' (collectif), Éditions Sepia, <small>(<nowiki>ISBN 978-2907888455</nowiki>)</small><ref>{{Cite web |url=http://www.lesfrancophonies.com/maison-des-auteurs/jaomanoro-david |title=Wikiwix Archives |access-date=2008-02-04 |archive-date=2008-02-04 |archive-url=https://archive.wikiwix.com/cache/20080205000000/http://www.lesfrancophonies.com/maison-des-auteurs/jaomanoro-david |url-status=dead }}</ref>
* 1997 – ''Joambilo'', Revue Noire<ref name=":1" />
* 2006 – ''Pirogue sur le vide et autres nouvelles'', Éditions de l’Aube, <small>(<nowiki>ISBN 978-2752601797</nowiki>)</small>,<ref name=":1" />
* 2011 – ''Publics d’alphabétisation à Mayotte'', essai, Éditions universitaires européennes. <small>(<nowiki>ISBN 9786131587979</nowiki>)</small>
* 2013 – ''Le Mangeur de cactus'' (récit) Éditions L’Harmattan, <small>(<nowiki>ISBN 978-2336301877</nowiki>)</small>
* 2017 – ''Œuvres complètes : Poésie, Théâtre, Nouvelles'', éd. Dominique Ranaivoson, Éditions L’Harmattan, <small>(<nowiki>ISBN 9791033401254</nowiki>)</small>
=== Endrika fanoratana ===
Mampiavaka ny asa soratr'i David Jaomanoro ny fomba fanehoana tsotra nefa lalina, ny famaritana akaiky ny zava-misy eo amin' ny fiarahamonina, ary ny fanehoana ny fihetseham-po sy ny olan'ny olombelona amin' ny fomba manaitra.
== Fahafatesana sy lova navelany ==
Nodimandry tany [[Mayotte]] tamin'ny 7 Desambra 2014 i David Jaomanoro, teo amin'ny faha-60 taonany. Na dia efa nodimandry aza izy, dia mbola anisan'ireo mpanoratra malagasy manan-danja eo amin'ny literatiora malagasy sy frantsay. Anjara biriky teo amin'ny literatiora. Nandray anjara lehibe tamin'ny fampahafantarana ny literatiora malagasy teo amin'ny sehatra iraisam-pirenena i David Jaomanoro. Mbola vakin'ny mpianatra sy ny mpikaroka literatiora hatramin'izao ny asa sorany noho ny lanjany ara-kolontsaina sy ara-tsosialy.
== Loharano ==
{{Reflist}}
== Jereo koa ==
** [[Jean-Joseph Rabearivelo]]
** [[Jacques Rabemananjara]]
** [[Jean-Luc Raharimanana]]
** [[Michèle Rakotoson]]
** [[Dox (Jean Verdi Salomon Razakandrainy)|Dox]]
** [[Naivoharison Patrick Ramanmonjisoa]]
** [[Lucien Xavier Michel Andrianarahinjaka|Lucien Xavier Michel-Andrianarahinjaka]]
** [[Esther Nirina]]
** [[Hajasoa Vololona Picard]]
** [[Charlotte-Arrisoa Rafenomanjato]]
** [[Pastora Rahajason]]
** [[Elie Rajaonarison]]
** [[Ny Avana Ramanantoanina]]
** [[Flavien Ranaivo]]
** [[Esther Razana]]
** [[Samuel Ratany]]
** [[Lisitry ny mpanoratra malagasy]]
[[Sokajy:Mpanoratra malagasy]]
8c8yq1tyjjwacj058mtbrlp7n5o0ovw
Wikipedia:Efemerida/2 Septambra
4
298663
1150135
1133877
2026-09-02T03:55:49Z
JianJi
36396
1150135
wikitext
text/x-wiki
'''Androany [[2 Septambra|2 septambra]]''':
[[File:Mamoru Shigemitsu signs the Instrument of Surrender, officially ending the Second World War - Alt (cropped).jpg|thumb|Mamoru Shigemitsu manasonia ny Fitaovam-pitoloram-batana, namarana tamin'ny fomba ofisialy ny Ady Lehibe Faharoa - Alt (cropped)]]
* '''[[1666]]''' - Tratran'ny fahamaizana lehibe i [[Londona|Londres]].
* '''[[1870]]''' - Voasambotry ny [[Prosia|Prosiana]] nandritra ny ady tao [[Sedan, Ardennes|Sedan]] ny Emperora frantsay [[Napoléon III]] ka niteraka ny faharavan'ny Empira faharoa frantsay.
* '''[[1945]]''' - Fanasoniavana ny taratasy faneken'i [[Japàna]] fa resy izy ka namarana tamin'ny fomba ofisialy ny [[Ady Lehibe Faharoa|Ady Lehibe faharoa]].
* '''[[2008]]''' - Nivoaka tamin'ny fomba ofisialy ny kinova endrika beta ny mpitety aterineto Google Chrome.
t2ea9ikik7063gepj10zi1i9ujhaocs
Wikipedia:Efemerida/3 Septambra
4
298664
1150136
1133878
2026-09-02T05:31:41Z
JianJi
36396
1150136
wikitext
text/x-wiki
'''Androany [[3 Septambra|3 septambra]]''':
* '''[[1843]]''' - Fanonganam-panjakana tao [[Gresy]] nahatonga ny fametrahana voalohany ny [[Lalàmpanorenana|lalampanorenana]] tao amin'ny tantara ankehitrinin'io firenena io.
* '''[[1953]]''' - Nanasoniavan'ireo firenena mpikambana ao amin'ny Vaomiera Eoropeana ny Fifanarahana [[Eorôpa|Eoropena]] momba ny [[Zon' olombelona|zon'olombelona]], hiarovana ny zon'olombelona sy ny fahalalahana fototra.
* '''[[2004]]''' - Notafihan'ny tafika manokana [[Rosiana (vahoaka)|rosiana]] ny sekoly ambaratonga faharoa iray tao Beslan nalain'ny Tsetsenina ankeriny, ka takalon'aina sy mpampihorohoro miisa 396 no maty tamin'izany.
f1kkvk5y2n9mhjmnhcfx3khx6wrsoww
Aretin-tsaina
0
299050
1150112
1149891
2026-09-01T14:53:56Z
IrmaA2
39594
Noforonina tamin'ny alalan'ny fandikana an'i "[[:fr:Special:Redirect/revision/237871968|Schizophrénie]]"
1150112
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox medical condition
| image =
| symptoms = Hallucinations, délires, discours et comportements désorganisés, émotions jugées plates ou inappropriées
| medication = -
}}
Ny schizophrenia dia aretina ara-tsaina mitaiza izay mahery na maharary ao anatin'ny vondron'ny aretina ara-psikotika. Matetika izy io dia miseho amin'ny fiandohan'ny fahamatorana. Manodidina ny 0.3% ka hatramin'ny 0.72% amin'ny mponina no tratran'izany, amin'ny fotoana iray eo amin'ny fiainany.
Ny sоritr'arеtina vоalоhany izay tsikaritry ny оlоna sy ny manоdidinа diа mifаndray amin'ny fiоvan'ny fаhаtsapana, izаy аhitаnа ny fahatsapana zavatrа tsy misy dikany mety hisеhо amin'ny lаfiny rehetrа, аry ny fоmba fiаsаn'ny eritreritra, izay mety hitеraka fahadisоam-pаnantenana na hevitra disо, tоy ny hevi-pihavаnanа, ny fаhalеhibiazana, na ny fanеnjehana, ankоаtra ny kоrоntanа ara-tsaina. Matеtika, ny оlоna dia mahatsapa fa mandrе feо manakianа azy nа manehо hevitra mоmba ny fihetsiny, izay mеty hо hаinоana tsy misy dikany. Mety hitrаnga kоa ny fisehоan-javatrа nа hery tsy hita masо, izay azоny jerena na araraоtiny. Ny оlоna dia afaka manоmе dikany hаfаhafа аmin'ny singа manоdidina аzy na minо fа izy nо kеndrеn'izany, nеfa tsy misy rоhy lоjika. Ny оlоnа vоan'ny skizоfrеniа diа matеtika mahatsapa fa misy hеry avy аny ivelany mitarikа azy, izay mahatоnga azy tsy hahаfehy ny eritreriny intsоny, na dia lasа lаsibatry ny drafitra tsy mаzavа aza. Nа dia tsy dia hita masо lоatra aza, dia mеty hаmpidi-dоzа ihany kоa ny sоritr'aretina ratsy, indrindra ny fiebоebоаna sy ny fihenаn'ny fanеhоаna fihetsеhаm-pо.
Ny skizofrenia dia matetika miaraka amin’ny fiovan’ny fiasan’ny saina, toy ny fahasarotana amin’ny fifantohana, ny fitadidiana miasa ary ny fiasan’ny mpanatanteraka. Mety hisy fiantraikany amin’ny lafiny ara-pihetseham-po sy ara-tsosialy ihany koa izany, ka miseho amin’ny alalan’ny fihenan’ny fihetseham-po, ny fiovan’ny fihetseham-po mifanohitra amin’ny tokony ho izy, na ny '''fiovaovan’ny fihetseham-po''', izay mety hisy fiantraikany lehibe eo amin’ny fifandraisana amin’ny hafa.
Ireo fikorontanana ireo dia mety hisy fiantraikany amin’ny '''fifandraisan’ny olona amin’ny vatany''', ny fifehezana ny fihetseham-po, ny fahafahana manomboka na mandamina hetsika mifantoka amin’ny tanjona, ary ny '''sitrapo'''.
[[Sary:Symptoms_in_Schizophrenia_(Silent)_(Pennsylvania_State_College,_1938).webm|vignette| ''{{Lang|en|Symptoms in Schizophrenia}}'', sarimihetsika mangina tamin'ny 1938.]]
Matetika ny schizophrenia dia miseho eo anelanelan’ny fiafaran’ny fahatanorana sy ny fiandohan’ny fahamatorana, vanim-potoana iray izay tena manan-danja amin’ny fivoaran’ny fitondran-tena ara-tsosialin’ny olona. Araka ny voalaza, manodidina ny 40 %-n’ny lehilahy sy 23 %-n’ny vehivavy voan’ny schizophrenia no efa nahitana soritr’aretina talohan’ny faha-19 taonany.
Tahaka ireo karazana psikosis hafa, ny skizofrenia dia matetika miseho amin’ny alalan’ny fahaverezan’ny fifandraisana amin’ny zava-misy sy ny anosognosia. Izany dia toe-javatra iray izay mety hahatonga ny olona tsy hanaiky na tsy hahatsapa fa marary izy, ka mety hihevitra fa tsy ilaina ny fitsaboana maharitra. Vokatr’izany, mety ho sarotra aminy ny manaraka tsy tapaka ny fitsaboana sy ny fihinanana fanafody. Ankoatra izany, ny ankamaroan’ny olona voan’ny skizofrenia dia mety hiaraka amin’ny fikorontanan’ny toe-po, ny tebiteby, na ny fikorontanan-tsaina mitebiteby sy tsy voafehy.
=== Sokajin'ireo soritr'aretina ===
Ny schizophrenia dia anisan’ny aretina ara-tsaina sokajiana ho psikosis. Ara-pitsaboana, izy io dia miavaka amin’ny fisian’ny fisarahana ara-tsaina, miaraka amin’ny soritr’aretina antsoina hoe soritr’aretina tsara sy soritr’aretina ratsy, izay mety hiseho amin’ny lafiny samihafa. Hita ihany koa ny tsy fandriam-pahalemana eo amin’ny fiasan’ny saina. Ity fanasokajiana ny soritr’aretina ity dia nampidirin’ilay mpitsabo aretin-tsaina amerikanina Andreasen tamin’ny taona 1980.
Efa fantatra hatramin’ny fiandohan’ny taonjato faha-20 ny soritr’aretin’ny skizofrenia. Na izany aza, noho ny asa manan-danja nataon’i Andreasen, dia ekena amin’ny ankapobeny ankehitriny ny fanavahana ny soritr’aretina tsara, izay mamokatra, toy ny hallucinations, delirium ary tebiteby, sy ny soritr’aretina ratsy, izay mifandray amin’ny tsy fahampiana, toy ny apathy, anhedonia, sns. ao anatin’ity aretina ity. Ny fikarohana momba ny antony sy ny vinavinan’ny aretina dia mampiseho fa tena ilaina ny manavaka ireo endrika skizofrenia izay ahitana soritr’aretina ratsy (tsy fahampiana) betsaka sy ireo izay ahitana soritr’aretina tsara (mamokatra) betsaka.
[[Sary:SchizophreniaBrain.jpg|vignette| Sarintanin'ny tsy fahampian'ny sela neuronal manerana ny ati-dohan'olombelona amin'ny marary voan'ny skizofrenia. Magenta ireo faritra misy ny tsy fahampiana betsaka indrindra, raha manga kosa ireo faritra misy ny tsy fahampiana kely indrindra.]]
Ny fahasimban’ny fahaiza-misaina dia matetika anisan’ireo soritr’aretina voalohany miseho amin’ny olona voan’ny skizofrenia. Ireo dia soritr’aretina mampitandrina.
* Olana amin’ny fifantohana sy ny faharetana amin’ny ezaka: maka fotoana ela kokoa hamaliana fanontaniana ilay olona voakasika, indrindra rehefa miatrika toe-javatra mitaky valiny haingana. Mety tsy hahavita hanohy ny fianarany intsony izy ary sahirana mifantoka amin’ny fijerena sarimihetsika.
* Olana amin’ny fitadidiana''':''' mety hanadino ny asa andavanandro tokony hataony ny olona voan’ny skizofrenia, toy ny fanaovana enti-mody na fanatrehana fotoana any amin’ny dokotera. Sahirana izy mitantara izay novakiny sy manaraka resaka. Mety ho voakasika koa ny fitadidiany ny tantaram-piainany, ka hadinony ny fotoana sasany teo amin’ny fiainany. Sarotra kokoa ihany koa ny fiasan’ny fitadidiana miasa. Noho izany, mety tsy hahavita hanao asa maromaro miaraka izy sady mitadidy ny fandrosoany amin’ny tsirairay amin’ireo asa ireo.
* Fikorontanan’ny fiasan’ny mpanatanteraka: tena ilaina amin’ny fitondran-tena voafehy, mahaleo tena ary mifanaraka amin’ny toe-javatra ny fiasan’ny mpanatanteraka, ohatra amin’ny fanomanana sakafo. Sahirana ilay olona voakasika amin’ny fandrindrana sy ny faminaniana ireo dingana ilaina mba hamitana asa iray, ary koa amin’ny faminaniana ny vokatra mety haterak’izany. Mety hisy ihany koa ny tsy fahampian’ny fandrindrana sy ny fandaminana ireo dingana ilaina hahatratrarana tanjona iray, ary koa ny fahasarotana amin’ny fahaiza-milefitra, ny fahaiza-manavaka, ny fanamarinana ary ny fanakianana tena.
Ireo fikorontanana voalohany ireo dia mety hitarika tsikelikely amin’ny fahasarotana eo amin’ny fifandraisana ara-tsosialy ho an’ilay olona voakasika, ka miteraka fisintahana ara-tsosialy, izay antsoina koa hoe repli autistique. Na izany aza, iadian-kevitra ny fampiasana ny teny hoe « autisme » amin’ity toe-javatra ity, satria tsy manondro fiovaovan’ny fivoaran’ny atidoha izy io, fa soritr’aretina ara-tsaina.
Ireo fikorontanana ireo dia mety hitarika ihany koa amin’ny fisehoan’ireo famantarana tsy dia voafaritra tsara amin’ny skizofrenia, toy ny fahasosorana, ny dysphoria na ny tsy fahaizana mifehy tena. Miseho mandritra izany ny antsoina hoe dingana prodromal.
Mety hiseho mitokana na miaraka ireo soritr’aretina fampitandremana ireo. Na dia miseho voalohany aza izy ireo, dia mety haharitra ela kokoa noho ireo soritr’aretina mahery vaika.
Manodidina ny 70 %-n’ny olona voan’ny skizofrenia no manana tsy fahatomombanana ara-tsaina, ary miharihary kokoa izany rehefa miseho aloha loatra na tara ny aretina. Ireo soritr’aretina ireo dia matetika miseho ela be alohan’ny fiandohan’ny aretina, indrindra mandritra ny dingana prodromal, ary mety efa hita hatramin’ny fahazazana na ny fiandohan’ny fahatanorana.
Toetra manan-danja eo amin’ny skizofrenia ny tsy fahatomombanana ara-tsaina, saingy tsy heverina ho soritr’aretina tena ilaina izy ireo, tahaka ny soritr’aretina tsara sy ratsy. Na izany aza, ny fisian’izy ireo sy ny hamafin’ny fahasimban’ny fiasan’ny saina dia heverina ho famantarana tsara kokoa ny fivoaran’ny aretina noho ny fisehoan’ireo soritr’aretina lehibe.
Miharatsy ny tsy fahampian’ny fahaiza-misaina mandritra ny fizarana voalohany amin’ny psikôtika, saingy miverina amin’ny ambaratonga fototra izany ary mijanona ho marin-toerana mandritra ny fivoaran’ny aretina.
Mety ho vokatry ny tsy fahampian’ny fahaiza-misaina tsy ara-tsosialy na mifandray amin’ny fahaiza-misaina ara-tsosialy ny fahasimban’ny fahaiza-misaina. Ny fahaizana mandray sy mitahiry vaovao dia ahitana ny fahaizana mamaky teny sy manoratra, ny fitadidiana, ny fisainana, ny famahana olana, ny hafainganam-pandehan’ny fikirakirana vaovao, ary ny fahaizana mihaino sy mijery.
Ny fitadidiana am-bava sy ny fifantohana no anisan’ny tena voakasika. Ny tsy fahampian’ny fitadidiana am-bava dia mifandray amin’ny fihenan’ny fikirakirana semantika, izay mifandraika amin’ny dikan’ny teny. Anisan’ny fahasimban’ny fitadidiana hafa koa ny fitadidiana miverimberina.
Ny iray amin’ireo tsy fahampian’ny fahitana izay hita matetika amin’ny olona voan’ny skizofrenia dia ny « retrograde visual masking ». Mety hisy fiantraikany amin’ny fahaizana mijery ihany koa ny tsy fahafahana mamantatra ireo zavatra sarotra hita maso.
Ny fahalalana ara-tsosialy kosa dia mifandraika amin’ireo asa ara-tsaina ilaina mba handikana sy hahatakarana ny tena sy ny hafa eo amin’ny tontolo ara-tsosialy. Anisan’ny fahasimbana mety mifandray amin’izany ny fahasarotana amin’ny fahafantarana ny fihetseham-po asehon’ny tarehy.
Amin’ny ankapobeny, tsy dia mamaly tsara ny fitsaboana amin’ny fanafody antipsychotique ny fahasimban’ny fahaiza-misaina. Na izany aza, misy karazana fitsaboana ara-tsaina maromaro azo ampiasaina hanatsarana izany. Tena ilaina amin’izany indrindra ny fanarenana ara-tsaina.
Matetika hita amin’ny olona voan’ny skizofrenia ny famantarana madinika momba ny fahasarotana amin’ny fihetsika sy ny fahaverezan’ny fahaiza-manao tsara amin’ny fivezivezena. Mety hanjavona ireo famantarana ireo rehefa voatsabo tsara ny fizarana voalohany amin’ny psikôtika.
==== Soritr’aretina maneho tsy fahampiana ====
Ny soritr’aretina maneho tsy fahampiana, izay antsoina koa hoe soritr’aretina ratsy, dia nomena izany anarana izany satria maneho ny fihenan’ny fiasan’ny saina ara-dalàna. Miteraka fiovana eo amin’ny fiasan’ny saina sarotra amin’ny fampidirana vaovao izy ireo, toy ny fiovan’ny fitadidiana, ny fahasarotana amin’ny fifantohana ary ny tsy fahafahana miteny ho azy. Mety hisy fiantraikany amin’ny fitondran-tena ara-batana ihany koa izany, toy ny abulia, amimia ary apragmatisma.
Misy fiantraikany amin’ny fiasan’ny fiaraha-monina sy ara-pihetseham-po koa ireo soritr’aretina ireo, ka mety hiseho amin’ny alalan’ny fiovan’ny fifandraisana amin’ny hafa, ny fahasimban’ny fihetseham-po sy ny antony manosika, toy ny athymhormia, ary ny tsy fahafahana mahatsapa fahafinaretana, izay antsoina hoe anhedonia.
Ny soritr’aretina maneho tsy fahampiana indray dia mazàna mahatohitra kokoa ny fitsaboana amin’ireo fanafody ampiasaina amin’izao fotoana izao.
Ireo soritr’aretina maneho tsy fahampiana ireo dia misy fiantraikany ratsy kokoa amin’ny kalitaon’ny fiainan’ny olona voan’ny skizofrenia raha oharina amin’ny soritr’aretina mamokatra. Misy fiantraikany lehibe kokoa amin’ny manodidina azy ihany koa izy ireo.
Anisan’ireo soritr’aretina maneho tsy fahampiana ny :
* Ny aboulie na avolition, izay azo faritana ho tsy fahampian’ny finiavana sy fahaverezan’ny antony manosika vokatry ny aretina. Tsy tokony hafangaro amin’ny hakamoana izany ;
* Ny anergie, izany hoe fahaverezan’ny angovo na hery na tanjaka ;
* Ny anhédonie, na tsy fahafahana mahatsapa fahafinaretana, izay mety hiseho amin’ny fialam-boly ary koa eo amin’ny fiainana ara-pananahana ;
* Ny apathie, na tsy fahafahana mamaly na maneho fihetsika manoloana ny zava-mitranga ;
* Ny apragmatisma, izay fihenan’ny fahafahana manomboka na manao hetsika ;
* Ny incurie, izay vokatry ny tsy fahafahana mikarakara ny tena ;
* Ny tsy fahalianana ;
* Ny fisintahana ara-tsosialy, izay miseho amin’ny fihenan’ny fifandraisana amin’ny olona hafa. Ny olona voakasika dia variana indrindra amin’ny eritreriny sy ny fahatsapany ao anatiny, izany hoe manao fandinihan-tena, ka tsy mahavita liana amin’ny tontolo manodidina azy intsony na mifanaraka amin’izany. Mety hiresaka irery izy ary hitoka-monina ;
* Fitafiana tsy mahazatra ;
* Ny hatsiaka ara-pihetseham-po, izay matetika tsapa eo amin’ny olona voan’ny skizofrenia ary maneho ny fihenan’ny fahafahana maneho fihetseham-po. Toa mihena ny fihetsiky ny tarehy, ny fihetsika ary ny fiovaovan’ny feo, ka lasa tsy dia maneho fihetseham-po intsony ilay olona. Hita mazava ihany koa ny fihenan’ny fanehoana fihetseham-po, izany hoe mihena ny fomba anehoana ny fihetseham-po: lasa tsy dia maneho hevitra ny tarehin’ilay olona, mihena ny fiovaovan’ny feony ka mitovy hatrany ny feo ampiasainy, mihena ny fihetsika ataony ho azy ary tsy dia maneho fihetseham-po firy intsony ny fihetsiny. Matetika dia diso fahazoana ny fihetseham-pon’ny olona voan’ny skizofrenia ka heverina ho tsy manana fihetseham-po izy. Mety ho hita ho fisaka ihany koa ny fihetseham-pony, tsy mifanaraka amin’ny toe-javatra, na heverina ho tsy mendrika amin’ilay toe-javatra. Matetika koa ny fihetseham-pony dia miovaova haingana, izany hoe miova tampoka ao anatin’ny fotoana fohy ary toa tsy lalina. Ny tsy fahatomombanan’ny fahaiza-misaina ara-tsosialy dia matetika mifandray amin’ny skizofrenia ;
* Ny alogia, izany hoe fahalemen’ny fifandraisan’ny eritreritra na fahasarotana amin’ny fifampiresahana, miaraka amin’ny tsy fandaminana. Sahirana mitady ny teny mety ilay olona voakasika, manome valiny fohy sy misoroka fanazavana, ary tsy mahavita mampita tsara ny heviny na ny fihetseham-pony intsony ;
* Ny ambivalence, izany hoe fifanoherana ara-pihetseham-po, ohatra, ny fitiavana sy ny fankahalana olona iray ihany.
Ny skizofrenia dia mhitarika amin’ny '''derealization''', izany hoe fahatsapana fa hafahafa ny tontolo manodidina, ka toa tsy tena misy, manjavozavo na tsy misy dikany. Miseho ihany koa ny '''depersonalization''', izay fahatsapana hafahafa na tsy fahazaran-tena amin’ny tena.
Ireo soritr’aretina ireo dia matetika miseho amin’ny faramparan’ny fahatanorana na amin’ny fiandohan’ny fahamatorana. Amin’ny lehilahy dia miseho eo anelanelan’ny 17 sy 23 taona izany, raha eo anelanelan’ny 21 sy 27 taona kosa amin’ny vehivavy. Amin’ny ankapobeny, dia mamaly tsara ny fitsaboana amin’ny alalan’ny fanafody izy ireo.
===== Marika famantarana voalohany sy faharoa =====
Ireo famantarana ireo dia antsoina hoe « voalohany » rehefa maneho mivantana ny fizotry ny aretina mitohy.
Amin’ny tranga sasany, ireo famantarana maneho tsy fahampiana ireo dia antsoina hoe « faharoa », satria vokatry ny:
* Na lafiny hafa amin’ny skizofrenia, ohatra, ny fisintahana ara-tsosialy dia mety ho vokatry ny fihetsika mamoafady, izay soritr’aretina tsara mahery vaika;
* Na ny voka-dratsin’ny fanafody iatrogenika, indrindra ireo antsoina hoe « neuroleptika klasika », izay mety miteraka tsy firaharahiana ara-tsaina sy ara-motora, na koa noho ny tsy fahampian’ny fikarakarana. Ny fisintahana ara-tsosialy, ohatra, dia mety ho vokatry ny fidirana hopitaly maharitra.
===== Fanombanana =====
Ireo fisehoana ireo no heverina ho lafiny ratsy amin’ny skizofrenia. Vokatry ny fizotry ny aretina izy ireo. Noho izany, tsy tokony hoheverina ho fanehoana toetra iray, toy ny hakamoana, na ho fandavana an-tsitrapo ny fiaraha-monina, fa tokony horaisina ho fahaverezan’ny fahaiza-manao mifandray amin’ilay aretina.
Matetika ny soritr’aretina ratsy dia mifandray amin’ny fiovan’ny fiasan’ny atidoha. Mihena na miharatsy mihitsy ny fahaizana mitandrina, mifantoka ary mitadidy.
Tsy mitovy amin’ny fivoaran’ny soritr’aretina tsara ny fivoaran’ireo soritr’aretina ireo rehefa mandeha ny fotoana. Matetika, ny soritr’aretina ratsy dia maharitra ela. Tsy dia mamaly tsara ny fitsaboana ampiasaina amin’izao fotoana izao izy ireo, ka ilaina koa ny mampiasa paikady tsy miankina amin’ny fanafody, izay mampiroborobo ny fifandraisana sy ny fampidirana ara-tsosialy
Tena manimba ny fiantraikan’ity lafiny ara-pitsaboana ity, ary matetika lehibe kokoa noho ny an’ny soritr’aretina tsara. Noho ny fihenan’ny fahafahana mihetsika sy mandray anjara ary ny fihenan’ny fifandraisana ara-tsosialy, ny olona voan’ny skizofrenia izay ahitana soritr’aretina ratsy dia matetika miatrika fahasarotana lehibe eo amin’ny fianarana sy ny asa. Izany dia mety hanamafy ny fahasembanana sy ny fanilikilihana ara-tsosialy.
==== Soritr'aretina voalohany ====
Ilay mpitsabo aretin-tsaina alemà '''Kurt Schneider''' (1887–1967) dia nandamina karazana soritr’aretina ara-psikotika manokana izay, araka ny filazany, dia afaka manampy amin’ny fanavahana ny skizofrenia amin’ireo psikosis hafa. Antsoina hoe '''« soritr’aretina voalohany »''' ireo soritr’aretina ireo. Anisan’izany ny fahatsapana ho fehezin’ny hery ivelany, ny fahatsapana fa tsy mahafehy intsony ny eritreriny, ny fahatsapana fa misy mangalatra ny eritreriny, ny fahatsapana fa misy akony na fanehoan-kevitra miseho ao an-tsainy, ary ny fahatsapana fa ampitaina amin’ny olon-kafa ny eritreriny.
Anisan’izany koa ny fahenoana feo maneho hevitra momba ny eritreritra na ny fihetsiky ny olona, na feo hafa mamoafady miresaka aminy. Ireo soritr’aretina ireo dia manakaiky ny '''automatisma ara-tsaina''' izay nofaritan’i '''Gaëtan Gatian de Clérambault''' tamin’ny taona 1920.
Na dia nandray anjara lehibe tamin’ny famaritana ny skizofrenia aza izy ireo, dia mbola iadian-kevitra hatramin’izao ny maha-manokana azy ireo. Ny famerenana ireo fanadihadiana natao teo anelanelan’ny taona 1970 sy 2005 dia mampiseho fa tsy ampy ireo soritr’aretina ireo hanamarinana na handavana ny fisian’ny skizofrenia. Araka ny fehin-kevitr’io famerenana io, dia azo inoana fa hihena ny lanjan’ireo soritr’aretina ireo amin’ny rafitra fanasokajiana sy famaritana ny aretina ara-tsaina amin’ny ho avy.
=== Aretina miaraka aminy ===
Matetika ny skizofrenia dia miaraka amin’ny aretina na fikorontanana hafa. Anisan’izany ny fidorohana sy ny fiankinan-doha amin’ny zava-mahadomelina, ny fikorontanan’ny tebiteby, ny fikorontanan’ny toe-po, ny faniriana hamono tena ary ny herisetra.
Ankoatra ireo soritr’aretina ara-tsaina ireo anefa, dia hita ihany koa ny fahasamihafana ara-biolojika maro eo amin’ny olona voan’ny skizofrenia sy ny olona salama. Na izany aza, mbola tsy fantatra raha vokatry ny aretina mihitsy ireo fahasamihafana ireo na vokatry ny fitsaboana mifandraika aminy.
Anisan'ireo fahasamihafana ireo, ao ihany koa ny :
* '''Fahanterana aloha loatra''', izay hita amin’ny marary sasany voan’ny skizofrenia ;
* '''Ny fisian’ny bufotenine''', zavatra mamoafady, ao amin’ny atidoha, ny plasma-n’ny ra ary ny urine-n’ny marary ;
* '''Maro ireo tsy fetezana mifandraika amin’ny hery fiarovana''', toy ny fivontosana ambany, izay voamarina tamin’ny alalan’ny meta-fanadihadiana.
== Famaritana ny aretina ==
Mbola tsy nahita '''mari-pamantarana ara-biolojika''' azo antoka mifandraika amin’ity aretina ity ireo mpahay siansa. Mifototra indrindra amin’ny fandinihana ara-pitsaboana maharitra ny famaritana ny aretina, izay indraindray atao rehefa avy nandalo volana maromaro tany amin’ny hopitaly ilay olona. Na izany aza, mety hanokatra fomba fijery vaovao ny valin’ny fikarohana sasany.
Azo avahana ho karazany efatra ny skizofrenia, arakaraka ny '''cytokines''' hita ao amin’ny ra.
* karazana I (miaraka amin'ny aretina autistika) IL-7, IL-17, IL-15, alpha interferon …
* karazana II IL-7, IL-17…
* karazana III Prôteina C-reactive
* karazana IV (somary aoriana) IL-8 …
Mety hitaky fomba fikarakarana samihafa ireo karazana ireo.
Nisy fanadihadiana natao tamin’ny taona 2021 izay nahitana mari-pamantarana roa ao amin’ny ra, dia ny '''microprotéines mir-137 sy COX6A2'''. Ny voalohany, rehefa be loatra, dia manambara fa tsy mandeha tsara ny fanesorana ireo mitochondries tsy miasa ao amin’ny neurones à parvalbumine. Ny faharoa kosa, rehefa tsy ampy, dia manondro fa tsy mandeha tsara ny respiration cellulaire.
Araka ny fanazavan’ireo mpanoratra, ny skizofrenia dia mety hifandray amin’ny tsy fahampian’ny '''glutathion''', izay molekiola ao amin’ny rafitra miaro amin’ny oxidation. Izany dia mety hitarika amin’ny '''stress oxydatif''' sy ny tsy fahatomombanan’ny fiasan’ireo '''interneurones à parvalbumine'''.
=== Fepetra famantarana ny aretina ===
Ny fepetra diagnostika ampiasaina matetika dia ireo voarakitra ao amin’ireo fanasokajiana iraisam-pirenena, toy ny '''DSM-IV''' sy ny '''Fanasokajiana Iraisam-pirenena momba ny Aretina (ICD-10)'''. Ireo fanasokajiana ireo dia tsy miraharaha, amin’ny ICD-10, na zara raha mandinika, ao amin’ny DSM, ireo aretina ara-tsaina mifandray amin’ity aretina ity.
Ireo fepetra ireo dia ahitana ny zavatra iainan’ny marary sy notateriny manokana, ary koa ireo fiovana hita eo amin’ny fitondran-tenany, izay tombanan’ny matihanina amin’ny fahasalamana ara-tsaina. Miparitaka tsikelikely eo amin’ny mponina ny soritr’aretin’ny skizofrenia, na dia tsy fahita firy aza ny fisian’ireo soritr’aretina rehetra miaraka amin’ny hamafiny feno.
Mila mahatratra ambaratonga iray amin’ny hamafin’ny aretina ireo soritr’aretina vao azo atao ny mametraka diagnostika. Noho izany, tamin’ny taona 2009, dia mbola tsy nisy '''fitsapana tsy miangatra''' ahafahana mamantatra ny skizofrenia.
Ny fepetra ICD-10 dia ampiasaina matetika any Eoropa, raha ny fepetra DSM-IV-TR kosa dia ampiasaina any Etazonia sy amin’ny ambaratonga samihafa manerana izao tontolo izao, ary tena be mpampiasa amin’ny fikarohana. Ny fepetra ICD-10 dia mifantoka bebe kokoa amin’ireo '''soritr’aretina voalohany nosoritan’i Schneider'''. Amin’ny fampiharana, dia avo dia avo ny fifandraisana misy eo amin’ireo rafitra roa ireo.
==== Fepetra takiana amin'ny DSM- IV -TR ====
Araka ny '''DSM-IV-TR''', dia misy fepetra telo tsy maintsy fenoina mba hametrahana ny diagnostika hoe '''skizofrenia''' :
'''1. Ireo soritr’aretina mampiavaka :'''
Tsy maintsy misy, mandritra ny ankamaroan’ny fotoana ao anatin’ny fe-potoana iray volana (na latsaka, raha mihena noho ny fitsaboana ireo soritr’aretina), ny roa na mihoatra amin’ireto soritr’aretina manaraka ireto :
* '''mirediredy''' ;
* '''hallucinations''' ;
* '''fiteny tsy voalamina''', izay fanehoana ny fikorontanan’ny firafitry ny fisainana ;
* '''fitondran-tena tena tsy voalamina''' (ohatra : fitafy tsy mifanaraka amin’ny toe-javatra, fitomaniana matetika) na fitondran-tena '''catatonique''' ;
* '''soritr’aretina ratsy''' : fihenan’ny fanehoana fihetseham-po, aboulia.
'''2. Fikorontanana eo amin’ny fiainana ara-tsosialy na ara-matihanina :'''
Mandritra ny ampahany lehibe amin’ny fotoana nanombohan’ny fikorontanana, dia miharihary fa nihena be raha oharina tamin’ny taloha ny fiasan’ny olona amin’ny sehatra iray na maromaro, toy ny asa, ny fifandraisana amin’ny olona hafa na ny fikarakarana ny tena.
'''3. Faharetan’ny aretina :'''
Maharitra enim-bolana farafahakeliny ireo famantarana mifandraika amin’ilay fikorontanana voalaza etsy ambony. Ao anatin’io fe-potoana enim-bolana io dia tsy maintsy misy farafahakeliny iray volana ahitana ireo soritr’aretina mampiavaka (na latsaka, raha mihena noho ny fitsaboana ireo soritr’aretina).
Marihina fa ny '''DSM-IV-TR''' dia milaza mazava fa soritr’aretina iray amin’ireo fepetra voalaza etsy ambony ihany dia ampy, raha toa ka '''hafahafa ny delire''', na raha misy '''feo iray izay maneho hevitra tsy tapaka momba ny fitondran-tena na ny eritreritry ny olona''', na raha misy '''feo maromaro mifampiresaka''' ao anatin’ny hallucinations.
Ny '''fikorontanan’ny schizoaffective''' sy ny '''fikorontanan’ny fahaketrahana na bipolar misy endri-javatra ara-psikotika''' dia nesorina tamin’ny diagnostika raha :
# '''tsy nisy fizarana fahaketrahana lehibe na mania''' niaraka tamin’ireo soritr’aretina tao amin’ny dingana mavitrika ; na
# raha nisy '''fizarana ara-pihetseham-po''' nandritra ny fisian’ireo soritr’aretina tao amin’ny dingana mavitrika, dia ampahany kely ihany tamin’ny faharetan’ny vanim-potoana mavitrika sy ny vanim-potoana sisa tavela no naharetan’ireo fizarana ireo.
Tsy vokatry ny '''fiantraikany ara-batana mivantana avy amin’ny zavatra iray''' (izany hoe zava-mahadomelina mety hampiankin-doha na fanafody) na avy amin’ny aretina ara-pahasalamana hafa ilay fikorontanana.
Raha misy tantaran’ny '''fikorontanan’ny spectre autistique''' na '''fikorontanan’ny fifandraisana nanomboka tamin’ny fahazazana''', dia tsy atao ny diagnostika fanampiny hoe skizofrenia raha tsy hoe '''mibaribary ny delire na ny hallucinations''', ary miseho miaraka amin’ireo soritr’aretina hafa ilaina amin’ny diagnostika mandritra ny iray volana farafahakeliny (na latsaka raha mamaly tsara ny fitsaboana ireo soritr’aretina).
Raha maharitra mihoatra ny iray volana fa latsaky ny enim-bolana ireo famantarana ny aretina, dia atao hoe '''aretina skizofreniforme''' izany. Raha maharitra latsaky ny iray volana kosa ireo soritr’aretina ara-psikotika, dia azo faritana ho '''aretina ara-psikotika fohy'''. Mety ho tafiditra ao anatin’ny sokajin’ireo '''aretina ara-psikotika tsy voafaritra''' ihany koa ireo toe-javatra samihafa.
Tsy azo atao ny mametraka diagnostika hoe skizofrenia raha toa ka hita mazava ireo soritr’aretin’ny '''fikorontanan’ny toe-po''' (na dia mety ho voamarina aza ny fikorontanan’ny schizoaffective), na raha misy soritr’aretin’ny '''fikorontanan’ny fivoarana miely patrana''', raha tsy hoe mibaribary ny delire sy ny hallucinations. Tsy azo atao koa izany raha toa ka vokatry ny olana ara-pahasalamana hafa na ny fampiasana zavatra iray, toy ny fanafody, ireo soritr’aretina.
==== Ny fepetra takian'ny DSM-V ====
Ny '''DSM-5''', na ''Boky Torolalana Diagnostika sy Statistika momba ny Aretina Ara-tsaina'', dia mitaky ihany koa, amin’ny famaritana ny skizofrenia, ny fisian’ny '''fihenan’ny fiasana''' mifandray amin’ireo soritr’aretina, eo amin’ny sehatra iray na maromaro, toy ny asa, ny fianarana, ny fifandraisana amin’ny hafa na ny fahaizana mikarakara tena.
Aretina sarotra ny skizofrenia noho ny hamaroan’ireo soritr’aretina mety hiseho sy ny fahasamihafan’ny fisehoany eo amin’ny olona tsirairay. Na dia misy aza ny fomba fitiliana sy fepetra diagnostika hentitra, dia tsy manafoana tanteraka ny tsy fahazoana antoka rehetra izany.
=== Fanambarana momba ny aretina ===
Nametraka fanontaniana momba ny '''fampahafantarana ny diagnostika amin’ny sehatry ny fitsaboana aretin-tsaina''', indrindra momba ny skizofrenia, izy noho ny antony maro samihafa. Voalohany, diagnostika mifototra tanteraka amin’ny fandinihana ara-pitsaboana izy io, tsy misy mari-pamantarana ara-biolojika na fitsapana tsy miangatra. Faharoa, diagnostika tokony ho azon’ny marary takarina izy io, na dia mety ho voakorontan’ny soritr’aretin’ny aretina na ny tsy fahampiana na tsy fisian’ny '''insight''' aza ny fahatakarana. Farany, diagnostika mavesatra izy io ary mety hiteraka '''fanilikilihana'''.
Tamin’ny taona 2006, '''Béatrice Laffy-Beaufils''' dia nihevitra fa lasa '''adidy ara-pitsaboana''' ny fanomezana fampahalalana momba ny aretina. Ny fahafantarana sy fahatakarana ny aretiny dia ahafahan’ny marary mampifandray ireo soritr’aretina iainany amin’ilay aretina, fa tsy amin’ireo « mpanenjika mahatsiravina » heveriny fa misy. Manatsara ny '''fanarahana ny fitsaboana''' ihany koa izany, izay singa iray lehibe mamaritra ny vinavinan’ny aretina, ary azo ampidirina ao anatin’ny fomba fiasa ara-tsaina.
« Rehefa mahazo fifehezana bebe kokoa amin’ny aretiny ny marary, dia tsy olona antsoina fotsiny hoe schizophrène intsony izy, fa lasa olona iray mijaly noho ny aretina antsoina hoe skizofrenia. »
=== Fanasokajiana ireo endrik'aretina ===
Ireto avy ireo karazana fantatra : '''skizofrenia tsotra''', '''hebefrenika''' na '''tsy voalamina''', '''hebôidofrenika''', '''paranoïde''' (izay endrika fahita indrindra), '''catatonique''', '''résiduelle''', ary '''tsy voasokajy mazava'''.
==== FRANTSAY ====
Misy endrika maro samihafa azo avahana amin’ny skizofrenia :
'''Skizofrenia tsotra''' : Ny '''soritr’aretina ratsy''' no tena mibahan-toerana. Mihena sy mihamahantra ny fifandraisana ara-tsosialy sy ara-matihanina, mitombo ny fironana hitoka-monina ary mihamafy ny fisintahana ao amin’ny tontolo anatiny. Vitsy na tsy misy mihitsy ny soritr’aretina mifandray amin’ny '''delire'''. Mivoatra miadana ity endrika ity ary matetika mitarika ho amin’ny fahasimban’ny fahaiza-manao izay mihamafy tsikelikely.
* '''Skizofrenia paranoïde'''. Ity no endrika mahazatra indrindra amin’ny skizofrenia. Ny '''delire sy ny hallucinations''' no tena mibahan-toerana amin’ny fisehon’ny aretina, ary matetika ny olona voakasik’izany dia mamaly tsara ny fitsaboana antipsychotique ;
* '''Skizofrenia hebefrenika'''. Ny '''fisarahan’ny fiasan’ny saina''' no tena manjaka. Ity no endrika mahatohitra indrindra ny fitsaboana. Ity karazana skizofrenia ity dia mahakasika indrindra ny zatovo.
* '''Skizofrenia catatonique'''. Toy ny hoe '''mangatsiaka sy tsy mihetsika ara-batana''' ilay marary ary mitazona ireo fihetsika apetraka aminy, toy ny saribakoly savoka. Mijanona ao anatin’ny fahanginana izy na mamerimberina hatrany ireo fehezanteny mitovy. Raha tsaboina tsara ity endrika ity, dia mahalana vao maharitra mandrakizay ;
* '''Skizofrenia dysthymique''' (fikorontanan’ny schizoaffective). Ny fizarana mahery vaika amin’ity aretina ity dia miavaka amin’ny fisian’ny soritr’aretin’ny fahaketrahana, izay mety hampitombo ny loza ateraky ny famonoan-tena, na, mifanohitra amin’izany, amin’ny fisian’ny soritr’aretina mania. Ireo endrika ireo dia mamaly, farafahakeliny amin’ny ampahany, ny fitsaboana amin’ny '''fanafody mandrindra ny toe-po''' (toy ny lithium) ;
* '''Skizofrenia pseudoneurotique'''. Mampifangaro soritr’aretin’ny skizofrenia amin’ireo soritr’aretina lehibe izay tsy mifandray amin’ny skizofrenia na ny bipolarité, toy ny '''syndrome de conversion''', ny phobie, ny tebiteby na ny obsession ;
* '''Skizofrenia pseudo-psychopathique''', na '''héboïdophrénique'''. Heverina ho toe-javatra mialoha ny fisehoan’ny skizofrenia izy io, izay ahitana zatovo maneho fitondran-tena manohitra mafy ny manodidina azy, miaraka amin’ny fikorontanan’ny fisainana, ny dingana ahitana delire ary ny fahataitairana. Mety hiaraka amin’izany ny fihetsika mahery setra tafahoatra sy ny soritr’aretina dissociatifs, toy ny '''hatsiaka mafy ara-pihetseham-po'''.
==== Fanasokajiana Iraisam-pirenena ====
Manolotra fanasokajiana ny skizofrenia ho karazany dimy ny DSM-IV-TR :
* karazana paranoïde jereo etsy ambony ;
* karazana catatonika jereo etsy ambony ;
* karazana tsy milamina Ny fiteny tsy voalamina, ny fitondran-tena tsy voalamina ary ny fihetseham-po tsy mety no tena mibahan-toerana amin'ny fitsaboana. Avo dia avo ny tahan'ny aretina amin'ny fianakaviana ary ratsy ny vinavina. ;
* karazana tsy misy fahasamihafana : misy ireo soritr'aretina fototra amin'ny skizofrenia ary feno ireo fepetra ankapobeny nefa tsy tafiditra ao anatin'ny karazana manokana (paranoid, catatonic, tsy milamina) ;
* karazana sisa tavela Ny tsy fisian'ny soritr'aretina tsara mavitrika (fahatsapana zavatra tsy misy, fitaka, fitondran-tena sy fitenenana tsy voalamina) dia mampiavaka azy, ary koa ny fisian'ny singa sasany mihena (finoana hafahafa) na soritr'aretina ratsy (tsy firaharahiana, fitokana-monina ara-tsosialy, fahaverezan'ny fahafinaretana sy ny fahalianana).
==== Fanasokajiana avy amin'ny sekoly Wernicke-Kleist-Leonhard ====
Ity fanasokajiana ity dia manavao ny fanavahana ny '''skizofrenia''' sy ny '''psikosis mania-depressive (PMD)''', amin’ny alalan’ny tsy fametrahana intsony ny singa fototra amin’ny diagnostika amin’ny fikorontanan’ny psikotika na ny fikorontanan’ny toe-po ihany, fa amin’ny fampidirana ihany koa ny '''fikorontanan’ny psychomotricité, ny fisainana, ny fiteny''', sns.
Vokatr’izany dia misy '''phénotypes lehibe 35''' (jereo '''Karl Leonhard'''), fa tsy ilay fizarana roa hoe « skizofrenia-PMD ». Ireo phénotypes ireo dia manana tombony :
* '''ho manan-kery mandritra ny androm-piainana'''. Tsy miovaova arakaraka ny fisehoan’ny fizaran’aretina ny diagnostika. Ny fiovana mety hitranga eo amin’ny fanehoana ny '''phénotype''' dia raisina an-tanana ao anatin’ny famaritana azy[1] ;
* '''hisian’ny fiantraikany amin’ny vinavinan’ny aretina''', satria matetika ny '''psychoses cycloïdes''' dia mahafeno ny fepetra diagnostikan’ny ICD sy ny DSM momba ny skizofrenia, kanefa manana fivoarana tsara ;
* '''hanavahana ny phénotypes azo''' amin’ny '''phénotypes nolovaina'''[2] ;
* ary, raha ny '''phénotypes nolovaina''' no resahina, '''hitazonana ny homotypie eo amin’ireo mpikambana ao amin’ny fianakaviana''', izany hoe mitovy ny diagnostika raisin’ireo mpikambana ao amin’ny fianakaviana iray ihany. Noho izany, ny '''skizofrenia tsy voasistematika''' dia manazava ny fiaraha-misehoan’ny diagnostikan’ny '''bipolarité''' sy ny '''skizofrenia''' ao anatin’ny fianakaviana iray ihany
Jereo ny lahatsoratra momba an'i Karl Leonhard raha mila ny lisitry ny phenotypes samihafa.
==== Fitaovana fandrefesana ampiasaina amin'ny diagnostika ====
Ny maridrefy soritr'aretina tsara sy ratsy, fantatra ihany koa amin'ny hoe PANSS, no ampiasaina betsaka indrindra.
=== Fitsapana fanampiny ===
Mety ilaina amin'ny tranga ara-pitsaboana tsy mahazatra izy ireo mba hanafoanana ny aretina samihafa. :
* fitiliana ny ati-doha na sary famantarana ny resonance magnetika ao amin'ny ati-doha mba hanaporofoana fa misy fivontosana na tsy fahatomombanana ;
* Fitiliana zava-mahadomelina misy poizina amin'ny tranga ahiahiana ho fiankinan-doha mifandraika amin'izany ;
* Electroencephalogram (EEG) mba hanamarinana ny androbe, indrindra fa ny androbe amin'ny lobe temporal. ;
* glucose amin'ny ra sy ionogram ;
* fitsapana hormonina mandrisika ny tiroida (TSH) mba hanaporofoana fa tsy misy hypothyroidism na hyperthyroidism ;
* fitiliana ny fiasan'ny aty mba hanamarinana raha voan'ny aretin'i Wilson .
=== Diagnostika samihafa ===
Maro amin’ireo '''soritr’aretina tsara''' hita amin’ny skizofrenia no fahita ihany koa amin’ny fikorontanan’ny atidoha hafa. Ankoatra izany, ny '''lesoka ao amin’ny atidoha''', rehefa mahakasika ny '''lobe préfrontal''', ny '''ganglions de la base''' (indrindra ny tapany ventral amin’izy ireo: ny '''noyau accumbens, pallidum ventral''' ary '''tubercule olfactif'''), ny '''faritra tegmentale ventrale''', na ny '''faritra sasany ao amin’ny cervelet''', dia mety hiseho amin’ny alalan’ny fikorontanana mitovitovy amin’ireo '''soritr’aretina ratsy'''.
Noho izany, ny '''diagnostika fanavahana''' dia mikendry ny hanavahana ny skizofrenia amin’ireto aretina na toe-pahasalamana manaraka ireto:
==== Aretina ara-tsaina ====
* '''Fikorontanan’ny bipolarité''' (fifandimbiasan’ny dingana mania — toe-po tafahoatra na euphorique — sy ny dingana fahaketrahana) : ara-pitsaboana ihany koa ny diagnostika fanavahana ary sarotra. Na izany aza, toa misy fitsaboana vaovao mahomby amin’ireo aretina roa ireo ;
* '''Fikorontanan’ny schizoaffectif''' ;
* '''Fikorontanan’ny obsession-compulsion (TOC)''' : mety hiaraka miseho ireo aretina roa ireo ;
* '''Syndrome de stress post-traumatique''' : indraindray dia misy fahatsiarovana miverimberina momba ny trauma ('''intrusions''') sy '''fikorontanan’ny dissociation''', izay mety hafangaro amin’ny soritr’aretina ara-psikotika[1] ;
* '''Fiharan’ny akora misy poizina''' ('''pharmacopsychose'''), ohatra, ny fiharan’ny '''cannabis''' ;
* '''Fikorontanan’ny toetra borderline''' ;
* '''Fikorontanan’ny spektrum-n’ny autisme''' : anisan’ny '''fikorontanan’ny neurodéveloppement'''.
==== Aretina tsy ara-tsaina ====
* epilepsy, indrindra fa ny epilepsy amin'ny lobe temporal ;
* fivontosana ao amin'ny atidoha ;
* aretina endocrine tiroida ;
* fanaintainan'ny atidoha ;
* hypoglycemia ;
* Fikorontanan'ny metabolisma ( hyponatremia ) ;
* Aretin'i Wilson ;
* hyperhomocysteinemia ;
* Niemann-Pick karazana C ;
* fikorontanan'ny tsingerin'ny urea ;
* [[Porfiria|porphyria]] ;
* aretin'ny dementia ;
* fahasembanana ara-tsaina avy amin'ny fototarazo ;
* fanapoizinana [[metaly mavesatra]] .
== Fandraisana an-tanana ==
Matetika ny '''skizofrenia''' dia tsaboina amin’ny alalan’ny fanafody '''antipsychotique''' ('''neuroleptiques'''), izay manampy amin’ny fisorohana ny fizaran’aretina mahery vaika na amin’ny fampihenana ny hamafin’ireo soritr’aretina. Misy ihany koa ny karazana '''fitsaboana ara-tsaina''' sy '''fanohanana ara-panabeazana''' omena, satria manampy amin’ny fitazonana ny olona ao anatin’ny fiarahamonina sy amin’ny asany izany.
Amin’ireo tranga tena mafy indrindra — rehefa mety hampidi-doza ho an’ny tenany na ho an’ny hafa ilay olona — dia mety ilaina ny '''fampidirana hopitaly tsy nahazoana fanekena'''. Na izany aza, vitsy dia vitsy amin’ireo olona manana aretina ara-tsaina no mampiseho fitondran-tena mampidi-doza ho an’ny hafa.
Ny '''fitsaboana mahazatra ny skizofrenia''', izay ahitana indrindra ny fitsaboana amin’ny '''neuroleptiques''', dia matetika ampifandraisina amin’ny '''fanohanana ara-tsaina sy ara-tsosialy'''. Mety hatao amin’ny fotoana samihafa ny fampidirana hopitaly, na '''an-tsitrapo''' na '''tsy nahazoana fanekena''', arakaraka ny lalàna manan-kery.
Nihena tsikelikely ny '''fampidirana hopitaly maharitra''' nanomboka tamin’ny taona 1950, noho ny fivoaran’ny fitsaboana ara-panafody.
Araka ny '''Fikambanana Iraisam-pirenena Momba ny Fahasalamana (OMS)''', ny hopitaly ara-tsaina nentim-paharazana dia tsy mahomby amin’ny fanomezana ny fitsaboana ilain’ireo olona manana aretina ara-tsaina ary mety hanitsakitsaka ny '''zo fototra sy ny fahalalahana fototry ny olona''' manana aretina ara-tsaina. Noho izany, ilaina ny mampitombo sy manafaingana ny ezaka hamindrana ny fikarakarana ara-pahasalamana avy amin’ireo toeram-pitsaboana ara-tsaina mankany amin’ny '''fiarahamonina'''.
Tena zava-dehibe ihany koa ny fandraisan’anjaran’ny '''fianakaviana sy ny vondrom-piarahamonina''' amin’ny fanomezana fanohanana ireo olona voakasika
Ireo fandaharan’asa ampiharina any amin’ny firenena maro manana '''fidiram-bola ambany sy antonony''', toy i Etiopia, Ginea-Bissau, India, Iran, Pakistan ary ny Repoblika Mitambatra Tanzania, dia nampiseho fa azo atao ny manome '''fikarakarana ara-pahasalamana ho an’ireo olona manana aretina ara-tsaina lehibe''' amin’ny alalan’ny rafitra '''fikarakarana ara-pahasalamana fototra'''.
* amin'ny alalan'ny fampiofanana ireo mpiasan'ny vonjy taitra ;
* amin'ny fanomezana fahafahana hahazo fanafody tena ilaina ;
* amin'ny fanampiana ny fianakaviana hikarakara ao an-trano ;
* amin'ny alalan'ny fanabeazana ny vahoaka mba hampihenana ny fanilikilihana sy ny fanavakavahana ;
* amin'ny alàlan'ny fanatsarana ny fahaiza-miaina mahaleo tena amin'ny alàlan'ny fidirana an-tsehatra ara-tsaina sy ara-tsaina mifantoka amin'ny fahasitranana (ohatra, fiofanana momba ny fahaiza-miaina, fiofanana momba ny fahaiza-miaina) ho an'ny olona voan'ny skizofrenia sy ny fianakaviany ary/na ny mpikarakara azy ireo
* amin'ny alalan'ny fanamorana ny fiainana mahaleo tena, raha azo atao, na amin'ny alalan'ny fanampiana amin'ny fiainana andavanandro, trano fonenana tohana ary asa fanampiana ho an'ny olona voan'ny schizophrenia. Ireo fepetra ireo dia afaka ampiasaina ho fototra ho an'ny olona voan'ny skizofrenia mba hahatratrarana ny tanjony amin'ny fahasitranana. Matetika ny olona voan'ny skizofrenia dia sahirana amin'ny fahazoana na fitazonana asa na trano fonenana mahazatra.
=== Fitsaboana fisorohana ===
Ity ny '''version malagasy nohatsaraina''', indrindra amin’ny voambolana sy ny firafitry ny fehezanteny:
Ny '''Open Dialogue''' dia fomba fitsaboana mifantoka amin’ny fianakaviana, izay mikendry ny hisorohana ny fivoaran’ny trangan’aretina ara-psikotika tampoka ho lasa '''psikosis mitaiza''', indrindra fa ny skizofrenia.
Any '''Lapland Andrefana''', izay toerana niandohan’ny Open Dialogue, dia nihena ny tahan’ny tranga vaovao ('''incidence''') amin’ny skizofrenia, avy amin’ny '''35 tranga isaky ny olona 100 000''' tamin’ny taompolo 1980 ho '''7 tranga isaky ny olona 100 000''' tamin’ny taompolo 2000, izany hoe fihenana '''80 %'''.
Amin’ny ankapobeny, ny tahan’ny '''fahasitranana tanteraka''' ho an’ireo olona niaina tranga ara-psikotika voalohany dia '''82 % tao anatin’ny 5 taona''', izany hoe tsy naneho soritr’aretina ara-psikotika intsony izy ireo.
Maro ireo fanadihadiana no nikatsaka ny hamantatra raha toa ka mety hisy fiantraikany tsara eo amin'ny fizotran'ny aretina ( fisorohana faharoa sy fisorohana fahatelo ) ny fitsaboana mialoha amin'ny olona ao amin'ny dingana voalohany na amin'ny olona izay efa niaina krizy ara-tsaina voalohany.
=== Fitsaboana amin'ny fanafody ===
Ny '''neuroleptiques mahazatra sy atypiques''' (antsoina koa hoe '''antipsychotiques''') no anisan’ny fitsaboana ara-panafody mahazatra ampiasaina amin’ny '''skizofrenia sy ny psychoses'''. Tsy manasitrana tanteraka ny aretina izy ireo, fa mampihena ny soritr’aretina mandritra ny fotoana maharitra, hatramin’ny iray na roa taona. Tsy ampy anefa ny angon-drakitra ahafahana manombana ny fahombiazan’izy ireo mihoatra ny '''2 taona'''.
Mety hiteraka '''voka-dratsy lehibe''' izy ireo, toy ny '''hatavezana''' sy ny '''fihenan’ny haben’ny atidoha'''. Azo ahena amin’ny alalan’ny fanafody antsoina hoe '''correcteurs''' ny voka-dratsy sasany, saingy mety hiteraka voka-dratsy hafa ihany koa ireo fanafody ireo.
Azo ampifandraisina amin’ny '''fanafody psychotropes''' hafa ihany koa ny antipsychotiques, ohatra ny '''anxiolytiques''' (fanafody mampihena ny tebiteby), ny '''hypnotiques''' (fanafody manampy amin’ny torimaso) ary ny '''antidépresseurs''' (fanafody mitsabo ny fahaketrahana).
Nisy '''taranaka faharoa amin’ny neuroleptiques''' novolavolaina. Ireo dia '''mpanohitra ny dopamine sy ny serotonine''', ary manana voka-dratsy tsy mitovy amin’ny an’ireo neuroleptiques tamin’ny taranaka voalohany.
Eo amin’ny '''faritra mésolimbique''', dia manakana ireo '''mpandray D2 an’ny dopamine''' izy ireo, ka mampihena ny '''soritr’aretina tsara'''.
Eo amin’ny '''faritra mésocorticale''', kosa, dia manakana ny serotonine tsy hifandray amin’ny '''mpandray 5-HT2A''', izay miteraka fitomboan’ny famokarana dopamine, izay tsy ampy amin’io faritra io, ka natao indrindra hampihenana na hanafoanana ireo '''soritr’aretina ratsy'''.
Ireo '''neuroleptiques taranaka faharoa''' ireo dia misy amin’ny endrika '''takelaka''' na '''tsindrona''', izay omena amin’ny elanelam-potoana voafaritra tsara.
=== Fitsaboana amin’ny tsindrona intramusculaire : ===
Ny '''fitsaboana amin’ny tsindrona intramusculaire''' dia mety hanome fitoniana ara-tsaina tsara kokoa ho an’ny marary, satria mampihena ny olana ateraky ny fandraisana takelaka isan’andro. Eny tokoa, avoaka tsikelikely ao amin’ny vatana ny fanafody, ka tsy mila mieritreritra momba ny fandraisana azy isan’andro intsony ny marary. Noho izany, mihena ny mety hisian’ny fampitsaharana tanteraka ny fitsaboana amin’ny fanafody, na dia mandritra ny fotoana heverina ho fohy aza.
Ankoatra izany, azo tohizana ihany koa ny fitsaboana amin’ny alalan’ny '''fanafody amin’ny endrika ranon-javatra mitete'''. Izany dia ahafahan’ny marary sy ny mpitsabo manolo ny toe-javatra mety hateraky ny fandavana fitsaboana amin’ny '''fifanarahana iombonana momba ny fikarakarana''', ka mikendry ny hanatsarana ny kalitaon’ny fiainan’ny marary, na eo amin’ny lafiny manokana na eo amin’ny lafiny ara-tsosialy.
Tena ilaina amin’ny fahombiazan’ny fitsaboana ny '''fahavononan’ny marary hotsaboina''' sy ny fanekeny ny fanafody ary ny fomba fampiasana izany. Ny fitantanana ny skizofrenia dia dingana maharitra ary ahitana indrindra ny '''fisorohana ny fiverenan’ny soritr’aretina (rechutes)'''.
Noho ireo antony ireo dia tsy azo atao any amin’ny '''hopitaly ivelan’ny toeram-pitsaboana ny L-théanine amin’ny risperidone[1].(ambulatoire)''' ny tsindrona sasany.
Anisan’ireo marary, ireo izay mandray '''benzodiazépines''' amin’ny fatra antonony ka hatramin’ny avo dia manana '''risika hahafaty 70 % ambony kokoa''' raha oharina amin’ireo izay tsy mandray izany
==== Fitsaboana ireo soritr'aretina ratsy ====
Ny Minocycline ampiarahina amin'ny risperidon dia mahomby amin'ny soritr'aretina ratsy ateraky ny skizofrenia
Ny fampiarahana ny '''L-théanine''' amin’ny risperidone dia mahomby kokoa noho ny risperidone ampiasaina irery
==== Soritr'aretina ara-tsaina hafa ====
Ny '''meta-fanadihadiana''' iray dia mampiseho fa ny vokatry ny fampiasana miaraka ny '''vitamina B''', izay ahitana ny '''vitamina B6, B8 ary B12''', dia mampihena be ny '''soritr’aretina ara-tsaina'''.
Ny '''famantarana mitohy amin’ny aretina''' dia maharitra mandritra ny '''enim-bolana farafahakeliny'''. Tsy maintsy ahitana, ao anatin’izany fe-potoana izany, '''iray volana farafahakeliny misy soritr’aretina''' (na fotoana fohy kokoa raha mahomby ny fitsaboana) izay mifanaraka amin’ireo '''fepetra momba ny soritr’aretina ratsy amin’ny sokajy « A- »'''.
Rehefa miseho '''be dia be sy tampoka''' ireo soritr’aretina amin’ny endrika '''famitahana (délire)''', ary maharitra '''latsaky ny iray volana eo ho eo''' amin’ny ankapobeny, dia antsoin’ny mpitsabo '''anglo-saxon''' hoe '''skizofrenia mahery vaika (schizophrénie aiguë)''' izany, raha ny mpitsabo '''miteny frantsay''' kosa dia mampiasa ny teny hoe '''« bouffée délirante »'''.
==== Endrika mahatohitra fitsaboana ====
Azo ovaina ny '''kilasin’ny neuroleptique''' ampiasaina, izany hoe azo soloina '''neuroleptique mahazatra''' ny neuroleptique atypique, ary azo atao koa ny mifamadika amin’izany.
Amin’ny maha-'''fitsaboana andiany fahatelo''' azy, izany hoe aorian’ny fampiasana neuroleptique '''roa samy hafa farafahakeliny''', dia mety hampidirina amin’ny fitsaboana ny '''clozapine''', izay neuroleptique mahery vaika. Na izany aza, anisan’ireo fanafody sarotra atomboka indrindra izy, noho ny mety hahatonga '''voka-dratsy lehibe''', toy ny '''agranulocytose'''.
Any Frantsa, noho izany, dia voafetra ho '''indray mandeha isan-kerinandro''' ny famoahana ny clozapine mandritra ireo '''18 herinandro voalohany''', aorian’ny fanaraha-maso ny isan’ny '''leukocytes''' ao amin’ny ra. Aorian’izay dia omena '''isaky ny 4 herinandro (28 andro)''' mandritra ny faharetan’ny fitsaboana. Mila '''ampitomboina tsikelikely''' ihany koa ny fatran’ny fanafody.
==== Fientanam-po magnetika transcranial ====
Indraindray dia ampiasaina amim-pahombiazana ny '''fanentanana magnetika transcranial''' (''stimulation magnétique transcrânienne'') rehefa '''tsy mamaly tsara ny fitsaboana antipsychotique''' ny aretina. Ity teknika '''tsy mitaky fandidiana''' ity dia mampihetsika faritra sasany ao amin’ny atidoha izay mihena ny fiasany. Ampiasaina ihany koa izy io amin’ny fitsaboana ny '''fahaketrahana'''.
Ny '''fanentanana magnetika transcranial miverimberina''' (''stimulation magnétique transcrânienne répétitive'') dia mety hanampy amin’ny fampihenana ny soritr’aretina sasany amin’ny skizofrenia.
==== Hetsika ara-batana ====
Heverina fa misy '''fiantraikany tsara eo amin’ny fahasalamana ara-batana sy ara-tsaina''' ho an’ny marary ny fanaovana '''fanatanjahan-tena tsy tapaka'''. Azo omena ihany koa ny '''hetsika ara-batana mifanaraka amin’ny toe-pahasalaman’ny olona tsirairay''' (''activité physique adaptée''), izay manamora ny fandraisan’anjaran’ny marary amin’ny hetsika ara-batana ary afaka manampy amin’ny '''fampihenana ireo soritr’aretina ratsy'''.
==== Fitsaboana amin'ny alalan'ny herinaratra ====
[[Sary:ECT_machine_03.JPG|vignette| Fikarakarana ny fitsaboana amin'ny alalan'ny herinaratra (Glenside Museum, [[Bristol]] ).]]
Indraindray dia ampiasaina ny '''fitsaboana amin’ny alalan’ny herinaratra''', na '''électroconvulsivothérapie (ECT)''', amin’ny tranga manokana amin’ny skizofrenia, indrindra amin’ny '''endrika catatonique'''. Azo ampiasaina miaraka amin’ny '''neuroleptique''' ny ECT, ary indrindra miaraka amin’ny '''clozapine''' amin’ny trangan’ny skizofrenia '''mahatohitra ny fitsaboana'''.
Anisan’ny voka-dratsy lehibe mety hitranga ny '''fihenan’ny fiasan’ny saina''' sy ny '''fikorontanan’ny fitadidiana'''. Na izany aza, tsy fitsaboana ampiasaina matetika amin’ny skizofrenia ny ECT, ary mbola tsy misy '''marimaritra iraisana tanteraka''' momba ny fampiasana azy amin’ity aretina ity.
==== Fanarenana ara-tsaina ====
Ny '''fanarenana ara-tsaina''' (''remédiation cognitive'') dia teknika iray mitovitovy amin’ireo '''fomba fitsaboana fanarenana sy fanofanana indray''' (''méthodes thérapeutiques rééducatives''). Mihamitombo hatrany ny fampiasana azy amin’ny fitsaboana ny skizofrenia, ho fanampin’ny fampiarahana ny '''neuroleptiques''' sy ny '''fitsaboana ara-tsaina''' (''psychothérapie'').
Ny fampiasana ny fanarenana ara-tsaina amin’ny fitsaboana ny skizofrenia dia hamarinina noho ny '''fahombiazan’ireo fitsaboana hafa izay voafetra ihany'''. Matetika dia mbola tsy mamaly tsara ireo fitsaboana ireo ny '''soritr’aretina ratsy''', ny '''fikorontanan’ny fandaminana''', ny '''fikorontanan’ny fifantohana sy ny fitadidiana''', ary ny soritr’aretina tsara sasany.
Ankoatra izany, matetika dia mbola mitohy ny '''fikorontanan’ny fifantohana, ny fitadidiana ary ny fiasan’ny mpanatanteraka''', na dia efa nihatsara aza ireo soritr’aretina tsara sy ratsy noho ny fitsaboana amin’ny neuroleptique.
Ireo fikorontanana ireo dia mety ho '''fototry ny fahasembanana sisa tavela''', izay manelingelina sy manasarotra ny fiainan’ny marary voakasik’izany.
Nohamarinina fa '''mahomby amin’ny fitsaboana ny skizofrenia''' ny fandaharan’asa fanarenana ara-tsaina maromaro, toy ny '''IPT, RECOS, CRT ary REHA-COM'''. Samy manana ny '''toro-marika sy ny sehatra kendreny manokana''' anefa izy ireo.
Ny fisafidianana ny fandaharan’asa hampiharina dia miankina amin’ny '''tsy fahampian’ny fahaiza-misaina ananan’ny marary''', ny '''mombamomba azy ara-pitsaboana''', ary ny '''tanjona amin’ny famerenana azy eo amin’ny fiainana ara-tsosialy sy matihanina''', izay faritana miaraka aminy.
=== Fitsaboana ara-tsaina sy ara-tsosialy ===
==== Fitsaboana ara-tsaina momba ny fitondran-tena ====
Mety hahasoa ny '''fanabeazana ara-tsaina''' (''psychoéducation'') ho an’ny fianakaviana sy ny marary, satria afaka '''manamora ny fifandraisana eo amin’ny mpianakavy''' sy '''mampihena ny fahasembanana''' ateraky ny aretina.
===== Fanarenana ara-tsaina sy ara-tsosialy =====
Ny literatiora '''anglo-saxon''' dia mampiasa amin’ny ankapobeny ny teny hoe ''rehabilitation'' mba hilazana ny dingana ahafahan’ny olona iray '''mamerina ny fahaiza-manao iray very''' na '''manonitra ny tsy fahampiana iray'''.
Ny teny frantsay hoe '''« réadaptation »''' no fandikana azy, ka mety tsara ampiasaina hanondroana ity dingana '''fanofanana fahaiza-manao''' ity, izay ahafahan’ny olona voan’ny aretina ara-tsaina mandray anjara amin’ny fomba fianarana mba '''hampivelatra ny fahaizany, handray ny andraikiny eo amin’ny fiainana, ary hiasa amin’ny fomba mavitrika sy mahaleo tena araka izay azo atao eo amin’ny fiaraha-monina'''.
Indraindray, ny literatiora amin’ny teny frantsay dia mampiasa amin’io hevitra io ihany koa ny teny nalaina avy amin’ny anglisy hoe '''« réhabilitation »'''. Na izany aza, ny teny hoe '''« réhabilitation »''' dia manondro kokoa ny hoe '''« famerenana ny olona iray amin’ny zony, amin’ny hasinany eo anatrehan’ny besinimaro ary amin’ny fanajana ataon’ny hafa »'''.
Izany indrindra no tanjona kendren’ny dingana '''réadaptation''': amin’ny alalan’ny asa fanarenana, ny marary dia afaka manantena ny hahazo '''réhabilitation''' sy hahatratra ny '''fahasitranana na rétablissement'''.
==== Fitsaboana ny fiankinan-doha ====
Misy fifandraisana mety hitranga eo amin’ny '''alikaola sy ny neuroleptika'''. Ny fisotroana alikaola tsy tapaka dia mety hanimba ny fizotry ny fahasitranan’ny marary. Ny fampifangaroana azy roa dia mety hampitombo ny voka-dratsin’ny fanafody, indrindra ny '''fatoritory, fanina, fahaverezan’ny fifantohana ary fikorontanan’ny fahafahana mandrindra fihetsika'''. Miankina amin’ny karazana neuroleptika ampiasaina anefa ny fifandraisana amin’ny alikaola.
Noho izany, '''tsy tokony hisotro alikaola ny olona mandray neuroleptika raha tsy efa nanontany mpitsabo na mpivarotra fanafody''', satria mety hampitombo ny loza ateraky ny voka-dratsiny sy hanasarotra ny fanaraha-maso ny soritr’aretina.
Ny '''fampihenana ny fihinanana cannabis''' dia mety hanampy amin’ny '''fampihenana ny mety hisian’ny fipoiran’ny rarin-tsaina tampoka.'''
==== Mikrôbiota ao amin'ny tsinay ====
Le cerveau des personnes avec schizophrénie serait d'apparence globalement normale et seules des techniques récentes d'imagerie cérébrale, utilisées lors d'étude sur des cohortes de patients, ont pu mettre en évidence certaines différences. La première différence structurelle observée fut la découverte d'un élargissement des ventricules cérébraux chez des patients dont les symptômes négatifs étaient particulièrement marqués.<ref>{{En icon}} Johnstone EC, Crow TJ, Frith CD, Husband J, Kreel L. (1976) « ''{{Lang|en|Cerebral ventricular size and cognitive impairment in chronic schizophrenia.}}'' » ''Lancet'', 30;2 (7992), 924-6. [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&db=pubmed&dopt=Abstract&list_uids=62160 Résumé].</ref> Toutefois, ce résultat ne s'avère guère utilisable au niveau individuel, du fait de la grande variabilité observée entre les patients. Un lien entre l'élargissement ventriculaire et une exposition aux médicaments neuroleptiques a cependant été suggéré.<ref>{{Cite journal |last=C.E. Dean |year=1999 |title=Typical Neuroleptics and Increased Subcortical Volumes |url=http://ajp.psychiatryonline.org/doi/full/10.1176/ajp.156.11.1843-b?trendmd_shared=0 |journal={{langue|en|Am J Psychiatry}} |language=en |volume=156 |page=1843-1844}}.</ref> Des études plus récentes ont par la suite montré qu'il existe de nombreuses différences dans la structure cérébrale selon que les personnes présentent ou non un diagnostic de schizophrénie. Toutefois, comme dans le cas des études antérieures, la plupart de ces différences ne sont détectables que lorsque des groupes, et non des individus, sont comparés, et ne sont conséquemment pas utilisables pour établir le diagnostic de schizophrénie.
Ireo fanadihadiana nampiasa fitiliana neuropsikolojika miaraka amin'ny teknika fakana sary ao amin'ny atidoha toy ny functional magnetic resonance imaging (fMRI) na ny positron emission tomography (PET) dia niezaka nanasongadina ny fahasamihafana eo amin'ny fiasan'ny atidoha amin'ny marary. Nasehon'izy ireo fa ireo fahasamihafana ireo dia mitranga matetika kokoa ao amin'ny lobes frontal, hippocampus ary temporal.<ref>{{En icon}} Green, M. F. (2001) ''{{Lang|en|Schizophrenia Revealed : From Neurons to Social Interactions}}''. New York : W. W. Norton. {{ISBN|0-393-70334-7}}.</ref> Ireo fahasamihafana ireo dia mifandray akaiky amin'ny tsy fahampian'ny fahaiza-misaina izay matetika mifandray amin'ny skizofrenia, indrindra eo amin'ny sehatry ny fitadidiana, ny fifantohana, ny famahana olana, ny asan'ny mpanatanteraka, ary ny fahatsiarovan-tena ara-tsosialy.
Ny fandraketana electroencephalographic (EEG) an'ireo olona voan'ny skizofrenia nandritra ny asa izay manjaka amin'ny alalan'ny fahatsapana dia naneho ny tsy fisian'ny hetsika ao amin'ny tarika gamma frequency ( frequency avo lenta ), izay manondro ny tsy fahampian'ny fampidirana ireo faritra neural manan-danja ao amin'ny atidoha.<ref>{{En icon}} Spencer KM, Nestor PG, Perlmutter R, Niznikiewicz MA, Klump MC, Frumin M, Shenton ME, McCarley (2004) ''{{Lang|en|Neural synchrony indexes disordered perception and cognition in schizophrenia.}}'' ''{{Lang|en|Proceedings of the National Academy of Sciences}}'', 101, 17288-93. [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&db=pubmed&dopt=Abstract&list_uids=15546988&query_hl=1 Résumé].</ref> Ireo marary manana fahitana zavatra tsy misy dikany mahery vaika, finoana diso tafahoatra, ary fisainana tsy voalamina dia ambany kokoa ny fampifanarahana ny fatran'ny zavatra iray. Ny fanafody noraisin'ireto olona ireto dia tsy namela ny gadona hiverina tany amin'ny elanelan'ny fatran'ny gamma. Azo atao angamba fa ny fiovana eo amin'ny tarika gamma sy ny fitadidiana miasa dia mifandray amin'ny fiovana eo amin'ny interneurons inhibitory izay mamokatra asidra gamma-aminobutyric ( GABA ). Ao amin'ny cortex prefrontal dorsolateral an'ny marary voan'ny schizophrenia, dia hita fa misy fiovana eo amin'ny kilasy manokana amin'ny interneurons GABAergic izay miavaka amin'ny fisian'ny proteinina parvalbumin.<ref>{{En icon}} Lewis DA, Hashimoto T, Volk DW (2005) ''{{Lang|en|Cortical inhibitory neurons and schizophrenia.}}'' ''[[Nature Reviews Neuroscience|{{Lang|en|Nat. Rev. Neurosci.}}]]'', 6, 312-324. [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&db=pubmed&dopt=Abstract&list_uids=15803162&query_hl=2 Résumé].</ref>
Misy tsy fitoviana eo amin'ny lobe temporal, hita nandritra ny fanadihadiana MRI ny ati-dohan'ny zatovo voan'ny skizofrenia,<ref>{{En icon}} J. Penttilä, M-L Paillère-Martinot, J-L Martinot, J-F Mangin, L Burke, R Corrigall, S Frangou, A Cachia. ''{{Lang|en|Altered Global and Temporal Cortical Folding in Patients with Early-onset Schizophrenia}}'', {{Lang|en|Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry}}. 47:10, Oct. 2008.</ref> <ref>[http://www.inserm.fr/fr/presse/communiques/att00007944/larroque_schizophrenie_ado220908.pdf Communiqué INSERM {{Pdf}}].</ref> [loharano tsy ampy], indrindra ny fihenan'ny velaran'ny lavaka collateral. Io tsy mahazatra io dia miseho mandritra ny fiovan'ny atidoha amin'ny fahatanorana. Toa tsy mifandray amin'ny faharetan'ny aretina, na amin'ny fatran'ny fanafody raisin'ny marary ny lanjan'ireo fiovana ireo.
====== Ireo neurotransmitter hafa tafiditra amin'izany ======
Manontany tena ireo mpikaroka momba ny atidoha hoe nahoana no toa miseho mandritra ny fahatanorana ny skizofrenia sy ny aretina bipolar. Mety ho ny trangan-javatra manokana sasany amin'ity vanim-potoana ity no mety hampihena ny fivoaran'ny ati-dohan'ny tanora ka hahatonga azy ireo ho mora voan'ny aretina ara-tsaina sasany. Ny petra-kevitra iray dia ny hoe mety ho tsy ampy ny mekanisma fanapahana synaptic. : ho mavitrika kokoa in-efatra amin'ireo tanora voan'ny skizofrenia izany.<ref>{{Cite web |last={{langue|en|Society for Neuroscience}} |date=31 décembre 2011 |title={{langue|en|Teen Brain Vulnerability Exposed}} |url=http://www.brainfacts.org/across-the-lifespan/youth-and-aging/articles/2011/teen-brain-vulnerability-exposed/ |access-date=12 juin 2017 |website=Brainfacts.org |language=en}}.</ref>
Hita ao amin'ny sela hippocampus an'ny marary skizofrenia ny fihenan'ny proteinina Beclin-1, proteinina izay mitana anjara toerana amin'ny fanombohana ny autophagy sy ny fampihenana ny apoptosis . Mety hisy fiantraikany amin'ny schizophrenia ny fihenan'ny autophagy ao amin'ny sela hippocampal. Ny {{Rohy amin'ny teny hafa|ADNP}}, ambony kokoa ao amin'ny hippocampus, dia mety ho fomba fanonerana, ary, satria avo ihany koa ny lymphocytes ao amin'ny ra, dia mety ilaina ho toy ny fitsapana diagnostika <ref>{{En icon}} [http://medicalxpress.com/news/2013-12-molecular-explanation-schizophrenia.html http://medicalxpress.com/news/2013-06-protein-nerve-cell.html#inlRlv ].</ref> [loharano tsy ampy] ,, <ref>{{En icon}} .</ref> [loharano tsy ampy] .
===== Dopamine =====
Mba hampihenana ny fiantraikan'ny skizofrenia amin'ny fivoaran'ny olona iray dieny mbola azo atao, dia maro ny fanadihadiana mikendry ny hamantatra sy hitsaboana ny dingana voalohany amin'ny aretina, izay tombanana ho manomboka hatramin'ny 30 mois mialoha ny fiandohan'ny soritr'aretina.
== Evolisiona sy fahasarotana ==
Tamin'ny 1969, nanomboka nanao fikarohana momba ny vokatra maharitra ho an'ny marary voan'ny skizofrenia any amin'ny 9 pays ny Fikambanana Iraisam-pirenena Momba ny Fahasalamana (masoivohon'ny Firenena Mikambana). [[Etazonia]], [[Fanjakana Mitambatra]], [[Irlanda|Irlandy]], Danemark, [[Tsekôslôvakia|Tsekoslovakia]], [[Rosia]], [[India]], [[Nizerià|Nizeria]] ary [[Kôlômbia|Kolombia]] <ref>[http://whqlibdoc.who.int/php/WHO_PHP_63_fre.pdf {{Pdf}}], site de l’OMS.</ref> [loharano tsy ampy] .
Nahagaga ny vokatra ary nampiseho ny maha-zava-dehibe ny fitsaboana mandritra ny fahasitranana. Taorian'ny 5 ans nanaovana fanadihadiana, dia nahita vokatra tsara lavitra noho ireo marary avy amin'ny firenen-kafa tao amin'ny fanadihadiana ireo marary avy any India, Nizeria ary Kolombia, ary indrindra fa ireo avy any Etazonia sy Royaume-Uni. Rosia no nanana ny tahan'ny fahasitranana ambany indrindra, arahin'i Etazonia sy Royaume-Uni.
Azo inoana kokoa fa tsy nisy soritr'aretina intsony izy ireo nandritra ny vanim-potoana fanaraha-maso, ary, ny tena zava-dehibe dia hoe nanana fifandraisana ara-tsosialy tena tsara izy ireo. Na izany aza, nisy nametraka fisalasalana momba ity fikarohana ity, indrindra momba ny maha-azo itokiana ny famaritana ny aretina skizofrenia any Nizeria na India.
Ho setrin'izany, nanomboka fanadihadiana tany amin'ireo 9 États ireo ny OMS tamin'ny 1978, ary tamin'ity indray mitoraka ity dia izy ireo mihitsy no nikarakara ny fitiliana ireo marary mijaly amin'ny tranga voalohany amin'ny schizophrenia, izay samy voamarina araka ny fepetra tandrefana. Rehefa afaka roa taona, efa ho {{Ampaha|2|3}} avy any Nizeria, India ary Kolombia no sitrana tsara, ary maherin'ny {{Ampaha|1|3}} narary mitaiza. Any amin'ny firenena manankarena, 37 monja %-n'ny marary no sitrana tsara, ary 59 % no narary mitaiza. 16 ihany %-n'ny marary any India, Nizeria ary Kolombia no nomena fanafody antipsychotika tsy tapaka, raha oharina amin'ny 61 %-n'ny marary any amin'ny firenena manankarena.
Tatỳ aoriana, tamin'ny 1997, dia nanadinadina indray ireo marary avy amin'ny fanadihadiana voalohany tamin'ireo roa ireo ( 15 ou 25 ans taorian'ny fanadihadiana voalohany) ireo mpikaroka avy amin'ny OMS, ary hitan'izy ireo fa nihatsara hatrany izy ireo tany amin'ireo firenena telo ireo. Any Nizeria, Kolombia ary India, 53 %-n'ny marary skizofrenia dia tsy "nahavita intsony" tsy misy aretin-tsaina mihitsy "ary 73 % no nanana asa tao amin'ny sehatra ara-dalàna na tsy ara-dalàna.<ref>{{En icon}} Sartorius, N., Gulbinat, W., Harrison, G., Laska, E., & Siegel, C. (1996). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/8909114 ''{{Lang|en|Long-term follow-up of schizophrenia in {{nombre|16|countries}}}}'']. {{Lang|en|Social Psychiatry and Psychiatric Epidemiology}}, 31(5), 249-258.</ref>
=== tahan'ny fanarenana ===
Araka ny meta-fanadihadiana nataon'i Jääskeläinen,<ref>{{Cite web |last=Erika Jääskeläinen |year=2012 |title=A Systematic Review and Meta-Analysis of Recovery in Schizophrenia |url=https://academic.oup.com/schizophreniabulletin/article/39/6/1296/1884290 |access-date=30 avril 2018 |website=academic.oup.com |publisher={{langue|en|Oxford academic}} |language=en |format=html}}.</ref> izay ahitana 50 études, ny tahan'ny fahasitranana amin'ny skizofrenia dia 13.5. %, miaraka amin'ny tsy fahazoana antoka avo dia avo noho ny tsy fitoviana tafahoatra amin'ireo fanadihadiana nodinihina (min 0 %, ambony indrindra 58 %). Avo lavitra noho ny any amin'ny firenena manana fidiram-bola ambony ny tahan'ny fanarenana any amin'ireo firenena manana fidiram-bola ambany (36.4 % raha oharina amin'ny 13.0 %). Ankoatra izany, tsy nahita porofo i Jääskeläinen fa nihatsara ny tahan'ny fanarenana nandritra ny XXfaha-20 . taonjato . Na dia toa nihena aza ny tahan'ny fanarenana teo anelanelan'ny taona 1941-1955 sy 1996-2012 (17.7 % raha oharina amin'ny 6.0 %), miaiky i Jääskeläinen fa tsy manana ny hery ara-statistika hanaporofoana izany ny meta-fanadihadiana nataony (tsy ampy ny fanadihadiana vao haingana).
Araka ny meta-fanadihadiana nataon'i Richard Warner <ref>{{Cite web |last=Richard Warner |year=1997 |title=Recovery from Schizophrenia: Psychiatry and Political Economy |url=http://www.psychiatry.ru/siteconst/userfiles/file/englit/Richard%20Warner%20(Author)%20-%20Recovery%20from%20Schizophrenia%20Psychiatry%20and%20Political%20Economy.pdf |access-date=30 avril 2018 |website=psychiatry.ru |publisher=Brunner-Routledge |page=56 |language=en |format=pdf |quote=At the end of the century complete recovery rates remained around 20 per cent and about 35–45 per cent of people with schizophrenia were socially recovered at follow-up.}}.</ref> izay nahitana 114 études, ny tahan'ny fahasitranana tanteraka dia 20 % ary ny an'ny fanarenana ara-tsosialy avy amin'ny 35 ka hatramin'ny 45 %, mbola misy tsy fahazoana antoka avo dia avo. Tsy nahita fanatsarana teo amin'ny tahan'ny fanarenana ihany koa i Warner hatramin'ny faran'ny XIXfaha-19 . taonjato, fa fivoarana izay inoany fa voafaritry ny toe-karena sy politika ao amin'ny firenena, indrindra fa ny tahan'ny tsy fananana asa.
== Epidemiolojia ==
[[Sary:Schizophrenia_world_map-Deaths_per_million_persons-WHO2012.svg|vignette| Isan'ny fahafatesana vokatry ny skizofrenia maneran-tany (tamin'ny taona 2012)]]
Ny fanadihadiana epidemiolojika fantatra amin'ny anarana hoe « Fanadihadiana tao Lausanne Ny « tamin'ny 1976 momba ny fivoaran'ny skizofrenia maharitra dia fanadihadiana manan-danja ary mbola tononina matetika na dia efa nohavaozina, novaina na nolavin'ny fikarohana vao haingana sy maoderina kokoa aza ny sasany amin'ireo valiny. <sup class="need_ref_tag" style="padding-left:2px;">[ <nowiki><abbr class="abbr" title="référence">ref.</abbr></nowiki><nowiki><span typeof="mw:Entity">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>irina]</sup>
[[Catégorie:Article à référence souhaitée]]
Toa mitovy ny tahan'ny tranganà schizophrenia manerana izao tontolo izao ary toa tsy niova nandritra ny antsasaky ny taonjato farany.<ref name="Hafner">{{En icon}} Häfner H, an der Heiden W, ''{{Lang|en|Epidemilogy of Schizophrenia}}'', {{Lang|en|The Canadian Journal of Psychiatry}}, 1997.</ref> Efa ho 0.3 ny olona voan'ny skizofrenia % amin'ny 0.72 %-n'ny mponina, amin'ny fotoana iray eo amin'ny fiainany,,<ref>{{Cite web |last={{lien|Dinesh Bhugra}} |year=2015 |title=The Global Prevalence of Schizophrenia |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1140960/ |access-date=30 avril 2018 |website=ncbi.nlm.nih.gov |publisher=PLoS Med |language=en |quote=Of the 132 core studies, 21 studies reported point prevalence, 34 reported period prevalence, and 24 reported lifetime prevalence. The median prevalence of schizophrenia was 4.6/1,000 for point prevalence, 3.3/1,000 for period prevalence, 4.0 for lifetime prevalence, and 7.2 for lifetime morbid risk. […] Several important findings emerge from Saha and colleagues' analysis. For clinicians, the analysis indicates clearly that lifetime prevalence is 4.0/1,000 and not 1%, as reported in the Diagnostic and Statistic Manual of Mental Disorders, fourth edition, and other textbooks}}.</ref>.<ref>{{Cite journal |last=Sukanta Saha |last2=David Chant |last3=Joy Welham |last4=John McGrath |date=mai 2005 |title=A Systematic Review of the Prevalence of Schizophrenia |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1140952/ |journal=PLoS Med, 2(5): e141. |language=en |page=}}.</ref> Tamin'ny taona 2019, tombanana ho olona 23 millions eo ho eo no voakasik'izany maneran-tany.<ref>{{Cite web |title=Principaux repères sur la schizophrénie |url=https://www.who.int/fr/news-room/fact-sheets/detail/schizophrenia |access-date=2021-12-22 |website=www.who.int |language=fr}}</ref> Isan-taona, eo amin'ny iray amin'ny 10 000 eo ho eo ny olona eo anelanelan'ny 12 à 60 ans no voan'ity aretina ity. Farafaharatsiny raha ny amin'ny tranga voamarina, dia toa mahazatra kokoa amin'ny lehilahy noho ny amin'ny vehivavy ny skizofrenia (eo amin'ny 1,4 fois eo ho eo).
Any Frantsa, 500 000 personnes no voakasik'izany ary 300 000 no mahazo fitsaboana, ka mahatonga azy io ho iray amin'ireo aretina ara-tsaina manan-danja indrindra any Frantsa .
Ny taona ambony indrindra ahafahana mitatitra ny aretina dia eo anelanelan'ny 20 et 28 ans ho an'ny lehilahy ary eo anelanelan'ny 26 et 32 ans ho an'ny vehivavy. Mahalana kokoa ny fivoaran'ny skizofrenia mandritra ny fahazazana raha oharina amin'ny fotoana maha-olon-dehibe. Hafahafa ihany fa toa tsy mitovy ny fihanaky ny skizofrenia manerana ny kolontsaina, firenena, faritra, ary indraindray tanàn-dehibe. Na izany aza, toa misy fiovaovan'ny tombana noho ny maha-subjective ny famaritana sy ny famaritana azy. Amin'ny ankapobeny, ny salan-taonan'ny fidirana hopitaly noho ny skizofrenia dia eo anelanelan'ny 25 et 35 ans . Asehon'ny fanadihadiana fa ny olona ambany fidiram-bola dia mazàna tara kokoa vao voamarina ny aretina raha oharina amin'ireo manana fidiram-bola ambony. Noho izany dia azo inoana kokoa fa ho velona izy ireo raha tsy mahazo fitsaboana sahaza azy.<ref name="Hafner" />
Ara-tantara, ny mpitsabo aretin-tsaina Emil Kraepelin no voalohany, tamin'ny [[1898]], nanavaka ''ny dementia praecox,'' izay nofaritan'i Bénédict Augustin Morel dimampolo taona talohan'izay, tamin'ny endrika hafa amin'ny fahaverezan-tsaina. Tamin'ny 1911, novain'ny mpitsabo aretin-tsaina Eugen Bleuler anarana hoe ''schizophrenia'' izy io, izay famaritana sahaza kokoa ny aretina noho ny an'i Kraepelin.
Araka izany, tamin'ny [[1898]], i Emil Kraepelin, raha niresaka momba ny dementia praecox, izay razamben'ny schizophrenia ara-teoria, dia nahita karazany telo. Ny voalohany dia ny hebephrenia ( ''{{Lang|grc-Latn|hébé}} = fahatanorana, {{Lang|grc-Latn|phrên}} = saina'' ) izay mamaritra ny fahasimban'ny toetra. Ny faharoa dia ny catatonia, izay endrika mafy indrindra. ; ary ny fahatelo sady farany dia ny endrika paranoïde, ny endrika tsy dia mampidi-doza loatra, mifototra amin'ny fahitana zavatra tsy misy fahitana mazava . Tamin'ny 1911, nampiasa ny teny hoe schizophrenia i Eugen Bleuler ary nanasongadina soritr'aretina dimy : ny fikorontanan'ny fifandraisan'ny hevitra, ny fikorontanan'ny fihetseham-po, ny fahaverezan'ny fifandraisana amin'ny zava-misy, ny autisme (teny noforonin'i Bleuler mba hilazana ny fisintahana tafahoatra amin'ny tena) ary ny syndrome dissociative .
Araka ny voalazan'i Roudinesco sy Plon, nanao fihetsiketsehana i Bleuler « manohitra ny nihilisma ara-pitsaboana an'ny sekoly alemà, izay miahy kokoa ny fanasokajiana fa tsy ny fanasitranana » ; namorona izy « ny teny hoe schizophrenia mba hampidirana ny fisainana Freudian amin'ny fahalalana ara-tsaina » . Tsy nandray ny famaritan'i Bleuler [[Sigmund Freud|i Freud]], « aleony mieritreritra ny sehatry ny psychosis ao anatin'ny sokajy paranoia » ( cf. ny fandalinany an'i Daniel Paul Schreber ).
Ny iray amin'ireo fitsaboana voalohany ho an'ny schizophrenia dia ny lobotomy frontal (fandidiana ny lobes frontal) izay nahafahana nampihena ny fahitana zavatra tsy misy dikany sy ny nofinofy ratsy saingy tamin'ny vidin'ny voka-dratsy lehibe (aretina ara-tsaina sy fitondran-tena lehibe). Nanjavona tsikelikely izany niaraka tamin'ny fisian'ny fitsaboana.
Tamin'ny [[1952]], ny chlorpromazine no fanafody voalohany niasa tamim-pahombiazana tamin'ny soritr'aretin'ny schizophrenia maromaro. Nahita an'i Henri Laborit, Jean Delay ary Pierre Deniker, io no neuroleptika voalohany, izay nanamarika fiovana lehibe teo amin'ny tantaran'ny fitsaboana ny skizofrenia sy ny psikosis hafa, ary koa ny fahombiazana voalohany teo amin'ny psychopharmacology . Tamin'ny [[1958]], noforonina tany Belzika ny haloperidol . Mandaitra kokoa izy io ary, ambonin'izany rehetra izany, tsy dia mampitony loatra noho ny chlorpromazine . Naharitra an-taonany maro - am-polony taona mihitsy aza - ny fampidirana ny neuroleptika satria niteraka fanoherana mafy avy amin'ny mpitsabo aretin-tsaina sasany, anisan'izany i Henri Baruk sy Henri Ey tany Frantsa.<ref>{{Cite book |last=Missa |first=Jean-Noël |year=2006 |title=Naissance de la psychiatrie biologique |series=Science, histoire et société |language=fr |location=Paris |publisher=[[Presses universitaires de France]] |pages=378 |isbn=2-13-055114-9}}.</ref> Tamin'ny 1956, Gregory Bateson sy Donald D. Jackson, Jay Haley, ary John Weakland dia mamoaka ny lahatsorany iraisana mitondra ny lohateny ''hoe "Toward a Theory of Schizophrenia,'' " izay mampiditra ny foto-kevitra momba ny " fatorana roa sosona "Na" didy mifanohitra amin'izany » ( ''{{Lang|en|double bind}}'' ). Ny anjara asan'ny teny manodidina amin'ny fivoaran'ny skizofrenia dia tsy manafoana ny mety ho antony hafa. « Raha toa ka manjaka amin'ny maha-modely fifandraisana ny fifamatorana roa sosona, raha mifantoka amin'ny olona tena marary mafy ny saina amin'ny diagnostika, dia hita fa mahafeno ny fepetra takiana amin'ny schizophrenia ny fitondran-tenan'io olona io. Amin'io lafiny io ihany no azo lazaina fa misy dikany ara-etiolojika ny fifamatorana roa sosona. ».
Avy amin'ny teny grika hoe σχίζω io teny io , midika hoe " misaraka, mizara » ary φρήν / , « ny saina " Natolotr'i Eugen Bleuler voalohany tamin'ny [[1911]] izany, mpitsabo aretin-tsaina [[Zürich|avy any Zurich]] izay nanohitra ny teny hoe dementia praecox .
==== Fifangaroana amin'ny fahendrena tsotra ====
{{Columns-list|* [[Expérience de Rosenhan]]
* [[Créativité et trouble psychique]]
* [[Antipsychiatrie]]
* [[Autisme en psychopathologie]]
* [[Échelle des symptômes positifs et négatifs]] (de la schizophrénie)
* [[Enquête de Lausanne]]
* [[Hearing Voices Movement|''{{Langue|en|Hearing Voices Movement}}'']] - Mouvement des entendeurs de voix (avec ou sans diagnostic).
* [[Langage de rêve]], de [[Emil Kraepelin]]
* [[Neuroleptique]]
* [[Psychopathologie]]
* [[Psychose]]
* [[Psychose (psychanalyse)]]
* [[Psychothérapie des psychoses]]
* [[Trouble de la personnalité schizotypique]]
* [[Schizophrénie torpide]]
* [[Paraphrénie]]}}
==== Paranoïde sy paranoïde ====
Ny teny hoe paranoïde dia matetika ampifandraisina amin'ny anarana hoe schizophrenia ary mamaritra hevi-diso manankarena, mamorona mihitsy aza, tsy lojika ary matetika tsy azo takarina. Tsy tokony afangaro amin'ny fiheveran-tena ho paranoïde izany, izay voalamina sy voarafitra kokoa.
==== Adihevitra momba ny voambolana ====
Ny fepetra " skizofrenia » dia mifandray amin'ny fanehoana ara-tsosialy ratsy, fomba fijery diso, ary indraindray ampiasaina ho toy ny fanevatevana.<ref>{{Cite web |title=Urban Dictionary: schizo |url=https://www.urbandictionary.com/define.php?term=schizo |access-date=2024-02-07 |website=Urban Dictionary |language=en-US}}</ref> Tamin'ny février 2024, vondrona mpikaroka no nanatsoaka hevitra fa toa tsy azo ihodivirana ny adihevitra momba ny voambolana mba hampivoarana ny teny hoe " skizofrenia » mankany amin'ny teny iray na maromaro hafa mety kokoa, izay ahafahantsika mahatakatra bebe kokoa ireo aretina isan-karazany izay iaretan'ny marary.<ref>{{Cite journal |date=2024-02-06 |title=Supprimons le mot « schizophrénie », un terme stigmatisant et un diagnostic discuté |url=https://www.lemonde.fr/sciences/article/2024/02/06/supprimons-le-mot-schizophrenie-un-terme-stigmatisant-et-un-diagnostic-discute_6215047_1650684.html |journal=Le Monde.fr |language=fr |access-date=2024-02-07}}</ref> Ireo mpikaroka ireo, izay manahy momba ny " tsy fitovian-kevitra ara-tsiansa momba ny foto-kevitra ", miaraka amin'ny fanalam-baraka ampitain'ilay teny, dia miantso ny hanokafana ity adihevitra ity any Frantsa, amin'ny fanantenana ny hahatonga azy io ho hery iraisam-pirenena.
Any Japon, ny teny hoe " aretin-tsaina » ( seishin bunretsu byo "Ho an'ny" aretina ara-tsaina rovitra ") dia nosoloina tamin'ny fomba ofisialy hoe " eto shitcho sho » ( fikorontanan'ny fampidirana " tamin'ny taona 2002 taorian'ny hetsika nataon'ny fianakavian'ny marary. Ny traikefa Japoney koa dia mampiseho fa ity voambolana vaovao ity, miaraka amin'ny fiovan'ny fiaraha-monina sy ny fihetsiky ny manampahefana momba ny fahasalamam-bahoaka, dia nampitombo be ny isan'ny marary nampahafantarina ny aretina nahazo azy, raha 36 izany teo aloha. % tamin'ny taona 2002 tamin'ny 70 % tamin'ny taona 2004 tao amin'ny firenena.
== Skizofrenia eo amin'ny fiaraha-monina ==
=== Fahasamihafana ara-kolontsaina eo amin'ny fikarakarana ===
Nasehon'ny fanadihadiana [[Fikambanana Maneran-Tany momba ny Fahasalamana|nataon'ny OMS]] fa ireo marary nampidirina hopitaly tao amin'ny foibe fitsaboana aretin-tsaina noho ny skizofrenia any amin'ny firenena mahantra dia manana vintana tsara kokoa ho sitrana noho ny any amin'ny firenena tandrefana. Satria tsy ampy fitaovana ara-pitsaboana maoderina, mpiasa ary fandriana izy ireo, dia amporisihina ireo mpitsabo aretin-tsaina mba hanarenana ireo olona voan'ny skizofrenia ao anatin'ny fianakaviany.
.
Tamin'ny taona 2002, nanapa-kevitra ny hanova ny anaran'ny aretina schizophrenia ho ''seishin bunretsu byô'' i Japana, izay midika ara-bakiteny hoe " aretin'ny saina mizara roa "in ''tôgô shitchoshô'' " syndrome tsy fifandanjana amin'ny fampidirana " Na dia noheverina ho manala baraka sy manambany loatra ka tsy azo raisina ho fitsaboana aza ''ny Seishin bunretsu byô'', ary nanasarotra ny fifandraisana amin'ny aretina tany Japon, ny anarana vaovao dia " Noraisin'ny ankamaroan'ny mpitsabo aretin-tsaina Japoney ho dingana iray mandroso izany, izay mahita fa mora kokoa sy tsy dia mampiady saina loatra ny miresaka momba ny aretina amin'ny marariny hatramin'ny nanombohany. ».<ref>{{Cite journal |last=Alain Bottéro |date=2011/3 |title=Classifier sans stigmatiser : le cas de la schizophrénie |url=https://www.cairn.info/article.php?ID_ARTICLE=INPSY_8703_0199# |journal=L'information psychiatrique |language=fr |page=199-209}}</ref>
=== Zon'olombelona sy fanavakavahana ===
Araka ny [[Fikambanana Maneran-Tany momba ny Fahasalamana|Fikambanana Iraisam-pirenena Momba ny Fahasalamana]], ireo olona voan'ny skizofrenia dia iharan'ny fanitsakitsahana [[Zon' olombelona|ny zon'olombelona]], na any amin'ny toeram-pitsaboana ara-tsaina na any amin'ny fiarahamonina. Avo dia avo ny fanilikilihana manodidina ity aretina ity. Izany dia miteraka [[fanavakavahana]], izay mety hametra ny fidirana amin'ny fikarakarana ara-pahasalamana ankapobeny, fanabeazana, trano fonenana ary asa.<ref name=":7">{{Cite web |title=Schizophrenia |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/schizophrenia |access-date=2020-03-03 |website=who.int |language=en}}.</ref>
=== Fahasamihafan'ny lahy sy ny vavy amin'ny skizofrenia ===
==== aretina ====
Asehon'ny fanadihadiana momba io lohahevitra io fa manomboka aloha kokoa amin'ny lehilahy ny skizofrenia noho ny amin'ny vehivavy.<ref>{{Cite journal |last=Häfner |first=Heinz |last2=Fätkenheuer |first2=Brigitte |last3=an der Heiden |first3=Wolfram |last4=Löffler |first4=Walter |date=1991 |title=Différences selon le sexe dans l’âge d’apparition, la symptomatologie et l’évolution de la schizophrénie |url=https://www.erudit.org/fr/revues/smq/1991-v16-n1-smq1818/032204ar/ |journal=Santé mentale au Québec |language=fr |volume=16 |issue=1 |page=77–98 |doi=10.7202/032204ar |issn=0383-6320 |access-date=2021-05-03}}</ref> Nahita elanelana teo amin'ny 5 taona teo ho eo ireo mpikaroka. Ho an'ny tanora olon-dehibe ihany ity zavatra hita ity, satria nomarihin'ireo mpikaroka fa mihena miaraka amin'ny taona ny aretina skizofrenia ho an'ny lehilahy, fa mitombo kosa miaraka amin'ny taona ho an'ny vehivavy. Ny ankamaroan'ny lehilahy dia voamarina fa voan'ny aretina eo anelanelan'ny 15 sy 25 taona ary ny vehivavy eo anelanelan'ny 20 sy 29 taona. Ho an'ireto, hisy fe-potoana faharoa lehibe hamantarana ny aretina amin'ny fotoanan'ny fadimbolana, izany hoe eo anelanelan'ny 45 sy 49 taona.<ref>{{Cite journal |last=Beaudoin |first=Mélissa |last2=Potvin |first2=Stéphane |last3=Dellazizzo |first3=Laura |last4=Surprenant |first4=Maëlle |date=2018 |title=Caractérisation des premiers épisodes de schizophrénie à partir de bases de données administratives de santé jumelées |url=https://www.erudit.org/fr/revues/smq/2018-v43-n2-smq04494/1058611ar/ |journal=Santé mentale au Québec |language=fr |volume=43 |issue=2 |page=83–105 |doi=10.7202/1058611ar |issn=1708-3923 |access-date=2021-05-03}}</ref>
==== fihetsika ====
Mandritra ny fahatanorana, ny zazalahy dia mazàna mampiseho fitondran-tena ivelany raha toa kosa ny zazavavy dia mirona haneho fitondran-tena anatiny. Ireo fitondran-tena ireo dia mamaritra mialoha ny soritr'aretin'ny skizofrenia. Rehefa mandeha ny fotoana, ny lehilahy dia mazàna mahatsapa soritr'aretina ratsy kokoa raha toa kosa ny vehivavy manana soritr'aretina ara-pihetseham-po. Izany no manazava ny fisian'izy ireo be loatra ao amin'ny sokajy skizofrenia paranoïde sy fikorontanan'ny skizoafektif.<ref name="www.cairn.info">{{Cite web |title=Schizophrénie et genre |url=https://www.cairn.info/pathologies-schizophreniques--9782257226105-page-199.htm}}</ref>
Samy hafa ny fiasan'ny atidoha eo amin'ny lehilahy sy ny vehivavy noho ny tsy fitoviana ny rafitra sy ny asan'ny atidoha. Fanadihadiana maromaro no natao tamin'ny alalan'ny fitiliana "functional magnetic resonance imaging" (fMRI). Ireo fanadihadiana ireo dia naneho fa ny lehilahy dia matetika kokoa mampiseho hetsika eo amin'ny lobe parietal raha toa kosa ny vehivavy dia maneho hetsika betsaka kokoa eo amin'ny lobe frontal.<ref name="www.erudit.org">{{Cite journal |last=Mendrek |first=Adrianna |date=2007 |title=Dimorphisme sexuel dans la schizophrénie |url=https://www.erudit.org/en/journals/smq/2007-v32-n1-smq1815/016525ar/ |journal=Santé mentale au Québec |language=fr |volume=32 |issue=1 |page=351–365 |doi=10.7202/016525ar |issn=0383-6320 |access-date=2021-05-03}}</ref> Ny vehivavy dia miavaka amin'ny fahamorany miteny, ny fitadidiany ary ny fahaizany manao asa. Ny lehilahy kosa dia mora tohina loatra ary sahirana amin'ny fanaovana asa sasany. Misy fifandimbiasan'ny ati-doha eo amin'ny lehilahy sy ny vehivavy.<ref>{{Cite web |title=Cerveau et schizophrénie - Une hormonothérapie pour soigner les schizophrènes ? |url=https://www.ledevoir.com/societe/science/249985/cerveau-et-schizophrenie-une-hormonotherapie-pour-soigner-les-schizophrenes |access-date=2021-05-03 |website=Le Devoir |language=fr}}</ref> Miha-lehilahy kokoa ny vehivavy raha toa kosa miha-vehivavy kokoa ny lehilahy.<ref name="www.erudit.org" />
==== Fitsaboana ====
Mety hampidi-doza amin'ny vehivavy raha oharina amin'ny lehilahy ny fanafody manala aretin-tsaina, saingy sitrana haingana kokoa ny vehivavy. Ho an'ny vehivavy, mety ho mampidi-doza kokoa noho ny ho an'ny lehilahy ny voka-dratsiny. Mety hitranga mandritra ny tsingerin'ny fadimbolana, mandritra ny fitondrana vohoka, na mandritra ny fadimbolana ny fiovana lehibe.<ref name="www.cairn.info" /> Lehibe kokoa ny mety ho fahafatesana vokatry ny aretim-po, ny olana amin'ny hatavezana, ny diabeta karazany 2, ny fiantraikany amin'ny atidoha na ny fiantraikan'ny hyperprolactinemia.<ref>{{Cite web |title=INESSS |url=https://www.inesss.qc.ca/fileadmin/doc/INESSS/Rapports/Medicaments/ETMIS2012_Vol8_No11.pdf |access-date=2021-05-03 |website=INESSS |language=fr-CA}}</ref> Amin'ny ankapobeny, ny vehivavy dia manana fahatsapana tena marefo raha toa kosa ka marefo dia marefo ny lehilahy. Mila ampifanarahana amin'ny toe-javatra ny fitsaboana. Tokony ho ambany kokoa ny fatra ho an'ny vehivavy raha oharina amin'ny lehilahy. Ho an'ny vehivavy sasany, ny fisian'ny estrogen ao anaty fanafody dia afaka manampy amin'ny fampihenana ny soritr'aretina tsara. Vitsy kokoa ny nofinofy sy ny fahitana zavatra tsy misy nofinofy tsapany. Manana fiantraikany ara-pahasalamana amin'ny marary ihany koa ny estrogens.<ref>{{Cite web |title=Schizophrénie et estrogène |url=http://www.psychomedia.qc.ca/schizophrenie/2008-08-04/schizophrenie-et-estrogene |access-date=2021-05-11 |website=Psychomédia |language=fr}}</ref>
Vitsy kokoa ny fihemoran'ny aretina tsapan'ny vehivavy raha oharina amin'ny lehilahy ary mahalana kokoa ny fidirana hopitaly. Manana fampifanarahana ara-tsosialy tsara kokoa izy ireo. Mora kokoa ny tafiditra ao anatin'ny fiaraha-monina na dia efa voamarina aza ny aretina. Ho lasa mitoka-monina ny lehilahy ary ho sahirana amin'ny fampidirana azy ireo eo amin'ny fiaraha-monina. Hanalavitra ny olon-tiany izy ireo. Ity fahasamihafana misy eo amin'ny lahy sy ny vavy ity dia vokatry ny fihetsika samihafa amin'ny fitsaboana izay manova ny fiasan'izy ireo.<ref name="www.cairn.info" />
=== Rohy mankany amin'ny heloka bevava ===
Tena saro-pady ity lohahevitra ity noho ny fandrakofam-baovao henjana tamin'ny {{Nowrap|années 2000}} momba ny vonoan'olona nataon'ireo olona voan'ny skizofrenia. Na izany aza, misy fanadihadiana matotra natao momba io lohahevitra io, indrindra fa momba ny mponina Soedoà noho ny fisian'ny rejisitry ny fahasalamana sy ny heloka bevava voarakitra tsara.
Manana tahiry angon-drakitra maromaro momba ny mponina ao Soeda izay ahafahana mampitaha ny angon-drakitra momba ny diagnostika sy ny kriminolojika nandritra ny telopolo taona mahery teo anelanelan'ny taona 1973 sy 2006, izay ahafahana mandinika ny anjara asan'ny skizofrenia sy ny fidorohana zava-mahadomelina amin'ny fanehoana tafahoatra ny olona mijaly amin'ny skizofrenia eo amin'ireo mpanao heloka bevava mahery vaika. Ny fandikana ny angon-drakitra dia mampiseho fa ity aretina ity dia mifandray amin'ny herisetra an-keriny saingy mihena be io fifandraisana io raha raisina an-tsaina ireo fiankinan-doha isan-karazany mifandraika amin'izany.<ref>{{En icon}} Fazel S, Långström N, Hjern A, Grann M, Lichtenstein P, [http://jama.ama-assn.org/cgi/content/full/301/19/2016 ''{{Lang|en|Schizophrenia, substance abuse, and violent crime}}'', JAMA, 2009;301:2016-23].</ref> Araka io rejisitra io ihany ary nandritra ny 13 ans mahery,<ref>{{En icon}} Fazel S, Grann M, ''{{Lang|en|The population impact of severe mental illness on violent crime}}'', {{Lang|en|Am J Psychiatry}}, 2006;163:1397-403.</ref> 45 crimes no natao isaky ny 1 000 habitants, izay 2.4 amin'izany dia vokatry ny olona mijaly amin'ny skizofrenia na aretin-tsaina hafa, izany hoe 5 %. Hita ao amin'ny fanadihadiana hafa,<ref>{{En icon}} Fazel S, Gulati G, Linsell L, Geddes JR, Grann M, [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2718581/ ''{{Lang|en|Schizophrenia and Violence: Systematic Review and Meta-Analysis}}''], PLoS Med, 2009;6:e1000120.</ref> ireo zavatra hita ireo. : mitovy amin'ny an'ny olona mijaly amin'ny psychosis vokatry ny fidorohana zava-mahadomelina ny mety hisian'ny herisetra amin'ny olona midoroka zava-mahadomelina (saingy tsy misy psychosis). Lehibe kokoa ny risika ho an'ny olona miankin-doha amin'ny zava-mahadomelina noho ny ho an'ny olona mijaly amin'ny psychosis, na inona na inona aretina miaraka aminy. Matetika ny olona mijaly amin'ny skizofrenia dia miankin-doha amin'ny zava-mahadomelina psychotropika (eo amin'ny 30 taona eo ho eo) %), izay mety hanosika azy ireo ho amin'ny heloka bevava mora kokoa.<ref>{{En icon}} Schnell T, Neisius K, Daumann J, Gouzoulis-Mayfrank E, [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/20232511 ''{{Lang|en|Prevalence of psychosis/substance abuse comorbidity. Clinical-epidemiological findings from different treatment settings in a large German city}}''] Nervenarzt, 2010;81:323-8.</ref>
Noho izany dia tena misy ny mety hisian'ny heloka bevava, saingy toa mifandray amin'ny fiankinan-doha amin'ny zava-mahadomelina izany ary mitovy amin'ny an'ny olona mpidoroka zava-mahadomelina izay tsy voan'ny skizofrenia.
=== Fampiakarana ny fahatsiarovan-tenan'ny vahoaka ===
Miely patrana eo amin'ny vahoaka ny fanehoana diso momba ny skizofrenia, ohatra ny hevitra hoe " toetra mizara roa "na ny loza mitatao manokana ho an'ny olona voan'ny skizofrenia <ref>{{Cite web |date=6 juin 2025 |title=Troubles schizophréniques |url=https://www.psycom.org/sinformer/la-sante-mentale/les-troubles-psy/troubles-schizophreniques/ |access-date=1 octobre 2025 |website=psycom.org - organisme public d'information sur la santé mentale et de lutte contre la stigmatisation}}</ref> izay nanosika ny vahoaka hahafantatra ny zava-misy momba ireo aretina ireo sy hampiroborobo ny faneken'ny fiaraha-monina azy ireo."
Tamin'ny taona 2014, ny schizophrenia no lohahevitra nofidin'ny [[Fikambanana Maneran-Tany momba ny Fahasalamana|OMS]] ho an'ny Andro Iraisam-pirenena ho an'ny Fahasalamana Ara-tsaina.<ref>{{Cite web |date=10 octobre 2014 |title=Journée de la santé mentale : l'ONU appelle à mieux traiter la schizophrénie |url=https://news.un.org/fr/story/2014/10/298212 |access-date=1 octobre 2025 |website=un.org |language=fr}}</ref> Fikambanana iraisam-pirenena isan-karazany no manohana ny andro maneran-tany amin'ny 24 mai,<ref>{{Cite web |date=20 mai 2025 |title=World Schizophrenia Day: Understanding Psychosis and How to Help |url=https://medicine.yale.edu/news-article/world-schizophrenia-day-understanding-psychosis-and-how-to-help/ |access-date=1 octobre 2025 |website=yale.edu |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |date=3 mai 2023 |title=World Schizophrenia Awareness Day: How You Can Get Involved |url=https://www.healthline.com/health/schizophrenia/schizophrenia-awareness |access-date=1 octobre 2025 |website=healthline.com |language=en}}</ref> raha toa kosa 25 juillet dia natokana ho andro nasionaly any Royaume-Uni.<ref>{{Cite web |date=3 mai 2023 |title=National Schizophrenia Awareness Day - 25th July 2025 |url=https://www.talkeclinic.nhs.uk/national-schizophrenia-awareness-day-25th-july-2025/ |access-date=1 octobre 2025 |website=healthline.com |language=en}}</ref>
Any amin'ireo firenena miteny frantsay, ny hetsika " Andro Fampahafantarana ny Skizofrenia » hatao amin'ny 18 mars avy amin'ny hetsika natomboka tany Soisa tamin'ny taona 2004,<ref>{{Cite web |date=2020 |title=Journées de la Schizophrénie |url=https://www.collectif-schizophrenies.com/actions-militantes/jds |access-date=1 octobre 2025 |website=collectif-schizophrenies.com |language=fr}}</ref>.<ref>{{Cite web |date=2020 |title=Historique |url=https://schizinfo.com/positive-minders/historique/ |access-date=1 octobre 2025 |website=schizinfo.com |language=fr}}</ref> Manome fahafahana hampitombo ny fahatsiarovan-tenan'ny vahoaka momba ity lohahevitra ity amin'ny ankapobeny izany, miaraka amin'ny hetsika manokana isan-taona, toy ny "Operation" amin'ny taona 2025. Zava-misy mahazatra "novokarina niaraka tamin'ny Libération sy Le Gorafi mba hampisehoana ny fiainana andavanandron'ireo olona voakasik'izany,<ref>{{Cite web |last=Ludivine Taboury |date=14 mars 2025 |title=« Les Faits Ordinaires », une campagne pour sensibiliser à la schizophrénie |url=https://jai-un-pote-dans-la.com/les-faits-ordinaires-une-campagne-pour-sensibiliser-a-la-schizophrenie/ |access-date=16 septembre 2025 |website=jai-un-pote-dans-la.com}}</ref> amin'ny taona 2024 ny" Schizawards » momba ny fanehoana ny skizofrenia amin'ny sinema <ref>{{Cite web |date=16 mars 2024 |title=Journées de la schizophrénie : au cinéma en passant par les politiques, les idées reçues sur ce trouble psychiatrique perdurent |url=https://www.franceinfo.fr/sante/maladie/journees-de-la-schizophrenie-du-cinema-en-passant-par-les-politiques-les-idees-recues-sur-ce-trouble-psychiatrique-perdurent_6428335.html |access-date=16 septembre 2025 |website=franceinfo.fr}}</ref> na amin'ny taona 2022 ny fanangonana fijoroana vavolombelona mba hampitomboana ny fahatsiarovan-tena amin'ny tambajotra sosialy.<ref>{{Cite journal |last=Philippe RICHARD |date=19 mars 2022 |title=Santé mentale et réseaux sociaux : de faux amis ? |url=https://www.ouest-france.fr/sante/psycho/sante-mentale-et-reseaux-sociaux-de-faux-amis-0fde95de-a6c2-11ec-bb5f-259079a5b0f7 |journal=Ouest France |access-date=16 septembre 2025}}</ref>
[[Sary:John_Forbes_Nash,_Jr._by_Peter_Badge.jpg|vignette| [[John Forbes Nash|John Forbes Nash Jr.]], mpahay matematika amerikana sady nahazo ny Loka Bank of Sweden momba ny Siansa Ara-toekarena ho Fahatsiarovana an'i Alfred Nobel tamin'ny 1994, dia voan'ny skizofrenia. Ny fiainany no lohahevitry ny sarimihetsika iray navoaka tamin'ny taona 2001, ''{{Lang|en|A Beautiful Mind}}'' ''.'']]
Misy '''olo-malaza maromaro voan’ny skizofrenia'''. Ny '''diagnostika retrospektiva''', izany hoe ny fametrahana diagnostika momba ny aretina iray tamin’ny lasa, dia azo iadian-kevitra ary tokony horaisina amim-pitandremana. Ohatra, mbola iadian-kevitra hatrany ny diagnostika momba an’i '''Van Gogh'''.
''Tokony hitandrina fatratra ny mpamaky manoloana ireo diagnostika izay tsy misy loharano azo itokisana, ary tokony hanamarina izany vaovao izany amin’ny alalan’ny loharano hafa alohan’ny hampiasana azy.''
* '''John Forbes Nash Jr''', matematisianina lehibe sady nahazo ny '''Loka Nobel momba ny siansa ara-toekarena''' ;
* '''Syd Barrett''', mpanorina ny tarika rock psychédélique '''Pink Floyd''', izay voalaza fa niharatsy ny skizofreniany noho ny fampiasana '''LSD''' tamin’ny faran’ny taona 1960 ;
* '''Lluís Companys i Micó''' (1911–1956), zanaka lahitokan’ny filoha katalàna '''Lluís Companys'''. Voan’ny '''skizofrenia hebefrenika''' izy, tamin’ny fotoana izay mbola tsy dia nahafantarana loatra ity aretina ity nandritra ny Ady an-trano tany Espaina sy ny Ady Lehibe Faharoa. Noho ny fanampian’ny renikeliny, '''Carme Ballester''', izay mpikambana tao amin’ny hetsika fanoherana, dia nampidirina hopitaly nifandimby tany Belzika, Soisa ary Frantsa ;
* '''Peter Green''', mpitendry mozika sady iray amin’ireo mpanorina ny tarika '''Fleetwood Mac''' ;
* '''Bobby Fischer''', tompondaka eran-tany tamin’ny lalao échecs tamin’ny taona 1972 ;
* '''Zelda Fitzgerald''', mpanao hosodoko sy mpanoratra amerikanina, vadin’i '''Francis Scott Fitzgerald'''. Ny aretiny dia nanentana ny vadiny hamorona ny toetran’i Nicole Diver ao amin’ilay boky ''Tendre est la nuit'' ;
* '''Jake Lloyd''', mpilalao sarimihetsika amerikanina izay nilalao an’i '''Anakin Skywalker''' mbola zaza tao amin’ny ''La Menace Fantôme'' ;
* '''Unica Zürn''', poeta sy mpanao sary, ary sakaizan’i '''Hans Bellmer''' ;
* '''Lionel Aldridge''', mpilalao baolina kitra tao amin’ny '''Green Bay Packers''' ;
* '''Janet Frame''', mpanoratra avy any Nouvelle-Zélande izay '''voamarina tamin’ny fomba diso ho voan’ny skizofrenia''', ary ny tantaram-piainany dia nampifanarahan’i '''Jane Campion''' ho sarimihetsika mitondra ny lohateny hoe ''Un ange à ma table'' ;
* '''Tom Harrell''', mpitendry trompette amerikanina amin’ny mozika jazz ;
* '''Eduard Einstein''', zanaka faralahin’i '''Albert Einstein''' ;
* '''William Kurelek''', mpanakanto sy mpanoratra ;
* '''Ken Kesey''', mpanoratra sy mpikatroka, mpanoratra ny ''Vol au-dessus d’un nid de coucou'', izay nandray anjara tamin’ny famoronana tontolo mitovitovy amin’ny « hadalana », tamin’ny voalohany tamin’ny alalan’ny zavakanto psychédélique, ary tatỳ aoriana tamin’ny endrika ara-javakanto kokoa ;
* '''Amanda Bynes''', mpilalao sarimihetsika sy mpihira amerikanina, izay voalaza fa nahazo diagnostika momba ny skizofrenia tamin’ny taona 2013.
=== Ny skizofrenia any am-piasana ===
Araka ny OMS, dia tombanana ho '''20 tapitrisa''' eo ho eo eran-tany ny olona voan’ny skizofrenia.[1] Noho ny fandrosoana ara-tsiansa, ity aretina ity dia '''tsy heverina intsony ho aretina miteraka fahasembanana foana'''. Nandritra ny fotoana ela dia noheverina fa tsy afaka miasa ny olona voan’ny skizofrenia, ary vao mainka tsy afaka mitazona asa maharitra. Amin’izao fotoana izao anefa, dia azo atao tsara ho an’ny olona iray voan’ny skizofrenia, raha mamaly tsara ny fitsaboana ny toe-pahasalamany, ny manao asa matihanina.
Ankoatra izany, ny asa dia manana '''tombontsoa ara-pahasalamana''' ho an’ny olona voan’ny skizofrenia. Izy io dia singa iray tena ilaina amin’ny '''fampidirana indray eo amin’ny fiaraha-monina''' ary anisan’ny fomba lehibe manampy amin’ny fahasitranana. Ny asa dia ahafahan’ny olona voan’ny skizofrenia manatsara ny '''fahatokisany tena''' ary manamafy ny fahatsapany ho tafiditra sy ho olona mahasoa eo amin’ny fiaraha-monina.
Ankoatra ireo tombontsoa ireo, ny asa dia mandray anjara ihany koa amin’ny fananganana '''maha-izy azy manokana''', izay mihoatra noho ny maha-olona marary azy, ary manome azy '''fizakan-tena ara-bola'''.
== Fanamarihana sy loharano ==
{{liens}}{{référence souhaitée|La schizophrénie se traduit par des contours incertains de la personnalité, voire une incertitude pour délimiter son corps physiquement. Il s'agit d'une approximation dans le discernement des contours identitaires, cernés avec difficulté, et non pas d'une dissociation de l'esprit en plusieurs parties.
Ainsi, la schizophrénie ne doit pas être confondue avec le phénomène de personnalités multiples, qui peut concerner plutôt les [[Trouble dissociatif de l'identité|troubles dissociatifs de l'identité]]. L'amalgame est pourtant courant, et le terme ''schizophrénie'' (ou ses dérivés) est souvent utilisé familièrement à tort, notamment dans les médias ou le cinéma, pour désigner une entité aux facettes multiples, parfois antagonistes, ou un tiraillement entre des propos contradictoires.}}<templatestyles src="Références nombreuses/styles.css" />
=== FIKAMBANANA ===
* '''Collectif Schizophrénies''' : vavahadin-tserasera frantsay momba ny skizofrenia, tantanin’ny vondron’ireo fikambanana '''Schizo ! Oui, PromesseS, Schizo Espoir, Schiz’osent être, L’Ilôt, Association Solidarité-Réhabilitation''' ary '''Schizo’Jeuns'''.
* '''PositiveMinders''' : fikambanana izay mikarakara, ankoatra ny hetsika hafa, ny '''Andro ho an’ny Skizofrenia'''. Ny tanjony dia ny hampihena sy hanafoana ny fanilikilihana mifandraika amin’ny aretina ara-tsaina ary hampahafantatra ny sarambabem-bahoaka momba izany.
* '''PromesseS''' : « PROfamille et Malades : Éduquer, Soutenir, Surmonter Ensemble les Schizophrénies ». Fikambanana mampivondrona ireo fianakaviana voakasiky ny skizofrenia. Ny tanjony dia ny hanohana sy hampivelatra ny fandaharan’asa fanabeazana ara-tsaina '''Profamille''' ho an’ireo fianakaviana manana havana voan’ny skizofrenia, hampahafantatra sy hanofana momba ny antony sy ny vokatry ny aretina, hanampy ny marary amin’ny dingana fanarenana, ary handray anjara amin’ny ady amin’ny fanilikilihana mifandraika amin’ny skizofrenia any Frantsa.
* '''Schizo ? Oui''' : fikambanana mikendry ny hampivelatra ny fampahafantarana ho an’ny rehetra, hanamafy ny fikarohana, hanofana ny marary sy ny havany, hiantoka ny fanajana ny zon’ireo olona voakasik’izany, ary hampivelatra ny firaisankina. Manana '''laharana fihainoana sy fanohanana''' ihany koa izy.
* '''Unafam''' : fikambanana ekena ho '''fikambanana manana tombontsoa ho an’ny daholobe''', izay mandray, manohana ary mampahafantatra ireo fianakaviana miatrika olana ara-tsaina mahakasika ny iray amin’ireo havany.
=== Loharanom-baovao ===
==== Fanasokajiana frantsay ====
* Ludwig Fineltain, ''Glossaire psychiatrique'', Éditions Frison-Roche, 2000 {{ISBN|2-87671-337-3}}
* Ludwig Fineltain, ''Qu'est-ce que la psychiatrie ?'', Edition MJW FEDITION (Mme Mareike Wolf-Fedida), 2019,
* Victor Tausk, ''L'« appareil à influencer » des schizophrènes'' (1919), Paris, Payot, coll. « Petite Bibliothèque Payot », 2010 {{ISBN|2-2289-0521-6}}, résumé anglais : {{Rohy amin'ny teny hafa|On the Origin of the ‘Influencing Machine’ in Schizophrenia}}
* Paul-Claude Racamier, ''Les Schizophrènes'', Paris, Payot, coll. « Petite Bibliothèque Payot », 2001 {{ISBN|2-2288-9427-3}}.
* Alain Bottéro, ''Un Autre Regard sur la Schizophrénie'', Éd. Odile Jacob, 2008 {{ISBN|978-2-7381-1997-1}}
* Anne Poiré ''Histoire d'une schizophrénie - Jérémy, sa famille, la société'', texte annoté par le Dr Olivier Louis, et préfacé par Jean Canneva, président de l'Unafam, éditions Frison-Roche 2008, {{ISBN|978-2-8767-1516-5}}, nouvelle édition 2014 {{ISBN|978-2-87671-564-6}}
* Nicolas Franck, ''La Schizophrénie'', Éd. Odile Jacob, 2006 {{ISBN|2-7381-1846-1}}
* Eugène Minkowski, ''La Schizophrénie'' (1927), Éd. Payot-poche, 2002 {{ISBN|2-2288-9603-9}}
* Henri Ey, ''Schizophrénie, Études cliniques et psychopathologie'', Éd. Les empêcheurs de penser en rond / Synthélabo, 1996 {{ISBN|2-9086-0282-2}}
* Édouard Zarifian, ''Les Jardiniers de la folie'', Éd. Odile Jacob, 2000, {{ISBN|2-7381-0797-4}}
* François Petitjean, Michel Marie-Cardine (ed.), ''Schizophrénies débutantes : diagnostic et modalités thérapeutiques'', John Libbey Eurotext et Fédération française de psychiatrie, Paris, 2003 {{ISBN|2-7420-0448-3}}
* Maurice Champion, ''L'envers de la vie, l'univers du schizophrène'', Témoignage, Éd. Bénévent, 2003 {{ISBN|2-8487-1234-1}}
* Catherine Clément, « Abraham, Karl (1877-1925) », dans ''Encyclopædia Universalis. Dictionnaire de la psychanalyse'', Préface de Philippe Sollers, Paris, Encyclopaedia Universalis et Albin Michel, 1997, {{ISBN|2-226-09420-2}}, p. 11-12.
* Catherine Tobin, ''Les schizophrénies'', Odile Jacob, coll. « Santé au quotidien », 2004 {{ISBN|2-7381-1375-3}}
* Martin Roy ''La perception du temps chez les personnes schizophrènes'', Université Laval, Québec, http://www.theses.ulaval.ca/2010/26742/
* Hervé Guillemain, ''Schizophrènes au XXe siècle. Des effets secondaires de l'histoire'', Alma, 2018
* Arnhild Lauveng, ''Demain j'étais folle : Un voyage en schizophrénie'', Autrement, 2019
** Jacques-Alain Miller, ''Schizophrénie et Paranoïa'', Quarto Revue de psychanalyse, n10, février 1983, pp.13-31
* Éric Dubois, ''L'homme qui entendait des voix'', Unicité, 2019
* Bevalot Aurore, Estingoy Pierrette, "Les patients atteints de schizophrénie face à l'emploi. À propos d'une enquête sur les représentations sociales du handicap psychique », L'information psychiatrique, 2013/2 (Volume 89), p. 135-141, https://www.cairn.info/revue-l-information-psychiatrique-2013-2-page-135.htm.
* Régis Patouillard, « La schizophrénie : cent ans encore ? », ''La revue lacanienne'', n° 10(2), 2011, p. 105-112, [lire en ligne].
* Jérémie Sinzelle, « Cent ans de démence précoce : grandeur et décadence d’une maladie de la volonté », ''L'information psychiatrique'', Volume 95(2), 122-126, 2019, [lire en ligne]
==== Anglisy ====
* {{En icon}} Craddock N, O'Donovan MC, Owen MJ, ''{{Lang|en}}'', Schizophr Bull, janvier 2006 32(1) : 9-16. {{Lang|en|Review}}. <nowiki>PMID 16319375</nowiki>
* {{En icon}} Pompili M, Mancinelli I, Ruberto A, Kotzalidis GD, Girardi P, Tatarelli R., ''{{Lang|en}}'', {{Lang|en|Int J Psychiatry Med.}}, 2005;35(2) : 171-190. {{Lang|en|Review}}. <nowiki>PMID 16240974</nowiki>
* {{En icon}} Perkins DO, Gu H, Boteva K, Lieberman JA., ''{{Lang|en}}'', {{Lang|en|Am J Psychiatry}}, octobre 2005 ; 162(10) : 1785-1804. {{Lang|en|Review}}. <nowiki>PMID 16199825</nowiki>
* {{En icon}} Loscher W, Potschka H., ''{{Lang|en|Drug resistance in brain diseases and the role of drug efflux transporters}}'', {{Lang|en|Nat Rev Neurosci}}, août 2005 ; 6(8) : 591-602. {{Lang|en|Review}}. <nowiki>PMID 16025095</nowiki>
* {{En icon}} Andreasen NC, Carpenter WT Jr, Kane JM, Lasser RA, Marder SR, Weinberger DR, ''{{Lang|en|Remission in schizophrenia : proposed criteria and rationale for consensus}}'', {{Lang|en|Am J Psychiatry}}, mars 2005 ; 162(3) : 441-449. {{Lang|en|Review}}. <nowiki>PMID 15741458</nowiki>
* {{En icon}} Malhotra AK, Murphy GM Jr, Kennedy JL, ''{{Lang|en|Pharmacogenetics of psychotropic drug response}}'', {{Lang|en|Am J Psychiatry}}, mai 2004 ; 161(5) : 780-796. {{Lang|en|Review}}. <nowiki>PMID 15121641</nowiki>
* {{En icon}} Lehman AF, Lieberman JA, Dixon LB, McGlashan TH, Miller AL, Perkins DO, Kreyenbuhl J ; {{Lang|en|American Psychiatric Association ; Steering Committee on Practice Guidelines}}. ''{{Lang|en}}'', {{Lang|en|Am J Psychiatry}}, février 2004 ; 161(2 Suppl) : 1-56. {{Lang|en|Review}}. <nowiki>PMID 15000267</nowiki>
* {{En icon}} Siever LJ, Davis KL, ''{{Lang|en|The pathophysiology of schizophrenia disorders : perspectives from the spectrum}}'', {{Lang|en|Am J Psychiatry}}, mars 2004 ; 161(3) : 398-413. {{Lang|en|Review}}. <nowiki>PMID 14992962</nowiki>
* {{En icon}} Taylor MA, Fink M., ''{{Lang|en|Catatonia in psychiatric classification : a home of its own}}'', {{Lang|en|Am J Psychiatry}}, juillet 2003 ; 160(7) : 1233-1241. {{Lang|en|Review}}. <nowiki>PMID 12832234</nowiki>
* Gottesman II, Gould TD., ''{{Lang|en|The endophenotype concept in psychiatry : etymology and strategic intentions}}'', {{Lang|en|Am J Psychiatry}}, avril 2003 ; 160(4) : 636-645. {{Lang|en|Review}}. <nowiki>PMID 12668349</nowiki>
* {{En icon}} Kapur S., ''{{Lang|en|Psychosis as a state of aberrant salience : a framework linking biology, phenomenology, and pharmacology in schizophrenia}}'', {{Lang|en|Am J Psychiatry}}, janvier 2003 ; 160(1) : 13-23. <nowiki>PMID 12505794</nowiki>
* {{En icon}} Zygmunt A, Olfson M, Boyer CA, Mechanic D, ''{{Lang|en|Interventions to improve medication adherence in schizophrenia}}'', {{Lang|en|Am J Psychiatry}}, octobre 2002 ; 159(10) : 1653-1664. {{Lang|en|Review}}. <nowiki>PMID 12359668</nowiki>
* {{En icon}} Blackwood NJ, Howard RJ, Bentall RP, Murray RM., ''{{Lang|en|Cognitive neuropsychiatric models of persecutory delusions}}'', {{Lang|en|Am J Psychiatry}}, avril 2001 ; 158(4) : 527-539. {{Lang|en|Review}}. <nowiki>PMID 11282685</nowiki>
* {{En icon}} Tsuang MT, Stone WS, Faraone SV., ''{{Lang|en|Toward reformulating the diagnosis of schizophrenia}}'', {{Lang|en|Am J Psychiatry}}, juillet 2000 ; 157(7) : 1041-1050. {{Lang|en|Review}}. <nowiki>PMID 10873908</nowiki>
* {{En icon}} Howard R, Rabins PV, Seeman MV, Jeste DV. ''{{Lang|en|Late-onset schizophrenia and very-late-onset schizophrenia-like psychosis : an international consensus. The International Late-Onset Schizophrenia Group}}'', {{Lang|en|Am J Psychiatry}}, février 2000 ; 157(2) : 172-178. {{Lang|en|Review}}. <nowiki>PMID 10671383</nowiki>
* {{En icon}} Sadock, Benjamin James et Virginia Alcott Sadock, ''{{Lang|en|KAPLAN and SADOCK's Synopsis of psychiatry}}'', Ed. Lippincott Williams et Wilkins, Philadelphie, 2003, p. 471 à 503
* Karl Abraham, « Signification des traumatismes sexuels juvéniles pour la symptomatologie de la démence précoce » (1907a), ''Œuvres complètes I : 1907-1914'', traduction française de I. Barande avec la collaboration de E. Grin, Paris, Payot, 2000, p. 21-28
* Karl Abraham, « Les différences psychosexuelles entre l'hystérie et la démence précoce » (1908), ''Œuvres complètes I : 1907-1914'', Paris, Payot, 2000.
* Gilles Tréhel, « Karl Abraham (1877-1925) : premiers échanges avec Sigmund Freud (1856-1939) à propos de la sexualité », ''Cliniques méditerranéennes'', n° 78(2), 2008, p. 281-299, [lire en ligne].
* Marguerite Sechehaye, ''Journal d'une schizophrène, auto-observation d'une schizophrène pendant le traitement psychothérapique'', PUF, 1950
* Victor Tausk, ''De la genèse de l'appareil à influencer au cours de la schizophrénie'', in ''Œuvres psychanalytiques'', Payot-Rivages, 2000 {{ISBN|2-2288-9284-X}}
* Paul-Claude Racamier, ''Les Schizophrènes'', Paris, Payot, coll. « Petite Bibliothèque Payot », 2001 {{ISBN|2-2288-9427-3}}.
* Harry Stack Sullivan, ''La Schizophrénie, un processus humain'', Éd. Erès, 1998 {{ISBN|2-8658-6574-6}}
* Frieda Fromm-Reichmann, ''Principes de psychothérapie intensive'', ERES, 1999 {{ISBN|2-8658-6752-8}} (Une réflexion sur la psychothérapie institutionnelle)
* Herbert Rosenfeld, ''États psychotiques'', PUF 1976, (OCLC 301608712)
* Harold Searles, ''L'Effort pour rendre l'autre fou'', Folio Gallimard, no 420, 2003 {{ISBN|2-0704-2763-3}}
* Wilfred Bion, ''Réflexion faite'', PUF, 1983 {{ISBN|2-1303-7604-5}}
* Christian Müller, ''Études sur la psychothérapie des psychoses'', Éd. L'Harmattan, 1999 {{ISBN|2-7384-7005-X}}
* Marguerite Sechehaye, ''Journal d'une schizophrène'', Presses universitaires de France, 2003, 11e édition {{ISBN|2-1305-3795-2}}
* Gisela Pankow, ''L'être-là du schizophrène'', Éd. Flammarion, coll. « Champs sciences » no 708, 2006 {{ISBN|2-0808-0158-9}}
* Jean Besson :
** ''Traitement psychothérapique d'une jeune schizophrène'', éditions L'Harmattan, coll. « Psychanalyse et civilisations », 1995 {{ISBN|2-7384-3937-3}}
** ''Laura Schizophrène, Contrepoint théorique'', éditions L'Harmattan, coll. « Études psychanalytiques », 2004 {{ISBN|2-7475-6312-X}}
* H. Spotnitz, ''{{Lang|en|Modern psychoanalysis of the schizophrenic patient : Theory of the technique}}'', {{Lang|en|YBK Publishers Inc.}}, 2004
Ireo sarimihetsika ireo dia mifantoka amin'ny schizophrenia, na mampiseho toetra iray voan'ny schizophrenia. Matetika ity aretina ity dia afangaro amin'ny [[Aretin'ny maha-izy azy misaraka|fikorontanan'ny maha-izy azy tsy mifanaraka amin'ny]] fiaraha-monina eo amin'ny kolontsaina malaza (jereo ny [[Aretin'ny maha-izy azy misaraka|filmografia ao amin'ny lahatsoratra]] raha hijery ireo sarimihetsika momba ity lohahevitra ity).
* ''Through a Glass Darkly'' ( ''{{Lang|sv|Såsom i en spegel}}'', 1961), nataon'i [[Ingmar Bergman]] .
* ''{{Lang|en|[[Berlin Calling]]}}'', nataon'i [[Hannes Stöhr]] miaraka amin'i Paul Kalkbrenner (2008).
* ''{{Lang|en|[[Black Swan (film)|Black Swan]]}}'', nosoratan'i [[Darren Aronofsky]], izay nandikan'i [[Natalie Portman]] ny soritr'aretin'ny skizofrenia (paranoia) sasany (2011).
* ''{{Lang|en|[[Clean, Shaven]]}}'' nataon'i Lodge Kerrigan niaraka tamin'i Peter Greene (1993).
* ''Tsy Nampanantena Zaridaina Raozy Taminao Aho Na oviana na oviana'' nosoratan'i [[Anthony Page]] niaraka tamin'i Bibi Anderson (1977).
* ''{{Lang|en|[[Family Life (film, 1971)|Family Life]]}}'', nosoratan'i [[Ken Loach]] (1971).
* The ''{{Lang|en|The Snake Pit}}'' ''Pit'', nataon'i Anatole Litvak (1948).
* ''The Interior Island'' by Dunia Ayaso and Félix Sabroso ( ''{{Lang|es|La isla interior}}'', 2010).
* ''A Beautiful Mind'' nosoratan'i [[Ron Howard]] (2001), nalaina avy amin'ny tantaram-piainana mitovy anarana nosoratan'i [[John Forbes Nash]], nilalaovan'i Russell Crowe, [[Ed Harris]], Jennifer Connelly .
* ''{{Lang|en|People Say I'm Crazy}}'', nosoratan'i John Cadigan, olona voan'ny skizofrenia, izay naka sary ny fiainany manokana ( [http://www.peoplesayimcrazy.org/ {{En icon}}] ).
* ''Psycho'', nosoratan'i [[Alfred Hitchcock]] niaraka tamin'i [[Anthony Perkins]] (1960).
* ''Fankahalana'' nataon'i [[Roman Polanski]] niaraka tamin'i Catherine Deneuve (1966).
* ''{{Lang|en|[[Shine (film)|Shine]]}}'', nosoratan'i Scott Hicks (1996).
* <nowiki><i id="mwJls"><span about="#mwt1564" class="lang-en" data-cx="[{&quot;adapted&quot;:true,&quot;partial&quot;:false,&quot;targetExists&quot;:true,&quot;mandatoryTargetParams&quot;:[],&quot;optionalTargetParams&quot;:[]}]" data-mw="{&quot;parts&quot;:[{&quot;template&quot;:{&quot;target&quot;:{&quot;wt&quot;:&quot;Lang&quot;,&quot;href&quot;:&quot;./Endrika:Lang&quot;},&quot;params&quot;:{&quot;1&quot;:{&quot;wt&quot;:&quot;en&quot;},&quot;2&quot;:{&quot;wt&quot;:&quot;Shutter Island&quot;}},&quot;i&quot;:0}}]}" data-ve-no-generated-contents="true" id="mwJlw" lang="en" typeof="mw:Transclusion">Shutter Island</span></nowiki><nowiki></i></nowiki> [[Martin Scorsese]] (2010).
* ''{{Lang|en|[[Spider (film)|Spider]]}}'', nosoratan'i [[David Cronenberg]] (2002).
* ''A French Life (sarimihetsika amin'ny fahitalavitra)'', nosoratan'i [[Jean-Pierre Sinapi]], niaraka tamin'i Jacques Gamblin (2011).
* ''{{Lang|en|[[The Voices]]}}'', nosoratan'i Marjane Satrapi niaraka tamin'i Ryan Reynolds (2015).
* ''Mr. Robot'' (andian-tantara amin'ny fahitalavitra), nosoratan'i Sam Esmail ( {{Nowrap|SE 1}} tamin'ny 2015 ary {{Nowrap|SE 2}} tamin'ny 2016). Ahitana mpandrindra programa tanora iray izay voan'ny skizofrenia mandroso kokoa amin'ny {{Nowrap|saison 2}} (lalaovin'i Rami Malek ).
=== Rohy ivelany ===
==== Tahiry angon-drakitra sy rakibolana ====
[[Sokajy:Pages avec des traductions non relues]]
jnpast5kh2p4l1fd9ko8plrcjjmr1ja
Christine Razanamahasoa
0
299627
1150131
1146525
2026-09-01T20:16:00Z
InternetArchiveBot
25011
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
1150131
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox olona|anarana=Christine Razanamahasoa|teraka=29 jolay 1951|toerana=[[Ambatofinandrahana]]|firenena=[[Madagasikara]]|asa=Minisitry ny fitsarana teo aloha|asa hafa=Filohan'ny antenimieram-pirenena teo aloha|taona niasana=16 jolay 2019 – 29 mars 2024}}
'''Christine Razanamahasoa''', dia teraka ny 29 Jolay 1951 tao [[Ambatofinandrahana]], Vehivavy Malagasy [[mpanao politika]] izy. Voatendry im-betsaka ho minisitra izy, ka Minisitry ny Fitsaràna teo anelanelan'ny taona 2009 sy 2013, dépioté ary Filohan'ny [[Antenimieram-pirenena|Antenimieram-pirenana]] Malagasy ny Febroary hatramin'ny May 2014, nahatonga azy ho vehivavy voalohany nisahana an'io andraikitra io. Voatendry indray izy ny 16 Jolay 2019, ary voafidy ho Filohan'ny Antenimieram-pirenena nasionaly Malagasy. Nisahana hatrany io andraikitra io izy hatramin'ny Aprily 2024, saingy tsy maintsy niala kosa io asany io rehefa voaisotra tamin'ny antokony. Voatendry ho Minisitry ny raharaham-bahiny izy ny 28 Oktobra 2025.
== Tantaram-piainana ==
Teraka tamin'ny 29 Jolay 1951 tao Ambatofinandrahana i Christine Razanamahasoa, ary niofana ho mpisolovava<ref>https://web.archive.org/web/20160205125705/http://www.newsmada.com/2014/10/15/christine-razanamahasoa-que-lexecutif-demissionne/</ref>. Lasa mpitsara izy taty aoriana[2].<ref>https://web.archive.org/web/20160205125705/http://www.newsmada.com/2014/10/15/christine-razanamahasoa-que-lexecutif-demissionne/</ref>
== Krizy Politika sy Fiakarana eo amin'ny Fitondrana tamin'ny 2009 ==
Tamin'ny 17 Martsa 2009, taorian'ny [[Krizy pôlitika teto Madagasikara tamin' ny 2009|krizy politika]] Malagasy tamin'ny 2009, dia voaongana ny [[Ravalomanana Marc|fFiloha Marc Ravalomanana]], ary nalain'i [[Rajoelina Andry|Andry Rajoelina]] ny fahefana. Noheverin'ny mpandinika iraisam-pirenena maro ho fanonganam-panjakana ity fakana fahefana ity. Lasa filoha i Andry Rajoelina, ary lasa Praiminisitra i [[Vital Albert-Camille|Albert-Camille Vital]], ka namorona governemanta tsy eken'ny vondrona iraisam-pirenena izy ireo. Voafidy ho Minisitry ny Fitsarana tao anatin'ity governemanta ity i Christine Razanamahasoa.
Tamin'ny 28 Oktobra 2011, noravan'i Rajoelina ny governemanta ary nangataka an'i Jean-Omer Beriziky mba hanangana governemanta vaovao. Niditra tao anatin'ny governemanta vaovao i Razanamahasoa, avy eo nametra-pialana tamin'ny 31 Oktobra 2013 ary nosoloin'i Florent Rakotoarisoa, izay nanosika azy hiala noho ny fikasany handray anjara amin'ny fifidianana nasionaly manaraka.<ref>{{Cite web |url=http://www.madagate.org/madagascar-informations-politiques/production-video/5148-madagascar-justice-christine-razanamahasoa-passation-video-et-photos-.html |title=kopian'ny arisiva |access-date=2026-09-01 |archive-date=1998-11-29 |archive-url=https://archive.wikiwix.com/cache/19981130000000/http://www.madagate.org/madagascar-informations-politiques/production-video/5148-madagascar-justice-christine-razanamahasoa-passation-video-et-photos-.html |url-status=live }}</ref>
== Filohan'ny Antenimieram-pirenena ==
Tamin'ny taona 2013, voafidy ho mpikambana ao amin'ny Antenimieram-pirenena tao amin'ny distrikan'i Ambatofinandrahana izy<ref>https://fr.wikipedia.org/wiki/Christine_Razanamahasoa#cite_note-AfriquePanorama2019-2</ref>, nisolo tena ny vondrona MAPAR, na "[[:fr:Nous_tous,_ensemble_avec_Andry_Rajoelina|Miaraka Amin'i Prezidà Andry Rajoelina]]," naorin'ny filoha teo aloha Andry Rajoelina. Niasa ho Filohan'ny Antenimieram-pirenena Madagasikara izy nanomboka ny volana Febroary ka hatramin'ny volana Mey 2014, vehivavy Malagasy voalohany nitàna io toerana io. Tamin'ny 5 Mey 2014, nifidy Filoha vaovao ny Parlemanta ary nanala an'i Razanamahasoa tamin'ny toerany. <ref>https://fr.wikipedia.org/wiki/Christine_Razanamahasoa#cite_note-10</ref>Nolavin'ny Fitsarana Avo momba ny Lalàm-panorenana ny fanoherany ny maha-ara-dalàna ity latsa-bato ity. Mbola mpikambana ao amin'ny Parlemanta sy mpandrindra nasionalin'ny MAPAR izy.
Voafidy ho mpikambana ao amin'ny Parlemanta indray izy tamin'ny fifidianana solombavambahoaka Malagasy tamin'ny taona 2019 ary lasa Filohan'ny Antenimieram-pirenena indray tamin'ny 16 Jolay 2019<ref>https://fr.wikipedia.org/wiki/Christine_Razanamahasoa#cite_note-11</ref>.
== Fifidianana Filoham-pirenena 2023: Mihataka amin'ny governemanta ary avy eo dia voaroaka amin'ny antokony ==
Mba hahafahana mirotsaka hofidiana amin'ny fifidianana filoham-pirenena Malagasy tamin'ny taona 2023, dia nametra-pialana ny Filoha Andry Rajoelina tamin'ny 9 Septambra 2023, araka ny takian'ny [[lalàmpanorenana]]<ref>https://fr.wikipedia.org/wiki/Christine_Razanamahasoa#cite_note-12</ref>. Tokony ho filoha vonjimaika ny Filohan'ny Antenimieran-doholona izy saingy nisafidy ny hiala rehefa nahazo fandrahonana ho faty sy nolazaina fa misy olana ara-tsaina<ref>https://fr.wikipedia.org/wiki/Christine_Razanamahasoa#cite_note-13</ref>. Taorian'ny fifanakalozan-kevitra tamin'ny mpanohitra, izay notarihin'ny Filankevitry ny [[Fiangonana Kristiana sy Fiangonan' i Kristy|Fiangonana Kristiana]] Manerantany, dia niantso ny fampiatoana ny fizotran'ny fifidianana i Christine Razanamahasoa tamin'ny 9 Novambra 2023.Naneho hevitra ny governemanta tamin'io andro io ihany, niantso ny fangatahana ho "hevitra lavitra ezaka" ary nilaza fa "tsy misy manamarina" ny fanemorana ny fifidianana.
Tamin'ny volana Novambra 2023 ihany koa, nangataka fanampiana tamin'ny [[Southern African Development Community]] (SADC) izy mba "hihetsika araka izany" mba "hanemorana ny fifidianana filoham-pirenena" ary handresy lahatra ny filoha ankehitriny, Andry Rajoelina, kandidà amin'ny fe-potoana iray hafa, "hipetraka eo amin'ny latabatra fifampiraharahana mba hiresaka momba ny fitsipika hahazoana antoka fa fifidianana ara-drariny sy eken'ny rehetra."<ref>https://fr.wikipedia.org/wiki/Christine_Razanamahasoa#cite_note-LM2023-16</ref>
Noho ny fitomboan'ny fanakianana ny fitondrana, dia noroahina tao amin'ny antokony izy ary nesorina tamin'ny toerany tao amin'ny parlemanta noho ny nialany tamin'ny fitsipiky ny antoko. Nanohitra ny fanapahan-kevitra izy, niantso izany ho "tsy ara-dalàna" ary nilaza fa 48 ora monja no nananany hanomanana ny fiarovan-tenany, raha 30 andro kosa ny fotoana nomena handaminana ny fiarovan-tena.
Tamin'ny volana Martsa 2024, nanambara ny [[Fitsaràna Avo momba ny Lalàmpanorenana (Madagasikara)|Fitsarana Avo momba ny Lalàm-panorenana]] (HCC) fa nesorina tamin'ny toerany tao amin'ny parlemanta i Christine Razanamahasoa "miaraka amin'ny vokany ara-dalàna rehetra."
== Adihevitra ==
Tamin'ny Jolay 2019, raha mbola Filohan'ny [[Antenimieram-pirenena]] izy, dia niaro ny fividianana fiara 4x4 ho an'ny solombavambahoaka tsirairay tamin'ny fandaniam-bolam-panjakana mitentina dimy ambin'ny folo lavitrisa ariary (telo tapitrisa enina hetsy euros tamin'ny 2019), tao anatin'ny toe-javatra misy ny fitsitsiana sy ny fampihenana ny tetibola<ref>https://fr.wikipedia.org/wiki/Christine_Razanamahasoa#cite_note-19</ref>.
== Biographie ==
Teraka tamin'ny 29 juillet 1951, tao [[Ambatofinandrahana]]. IChristine Razanamahasoa dia [[Mpahay lalàna|mpisolovava]] tamin’ny fiofanana <ref name="newsmada">{{Cite journal |year=2014 |title=Christine Razanamahasoa: que l'exécutif démissionne |url=http://www.newsmada.com/2014/10/15/christine-razanamahasoa-que-lexecutif-demissionne/ |journal=News Mada |language=fr |archive-date=2016-02-05 |access-date=2026-05-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160205125705/http://www.newsmada.com/2014/10/15/christine-razanamahasoa-que-lexecutif-demissionne/ |url-status=dead }}</ref> . Dia lasa mpitsara <ref name="AfriquePanorama2019">{{Cite journal |year=2019 |title=Madagascar : Christine Razanamahasoa à la tête de l’Assemblée nationale |url=https://afriquepanorama.com/2019/07/17/madagascar-christine-razanamahasoa-a-la-tete-de-lassemblee-nationale/ |journal=Afrique Panorama |language=fr |archive-date=2019-07-17 |access-date=2026-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190717080827/https://afriquepanorama.com/2019/07/17/madagascar-christine-razanamahasoa-a-la-tete-de-lassemblee-nationale/ |url-status=dead }}</ref> .
=== Krizy politika tamin'ny taona 2009 sy ny fiakarany ===
== Rohy ivelany ==
https://www.assemblee-nationale.fr/dyn/16/evenements/sommet-des-presidentes-assemblee/les-presidentes-assemblee/christine-harijaona-razanamahasoa
== Referansa ==
[[Sokajy:Mpanao politika malagasy]]
[[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1951]]
ssbjxfjs9wl8jb28jg7ppcjv6428mo9
Adolph von Harnack
0
300995
1150129
1145238
2026-09-01T18:58:42Z
InternetArchiveBot
25011
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
1150129
wikitext
text/x-wiki
[[Sary:Adolf Harnack.jpg|vignette|328x328px|Adolf von Harnack]]
I '''Adolf von Harnack''' dia teôlôjiana prôtestanta alemàna sady mpahay tantara momba ny fiangonana izay anisan' ny olo-malaza indrindra tamin' ny androny. Teraka tamin' ny 7 Mey 1851 tao Dorpat, any amin' ny faritany baltikan' i Livonia (Лифля́ндия / ''Lifliandia'') tany [[Rosia]] (Tartu ankehitriny, any [[Estônia]]) izy, ary maty tamin' ny 10 Jiona 1930 tao Heidelberg. Dokotera momba ny [[teôlôjia]], ny [[Lalàna (sapam-pianarana)|lalàna]], ny [[fitsaboana]] ary ny [[filôzôfia]] izy ary mpanolotsaina ara-pôlitika.
Mpanohana ny [[prôtestantisa liberaly]] izy, ary niaro ny fandalinana siantifika sy fanakianana ny Soratra Masina. Ny sangan' asany, ''Das Wesen des Christentums'', dia mikatsaka ny hanasaraka ny hafatr' i [[Jesoa]] tany am-boalohany amin' ny [[Tenim-pinoana|dôgma]] taty aoriana. Nandroso ny tsangan-kevitra lehibe izy izay anohanany fa ny [[Teôlôjia kristiana|teôlôjia]] [[Teôlôjia kristiana|kristiana]] dia nanjary nianjadian' ny kolontsaina helenista mafy tamin' ny fifandraisana tamin' ny filôzôfia grika. Ny fikarohana lalina nataony momba ny [[Kristianisma voalohany|Fiangonana voalohany]] dia manazava tsara ny fielezan' io finoana io manerana ny [[Empira Rômana|Empira Rômanina]]. Mpampianatra fanta-daza tao amin' ny Oniversiten' i Berlin izy, nitsangana ho olo-malaza manan-danja tao amin' ny ''Kaiser-Wilhelm-Gesellschaft'' (fikambanana miaro ny fampandrosoana ny siansa tao [[Alemaina]]). Izy no filoha voalohany tao amin' io fikambana io, izay fantatra ankehitriny amin' ny anarana hoe ''Max-Planck-Gesellschaft''.
== Asasoratra ==
Fampahatsiahivana avy amin' i Jean Hadot<ref><small>Jean Hadot, "Adolf von Harnack", ''Encyclopedia Universalis'', 2000</small></ref>:
* ''Précis de l’histoire des dogmes'' (''Grundriss der Dogmengeschichte'', 1899), trad. E. Choisy, Paris, 1893 ;
* ''L’Essence du christianisme'' (''Das Wesen des Christentums'', 1900), Fischbacher, Paris, 1902, nouv. éd. 1907 ;
* ''Lehrbuch der Dogmengeschichte'', 3 vol., Tübingen, 1909 ;
* ''Mission et expansion du christianisme dans les trois premiers siècles'' (''Die Mission und Ausbreitung des Christentums in den ersten drei Jahrhunderten'', Leipzig, 1902-1924), trad. J. Hoffmann, Éd. du Cerf, Paris, 2004.
* ''Geschichte der altchristlichen Literatur bis auf Eusebius'', 3 vol., Leipzig, 1893-1904, 2 éd., Leipzig, 1958.
* ''Marcion. L’évangile du Dieu étranger. Une monographie sur l’histoire de la fondation de l’Église catholique''. Traduction: Éd. du Cerf, Paris, 2005
Asasoratra hafa
* ''[https://archive.org/details/beitrgezureinle00unkngoog?view=theater#page/n7/mode/1up Beiträge zur Einleitung in das Neue Testament]'' <small>[[https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.archive.org%2Fstream%2Fbeitrgezureinle00unkngoog%23page%2Fn7%2Fmode%2F1up ar]</small>[https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.archive.org%2Fstream%2Fbeitrgezureinle00unkngoog%23page%2Fn7%2Fmode%2F1up <small>siva</small>]<small>]</small>, Sammelband 1908 :
** I ''Lukas der Arzt, der Verfasser des dritten Evangeliums und der Apostelgeschichte.'' Hinrichs, Leipzig 1906.
** II ''Sprüche und Reden Jesu, die zweite Quelle des Matthäus und Lukas.'' 1907.
** III ''Die Apostelgeschichte.'' 1908.
* ''[[iarchive:dateofactssynopt00harniala|The Date of the Acts and of the Synoptic Gospels]]'' <small>[</small><small>[https://archive.wikiwix.com/cache/20220810211551/https://archive.org/details/dateofactssynopt00harniala arsiva]]</small>, dikanteny : J.R. Wilkinson, Williams & Norgate, 1911.
* ''Porphyrius, "Gegen die Christen", 15 Bücher: Zeugnisse, Fragmente und Referate.'' Abhandlungen der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften. Philos.-histor. Klasse 1916.
== Loharano ==
a2we248lat01nxuxioo6qc7nqk7b5e6
Mimosa pudica
0
301400
1150119
1150111
2026-09-01T16:11:27Z
Thelezifor
15140
Loharano
1150119
wikitext
text/x-wiki
[[Sary:Mimosa pudica HabitusLeavesInflorescences BotGardBln0906b.jpg|vignette|364x364px|''Mimosa pudica'']]
Ny '''''Mimosa pudica''''' dia karazan-javamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana ''[[Fabaceae]]''. Zavamaniry mandady mirefy 10 ka hatramin' ny 40 sm ny haavony (na dia mety hahatratra iray metatra mahery kely aza any an' ala) izy. Amin' ny teny malagasy izy dia atao hoe '''amboafotsikely''', '''amboafotsitenda''', '''anakoay''', '''anakoe''', '''anankoay''', '''kelimanjakalanitra''', '''matirorona''', '''matirosana''', '''ramirena''', '''ramiria''' ary '''ramorena'''.
Ity karazana ity dia matetika ampiasaina ao amin' ny labôratoara ho môdely handinihana ny fomba fahatsapan' ny zavamaniry; tahaka ny ''Codariocalyx motorius'', dia nampiasain' i Jagadish Chandra Bose ho amin' izany tanjona izany tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-20 izy io.
Teratany any amin' ny faritra [[Karaîba|Karaiba]] sy [[Amerika Atsimo]] ary [[Amerika Afovoany]] ity karazan-javamaniry ity, saingy ankehitriny dia lasa ahi-dratsy miparitaka manerana ny faritra mafana eran-tany; ary hita any amin' ny faritra atsimo amin' i [[Etazonia]], any [[Azia Atsimo]], any [[Azia Atsinanana]], any [[Mikrônezia (faritra)|Mikrônezia]], any [[Aostralia]], ao [[Afrika Atsimo]] ary ao [[Afrika Andrefana]] koa izy io. Tsy mahazaka alokaloka izy ary matetika hita amin' ny tany tsy be otrikaina.
== Fampiasana ==
=== Fitsaboana nentim-paharazana ===
Ampiasaina betsaka amin' ny fitsaboana nentim-paharazana any amin' ny faritra mafana ny ''Mimosa pudica'', indrindra fa any [[India]], any [[Azia Atsimo-Atsinanana]], ao [[Afrika]], ary amin' ny faritra sasany any [[Amerika]]. Ny raviny sy ny fakany no tena ampiasaina matetika, tanehina, alona anaty rano mafana, anamboarana ranon-jvamaniry, atao feta, na atao vovoka<ref><small>"[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3459453/ Mimosa pudica L. (Laajvanti): An overview]", ''pmc.ncbi.nlm.nih.gov''</small></ref><ref><small>"[https://www.researchgate.net/publication/360756230_An_overview_on_Mimosa_pudica_Touch-me-not_plant An overview on Mimosa pudica (Touch-me-not plant)]", ''www.researchgate.net''</small></ref><ref><small>"[https://www.agronomyjournals.com/archives/2022/vol5issue2/PartB/5-2-46-719.pdf ''Mimosa pudica'' L (Mimosaceae) herb with impressive health benefits]", ''www.agronomyjournals.com''</small></ref>.
==== Olana momba ny fandevonan-kanina ====
Ampiasaina amin' ny fomba nentim-paharazana hitsaboana ny [[piriritra]], ny [[Valan-dra|disanteria]], ny fahasarotan' ny fandevonan-kanina (dispepsia), ny fanaintainan' ny kibo, ny aretina sasany mifandraika amin' ny ranon' [[afero]]<ref><small>"[https://www.sciencedirect.com/topics/pharmacology-toxicology-and-pharmaceutical-science/mimosa-pudica Mimosa Pudica]", ''ScienceDirect Topics''</small></ref>, ary ny [[fery]] amin' ny [[vavony]] ity zavamaniry ity<ref><small>"[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S266703132400037X ''Mimosa pudica'' leaf aqueous extract attenuates experimental ulcerative colitis in rats via suppression of MPO and IL-1β signaling pathways and improvement of the oxidative status]", ''ScienceDirect Topics''</small></ref>. Ampiasaina ho fanafody fandroahana [[kankana]] an-tsinay koa ny vihim-boany izay be [[Litsoa (akora)|litsoa]]<ref><small>"[https://www.zumanutrition.com/blogs/health/blogs-health-mimosa-pudica-for-parasites?srsltid=AfmBOoo52R4XBzrFKDks4aAtBPtOTUjtPNBczZLBqTV8Z44KRUeY9L4O Mimosa Pudica for Parasites: Evidence & Safe Use Guide]", ''Zuma Nutrition (Evidence & Safe Use Guide)'', May 1, 2026</small></ref><ref><small>"[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3459453/ ''Mimosa pudica'' L. (Laajvanti): An overview]", ''National Library of Medicine'', 2012 Jul-Dec</small></ref>. Hita tamin' ny alalan' ny andrana fa manana toetra manakana ny fivalanana mipiriritra sy mampitony ny [[faninton' ny hozatra]] ilay zavamaniry<ref><small>"[https://www.researchgate.net/publication/283645755_Mimosa_pudica_L_a_High-Value_Medicinal_Plant_as_a_Source_of_Bioactives_for_Pharmaceuticals Mimosa pudica L., a High-Value Medicinal Plant as a Source of Bioactives for Pharmaceuticals]", ''ResearchGate,'' November 2015</small></ref>.
==== Ratra sy olana amin' ny hoditra ====
Apetaka amin' ny [[ratra]]<ref><small>"[https://polycareherbals.com/ingredient/lajaloo-mool-mimosa-pudica/?srsltid=AfmBOoo2l4qfY6DFLDYRKydCdu-Wpr15HO8O1fWOagjpasN6ZNqKBJtJ Lajaloo Mool (''Mimosa pudica'')]", ''Polycare Herbals (Lajaloo Mool)''</small></ref>, amin' ny [[vaivonto]] (misy [[nana]]), amin' ny [[vay]], amin' ny [[hay an-tsoson-koditra]], ary amin' ny [[hoditra]] misy [[fery]] ny ravin' ny ''Mimosa'' ''pudica'' vaovao notorotoroina na natao feta<ref><small>"[https://www.researchgate.net/publication/360756230_An_overview_on_Mimosa_pudica_Touch-me-not_plant An overview on Mimosa pudica (Touch-me-not plant)]", ''ResearchGate (An overview on Mimosa pudica)''</small></ref>. Ampiasaina hitsaboana ny [[hemôrôida]], indrindra rehefa misy [[fanaintainana]] na [[fandehanan-dra]]<ref><small>"[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4719482/ Efficacy and safety of a polyherbal formulation in hemorrhoids]", ''National Instutute of Health'', 2015 Oct-Dec</small> </ref><ref><small>"[https://www.academia.edu/101850895/_A_review_on_ethnomedical_and_traditional_uses_of_Mimosa_pudica_Chui_Mui_ A review on ethnomedical and traditional uses of Mimosa pudica (Chui-Mui).]", ''Academia.edu''</small></ref>. Efa nodinihina tamin' ny alalan' ny andrana ny toetrany manampy amin' ny fanasitranana ratra, manala ny fivontosana, miady amin' ny [[Zavamananaina bitika|mikrôba]]<ref name=":0"><small>"[https://www.ovid.com/jnls/aphd/fulltext/10.4103/2319-5932.147677~antibacterial-efficacy-of-mimosa-pudica-lajavanti-against?an=01714215-201412040-00015 Antibacterial efficacy of ''Mimosa Pudica'' (Lajavanti) against streptococcus mutans]", ''www.ovid.com''</small></ref>, ary manamaivana fanaintainana<ref><small>"[https://www.semanticscholar.org/paper/Wound-healing-activity-of-Mimosa-pudica-Linn-Kannan-Jesuraj/f5d1b5be4c75930db55984791b12e75b3ede53de Wound healing activity of ''Mimosa pudica'' Linn formulation.]", ''Semantic Scholar''</small> </ref><ref><small>"[https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0342449 Efficacy of Lajjabati (''Mimosa pudica'') and Daruchini (''Cinnamomum verum'') extracts on wound healing in rabbits]", ''PLOS ONE''</small></ref>.
==== Fanaintainana sy fivontosana ====
Ampiasaina ny ''Mimosa'' ''pudica'' hitsaboana karazana fanaintainan' ny [[hozatra]] sy ny [[tonon-taolana]]<ref name=":1"><small>"[https://www.explorationpub.com/Journals/etat/Article/1002282 Nigerian medicinal plants with potential anticancer activity—a review]", ''Open Exploration''</small></ref>, ny [[rohana]], ary ny fanaintainan' ny [[kibo]] sy ny faritra ambany amin' ny lamosina<ref><small>"[https://www.sciencedirect.com/topics/pharmacology-toxicology-and-pharmaceutical-science/mimosa-pudica Antiparasitic Asian medicinal plants in the Clade Fabids]", ''ScienceDirect''</small></ref><ref><small>"[https://ijprajournal.com/issue_dcp/Single%20Herb%20External%20Therapy%20Followed%20In%20Siddha%20Medicine%20in%20the%20Treatment%20of%20Lumbago%20A%20Review.pdf Single Herb External Therapy Followed In Siddha Medicine in the Treatment of Lumbago – A Review]", ''ijprajournal.com''</small></ref>. Ao anatin' ny fomba amam-panao afrikanina sasany, ampiasaina hitsaboana ny fanaintainan' ny faritra ambany lamosina sy ny karazana fanaintainan' ny [[Voa (taovam-biby)|voa]] ny raviny<ref name=":1" />. Azo atao koa ny manao [[gararàka]] amin' ny rano nandrahoana ny fakany mba hanamaivanana ny [[areti-nify]]<ref name=":0" /><ref><small>"[https://www.researchgate.net/publication/377813807_THERAPEUTIC_POTENTIAL_OF_MIMOSA_PUDICA-_A_REVIEW Therapeutical potential of ''Mimosa pudica'' - A Review]", ''ResearchGate'', January 2024</small></ref><ref><small>"[https://ijpsdronline.com/index.php/journal/article/view/239 Pharmacology and traditional uses of Mimosa pudica]", ''International Journal of Pharmaceutical Sciences Drugs and Research'', 2013</small> </ref>.
==== Olana eo amin' ny taovam-pamaniana sy ny taovam-pananahana ====
Ny ravina sy ny fakan' ny ''Mimosa'' ''pudica'' dia ampiasaina hitsaboana [[Aretin' ny lalan' amany|aretin']] [[Aretin' ny lalan' amany|ny lalan' amany]]<ref><small>"[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26870704/ Diuretic Activity of Ethanolic Root Extract of Mimosa Pudica in Albino Rats]", ''National Institutes of Health,''</small> </ref><ref name=":2"><small>"[https://biostratege.com/la-sensitive-mimosa-pudica/ La sensitive, Mimosa pudica]", ''Bio Stratège''</small></ref>, ny aretina sasany amin' ny [[Voa (taovam-biby)|voa]]<ref><small>"[https://www.researchgate.net/publication/393306431_Effects_of_Aqueous_Extract_of_Mimosa_pudica_in_Sulfonamide-Induced_Renal_Dysfunction_in_Albino_Wistar_Rats Effects of Aqueous Extract of Mimosa pudica in Sulfonamide-Induced Renal Dysfunction in Albino Wistar Rats]", ''Sahel Journal of Life'',</small> </ref>, ary ny [[vato ao amin' ny voa]], ary koa aretina isan-karazany amin' ny [[fivaviana]] sy ny [[tranonjaza]]<ref name=":3"><small>"[https://www.researchgate.net/publication/263577693_A_Comprehensive_Review_on_'Mimosa_pudica'_A_Potential_Herbal_Panacea A Comprehensive Review on ‘Mimosa pudica’: A Potential Herbal Panacea]", ''Journal of Biologically Active Products from Nature'', January 2011</small></ref><ref><small>"[https://www.neliti.com/publications/409488/a-brief-review-of-mimosa-pudica A Brief Review of Mimosa Pudica]", ''Journal article'' // ''International Journal of Pharmaceutics and Drug Analysi'', May 19, 2019</small></ref>. Ampiasina ihany koa amin' ny fanaintainan' ny [[fadimbolana]] sy ny [[fandehanan-dra anaty tranon-jaza]]<ref name=":2" /><ref name=":3" />. Nodinihina tamin' ny alalan' ny fanandramana ny fiasany [[Akora mampamany betsaka|mampamany betsaka]].
==== Olana amin' ny fitatitra sy amin' ny torimaso ====
Ny karazana fanafody avy amin' ny ravin' ny ''Mimosa'' ''pudica'' dia heverina ho [[Akora mampitony|mampitony]] sy [[Akora mampatory|mampatory]], ary ampiasaina hiadiana amin' ny [[tebiteby]], ny [[fanahiana]] ary ny [[tsy fahitan-tory]]<ref><small>"[https://www.researchgate.net/publication/299513497_Medicinal_value_of_Mimosa_pudica_as_an_anxiolytic_and_antidepressant_a_comprehensive_review Medicinal value of Mimosa pudica as an anxiolytic and antidepressant: a comprehensive review]", ''World Journal of Pharmacy and Pharmaceutical Sciences'', February 2016</small></ref>. Hita tamin' ny alalan' ny fanadihadiana andrana ihany koa fa manana toetra [[Akora mampihena tebiteby|mampihena ny tebiteby]] sy mampatory ireo akora ireo<ref><small>"[http://article.sapub.org/10.5923.j.ijbcs.20150403.01.html Anxiolytic (Benzodiazepine-Like) Properties of ''Mimosa pudica'' in Mice]", ''Science Alert (International Journal of Brain and Cognitive Sciences'', 2015</small></ref><ref><small>"[https://www.iomcworld.org/proceedings/medicinal-plants-real-or-placebo-properties-the-case-of-mimosa-pudica-empirically-used-in-cameroon-to-treat-anxiety-and--49314.html Medicinal plants real or placebo properties? The case of ''Mimosa pudica'' empirically used in Cameroon to treat anxiety and depression]", ''Journal of Neurology & Neurophysiology'', May 18-20, 2017</small></ref>.
==== Fihanak' aretina sy kaikitry ny biby misy poizina ====
Ampiasaina hitsaboana ny [[aretina vokatry ny bakteria]]<ref><small>"[https://www.cabidigitallibrary.org/doi/full/10.5555/20143173584 The antimicrobial activity of Mimosa ...]", ''CABI Digital Library'', 21 May 2014</small></ref><ref name=":4"><small>"[https://www.journalijar.com/article/7232/analysis-of-phytochemicals-and-mimosine-from-mimosa-pudica/ Analysis of Phytochemicalsand Mimosine from ''Mimosa pudica'']", ''International Journal of Advanced Research (IJAR)'',</small> </ref><ref><small>"[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9568293/ In Vitro Antioxidant and Antimicrobial Potency of Mimosa pudica of Nepalese Terai Region: Insight into L-Mimosine as an Antibacterial Agent]", ''National Library of of Medicine'', 2022 Oct 7</small></ref> sy [[Aretina vokatry ny holatra|vokatry ny holatra]] ary [[Aretina vokatry ny katsentsitra|vokatry ny katsentsitra]]<ref><small>"[https://www.researchgate.net/publication/259288608_Anthelmintic_Activity_of_Leaves_of_Mimosa_Pudica Anthelmintic Activity of Leaves of Mimosa Pudica]", ''ResearchGate'', January 2012</small></ref> samihafa ny ''Mimosa'' ''pudica''. Any amin' ny faritra sasany dia ampiasaina hitsaboana ny [[kaikitry ny bibilava]] sy ny [[Fanindronan' ny bibikely|fanindronan']] [[Fanindronan' ny bibikely|ny bibikely]] na [[Kaikitry ny maingoka|maingoka]] koa ny fakany<ref><small>"[https://www.bdpsjournal.org/index.php/bjp/article/view/389 Antitoxin activity of Mimosa pudica root extracts against Naja naja and Bangarus caerulus venoms]", ''Bangladesh Journal of Pharmacology'', 2009</small></ref><ref><small>"[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2667142523000271 Ethnomedicinal uses, phytochemistry, pharmacological activities and toxicological effects of ''Mimosa pudica''- A review]", ''ScienceDirect''</small></ref>. Efa nodinihina ny fahafahany [[Akora miady amin' ny mikrôba|miady amin']] [[Akora miady amin' ny mikrôba|ny mikrôba]] sy [[Akora mamono katsentsitra|amin' ny katsentsitra]] ary [[Akora manasitrana kaikitra misy poizina|amin']] [[Akora manasitrana kaikitra misy poizina|ny poizina]]<ref><small>"[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21640180/ Efficacy evaluations of Mimosa pudica tannin isolate (MPT) for its anti-ophidian properties]", ''National Library of Medicine'', 2011 Sep 1</small></ref>.
==== Fampiasana hafa ====
Mitatitra ihany koa ny literatiora fa azo ampiasaina hitsaboana ny [[fanaviana]], ny [[kohaka]], ny [[Sita (aretina)|sita]], ny [[sohika]]<ref><small>"[https://www.researchgate.net/publication/356759099_Mimosa_pudica_L_-A_sensitive_plant_A_review Mimosa pudica L. -A sensitive plant: A review]", ''ResearchGate''. December 2019</small></ref><ref><small>"[https://www.researchgate.net/publication/394079702_Effects_of_Mimosa_pudica_Extract_on_Asthma_Biomarkers_and_Fetal_Development_in_Pregnant_Rats Effects of Mimosa pudica Extract on Asthma Biomarkers and Fetal Development in Pregnant Rats]", ''ResearchGate'', November 2024</small></ref>, ny [[angorosy]]<ref><small>"[https://www.researchgate.net/publication/387892239_A_COMPREHENSIVE_REVIEW_ON_MIMOSA_PUDICA_LINN A Comprehensive Review on ''Mimosa pudica'' Linn]", ''ResearchGate'', January 2025</small></ref>, ny [[diabeta]]<ref><small>"[https://scialert.net/abstract/?doi=ajbkr.2020.1.8 Antioxidant and Antidiabetic Properties of ''Mimosa pudica'' Seeds in Streptozotocin-induced Diabetic Wistar Rats]", ''Asian Journal of Biotechnology'', 2020</small></ref>, ny [[aretin' aty]] sasany<ref name=":5"><small>"[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8773851/ Phytochemistry and Diverse Pharmacology of Genus Mimosa: A Review]", ''National Library of Medicine'', 2022 Jan 5</small></ref>, ny [[edema]] (fiangonan-dranoka), ny [[fihintsanam-bolo]] (alôpesia), ary ny [[famatovato]] sasany ny ''Mimosa'' ''pudica''. Ny fikarohana andrana dia manondro fa antiôksida<ref name=":4" /><ref name=":6"><small>"[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33371596/ Mimosa pudica L., a High-Value Medicinal Plant as a Source of Bioactives for Pharmaceuticals]", ''National Library of Medicine'', 2016 Mar</small></ref>, miaro ny aty, mampihena [[glisemia]]<ref name=":6" />, miady amin' ny [[tazomoka]]<ref name=":5" />, ary mety ho fanafodin' ny [[homamiadana]]<ref name=":5" />.
== Jereo koa ==
* ''[[Mimosa]]''
* [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara]]
== Loharano ==
j5uagj37gm29dtdfryvsdomuijtwqlg
1150137
1150119
2026-09-02T08:13:40Z
Thelezifor
15140
Fitandremana sy fahapoizinana
1150137
wikitext
text/x-wiki
[[Sary:Mimosa pudica HabitusLeavesInflorescences BotGardBln0906b.jpg|vignette|364x364px|''Mimosa pudica'']]
Ny '''''Mimosa pudica''''' dia karazan-javamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana ''[[Fabaceae]]''. Zavamaniry mandady mirefy 10 ka hatramin' ny 40 sm ny haavony (na dia mety hahatratra iray metatra mahery kely aza any an' ala) izy. Amin' ny teny malagasy izy dia atao hoe '''amboafotsikely''', '''amboafotsitenda''', '''anakoay''', '''anakoe''', '''anankoay''', '''kelimanjakalanitra''', '''matirorona''', '''matirosana''', '''ramirena''', '''ramiria''' ary '''ramorena'''.
Ity karazana ity dia matetika ampiasaina ao amin' ny labôratoara ho môdely handinihana ny fomba fahatsapan' ny zavamaniry; tahaka ny ''Codariocalyx motorius'', dia nampiasain' i Jagadish Chandra Bose ho amin' izany tanjona izany tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-20 izy io.
Teratany any amin' ny faritra [[Karaîba|Karaiba]] sy [[Amerika Atsimo]] ary [[Amerika Afovoany]] ity karazan-javamaniry ity, saingy ankehitriny dia lasa ahi-dratsy miparitaka manerana ny faritra mafana eran-tany; ary hita any amin' ny faritra atsimo amin' i [[Etazonia]], any [[Azia Atsimo]], any [[Azia Atsinanana]], any [[Mikrônezia (faritra)|Mikrônezia]], any [[Aostralia]], ao [[Afrika Atsimo]] ary ao [[Afrika Andrefana]] koa izy io. Tsy mahazaka alokaloka izy ary matetika hita amin' ny tany tsy be otrikaina.
== Fampiasana ==
=== Fitsaboana nentim-paharazana ===
Ampiasaina betsaka amin' ny fitsaboana nentim-paharazana any amin' ny faritra mafana ny ''Mimosa pudica'', indrindra fa any [[India]], any [[Azia Atsimo-Atsinanana]], ao [[Afrika]], ary amin' ny faritra sasany any [[Amerika]]. Ny raviny sy ny fakany no tena ampiasaina matetika, tanehina, alona anaty rano mafana, anamboarana ranon-jvamaniry, atao feta, na atao vovoka<ref><small>"[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3459453/ Mimosa pudica L. (Laajvanti): An overview]", ''pmc.ncbi.nlm.nih.gov''</small></ref><ref><small>"[https://www.researchgate.net/publication/360756230_An_overview_on_Mimosa_pudica_Touch-me-not_plant An overview on Mimosa pudica (Touch-me-not plant)]", ''www.researchgate.net''</small></ref><ref><small>"[https://www.agronomyjournals.com/archives/2022/vol5issue2/PartB/5-2-46-719.pdf ''Mimosa pudica'' L (Mimosaceae) herb with impressive health benefits]", ''www.agronomyjournals.com''</small></ref>.
==== Olana momba ny fandevonan-kanina ====
Ampiasaina amin' ny fomba nentim-paharazana hitsaboana ny [[piriritra]], ny [[Valan-dra|disanteria]], ny fahasarotan' ny fandevonan-kanina (dispepsia), ny fanaintainan' ny kibo, ny aretina sasany mifandraika amin' ny ranon' [[afero]]<ref><small>"[https://www.sciencedirect.com/topics/pharmacology-toxicology-and-pharmaceutical-science/mimosa-pudica Mimosa Pudica]", ''ScienceDirect Topics''</small></ref>, ary ny [[fery]] amin' ny [[vavony]] ity zavamaniry ity<ref><small>"[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S266703132400037X ''Mimosa pudica'' leaf aqueous extract attenuates experimental ulcerative colitis in rats via suppression of MPO and IL-1β signaling pathways and improvement of the oxidative status]", ''ScienceDirect Topics''</small></ref>. Ampiasaina ho fanafody fandroahana [[kankana]] an-tsinay koa ny vihim-boany izay be [[Litsoa (akora)|litsoa]]<ref><small>"[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3459453/ ''Mimosa pudica'' L. (Laajvanti): An overview]", ''National Library of Medicine'', 2012 Jul-Dec</small></ref>. Hita tamin' ny alalan' ny andrana fa manana toetra manakana ny fivalanana mipiriritra sy mampitony ny [[faninton' ny hozatra]] ilay zavamaniry<ref><small>"[https://www.researchgate.net/publication/283645755_Mimosa_pudica_L_a_High-Value_Medicinal_Plant_as_a_Source_of_Bioactives_for_Pharmaceuticals Mimosa pudica L., a High-Value Medicinal Plant as a Source of Bioactives for Pharmaceuticals]", ''ResearchGate,'' November 2015</small></ref>.
==== Ratra sy olana amin' ny hoditra ====
Amin' ny fitsaboana nentim-paharazana dia apetaka amin' ny [[ratra]]<ref><small>"[https://polycareherbals.com/ingredient/lajaloo-mool-mimosa-pudica/?srsltid=AfmBOoo2l4qfY6DFLDYRKydCdu-Wpr15HO8O1fWOagjpasN6ZNqKBJtJ Lajaloo Mool (''Mimosa pudica'')]", ''Polycare Herbals (Lajaloo Mool)''</small></ref>, amin' ny [[vaivonto]] (misy [[nana]]), amin' ny [[vay]], amin' ny [[hay an-tsoson-koditra]], ary amin' ny [[hoditra]] misy [[fery]] ny ravin' ny ''Mimosa'' ''pudica'' vaovao notorotoroina na natao feta<ref><small>"[https://www.researchgate.net/publication/360756230_An_overview_on_Mimosa_pudica_Touch-me-not_plant An overview on Mimosa pudica (Touch-me-not plant)]", ''ResearchGate (An overview on Mimosa pudica)''</small></ref>. Ampiasaina hitsaboana ny [[hemôrôida]], indrindra rehefa misy [[fanaintainana]] na [[fandehanan-dra]]<ref><small>"[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4719482/ Efficacy and safety of a polyherbal formulation in hemorrhoids]", ''National Instutute of Health'', 2015 Oct-Dec</small> </ref><ref><small>"[https://www.academia.edu/101850895/_A_review_on_ethnomedical_and_traditional_uses_of_Mimosa_pudica_Chui_Mui_ A review on ethnomedical and traditional uses of Mimosa pudica (Chui-Mui).]", ''Academia.edu''</small></ref>. Efa nodinihina tamin' ny alalan' ny andrana ny toetrany manampy amin' ny fanasitranana ratra, manala ny fivontosana, miady amin' ny [[Zavamananaina bitika|mikrôba]]<ref name=":0"><small>"[https://www.ovid.com/jnls/aphd/fulltext/10.4103/2319-5932.147677~antibacterial-efficacy-of-mimosa-pudica-lajavanti-against?an=01714215-201412040-00015 Antibacterial efficacy of ''Mimosa Pudica'' (Lajavanti) against streptococcus mutans]", ''www.ovid.com''</small></ref>, ary manamaivana fanaintainana<ref><small>"[https://www.semanticscholar.org/paper/Wound-healing-activity-of-Mimosa-pudica-Linn-Kannan-Jesuraj/f5d1b5be4c75930db55984791b12e75b3ede53de Wound healing activity of ''Mimosa pudica'' Linn formulation.]", ''Semantic Scholar''</small> </ref><ref><small>"[https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0342449 Efficacy of Lajjabati (''Mimosa pudica'') and Daruchini (''Cinnamomum verum'') extracts on wound healing in rabbits]", ''PLOS ONE''</small></ref>.
==== Fanaintainana sy fivontosana ====
Ampiasaina ny ''Mimosa'' ''pudica'' hitsaboana karazana fanaintainan' ny [[hozatra]] sy ny [[tonon-taolana]]<ref name=":1"><small>"[https://www.explorationpub.com/Journals/etat/Article/1002282 Nigerian medicinal plants with potential anticancer activity—a review]", ''Open Exploration''</small></ref>, ny [[rohana]], ary ny fanaintainan' ny [[kibo]] sy ny faritra ambany amin' ny lamosina<ref><small>"[https://www.sciencedirect.com/topics/pharmacology-toxicology-and-pharmaceutical-science/mimosa-pudica Antiparasitic Asian medicinal plants in the Clade Fabids]", ''ScienceDirect''</small></ref><ref><small>"[https://ijprajournal.com/issue_dcp/Single%20Herb%20External%20Therapy%20Followed%20In%20Siddha%20Medicine%20in%20the%20Treatment%20of%20Lumbago%20A%20Review.pdf Single Herb External Therapy Followed In Siddha Medicine in the Treatment of Lumbago – A Review]", ''ijprajournal.com''</small></ref>. Ao anatin' ny fomba amam-panao afrikanina sasany, ampiasaina hitsaboana ny fanaintainan' ny faritra ambany lamosina sy ny karazana fanaintainan' ny [[Voa (taovam-biby)|voa]] ny raviny<ref name=":1" />. Azo atao koa ny manao [[gararàka]] amin' ny rano nandrahoana ny fakany mba hanamaivanana ny [[areti-nify]]<ref name=":0" /><ref><small>"[https://www.researchgate.net/publication/377813807_THERAPEUTIC_POTENTIAL_OF_MIMOSA_PUDICA-_A_REVIEW Therapeutical potential of ''Mimosa pudica'' - A Review]", ''ResearchGate'', January 2024</small></ref><ref><small>"[https://ijpsdronline.com/index.php/journal/article/view/239 Pharmacology and traditional uses of Mimosa pudica]", ''International Journal of Pharmaceutical Sciences Drugs and Research'', 2013</small> </ref>.
==== Olana eo amin' ny taovam-pamaniana sy ny taovam-pananahana ====
Ny ravina sy ny fakan' ny ''Mimosa'' ''pudica'' dia ampiasaina hitsaboana [[Aretin' ny lalan' amany|aretin']] [[Aretin' ny lalan' amany|ny lalan' amany]]<ref><small>"[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26870704/ Diuretic Activity of Ethanolic Root Extract of Mimosa Pudica in Albino Rats]", ''National Institutes of Health,''</small> </ref>, ny aretina sasany amin' ny [[Voa (taovam-biby)|voa]]<ref><small>"[https://www.researchgate.net/publication/393306431_Effects_of_Aqueous_Extract_of_Mimosa_pudica_in_Sulfonamide-Induced_Renal_Dysfunction_in_Albino_Wistar_Rats Effects of Aqueous Extract of Mimosa pudica in Sulfonamide-Induced Renal Dysfunction in Albino Wistar Rats]", ''Sahel Journal of Life'',</small> </ref>, ary ny [[vato ao amin' ny voa]], ary koa aretina isan-karazany amin' ny [[fivaviana]] sy ny [[tranonjaza]]<ref name=":3"><small>"[https://www.researchgate.net/publication/263577693_A_Comprehensive_Review_on_'Mimosa_pudica'_A_Potential_Herbal_Panacea A Comprehensive Review on ‘Mimosa pudica’: A Potential Herbal Panacea]", ''Journal of Biologically Active Products from Nature'', January 2011</small></ref><ref><small>"[https://www.neliti.com/publications/409488/a-brief-review-of-mimosa-pudica A Brief Review of Mimosa Pudica]", ''Journal article'' // ''International Journal of Pharmaceutics and Drug Analysi'', May 19, 2019</small></ref>. Ampiasina ihany koa amin' ny fanaintainan' ny [[fadimbolana]] sy ny [[fandehanan-dra anaty tranon-jaza]]<ref name=":2"><small>"[https://biostratege.com/la-sensitive-mimosa-pudica/ La sensitive, Mimosa pudica]", ''Bio Stratège''</small></ref><ref name=":3" />. Nodinihina tamin' ny alalan' ny fanandramana ny fiasany [[Akora mampamany betsaka|mampamany betsaka]].
==== Olana amin' ny fitatitra sy amin' ny torimaso ====
Ny karazana fanafody avy amin' ny ravin' ny ''Mimosa'' ''pudica'' dia heverina ho [[Akora mampitony|mampitony]] sy [[Akora mampatory|mampatory]], ary ampiasaina hiadiana amin' ny [[tebiteby]], ny [[fanahiana]] ary ny [[tsy fahitan-tory]]<ref><small>"[https://www.researchgate.net/publication/299513497_Medicinal_value_of_Mimosa_pudica_as_an_anxiolytic_and_antidepressant_a_comprehensive_review Medicinal value of Mimosa pudica as an anxiolytic and antidepressant: a comprehensive review]", ''World Journal of Pharmacy and Pharmaceutical Sciences'', February 2016</small></ref>. Hita tamin' ny alalan' ny fanadihadiana andrana ihany koa fa manana toetra [[Akora mampihena tebiteby|mampihena ny tebiteby]] sy mampatory ireo akora ireo<ref><small>"[http://article.sapub.org/10.5923.j.ijbcs.20150403.01.html Anxiolytic (Benzodiazepine-Like) Properties of ''Mimosa pudica'' in Mice]", ''Science Alert (International Journal of Brain and Cognitive Sciences'', 2015</small></ref><ref><small>"[https://www.iomcworld.org/proceedings/medicinal-plants-real-or-placebo-properties-the-case-of-mimosa-pudica-empirically-used-in-cameroon-to-treat-anxiety-and--49314.html Medicinal plants real or placebo properties? The case of ''Mimosa pudica'' empirically used in Cameroon to treat anxiety and depression]", ''Journal of Neurology & Neurophysiology'', May 18-20, 2017</small></ref>.
==== Fihanak' aretina sy kaikitry ny biby misy poizina ====
Amin' ny fitsaboana nentim-paharazana dia ampiasaina hitsaboana ny [[aretina vokatry ny bakteria]]<ref><small>"[https://www.cabidigitallibrary.org/doi/full/10.5555/20143173584 The antimicrobial activity of Mimosa ...]", ''CABI Digital Library'', 21 May 2014</small></ref><ref name=":4"><small>"[https://www.journalijar.com/article/7232/analysis-of-phytochemicals-and-mimosine-from-mimosa-pudica/ Analysis of Phytochemicalsand Mimosine from ''Mimosa pudica'']", ''International Journal of Advanced Research (IJAR)'',</small> </ref><ref><small>"[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9568293/ In Vitro Antioxidant and Antimicrobial Potency of Mimosa pudica of Nepalese Terai Region: Insight into L-Mimosine as an Antibacterial Agent]", ''National Library of of Medicine'', 2022 Oct 7</small></ref> sy [[Aretina vokatry ny holatra|vokatry ny holatra]] ary [[Aretina vokatry ny katsentsitra|vokatry ny katsentsitra]]<ref><small>"[https://www.researchgate.net/publication/259288608_Anthelmintic_Activity_of_Leaves_of_Mimosa_Pudica Anthelmintic Activity of Leaves of Mimosa Pudica]", ''ResearchGate'', January 2012</small></ref> samihafa ny ''Mimosa'' ''pudica''. Any amin' ny faritra sasany dia ampiasaina hitsaboana ny [[kaikitry ny bibilava]] sy ny [[Fanindronan' ny bibikely|fanindronan']] [[Fanindronan' ny bibikely|ny bibikely]] na [[Kaikitry ny maingoka|maingoka]] koa ny fakany<ref><small>"[https://www.bdpsjournal.org/index.php/bjp/article/view/389 Antitoxin activity of Mimosa pudica root extracts against Naja naja and Bangarus caerulus venoms]", ''Bangladesh Journal of Pharmacology'', 2009</small></ref><ref><small>"[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2667142523000271 Ethnomedicinal uses, phytochemistry, pharmacological activities and toxicological effects of ''Mimosa pudica''- A review]", ''ScienceDirect''</small></ref>. Efa nodinihina ny fahafahany [[Akora miady amin' ny mikrôba|miady amin']] [[Akora miady amin' ny mikrôba|ny mikrôba]] sy [[Akora mamono katsentsitra|amin' ny katsentsitra]] ary [[Akora manasitrana kaikitra misy poizina|amin']] [[Akora manasitrana kaikitra misy poizina|ny poizina]]<ref><small>"[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21640180/ Efficacy evaluations of Mimosa pudica tannin isolate (MPT) for its anti-ophidian properties]", ''National Library of Medicine'', 2011 Sep 1</small></ref>. Tsy tokony hisolo ny fanomezana fanafody haingana manohitra ny poizina avy amin' ny dokotera izany, rehefa ilaina.
==== Fampiasana hafa ====
Mitatitra ihany koa ny literatiora fa azo ampiasaina hitsaboana ny [[fanaviana]], ny [[kohaka]], ny [[Sita (aretina)|sita]], ny [[sohika]]<ref><small>"[https://www.researchgate.net/publication/356759099_Mimosa_pudica_L_-A_sensitive_plant_A_review Mimosa pudica L. -A sensitive plant: A review]", ''ResearchGate''. December 2019</small></ref><ref><small>"[https://www.researchgate.net/publication/394079702_Effects_of_Mimosa_pudica_Extract_on_Asthma_Biomarkers_and_Fetal_Development_in_Pregnant_Rats Effects of Mimosa pudica Extract on Asthma Biomarkers and Fetal Development in Pregnant Rats]", ''ResearchGate'', November 2024</small></ref>, ny [[angorosy]]<ref><small>"[https://www.researchgate.net/publication/387892239_A_COMPREHENSIVE_REVIEW_ON_MIMOSA_PUDICA_LINN A Comprehensive Review on ''Mimosa pudica'' Linn]", ''ResearchGate'', January 2025</small></ref>, ny [[diabeta]]<ref><small>"[https://scialert.net/abstract/?doi=ajbkr.2020.1.8 Antioxidant and Antidiabetic Properties of ''Mimosa pudica'' Seeds in Streptozotocin-induced Diabetic Wistar Rats]", ''Asian Journal of Biotechnology'', 2020</small></ref>, ny [[aretin' aty]] sasany<ref name=":5"><small>"[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8773851/ Phytochemistry and Diverse Pharmacology of Genus Mimosa: A Review]", ''National Library of Medicine'', 2022 Jan 5</small></ref>, ny [[edema]] (fiangonan-dranoka), ny [[fihintsanam-bolo]] (alôpesia), ary ny [[famatovato]] sasany ny ''Mimosa'' ''pudica''. Ny fikarohana andrana dia manondro fa antiôksida<ref name=":4" /><ref name=":6"><small>"[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33371596/ Mimosa pudica L., a High-Value Medicinal Plant as a Source of Bioactives for Pharmaceuticals]", ''National Library of Medicine'', 2016 Mar</small></ref>, miaro ny aty, mampihena [[glisemia]]<ref name=":6" />, miady amin' ny [[tazomoka]]<ref name=":5" />, ary mety ho fanafodin' ny [[homamiadana]]<ref name=":5" />.
==== Fitandremana sy fahapoizinana ====
Miankina indrindra amin' ny faritry ny zavamaniry izay ampiasaina sy ny fatra ary ny fisian' ny [[alkalôida]] antsoina hoe [[mimôzinina]] ny maha mampidi-doza ny ''Mimosa pudica''.
Ahitana mimôzinina, izay akora afaka manakana ny fihamaroan' ny [[Asidra dezôksiribôniokleika|ADN]] ao amin' ny [[sela]] mizarazara haingana, io zavamaniry io. Mety hiteraka fihintsanan' ny [[Volo (amin' ny olombelona)|volo]] na ny [[volom-biby]], fanakanana ny fitomboana, [[Katarakta (aretina)|katarakta]] (fanjambana vokatry ny fihamatrohan' ny mangaraharan' ny maso), ary olana amin' ny [[fandevonan-kanina]], ny fihinanana mivantana na maharitra an' io zavamaniry io (indrindra fa ny raviny sy ny vihim-boany) ary ireo voka-dratsy ireo dia voarakitra an-tsoratra mazava tsara tamin' ny alalan' ny fanadihadiana natao tamin' ny [[biby fiompy]] sy biby nampiasaina tamin' ny andrana.
Mampiseho poizina ambany raha amin' ny fatra antonony ny fanadihadiana natao tamin' ny fampiasana ny ampahan' ny ''Mimosa pudica'' notanehina na nalona anaty rano mafana, izay manome antoka amin' ny fampiasana nentim-paharazana (indrindra raha ny amin' ny fiantraikany amin' ny [[tebiteby]], ny [[diabeta]], na ny fanasitranana [[ratra]]).
Noho ny fiantraikany maro hita teo amin' ny tsingerin' ny fitadiavana lahy (eo amin' ny biby vavy) sy amin' ny hozatry ny tranon-jaza, dia soso-kevitra mihitsy ny tsy tokony hisotroan' ny [[vehivavy bevohoka]] na ny vehivavy te hitoe-jaza azy. Ankoatra izay, satria mirona hitahiry ny [[metaly mavesatra]] ilay zavamaniry, dia tsy maintsy arahi-maso sy fantarina tsara ny toerana naniriany sy nakana azy io.
== Jereo koa ==
* ''[[Mimosa]]''
* [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara]]
== Loharano ==
hug2iinbqhcnc2ifqqbbe6qklhizcfz
1150141
1150137
2026-09-02T09:01:24Z
Thelezifor
15140
Loharano
1150141
wikitext
text/x-wiki
[[Sary:Mimosa pudica HabitusLeavesInflorescences BotGardBln0906b.jpg|vignette|364x364px|''Mimosa pudica'']]
Ny '''''Mimosa pudica''''' dia karazan-javamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana ''[[Fabaceae]]''. Zavamaniry mandady mirefy 10 ka hatramin' ny 40 sm ny haavony (na dia mety hahatratra iray metatra mahery kely aza any an' ala) izy. Amin' ny teny malagasy izy dia atao hoe '''amboafotsikely''', '''amboafotsitenda''', '''anakoay''', '''anakoe''', '''anankoay''', '''kelimanjakalanitra''', '''matirorona''', '''matirosana''', '''ramirena''', '''ramiria''' ary '''ramorena'''.
Ity karazana ity dia matetika ampiasaina ao amin' ny labôratoara ho môdely handinihana ny fomba fahatsapan' ny zavamaniry; tahaka ny ''Codariocalyx motorius'', dia nampiasain' i Jagadish Chandra Bose ho amin' izany tanjona izany tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-20 izy io.
Teratany any amin' ny faritra [[Karaîba|Karaiba]] sy [[Amerika Atsimo]] ary [[Amerika Afovoany]] ity karazan-javamaniry ity, saingy ankehitriny dia lasa ahi-dratsy miparitaka manerana ny faritra mafana eran-tany; ary hita any amin' ny faritra atsimo amin' i [[Etazonia]], any [[Azia Atsimo]], any [[Azia Atsinanana]], any [[Mikrônezia (faritra)|Mikrônezia]], any [[Aostralia]], ao [[Afrika Atsimo]] ary ao [[Afrika Andrefana]] koa izy io. Tsy mahazaka alokaloka izy ary matetika hita amin' ny tany tsy be otrikaina.
== Fampiasana ==
=== Fitsaboana nentim-paharazana ===
Ampiasaina betsaka amin' ny fitsaboana nentim-paharazana any amin' ny faritra mafana ny ''Mimosa pudica'', indrindra fa any [[India]], any [[Azia Atsimo-Atsinanana]], ao [[Afrika]], ary amin' ny faritra sasany any [[Amerika]]. Ny raviny sy ny fakany no tena ampiasaina matetika, tanehina, alona anaty rano mafana, anamboarana ranon-jvamaniry, atao feta, na atao vovoka<ref><small>"[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3459453/ Mimosa pudica L. (Laajvanti): An overview]", ''pmc.ncbi.nlm.nih.gov''</small></ref><ref><small>"[https://www.researchgate.net/publication/360756230_An_overview_on_Mimosa_pudica_Touch-me-not_plant An overview on Mimosa pudica (Touch-me-not plant)]", ''www.researchgate.net''</small></ref><ref><small>"[https://www.agronomyjournals.com/archives/2022/vol5issue2/PartB/5-2-46-719.pdf ''Mimosa pudica'' L (Mimosaceae) herb with impressive health benefits]", ''www.agronomyjournals.com''</small></ref>.
==== Olana momba ny fandevonan-kanina ====
Ampiasaina amin' ny fomba nentim-paharazana hitsaboana ny [[piriritra]], ny [[Valan-dra|disanteria]], ny fahasarotan' ny fandevonan-kanina (dispepsia), ny fanaintainan' ny kibo, ny aretina sasany mifandraika amin' ny ranon' [[afero]]<ref><small>"[https://www.sciencedirect.com/topics/pharmacology-toxicology-and-pharmaceutical-science/mimosa-pudica Mimosa Pudica]", ''ScienceDirect Topics''</small></ref>, ary ny [[fery]] amin' ny [[vavony]] ity zavamaniry ity<ref><small>"[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S266703132400037X ''Mimosa pudica'' leaf aqueous extract attenuates experimental ulcerative colitis in rats via suppression of MPO and IL-1β signaling pathways and improvement of the oxidative status]", ''ScienceDirect Topics''</small></ref>. Ampiasaina ho fanafody fandroahana [[kankana]] an-tsinay koa ny vihim-boany izay be [[Litsoa (akora)|litsoa]]<ref><small>"[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3459453/ ''Mimosa pudica'' L. (Laajvanti): An overview]", ''National Library of Medicine'', 2012 Jul-Dec</small></ref>. Hita tamin' ny alalan' ny andrana fa manana toetra manakana ny fivalanana mipiriritra sy mampitony ny [[faninton' ny hozatra]] ilay zavamaniry<ref><small>"[https://www.researchgate.net/publication/283645755_Mimosa_pudica_L_a_High-Value_Medicinal_Plant_as_a_Source_of_Bioactives_for_Pharmaceuticals Mimosa pudica L., a High-Value Medicinal Plant as a Source of Bioactives for Pharmaceuticals]", ''ResearchGate,'' November 2015</small></ref>.
==== Ratra sy olana amin' ny hoditra ====
Amin' ny fitsaboana nentim-paharazana dia apetaka amin' ny [[ratra]]<ref><small>"[https://polycareherbals.com/ingredient/lajaloo-mool-mimosa-pudica/?srsltid=AfmBOoo2l4qfY6DFLDYRKydCdu-Wpr15HO8O1fWOagjpasN6ZNqKBJtJ Lajaloo Mool (''Mimosa pudica'')]", ''Polycare Herbals (Lajaloo Mool)''</small></ref>, amin' ny [[vaivonto]] (misy [[nana]]), amin' ny [[vay]], amin' ny [[hay an-tsoson-koditra]], ary amin' ny [[hoditra]] misy [[fery]] ny ravin' ny ''Mimosa'' ''pudica'' vaovao notorotoroina na natao feta<ref><small>"[https://www.researchgate.net/publication/360756230_An_overview_on_Mimosa_pudica_Touch-me-not_plant An overview on Mimosa pudica (Touch-me-not plant)]", ''ResearchGate (An overview on Mimosa pudica)''</small></ref>. Ampiasaina hitsaboana ny [[hemôrôida]], indrindra rehefa misy [[fanaintainana]] na [[fandehanan-dra]]<ref><small>"[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4719482/ Efficacy and safety of a polyherbal formulation in hemorrhoids]", ''National Instutute of Health'', 2015 Oct-Dec</small> </ref><ref><small>"[https://www.academia.edu/101850895/_A_review_on_ethnomedical_and_traditional_uses_of_Mimosa_pudica_Chui_Mui_ A review on ethnomedical and traditional uses of Mimosa pudica (Chui-Mui).]", ''Academia.edu''</small></ref>. Efa nodinihina tamin' ny alalan' ny andrana ny toetrany manampy amin' ny fanasitranana ratra, manala ny fivontosana, miady amin' ny [[Zavamananaina bitika|mikrôba]]<ref name=":0"><small>"[https://www.ovid.com/jnls/aphd/fulltext/10.4103/2319-5932.147677~antibacterial-efficacy-of-mimosa-pudica-lajavanti-against?an=01714215-201412040-00015 Antibacterial efficacy of ''Mimosa Pudica'' (Lajavanti) against streptococcus mutans]", ''www.ovid.com''</small></ref>, ary manamaivana fanaintainana<ref><small>"[https://www.semanticscholar.org/paper/Wound-healing-activity-of-Mimosa-pudica-Linn-Kannan-Jesuraj/f5d1b5be4c75930db55984791b12e75b3ede53de Wound healing activity of ''Mimosa pudica'' Linn formulation.]", ''Semantic Scholar''</small> </ref><ref><small>"[https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0342449 Efficacy of Lajjabati (''Mimosa pudica'') and Daruchini (''Cinnamomum verum'') extracts on wound healing in rabbits]", ''PLOS ONE''</small></ref>.
==== Fanaintainana sy fivontosana ====
Ampiasaina ny ''Mimosa'' ''pudica'' hitsaboana karazana fanaintainan' ny [[hozatra]] sy ny [[tonon-taolana]]<ref name=":1"><small>"[https://www.explorationpub.com/Journals/etat/Article/1002282 Nigerian medicinal plants with potential anticancer activity—a review]", ''Open Exploration''</small></ref>, ny [[rohana]], ary ny fanaintainan' ny [[kibo]] sy ny faritra ambany amin' ny lamosina<ref><small>"[https://www.sciencedirect.com/topics/pharmacology-toxicology-and-pharmaceutical-science/mimosa-pudica Antiparasitic Asian medicinal plants in the Clade Fabids]", ''ScienceDirect''</small></ref><ref><small>"[https://ijprajournal.com/issue_dcp/Single%20Herb%20External%20Therapy%20Followed%20In%20Siddha%20Medicine%20in%20the%20Treatment%20of%20Lumbago%20A%20Review.pdf Single Herb External Therapy Followed In Siddha Medicine in the Treatment of Lumbago – A Review]", ''ijprajournal.com''</small></ref>. Ao anatin' ny fomba amam-panao afrikanina sasany, ampiasaina hitsaboana ny fanaintainan' ny faritra ambany lamosina sy ny karazana fanaintainan' ny [[Voa (taovam-biby)|voa]] ny raviny<ref name=":1" />. Azo atao koa ny manao [[gararàka]] amin' ny rano nandrahoana ny fakany mba hanamaivanana ny [[areti-nify]]<ref name=":0" /><ref><small>"[https://www.researchgate.net/publication/377813807_THERAPEUTIC_POTENTIAL_OF_MIMOSA_PUDICA-_A_REVIEW Therapeutical potential of ''Mimosa pudica'' - A Review]", ''ResearchGate'', January 2024</small></ref><ref><small>"[https://ijpsdronline.com/index.php/journal/article/view/239 Pharmacology and traditional uses of Mimosa pudica]", ''International Journal of Pharmaceutical Sciences Drugs and Research'', 2013</small> </ref>.
==== Olana eo amin' ny taovam-pamaniana sy ny taovam-pananahana ====
Ny ravina sy ny fakan' ny ''Mimosa'' ''pudica'' dia ampiasaina hitsaboana [[Aretin' ny lalan' amany|aretin']] [[Aretin' ny lalan' amany|ny lalan' amany]]<ref><small>"[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26870704/ Diuretic Activity of Ethanolic Root Extract of Mimosa Pudica in Albino Rats]", ''National Institutes of Health,''</small> </ref>, ny aretina sasany amin' ny [[Voa (taovam-biby)|voa]]<ref><small>"[https://www.researchgate.net/publication/393306431_Effects_of_Aqueous_Extract_of_Mimosa_pudica_in_Sulfonamide-Induced_Renal_Dysfunction_in_Albino_Wistar_Rats Effects of Aqueous Extract of Mimosa pudica in Sulfonamide-Induced Renal Dysfunction in Albino Wistar Rats]", ''Sahel Journal of Life'',</small> </ref>, ary ny [[vato ao amin' ny voa]], ary koa aretina isan-karazany amin' ny [[fivaviana]] sy ny [[tranonjaza]]<ref name=":3"><small>"[https://www.researchgate.net/publication/263577693_A_Comprehensive_Review_on_'Mimosa_pudica'_A_Potential_Herbal_Panacea A Comprehensive Review on ‘Mimosa pudica’: A Potential Herbal Panacea]", ''Journal of Biologically Active Products from Nature'', January 2011</small></ref><ref><small>"[https://www.neliti.com/publications/409488/a-brief-review-of-mimosa-pudica A Brief Review of Mimosa Pudica]", ''Journal article'' // ''International Journal of Pharmaceutics and Drug Analysi'', May 19, 2019</small></ref>. Ampiasina ihany koa amin' ny fanaintainan' ny [[fadimbolana]] sy ny [[fandehanan-dra anaty tranon-jaza]]<ref name=":2"><small>"[https://biostratege.com/la-sensitive-mimosa-pudica/ La sensitive, Mimosa pudica]", ''Bio Stratège''</small></ref><ref name=":3" />. Nodinihina tamin' ny alalan' ny fanandramana ny fiasany [[Akora mampamany betsaka|mampamany betsaka]].
==== Olana amin' ny fitatitra sy amin' ny torimaso ====
Ny karazana fanafody avy amin' ny ravin' ny ''Mimosa'' ''pudica'' dia heverina ho [[Akora mampitony|mampitony]] sy [[Akora mampatory|mampatory]], ary ampiasaina hiadiana amin' ny [[tebiteby]], ny [[fanahiana]] ary ny [[tsy fahitan-tory]]<ref><small>"[https://www.researchgate.net/publication/299513497_Medicinal_value_of_Mimosa_pudica_as_an_anxiolytic_and_antidepressant_a_comprehensive_review Medicinal value of Mimosa pudica as an anxiolytic and antidepressant: a comprehensive review]", ''World Journal of Pharmacy and Pharmaceutical Sciences'', February 2016</small></ref>. Hita tamin' ny alalan' ny fanadihadiana andrana ihany koa fa manana toetra [[Akora mampihena tebiteby|mampihena ny tebiteby]] sy mampatory ireo akora ireo<ref><small>"[http://article.sapub.org/10.5923.j.ijbcs.20150403.01.html Anxiolytic (Benzodiazepine-Like) Properties of ''Mimosa pudica'' in Mice]", ''Science Alert (International Journal of Brain and Cognitive Sciences'', 2015</small></ref><ref><small>"[https://www.iomcworld.org/proceedings/medicinal-plants-real-or-placebo-properties-the-case-of-mimosa-pudica-empirically-used-in-cameroon-to-treat-anxiety-and--49314.html Medicinal plants real or placebo properties? The case of ''Mimosa pudica'' empirically used in Cameroon to treat anxiety and depression]", ''Journal of Neurology & Neurophysiology'', May 18-20, 2017</small></ref>.
==== Fihanak' aretina sy kaikitry ny biby misy poizina ====
Amin' ny fitsaboana nentim-paharazana dia ampiasaina hitsaboana ny [[aretina vokatry ny bakteria]]<ref><small>"[https://www.cabidigitallibrary.org/doi/full/10.5555/20143173584 The antimicrobial activity of Mimosa ...]", ''CABI Digital Library'', 21 May 2014</small></ref><ref name=":4"><small>"[https://www.journalijar.com/article/7232/analysis-of-phytochemicals-and-mimosine-from-mimosa-pudica/ Analysis of Phytochemicalsand Mimosine from ''Mimosa pudica'']", ''International Journal of Advanced Research (IJAR)'',</small> </ref><ref><small>"[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9568293/ In Vitro Antioxidant and Antimicrobial Potency of Mimosa pudica of Nepalese Terai Region: Insight into L-Mimosine as an Antibacterial Agent]", ''National Library of of Medicine'', 2022 Oct 7</small></ref> sy [[Aretina vokatry ny holatra|vokatry ny holatra]] ary [[Aretina vokatry ny katsentsitra|vokatry ny katsentsitra]]<ref><small>"[https://www.researchgate.net/publication/259288608_Anthelmintic_Activity_of_Leaves_of_Mimosa_Pudica Anthelmintic Activity of Leaves of Mimosa Pudica]", ''ResearchGate'', January 2012</small></ref> samihafa ny ''Mimosa'' ''pudica''. Any amin' ny faritra sasany dia ampiasaina hitsaboana ny [[kaikitry ny bibilava]] sy ny [[Fanindronan' ny bibikely|fanindronan']] [[Fanindronan' ny bibikely|ny bibikely]] na [[Kaikitry ny maingoka|maingoka]] koa ny fakany<ref><small>"[https://www.bdpsjournal.org/index.php/bjp/article/view/389 Antitoxin activity of Mimosa pudica root extracts against Naja naja and Bangarus caerulus venoms]", ''Bangladesh Journal of Pharmacology'', 2009</small></ref><ref><small>"[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2667142523000271 Ethnomedicinal uses, phytochemistry, pharmacological activities and toxicological effects of ''Mimosa pudica''- A review]", ''ScienceDirect''</small></ref>. Efa nodinihina ny fahafahany [[Akora miady amin' ny mikrôba|miady amin']] [[Akora miady amin' ny mikrôba|ny mikrôba]] sy [[Akora mamono katsentsitra|amin' ny katsentsitra]] ary [[Akora manasitrana kaikitra misy poizina|amin']] [[Akora manasitrana kaikitra misy poizina|ny poizina]]<ref><small>"[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21640180/ Efficacy evaluations of Mimosa pudica tannin isolate (MPT) for its anti-ophidian properties]", ''National Library of Medicine'', 2011 Sep 1</small></ref>. Tsy tokony hisolo ny fanomezana fanafody haingana manohitra ny poizina avy amin' ny dokotera izany, rehefa ilaina.
==== Fampiasana hafa ====
Mitatitra ihany koa ny literatiora fa azo ampiasaina hitsaboana ny [[fanaviana]], ny [[kohaka]], ny [[Sita (aretina)|sita]], ny [[sohika]]<ref><small>"[https://www.researchgate.net/publication/356759099_Mimosa_pudica_L_-A_sensitive_plant_A_review Mimosa pudica L. -A sensitive plant: A review]", ''ResearchGate''. December 2019</small></ref><ref><small>"[https://www.researchgate.net/publication/394079702_Effects_of_Mimosa_pudica_Extract_on_Asthma_Biomarkers_and_Fetal_Development_in_Pregnant_Rats Effects of Mimosa pudica Extract on Asthma Biomarkers and Fetal Development in Pregnant Rats]", ''ResearchGate'', November 2024</small></ref>, ny [[angorosy]]<ref><small>"[https://www.researchgate.net/publication/387892239_A_COMPREHENSIVE_REVIEW_ON_MIMOSA_PUDICA_LINN A Comprehensive Review on ''Mimosa pudica'' Linn]", ''ResearchGate'', January 2025</small></ref>, ny [[diabeta]]<ref><small>"[https://scialert.net/abstract/?doi=ajbkr.2020.1.8 Antioxidant and Antidiabetic Properties of ''Mimosa pudica'' Seeds in Streptozotocin-induced Diabetic Wistar Rats]", ''Asian Journal of Biotechnology'', 2020</small></ref>, ny [[aretin' aty]] sasany<ref name=":5"><small>"[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8773851/ Phytochemistry and Diverse Pharmacology of Genus Mimosa: A Review]", ''National Library of Medicine'', 2022 Jan 5</small></ref>, ny [[edema]] (fiangonan-dranoka), ny [[fihintsanam-bolo]] (alôpesia), ary ny [[famatovato]] sasany ny ''Mimosa'' ''pudica''. Ny fikarohana andrana dia manondro fa antiôksida<ref name=":4" /><ref name=":6"><small>"[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33371596/ Mimosa pudica L., a High-Value Medicinal Plant as a Source of Bioactives for Pharmaceuticals]", ''National Library of Medicine'', 2016 Mar</small></ref>, miaro ny aty, mampihena [[glisemia]]<ref name=":6" />, miady amin' ny [[tazomoka]]<ref name=":5" />, ary mety ho fanafodin' ny [[homamiadana]]<ref name=":5" />.
==== Fitandremana sy fahapoizinana ====
Miankina indrindra amin' ny faritry ny zavamaniry izay ampiasaina sy ny fatra ary ny fisian' ny [[alkalôida]] antsoina hoe [[mimôzinina]] ny maha mampidi-doza ny ''Mimosa pudica''<ref><small>"[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0038071797001806 Mimosine, a toxin produced by the tree-legume ''leucaena'' provides a nodulation competition advantage to mimosine-degrading ''rhizobium'' strains]", ''ScienceDirec''t, 1 October 1998</small> </ref><ref><small>"[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12791080/ Systemic Toxicity of L‐Mimosine in Rabbits: A Non‐Rodent Model for Safety Assessment]", ''National Library of Medicine'', 2025 Sep 4</small></ref>.
Ahitana mimôzinina, izay akora afaka manakana ny fihamaroan' ny [[Asidra dezôksiribôniokleika|ADN]] ao amin' ny [[sela]] mizarazara haingana, io zavamaniry io<ref><small>"[https://www.jbc.org/article/S0021-9258(17)49176-9/fulltext Mimosine Arrests DNA Synthesis at Replication Forks by Inhibiting Deoxyribonucleotide Metabolism]", ''Journal of Biological Chemistry,'' April 1995</small></ref>. Mety hiteraka fihintsanan' ny [[Volo (amin' ny olombelona)|volo]] na ny [[volom-biby]], fanakanana ny fitomboana<ref><small>"[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0041010125003642 Gestational or lactational exposure to L-mimosine in rats: maternal toxicity, fetal growth retardation, and compromised skeletal development]", ''ScienceDirect''</small></ref>, [[Katarakta (aretina)|katarakta]] (fanjambana vokatry ny fihamatrohan' ny mangaraharan' ny maso)<ref><small>"[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12791080/ Systemic Toxicity of L‐Mimosine in Rabbits: A Non‐Rodent Model for Safety Assessment]", ''National Library of Medicine'', 2025 Sep 4</small></ref>, ary olana amin' ny [[fandevonan-kanina]]<ref><small>"[https://poisonousplants.ansci.cornell.edu/toxicagents/aminoacid/mimosine.html Mimosine]", ''Université Cornell'', 02/28/2019</small></ref>, ny fihinanana mivantana na maharitra an' io zavamaniry io (indrindra fa ny raviny sy ny vihim-boany) ary ireo voka-dratsy ireo dia voarakitra an-tsoratra mazava tsara tamin' ny alalan' ny fanadihadiana natao tamin' ny [[biby fiompy]] sy biby nampiasaina tamin' ny andrana<ref><small>"[https://jppres.com/jppres/oral-toxicity-of-mimosa-pudica/ Oral toxicity of Mimosa pudica]", ''Journal of Pharmacy & Pharmacognosy Research'', October 25, 2024</small></ref><ref><small>"[https://www.sciencedirect.com/topics/pharmacology-toxicology-and-pharmaceutical-science/mimosine Mimosine]", ''ScienceDirect'',</small> </ref>.
Mampiseho poizina ambany raha amin' ny fatra antonony ny fanadihadiana natao tamin' ny fampiasana ny ampahan' ny ''Mimosa pudica'' notanehina na nalona anaty rano mafana<ref><small>"[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2667142523000271 Ethnomedicinal uses, phytochemistry, pharmacological activities and toxicological effects of ''Mimosa pudica''- A review]", ''ScienceDirect'', June 2023</small></ref>, izay manome antoka amin' ny fampiasana nentim-paharazana (indrindra raha ny amin' ny fiantraikany amin' ny [[tebiteby]]<ref><small>"[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5206927/ Effects of ''Mimosa pudica'' L. leaves extract on anxiety, depression and memory]", ''National Library of Medicine'', 2016 Nov-Dec</small></ref>, ny [[diabeta]]<ref><small>"[https://www.sciencedirect.com/topics/medicine-and-dentistry/mimosa-pudica Mimosa Pudica]", ''ScienceDirect'',</small> </ref>, na ny fanasitranana [[ratra]]<ref><small>"[https://www.ijpsjournal.com/article/The+Shy+Healer+Exploring+the+Ethnopharmacology+Phytochemicals+and+Biomedical+Applications+of+Mimosa+Pudica+L The Shy Healer: Exploring the Ethnopharmacology, Phytochemicals, and Biomedical Applications of Mimosa Pudica L."], ''International Journal of Pharmaceutical Sciences'', 26 Jun, 2025</small> </ref>).
Noho ny fiantraikany maro hita teo amin' ny tsingerin' ny filana firaisana (eo amin' ny biby vavy)<ref><small>"[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18061708/ Effect of Mimosa pudica root extract on vaginal estrous and serum hormones for screening of antifertility activity in albino mice]", ''National Library of Medicine'', 2007 Dec,</small> </ref> sy amin' ny hozatry ny [[Tranonjaza|tranon-jaza]]<ref><small>"[https://impressions.manipal.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1066&context=mrc Mimosa pudica Exhibits in vivo Female Antifertility Activity by Affecting Various Phases of Pregnancy]", ''Manipal Research Committee'',</small> </ref>, dia soso-kevitra mihitsy ny tsy tokony hisotroan' ny [[vehivavy bevohoka]] na ny vehivavy te hitoe-jaza azy. Ankoatra izay, satria mirona hitahiry ny [[metaly mavesatra]] ([[firamainty]], [[Kadmiôma|kadmioma]], [[nikela]], [[krôma]]) ilay zavamaniry, dia tsy maintsy arahi-maso sy fantarina tsara ny toerana naniriany sy nakana azy io<ref><small>"[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0038071797001806 Mimosine, a toxin produced by the tree-legume ''leucaena'' provides a nodulation competition advantage to mimosine-degrading ''rhizobium'' strains]", ''Journal of Environmental Management,'' 1 October 1998</small></ref>.
== Jereo koa ==
* ''[[Mimosa]]''
* [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara]]
== Loharano ==
7ewjg9elkuj6c1uj818dondwmxvpmvr
1150142
1150141
2026-09-02T11:00:36Z
Thelezifor
15140
Famariparitana
1150142
wikitext
text/x-wiki
[[Sary:Mimosa pudica HabitusLeavesInflorescences BotGardBln0906b.jpg|vignette|364x364px|''Mimosa pudica'']]
Ny '''''Mimosa pudica''''' dia karazan-javamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana ''[[Fabaceae]]''. Zavamaniry mandady mirefy 10 ka hatramin' ny 40 sm ny haavony (na dia mety hahatratra iray metatra mahery kely aza any an' ala) izy. Amin' ny teny malagasy izy dia atao hoe '''amboafotsikely''', '''amboafotsitenda''', '''anakoay''', '''anakoe''', '''anankoay''', '''kelimanjakalanitra''', '''matirorona''', '''matirosana''', '''ramirena''', '''ramiria''' ary '''ramorena'''.
Ity karazana ity dia matetika ampiasaina ao amin' ny labôratoara ho môdely handinihana ny fomba fahatsapan' ny zavamaniry; tahaka ny ''Codariocalyx motorius'', dia nampiasain' i Jagadish Chandra Bose ho amin' izany tanjona izany tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-20 izy io.
Teratany any amin' ny faritra [[Karaîba|Karaiba]] sy [[Amerika Atsimo]] ary [[Amerika Afovoany]] ity karazan-javamaniry ity, saingy ankehitriny dia lasa ahi-dratsy miparitaka manerana ny faritra mafana eran-tany; ary hita any amin' ny faritra atsimo amin' i [[Etazonia]], any [[Azia Atsimo]], any [[Azia Atsinanana]], any [[Mikrônezia (faritra)|Mikrônezia]], any [[Aostralia]], ao [[Afrika Atsimo]] ary ao [[Afrika Andrefana]] koa izy io. Tsy mahazaka alokaloka izy ary matetika hita amin' ny tany tsy be otrikaina.
== Famariparitana ==
=== Taho sy rantsana ===
[[Sary:Mimosa pudique (Mimosa pudica).jpg|vignette|''Mimosa pudica'' misy voniny ]]
Mitsangana ny tahon' ny ''Mimosa pudica'' mbola tanora, saingy lasa mandady na mandrakotra ny tany rehefa mihalehibe. Mety kirazorazo ambany dia ambany izy io sady lasa mitehika amin' ny tany. Manify sy misy rantsana maro ary misy tsilo mahalana na mifanakaiky ny tahony izay mety hahatratra halava 1,5 m. Matetika dia mahatratra 30 sm eo ho eo ny haavon' ny ''Mimosa pudica'' rehefa mijoro mahitsy.
=== Ravina ===
[[Sary:Mimosa pudica 9zz.jpg|ankavia|vignette|Ravin' ny ''Mimosa pudica'']]
Fitambarana [[zana-pelana]] indroa miantoana ny [[Ravina (zavamaniry)|ravin]]<nowiki/>y, ka ahitana zana-pelana iray na roa mivady, ary zafim-pelana miisa 10 ka hatramin' ny 26 isaky ny zana-pelana. Misy tsilo ihany koa ny [[tangozan-dravina]].
=== Vony ===
[[Sary:Starr-040209-0119-Mimosa pudica-flowers-Hana Hwy-Maui (24580443762).jpg|vignette|Vonin' ny ''Mimosa pudica'']]
Mipoitra avy eo amin' ny fihaonan' ny [[tangozan-dravina]] sy ny taho lehibe mandritra ny tapaky ny fahavaratra ny vodrom-bony boribory misy [[tangozam-bony]], izay miloko mavokely hatsatra na volomparasy; mihamaro hatrany ny vony rehefa mihalehibe ilay zavamaniry. Maharitra latsaky ny iray andro ny vony iray, ary matetika dia maty tanteraka ny ampitson' ny ihany. Tena marefo sy mora malefaka ny vonin' ny ''Mimosa pudica''. Boribory na miendrika atody ny vondrom-bony izay manana savaivony 8 hatramin' ny 10 mm (tsy tafiditra ao anatin' izany ny lahimbony). Rehefa jerena akaiky, dia hita fa mena ny tapany ambony amin'ny felam-bony, ary mavokely na volomparasy hatsatra ny lokon' ny tahom-bovobony. Boribory ny endriky ny [[vovobony]], ary manana savaivony 8 [[Mikrômetatra|mikrôna]] eo ho eo. Ny [[Insecta|bibikely]] sy ny [[Rivotra mitsoka|rivotra]] no manampy amin' ny famindrana [[vovobony]] mba hahatonga ny vony hamoa.
=== Voa ===
[[Sary:Mimosa pudica MHNT.BOT.2004.0.0.495.jpg|vignette|208x208px|Pepa sy vihim-boan' ny ''Mimosa pudica'']]
Ny voan' ny ''Mimosa pudica'' dia ahitana vondrona misy [[pepa]] roa ka hatramin' ny valo, izay samy manana halava eo amin' ny 1 hatramin' ny 2 sm eo ho eo ary misy tsilo eo amin' ny sisiny. Mizara roa hatramin' ny dimy ny pepa tsirairay ary ahitana vihim-boa miloko manja hatsatra manana halava mirefy 2,5 mm eo ho eo. Misy hodiny mafy somay tsy tantera-drano ny vihim-boa ka mametra ny fitsimohany izany, saingy mahatonga ny tsindry ôsmôtika sy ny asidra ao anaty tany ho mety tsy hahomby loatra. Ny hafanana ambony no tena antony lehibe mampitsahatra ny toetry ny voa tsy mitsimoka (matory).
=== Faka ===
Mamokatra disolfiodan-karibônina ny fakan' ny ''Mimosa pudica''; izany dia akora manakana ny [[bibikely]] na [[zavamananaina]] hafa tsy hihinana ilay zavamaniry, sady manakana ny fitomboan' ny [[holatra]] sasany (na ny miteraka aretina na ny tokony hiara-miasa amin' ny fakany) ao amin' ny faritra manodidina ny fakany. Izany dia ahafahan' ny fakan' ilay zavamaniry mamorona ny [[kambim-bahatra]] misy [[bakteria]] miara-miaina ao anatiny sady afaka misintona sy manova ny [[azôta]] avy amin' ny rivotra ho azo ampiasain' ny zavamaniry.
== Fampiasana ==
=== Fitsaboana nentim-paharazana ===
Ampiasaina betsaka amin' ny fitsaboana nentim-paharazana any amin' ny faritra mafana ny ''Mimosa pudica'', indrindra fa any [[India]], any [[Azia Atsimo-Atsinanana]], ao [[Afrika]], ary amin' ny faritra sasany any [[Amerika]]. Ny raviny sy ny fakany no tena ampiasaina matetika, tanehina, alona anaty rano mafana, anamboarana ranon-jvamaniry, atao feta, na atao vovoka<ref><small>"[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3459453/ Mimosa pudica L. (Laajvanti): An overview]", ''pmc.ncbi.nlm.nih.gov''</small></ref><ref><small>"[https://www.researchgate.net/publication/360756230_An_overview_on_Mimosa_pudica_Touch-me-not_plant An overview on Mimosa pudica (Touch-me-not plant)]", ''www.researchgate.net''</small></ref><ref><small>"[https://www.agronomyjournals.com/archives/2022/vol5issue2/PartB/5-2-46-719.pdf ''Mimosa pudica'' L (Mimosaceae) herb with impressive health benefits]", ''www.agronomyjournals.com''</small></ref>.
==== Olana momba ny fandevonan-kanina ====
Ampiasaina amin' ny fomba nentim-paharazana hitsaboana ny [[piriritra]], ny [[Valan-dra|disanteria]], ny fahasarotan' ny fandevonan-kanina (dispepsia), ny fanaintainan' ny kibo, ny aretina sasany mifandraika amin' ny ranon' [[afero]]<ref><small>"[https://www.sciencedirect.com/topics/pharmacology-toxicology-and-pharmaceutical-science/mimosa-pudica Mimosa Pudica]", ''ScienceDirect Topics''</small></ref>, ary ny [[fery]] amin' ny [[vavony]] ity zavamaniry ity<ref><small>"[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S266703132400037X ''Mimosa pudica'' leaf aqueous extract attenuates experimental ulcerative colitis in rats via suppression of MPO and IL-1β signaling pathways and improvement of the oxidative status]", ''ScienceDirect Topics''</small></ref>. Ampiasaina ho fanafody fandroahana [[kankana]] an-tsinay koa ny vihim-boany izay be [[Litsoa (akora)|litsoa]]<ref><small>"[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3459453/ ''Mimosa pudica'' L. (Laajvanti): An overview]", ''National Library of Medicine'', 2012 Jul-Dec</small></ref>. Hita tamin' ny alalan' ny andrana fa manana toetra manakana ny fivalanana mipiriritra sy mampitony ny [[faninton' ny hozatra]] ilay zavamaniry<ref><small>"[https://www.researchgate.net/publication/283645755_Mimosa_pudica_L_a_High-Value_Medicinal_Plant_as_a_Source_of_Bioactives_for_Pharmaceuticals Mimosa pudica L., a High-Value Medicinal Plant as a Source of Bioactives for Pharmaceuticals]", ''ResearchGate,'' November 2015</small></ref>.
==== Ratra sy olana amin' ny hoditra ====
Amin' ny fitsaboana nentim-paharazana dia apetaka amin' ny [[ratra]]<ref><small>"[https://polycareherbals.com/ingredient/lajaloo-mool-mimosa-pudica/?srsltid=AfmBOoo2l4qfY6DFLDYRKydCdu-Wpr15HO8O1fWOagjpasN6ZNqKBJtJ Lajaloo Mool (''Mimosa pudica'')]", ''Polycare Herbals (Lajaloo Mool)''</small></ref>, amin' ny [[vaivonto]] (misy [[nana]]), amin' ny [[vay]], amin' ny [[hay an-tsoson-koditra]], ary amin' ny [[hoditra]] misy [[fery]] ny ravin' ny ''Mimosa'' ''pudica'' vaovao notorotoroina na natao feta<ref><small>"[https://www.researchgate.net/publication/360756230_An_overview_on_Mimosa_pudica_Touch-me-not_plant An overview on Mimosa pudica (Touch-me-not plant)]", ''ResearchGate (An overview on Mimosa pudica)''</small></ref>. Ampiasaina hitsaboana ny [[hemôrôida]], indrindra rehefa misy [[fanaintainana]] na [[fandehanan-dra]]<ref><small>"[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4719482/ Efficacy and safety of a polyherbal formulation in hemorrhoids]", ''National Instutute of Health'', 2015 Oct-Dec</small> </ref><ref><small>"[https://www.academia.edu/101850895/_A_review_on_ethnomedical_and_traditional_uses_of_Mimosa_pudica_Chui_Mui_ A review on ethnomedical and traditional uses of Mimosa pudica (Chui-Mui).]", ''Academia.edu''</small></ref>. Efa nodinihina tamin' ny alalan' ny andrana ny toetrany manampy amin' ny fanasitranana ratra, manala ny fivontosana, miady amin' ny [[Zavamananaina bitika|mikrôba]]<ref name=":0"><small>"[https://www.ovid.com/jnls/aphd/fulltext/10.4103/2319-5932.147677~antibacterial-efficacy-of-mimosa-pudica-lajavanti-against?an=01714215-201412040-00015 Antibacterial efficacy of ''Mimosa Pudica'' (Lajavanti) against streptococcus mutans]", ''www.ovid.com''</small></ref>, ary manamaivana fanaintainana<ref><small>"[https://www.semanticscholar.org/paper/Wound-healing-activity-of-Mimosa-pudica-Linn-Kannan-Jesuraj/f5d1b5be4c75930db55984791b12e75b3ede53de Wound healing activity of ''Mimosa pudica'' Linn formulation.]", ''Semantic Scholar''</small> </ref><ref><small>"[https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0342449 Efficacy of Lajjabati (''Mimosa pudica'') and Daruchini (''Cinnamomum verum'') extracts on wound healing in rabbits]", ''PLOS ONE''</small></ref>.
==== Fanaintainana sy fivontosana ====
Ampiasaina ny ''Mimosa'' ''pudica'' hitsaboana karazana fanaintainan' ny [[hozatra]] sy ny [[tonon-taolana]]<ref name=":1"><small>"[https://www.explorationpub.com/Journals/etat/Article/1002282 Nigerian medicinal plants with potential anticancer activity—a review]", ''Open Exploration''</small></ref>, ny [[rohana]], ary ny fanaintainan' ny [[kibo]] sy ny faritra ambany amin' ny lamosina<ref><small>"[https://www.sciencedirect.com/topics/pharmacology-toxicology-and-pharmaceutical-science/mimosa-pudica Antiparasitic Asian medicinal plants in the Clade Fabids]", ''ScienceDirect''</small></ref><ref><small>"[https://ijprajournal.com/issue_dcp/Single%20Herb%20External%20Therapy%20Followed%20In%20Siddha%20Medicine%20in%20the%20Treatment%20of%20Lumbago%20A%20Review.pdf Single Herb External Therapy Followed In Siddha Medicine in the Treatment of Lumbago – A Review]", ''ijprajournal.com''</small></ref>. Ao anatin' ny fomba amam-panao afrikanina sasany, ampiasaina hitsaboana ny fanaintainan' ny faritra ambany lamosina sy ny karazana fanaintainan' ny [[Voa (taovam-biby)|voa]] ny raviny<ref name=":1" />. Azo atao koa ny manao [[gararàka]] amin' ny rano nandrahoana ny fakany mba hanamaivanana ny [[areti-nify]]<ref name=":0" /><ref><small>"[https://www.researchgate.net/publication/377813807_THERAPEUTIC_POTENTIAL_OF_MIMOSA_PUDICA-_A_REVIEW Therapeutical potential of ''Mimosa pudica'' - A Review]", ''ResearchGate'', January 2024</small></ref><ref><small>"[https://ijpsdronline.com/index.php/journal/article/view/239 Pharmacology and traditional uses of Mimosa pudica]", ''International Journal of Pharmaceutical Sciences Drugs and Research'', 2013</small> </ref>.
==== Olana eo amin' ny taovam-pamaniana sy ny taovam-pananahana ====
Ny ravina sy ny fakan' ny ''Mimosa'' ''pudica'' dia ampiasaina hitsaboana [[Aretin' ny lalan' amany|aretin']] [[Aretin' ny lalan' amany|ny lalan' amany]]<ref><small>"[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26870704/ Diuretic Activity of Ethanolic Root Extract of Mimosa Pudica in Albino Rats]", ''National Institutes of Health,''</small> </ref>, ny aretina sasany amin' ny [[Voa (taovam-biby)|voa]]<ref><small>"[https://www.researchgate.net/publication/393306431_Effects_of_Aqueous_Extract_of_Mimosa_pudica_in_Sulfonamide-Induced_Renal_Dysfunction_in_Albino_Wistar_Rats Effects of Aqueous Extract of Mimosa pudica in Sulfonamide-Induced Renal Dysfunction in Albino Wistar Rats]", ''Sahel Journal of Life'',</small> </ref>, ary ny [[vato ao amin' ny voa]], ary koa aretina isan-karazany amin' ny [[fivaviana]] sy ny [[tranonjaza]]<ref name=":3"><small>"[https://www.researchgate.net/publication/263577693_A_Comprehensive_Review_on_'Mimosa_pudica'_A_Potential_Herbal_Panacea A Comprehensive Review on ‘Mimosa pudica’: A Potential Herbal Panacea]", ''Journal of Biologically Active Products from Nature'', January 2011</small></ref><ref><small>"[https://www.neliti.com/publications/409488/a-brief-review-of-mimosa-pudica A Brief Review of Mimosa Pudica]", ''Journal article'' // ''International Journal of Pharmaceutics and Drug Analysi'', May 19, 2019</small></ref>. Ampiasina ihany koa amin' ny fanaintainan' ny [[fadimbolana]] sy ny [[fandehanan-dra anaty tranon-jaza]]<ref name=":2"><small>"[https://biostratege.com/la-sensitive-mimosa-pudica/ La sensitive, Mimosa pudica]", ''Bio Stratège''</small></ref><ref name=":3" />. Nodinihina tamin' ny alalan' ny fanandramana ny fiasany [[Akora mampamany betsaka|mampamany betsaka]].
==== Olana amin' ny fitatitra sy amin' ny torimaso ====
Ny karazana fanafody avy amin' ny ravin' ny ''Mimosa'' ''pudica'' dia heverina ho [[Akora mampitony|mampitony]] sy [[Akora mampatory|mampatory]], ary ampiasaina hiadiana amin' ny [[tebiteby]], ny [[fanahiana]] ary ny [[tsy fahitan-tory]]<ref><small>"[https://www.researchgate.net/publication/299513497_Medicinal_value_of_Mimosa_pudica_as_an_anxiolytic_and_antidepressant_a_comprehensive_review Medicinal value of Mimosa pudica as an anxiolytic and antidepressant: a comprehensive review]", ''World Journal of Pharmacy and Pharmaceutical Sciences'', February 2016</small></ref>. Hita tamin' ny alalan' ny fanadihadiana andrana ihany koa fa manana toetra [[Akora mampihena tebiteby|mampihena ny tebiteby]] sy mampatory ireo akora ireo<ref><small>"[http://article.sapub.org/10.5923.j.ijbcs.20150403.01.html Anxiolytic (Benzodiazepine-Like) Properties of ''Mimosa pudica'' in Mice]", ''Science Alert (International Journal of Brain and Cognitive Sciences'', 2015</small></ref><ref><small>"[https://www.iomcworld.org/proceedings/medicinal-plants-real-or-placebo-properties-the-case-of-mimosa-pudica-empirically-used-in-cameroon-to-treat-anxiety-and--49314.html Medicinal plants real or placebo properties? The case of ''Mimosa pudica'' empirically used in Cameroon to treat anxiety and depression]", ''Journal of Neurology & Neurophysiology'', May 18-20, 2017</small></ref>.
==== Fihanak' aretina sy kaikitry ny biby misy poizina ====
Amin' ny fitsaboana nentim-paharazana dia ampiasaina hitsaboana ny [[aretina vokatry ny bakteria]]<ref><small>"[https://www.cabidigitallibrary.org/doi/full/10.5555/20143173584 The antimicrobial activity of Mimosa ...]", ''CABI Digital Library'', 21 May 2014</small></ref><ref name=":4"><small>"[https://www.journalijar.com/article/7232/analysis-of-phytochemicals-and-mimosine-from-mimosa-pudica/ Analysis of Phytochemicalsand Mimosine from ''Mimosa pudica'']", ''International Journal of Advanced Research (IJAR)'',</small> </ref><ref><small>"[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9568293/ In Vitro Antioxidant and Antimicrobial Potency of Mimosa pudica of Nepalese Terai Region: Insight into L-Mimosine as an Antibacterial Agent]", ''National Library of of Medicine'', 2022 Oct 7</small></ref> sy [[Aretina vokatry ny holatra|vokatry ny holatra]] ary [[Aretina vokatry ny katsentsitra|vokatry ny katsentsitra]]<ref><small>"[https://www.researchgate.net/publication/259288608_Anthelmintic_Activity_of_Leaves_of_Mimosa_Pudica Anthelmintic Activity of Leaves of Mimosa Pudica]", ''ResearchGate'', January 2012</small></ref> samihafa ny ''Mimosa'' ''pudica''. Any amin' ny faritra sasany dia ampiasaina hitsaboana ny [[kaikitry ny bibilava]] sy ny [[Fanindronan' ny bibikely|fanindronan']] [[Fanindronan' ny bibikely|ny bibikely]] na [[Kaikitry ny maingoka|maingoka]] koa ny fakany<ref><small>"[https://www.bdpsjournal.org/index.php/bjp/article/view/389 Antitoxin activity of Mimosa pudica root extracts against Naja naja and Bangarus caerulus venoms]", ''Bangladesh Journal of Pharmacology'', 2009</small></ref><ref><small>"[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2667142523000271 Ethnomedicinal uses, phytochemistry, pharmacological activities and toxicological effects of ''Mimosa pudica''- A review]", ''ScienceDirect''</small></ref>. Efa nodinihina ny fahafahany [[Akora miady amin' ny mikrôba|miady amin']] [[Akora miady amin' ny mikrôba|ny mikrôba]] sy [[Akora mamono katsentsitra|amin' ny katsentsitra]] ary [[Akora manasitrana kaikitra misy poizina|amin']] [[Akora manasitrana kaikitra misy poizina|ny poizina]]<ref><small>"[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21640180/ Efficacy evaluations of Mimosa pudica tannin isolate (MPT) for its anti-ophidian properties]", ''National Library of Medicine'', 2011 Sep 1</small></ref>. Tsy tokony hisolo ny fanomezana fanafody haingana manohitra ny poizina avy amin' ny dokotera izany, rehefa ilaina.
==== Fampiasana hafa ====
Mitatitra ihany koa ny literatiora fa azo ampiasaina hitsaboana ny [[fanaviana]], ny [[kohaka]], ny [[Sita (aretina)|sita]], ny [[sohika]]<ref><small>"[https://www.researchgate.net/publication/356759099_Mimosa_pudica_L_-A_sensitive_plant_A_review Mimosa pudica L. -A sensitive plant: A review]", ''ResearchGate''. December 2019</small></ref><ref><small>"[https://www.researchgate.net/publication/394079702_Effects_of_Mimosa_pudica_Extract_on_Asthma_Biomarkers_and_Fetal_Development_in_Pregnant_Rats Effects of Mimosa pudica Extract on Asthma Biomarkers and Fetal Development in Pregnant Rats]", ''ResearchGate'', November 2024</small></ref>, ny [[angorosy]]<ref><small>"[https://www.researchgate.net/publication/387892239_A_COMPREHENSIVE_REVIEW_ON_MIMOSA_PUDICA_LINN A Comprehensive Review on ''Mimosa pudica'' Linn]", ''ResearchGate'', January 2025</small></ref>, ny [[diabeta]]<ref><small>"[https://scialert.net/abstract/?doi=ajbkr.2020.1.8 Antioxidant and Antidiabetic Properties of ''Mimosa pudica'' Seeds in Streptozotocin-induced Diabetic Wistar Rats]", ''Asian Journal of Biotechnology'', 2020</small></ref>, ny [[aretin' aty]] sasany<ref name=":5"><small>"[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8773851/ Phytochemistry and Diverse Pharmacology of Genus Mimosa: A Review]", ''National Library of Medicine'', 2022 Jan 5</small></ref>, ny [[edema]] (fiangonan-dranoka), ny [[fihintsanam-bolo]] (alôpesia), ary ny [[famatovato]] sasany ny ''Mimosa'' ''pudica''. Ny fikarohana andrana dia manondro fa antiôksida<ref name=":4" /><ref name=":6"><small>"[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33371596/ Mimosa pudica L., a High-Value Medicinal Plant as a Source of Bioactives for Pharmaceuticals]", ''National Library of Medicine'', 2016 Mar</small></ref>, miaro ny aty, mampihena [[glisemia]]<ref name=":6" />, miady amin' ny [[tazomoka]]<ref name=":5" />, ary mety ho fanafodin' ny [[homamiadana]]<ref name=":5" />.
==== Fitandremana sy fahapoizinana ====
Miankina indrindra amin' ny faritry ny zavamaniry izay ampiasaina sy ny fatra ary ny fisian' ny [[alkalôida]] antsoina hoe [[mimôzinina]] ny maha mampidi-doza ny ''Mimosa pudica''<ref><small>"[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0038071797001806 Mimosine, a toxin produced by the tree-legume ''leucaena'' provides a nodulation competition advantage to mimosine-degrading ''rhizobium'' strains]", ''ScienceDirec''t, 1 October 1998</small> </ref><ref><small>"[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12791080/ Systemic Toxicity of L‐Mimosine in Rabbits: A Non‐Rodent Model for Safety Assessment]", ''National Library of Medicine'', 2025 Sep 4</small></ref>.
Ahitana mimôzinina, izay akora afaka manakana ny fihamaroan' ny [[Asidra dezôksiribôniokleika|ADN]] ao amin' ny [[sela]] mizarazara haingana, io zavamaniry io<ref><small>"[https://www.jbc.org/article/S0021-9258(17)49176-9/fulltext Mimosine Arrests DNA Synthesis at Replication Forks by Inhibiting Deoxyribonucleotide Metabolism]", ''Journal of Biological Chemistry,'' April 1995</small></ref>. Mety hiteraka fihintsanan' ny [[Volo (amin' ny olombelona)|volo]] na ny [[volom-biby]], fanakanana ny fitomboana<ref><small>"[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0041010125003642 Gestational or lactational exposure to L-mimosine in rats: maternal toxicity, fetal growth retardation, and compromised skeletal development]", ''ScienceDirect''</small></ref>, [[Katarakta (aretina)|katarakta]] (fanjambana vokatry ny fihamatrohan' ny mangaraharan' ny maso)<ref><small>"[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12791080/ Systemic Toxicity of L‐Mimosine in Rabbits: A Non‐Rodent Model for Safety Assessment]", ''National Library of Medicine'', 2025 Sep 4</small></ref>, ary olana amin' ny [[fandevonan-kanina]]<ref><small>"[https://poisonousplants.ansci.cornell.edu/toxicagents/aminoacid/mimosine.html Mimosine]", ''Université Cornell'', 02/28/2019</small></ref>, ny fihinanana mivantana na maharitra an' io zavamaniry io (indrindra fa ny raviny sy ny vihim-boany) ary ireo voka-dratsy ireo dia voarakitra an-tsoratra mazava tsara tamin' ny alalan' ny fanadihadiana natao tamin' ny [[biby fiompy]] sy biby nampiasaina tamin' ny andrana<ref><small>"[https://jppres.com/jppres/oral-toxicity-of-mimosa-pudica/ Oral toxicity of Mimosa pudica]", ''Journal of Pharmacy & Pharmacognosy Research'', October 25, 2024</small></ref><ref><small>"[https://www.sciencedirect.com/topics/pharmacology-toxicology-and-pharmaceutical-science/mimosine Mimosine]", ''ScienceDirect'',</small> </ref>.
Mampiseho poizina ambany raha amin' ny fatra antonony ny fanadihadiana natao tamin' ny fampiasana ny ampahan' ny ''Mimosa pudica'' notanehina na nalona anaty rano mafana<ref><small>"[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2667142523000271 Ethnomedicinal uses, phytochemistry, pharmacological activities and toxicological effects of ''Mimosa pudica''- A review]", ''ScienceDirect'', June 2023</small></ref>, izay manome antoka amin' ny fampiasana nentim-paharazana (indrindra raha ny amin' ny fiantraikany amin' ny [[tebiteby]]<ref><small>"[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5206927/ Effects of ''Mimosa pudica'' L. leaves extract on anxiety, depression and memory]", ''National Library of Medicine'', 2016 Nov-Dec</small></ref>, ny [[diabeta]]<ref><small>"[https://www.sciencedirect.com/topics/medicine-and-dentistry/mimosa-pudica Mimosa Pudica]", ''ScienceDirect'',</small> </ref>, na ny fanasitranana [[ratra]]<ref><small>"[https://www.ijpsjournal.com/article/The+Shy+Healer+Exploring+the+Ethnopharmacology+Phytochemicals+and+Biomedical+Applications+of+Mimosa+Pudica+L The Shy Healer: Exploring the Ethnopharmacology, Phytochemicals, and Biomedical Applications of Mimosa Pudica L."], ''International Journal of Pharmaceutical Sciences'', 26 Jun, 2025</small> </ref>).
Noho ny fiantraikany maro hita teo amin' ny tsingerin' ny filana firaisana (eo amin' ny biby vavy)<ref><small>"[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18061708/ Effect of Mimosa pudica root extract on vaginal estrous and serum hormones for screening of antifertility activity in albino mice]", ''National Library of Medicine'', 2007 Dec,</small> </ref> sy amin' ny hozatry ny [[Tranonjaza|tranon-jaza]]<ref><small>"[https://impressions.manipal.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1066&context=mrc Mimosa pudica Exhibits in vivo Female Antifertility Activity by Affecting Various Phases of Pregnancy]", ''Manipal Research Committee'',</small> </ref>, dia soso-kevitra mihitsy ny tsy tokony hisotroan' ny [[vehivavy bevohoka]] na ny vehivavy te hitoe-jaza azy. Ankoatra izay, satria mirona hitahiry ny [[metaly mavesatra]] ([[firamainty]], [[Kadmiôma|kadmioma]], [[nikela]], [[krôma]]) ilay zavamaniry, dia tsy maintsy arahi-maso sy fantarina tsara ny toerana naniriany sy nakana azy io<ref><small>"[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0038071797001806 Mimosine, a toxin produced by the tree-legume ''leucaena'' provides a nodulation competition advantage to mimosine-degrading ''rhizobium'' strains]", ''Journal of Environmental Management,'' 1 October 1998</small></ref>.
== Jereo koa ==
* ''[[Mimosa]]''
* [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara]]
== Loharano ==
p0tvfze24navnm0dtzwzxmktsij6jgg
1150143
1150142
2026-09-02T11:05:01Z
Thelezifor
15140
Nanampy sary
1150143
wikitext
text/x-wiki
[[Sary:Mimosa pudica HabitusLeavesInflorescences BotGardBln0906b.jpg|vignette|364x364px|''Mimosa pudica'']]
Ny '''''Mimosa pudica''''' dia karazan-javamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana ''[[Fabaceae]]''. Zavamaniry mandady mirefy 10 ka hatramin' ny 40 sm ny haavony (na dia mety hahatratra iray metatra mahery kely aza any an' ala) izy. Amin' ny teny malagasy izy dia atao hoe '''amboafotsikely''', '''amboafotsitenda''', '''anakoay''', '''anakoe''', '''anankoay''', '''kelimanjakalanitra''', '''matirorona''', '''matirosana''', '''ramirena''', '''ramiria''' ary '''ramorena'''.
Ity karazana ity dia matetika ampiasaina ao amin' ny labôratoara ho môdely handinihana ny fomba fahatsapan' ny zavamaniry; tahaka ny ''Codariocalyx motorius'', dia nampiasain' i Jagadish Chandra Bose ho amin' izany tanjona izany tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-20 izy io.
Teratany any amin' ny faritra [[Karaîba|Karaiba]] sy [[Amerika Atsimo]] ary [[Amerika Afovoany]] ity karazan-javamaniry ity, saingy ankehitriny dia lasa ahi-dratsy miparitaka manerana ny faritra mafana eran-tany; ary hita any amin' ny faritra atsimo amin' i [[Etazonia]], any [[Azia Atsimo]], any [[Azia Atsinanana]], any [[Mikrônezia (faritra)|Mikrônezia]], any [[Aostralia]], ao [[Afrika Atsimo]] ary ao [[Afrika Andrefana]] koa izy io. Tsy mahazaka alokaloka izy ary matetika hita amin' ny tany tsy be otrikaina.
== Famariparitana ==
=== Taho sy rantsana ===
[[Sary:Mimosa pudique (Mimosa pudica).jpg|vignette|''Mimosa pudica'' misy voniny |209x209px]]
Mitsangana ny tahon' ny ''Mimosa pudica'' mbola tanora, saingy lasa mandady na mandrakotra ny tany rehefa mihalehibe. Mety kirazorazo ambany dia ambany izy io sady lasa mitehika amin' ny tany. Manify sy misy rantsana maro ary misy tsilo mahalana na mifanakaiky ny tahony izay mety hahatratra halava 1,5 m. Matetika dia mahatratra 30 sm eo ho eo ny haavon' ny ''Mimosa pudica'' rehefa mijoro mahitsy.
=== Ravina ===
[[Sary:Mimosa pudica 9zz.jpg|vignette|Ravin' ny ''Mimosa pudica''|208x208px]]
[[Sary:Mimosa Pudica.gif|ankavia|vignette|Fikombonan' ny ravin' ny ''Mimosa pudica'']]
Fitambarana [[zana-pelana]] indroa miantoana ny [[Ravina (zavamaniry)|ravin]]<nowiki/>y, ka ahitana zana-pelana iray na roa mivady, ary zafim-pelana miisa 10 ka hatramin' ny 26 isaky ny zana-pelana. Misy tsilo ihany koa ny [[tangozan-dravina]].
=== Vony ===
[[Sary:Starr-040209-0119-Mimosa pudica-flowers-Hana Hwy-Maui (24580443762).jpg|vignette|Vonin' ny ''Mimosa pudica''|208x208px]]
Mipoitra avy eo amin' ny fihaonan' ny [[tangozan-dravina]] sy ny taho lehibe mandritra ny tapaky ny fahavaratra ny vodrom-bony boribory misy [[tangozam-bony]], izay miloko mavokely hatsatra na volomparasy; mihamaro hatrany ny vony rehefa mihalehibe ilay zavamaniry. Maharitra latsaky ny iray andro ny vony iray, ary matetika dia maty tanteraka ny ampitson' ny ihany. Tena marefo sy mora malefaka ny vonin' ny ''Mimosa pudica''. Boribory na miendrika atody ny vondrom-bony izay manana savaivony 8 hatramin' ny 10 mm (tsy tafiditra ao anatin' izany ny lahimbony). Rehefa jerena akaiky, dia hita fa mena ny tapany ambony amin'ny felam-bony, ary mavokely na volomparasy hatsatra ny lokon' ny tahom-bovobony. Boribory ny endriky ny [[vovobony]], ary manana savaivony 8 [[Mikrômetatra|mikrôna]] eo ho eo. Ny [[Insecta|bibikely]] sy ny [[Rivotra mitsoka|rivotra]] no manampy amin' ny famindrana [[vovobony]] mba hahatonga ny vony hamoa.
=== Voa ===
[[Sary:Mimosa pudica MHNT.BOT.2004.0.0.495.jpg|vignette|208x208px|Pepa sy vihim-boan' ny ''Mimosa pudica'']]
Ny voan' ny ''Mimosa pudica'' dia ahitana vondrona misy [[pepa]] roa ka hatramin' ny valo, izay samy manana halava eo amin' ny 1 hatramin' ny 2 sm eo ho eo ary misy tsilo eo amin' ny sisiny. Mizara roa hatramin' ny dimy ny pepa tsirairay ary ahitana vihim-boa miloko manja hatsatra manana halava mirefy 2,5 mm eo ho eo. Misy hodiny mafy somay tsy tantera-drano ny vihim-boa ka mametra ny fitsimohany izany, saingy mahatonga ny tsindry ôsmôtika sy ny asidra ao anaty tany ho mety tsy hahomby loatra. Ny hafanana ambony no tena antony lehibe mampitsahatra ny toetry ny voa tsy mitsimoka (matory).
=== Faka ===
Mamokatra disolfiodan-karibônina ny fakan' ny ''Mimosa pudica''; izany dia akora manakana ny [[bibikely]] na [[zavamananaina]] hafa tsy hihinana ilay zavamaniry, sady manakana ny fitomboan' ny [[holatra]] sasany (na ny miteraka aretina na ny tokony hiara-miasa amin' ny fakany) ao amin' ny faritra manodidina ny fakany. Izany dia ahafahan' ny fakan' ilay zavamaniry mamorona ny [[kambim-bahatra]] misy [[bakteria]] miara-miaina ao anatiny sady afaka misintona sy manova ny [[azôta]] avy amin' ny rivotra ho azo ampiasain' ny zavamaniry.
== Fampiasana ==
=== Fitsaboana nentim-paharazana ===
Ampiasaina betsaka amin' ny fitsaboana nentim-paharazana any amin' ny faritra mafana ny ''Mimosa pudica'', indrindra fa any [[India]], any [[Azia Atsimo-Atsinanana]], ao [[Afrika]], ary amin' ny faritra sasany any [[Amerika]]. Ny raviny sy ny fakany no tena ampiasaina matetika, tanehina, alona anaty rano mafana, anamboarana ranon-jvamaniry, atao feta, na atao vovoka<ref><small>"[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3459453/ Mimosa pudica L. (Laajvanti): An overview]", ''pmc.ncbi.nlm.nih.gov''</small></ref><ref><small>"[https://www.researchgate.net/publication/360756230_An_overview_on_Mimosa_pudica_Touch-me-not_plant An overview on Mimosa pudica (Touch-me-not plant)]", ''www.researchgate.net''</small></ref><ref><small>"[https://www.agronomyjournals.com/archives/2022/vol5issue2/PartB/5-2-46-719.pdf ''Mimosa pudica'' L (Mimosaceae) herb with impressive health benefits]", ''www.agronomyjournals.com''</small></ref>.
==== Olana momba ny fandevonan-kanina ====
Ampiasaina amin' ny fomba nentim-paharazana hitsaboana ny [[piriritra]], ny [[Valan-dra|disanteria]], ny fahasarotan' ny fandevonan-kanina (dispepsia), ny fanaintainan' ny kibo, ny aretina sasany mifandraika amin' ny ranon' [[afero]]<ref><small>"[https://www.sciencedirect.com/topics/pharmacology-toxicology-and-pharmaceutical-science/mimosa-pudica Mimosa Pudica]", ''ScienceDirect Topics''</small></ref>, ary ny [[fery]] amin' ny [[vavony]] ity zavamaniry ity<ref><small>"[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S266703132400037X ''Mimosa pudica'' leaf aqueous extract attenuates experimental ulcerative colitis in rats via suppression of MPO and IL-1β signaling pathways and improvement of the oxidative status]", ''ScienceDirect Topics''</small></ref>. Ampiasaina ho fanafody fandroahana [[kankana]] an-tsinay koa ny vihim-boany izay be [[Litsoa (akora)|litsoa]]<ref><small>"[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3459453/ ''Mimosa pudica'' L. (Laajvanti): An overview]", ''National Library of Medicine'', 2012 Jul-Dec</small></ref>. Hita tamin' ny alalan' ny andrana fa manana toetra manakana ny fivalanana mipiriritra sy mampitony ny [[faninton' ny hozatra]] ilay zavamaniry<ref><small>"[https://www.researchgate.net/publication/283645755_Mimosa_pudica_L_a_High-Value_Medicinal_Plant_as_a_Source_of_Bioactives_for_Pharmaceuticals Mimosa pudica L., a High-Value Medicinal Plant as a Source of Bioactives for Pharmaceuticals]", ''ResearchGate,'' November 2015</small></ref>.
==== Ratra sy olana amin' ny hoditra ====
Amin' ny fitsaboana nentim-paharazana dia apetaka amin' ny [[ratra]]<ref><small>"[https://polycareherbals.com/ingredient/lajaloo-mool-mimosa-pudica/?srsltid=AfmBOoo2l4qfY6DFLDYRKydCdu-Wpr15HO8O1fWOagjpasN6ZNqKBJtJ Lajaloo Mool (''Mimosa pudica'')]", ''Polycare Herbals (Lajaloo Mool)''</small></ref>, amin' ny [[vaivonto]] (misy [[nana]]), amin' ny [[vay]], amin' ny [[hay an-tsoson-koditra]], ary amin' ny [[hoditra]] misy [[fery]] ny ravin' ny ''Mimosa'' ''pudica'' vaovao notorotoroina na natao feta<ref><small>"[https://www.researchgate.net/publication/360756230_An_overview_on_Mimosa_pudica_Touch-me-not_plant An overview on Mimosa pudica (Touch-me-not plant)]", ''ResearchGate (An overview on Mimosa pudica)''</small></ref>. Ampiasaina hitsaboana ny [[hemôrôida]], indrindra rehefa misy [[fanaintainana]] na [[fandehanan-dra]]<ref><small>"[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4719482/ Efficacy and safety of a polyherbal formulation in hemorrhoids]", ''National Instutute of Health'', 2015 Oct-Dec</small> </ref><ref><small>"[https://www.academia.edu/101850895/_A_review_on_ethnomedical_and_traditional_uses_of_Mimosa_pudica_Chui_Mui_ A review on ethnomedical and traditional uses of Mimosa pudica (Chui-Mui).]", ''Academia.edu''</small></ref>. Efa nodinihina tamin' ny alalan' ny andrana ny toetrany manampy amin' ny fanasitranana ratra, manala ny fivontosana, miady amin' ny [[Zavamananaina bitika|mikrôba]]<ref name=":0"><small>"[https://www.ovid.com/jnls/aphd/fulltext/10.4103/2319-5932.147677~antibacterial-efficacy-of-mimosa-pudica-lajavanti-against?an=01714215-201412040-00015 Antibacterial efficacy of ''Mimosa Pudica'' (Lajavanti) against streptococcus mutans]", ''www.ovid.com''</small></ref>, ary manamaivana fanaintainana<ref><small>"[https://www.semanticscholar.org/paper/Wound-healing-activity-of-Mimosa-pudica-Linn-Kannan-Jesuraj/f5d1b5be4c75930db55984791b12e75b3ede53de Wound healing activity of ''Mimosa pudica'' Linn formulation.]", ''Semantic Scholar''</small> </ref><ref><small>"[https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0342449 Efficacy of Lajjabati (''Mimosa pudica'') and Daruchini (''Cinnamomum verum'') extracts on wound healing in rabbits]", ''PLOS ONE''</small></ref>.
==== Fanaintainana sy fivontosana ====
Ampiasaina ny ''Mimosa'' ''pudica'' hitsaboana karazana fanaintainan' ny [[hozatra]] sy ny [[tonon-taolana]]<ref name=":1"><small>"[https://www.explorationpub.com/Journals/etat/Article/1002282 Nigerian medicinal plants with potential anticancer activity—a review]", ''Open Exploration''</small></ref>, ny [[rohana]], ary ny fanaintainan' ny [[kibo]] sy ny faritra ambany amin' ny lamosina<ref><small>"[https://www.sciencedirect.com/topics/pharmacology-toxicology-and-pharmaceutical-science/mimosa-pudica Antiparasitic Asian medicinal plants in the Clade Fabids]", ''ScienceDirect''</small></ref><ref><small>"[https://ijprajournal.com/issue_dcp/Single%20Herb%20External%20Therapy%20Followed%20In%20Siddha%20Medicine%20in%20the%20Treatment%20of%20Lumbago%20A%20Review.pdf Single Herb External Therapy Followed In Siddha Medicine in the Treatment of Lumbago – A Review]", ''ijprajournal.com''</small></ref>. Ao anatin' ny fomba amam-panao afrikanina sasany, ampiasaina hitsaboana ny fanaintainan' ny faritra ambany lamosina sy ny karazana fanaintainan' ny [[Voa (taovam-biby)|voa]] ny raviny<ref name=":1" />. Azo atao koa ny manao [[gararàka]] amin' ny rano nandrahoana ny fakany mba hanamaivanana ny [[areti-nify]]<ref name=":0" /><ref><small>"[https://www.researchgate.net/publication/377813807_THERAPEUTIC_POTENTIAL_OF_MIMOSA_PUDICA-_A_REVIEW Therapeutical potential of ''Mimosa pudica'' - A Review]", ''ResearchGate'', January 2024</small></ref><ref><small>"[https://ijpsdronline.com/index.php/journal/article/view/239 Pharmacology and traditional uses of Mimosa pudica]", ''International Journal of Pharmaceutical Sciences Drugs and Research'', 2013</small> </ref>.
==== Olana eo amin' ny taovam-pamaniana sy ny taovam-pananahana ====
Ny ravina sy ny fakan' ny ''Mimosa'' ''pudica'' dia ampiasaina hitsaboana [[Aretin' ny lalan' amany|aretin']] [[Aretin' ny lalan' amany|ny lalan' amany]]<ref><small>"[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26870704/ Diuretic Activity of Ethanolic Root Extract of Mimosa Pudica in Albino Rats]", ''National Institutes of Health,''</small> </ref>, ny aretina sasany amin' ny [[Voa (taovam-biby)|voa]]<ref><small>"[https://www.researchgate.net/publication/393306431_Effects_of_Aqueous_Extract_of_Mimosa_pudica_in_Sulfonamide-Induced_Renal_Dysfunction_in_Albino_Wistar_Rats Effects of Aqueous Extract of Mimosa pudica in Sulfonamide-Induced Renal Dysfunction in Albino Wistar Rats]", ''Sahel Journal of Life'',</small> </ref>, ary ny [[vato ao amin' ny voa]], ary koa aretina isan-karazany amin' ny [[fivaviana]] sy ny [[tranonjaza]]<ref name=":3"><small>"[https://www.researchgate.net/publication/263577693_A_Comprehensive_Review_on_'Mimosa_pudica'_A_Potential_Herbal_Panacea A Comprehensive Review on ‘Mimosa pudica’: A Potential Herbal Panacea]", ''Journal of Biologically Active Products from Nature'', January 2011</small></ref><ref><small>"[https://www.neliti.com/publications/409488/a-brief-review-of-mimosa-pudica A Brief Review of Mimosa Pudica]", ''Journal article'' // ''International Journal of Pharmaceutics and Drug Analysi'', May 19, 2019</small></ref>. Ampiasina ihany koa amin' ny fanaintainan' ny [[fadimbolana]] sy ny [[fandehanan-dra anaty tranon-jaza]]<ref name=":2"><small>"[https://biostratege.com/la-sensitive-mimosa-pudica/ La sensitive, Mimosa pudica]", ''Bio Stratège''</small></ref><ref name=":3" />. Nodinihina tamin' ny alalan' ny fanandramana ny fiasany [[Akora mampamany betsaka|mampamany betsaka]].
==== Olana amin' ny fitatitra sy amin' ny torimaso ====
Ny karazana fanafody avy amin' ny ravin' ny ''Mimosa'' ''pudica'' dia heverina ho [[Akora mampitony|mampitony]] sy [[Akora mampatory|mampatory]], ary ampiasaina hiadiana amin' ny [[tebiteby]], ny [[fanahiana]] ary ny [[tsy fahitan-tory]]<ref><small>"[https://www.researchgate.net/publication/299513497_Medicinal_value_of_Mimosa_pudica_as_an_anxiolytic_and_antidepressant_a_comprehensive_review Medicinal value of Mimosa pudica as an anxiolytic and antidepressant: a comprehensive review]", ''World Journal of Pharmacy and Pharmaceutical Sciences'', February 2016</small></ref>. Hita tamin' ny alalan' ny fanadihadiana andrana ihany koa fa manana toetra [[Akora mampihena tebiteby|mampihena ny tebiteby]] sy mampatory ireo akora ireo<ref><small>"[http://article.sapub.org/10.5923.j.ijbcs.20150403.01.html Anxiolytic (Benzodiazepine-Like) Properties of ''Mimosa pudica'' in Mice]", ''Science Alert (International Journal of Brain and Cognitive Sciences'', 2015</small></ref><ref><small>"[https://www.iomcworld.org/proceedings/medicinal-plants-real-or-placebo-properties-the-case-of-mimosa-pudica-empirically-used-in-cameroon-to-treat-anxiety-and--49314.html Medicinal plants real or placebo properties? The case of ''Mimosa pudica'' empirically used in Cameroon to treat anxiety and depression]", ''Journal of Neurology & Neurophysiology'', May 18-20, 2017</small></ref>.
==== Fihanak' aretina sy kaikitry ny biby misy poizina ====
Amin' ny fitsaboana nentim-paharazana dia ampiasaina hitsaboana ny [[aretina vokatry ny bakteria]]<ref><small>"[https://www.cabidigitallibrary.org/doi/full/10.5555/20143173584 The antimicrobial activity of Mimosa ...]", ''CABI Digital Library'', 21 May 2014</small></ref><ref name=":4"><small>"[https://www.journalijar.com/article/7232/analysis-of-phytochemicals-and-mimosine-from-mimosa-pudica/ Analysis of Phytochemicalsand Mimosine from ''Mimosa pudica'']", ''International Journal of Advanced Research (IJAR)'',</small> </ref><ref><small>"[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9568293/ In Vitro Antioxidant and Antimicrobial Potency of Mimosa pudica of Nepalese Terai Region: Insight into L-Mimosine as an Antibacterial Agent]", ''National Library of of Medicine'', 2022 Oct 7</small></ref> sy [[Aretina vokatry ny holatra|vokatry ny holatra]] ary [[Aretina vokatry ny katsentsitra|vokatry ny katsentsitra]]<ref><small>"[https://www.researchgate.net/publication/259288608_Anthelmintic_Activity_of_Leaves_of_Mimosa_Pudica Anthelmintic Activity of Leaves of Mimosa Pudica]", ''ResearchGate'', January 2012</small></ref> samihafa ny ''Mimosa'' ''pudica''. Any amin' ny faritra sasany dia ampiasaina hitsaboana ny [[kaikitry ny bibilava]] sy ny [[Fanindronan' ny bibikely|fanindronan']] [[Fanindronan' ny bibikely|ny bibikely]] na [[Kaikitry ny maingoka|maingoka]] koa ny fakany<ref><small>"[https://www.bdpsjournal.org/index.php/bjp/article/view/389 Antitoxin activity of Mimosa pudica root extracts against Naja naja and Bangarus caerulus venoms]", ''Bangladesh Journal of Pharmacology'', 2009</small></ref><ref><small>"[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2667142523000271 Ethnomedicinal uses, phytochemistry, pharmacological activities and toxicological effects of ''Mimosa pudica''- A review]", ''ScienceDirect''</small></ref>. Efa nodinihina ny fahafahany [[Akora miady amin' ny mikrôba|miady amin']] [[Akora miady amin' ny mikrôba|ny mikrôba]] sy [[Akora mamono katsentsitra|amin' ny katsentsitra]] ary [[Akora manasitrana kaikitra misy poizina|amin']] [[Akora manasitrana kaikitra misy poizina|ny poizina]]<ref><small>"[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21640180/ Efficacy evaluations of Mimosa pudica tannin isolate (MPT) for its anti-ophidian properties]", ''National Library of Medicine'', 2011 Sep 1</small></ref>. Tsy tokony hisolo ny fanomezana fanafody haingana manohitra ny poizina avy amin' ny dokotera izany, rehefa ilaina.
==== Fampiasana hafa ====
Mitatitra ihany koa ny literatiora fa azo ampiasaina hitsaboana ny [[fanaviana]], ny [[kohaka]], ny [[Sita (aretina)|sita]], ny [[sohika]]<ref><small>"[https://www.researchgate.net/publication/356759099_Mimosa_pudica_L_-A_sensitive_plant_A_review Mimosa pudica L. -A sensitive plant: A review]", ''ResearchGate''. December 2019</small></ref><ref><small>"[https://www.researchgate.net/publication/394079702_Effects_of_Mimosa_pudica_Extract_on_Asthma_Biomarkers_and_Fetal_Development_in_Pregnant_Rats Effects of Mimosa pudica Extract on Asthma Biomarkers and Fetal Development in Pregnant Rats]", ''ResearchGate'', November 2024</small></ref>, ny [[angorosy]]<ref><small>"[https://www.researchgate.net/publication/387892239_A_COMPREHENSIVE_REVIEW_ON_MIMOSA_PUDICA_LINN A Comprehensive Review on ''Mimosa pudica'' Linn]", ''ResearchGate'', January 2025</small></ref>, ny [[diabeta]]<ref><small>"[https://scialert.net/abstract/?doi=ajbkr.2020.1.8 Antioxidant and Antidiabetic Properties of ''Mimosa pudica'' Seeds in Streptozotocin-induced Diabetic Wistar Rats]", ''Asian Journal of Biotechnology'', 2020</small></ref>, ny [[aretin' aty]] sasany<ref name=":5"><small>"[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8773851/ Phytochemistry and Diverse Pharmacology of Genus Mimosa: A Review]", ''National Library of Medicine'', 2022 Jan 5</small></ref>, ny [[edema]] (fiangonan-dranoka), ny [[fihintsanam-bolo]] (alôpesia), ary ny [[famatovato]] sasany ny ''Mimosa'' ''pudica''. Ny fikarohana andrana dia manondro fa antiôksida<ref name=":4" /><ref name=":6"><small>"[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33371596/ Mimosa pudica L., a High-Value Medicinal Plant as a Source of Bioactives for Pharmaceuticals]", ''National Library of Medicine'', 2016 Mar</small></ref>, miaro ny aty, mampihena [[glisemia]]<ref name=":6" />, miady amin' ny [[tazomoka]]<ref name=":5" />, ary mety ho fanafodin' ny [[homamiadana]]<ref name=":5" />.
==== Fitandremana sy fahapoizinana ====
Miankina indrindra amin' ny faritry ny zavamaniry izay ampiasaina sy ny fatra ary ny fisian' ny [[alkalôida]] antsoina hoe [[mimôzinina]] ny maha mampidi-doza ny ''Mimosa pudica''<ref><small>"[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0038071797001806 Mimosine, a toxin produced by the tree-legume ''leucaena'' provides a nodulation competition advantage to mimosine-degrading ''rhizobium'' strains]", ''ScienceDirec''t, 1 October 1998</small> </ref><ref><small>"[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12791080/ Systemic Toxicity of L‐Mimosine in Rabbits: A Non‐Rodent Model for Safety Assessment]", ''National Library of Medicine'', 2025 Sep 4</small></ref>.
Ahitana mimôzinina, izay akora afaka manakana ny fihamaroan' ny [[Asidra dezôksiribôniokleika|ADN]] ao amin' ny [[sela]] mizarazara haingana, io zavamaniry io<ref><small>"[https://www.jbc.org/article/S0021-9258(17)49176-9/fulltext Mimosine Arrests DNA Synthesis at Replication Forks by Inhibiting Deoxyribonucleotide Metabolism]", ''Journal of Biological Chemistry,'' April 1995</small></ref>. Mety hiteraka fihintsanan' ny [[Volo (amin' ny olombelona)|volo]] na ny [[volom-biby]], fanakanana ny fitomboana<ref><small>"[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0041010125003642 Gestational or lactational exposure to L-mimosine in rats: maternal toxicity, fetal growth retardation, and compromised skeletal development]", ''ScienceDirect''</small></ref>, [[Katarakta (aretina)|katarakta]] (fanjambana vokatry ny fihamatrohan' ny mangaraharan' ny maso)<ref><small>"[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12791080/ Systemic Toxicity of L‐Mimosine in Rabbits: A Non‐Rodent Model for Safety Assessment]", ''National Library of Medicine'', 2025 Sep 4</small></ref>, ary olana amin' ny [[fandevonan-kanina]]<ref><small>"[https://poisonousplants.ansci.cornell.edu/toxicagents/aminoacid/mimosine.html Mimosine]", ''Université Cornell'', 02/28/2019</small></ref>, ny fihinanana mivantana na maharitra an' io zavamaniry io (indrindra fa ny raviny sy ny vihim-boany) ary ireo voka-dratsy ireo dia voarakitra an-tsoratra mazava tsara tamin' ny alalan' ny fanadihadiana natao tamin' ny [[biby fiompy]] sy biby nampiasaina tamin' ny andrana<ref><small>"[https://jppres.com/jppres/oral-toxicity-of-mimosa-pudica/ Oral toxicity of Mimosa pudica]", ''Journal of Pharmacy & Pharmacognosy Research'', October 25, 2024</small></ref><ref><small>"[https://www.sciencedirect.com/topics/pharmacology-toxicology-and-pharmaceutical-science/mimosine Mimosine]", ''ScienceDirect'',</small> </ref>.
Mampiseho poizina ambany raha amin' ny fatra antonony ny fanadihadiana natao tamin' ny fampiasana ny ampahan' ny ''Mimosa pudica'' notanehina na nalona anaty rano mafana<ref><small>"[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2667142523000271 Ethnomedicinal uses, phytochemistry, pharmacological activities and toxicological effects of ''Mimosa pudica''- A review]", ''ScienceDirect'', June 2023</small></ref>, izay manome antoka amin' ny fampiasana nentim-paharazana (indrindra raha ny amin' ny fiantraikany amin' ny [[tebiteby]]<ref><small>"[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5206927/ Effects of ''Mimosa pudica'' L. leaves extract on anxiety, depression and memory]", ''National Library of Medicine'', 2016 Nov-Dec</small></ref>, ny [[diabeta]]<ref><small>"[https://www.sciencedirect.com/topics/medicine-and-dentistry/mimosa-pudica Mimosa Pudica]", ''ScienceDirect'',</small> </ref>, na ny fanasitranana [[ratra]]<ref><small>"[https://www.ijpsjournal.com/article/The+Shy+Healer+Exploring+the+Ethnopharmacology+Phytochemicals+and+Biomedical+Applications+of+Mimosa+Pudica+L The Shy Healer: Exploring the Ethnopharmacology, Phytochemicals, and Biomedical Applications of Mimosa Pudica L."], ''International Journal of Pharmaceutical Sciences'', 26 Jun, 2025</small> </ref>).
Noho ny fiantraikany maro hita teo amin' ny tsingerin' ny filana firaisana (eo amin' ny biby vavy)<ref><small>"[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18061708/ Effect of Mimosa pudica root extract on vaginal estrous and serum hormones for screening of antifertility activity in albino mice]", ''National Library of Medicine'', 2007 Dec,</small> </ref> sy amin' ny hozatry ny [[Tranonjaza|tranon-jaza]]<ref><small>"[https://impressions.manipal.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1066&context=mrc Mimosa pudica Exhibits in vivo Female Antifertility Activity by Affecting Various Phases of Pregnancy]", ''Manipal Research Committee'',</small> </ref>, dia soso-kevitra mihitsy ny tsy tokony hisotroan' ny [[vehivavy bevohoka]] na ny vehivavy te hitoe-jaza azy. Ankoatra izay, satria mirona hitahiry ny [[metaly mavesatra]] ([[firamainty]], [[Kadmiôma|kadmioma]], [[nikela]], [[krôma]]) ilay zavamaniry, dia tsy maintsy arahi-maso sy fantarina tsara ny toerana naniriany sy nakana azy io<ref><small>"[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0038071797001806 Mimosine, a toxin produced by the tree-legume ''leucaena'' provides a nodulation competition advantage to mimosine-degrading ''rhizobium'' strains]", ''Journal of Environmental Management,'' 1 October 1998</small></ref>.
== Jereo koa ==
* ''[[Mimosa]]''
* [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara]]
== Loharano ==
1quv5h4swvexv55mj9ymfzvayuuo4va
1150144
1150143
2026-09-02T11:32:09Z
Thelezifor
15140
Ravina
1150144
wikitext
text/x-wiki
[[Sary:Mimosa pudica HabitusLeavesInflorescences BotGardBln0906b.jpg|vignette|364x364px|''Mimosa pudica'']]
Ny '''''Mimosa pudica''''' dia karazan-javamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana ''[[Fabaceae]]''. Zavamaniry mandady mirefy 10 ka hatramin' ny 40 sm ny haavony (na dia mety hahatratra iray metatra mahery kely aza any an' ala) izy. Amin' ny teny malagasy izy dia atao hoe '''amboafotsikely''', '''amboafotsitenda''', '''anakoay''', '''anakoe''', '''anankoay''', '''kelimanjakalanitra''', '''matirorona''', '''matirosana''', '''ramirena''', '''ramiria''' ary '''ramorena'''.
Ity karazana ity dia matetika ampiasaina ao amin' ny labôratoara ho môdely handinihana ny fomba fahatsapan' ny zavamaniry; tahaka ny ''Codariocalyx motorius'', dia nampiasain' i Jagadish Chandra Bose ho amin' izany tanjona izany tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-20 izy io.
Teratany any amin' ny faritra [[Karaîba|Karaiba]] sy [[Amerika Atsimo]] ary [[Amerika Afovoany]] ity karazan-javamaniry ity, saingy ankehitriny dia lasa ahi-dratsy miparitaka manerana ny faritra mafana eran-tany; ary hita any amin' ny faritra atsimo amin' i [[Etazonia]], any [[Azia Atsimo]], any [[Azia Atsinanana]], any [[Mikrônezia (faritra)|Mikrônezia]], any [[Aostralia]], ao [[Afrika Atsimo]] ary ao [[Afrika Andrefana]] koa izy io. Tsy mahazaka alokaloka izy ary matetika hita amin' ny tany tsy be otrikaina.
== Famariparitana ==
=== Taho sy rantsana ===
[[Sary:Mimosa pudique (Mimosa pudica).jpg|vignette|''Mimosa pudica'' misy voniny |209x209px]]
Mitsangana ny tahon' ny ''Mimosa pudica'' mbola tanora, saingy lasa mandady na mandrakotra ny tany rehefa mihalehibe. Mety kirazorazo ambany dia ambany izy io sady lasa mitehika amin' ny tany. Manify sy misy rantsana maro ary misy tsilo mahalana na mifanakaiky ny tahony izay mety hahatratra halava 1,5 m. Matetika dia mahatratra 30 sm eo ho eo ny haavon' ny ''Mimosa pudica'' rehefa mijoro mahitsy.
=== Ravina ===
[[Sary:Mimosa pudica 9zz.jpg|vignette|Ravin' ny ''Mimosa pudica''|208x208px]]
Fitambarana [[zana-pelana]] indroa miantoana ny [[Ravina (zavamaniry)|ravin]]<nowiki/>y, ka ahitana zana-pelana iray na roa mivady, ary zafim-pelana miisa 10 ka hatramin' ny 26 isaky ny zana-pelana. Misy tsilo ihany koa ny [[tangozan-dravina]].[[Sary:Mimosa Pudica.gif|ankavia|vignette|Fikombonan' ny ravin' ny ''Mimosa pudica'']]
Karazana zavamaniry manakatona ny raviny rehefa alina ny ''Mimosa pudica''. Manakatona ny raviny koa io zavamaniry io mba hiarovany tena amin' ny hatsiaky ny ando, mba hamerany ny velaran' ny ravina mba hamerany koa ny hatsembohana<ref><small>"[https://theshychild.weebly.com/adaptations.html Mimosa Pudica - General Adaptations]", ''Webly'',</small> </ref><ref><small>"[https://www.pinterest.com/pin/meet-mimosa-pudica-video--450641506480714590/ Meet Mimosa Pudica]", ''Pinterest'',</small> </ref>. Manakombona ny raviny vetivety koa ny ''Mimosa pudica'' raha misy zavatra mikasika azy mandritra ny andro io dia fomba fiarovan-tenany amin' ny biby mihinana zavamaniry ka mahatonga ilay zavamaniry tsy ho tena hita na tsy dia hahasarika hohanina, na koa mba hampiharihary ny tsilo eny aminy<ref><small>"[https://www.britannica.com/plant/sensitive-plant Sensitive plant]", ''Britanica'', Aug. 8, 2026</small></ref><ref><small>"[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12745850/ Can Mimosa pudica Plants Enumerate Light Exposure Events?]", ''National Library of Medicine'', 2025 Dec 28</small></ref><ref><small>"[https://asknature.org/strategy/leaves-fold-in-response-to-touch/ Leaves Fold in Response to Touch - Sensitive plant]", ''AskNature Learning''</small></ref>.
=== Vony ===
[[Sary:Starr-040209-0119-Mimosa pudica-flowers-Hana Hwy-Maui (24580443762).jpg|vignette|Vonin' ny ''Mimosa pudica''|208x208px]]
Mipoitra avy eo amin' ny fihaonan' ny [[tangozan-dravina]] sy ny taho lehibe mandritra ny tapaky ny fahavaratra ny vodrom-bony boribory misy [[tangozam-bony]], izay miloko mavokely hatsatra na volomparasy; mihamaro hatrany ny vony rehefa mihalehibe ilay zavamaniry. Maharitra latsaky ny iray andro ny vony iray, ary matetika dia maty tanteraka ny ampitson' ny ihany. Tena marefo sy mora malefaka ny vonin' ny ''Mimosa pudica''. Boribory na miendrika atody ny vondrom-bony izay manana savaivony 8 hatramin' ny 10 mm (tsy tafiditra ao anatin' izany ny lahimbony). Rehefa jerena akaiky, dia hita fa mena ny tapany ambony amin'ny felam-bony, ary mavokely na volomparasy hatsatra ny lokon' ny tahom-bovobony. Boribory ny endriky ny [[vovobony]], ary manana savaivony 8 [[Mikrômetatra|mikrôna]] eo ho eo. Ny [[Insecta|bibikely]] sy ny [[Rivotra mitsoka|rivotra]] no manampy amin' ny famindrana [[vovobony]] mba hahatonga ny vony hamoa.
=== Voa ===
[[Sary:Mimosa pudica MHNT.BOT.2004.0.0.495.jpg|vignette|208x208px|Pepa sy vihim-boan' ny ''Mimosa pudica'']]
Ny voan' ny ''Mimosa pudica'' dia ahitana vondrona misy [[pepa]] roa ka hatramin' ny valo, izay samy manana halava eo amin' ny 1 hatramin' ny 2 sm eo ho eo ary misy tsilo eo amin' ny sisiny. Mizara roa hatramin' ny dimy ny pepa tsirairay ary ahitana vihim-boa miloko manja hatsatra manana halava mirefy 2,5 mm eo ho eo. Misy hodiny mafy somay tsy tantera-drano ny vihim-boa ka mametra ny fitsimohany izany, saingy mahatonga ny tsindry ôsmôtika sy ny asidra ao anaty tany ho mety tsy hahomby loatra. Ny hafanana ambony no tena antony lehibe mampitsahatra ny toetry ny voa tsy mitsimoka (matory).
=== Faka ===
Mamokatra disolfiodan-karibônina ny fakan' ny ''Mimosa pudica''; izany dia akora manakana ny [[bibikely]] na [[zavamananaina]] hafa tsy hihinana ilay zavamaniry, sady manakana ny fitomboan' ny [[holatra]] sasany (na ny miteraka aretina na ny tokony hiara-miasa amin' ny fakany) ao amin' ny faritra manodidina ny fakany. Izany dia ahafahan' ny fakan' ilay zavamaniry mamorona ny [[kambim-bahatra]] misy [[bakteria]] miara-miaina ao anatiny sady afaka misintona sy manova ny [[azôta]] avy amin' ny rivotra ho azo ampiasain' ny zavamaniry.
== Fampiasana ==
=== Fitsaboana nentim-paharazana ===
Ampiasaina betsaka amin' ny fitsaboana nentim-paharazana any amin' ny faritra mafana ny ''Mimosa pudica'', indrindra fa any [[India]], any [[Azia Atsimo-Atsinanana]], ao [[Afrika]], ary amin' ny faritra sasany any [[Amerika]]. Ny raviny sy ny fakany no tena ampiasaina matetika, tanehina, alona anaty rano mafana, anamboarana ranon-jvamaniry, atao feta, na atao vovoka<ref><small>"[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3459453/ Mimosa pudica L. (Laajvanti): An overview]", ''pmc.ncbi.nlm.nih.gov''</small></ref><ref><small>"[https://www.researchgate.net/publication/360756230_An_overview_on_Mimosa_pudica_Touch-me-not_plant An overview on Mimosa pudica (Touch-me-not plant)]", ''www.researchgate.net''</small></ref><ref><small>"[https://www.agronomyjournals.com/archives/2022/vol5issue2/PartB/5-2-46-719.pdf ''Mimosa pudica'' L (Mimosaceae) herb with impressive health benefits]", ''www.agronomyjournals.com''</small></ref>.
==== Olana momba ny fandevonan-kanina ====
Ampiasaina amin' ny fomba nentim-paharazana hitsaboana ny [[piriritra]], ny [[Valan-dra|disanteria]], ny fahasarotan' ny fandevonan-kanina (dispepsia), ny fanaintainan' ny kibo, ny aretina sasany mifandraika amin' ny ranon' [[afero]]<ref><small>"[https://www.sciencedirect.com/topics/pharmacology-toxicology-and-pharmaceutical-science/mimosa-pudica Mimosa Pudica]", ''ScienceDirect Topics''</small></ref>, ary ny [[fery]] amin' ny [[vavony]] ity zavamaniry ity<ref><small>"[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S266703132400037X ''Mimosa pudica'' leaf aqueous extract attenuates experimental ulcerative colitis in rats via suppression of MPO and IL-1β signaling pathways and improvement of the oxidative status]", ''ScienceDirect Topics''</small></ref>. Ampiasaina ho fanafody fandroahana [[kankana]] an-tsinay koa ny vihim-boany izay be [[Litsoa (akora)|litsoa]]<ref><small>"[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3459453/ ''Mimosa pudica'' L. (Laajvanti): An overview]", ''National Library of Medicine'', 2012 Jul-Dec</small></ref>. Hita tamin' ny alalan' ny andrana fa manana toetra manakana ny fivalanana mipiriritra sy mampitony ny [[faninton' ny hozatra]] ilay zavamaniry<ref><small>"[https://www.researchgate.net/publication/283645755_Mimosa_pudica_L_a_High-Value_Medicinal_Plant_as_a_Source_of_Bioactives_for_Pharmaceuticals Mimosa pudica L., a High-Value Medicinal Plant as a Source of Bioactives for Pharmaceuticals]", ''ResearchGate,'' November 2015</small></ref>.
==== Ratra sy olana amin' ny hoditra ====
Amin' ny fitsaboana nentim-paharazana dia apetaka amin' ny [[ratra]]<ref><small>"[https://polycareherbals.com/ingredient/lajaloo-mool-mimosa-pudica/?srsltid=AfmBOoo2l4qfY6DFLDYRKydCdu-Wpr15HO8O1fWOagjpasN6ZNqKBJtJ Lajaloo Mool (''Mimosa pudica'')]", ''Polycare Herbals (Lajaloo Mool)''</small></ref>, amin' ny [[vaivonto]] (misy [[nana]]), amin' ny [[vay]], amin' ny [[hay an-tsoson-koditra]], ary amin' ny [[hoditra]] misy [[fery]] ny ravin' ny ''Mimosa'' ''pudica'' vaovao notorotoroina na natao feta<ref><small>"[https://www.researchgate.net/publication/360756230_An_overview_on_Mimosa_pudica_Touch-me-not_plant An overview on Mimosa pudica (Touch-me-not plant)]", ''ResearchGate (An overview on Mimosa pudica)''</small></ref>. Ampiasaina hitsaboana ny [[hemôrôida]], indrindra rehefa misy [[fanaintainana]] na [[fandehanan-dra]]<ref><small>"[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4719482/ Efficacy and safety of a polyherbal formulation in hemorrhoids]", ''National Instutute of Health'', 2015 Oct-Dec</small> </ref><ref><small>"[https://www.academia.edu/101850895/_A_review_on_ethnomedical_and_traditional_uses_of_Mimosa_pudica_Chui_Mui_ A review on ethnomedical and traditional uses of Mimosa pudica (Chui-Mui).]", ''Academia.edu''</small></ref>. Efa nodinihina tamin' ny alalan' ny andrana ny toetrany manampy amin' ny fanasitranana ratra, manala ny fivontosana, miady amin' ny [[Zavamananaina bitika|mikrôba]]<ref name=":0"><small>"[https://www.ovid.com/jnls/aphd/fulltext/10.4103/2319-5932.147677~antibacterial-efficacy-of-mimosa-pudica-lajavanti-against?an=01714215-201412040-00015 Antibacterial efficacy of ''Mimosa Pudica'' (Lajavanti) against streptococcus mutans]", ''www.ovid.com''</small></ref>, ary manamaivana fanaintainana<ref><small>"[https://www.semanticscholar.org/paper/Wound-healing-activity-of-Mimosa-pudica-Linn-Kannan-Jesuraj/f5d1b5be4c75930db55984791b12e75b3ede53de Wound healing activity of ''Mimosa pudica'' Linn formulation.]", ''Semantic Scholar''</small> </ref><ref><small>"[https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0342449 Efficacy of Lajjabati (''Mimosa pudica'') and Daruchini (''Cinnamomum verum'') extracts on wound healing in rabbits]", ''PLOS ONE''</small></ref>.
==== Fanaintainana sy fivontosana ====
Ampiasaina ny ''Mimosa'' ''pudica'' hitsaboana karazana fanaintainan' ny [[hozatra]] sy ny [[tonon-taolana]]<ref name=":1"><small>"[https://www.explorationpub.com/Journals/etat/Article/1002282 Nigerian medicinal plants with potential anticancer activity—a review]", ''Open Exploration''</small></ref>, ny [[rohana]], ary ny fanaintainan' ny [[kibo]] sy ny faritra ambany amin' ny lamosina<ref><small>"[https://www.sciencedirect.com/topics/pharmacology-toxicology-and-pharmaceutical-science/mimosa-pudica Antiparasitic Asian medicinal plants in the Clade Fabids]", ''ScienceDirect''</small></ref><ref><small>"[https://ijprajournal.com/issue_dcp/Single%20Herb%20External%20Therapy%20Followed%20In%20Siddha%20Medicine%20in%20the%20Treatment%20of%20Lumbago%20A%20Review.pdf Single Herb External Therapy Followed In Siddha Medicine in the Treatment of Lumbago – A Review]", ''ijprajournal.com''</small></ref>. Ao anatin' ny fomba amam-panao afrikanina sasany, ampiasaina hitsaboana ny fanaintainan' ny faritra ambany lamosina sy ny karazana fanaintainan' ny [[Voa (taovam-biby)|voa]] ny raviny<ref name=":1" />. Azo atao koa ny manao [[gararàka]] amin' ny rano nandrahoana ny fakany mba hanamaivanana ny [[areti-nify]]<ref name=":0" /><ref><small>"[https://www.researchgate.net/publication/377813807_THERAPEUTIC_POTENTIAL_OF_MIMOSA_PUDICA-_A_REVIEW Therapeutical potential of ''Mimosa pudica'' - A Review]", ''ResearchGate'', January 2024</small></ref><ref><small>"[https://ijpsdronline.com/index.php/journal/article/view/239 Pharmacology and traditional uses of Mimosa pudica]", ''International Journal of Pharmaceutical Sciences Drugs and Research'', 2013</small> </ref>.
==== Olana eo amin' ny taovam-pamaniana sy ny taovam-pananahana ====
Ny ravina sy ny fakan' ny ''Mimosa'' ''pudica'' dia ampiasaina hitsaboana [[Aretin' ny lalan' amany|aretin']] [[Aretin' ny lalan' amany|ny lalan' amany]]<ref><small>"[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26870704/ Diuretic Activity of Ethanolic Root Extract of Mimosa Pudica in Albino Rats]", ''National Institutes of Health,''</small> </ref>, ny aretina sasany amin' ny [[Voa (taovam-biby)|voa]]<ref><small>"[https://www.researchgate.net/publication/393306431_Effects_of_Aqueous_Extract_of_Mimosa_pudica_in_Sulfonamide-Induced_Renal_Dysfunction_in_Albino_Wistar_Rats Effects of Aqueous Extract of Mimosa pudica in Sulfonamide-Induced Renal Dysfunction in Albino Wistar Rats]", ''Sahel Journal of Life'',</small> </ref>, ary ny [[vato ao amin' ny voa]], ary koa aretina isan-karazany amin' ny [[fivaviana]] sy ny [[tranonjaza]]<ref name=":3"><small>"[https://www.researchgate.net/publication/263577693_A_Comprehensive_Review_on_'Mimosa_pudica'_A_Potential_Herbal_Panacea A Comprehensive Review on ‘Mimosa pudica’: A Potential Herbal Panacea]", ''Journal of Biologically Active Products from Nature'', January 2011</small></ref><ref><small>"[https://www.neliti.com/publications/409488/a-brief-review-of-mimosa-pudica A Brief Review of Mimosa Pudica]", ''Journal article'' // ''International Journal of Pharmaceutics and Drug Analysi'', May 19, 2019</small></ref>. Ampiasina ihany koa amin' ny fanaintainan' ny [[fadimbolana]] sy ny [[fandehanan-dra anaty tranon-jaza]]<ref name=":2"><small>"[https://biostratege.com/la-sensitive-mimosa-pudica/ La sensitive, Mimosa pudica]", ''Bio Stratège''</small></ref><ref name=":3" />. Nodinihina tamin' ny alalan' ny fanandramana ny fiasany [[Akora mampamany betsaka|mampamany betsaka]].
==== Olana amin' ny fitatitra sy amin' ny torimaso ====
Ny karazana fanafody avy amin' ny ravin' ny ''Mimosa'' ''pudica'' dia heverina ho [[Akora mampitony|mampitony]] sy [[Akora mampatory|mampatory]], ary ampiasaina hiadiana amin' ny [[tebiteby]], ny [[fanahiana]] ary ny [[tsy fahitan-tory]]<ref><small>"[https://www.researchgate.net/publication/299513497_Medicinal_value_of_Mimosa_pudica_as_an_anxiolytic_and_antidepressant_a_comprehensive_review Medicinal value of Mimosa pudica as an anxiolytic and antidepressant: a comprehensive review]", ''World Journal of Pharmacy and Pharmaceutical Sciences'', February 2016</small></ref>. Hita tamin' ny alalan' ny fanadihadiana andrana ihany koa fa manana toetra [[Akora mampihena tebiteby|mampihena ny tebiteby]] sy mampatory ireo akora ireo<ref><small>"[http://article.sapub.org/10.5923.j.ijbcs.20150403.01.html Anxiolytic (Benzodiazepine-Like) Properties of ''Mimosa pudica'' in Mice]", ''Science Alert (International Journal of Brain and Cognitive Sciences'', 2015</small></ref><ref><small>"[https://www.iomcworld.org/proceedings/medicinal-plants-real-or-placebo-properties-the-case-of-mimosa-pudica-empirically-used-in-cameroon-to-treat-anxiety-and--49314.html Medicinal plants real or placebo properties? The case of ''Mimosa pudica'' empirically used in Cameroon to treat anxiety and depression]", ''Journal of Neurology & Neurophysiology'', May 18-20, 2017</small></ref>.
==== Fihanak' aretina sy kaikitry ny biby misy poizina ====
Amin' ny fitsaboana nentim-paharazana dia ampiasaina hitsaboana ny [[aretina vokatry ny bakteria]]<ref><small>"[https://www.cabidigitallibrary.org/doi/full/10.5555/20143173584 The antimicrobial activity of Mimosa ...]", ''CABI Digital Library'', 21 May 2014</small></ref><ref name=":4"><small>"[https://www.journalijar.com/article/7232/analysis-of-phytochemicals-and-mimosine-from-mimosa-pudica/ Analysis of Phytochemicalsand Mimosine from ''Mimosa pudica'']", ''International Journal of Advanced Research (IJAR)'',</small> </ref><ref><small>"[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9568293/ In Vitro Antioxidant and Antimicrobial Potency of Mimosa pudica of Nepalese Terai Region: Insight into L-Mimosine as an Antibacterial Agent]", ''National Library of of Medicine'', 2022 Oct 7</small></ref> sy [[Aretina vokatry ny holatra|vokatry ny holatra]] ary [[Aretina vokatry ny katsentsitra|vokatry ny katsentsitra]]<ref><small>"[https://www.researchgate.net/publication/259288608_Anthelmintic_Activity_of_Leaves_of_Mimosa_Pudica Anthelmintic Activity of Leaves of Mimosa Pudica]", ''ResearchGate'', January 2012</small></ref> samihafa ny ''Mimosa'' ''pudica''. Any amin' ny faritra sasany dia ampiasaina hitsaboana ny [[kaikitry ny bibilava]] sy ny [[Fanindronan' ny bibikely|fanindronan']] [[Fanindronan' ny bibikely|ny bibikely]] na [[Kaikitry ny maingoka|maingoka]] koa ny fakany<ref><small>"[https://www.bdpsjournal.org/index.php/bjp/article/view/389 Antitoxin activity of Mimosa pudica root extracts against Naja naja and Bangarus caerulus venoms]", ''Bangladesh Journal of Pharmacology'', 2009</small></ref><ref><small>"[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2667142523000271 Ethnomedicinal uses, phytochemistry, pharmacological activities and toxicological effects of ''Mimosa pudica''- A review]", ''ScienceDirect''</small></ref>. Efa nodinihina ny fahafahany [[Akora miady amin' ny mikrôba|miady amin']] [[Akora miady amin' ny mikrôba|ny mikrôba]] sy [[Akora mamono katsentsitra|amin' ny katsentsitra]] ary [[Akora manasitrana kaikitra misy poizina|amin']] [[Akora manasitrana kaikitra misy poizina|ny poizina]]<ref><small>"[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21640180/ Efficacy evaluations of Mimosa pudica tannin isolate (MPT) for its anti-ophidian properties]", ''National Library of Medicine'', 2011 Sep 1</small></ref>. Tsy tokony hisolo ny fanomezana fanafody haingana manohitra ny poizina avy amin' ny dokotera izany, rehefa ilaina.
==== Fampiasana hafa ====
Mitatitra ihany koa ny literatiora fa azo ampiasaina hitsaboana ny [[fanaviana]], ny [[kohaka]], ny [[Sita (aretina)|sita]], ny [[sohika]]<ref><small>"[https://www.researchgate.net/publication/356759099_Mimosa_pudica_L_-A_sensitive_plant_A_review Mimosa pudica L. -A sensitive plant: A review]", ''ResearchGate''. December 2019</small></ref><ref><small>"[https://www.researchgate.net/publication/394079702_Effects_of_Mimosa_pudica_Extract_on_Asthma_Biomarkers_and_Fetal_Development_in_Pregnant_Rats Effects of Mimosa pudica Extract on Asthma Biomarkers and Fetal Development in Pregnant Rats]", ''ResearchGate'', November 2024</small></ref>, ny [[angorosy]]<ref><small>"[https://www.researchgate.net/publication/387892239_A_COMPREHENSIVE_REVIEW_ON_MIMOSA_PUDICA_LINN A Comprehensive Review on ''Mimosa pudica'' Linn]", ''ResearchGate'', January 2025</small></ref>, ny [[diabeta]]<ref><small>"[https://scialert.net/abstract/?doi=ajbkr.2020.1.8 Antioxidant and Antidiabetic Properties of ''Mimosa pudica'' Seeds in Streptozotocin-induced Diabetic Wistar Rats]", ''Asian Journal of Biotechnology'', 2020</small></ref>, ny [[aretin' aty]] sasany<ref name=":5"><small>"[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8773851/ Phytochemistry and Diverse Pharmacology of Genus Mimosa: A Review]", ''National Library of Medicine'', 2022 Jan 5</small></ref>, ny [[edema]] (fiangonan-dranoka), ny [[fihintsanam-bolo]] (alôpesia), ary ny [[famatovato]] sasany ny ''Mimosa'' ''pudica''. Ny fikarohana andrana dia manondro fa antiôksida<ref name=":4" /><ref name=":6"><small>"[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33371596/ Mimosa pudica L., a High-Value Medicinal Plant as a Source of Bioactives for Pharmaceuticals]", ''National Library of Medicine'', 2016 Mar</small></ref>, miaro ny aty, mampihena [[glisemia]]<ref name=":6" />, miady amin' ny [[tazomoka]]<ref name=":5" />, ary mety ho fanafodin' ny [[homamiadana]]<ref name=":5" />.
==== Fitandremana sy fahapoizinana ====
Miankina indrindra amin' ny faritry ny zavamaniry izay ampiasaina sy ny fatra ary ny fisian' ny [[alkalôida]] antsoina hoe [[mimôzinina]] ny maha mampidi-doza ny ''Mimosa pudica''<ref><small>"[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0038071797001806 Mimosine, a toxin produced by the tree-legume ''leucaena'' provides a nodulation competition advantage to mimosine-degrading ''rhizobium'' strains]", ''ScienceDirec''t, 1 October 1998</small> </ref><ref><small>"[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12791080/ Systemic Toxicity of L‐Mimosine in Rabbits: A Non‐Rodent Model for Safety Assessment]", ''National Library of Medicine'', 2025 Sep 4</small></ref>.
Ahitana mimôzinina, izay akora afaka manakana ny fihamaroan' ny [[Asidra dezôksiribôniokleika|ADN]] ao amin' ny [[sela]] mizarazara haingana, io zavamaniry io<ref><small>"[https://www.jbc.org/article/S0021-9258(17)49176-9/fulltext Mimosine Arrests DNA Synthesis at Replication Forks by Inhibiting Deoxyribonucleotide Metabolism]", ''Journal of Biological Chemistry,'' April 1995</small></ref>. Mety hiteraka fihintsanan' ny [[Volo (amin' ny olombelona)|volo]] na ny [[volom-biby]], fanakanana ny fitomboana<ref><small>"[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0041010125003642 Gestational or lactational exposure to L-mimosine in rats: maternal toxicity, fetal growth retardation, and compromised skeletal development]", ''ScienceDirect''</small></ref>, [[Katarakta (aretina)|katarakta]] (fanjambana vokatry ny fihamatrohan' ny mangaraharan' ny maso)<ref><small>"[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12791080/ Systemic Toxicity of L‐Mimosine in Rabbits: A Non‐Rodent Model for Safety Assessment]", ''National Library of Medicine'', 2025 Sep 4</small></ref>, ary olana amin' ny [[fandevonan-kanina]]<ref><small>"[https://poisonousplants.ansci.cornell.edu/toxicagents/aminoacid/mimosine.html Mimosine]", ''Université Cornell'', 02/28/2019</small></ref>, ny fihinanana mivantana na maharitra an' io zavamaniry io (indrindra fa ny raviny sy ny vihim-boany) ary ireo voka-dratsy ireo dia voarakitra an-tsoratra mazava tsara tamin' ny alalan' ny fanadihadiana natao tamin' ny [[biby fiompy]] sy biby nampiasaina tamin' ny andrana<ref><small>"[https://jppres.com/jppres/oral-toxicity-of-mimosa-pudica/ Oral toxicity of Mimosa pudica]", ''Journal of Pharmacy & Pharmacognosy Research'', October 25, 2024</small></ref><ref><small>"[https://www.sciencedirect.com/topics/pharmacology-toxicology-and-pharmaceutical-science/mimosine Mimosine]", ''ScienceDirect'',</small> </ref>.
Mampiseho poizina ambany raha amin' ny fatra antonony ny fanadihadiana natao tamin' ny fampiasana ny ampahan' ny ''Mimosa pudica'' notanehina na nalona anaty rano mafana<ref><small>"[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2667142523000271 Ethnomedicinal uses, phytochemistry, pharmacological activities and toxicological effects of ''Mimosa pudica''- A review]", ''ScienceDirect'', June 2023</small></ref>, izay manome antoka amin' ny fampiasana nentim-paharazana (indrindra raha ny amin' ny fiantraikany amin' ny [[tebiteby]]<ref><small>"[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5206927/ Effects of ''Mimosa pudica'' L. leaves extract on anxiety, depression and memory]", ''National Library of Medicine'', 2016 Nov-Dec</small></ref>, ny [[diabeta]]<ref><small>"[https://www.sciencedirect.com/topics/medicine-and-dentistry/mimosa-pudica Mimosa Pudica]", ''ScienceDirect'',</small> </ref>, na ny fanasitranana [[ratra]]<ref><small>"[https://www.ijpsjournal.com/article/The+Shy+Healer+Exploring+the+Ethnopharmacology+Phytochemicals+and+Biomedical+Applications+of+Mimosa+Pudica+L The Shy Healer: Exploring the Ethnopharmacology, Phytochemicals, and Biomedical Applications of Mimosa Pudica L."], ''International Journal of Pharmaceutical Sciences'', 26 Jun, 2025</small> </ref>).
Noho ny fiantraikany maro hita teo amin' ny tsingerin' ny filana firaisana (eo amin' ny biby vavy)<ref><small>"[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18061708/ Effect of Mimosa pudica root extract on vaginal estrous and serum hormones for screening of antifertility activity in albino mice]", ''National Library of Medicine'', 2007 Dec,</small> </ref> sy amin' ny hozatry ny [[Tranonjaza|tranon-jaza]]<ref><small>"[https://impressions.manipal.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1066&context=mrc Mimosa pudica Exhibits in vivo Female Antifertility Activity by Affecting Various Phases of Pregnancy]", ''Manipal Research Committee'',</small> </ref>, dia soso-kevitra mihitsy ny tsy tokony hisotroan' ny [[vehivavy bevohoka]] na ny vehivavy te hitoe-jaza azy. Ankoatra izay, satria mirona hitahiry ny [[metaly mavesatra]] ([[firamainty]], [[Kadmiôma|kadmioma]], [[nikela]], [[krôma]]) ilay zavamaniry, dia tsy maintsy arahi-maso sy fantarina tsara ny toerana naniriany sy nakana azy io<ref><small>"[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0038071797001806 Mimosine, a toxin produced by the tree-legume ''leucaena'' provides a nodulation competition advantage to mimosine-degrading ''rhizobium'' strains]", ''Journal of Environmental Management,'' 1 October 1998</small></ref>.
== Jereo koa ==
* ''[[Mimosa]]''
* [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara]]
== Loharano ==
rqxr4t9cjpldpzt5yyjo4b22bh48ahx
Oksikodona
0
301829
1150127
1150029
2026-09-01T18:07:08Z
CeylonChingu
39241
1150127
wikitext
text/x-wiki
'''Ny ''Oxycodone''''', amidy amin'ny anarana marika '''''OxyContin,''''' dia fanafody ampiasaina hitsaboana fanaintainana antonony ka hatramin'ny mafy.<ref>Drugs.com. (2018). Oxycodone: Monograph for professionals. AHFS. Retrieved December 28, 2018.</ref> Matetika izy io no raisina am-bava, ary misy amin'ny endrika famoahana eo noho eo sy famoahana voafehy. Matetika dia manomboka ao anatin'ny 15 minitra ny fanamaivanana ny fanaintainana ary maharitra hatramin'ny adiny enina miaraka amin'ny fanafody afaka mivoaka avy hatrany. Any Royaume-Uni, azo atao tsindrona izy io.<ref name="BNF74">{{Cite book|title=British national formulary : BNF 74|date=2017|publisher=British Medical Association|isbn=978-0857112989|page=442|edition=74}}</ref> Misy ihany koa ireo vokatra mitambatra miaraka amin'ny ''paracetamol'' (acetaminophen), ''ibuprofen, naloxone, ary aspirine.<ref name="AHFS2018" />''
Anisan'ny voka-dratsiny mahazatra ny [[fitohanana]], maloiloy, rendremana, fanina, mangidihidy, vava maina ary hatsembohana . Mety ahitana ny fiankinan-doha, ny fihenan'ny fifohana rivotra , ary ny tosidra ambany ny voka-dratsiny.<ref name="AHFS2018" /> Ireo izay mahazaka ''codeine'' dia mety ho mahazaka ''oxycodone'' ihany koa.<ref name="AHFS2018" /> Toa azo antoka ihany ny fampiasana ''oxycodone'' amin'ny fiandohan'ny fitondrana vohoka.<ref name="AHFS2018" /> Mety hitranga ny fisintahana amin'ny opioid raha ajanona haingana.<ref name="AHFS2018" /> Miasa amin'ny alàlan'ny fampandehanana ny mpandray ''μ-opioid ny Oxycodone''.<ref name="TalleyFrankum2015">{{Cite book|last=Nicholas J Talley|last2=Brad Frankum|last3=David Currow|title=Essentials of Internal Medicine 3e|url=https://books.google.com/books?id=0Zq9BwAAQBAJ&pg=PA491|date=10 February 2015|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-7295-8081-6|pages=491–|access-date=5 August 2020|archive-date=3 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803114730/https://books.google.com/books?id=0Zq9BwAAQBAJ&pg=PA491|url-status=live}}</ref> Rehefa raisina am-bava dia manana fiantraikany eo amin'ny in-1.5 eo ho eo noho ny ''morphine'' mitovy habe aminy izy io.
Ny ''Oxycodone'' dia vita voalohany tany [[Alemaina]] tamin'ny 1916 avy amin'ny thebaine.<ref name="Oxysynthesis2005">{{Cite book|last=Sneader, W.|title=Drug discovery: a history|publisher=Wiley|year=2005|location=Hoboken, NJ|page=119|isbn=978-0-471-89980-8}}</ref> Ao amin'ny Lisitry ny Fanafody Tena Ilaina ao amin'ny Fikambanana Iraisam-pirenena Momba ny Fahasalamana izy io ho solon'ny morphine.<ref name="WHO23rd">{{Cite book|vauthors=((World Health Organization))|title=The selection and use of essential medicines 2023: web annex A: World Health Organization model list of essential medicines: 23rd list (2023)|year=2023|hdl=10665/371090|author-link=World Health Organization|publisher=World Health Organization|location=Geneva|id=WHO/MHP/HPS/EML/2023.02|hdl-access=free}}</ref> Azo alaina amin'ny endrika fanafody tsy misy fangarony izy io. Any Etazonia, latsaky ny 0.30 dolara amerikana ny vidin'ny ambongadiny isaky ny fatra tamin'ny taona 2018. Tamin'ny taona 2017, io no fanafody faha-52 be mpampiasa indrindra any Etazonia, miaraka amin'ny fanafody mihoatra ny 15 tapitrisa. Zava-mahadomelina mahazatra ampiasaina ny Oxycodone.<ref name="Per2018" /> Misy karazana fanafody fisorohana ny fanararaotana maro azo ampiasaina, toy ny miaraka amin'ny naloxone.<ref name="Per2018">{{Cite journal|last=Pergolizzi JV|first=Jr|last2=Taylor R|first2=Jr|last3=LeQuang|first3=JA|last4=Raffa|first4=RB|title=Managing severe pain and abuse potential: the potential impact of a new abuse-deterrent formulation oxycodone/naltrexone extended-release product.|journal=Journal of Pain Research|date=2018|volume=11|pages=301–311|doi=10.2147/JPR.S127602|pmid=29445297|pmc=5810535}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Dart|first=RC|last2=Iwanicki|first2=JL|last3=Dasgupta|first3=N|last4=Cicero|first4=TJ|last5=Schnoll|first5=SH|title=Do abuse deterrent opioid formulations work?|journal=Journal of Opioid Management|date=2017|volume=13|issue=6|pages=365–378|doi=10.5055/jom.2017.0415|pmid=29308584}}</ref>
jqgxaj09h2t8dwkib5uv67lzjz34gmi
Maria Helena (mpanao politika)
0
301839
1150115
2026-09-01T16:01:40Z
~2026-43677-38
40632
vaovao
1150115
wikitext
text/x-wiki
[[sary:Marina Helena home (cropped).jpg|thumb|Marina Helena]]
'''Marina Helena Cunha Pereira Santos''' (teraka ny 10 Septambra 1980 tao [[Brasília]]) dia mpahay [[toekarena]] sy [[mpanao politika]] [[Brezila|breziliana]] mifandray amin'ny [[Partido Novo|Antoko Novo]] (NOVO).
Nahazo diplaoma momba ny toekarena avy amin'ny [[Oniversite]]n'i Brasília (UnB) izy, niasa tamin'ny andrim-panjakana toa an'i Itaú, Bradesco, ary Bozano Investimentos. Talen'ny Fitantanana ny Fizakan-tany, ny Fivarotana ary ny Tsena tao amin'ny Minisiteran'ny Toekarena izy nandritra ny fitondran'i Paulo Guedes ho Minisitra tao amin'ny governemantan'i [[Jair Bolsonaro]], ary kandidà ho ben'ny tanànan'i {{São Paulo}} tamin'ny taona 2024 ho an'ny NOVO.
Politika elatra havanana, i Marina dia kandidà mialoha ny [[solombavambahoaka]] federaly ho an'i São Paulo amin'ny taona 2026.
==Jereo koa==
{{commonscat}}
[[pt:Marina Helena]]
{{CLEFDETRI:Maria Helena}}
[[Sokajy:Mpanao politika breziliana]]
[[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1980]]
[[Sokajy:Partido Novo]]
[[Sokajy:Mpahay toekarena breziliana]]
[[Sokajy:Mpanao politika paulista]]
oj5mjajlhjaiyiajayc268alj4uhe9d
1150117
1150115
2026-09-01T16:08:21Z
~2026-43677-38
40632
1150117
wikitext
text/x-wiki
[[sary:Marina Helena home (cropped).jpg|thumb|Marina Helena]]
'''Marina Helena Cunha Pereira Santos''' (teraka ny 10 Septambra 1980 tao [[Brasília]]) dia mpahay [[toekarena]] sy [[mpanao politika]] [[Brezila|breziliana]] mifandray amin'ny [[Partido Novo|Antoko Novo]] (NOVO)<ref>(pt) [https://veja.abril.com.br/coluna/radar/ex-diretora-de-paulo-guedes-sera-candidata-do-novo-a-prefeitura-de-sp/ Veja: Ex-diretora de Paulo Guedes será candidata do Novo à prefeitura de SP]</ref>.
Nahazo diplaoma momba ny toekarena avy amin'ny [[Oniversite]]n'i Brasília (UnB) izy, niasa tamin'ny andrim-panjakana toa an'i Itaú, Bradesco, ary Bozano Investimentos. Talen'ny Fitantanana ny Fizakan-tany, ny Fivarotana ary ny Tsena tao amin'ny Minisiteran'ny Toekarena izy nandritra ny fitondran'i Paulo Guedes ho Minisitra tao amin'ny governemantan'i [[Jair Bolsonaro]], ary kandidà ho ben'ny tanànan'i {{São Paulo}} tamin'ny taona 2024 ho an'ny NOVO<ref>(pt) [https://www.estadao.com.br/politica/mariana-carneiro/marina-helena-deixa-comando-do-millenium-para-se-candidatar-pelo-novo/ Marina Helena deixa comando do Millenium para se candidatar pelo Novo]</ref><ref>(pt) [https://exame.com/brasil/ex-diretora-da-pasta-da-economia-na-gestao-guedes-e-pre-candidata-pelo-novo-a-prefeitura-de-sp/ Ex-diretora da Pasta da Economia na gestão Guedes é pré-candidata pelo Novo à prefeitura de SP]</ref>.
Politika elatra havanana, i Marina dia kandidà mialoha ny [[solombavambahoaka]] federaly ho an'i São Paulo amin'ny taona 2026<ref>(pt) [https://novo.org.br/noticias/marina-helena-pre-candidata-deputada-federal-sp/ Partido Novo.org.br]</ref>
==Jereo koa==
{{commonscat}}
[[pt:Marina Helena]]
{{CLEFDETRI:Maria Helena}}
[[Sokajy:Mpanao politika breziliana]]
[[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1980]]
[[Sokajy:Partido Novo]]
[[Sokajy:Mpahay toekarena breziliana]]
[[Sokajy:Mpanao politika paulista]]
qr142h5v6b6bl6f6dp7xmud4ssmhi0c
Sokajy:Mpahay toekarena breziliana
14
301840
1150116
2026-09-01T16:02:02Z
~2026-43677-38
40632
Pejy noforonina tamin'ny « [[Sokajy:Mpahay toekarena]] [[Sokajy:Mpanao breziliana]] »
1150116
wikitext
text/x-wiki
[[Sokajy:Mpahay toekarena]]
[[Sokajy:Mpanao breziliana]]
hrkkby769isext9c7hoxhew16r0voqx
Dinika amin'ny mpikambana:Nantesa
3
301841
1150123
2026-09-01T18:02:55Z
CeylonChingu
39241
/* Welcome to WikiProjectMed! */ fizarana vaovao
1150123
wikitext
text/x-wiki
== Welcome to WikiProjectMed! ==
{| cellspacing="8" cellpadding="0" style="width:100%; clear:both; margin:0.5em auto; background-color:#EAF2FF; border:1px solid #4a0000;"
| [[File:Medical translation.svg|250x250px]]
|
Hi '''{{PAGENAME}}'''!
Thank you for your recent contributions to [[mdwiki:WikiProjectMed:Wiki_Project_Med_Foundation|Wiki Project Med]].
We are glad to have you as part of our translation task force, helping make reliable medical information accessible to more people worldwide, both online and offline.
Please check this onboarding course [https://sites.google.com/wikiprojectmed.org/mdwiki-onboarding-course/] to learn more about our translation process.
'''After every translation, please ensure the following steps are done:'''
*Confirm that you have chosen the best title or properly translated the title.
*Add suitable categories.
*Check that the infobox is correctly translated and complete.
*Make sure you have followed your language-specific Wikipedia guidelines.
*After publishing your translation, if you receive any comments from the reviewers please reply and coordinate with them.
Following this checklist helps us collaborate positively and effectively with local Wikipedia reviewers. If you have any questions or need support, please feel free to get in touch.
Thank you for contributing your time and skills to this important work.
-- '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' Team
|} [[Mpikambana:CeylonChingu|CeylonChingu]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:CeylonChingu|resaka]]) 1 Septambra 2026 à 18:02 (UTC)
rx97um585nsrwotrvo8dg9opvt7dnob
Dinika amin'ny mpikambana:Valimbavaka Rahary
3
301842
1150124
2026-09-01T18:04:09Z
CeylonChingu
39241
/* Welcome to WikiProjectMed! */ fizarana vaovao
1150124
wikitext
text/x-wiki
== Welcome to WikiProjectMed! ==
{| cellspacing="8" cellpadding="0" style="width:100%; clear:both; margin:0.5em auto; background-color:#EAF2FF; border:1px solid #4a0000;"
| [[File:Medical translation.svg|250x250px]]
|
Hi '''{{PAGENAME}}'''!
Thank you for your recent contributions to [[mdwiki:WikiProjectMed:Wiki_Project_Med_Foundation|Wiki Project Med]].
We are glad to have you as part of our translation task force, helping make reliable medical information accessible to more people worldwide, both online and offline.
Please check this onboarding course [https://sites.google.com/wikiprojectmed.org/mdwiki-onboarding-course/] to learn more about our translation process.
'''After every translation, please ensure the following steps are done:'''
*Confirm that you have chosen the best title or properly translated the title.
*Add suitable categories.
*Check that the infobox is correctly translated and complete.
*Make sure you have followed your language-specific Wikipedia guidelines.
*After publishing your translation, if you receive any comments from the reviewers please reply and coordinate with them.
Following this checklist helps us collaborate positively and effectively with local Wikipedia reviewers. If you have any questions or need support, please feel free to get in touch.
Thank you for contributing your time and skills to this important work.
-- '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' Team
|} [[Mpikambana:CeylonChingu|CeylonChingu]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:CeylonChingu|resaka]]) 1 Septambra 2026 à 18:04 (UTC)
gvfnkl8jwrb3pwme3kjhrb06q2g30xy
Dinika amin'ny mpikambana:IrmaA2
3
301843
1150125
2026-09-01T18:04:48Z
CeylonChingu
39241
/* Welcome to WikiProjectMed! */ fizarana vaovao
1150125
wikitext
text/x-wiki
== Welcome to WikiProjectMed! ==
{| cellspacing="8" cellpadding="0" style="width:100%; clear:both; margin:0.5em auto; background-color:#EAF2FF; border:1px solid #4a0000;"
| [[File:Medical translation.svg|250x250px]]
|
Hi '''{{PAGENAME}}'''!
Thank you for your recent contributions to [[mdwiki:WikiProjectMed:Wiki_Project_Med_Foundation|Wiki Project Med]].
We are glad to have you as part of our translation task force, helping make reliable medical information accessible to more people worldwide, both online and offline.
Please check this onboarding course [https://sites.google.com/wikiprojectmed.org/mdwiki-onboarding-course/] to learn more about our translation process.
'''After every translation, please ensure the following steps are done:'''
*Confirm that you have chosen the best title or properly translated the title.
*Add suitable categories.
*Check that the infobox is correctly translated and complete.
*Make sure you have followed your language-specific Wikipedia guidelines.
*After publishing your translation, if you receive any comments from the reviewers please reply and coordinate with them.
Following this checklist helps us collaborate positively and effectively with local Wikipedia reviewers. If you have any questions or need support, please feel free to get in touch.
Thank you for contributing your time and skills to this important work.
-- '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' Team
|} [[Mpikambana:CeylonChingu|CeylonChingu]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:CeylonChingu|resaka]]) 1 Septambra 2026 à 18:04 (UTC)
gvfnkl8jwrb3pwme3kjhrb06q2g30xy
Dinika amin'ny mpikambana:Haingo18
3
301844
1150126
2026-09-01T18:05:26Z
CeylonChingu
39241
/* Welcome to WikiProjectMed! */ fizarana vaovao
1150126
wikitext
text/x-wiki
== Welcome to WikiProjectMed! ==
{| cellspacing="8" cellpadding="0" style="width:100%; clear:both; margin:0.5em auto; background-color:#EAF2FF; border:1px solid #4a0000;"
| [[File:Medical translation.svg|250x250px]]
|
Hi '''{{PAGENAME}}'''!
Thank you for your recent contributions to [[mdwiki:WikiProjectMed:Wiki_Project_Med_Foundation|Wiki Project Med]].
We are glad to have you as part of our translation task force, helping make reliable medical information accessible to more people worldwide, both online and offline.
Please check this onboarding course [https://sites.google.com/wikiprojectmed.org/mdwiki-onboarding-course/] to learn more about our translation process.
'''After every translation, please ensure the following steps are done:'''
*Confirm that you have chosen the best title or properly translated the title.
*Add suitable categories.
*Check that the infobox is correctly translated and complete.
*Make sure you have followed your language-specific Wikipedia guidelines.
*After publishing your translation, if you receive any comments from the reviewers please reply and coordinate with them.
Following this checklist helps us collaborate positively and effectively with local Wikipedia reviewers. If you have any questions or need support, please feel free to get in touch.
Thank you for contributing your time and skills to this important work.
-- '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' Team
|} [[Mpikambana:CeylonChingu|CeylonChingu]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:CeylonChingu|resaka]]) 1 Septambra 2026 à 18:05 (UTC)
9qinc0om0l4yxa19sbyrybawe0zdsoo
Dinika amin'ny mpikambana:ZATSY Mitarimy
3
301845
1150128
2026-09-01T18:08:48Z
CeylonChingu
39241
/* Welcome to WikiProjectMed! */ fizarana vaovao
1150128
wikitext
text/x-wiki
== Welcome to WikiProjectMed! ==
{| cellspacing="8" cellpadding="0" style="width:100%; clear:both; margin:0.5em auto; background-color:#EAF2FF; border:1px solid #4a0000;"
| [[File:Medical translation.svg|250x250px]]
|
Hi '''{{PAGENAME}}'''!
Thank you for your recent contributions to [[mdwiki:WikiProjectMed:Wiki_Project_Med_Foundation|Wiki Project Med]].
We are glad to have you as part of our translation task force, helping make reliable medical information accessible to more people worldwide, both online and offline.
Please check this onboarding course [https://sites.google.com/wikiprojectmed.org/mdwiki-onboarding-course/] to learn more about our translation process.
'''After every translation, please ensure the following steps are done:'''
*Confirm that you have chosen the best title or properly translated the title.
*Add suitable categories.
*Check that the infobox is correctly translated and complete.
*Make sure you have followed your language-specific Wikipedia guidelines.
*After publishing your translation, if you receive any comments from the reviewers please reply and coordinate with them.
Following this checklist helps us collaborate positively and effectively with local Wikipedia reviewers. If you have any questions or need support, please feel free to get in touch.
Thank you for contributing your time and skills to this important work.
-- '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' Team
|} [[Mpikambana:CeylonChingu|CeylonChingu]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:CeylonChingu|resaka]]) 1 Septambra 2026 à 18:08 (UTC)
r0ihnwjttqlbt7ip1kh0vycnwza1zwz
Vehivavy bevohoka
0
301846
1150138
2026-09-02T08:14:15Z
Thelezifor
15140
Fihodinana
1150138
wikitext
text/x-wiki
#FIHODINANA[[Fitondrana vohoka]]
m9rtvp6tmh1nt5sjezjs11h5vh29bnf